Issuu on Google+

as›n Ya flfla Gökbilim ‹lkö¤retim ö¤rencileri için...


Haz›rlayan: Tu¤ba Can Grafik Tasar›m: Hülya Y›lmazcan


Gökbilim denince akl›na neler geliyor, kutu lar› n içine yaz.

Peki, gökbilimle u¤raflanlara ne denir? 1


Y›ld›zlar›n Alt›nda Bulutsuz, karanl›k bir gecede gökyüzüne bak, neler görüyorsun? Gördüklerini afla¤›ya çiz ya da yaz.

2


Gökyüzüne b ak›nca y›ld›zlar birer nokta gibi görünürler. Asl›nda y›ld›zlar dev boyutlardad›r. Y›ld›zlar, çekirde¤inde tepkimeler olan böylece ›s› ve ›fl›k üreten çok s›cak gaz toplar›d›r. Gezegenimizi ›s›tan ve ayd›nlatan Günefl de bir y›ld›zd›r. Hem de bize en yak›n y›ld›z!

Günefl, bizden 150 milyon kilometre uzakl›ktad›r. Peki, neden gökyüzündeki di¤er y›ld›zlar Günefl’ten çok daha küçük görünür?

Sence y›ld›zlar›n flekli nedir? Buraya bir y›ld›z çizer misin? 3


Gökyüzündeki y›ld›zlar bize ayn› uzakl›kta gibi görünürler! Ancak, gezegenimize en yak›n ikinci y›ld›z›n yaklafl›k 40 trilyon kilometre uzakl›kta oldu¤u düflünülecek olursa y›ld›zlar›n ayn› uzakl›kta olmad›klar› anlafl›labilir. Y›ld›zlar›n uzakl›klar›n› trilyonlarca kilometreyle söylemek yerine gökbilimciler “›fl›k y›l›” denilen bir uzunluk ölçüsü birimi gelifltirmifller. Bir ›fl›k y›l›, yaklafl›k 10 trilyon kilometredir. Afla¤›da baz› y›ld›zlar›n gezegenimize olan uzakl›klar› yaklafl›k olarak verilmifltir. Bunlar›n birimini ›fl›k y›l›na çevir. Y›ld›z›n ad›

4

Uzakl›¤› (km)

Kapella

41 trilyon

Sirius Vega Aldebaran Kanopus Hadar Kutupy›ld›z› Rigel

90 trilyon 250 trilyon 600 trilyon 740 trilyon 3200 trilyon 4200 trilyon 8150 trilyon

fl›k y›l›) Uzakl›¤› (›fl›


Gökbilimciler, y›ld›zlar›n renklerini de araflfltt›r›rlar. Y›ld›zlar ilk bak›flta beyaz renkte görünebilir. Ancak, çok karanl›kta onlara dikkatlice bakarsan baz›lar›n›n k›rm›z›, baz›lar›n›n sar›, baz›lar›n›n da mavi renkte oldu¤unu görürsün. Bu renkler, y›ld›zlar›n s›cakl›¤›n› gösterir.

Mavi y›ld›zlar çok ama çok s›cakt›r.

Beyaz y›ld›zlar çok s›cakt›r.

Sar› y›ld›zlar daha s›cakt›r.

Günefl’in s›cakl›¤›, s›cak y›ld›zlarla çok s›cak y›ld›zlar aras›ndad›r. Bu durumda Günefl ne renktir?

K›rm›z› y›ld›zlar s›cakt›r.

Gökyüzündeki baz› y›ld›zlar›n daha parlak olduklar›n› fark ettin mi? Baz› y›ld›zlar parlakt›r, çünkü çok s›cakt›r. Baz› y›ld›zlar çok ama çok büyük olduklar› için parlak görünür. Baz› y›ld›zlarsa gezegenimize yak›n olduklar› için parlak görünür. 5


Tak›my›ld›zlar Eski ça¤larda yaflayan insanlar, y›ld›zlar›n birtak›m flekiller oluflturduklar›n› düflünmüfller ve bunlara isimler vermifller. Böylece tak›my›ld›zlar ortaya ç›km›fl. Afla¤›daki bulmacada 16 tak›my›ld›z var. Haydi onlar› bul! Ancak dikkat et, tak›my›ld›zlar sa¤dan sola, soldan sa¤a, afla¤›dan yukar›, yukar›dan afla¤› dizilmifl olabilir. H B A I K A U I A ‹ K T A C I K

A A L A A T Z U ⁄ U K K Ç E P A

Akrep Baflak Ejderha Ku¤u

6

Y T A K R E P Z A A R Ö G H P L

T A B P T J fi D I C A B Y R A V

Z E Ü E A Y U K A A L R A A ‹ C

E J J R L Ü L A K E fi T Y Z C S

K D A ‹ A Ç G I U J N A P A B A

Arabac› Büyükay› Kartal Kuzey tac›

R E Y A Y A R G Z Ö A L A A Ü R

A R C H A L T L E Z R U N U Y A

G H I A Y A A A Y M A J K U Ü L

I A Ç N A B O Ç T A B S L A K Ç

Aslan Çalg› Kral Yay

Y A E A A A A V A V A B Y A A N

N K A I ⁄ B Y C C C C Ü U K Y A

Y K A fi A B G N I I I K N L I L

A Ö J U A A I S Y T V R U A E S

I A S Ö E Ç ‹ L A R K A S N Ç A

Avc› Çoban Kraliçe Yunus


Afla¤›da bir tak›my›ld›z var. Noktalar› birlefltir ve hangi tak›my›ld›z oldu¤unu bul.

7 6 2 1

5 3

8

4 9 10 11

13 12

14

Gökyüzündeki y›ld›zlar› birkaç saat gözlemlersen hareket ettiklerini görürsün. T›pk› Günefl gibi gökyüzünde gördü¤ümüz y›ld›zlar da do¤udan do¤ar ve bat›dan batarlar. Asl›nda bu bir yan›lsamad›r. Çünkü, hareket eden Dünya’d›r. Dünya kendi çevresinde döner. 7


Afla¤›daki tak›my›ld›zlar›n adlar›yla flekillerini efllefltirebilir misin?

Aslan Küçük Ay›

Ejderha Kral Kuzey Tac›

Kraliçe

Gökyüzüne bak›ld›¤›nda y›ld›zlar birbirlerine çok yak›n görünebilirler. Asl›nda, birbirlerinden çok ama çok uzak olabilirler.

8


Kutupy›ld›z› Kuzey yar›kürede sürekli ayn› yerde görünen bir y›ld›z vard›r. Ayn› yerde görünür, çünkü Dünya’n›n dönme ekseniyle neredeyse ayn› do¤rultudad›r. Bu y›ld›za “Kutupy›ld›z›” denir. Kutupy›ld›z›, yön bulmak için kullan›l›r; kuzeyi gösterir. Yerini bulmak için önce Büyük Ay› tak›my›ld›z› bulunur. Bu tak›my›ld›z bir cezveye benzer. Cezvenin sa¤ yan›ndaki iki y›ld›z izlenirse kutup y›ld›z›na ulafl›l›r.

Kraliçe Küçük Ay› Kutupy›ld›z›

Büyük Ay›

Güney yar›kürede kutup y›ld›z›na benzer bir y›ld›z yoktur. Ancak burada yaflayan insanlar yönlerini bulmak için “Güney Haç›” ad› verilen bir tak›my›ld›zdan yararlan›rlar. 9


Afla¤›da kuzey yar›kürenin en parlak y›ld›zlar› bulunuyor. Bunlar›, içinde bulunduklar› tak›my›ld›zlarla efllefltirir misin?

Y›ld›zlar Arkturus Vega Kapella Procyon Altair Aldebaran Polluks Deneb

10

Tak›my›ld›zla r Orion Bo¤a Çoban Aslan ‹kizler Ku¤u Küçük Köpek Çalg›

Regulus

Kartal

Bellatrix

Arabac›


Gökyüzünde milyonlarca y›lld›zz var! Y›ld›zlar, bulutsu denilen dev toz ve gaz bulutlar›ndan oluflur. Baz› bulutsulardaki toz ve gaz bulutlar› s›k›fl›r. Bu, on binlerce y›l sürer. Ard›ndan s›cak bir çekirdek oluflur. Bu çekirdek, nükleer tepkimeler bafllayana kadar ›s›nd›kça ›s›n›r. Sonra da yeni bir y›ld›z do¤ar. Bir y›ld›z›n nas›l do¤du¤unu afla¤›ya çizer misin?

Baz› y›ld›zlar›n parlakl›¤›n›n zaman zaman de¤iflti¤i görülür. Bu y›ld›zlara “de¤iflken y›ld›zlar” ad› verilir. 11


am› Bir Y›ld›z›n Yaflfla K›rm›z› dev Y›ld›z

Bulutsu

Y›ld›zlar›n enerjileri en sonunda tükenir ve ölürler. Günefl büyükGünefl lü¤ündeki bir y›ld›z, ölürken büyüklü¤ündeki y›ld›zlar›n öyküsü genifller ve k›rm›z› bir renk al›r. Bu aflamadaki y›ld›za “k›rm›z› farkl›d›r. dev” denir.

Dev y›ld›z Bir y›ld›z›n yaflam› baz› bulutsular›n bulutlar›n›n çökmesiyle bafllar.

Süper k›rm›z›

Günefl’den daha büyük y›ld›zlar›n öyküsü farkl›d›r.

12

Dev y›ld›zlar da enerjileri tükenince “süper k›rm›z› devler”e dönüflürler. Bundan sonra öykü etkileyici hale gelir.


Gezegenimsi bulutsu

K›rm›z› devler d›fl katmanlar›ndaki gaz› uzaya salarlar ve “gezegenimsi bulutsular” ortaya ç›kar.

Beyaz cüce

En sonundaysa geriye “beyaz cüceler” kal›r. Beyaz cüceler afl›r› derecede yo¤un ve a¤›rd›rlar. Yavafl yavafl so¤ur ve sönükleflirler.

Süpernova Nötron y›ld›z›

Süper k›rm›z› devler, “süpernova” denilen büyük bir patlamayla patlarlar.

Karadelik

Patlama sonunda, beyaz cücelerden bile daha yo¤un ve a¤›r “nötron y›ld›zlar›” ortaya ç›kar.

Y›ld›z›n kütlesi yeterince büyükse, patlama sonunda çöken y›ld›z öyle küçülür ki “karadelik” denilen son derece yo¤un dipsiz kuyuya dönüflür. 13


Günefl Sistemi Günefl, çevresinde bulunan tüm gökcisimlerine “kütle çekimi” denilen bir çekme kuvveti uygular. Bu nedenle Günefl’in çevresinde gezegenler, bunlar›n uydular›, cüce gezegenler, asterAsteroid oitler ve kuyrukluy›ld›zlar bulunur. ‹flte Günefl ve çevresinde belli bir yörüngede dolanan gökcisimlerin tümüne Günefl Sistemi ad› verilir. Günefl çevresinde dolanan gezegenler birbirlerinden farkl›d›r. Günefl’e yak›n gezegenler küçük, yo¤unluklar› fazla ve kayal›kt›r. Bunlar, Merkür, Venüs, Dünya ve Mars’t›r. Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’se Günefl’e uzak gezegenlerdir. Bunlar, daha büyüktür ve kaya-metal bir çekirdek, gaz, buz ve s›v›lardan oluflurlar.

Dünya

Mars

Jüpiter Gezegenlerin ço¤u, çevrelerinde dönen uydulara sahiptir. Dünya’n›n uydusu Ay’d›r. Satürn’ünse tam 31 uydusu vard›r. Gezegenlerin uydular› da Günefl çevresinde döner mi, ne dersin? 14


Günefl Sistemi’ni boya ve bu sistemin nas›l olufltu¤unu afla¤›daki sat›rlara yaz.

Merkür Venüs Kuyrukluy›ld›z

....................................................... ........................................................... .............................................................. ................................................................ ................................................................... ....................................................................... ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... .................................................................................. .................................................................................. .................................................................................. .................................................................................. .................................................................................. ........................................................................ .......................................................... ............................................. .................................

Satürn

Uranüs Neptün

15


Afla¤›da gezegenler kar›fl›k halde bulunuyor. Bunlar› Günefl Sistemi’ndeki yerlerine yerlefltirir misin?

Günefl

Venüs Satürn

Dünya Neptün

16


Gezegenlerin yerleri ölçekli belirtilmemifltir!

Merkür Jüpiter Mars Uranüs Gezegenler aras›nda gözünüz Plüton’u arayabilir. Ancak, o art›k bir gezegen de¤il. Uluslararas› Gökbilim Birli¤i’nin 24 A¤ustos 2006 tarihli karar›yla gezegen s›n›fland›r›lmas›ndan ç›kar›ld› ve “cüce gezegen” olarak s›n›fland›r›ld›. Günefl Sistemi’nde Plüton d›fl›nda Ceres ve Eris de cüce gezegen olarak kabul ediliyor. 17


Günefl Günefl, orta büyüklükte bir y›ld›zd›r. Bu büyüklükteki y›ld›zlar›n ömürleri yaklafl›k 10.000 milyon y›ld›r. Günefl’in enerjisi tepkimelerden, yani hidrojen atomlar›n›n parçalanarak helyuma dönüflmesinden kaynaklan›r. Bu enerji Dünya’m›z› ›s›t›r ve ayd›nlat›r. Günefl’in merkezindeki bölgeye “çekirdek” denir. Burada s›cakl›k, 15 milyon derecenin üzerindedir. Çekirde¤i “›fl›n›m” bölgesi çevreler. Çekirdekte üretilen ›s›, dalgalar halinde burada yay›l›r. Günefl’in enerjisi “tafl›n›m” bölgesinden yüzeye tafl›n›r. Hareket eden gazlardan oluflan en d›fl bölgeyse ›fl›kküredir. Günefl’in yüzeyinde “günefl lekeleri” denilen, çevrelerine göre daha so¤uk bölgeler vard›r. Günefl lekerinin üzerinde Günefl’i günefl parlamalar› olur. Günefl parlaboyar malar› sonucu oluflan ›fl›n›m yeryüzüne ulafl›r ve kutup bölgelerinde kutup ›fl›¤› m›s›n? denilen etkileyici görünümün ortaya ç›kmas›na yol açar. 18


Ay, tam olarak Dünya ve Günefl aras›nda kald›¤›nda, elbette di¤er baz› özel koflullarla birlikte “Günefl tutulmas›” gerçekleflir. Bunun nas›l oldu¤unu afla¤› çiz.

Ay, Dünya’dan 400 kat küçüktür. Peki nas›l olur da tutulma s›ras›nda Günefl ›fl›¤›n›n Dünya’ya ulaflmas›n› önler?

Günefl’e asla ç›plak gözle bak›lmaz. Bir anl›k bak›fl bile gözlere zarar verebilir. 19


Merkür Merkür, çok küçük bir gezegendir. Üstelik Günefl’e en yak›n gezegen oldu¤u için hem çok s›cakt›r hem de daha k›sa bir yörüngeye sahiptir.

Gezegen Dedektifi Merkür’ü daha iyi keflfetmek için afla¤›daki sorular› yan›tla. 1. Gezegenin yap›s›n› neler oluflturur?

2. Günefl çevresinde kaç Dünya gününde dolan›r?

3. Kendi çevresinde kaç Dünya gününde döner?

20

Merkür’ü boyar m›s›n?


4. Gezegenin atmosferi var m›?

5. Gezegende su var m›?

6. Kaç uydusu var?

7. Sana göre Merkür’ün en ilginç özelli¤i nedir?

Merkür’de gündüz s›cakl›k 427 derece olabilir. Geceyse s›cakl›k -183 dereceye inebilir. 21


Venüs Venüs, Dünya’yla ayn› boyuttad›r. Günefl ›fl›nlar›n› yans›tan yo¤un sülfürik asit bulutlar›, gezegende sera etkisi oluflturur ve s›cakl›¤›n artmas›na yol açar. Gökyüzünde parlakl›¤›yla onu kolayca ay›rt edebilirsiniz.

Gezegen Dedektifi Venüs’ü daha iyi keflfetmek için afla¤›daki sorular› yan›tla. 1. Gezegenin yap›s›n› neler oluflturur?

2. Günefl çevresinde kaç Dünya gününde dolan›r?

3. Kendi çevresindeki kaç Dünya gününde döner? Venüs’ü boyar m›s›n?

22


4. Gezegenin atmosferi var m›?

5. Gezegende su var m›?

6. Kaç uydusu var?

7. Sana göre Venüs’ün en ilginç özelli¤i nedir?

Venüs’de s›cakl›k 480 dereceye ç›kabilir. 23


Dünya Dünya, Günefl Sistemi’nde yaflam›n var oldu¤u bilinen tek gezegendir. Bunda gezegenimizin Günefl’e 150 milyon kilometre uzakl›kta olmas›n›n da pay› vard›r.

Gezegen Dedektifi Dünya’y› ne kadar tan›yorsun? Afla¤›daki sorular› yan›tla. 1. Gezegenin yap›s›n› neler oluflturur?

2. Günefl çevresindeki dolan›fl›n› kaç günde tamamlar?

3. Kendi çevresindeki dönüflünü kaç günde tamamlar?

24

Dünya’y› boyar m›s›n?


4. Gezegenin atmosferi var m›?

5. Gezegende su var m›?

6. Kaç uydusu var?

7. Sana göre Dünya’n›n en ilginç özelli¤i nedir?

Sence gezegenimizde yaflam›n varolmas› için hangi uygun koflullar var?

25


Dünya’n›n Uydusu Ay Dünya’n›n tek bir uydusu vard›r. O da Ay’d›r. Ay, Dünya’ya 384.400 kilometre uzakl›ktad›r. Ay, Dünya’n›n dörtte biri büyüklü¤ündedir. Dünya’n›n kütleçekimi nedeniyle Ay, gezegenimizin çevresinde dolan›r. Yine ayn› nedenle Ay’›n kendi çevresinde dönmesi ve Dünya çevresinde dolanmas› ayn› sürede gerçekleflir. Bu da Ay’›n hep ayn› yüzünü görmemize yol açar.

Ay’›n nas›l olufltu, bu konuda bir tahminde bulun! Yandaki kutuya tahminini yaz.

26


Ay, dolunay evresindeyken Dünya’n›n gölgesinin bir k›sm›ndan geçerse “Ay tutulmas›”gerçekleflir. Bunun nas›l oldu¤unu afla¤› çiz.

Gezegenimiz çevresinde dolan›rken Günefl’e göre konumunun de¤iflimi Ay’›n belirli evrelerde görünmesine neden olur. Bu evreler yeniay, hilal, ilkdördün, dolunay, sondördün, hilal ve tekrar yeniay fleklinde birbirini izler. Yeniay

‹lkdördün

Hilal

Dolunay

Hilal

Sondördün 27


Mars Mars, gökyüzünde ç›plak gözle k›rm›z›ms› rengiyle kolayca gözlemlenebilir. fiu an gezegende uzay araflt›rmalar› devam ediyor. Gelecekte oraya bir yolculu¤un yap›lmas›yla ilgili haz›rl›klar da sürüyor.

Gezegen Dedektifi Mars’› daha iyi keflfetmek için afla¤›daki sorular› yan›tla. 1. Gezegenin yap›s›n› neler oluflturur?

2. Günefl çevresinde kaç Dünya gününde dolan›r?

3. Kendi çevresindeki kaç Dünya gününde döner?

28

Mars’› boyar m›s›n?


4. Gezegenin atmosferi var m›?

5. Gezegende su var m›?

6. Kaç uydusu var?

7. Sana göre Mars’›n en ilginç özelli¤i nedir?

Mars’ta bulunan robotlar gezegenle ilgili bilgi topluyorlar. 29


Jüpiter Jüpiter, Günefl Sistemi’nin en büyük gezegeni. Gezegenin çok say›da uydusu var. Bunlar aras›nda en büyük olanlar›n adlar›: Ganimed, ‹o, Kalisto ve Europa Ganimed

Gezegen Dedektifi Jüpiter’i daha iyi keflfetmek için afla¤›daki sorular› yan›tla.

Kalisto

‹o

1. Gezegenin yap›s›n› neler oluflturur?

2. Günefl çevresinde kaç Dünya gününde dolan›r?

3. Kendi çevresindeki kaç Dünya gününde döner?

Jüpiter’i boyar m›s›n? 30


4. Gezegenin atmosferi var m›?

5. Gezegende su var m›? Europa

6. Kaç uydusu var?

7. Sana göre Jüpiter’in en ilginç özelli¤i nedir?

Jüpiter ve sonraki gezegenler, hem büyük oranda gazlardan olufltuklar› hem de büyük olduklar› için “gaz devleri” olarak adland›r›l›rlar.

31


Satürn Satürn, Günefl Sistemi’nin en büyük ikinci gezegenidir. Gezegen, çevresindeki toz ve buz parçalar›ndan oluflan halkalar› nedeniyle “halkal› gezegen” olarak da adland›r›l›r.

Gezegen Dedektifi Satürn’ü daha iyi keflfetmek için afla¤›daki sorular› yan›tla. 1. Gezegenin yap›s›n› neler oluflturur?

2. Günefl çevresinde kaç Dünya gününde dolan›r?

3. Kendi çevresinde kaç Dünya gününde döner? Satürn’ü boyar m›s›n?

32


4. Gezegenin atmosferi var m›?

5. Gezegende su var m›?

6. Kaç uydusu var?

7. Sana göre Satürn’ün en ilginç özelli¤i nedir?

Uranüs ve Neptün gezegenlerinin de çevrelerinde toz, kaya ve buz parçalar›ndan oluflan halkalar› vard›r. 33


Uranüs Uranüs, Günefl’in yörüngesinde oldukça yavafl hareket eder. Öyle ki h›z›, saniyede yaklafl›k 7 kilometredir. Üstelik, ço¤u gezegen Günefl çevresinde bir topaç gibi dolan›rken, Uranüs bir f›ç› gibi yuvarlanmaktad›r.

Gezegen Dedektifi Uranüs’ü daha iyi keflfetmek için afla¤›daki sorular› yan›tla. 1. Gezegenin yap›s›n› neler oluflturur?

2. Günefl çevresinde kaç Dünya gününde dolan›r?

3. Kendi çevresindeki kaç Dünya gününde döner?

34

Uranüs’ü boyar m›s›n?


4. Gezegenin atmosferi var m›?

5. Gezegende su var m›?

6. Kaç uydusu var?

7. Sana göre Uranüs’ün en ilginç özelli¤i nedir?

Gökbilimciler, Uranüs’ün hâlâ keflfedilmeyi bekleyen uydular› oldu¤unu söylüyorlar.

35


Neptün Neptün, Uranüs’ten daha küçük bir gezegendir. Ç›plak gözle gözlemlenemez. Ancak, teleskopla mavimsi bir daire olarak görülebilir. Gezegene mavi rengi, atmosferinde bulunan metan gaz› verir.

Gezegen Dedektifi Neptün’ü daha iyi keflfetmek için afla¤›daki sorular› yan›tla. 1. Gezegenin yap›s›n› neler oluflturur?

2. Günefl çevresinde kaç Dünya gününde dolan›r?

3. Kendi çevresindeki kaç Dünya gününde döner?

36

Neptün’ü boyar m›s›n?


4. Gezegenin atmosferi var m›?

5. Gezegende su var m›?

6. Kaç uydusu var?

7. Sana göre Neptün’ün en ilginç özelli¤i nedir?

Uzay araçalar› taraf›ndan görüntülenen gezegende koyu lekeler gözlemlenmifltir. Bunlar›n Dünya büyüklü¤ünde fliddetli f›rt›nalar oldu¤u düflünülmektedir. 37


Asteoroit Nedir? Asteroitler, büyük kaya ya da kaya ve metal parçalar›d›r. ‹lk kez bir ‹talyan gökbilimci taraf›ndan 1801 y›l›nda keflfedilmifllerdir. Asteroitlerin ço¤u Mars ve Jüpiter aras›nda “Asteoroit kufla¤›” denilen bir bölgede bulunurlar. Onlar da Günefl çevresinde dolan›rlar. Yanda görülen Gaspra, bu kuflaktaki en büyük asteroitlerden biridir. Bir uçtan di¤erine uzunlu¤u 19 kilometredir. Resme dikkatle bak. Üzerinde çukurlar görüyorsun. Bunlar nas›l oluflmufl olabilir, bu konuda ne düflünüyorsun?

Asteroi

Meteoroid (Göktaflfl››) Nedir? Meteoroidler, çok küçük uzay tozu parçac›klar›d›r. Bunlar, kuyrukluy›ld›zlardan ya da asteroitlerden parçalanm›fl olabilirler. Kimi zaman Dünya ve meteoroidlerin yolu keflisir ve bunlar atmosfere girerek yanarlar. Bu s›rada ›fl›k çizgisi halinde hofl bir görünüm ortaya ç›kar. Peki meteoroidler, Dünya’ya düflebilir mi? Meteroid

38


Kuyrukluy›ld›z

id

Kuyrukluy›ld›z Nedir? Kuyrukluy›ld›zlar, kirli buz toplar›d›r. Onlar da Günefl çevresinde dolan›rlar. Ancak, kuyrukluy›ld›zlar›n yörüngeleri çok genifltir. Öyle ki bir kuyruklu y›ld›z›n dolan›m› binlerce y›l sürebilir. Bu arada düflün bakal›m, kuyrukluy›ld›z›n kuyru¤u nas›l oluflur?

Günefl Sistemi’nde asteroit, meteoroid, kuyrukluy›ld›z gibi milyonlarca gökcisminin, Günefl Sistemi’nin do¤umundan arta kalan parçac›klar oldu¤u düflünülmektedir. 39


Samanyolu Dünya, Günefl Sistemi içinde yer al›yor. Peki Günefl Sistemi nerede yer al›yor? Bu sorunun yan›t› için karanl›k ve bulutsuz bir gecede gökyüzüne bir daha bak›n. Ne kadar çok y›ld›z var de¤il mi? Biliyor musunuz, asl›nda bu y›ld›zlar›n bile ötesinde hayal etmesi olanaks›z büyüklükte bir “dünya” var. Bu dünyaya “evren” deniyor. Evren, gökcisimleri, uzay denilen boflluk ve enerjiden olufluyor. Gökbilimciler, evrende dev y›¤›nlarda bir araya gelmifl milyarlarca y›ld›zdan oluflan gökadalar oldu¤unu keflfetmifller. Günefl Sistemi de bu gökadalardan birinde bulunuyor. Günefl Sistemi’nin bulunGünefl du¤u gökadan›n ad›, Samanyolu.

40


Evrenin nas›l olufltu¤unu merak ediyor musun? “Büyük patlama”dan söz edildi¤ini duydun mu? Evrenin nas›l olufltu¤unu yukar›daki kutuya çizer misin?41


Gökadalar Gökbilimciler tam 15.000 milyon ›fl›k y›l› uzakl›¤›ndaki gökadalar›n varl›¤›ndan söz ediyorlar. Anlayaca¤›n›z evrende milyonlarca gökada var. Her gökada da milyarlarca y›ld›z var. Eliptik gökadalar›n flekilleri yuvarlak ve elips aras›nda de¤iflir.

Burada gökada çeflitleri tan›t›l›yor. Bunlar› resimleriyle efllefltirebilir misin?

Düzensiz gökadalar›n belirli bir flekilleri yoktur.

Sarmal gökadalar›n y›ld›zlardan oluflan parlak bir merkezi ve k›vr›lan kollar› vard›r.

42

Çubuklu sarmal gökadalar›n çubu¤a benzer bir merkezleri ve bunun iki ucunda birer kollar› vard›r.


Y›ld›zlar, gökadalar›n içinde kümeler halinde bulunurlar. Bir kümedeki y›ld›zlar ayn› do¤rultu ve h›zda hareket ederler. ‹ki tip y›ld›z kümesi vard›r.

Aç›k kümeler, da¤›n›k halde yay›lm›fl genç ve parlak y›ld›zlardan oluflurlar.

Küresel kümeler, öbek halinde toplanm›fl y›ld›zlardan oluflur. Aç›k kümelerden daha büyüktürler.

Samanyolu’na en yak›n gökadalar Büyük ve Küçük Magellan Bulutlar›’d›r. Peki kuzey yar›küreden ç›plak gözle görülebilen Samanyolu’na en yak›n gökada hangisidir? 43


Uzay› Keflflffetmek ‹nsano¤lu gökyüzünü hep merak etti ve gözlemledi. O karanl›k bofllukta neler oldu¤unu anlamak için gökyüzünü gözlemlemekle yetinmedi, çeflitli aletler, araçlar gelifltirdi.

Bu bir optik teleskop, ›fl›¤› kullanarak görüntü oluflturur.

Bu bir radyo teleskop. Uzaydaki cisimlerin yayd›¤› düflük radyo sinyallerini toplar.

44


Bu bir uzay teleskopu. Atmosfer, görüflünü engellemedi¤inden çok daha uza¤›n görülebilmesini sa¤lar.

Bu bir uydu. Uydular, bir gezegen ya da y›ld›z›n yörüngesine girerler ve uzaydan bilgi toplarlar.

Gökbilimciler, uzay›n derinliklerini daha iyi görebilmek için dev teleskoplar kullan›rlar. Bu teleskoplar› bar›nd›ran yap›lara “gözlemevi”denir. Yukar›daki kutuya bir gözlemevi çizer misin? 45


Uzaya Ç›kmak Uzaya ç›kmak bir zamanlar düfltü. Ancak insano¤lunun merak› ve gelifltirdi¤i bilim ve teknoloji sayesinde uzaya insans›z araç göndermek, uzaya ç›kmak, Ay’a ayak basmak, uzay istasyonlar› kurmak, uzay mekikleri yapmak gerçek oldu. Bakal›m sen bu konuda neler biliyorsun?

1. Uzaya gönderilen insans›z araçlara ne ad verilir? 3. Uzaya ilk ç›kan astronotun ad› nedir? 2. Astronot nedir? 4. En son insanl› Ay görevi yapan uzay arac›n›n ad› nedir?

46


5. Ay’a ilk kez ayak basan astronotun ad› nedir?

6. Kat› yak›tl›, paraflütlerle denize inebilen, yeniden kullan›labilen uzay araçalar›n›n ad› nedir?

8. Kimler astronot olabilir?

7. Astronotlar uzay istasyonunda ne kadar kalabilirler? 47


Uzayda E¤lence! Bu oyunu iki kifli oynayabilirsiniz. Oyunun amac›, noktalar› birlefltirerek kareler oluflturmak. Farkl› renk kalemler kullan›n ve yapt›¤›n›z kareleri oluflturdukça içine ad›n›z›n baflharfini yaz›n. Bofl kareler 1, içinde Dünya olan kareler 2, içinde uydu olan kareler 3 puan de¤erinde. ‹yi e¤lenceler...

48


Uzayda Bir Gün Afla¤›da bir uydu var. Bu uydu, uzaydan Dünya’n›n foto¤raflar›n› çekiyordu, ancak görevi bitti. Bu uyduyu dünyaya indirin bakal›m...

49


Uzayda Ne Yenir? Astronotlar›n, uzayda sa¤l›kl› kalabilmeleri için beslenmeleri önemli. Öyle bir uzay yeme¤i haz›rlay›n ki, astronotlar›n bütün besin gereksinimlerini karfl›las›n!

50


Uzay ‹stasyonunda Sorun Var? Önemli bir görev için uzaya ç›kt›n›z. Ancak, istasyonda önemli bir sorun var. Nedir bu sorun ve nas›l çözersiniz?

51


Benim Güzel Uzay Arkadaflfl››m Bir uzay keflfinde yan›n›zda hangi hayvan›n olmas›n› isterdiniz, neden?

52


Büyük Yolculuk! Tarihi bir uzay yolculu¤una ç›k›yorsunuz. Nereye gidiyorsunuz? Yolculu¤un amac›n› aç›klay›n.

53


Ay’da Yaflfla am Ay'da yaflamla ilgili afla¤›daki sorular› yan›tlay›n.

Ay'da basketbol oynamak kolay m› olur, zor mu? Neden?

Ay'da bitki yetifltirmek kolay m› olur, zor mu? Neden?

54

Ay'da tuvaletini yapmak kolay m› olur, zor mu? Neden?


Uzay Çad›r› Tasarla! Astronotlar›n, Ay keflif gezileri s›ras›nda içinde kalabilecekleri bir "uzay çad›r›" tasarlad›¤›n›z› düflünün. Televizyoncular, sizinle bu konuda söylefli yap›yor. Sorular› yan›tlay›n.

Çad›r, güçlü Ay rüzgârlar›na nas›l dayan›yor?

Çad›r›n içine havay› nas›l sa¤l›yorsunuz?

Uzay çad›r›n› hangi malzemelerden yapt›n›z?

55


Gökbilimle u¤raflmak ister misin? ‹stiyorsan neler yapmay› planl›yorsun?

Örne¤in, okulunda Gözlem fienli¤i yap›lmas› için çal›flmalara bafllayabilirsin. 56



Yaşasın Gökbilim