Issuu on Google+


Scriptie Mike Hofman

2

Voorwoord Deze scriptie vormt het resultaat van mijn afstudeerproject en is uitgevoerd ter afsluiting van de studie Nieuws en Media als afstudeerrichting van Media, Informatie en Communicatie aan de Hogeschool van Amsterdam. Voor de totstandkoming van dit rapport wil ik mijn behulpzame afstudeerbegeleidster Garjan Sterk hartelijk danken. Ook wil ik graag bedanken: Enrique Tessieri, Eddy Hawkins, Peter Verschoor, Juhani Niinistรถ, Lasse Lehtinen, Juha Rekola, Sari Autio -Sarasmo en Markus Kokko.

Speciale dank gaat uit naar mijn vriend Jussi Virtanen. Zonder zijn hulp bij het vertalen van de vele Finse documenten, was deze scriptie nooit tot stand gekomen.

Mike Hofman Amsterdam, 29 mei 2014


Scriptie Mike Hofman

3

Samenvatting Achtergrond Tijdens de Koude Oorlog was Finland een neutrale staat. Toch waren de Finnen tot het uiteenvallen van de Sovjet Unie bang voor een eventuele inval van de superstaat. Het buitenlandbeleid van Finland was er daarom op gericht het land buiten de Sovjetinvloedssfeer te houden. Dit wordt ook wel 'Finlandisering' genoemd. Het onderwerp van dit onderzoek is de mediacensuur in Finland, want ook de media kwamen niet onder Finlands beleid van 'actieve neutraliteit' uit. Hierbij wordt er in het bijzonder gekeken op welke manieren de Finse overheid de media probeerde te beïnvloeden, al dan niet te interfereren in de berichtgeving.

Doel Inzicht krijgen in de rol van de Finse overheid in de berichtgeving van de media in het land. Methode Het onderzoek is uitgevoerd met behulp van zowel desk- als fieldresearch. De deskresearch bestaat uit literatuuronderzoek en is van belang om de politieke situatie in Finland tijdens de Koude Oorlog te begrijpen. Fieldresearch bestaat uit diepte-interviews met oudcorrespondenten en oud-beleidsmakers, en archiefonderzoek bij het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Resultaten 

Er zijn sterke aanwijzingen voor ingrijpende vormen van interventies vanuit de overheid, die volgens mensenrechtenorganisatie Amnesty International als censuur kunnen worden beschouwd.

De Finse overheid en de Sovjetambassade hielden alle media in Finland de gaten en lieten het aan de journalisten weten als ze niet blij waren met een artikel.

De overheid probeerde buitenlandse journalisten op verschillende manieren te beïnvloeden.

Er was veel zelfcensuur in Finland. Kritiek op de Sovjet Unie was uit den boze. Er zijn gevallen bekend waar kritische journalisten door hoofdredacteuren werden ontslagen.

Veel mensen die bij de interventies betrokken waren, zijn nog steeds actief in de politiek of media. Het tijdperk blijft daarom tot op heden een moeilijk bespreekbaar onderwerp.


Scriptie Mike Hofman

4

English summary Background During the Cold War, Finland tried to deal with its adjacent superpower, the Soviet Union, without losing its sovereignty. This process is often referred to as 'Finlandisation'. The media, also, suffered under Finland's policy of 'active neutrality'. The subject of this thesis is media censorship in Finland. More specifically, the way the Finnish government tried to influence the media and interfere in their journalism.

Purpose To understand the role of the Finnish government in Finland's news coverage.

Method This thesis was conducted using both desk and field res earch. Desk research consisted of literature review, which was necessary to understand the country's political situation during the Cold War. Field research includes in-depth interviews with former correspondents and former policymakers, as well as archival research at the Finnish Ministry of Foreign Affairs. Results 

There are strong indications of government intervention in the media. Many of those interventions could be considered as censorship, according to human rights organisation Amnesty International.

The Finnish government and the Soviet embassy kept a close watch on media in Finland. They would make it clear to journalists if they were not satisfied with an article.

The government tried to influence foreign journalists in Finland.

There was a lot of self-censorship in Finland.Criticism of the Soviet Union was out of the question. There have been cases where critical journalists were dismissed by their editors.

The era of Finlandisation remains to this day a difficult topic to discuss. One of the reasons is that many people who were involved in the media censorship, are still active in politics or the media.


Scriptie Mike Hofman

5

Inhoud 1 1.1

Inleiding Aanleiding onderzoek

7 7

1.2

Doelstelling

8

1.3

Probleemstelling

8

1.4

Opbouw rapport

8

2 2.1

Onderzoeksmethoden Onderzoeksvormen

9 9

2.1.1 Deskresearch

9

2.1.2 Fieldresearch

9

Dataverzamelingsmethoden en optimalisatie

9

2.2.1 Deskresearch

9

2.2

2.2.2 Interviews

10

3

Politieke situatie in Finland

11

3.1

De Winteroorlog

11

3.2

De Vervolgoorlog

12

3.3

Laplandoorlog

13

3.4

De Koude Oorlog

14

4

Media in Finland

19

4.1

Binnenlandse media

19

4.1.1 Publieke omroep

19

4.1.2 CommerciĂŤle zenders

21

4.2

4.1.3 Kranten Buitenlandse media

21 22

5

Censuur in Finland

24

5.1

Finse overheid

25

5.1.1 Ministerie van Buitenlandse Zaken

26

5.1.2 Ministerie van Binnenlandse Zaken 5.1.3 Supo

28 31

Sovjet Unie

35

5.2.1 Kotiryssä

35

5.3

Finnfacts

38

5.4

Zelfcensuur

38

5.5

5.4.1 Unie van Journalisten Deelconclusie

40 41

6

Einde van de censuur

42

6.1

Val van de Sovjet Unie

42

6.2

Deelconclusie

43

5.2


Scriptie Mike Hofman

6

7

Conclusie

44

8

Evaluatie

45

8.1

Wat ging er goed?

45

8.2

Wat kon er beter?

45

8.3 8.4

Betrouwbaarheid Validiteit en generaliseerbaarheid

45 45

8.5

Mogelijkheid voor vervolgonderzoek

46

9

Literatuurlijst

47

10 Bijlagen 10.1 Bijlage I - Beroepsproduct: Engelstalig achtergrondartikel

50 51

10.2 Bijlage II - Transcriptie interview Enrique Tessieri

51

10.3 Bijlage III - Transcriptie interview Lasse Lehtinen

57

10.4 Bijlage IV - Artikel zelfcensuur De Telegraaf

62

10.5 Bijlage V - Artikel illegale bijbelhandel Enrique Tessieri

63

10.6 Bijlage VI - Artikel Enrique Tessieri vluchtelingen uit de Sovjet Unie 10.7 Bijlage VII - Plan van aanpak

64 66


Scriptie Mike Hofman

1

7

Inleiding

Finland staat al jaren aan de top als het om persvrijheid (Reporters Without Borders, 2014) gaat. Toch is het niet altijd zo goed gesteld geweest met de persvrijheid in het land. Tijdens de Koude Oorlog was Finland weliswaar een onafhankelijk land, maar het moest daar wel een hoop vrijheden voor inleveren. Tot en met de val van de Sovjet Unie in 1991 bleef Finland bang voor een eventuele inval van de Sovjet Unie. Die angst heeft dan ook veertig jaar de politiek van het land bepaald. De langstzittende president van Finland, Urho Kekkonen (1956 - 1981), ging bijvoorbeeld regelmatig bij de hoogste KGB-officier in Finland te rade om het Finse beleid af te stemmen op de wensen van de Sovjet Unie (Helsingin Sanomat, 2009). Soms laste hij in zijn speeches stellingen in die waren voorbereid door het Internationale Departem ent van het Centrale Comité in Moskou. (Oleg Gordievsky, 1991).

Ook de media kwamen hier niet onderuit. President Kekkonen zei al in 1959: "Zonder terughoudendheid en verantwoordelijkheid van de kant van de pers, zullen onze relaties [met de Sovjet Unie] nooit de mate van vertrouwen b ereiken die onze nationale b elangen verdienen." (The Harvard Crimson, 1959). Dat was niet de enige speech waarin de president de pers opriep terughoudend te zijn (Lasse Lehtinen, 2014).

Het is een periode waar nog steeds een soort taboe op rust. De personen die ik in Finland heb geïnterviewd, beschuldigen elkaar onderling van het niet begrijpen van het tijdperk. Ook ikzelf als onderzoeker zou bij bepaalde personen niet kritisch genoeg zijn, of ik zou als buitenlander de politieke situatie simpelweg niet begrijpen. Aan de hand van dit onderzoeksrapport heb ik een Engelstalig artikel geschreven. Dit artikel gaat in op de rol van de Finse overheid in de berichtgeving van de media in het land. Hiermee is mijn onderzoek ook in Finland bruikbaar.

1.1 Aanleiding onderzoek Over mediacensuur in Finland tijdens de Koude Oorlog is tot op heden weinig geschreven. In 2007 riepen tien vooraanstaande Finse wetenschappers in de Finse krant Aamulehti op om de periode van Finlandisering – oftewel de periode in de Koude Oorlog waarin het buitenlandbeleid van Finland erop gericht was het land buiten de Sovjet-invloedssfeer te houden – grondig te onderzoeken. Volgens emeritus hoogleraar Tuomo Martikainen (2007) is dat tot op heden weinig gebeurd, omdat velen die een grote rol in de Finlandisering speelden, nog steeds actief zijn in de politiek, wetenschap en media. Volgens onderzoeker Sari Autio-Sarasmo (2014) is het voor Finse wetenschappers bovendien lastig om neutraal te blijven als zij over de Koude Oorlog en de periode van Finlandisering schrijven .


Scriptie Mike Hofman

8

“Een prob leem in de Finse historiografie is dat iedereen die erover [de Koude Oorlog in Finland] schrijft, een verb orgen agenda heeft. Velen van hen willen aantonen dat Finland helemaal niet zo pro-Sovjet was.” – Sari Autio-Sarasmo Als buitenstaander, die nooit in Finland heeft gewoond en de Koude Oorlog niet heeft meegemaakt, onderzoek ik deze periode echter van een afstand.

1.2 Doelstelling Met dit onderzoek wil ik de periode van Finlandisering bestuderen. Mijn doelstelling is om inzicht te krijgen in de rol van de Finse overheid in de berichtgeving van de media in het land. Ik kijk daarbij vooral naar publicaties en uitzendingen van 1970 tot en met 1991. In de jaren zeventig kwamen audiotechnieken pas tot volle wasdom. In 1991 werd de Sovjet Unie opgeheven en was de Koude Oorlog ten einde.

1.3 Probleemstelling De probleemstelling luidt: "Op wat voor manieren pleegde de Finse regering censuur op de binnen- en buitenlandse media (krant en radio) in Finland tijdens de Koude Oorlog (19701991)?"

1.4 Opbouw rapport Om de censuur in Finland te begrijpen, is het belangrijk de politieke situatie tijdens de Koude Oorlog te kennen. In het eerste hoofdstuk wordt de relatie van Finland met de Sovjet Unie en het Westen dan ook uitgebreid besproken. In het tweede hoofdstuk worden de media in het land omschreven. Het Finse medialandschap wordt onder andere vergeleken met het Nederlandse. Met deze achtergrondinformatie kan daadwerkelijk naar de interventies van de overheid worden gekeken. Er wordt per overheidsinstantie, bijvoorbeeld het ministerie van Binnenlandse Zaken en het ministerie van Buitenlandse Zaken, gekeken op welke manieren zij de media probeerden te beïnvloeden. Ook wordt er ingegaan op de zelfcensuur in het land. In dit hoofdstuk wordt dan ook de hoofdvraag beantwoord. In het laatste hoofdstuk wordt er beschreven wanneer de censuur ophield. Als laatst is er een hoofdstuk voor de uiteindelijke conclusie. Daarop volgt een evaluatie van het gehele onderzoek.


Scriptie Mike Hofman

2

9

Onderzoeksmethoden

In dit hoofdstuk staat de onderzoeksmethode beschreven waarmee dit afstudeeronderzoek naar mediacensuur in Finland tijdens de Koude Oorlog is gerealiseerd.

2.1 Onderzoeksvormen De volgende onderzoeksvormen zijn gebruikt bij het onderzoek. 2.1.1 Deskresearch Met behulp van deskresearch is er vooral onderzoek gedaan naar de politieke situatie van Finland en de Sovjet Unie tijdens de Koude Oorlog. Om de politieke situatie in Finland en de Sovjet Unie te begrijpen, heb ik een aantal boeken gebruikt. Ook heb ik veel gebruik gemaakt van een database om krantenartikelen op te zoeken. Er zijn namelijk enkele artikelen verschenen in Nederlandse kranten over de politieke situatie in Finland tijdens de Koude Oorlog, alsmede over de zelfcensuur in het land. 2.1.2 Fieldresearch Het kwalitatieve onderzoek bestaat vooral uit diepte-interviews. Deze interviews gingen over de politieke situatie in het land en specifiek over de media en de invloed van de overheid op de berichtgeving. Daarnaast heb ik het archief van het Finse ministerie van Buitenlandse Zaken bezocht. Hier ben ik op zoek gegaan naar documenten die censuur aantonen.

2.2 Dataverzamelingsmethoden en optimalisatie Hieronder wordt kort weergegeven welke onderzoeksmethoden per deelvraag zijn toegepast. De deelvragen zijn terug te vinden in het Plan van Aanpak, in bijlage VI. 2.2.1 Deskresearch Ik heb de boeken The History of Finland van Jason Lavery en A Concise History of Finland van David Kirby gebruikt om de politieke situatie van Finland tijdens de Koude Oorlog beter te begrijpen. Deze boeken gaan uitgebreid in op de relatie van Finland met de Sovjet Unie. Understanding Media Policies: A European Perspective van Evangelia Psychogiopoulou en Press Freedom and Pluralism in Europe: Concepts and Conditions van Andrea Czepek, Melanie Hellwig en Eva Nowak hebben bovendien allebei een hoofdstuk dat specifiek op het medialandschap in Finland tijdens de Koude Oorlog ingaat. Dit zijn een van de enige boeken die ook specifiek op de media in Finland tijdens de Koude Oorlog ingaan. In het archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft de archiefmedewerker mij geholpen met het vinden van de juiste documenten.


Scriptie Mike Hofman

10

2.2.2 Interviews Ik heb gesproken met oud-correspondenten Enrique Tessieri, Eddy Hawkins en Nederlander Peter Verschoor over hun ervaringen met de censuur. Tessieri schreef in Finland voor The Financial Times. Ik heb Enrique Tessieri gevonden door middel van zijn blog, Migrant Tales, waar hij enkele keren schreef over zijn ervaringen als correspondent in Finland. Eddy Hawkins werkte voor de Finse publieke omroep, Yle. Ik werd aan Eddy Hawkins voorgesteld door Juhani Niinistö, de oud-directeur van de internationale uitzendingen van Yle. Eddy Hawkins stelde mij vervolgens weer voor aan Peter Verschoor, die werkte voor het internationale persbureau Reuters. Naast oud-correspondenten en journalisten, heb ik ook gesproken met Lasse Lehtinen. Lehtinen was werkzaam bij de persafdeling van het ministerie van Buitenlandse zaken. Enrique Tessieri schreef over Lasse Lehtinen op zijn blog. Juha Rekola is de huidige internationale ombudsman van de Finse Unie voor Journalisten. Met hem heb ik gesproken over de rol van de Unie ten tijde van de Koude Oorlog. Met onderzoekster Sari AutioSarasmo, gespecialiseerd in de Koude Oorlog, heb ik gesproken over de politieke situatie van Finland tijdens de Koude Oorlog. Markus Kokko was tot dit jaar de directeur van Finnfacts en vertelde mij over de geschiedenis van de organisatie.

Alle interviews waren semigestructureerd. Ik had een topiclijst voorbereid, maar daar werd regelmatig van afgeweken. Zo kon ik inspelen op de antwoorden van de geïnterviewden en hun confronteren met eerdere uitspraken van andere geïnterviewden. De interviews zijn opgenomen met een voicerecorder. Zo kon ik de concentratie bij het interview houden en kon er achteraf geen discussie ontstaan over wat de geïnterviewden al wel of niet gezegd hebben. De interviews zijn bovendien allen uitgewerkt in transcripties. Hierdoor was het gemakkelijk om informatie terug te vinden. Hieronder wordt per deelvraag kort weergegeven welke onderzoeksmethoden zijn toegepast. De deelvragen zijn te vinden in bijlage VII. Deelvraag 1 is onderzocht door middel van deskresearch en diepte-interviews met oudcorrespondenten. Deelvraag 2 is onderzocht door middel van deskresearch – een bezoek aan het archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken – en diepte-interviews met oud-correspondenten en een oud-medewerker van de persafdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Deelvraag 3 is onderzocht door middel van deskresearch en diepte-interviews met oudcorrespondenten en een oud-medewerker van de persafdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Deelvraag 4 is onderzocht door middel van deskresearch en diepte-interviews met oudcorrespondenten en een oud-medewerker van de persafdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Deelvraag 5 is onderzocht door middel van diepte-interviews met oud-correspondenten en een oud-medewerker van de persafdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken.


Scriptie Mike Hofman

3

11

Politieke situatie in Finland

In 1917 verklaarde Finland zich een onafhankelijk land. Meer dan een eeuw lang was het land onder heerschappij van Rusland geweest. De 600 jaar daarvoor, van 1200 tot 1809, was Finland onderdeel van het Zweedse koninkrijk. Ondanks de onafhankelijkheid, heeft Finland altijd de hete adem van de Sovjet Unie in de nek gevoeld. Tussen de jaren 1939 1945 was Finlands positie tuss en het Oosten en het Westen ontzettend ingewikkeld. Enerzijds lag Finland middenin de strijd tussen Duitsland en de Sovjet Unie. Anderzijds stond Finland tussen Westerse democratieĂŤn en hun vijand, de Sovjet Unie.

3.1 De Winteroorlog In 1938 begon de Sovjet Unie zich zorgen te maken over Duitslands expansie in OostEuropa. Nazi-Duitsland was zojuist Oostenrijk binnengedrongen. Tsjecho-Slowakije leek het volgende land op de lijst van Adolf Hitler. Een jaar later begonnen de Sovjet Unie en Finland met onderhandelen. De Sovjet Unie wilde dat Finland afstand zou doen van een aantal eilanden in de Finse Golf ten behoeve van de verdediging van Leningrad, het huidige Sint Petersburg. In ruil daarvoor zou Finland een stuk land van de Sovjet Unie krijgen .1 Finland stemde niet toe, ook al had de Sovjet Unie drie keer zoveel soldaten als de Finnen, dertig keer zoveel vliegtuigen en honderd keer zoveel tanks en wist Finland dat de Sovjet Unie mogelijk de oorlog aan Finland zou verklaren. Een van de redenen dat Finland niet toestemde, was dat het land rekende op buitenlandse hulp, voornamelijk van Zweden .2 Zelfs toen de Zweedse regering bekend maakte dat Finland niet op militaire hulp uit Zweden kon rekenen, bleef Finland hierin geloven. Enkele dagen nadat de onderhandelingen vastliepen, viel de Sovjet Unie Finland binnen. De Sovjet Unie hoopte Finland binnen een maand te veroveren. Oud-regent van Finland Carl Gustaf Mannerheim werd direct aangesteld als legerleider. Later zou hij ook pres ident van Finland worden. Het ging de Sovjet Unie echter niet zo goed af als gehoopt. De Finnen waren namelijk beter voorbereid op de winterse omstandigheden en de Sovjet Unie had het doorzettingsvermogen van het Finse leger zwaar onderschat. 3 De Sovjet Unie trok zich terug, maar kwam vlak daarna met een tweede aanval. Dit keer was het Sovjetleger beter voorbereid en de troepen wonnen snel terrein. De acties van de Sovjet Unie werden wereldwijd veroordeeld, maar militaire ondersteuning bleef veelal uit.4 Hulp van ItaliĂŤ werd door Duitsland tegengehouden. De Duitsers hadden

1

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.115

2

Kirby, D., A Concise History of Finland, Cambridge University Press 2006, p.206

3

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.118

4

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.120


Scriptie Mike Hofman

12

immers het Molotov-Ribbentroppact, oftewel het Verdrag van non-agressie tussen Duitsland en de Sovjet-Unie, getekend. In dat verdrag had Duitsland Finland aan de Sovjet Unie beloofd.1 Militaire hulp kwam vooral van het Zweedse Vrijwilligerskorps (Svenska FrivilligkĂĽren), dat bestond uit Zweedse, Noorse en Deense vrijwilligers. Groot-BrittanniĂŤ en de Verenigde Staten zonden vooral humanitaire hulp. De meeste hulp arriveerde echter te laat om nog een verschil te maken. Op 12 maart 1940 werd in Moskou de Vrede van Moskou getekend. Finland moest de eilanden, die de Sovjet Unie wilde gebruiken voor de verdediging van Leningrad, afstaan. De overwinning van de Sovjet Unie was overigens een pyrrusoverwinning. De overwinning heeft had inspanning en manschappen gekost dat het dezelfde uitwerking had als een nederlaag. De Winteroorlog kostte Finland 27.000 soldaten. De Sovjet Unie verloor zo'n 126.000 soldaten.2 Dat is meer dan vijf keer zoveel als Finland, maar de bevolking van de Sovjet Unie was ook tenminste veertig keer zo groot als die van Finland. Bovendien was Finland ineens tien procent van zijn land kwijt aan de Sovjet Unie. Economisch en cultureel gezien was het verlies echter nog veel groter. n het gebied dat Finland aan de Sovjet Unie moest afstaan, lag namelijk de beste landbouwgrond van het land en Finlands tweede stad, Viipuri. Finland wist daarentegen wel zijn onafhankelijkheid te behouden. 3

3.2 De Vervolgoorlog In 1940 veroverde Duitsland Denemarken en Noorwegen. Datzelfde jaar werden Estland, Letland en Litouwen bij de Sovjet Unie gevoegd. Finland was nu letterlijk ingesloten tussen twee totalitaire staten.

Finland zag Duitsland als een goed tegenwicht voor de Sovjet Unie. De twee land en sloten daarom een handelsovereenkomst. Ook gaf Finland de Duitse troepen toestemming om via Finland van Duitsland naar Noorwegen te reizen. Finland kreeg daar van Duitsland een grote hoeveelheid oorlogsmaterialen voor terug. Datzelfde jaar keurde Adolf Hitler een plan, met de naam Operatie Barbarossa, om de Sovjet Unie aan te vallen goed. In dat plan stond ook dat Finland mee zou doen aan deze operatie. Finland zon op wraak tegen de Sovjet Unie en wilde de gebieden die het lan d in de Winteroorlog had verloren, terugveroveren. Finland sloot daarom in 1941 een verdrag met Duitsland. Duitsland beloofde teruggave van de verloren gebieden als het land deel zou nemen aan Operatie Barbarossa, de veldtocht tegen de Sovjet Unie. En dat deed Finland dan ook, zij het onder een aantal voorwaarden. De belangrijkste voorwaarde was dat Finland pas zou aanvallen als de Sovjet Unie zich begon te verdedigen tegen Duitsland.

1

Kirby, D., A Concise History of Finland, Cambridge University Press 2006, p.205

2

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.123

3

Kirby, D., A Concise History of Finland, Cambridge University Press 2006, p.205


Scriptie Mike Hofman

13

Deze voorwaarde zorgde ervoor dat Finland drie dagen later aan de veldtocht begon dan Duitsland. Finland zag Duitsland overigens niet als een bondgenoot. Beide landen hadden weliswaar dezelfde vijand, hun oorlogsdoeleinden waren totaal verschillend. Finland zag deze oorlog vooral als een vervolg van de Winteroorlog. Vandaar de naam Vervolgoorlog.1

Finland was ditmaal veel beter voorbereid op een oorlog dan een jaar geleden en wist de verloren gebieden dan ook snel te veroveren. Maar Finland ging verder dan dat en veroverde heel Oost-KareliĂŤ. Dat gebied behoorde nog nooit eerder tot Fins grondgebied. De geallieerden veroordeelden de acties van Finland.2 Het Verenigd Koninkrijk verklaarde daarom de oorlog aan Finland, en andere landen volgden snel, maar tot daadwerkelijke gevechtshandelingen is het nooit gekomen. 3 Finland was de enige democratie die zich achter Duitsland schaarde. In 1944 wist de Sovjet Unie de Duitsers terug te drijven. Ook de Finnen, die meehielpen met de veldtocht van Duitsland, moesten het ontgelden. Zij werden de grens over gedreven. Finland wist onafhankelijk te blijven, maar het land moest de veroverde gebied en weer teruggeven - zoals afgesproken in de Vrede van Moskou van 1940 - en de Sovjet Unie legde Finland zware herstelbetalingen op. De Sovjet Unie dwong Finland bovendien om zo snel mogelijk alle Duitse soldaten het land uit te sturen. Ook eiste de Sovjet Unie dat de Communistische Partij van Finland (Suomen Kommunistinen Puolue), die sinds 1918 verboden was, werd gelegaliseerd en dat fascistische en Hitler-gezinde organisaties verboden zouden worden. Bovendien moesten oorlogsmisdadigers worden vervolgd. E r werd een Geallieerde Controlecommissie, die vooral uit Sovjet-leden bestond, opgericht die de uitvoering van de wapenstilstand in de gaten zou houden totdat er een vredesverdrag zou worden getekend.4

3.3 Laplandoorlog Duitsland moest zich in 1944 gedwongen terugtrekken uit Finland en voelde zich verraden door Finland. Via Noord-Finland keerden de Duitsers terug naar Noorwegen. De Duitse krijgsmacht paste echter de zogeheten tactiek van de verschroeide aarde toe , waarbij bij het terugtrekken alles wordt vernietigd wat de vijand maar van nut zou kunnen zijn. Dit leidde tot een korte oorlog in het noorden van Finland. Steden en dorpen in Lapland werden verwoest, waaronder de provinciale hoofdstad Rovaniemi. In 1945 waren alle Duitse troepen het land uit.5

1

US Library of Congress. (1988). Finland, a country study

2

Kirby, D., A Concise History of Finland, Cambridge University Press 2006, p.224

3

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.126

4

US Library of Congress. (1988). Finland, a country study

5

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.129


Scriptie Mike Hofman

14

3.4 De Koude Oorlog In 1944 kwam de Geallieerde Controlecommissie in Helsinki bijeen, om te praten over de uitvoering van de eisen die de Sovjet Unie aan Finland stelde na de Vervolgoorlog. De commissie bestond 200 Sovjet-leden en 15 Britse leden. Voordat de comm issie bijeenkwam, had Finland al aan vrij veel eisen voldaan. Zo werden de Duitse troepen uit Finland verdreven en werden organisaties die door de Sovjet Unie als fascistisch of Hitler gezind werden bevonden, verboden. De meeste van deze organisaties waren overigens niet fascistisch, maar werden door Moskou als anti-Sovjet gezien.1 Finland had ook beloofd de oorlogsmisdadigers te vervolgen .2 Finland beschouwde oorlogsmisdadigers als militairen die de Geneefse Conventie hadden overtreden. De Sovjet Unie vond echter dat iedereen die verantwoordelijk kon worden gehouden voor het beginnen van de Vervolgoorlog tegen de Sovjet Unie als oorlogsmisdadiger moest worden beschouwd.

In 1945 begonnen de zogeheten oorlogsverantwoordelijkheidsprocessen. Zo werd onder anderen Risto Heikki Ryti, president van Finland van 1940 tot en met 1944, veroordeeld tot tien jaar zware arbeid. Ook de oud-premiers van Finland Jukka Rangell (1941-1943) en Edwin Linkomies (1943-1944) werden veroordeeld tot respectievelijk 6 en 5½ jaar gevangenisstraf. Minister van Buitenlandse Zaken Väinö Tanner (1939 -1341) kreeg 6½ jaar gevangenisstraf opgelegd.3

De laatste eis van de Sovjet Unie was dat er zou worden onderhandeld over een vredesverdrag. In 1947 werd de Vrede van Parijs getekend met de Sovjet Unie, het Verenigd Koninkrijk en andere landen die Finland de oorlog hadden verklaard. Na het ondertekenen van dit vredesakkoord verliet de Geallieerde Controlecommissie de Finse hoofdstad.4

Europa werd echter steeds meer verdeeld in het door de Sovjet Unie geleide 'Oosten' en het vooral door de Verenigde Staten geleide 'Westen'. In de Vrede van Parijs stond niets over Finlands positie in dit conflict. In 1948 stuurde de leider van de Sovjet Unie, Jozef Stalin, daarom een persoonlijke brief aan de Finse president Juho Paasikivi. Stalin stelde voor om een militair bondgenootschap tussen de Sovjet Unie en Finland te sluiten. Paasikivi antwoordde dat zowel hij als het Finse parlement nooit met een militair bondsgenootschap akkoord konden gaan. Paasikivi stelde voor om te onderhandelen over een beperkter en minder bindend verdrag. Hieruit vloeide het Verdrag van Vriendschap, Samenwerking en

1

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.134

2

Kirby, D., A Concise History of Finland, Cambridge University Press 2006, p.234

3

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.136

4

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.136


Scriptie Mike Hofman

15

Wederzijdse Steun (beter bekend onder de Finse initialen, het YYA-verdrag). Finland beloofde daarin dat er geen aanval zou plaatsvinden op de Sovjet Unie via Fins grondgebied. Ook stond in het verdrag dat Finland een ongebonden, neutraal land was. Finland kon daardoor geen aanspraak maken op de Amerikaanse Marshallhulp, dat was gericht op de economische wederopbouw van de door de Tweede Wereldoorlog getroffen landen in Europa. Er stond nadrukkelijk in het verdrag dat Finland buiten conflicten tussen grootmachten mocht blijven, waardoor Finland neutraal kon blijven tijdens de Koude Oorlog.1

Naam

Regeringsperiode

Partij

Kyรถsti Kallio

1937-1940

Agrarische Liga (Maalaisliitto)

Risto Ryti

1940-1944

Nationale Progressieve Partij (Kansallinen Edistyspuolue)

Carl Gustaf Emil Mannerheim

1944-1946

Maarschalk van Finland

Juho Paasikivi

1946-1956

Nationale Coalitiepartij (Kansallinen Kokoomus)

Urho Kekkonen

1956-1982

Agrarische Liga (Maalaisliitto)

Mauno Koivisto

1982-1994

Sociaaldemocratische Partij van Finland (Suomen Sosialidemokraattinen Puolue)

Matrix 1 - presidenten van Finland

Veel Finnen zagen dit verdrag als het bewijs aan de wereld dat de Sovjet Unie en Finland onafhankelijk van elkaar waren. Immers, Finland heeft nooit tot een alliantie met de Sovjet Unie, als bijvoorbeeld het Warschaupact, behoord. 2 Finland begon zich steeds meer op het Westen te richten. In 1952 had Finland alle herstelbetalingen terugbetaald. In datzelfde jaar organiseerde Finland de Olympische zomerspelen. Drie jaar later kreeg Finland Prokkala terug, een schiereiland in de Finse Golf dat de Sovjet Unie gebruikte om het zeeverkeer naar Sint-Petersburg in de gaten te houden.3 In 1956 werd Urho Kekkonen president van Finland. Dit zou hij blijven tot en met 1982. Met de aanstelling van Kekkonen als president begon de Finlandisering. Kekkonen was een autoritair president en zette het beleid van 'actieve neutraliteit' van zijn voorganger Juho

1

US Library of Congress. (1988). Finland, a country study

2

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.137

3

Kirby, D., A Concise History of Finland, Cambridge University Press 2006, p.240


Scriptie Mike Hofman

16

Paasikivi voort. Later is dit beleid bekend geworden als de Paasikivi -Kekkonendoctrine. Kekkonen was op zeker moment zo overheersend op het Finse politieke toneel aanwezig dat de volgende grap de ronde deed op de middelbare scholen in het land: "De president heet Urho Kekkonen en hij wordt elke zes jaar herkozen." (Limburgsch dagblad, 1986)

De Sovjet Unie was erg blij met Kekkonen als president. Zijn presidentiÍle carrière was dan ook gebouwd op zijn vermogen goede relaties met de Sovjet Unie te onderhouden.1 Dit ging overigens niet altijd even goed. Na de Berlijncrisis in 1961 - waarbij de Sovjet Unie wilde dat de Geallieerden uit Berlijn weggingen en hun rechten daar opgaven - kreeg de Finse overheid een brief van de Sovjet Unie waarin het land, in overeenstemming met het Verdrag van Vriendschap, Samenwerking en Wederzijdse Steun, steun aan Finland 'aanbood'. Dit leidde tot een politieke crisis in Finland. Als Finland het verzoek van de Sovjet Unie zou accepteren, zou dat het einde van de onafhankelijk van Finland kunnen leiden. Kekkonen ging op bezoek bij Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov en wist hem te overtuigen van de Finse vastbeslotenheid om de eigen neutraliteit te handhaven .2

Jaar

Gebeurtenis

1939-1940

Winteroorlog tegen de Sovjet Unie

1941-1944

Vervolgoorlog tegen de Sovjet Unie

1944-1945

Laplandoorlog tegen Duitsland

1946-1956

Juho Kusti Paasikivi is president van Finland

1948

Finland tekent het Verdrag van Vriendschap, Samenwerking en Wederzijdse Steun

1952

Finland heeft alle herstelbetalingen aan de Sovjet Unie afbetaald

1952

Finland organiseert de Olympische zomerspelen

1955

Finland wordt lid van de Verenigde Naties en de Noordse Raad

1956-1982

Urho Kekkonen is president van Finland

1961

Finland wordt lid van de lid van de Europese Vrijhandelsassociatie

1975

Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa in Helsinki leidt tot het tekenen van de Helsinki-akkoorden

1982-1994

Mauno Koivisto is president van Finland

1989

Val van de Berlijnse muur

1991

Val van de Sovjet Unie

Matrix 2 - belangrijke gebeurtenissen

In 1975 organiseerde Kekkonen de Conferentie over Veiligheid en Samenwerken in Europa, wat leidde tot de zogeheten Helsinki-akkoorden, die werden ondertekend door 35 landen uit

1

Kirby, D., A Concise History of Finland, Cambridge University Press 2006, p.246

2

Lavery, J. The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.140


Scriptie Mike Hofman

17

de beide militaire machtsblokken. De akkoorden gingen over mensenrechten, samenwerking op het gebied van economie, wetenschap, technologie, milieu, veiligheidsvraagstukken en humanitaire zaken.1 De conferentie werd een permanente organisatie onder de naam Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa.

Finnen kijken met gemengde gevoelens terug op het Kekkonen -tijdperk. Kekkonen gebruikte zijn invloed bij de Sovjet Unie om verdere politieke en militaire invloed van het land tegen te gaan. Ook wist hij de handel tussen Finla nd en de Sovjet Unie enorm te vergroten, wat economisch natuurlijk erg gunstig voor Finland was. Bovendien zorgde hij er voor dat Finland lid kon worden van de Europese Vrijhandelsassociatie. Daarnaast werd Finland gezien als een betrouwbare partner in het oplossen van het conflict tussen het 'westen' en het 'oosten'.2 Zo waren er regelmatig ontmoetingen tussen Amerikaanse en Sovjetleiders in de Finse hoofdstad.

Afbeelding 1 - Een artikel in de De T캐d van 18 februari 1972 over de Finse filmcensuur

Daartegenover stond dat het land een hoop vrijheden moest inleveren. Kritiek op de president werd per definitie gezien als schadelijk voor de nationale eenheid. Finland bleef namelijk altijd bang voor een nieuwe oorlog met de Sovjet Unie. Finland wilde dat met alle macht tegengaan. De media leidden hier ook onder. Kritiek op de Sovjet Unie was taboe. 3 In de jaren zestig werd kritische buitenlandse literatuur nog vertaald uitgebracht in Finland, maar in de jaren zeventig weigerden Finse uitgevers werken al de Goelag Archipel van de

1

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.142

2

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.141

3

Kirby, D., A Concise History of Finland, Cambridge University Press 2006, p.271


Scriptie Mike Hofman

18

Russische schrijver Aleksandr Solzjenitsyn, over dwangarbeidskampen voor dissidenten in de Sovjet Unie, uit te brengen. In 1983 verzocht de Finse journalistenbond aan haar leden om bij het schrijven over gebeurtenissen, het artikel altijd langs de meetlat van de officiĂŤle buitenlandbeleid te leggen.1

Om de censuur beter te begrijpen, wordt er in het volgende hoofdstuk gekeken naar welke media actief waren in de Koude Oorlog.

1

Lavery, J., The History of Finland, Greenwood Press 2006, p.142


Scriptie Mike Hofman

4

19

Media in Finland

Om een goed idee te krijgen van de mediacensuur in Finland, is het allereerst belangrijk om de media in Finland tijdens de Koude Oorlog in beeld te brengen.

4.1 Binnenlandse media Ook Finland had een vorm van verzuiling, zij het niet zo extreem als in Nederla nd. Er zijn geen specifieke omroepen of kranten per levensbeschouwelijke stroming. Wel had iedere politieke partij in Finland een eigen dagblad. 4.1.1 Publieke omroep Yle (Yleisradio Oy) is de publieke omroep van Finland, opgericht in 1926 naar model van de Britse BBC. Op de radio had Yle een monopolie tot en met 1985. Dat jaar werden de eerste lokale radiozenders toegestaan. Pas in 1995 werden commerciële zenders toegelaten. ( Yle, z.j.)

De publieke omroep in Finland zond tijdens de Koude Oorlog gewoon live radio uit. De uitzendingen werden dus niet van te voren gecontroleerd (Eddy Hawkins, 2014). Wel zond de omroep van 1975 tot en met 1985 het programma Näin naapurissa uit, wat vrij vertaald kan worden als 'een kijkje bij de buren'. In dit radioprogramma konden Finnen vragen stellen over de Sovjet Unie, die dan in het programma werden beantwoord. Dit waren vragen als 'hoe is het openbaar vervoer geregeld' of 'hoe is de kinderopvang geregel d'. Het programma werd in samenwerking met de Sovjet Unie geproduceerd. De omroep zond op deze manier zonder enige kritische kanttekening Sovjetpropaganda uit. (Yle, 2008) Naast de uitzendingen in de nationale talen Fins en het Zweeds, verzorgde de omroep ook nieuwsuitzendingen in het Engels, Frans, Duits, en later in het Russisch. Tot en met 1958 werden de Frans - en Engelstalige uitzendingen verzorgd door het Finse ministerie van Buitenlandse Zaken. Het ministerie besloot echter door geldgebrek dat jaar d e stekker uit het project te trekken. (Juhani Niinistö, 2014) In 1967 begon Yle onder de naam Radio Finland weer met Engelstalige nieuwsuitzendingen. Betaald door het ministerie van Buitenlandse Zaken verzorgde vooral Reuters-correspondent Colin Narbrough twee keer per week het Finse nieuws in het Engels. Yle en de Finse overheid waren de negatieve berichtgeving in de Westerse media over Finland zat. In Westerse media werd Finland regelmatig van Finlandisering beschuldigd. In Finland werd de term Finlandis ering als kritiek beschouwd. Westerse landen zouden volgens Yle en de Finse overheid niet begrijpen hoe het was om de Sovjet Unie als buren te hebben. Met Radio Finland hoopten Yle en de overheid een tegengeluid te bieden. (Juhani Niinistö, 2014)


Scriptie Mike Hofman

20

Vanaf 1973 werd het Engelstalige nieuws vijf dagen per week uitgezonden en verzorgd door een groep freelancers. De kwaliteit van de teksten en de besproken onderwerpen waren afhankelijk van de freelancer die op dat moment dienst had. De uitzendingen werden niet vooraf gecontroleerd of achteraf besproken. Tot en met 1976 had Radio Finland geen betaald personeel met enige nieuwservaring in dienst. De eerst persoon op de loonlijst van Radio Finland was de Amerikaan Eddy Hawkins. Hij zorgde voor een grote kwaliteitsslag bij de omroep. Vanaf 1978 werd de nieuwsdienst steeds professioneler. Vanaf dat jaar mocht Radio Finland ook de scripts van de Finse nieuwsafdeling gebruiken. Ook werd de beheersing van de Finse taal verplicht om verslag te doen van belangrijke politieke of economische zaken. Begin jaren tachtig nam Radio Finland professionele nieuwslezers aan. Deze nieuwslezers spraken Engels als hun moedertaal. Daar was volgens Niinistö, directeur van de internationale uitzendingen van Yle van 1979 tot en met 2005, bewust voor gekozen. "Als we Finse presentatoren met een Fins accent zouden gebruiken, zouden mensen Radio Finland als een Sovjet-satellietstaatstation hebben gezien. Dat zou dus averechts werken op onze 'Finland is een westerse democratie - b oodschap'." Juhani Niinistö, 2014 Als een Fin het nieuws zo voorlezen, zou die 'Finland is een westerse democratieboodschap' natuurlijk minder geloofwaardig overkomen, en zou het als Finse propaganda kunnen worden gezien.

Voordat Yle weer met de Engelstalige uitzendingen begon, werd in het buitenland voornamelijk Radio Sweden, de internationale zender van de Zweedse publieke omroep, gebruikt als bron voor nieuws uit de Noordse landen. Volgens Juhani Niinistö gaf het Zweedse station echter een verkeerd beeld van Finland. Zo werd er op het Zweedse station vaak gesproken over Finlandisering en de invloed van de Sovjet Unie op Finland. Radio Finland werd dan ook gepromoot als 'direct van de bron', en dus niet met een Zweedse bril op. De grootste taak van Radio Finland was volgens Niinistö om de buitenwereld te laten zien dat Finland een Westerse democratie was. Zo werd er veel gesproken over het Verdrag van Vriendschap, Samenwerking en Wederzijdse Steun uit 1948. Er werd regelmatig aangekaart dat dit verdrag geen militaire samenwerking inhield, zoals bij de NAVO en het Warschaupact. En als er al militaire actie uit het verdrag zou vloeien, dan zou dat wederzijdse overeenstemming vereisen. Het verdrag werd regelmatig omschreven als 'gecombineerde Finse en Russische veiligheidsbelangen in het voordeel van Finland'. Volgens Niinistö werd er op Radio Finland alleen over Finland en de Noordse landen gesproken. Hierdoor kon kritische berichtgeving over de Sovjet Unie of de satellietstaten vaak buiten beschouwing worden gelaten. (Juhani Niinistö, 2014)

Juhani's missie was redelijk succesvol. Begin jaren tachtig werd Radio Finland steeds meer als bron voor verschillende buitenlandse media gebruikt, en was Radio Sweden niet meer de enige bron voor de Noordse landen.


Scriptie Mike Hofman

21

"Het was erg b evredigend om teksten van Radio Finland woord voor woord terug te lezen in b uitenlandse kranten, voornamelijk in Duitsland." - Juhani Niinistö, 2014 Bij het interviewen van Finse politici was Radio Finland erg voorzichtig. Als er bijvoorbeeld iemand van de Nationale Coalitiepartij (Kansallinen Kokoomus) werd geïnterviewd, werd het interview gehouden door een journalist die lid was van diezelfde partij. De omroep wilde niemand voor het hoofd stoten. (Eddy Hawkins, 2014) In 1985 werden ook de Franstalige en Duitstalige nieuwsservice herstart. Er werd echter gevreesd voor de reactie van de DDR op de Duitstalige uitzendingen. De Duitstalige zender werd daarom gepromoot als 'de brug tussen Finland en Oostenrijk en Zwitserland', en niet tussen Finland en Oost-Duitsland. Vijf jaar later werd ook de Russischtalige nieuwsservice herstart. De Duitse en Franse zenders waren ideeën van Niinistö. De introductie van de Russische zender was echter een idee van Yle-directeur Reino Paasilinna. Voordat Paasilinna directeur werd bij Yle, was hij werkzaam als perschef bij de Finse ambassade in Moskou en Washington D.C. Niinistö was allesbehalve blij met de Russische service. Hij vreesde dat de Sovjet Unie zijn beklag zou doen over de zender. (Juhani Niinistö, 2014) 4.1.2 Commerciële zenders MTV (Mainostelevisio), niet te verwarren met de Amerikaanse muziekzender, startte in 1957 met de eerste uitzending. De zender was daarmee het eerste commerciële televisiestation in Europa met landelijk bereik (MTV, 2013). Dit is een stuk eerder dan in Nederland, waar RTL-Véronique pas in 1989 op de Nederlandse kabel verscheen (RTL, 2012). MTV staat voor Mainostelevisio, wat kan worden vertaald als 'reclametelevisie'. Voordat MTV in 1986 een eigen zender kreeg, zond het programma's uit op het kanaal van Yle. Het zou nog tot 1997 duren voordat er een tweede commerciële zender op de Finse kabel bijkwam: Nelonen, wat 'vier' betekent. (Nelonen, z.j.) 4.1.3 Kranten Finland kent relatief veel kranten. In 1950 waren er 64 landel ijke dagbladen, in 1996 waren dit er 56. (Camb ridge University Press, 2000) Alhoewel er geen krant voor elke levensbeschouwende stroming was, had elke politieke partij een officiële krant. Helsingin Sanomat was in de Koude Oorlog, en is nog steeds, de grootste krant van Finland. Helsingin Sanomat is een onafhankelijke krant en behoort niet tot een politieke partij. Die onafhankelijkheid was overigens niet altijd even vanzelfsprekend. Eljas Erkko was van 1927 tot en met 1938 niet alleen de hoofdredacteur van de krant, maar tegelijkertijd ook de Finse minister van Buitenlandse Zaken (Keijo Kulha, 1999).


Scriptie Mike Hofman

22

Een invloedrijke krant tijdens de Koude Oorlog was Uusi Suomi, Fins voor 'het nieuwe Finland'. Van 1919 tot en met 1976 was dit de officiële krant van de conservatieve Nationale Coalitiepartij (Kansallinen Kokoomus). Vanaf 1976 werd de krant onafhankelijk, maar zette het de conservatieve lijn voort.

Kansan Uutiset, te vertalen als 'nieuws van het volk', was de krant van de Communistische Partij van Finland (Suomen Kommunistinen Puolue) en de Finse Volksdemocratische Liga (Suomen Kansan Demokraattinen Liitto). Nu behoort de krant tot de Linke Alliantie (Vasemmistoliitto). Logischerwijs waren deze kranten erg gekleurd in hun berichtgeving. Uit een geheime enquête onder Finse journalisten in 1972, die ik heb gevonden in het archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken, blijkt bovendien dat 43% van de Finse journalisten Persagentschap Novosti (Agentstvo petsjati Novosti), het officiële persbureau van de Sovjet Unie, regelmatig als bron gebruikten. Het verschilde per krant hoeveel invloed de overheid had op de berichtgeving van een krant. Helsingin Sanomat was bijvoorbeeld heel vrij, omdat de krant in het bezit was van een rijke familie die tot de Finse elite behoorde. Andere kranten werden vaker in de gaten gehouden door de Finse overheid. (Lasse Lehtinen, 2014)

4.2 Buitenlandse media Er waren vrijwel geen buitenlandse correspondenten in Finland, simpelweg omdat er in het buitenland weinig behoefte aan Fins nieuws was. Als je als correspondent over de Noordse landen schreef, deed je dat vanuit de Zweedse hoofdstad Stockholm (Peter Versc hoor, 2014). De correspondenten die wel vanuit Finland opereerden, deden dit omdat ze naar het land waren gekomen voor de liefde. Media als The Financial Times, Reuters en Associated Press hadden een vaste correspondent in de Finse hoofdstad. Enrique Tes sieri werkte als correspondent in Helsinki voor The Financial Times van 1989 tot en met 1991 en schreef zo'n twee artikelen per week voor de krant (Enrique Tessieri, 2013). Eddy Hawkins begon in 1976 bij Yle en werkt daar nog steeds. Hawkins schreef voor buitenlandse media als The Voice of America en The Financial Times. De eerste Nederlandse correspondent was Peter Verschoor, die voor persbureau Reuters werkte.

De meeste buitenlandse media in Finland schreven over de Sovjet Unie (Lasse Lehtinen, 2014). Journalisten hadden immers geen directe toegang tot de Sovjet Unie en Finland bood dan een goed alternatief. Daar konden de correspondenten immers zien hoe het was om onder de druk van de Sovjet Unie te leven. Bovendien lag Finland natuurlijk letterlijk naast de Sovjet Unie. Buitenlandse media schreven vaak over de Finlandisering, oftewel van de invloed van de Sovjet Unie op Finland. De Finse regering was daar niet altijd even blij mee. Veel Finnen voelden zich onbegrepen. Buitenlanders hadden immers geen ide e


Scriptie Mike Hofman

23

hoe het was om onder de druk van de Sovjet Unie te leven. Max Jakobsen, een invloedrijke Finse diplomaat, schreef in 1980 in het Amerikaanse tijdschrift Foreign Affairs: "Finland is altijd overgelaten aan de rondreizende columnist, die na lunch en cockta ils in Helsinki klaar is om zich uit te spreken over het lot van de Finnen."

De Finse overheid wilde graag positievere berichtgeving over het land. Zo organiseerde het ministerie van Buitenlandse Zaken persreizen door Finland en grote tweedaagse feesten voor buitenlandse correspondenten (Lasse Lehtinen, 2014). Een andere grote organisatie gebaat bij positieve berichtgeving over Finland, was Finnfacts. Opgericht in 1960 door een aantal belangrijke personen uit de houtverwerkende industrie, probeerde Finnfacts meer buitenlandse journalisten naar Finland te trekken door al hun kosten te betalen. Ze wilden laten zien dat Finland een Westerse democratie is en bovendien een betrouwbare handelspartner. (Finnfacts, z.j.) Om de Sovjet Unie niet voor het hoofd te stoten, zag de Finse overheid namelijk het liefst zo weinig mogelijk kritiek op de Sovjet Unie in de media. In het volgende hoofdstuk wordt gekeken naar de grip van de Finse overheid op de media in het land.


Scriptie Mike Hofman

5

24

Censuur in Finland

Tijdens de Koude Oorlog was Finland weliswaar een onafhankelijk land, maar het moest daar wel een hoop vrijheden voor inleveren. Ook de media kwamen hier niet onderuit. De Finse overheid was niet gediend van kritiek op de Sovjet Unie in Finse media. Dit zou immers de relatie tussen Finland en de Sovjet Unie kunnen schaden. Ook berichten in buitenlandse media over Finlandisering werden niet gewaardeerd. De Finse overheid probeerde op verschillende manieren de media te beïnvloeden. Er zijn verschillende zaken bekend van overheidsinterventie. Aan de hand van de definitie in de Van Dale en de middelen die door Amnesty International als overheidscensuur wordt bestempeld, wordt bepaald of deze gevallen als censuur kunnen worden beschouwd. Van Dale hanteert de volgende definitie van censuur: "Toezicht door een kerkelijke of wereldlijke overheid op voor publicatie bestemd drukwerk, het toneel, de film ofwel op brieven, met de bevoegdheid daaruit gedeelten te schrappen of te verbieden." Volgens mensenrechtenorganisatie Amnesty International (z.j.) gebruiken overheden een scala van middelen van censuur, zoals: 

het schrappen in publicaties;

het verbieden van uitzendingen en publicaties;

het onmogelijk maken om informanten te spreken of documentatie in te zien;

de toegang tot papierleveranties, radiostations, uitzendtijd e.d. onmogelijk maken;

intimidatie, arrestatie of moordaanslagen gericht op journalisten of hun informanten;

willekeurige en vage wetgeving waardoor een algemeen klimaat van angst en zelfcensuur ontstaat;

het aanklagen op (valse of ongegronde) beschuldiging van obsceniteit, blasfemie, openbaarmaking van staatsgeheimen.

De Finse grondwet van 1919 garandeert vrijheid van vergadering, vereniging en meningsuiting. Een wijziging van het Wetboek van Strafrecht maakte het publiceren en verspreiden van schadelijke informatie over de overheid echter een misdaad. De autoriteiten konden op die manier de controle houden over de media (Kirby, D., 2006). In 1930 werd deze wet nog verder aangescherpt. Voor een korte tijd mocht je zelfs niet negatief schrijven over nationale instellingen en monumenten. In 1948 werd het publiceren van commentaar dat schadelijk was voor de relatie tussen Finland en buitenlandse mogendheden een strafbaar feit (Evangelia Psychogiopoulou, 2012). Een ambtenaar van het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken noemde deze maatregel ‘betreurenswaardig […] een aantasting van de persvrijheid met als enige doel de Sovjet Unie tegen kritiek te beschermen.’

In 1944 verzocht het ministerie van Justitie bibliotheken alle boeken die als anti -Sovjet werden gezien, weg te halen. Uitgeverijen kwamen ook onder druk te staan om geen


Scriptie Mike Hofman

25

boeken uit te geven die de Sovjet Unie niet zouden bevallen. Zo werd door de socialistische uitgeverij Tammi de biografie van Yrjö Leine, de Finse communistische minister van Binnenlandse Zaken in de jaren '40, teruggetrokken nadat de Finse overheid kenbaar maakte dat dit de relatie met de Sovjet Unie in gevaar zou brengen. Ook wist de overheid in 1974 de uitgever over te halen om Aleksandr Solzjenitsyns Goelag Archipel, over dwangarbeidkampen in de Sovjet Unie, niet te publiceren. (Kirby, D., 2006). De Finse overheid zette een scala aan m iddelen in om de censuur te bewerkstelligen. Hieronder is per afdeling uiteengezet welke rol elke afdeling van de Finse overheid had. Ook wordt er gekeken naar censuur vanuit de Sovjet Unie, de Unie voor Journalisten en Finnfacts.

5.1 Finse overheid De Finse autoriteiten en de Sovjetambassade in Helsinki waren altijd op de hoede wat journalisten schreven over de Sovjet Unie. (Psychogiopoulou, E., 2012) Bovendien was er bovengenoemde wetgeving, die het publiceren van commentaar dat schadelijk was voor de relatie tussen Finland en buitenlandse mogendheden, strafbaar maakte. De censuur in Finland is overigens niet te vergelijken met de censuur in de Sovjet Unie. In de Sovjet Unie was er een aparte instantie genaamd Glavit (Hoofddirectoraat voor de Bescherming van Staatsgeheimen in de Pers) verantwoordelijk voor de censuur. In het midden van de jaren tachtig beschikte Glavit over 70 duizend censors verspreid over het hele land. (André Gerrits, 2001) Ook de KGB, het Comité van Staatsveiligheid, liet zich niet onbetu igd. Intimidatie en vervolging van schrijvers die buiten de censuur om publiceerden en van dissidenten die de publiciteit zochten, waren bij uitstek zaken waarmee de KGB zich bezighield. (André Gerrits, 2001) "Ik had een vriend in Estland die voor de Estse pub lieke omroep werkte. In het geb ouw was een kantoor met een b rievenbus. Hij moest zijn geschreven nieuwsb erichten door die b rievenbus gooien. Na een paar minuten wachten kwam het nieuwsb ericht gecenseerd en al de b rievenbus weer uit en was het klaar om uitgezonden te worden." – Eddy Hawkins, 2014 In het archief van het Finse ministerie van Buitenlandse Zaken is weinig te vinden over censuur. Volgens de dienstdoende archiefmedewerker zijn de documenten op zo 'n manier geschreven, dat je er vrijwel niks uit kunt herleiden. Uit het bezoek aan het archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken blijkt wel dat ze dossiers bijhielden van kritische journalisten. Deze dossiers waren geheim. De journalisten waren hi er dus niet van op de hoogte.


Scriptie Mike Hofman

26

5.1.1 Ministerie van Buitenlandse Zaken Het ministerie van Buitenlandse Zaken van Finland (ulkoasiainministeri) is verantwoordelijk voor contacten met andere landen. Ook is het ministerie verantwoordelijk voor de uitleg van het buitenlands beleid naar het binnenlandse en buitenlandse publiek (ulkoasiainministeri, 2013). Tijdens de Koude Oorlog had het ministerie van Buitenlandse Zaken een persafdeling, die verantwoordelijk was voor buitenlandse journalisten en correspondenten in Finland (Lasse Lehtinen, 2014). Enrique Tessieri schrijft op zijn blog: "De persafdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken en Finnfacts waren meedogenloos en konden je carrière verwoesten als ze dat wilden.” (2012) De rol van Finnfacts wordt later in het hoofdstuk besproken. Volgens de correspondent liet het ministerie van Buitenlandse Zaken het duidelijk merken als ze niet tevreden met een artikel waren. In 1986 schreef Tessieri bijvoorbeeld een verhaal voor het Spaanse nieuwsblad Cambio 16 over de illegale handel in bijbels vanuit Finland naar de Sovjet Unie. In de Sovjet Unie waren alle religies namelijk officieel verboden. De correspondent vertelt dat hij werd bedreigd door een Finse diplomaat in Spanje: "Een Finse diplomaat die ik kende in Madrid vertelde me hoe woest ze waren over wat ik had geschreven. Ze zei ronduit dat als ik doorging met het schrijven van zulke verhalen, ik zou worden geb lacklist door het Ministerie van Buitenlandse Zaken." - Enrique Tessieri, 2013 Het dreigen met blacklisten kan natuurlijk beschouwd worden als intimidatie. Toen Tessieri correspondent was, werkten Ralf Friberg, Pekka Karhuvaara en Lasse Lehtinen bij de persafdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Ralf Friberg vertegenwoordigde van 1970 tot en met 1979 de Sociaaldemocratische Partij van Finland (Suomen Sosialidemokraattinen Puolue) in het Finse parlement (Eduskunta). Daarvoor was hij onder andere hoofredacteur bij Yle Uutiset, het nieuws van de publieke omroep. (Eduskunta, 2013) Pekka Karhuvaara werkte eerst als politiek verslaggever voor MTV Uutiset, het nieuws van de commerciële omroep MTV. Ralf Friberg en Pekka Karhuvaara waren niet te bereiken, Lasse Lehtinen wel. Lehtinen was werkzaam bij de persafdeling van het ministerie van Buitenlandse zaken van 1983 tot en met 1990. Van 1985 tot en met 1989 vervulde Lehtinen deze taak vanuit de Finse ambassade in Londen. De persafdeling was onder andere verantwoordelijk voor de buitenlandse correspondenten i n Finland. De medewerkers van de persafdeling namen de correspondenten bijvoorbeeld mee op perstrips door het land. Voordat Lehtinen in 1983 bij het ministerie van Buitenlandse Zaken begon, was hij van 1972 tot en met 1983 parlementslid in de Eduskunta. Bij het ministerie schreef Lehtinen voor het blad Kauppapolitiikka. Dit was een uitgave van het ministerie van Buitenlandse Zaken dat ging over handelsrelaties.

Lehtinen zegt nooit een directe opdracht te hebben gekregen om censuur toe te passen. Wel geeft Lehtinen toe dat het ministerie de media probeerde te beïnvloeden. Ook maakte de persafdeling het kenbaar aan journalisten als ze niet blij met een artikel waren. Een van


Scriptie Mike Hofman

27

de manieren om journalisten proberen te beïnvloeden, was door het organiseren van gr ote feesten. "Eens per jaar organiseerden we een groot feest voor b uitenlandse correspondenten. Een wild feest: twee dagen lang drinken en zuipen. Dan kon je overal over praten. Zo kon je b ijvoorbeeld tegen een Zweedse journalist zeggen: 'Dit is de situatie. Veroorzaak alsjeblieft geen prob lemen voor ons. […] Heel opportunistisch, maar het was ook gewoon overleven." - Lasse Lehtinen, 2014 Lehtinen leek zich af en toe af te zetten van het officiële Finse standpunt. Zo vertelde hij aan Finse journalisten in Londen, waar Lehtinen van 1985 tot en met 1989 op de Finse ambassade werkte, dat Finland gefinlandiseerd was. "Toen ik in Londen werkte, kwamen er journalisten uit Finland op b ezoek. We werden altijd van Finlandisering b eschuldigd. […] Ik zei: 'We zijn ook gefinlandiseerd. We zijn niet totaal onafhankelijk in ons doen'. Ik zei ook: 'Maar quote mij niet'. Twee dagen later stond ik gequoot in een krant in Helsinki: 'We zijn gefinlandiseerd'. Toen b elde het ministerie van Buitenlandse Zaken mij op: 'Wat is dit?'. Ik zei: 'Gewoon wat ik denk'." – Lasse Lehtinen, 2014 Ralf Friberg was het hoofd van de persafdeling. Hij lijkt een stuk strenger dan zijn oud collega Lehtinen. Eén persoon die ik heb gesproken noemt hem 'een politieagent', anderen willen niet verder gaan dan hem een 'kleurrijk persoon' te noemen. Correspondenten Enrique Tessieri kan zich zijn aanvaring met Ralf Friberg nog goed herinneren. Tessieri had een artikel geschreven voor The Financial Times. Het artikel, 'The Last Wall in Europe' (zie bijlage V), ging over asielzoekers uit de Sovjet Unie, die door Finland werden teruggestuurd naar de Sovjet Unie. Enrique Tessieri vertelt over de ontmoeting met Ralf Friberg: "Het ging over een artikel waar hij [Ralf Frib erg] het niet mee eens was. Hij zei: 'Als je over dit soort zaken gaat schrijven [de relatie tussen Finland en de Sovjet Unie], b espreek dat dan eerst met mij. […] Hij zei feitelijk dat als ze je zouden b lacklisten, dat ze alles zouden doen om je carrière te vernietigen" – Enrique Tessieri, 2013 Als eerder geschreven was Ralf Friberg niet bereikbaar voor commentaar. Lehtinen kan alleen maar speculeren waarom Friberg tot deze actie overging. Zo kan het volgens Lehtinen een eigen initiatief zijn, maar kan de opdracht ook van de Sovjetambassade zijn gekomen. Ik heb de theorieën van Lehtinen aan Tessieri voorgelegd. Tessieri is er zeker van dat de opdracht van de Sovjet Unie kwam. In een mail aan mij reageert Tessieri: "Ik wil je b edanken voor het ophelderen van een voor mij erg b elangrijke zaak. Toen je met Lasse Lehtinen sprak, vertelde hij dat het waarschijnlijk de Sovjetamb assade was die Ralf Frib erg vertelde om met mij contact op te namen. Een deel van het FT-artikel, The Last Wall in Europe, werd vertaald gepub liceerd in Aamulehti, een dagb lad uit Tampre, op 3 feb ruari 1991. Ik herinner mij dat ik werd geb eld door een 'journalist' van de Sovjetamb assade, die mij uitnodigde voor een


Scriptie Mike Hofman

28

lunch b ij Kalastajatorppa. […] De Sovjetamb assade-ambtenaar, een journalist voor staatspersb ureau Novosti, was niet b lij met het artikel. Ik vermoed dat het dit artikel is wat de Sovjetambassade b ewoog om Frib erg te b enaderen om contact met mij op te nemen. Dit is één voorb eeld van hoe het ministerie van Buitenlandse Zaken samenwerkte met de Sovjetambassade." - Enrique Tessieri, 2014

Het voorval werd vervolgens opgepakt in de Finse media. Friberg ontkende in de media d at hij Tessieri vertelde om eerst contact met hem op te nemen, alvorens over Helsinki -Moskourelaties te schrijven. Tessieri werd na afloop echter gebeld door een aantal voormalige ambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken, die hem bedankten voor wat Tessieri gedaan, omdat de ambtenaren Friberg 'een verschrikkelijke en meedogenloos persoon vonden'. 5.1.2 Ministerie van Binnenlandse Zaken Naast het ministerie van Buitenlandse Zaken, was ook het Finse ministerie van Binnenlandse Zaken (sisäministeriö) betrokken bij overheidsinterventies. Het Finse ministerie van Binnenlandse Zaken van Finland is verantwoordelijk voor zaken die Finland betreffen en die niet onder een van de overige ministeries vallen. Zo is het ministerie verantwoordelijk voor de veiligheid, de immigratie en het vreemdelingenbeleid. Er zijn een aantal gevallen bekend waarin het Finse ministerie van Binnenlandse Zaken informatie achterhield voor de pers. Bezoek Oestinov In juli 1978 kwam de toenmalige minister van Defensie van de Sovjet Unie Dimitri Oestinov naar Finland om te praten over gezamenlijke militaire oefeningen. Voor Finland was dit een erg gevoelig onderwerp. Gezamenlijke militaire oefeningen zouden de neutraliteit van Finland flink onder druk zetten. De Finse president Kekkonen was echter erg voorzichtig naar de Sovjet Unie toe, en zei daarom geen 'ja' of 'nee' op het voorstel. (Eddy Hawkins, 2014) "Kekkonen naam Oestinov mee naar de sauna. Het zou b rutaal geweest zijn van Oestinov om daar verder te discussiëren. Zo deed Kekkonen dat, hij zei geen 'ja' of 'nee'. Oestinov ging weer terug naar Moskou en dat was dat. – Eddy Hawkins, 2014 Het gesprek vond in het geheim plaats. Volgens Hawkins gingen direct na het vertrek van de Sovjetminister geruchten over het bezoek rond. Het ministerie ontkende echter alles. Ze zeiden simpelweg dat het gesprek nooit had plaatsgevonden. Het ging zelfs zo ver dat het de Finse minister van Defensie Taisto Tähkämaa alles ontkende in het Finse parlement.

Gezondheid president Kekkonen Een ander geval waar de Finse overheid informatie achterhield voor de pers, is de gezondheid van president Kekkonen. In zijn laatste presidentsperiode leidde Kekkone n aan


Scriptie Mike Hofman

29

een onbekende ziekte die zijn hersenen leken te beïnvloeden. De medische dossiers van Kekkonen zijn nog steeds geheim, maar er wordt algemeen aangenomen dat Kekkonen leed aan een vorm van dementie (Juhani Suomi, 1986). De ziekte begon eind 1980. Pas in oktober 1981, op 81-jarige leeftijd, trad de president af. In die tussentijd was er vrijwel niks bekend over de gezondheidstoestand van Kekkonen.

Twee maanden voordat Kekkonen aftrad, ging de president - tegen doktersadvies in - op een reis naar IJsland om daar te gaan vissen. In de officiële biografie van Kekkonen, geschreven door Juhani Suomi (2004), verloor de president zijn gevoel voor ruimte en tijd en had hij last van waanvoorstellingen. De Finse overheid deed het echter af als een griep en loog daarmee over de gezondheidssituatie van de president.

"Er waren wel degelijk mensen die het [de slechte gezondheid van Kekkonen] wisten. Op een gegeven moment hoorde ik b ijna dagelijks over zijn slechte gezondheid. – Eddy Hawkins, 2014

De Finse media waren erg voorzichtig in het schrijven over de achteruitgaande gezondheid van de president. Omdat de overheid officieel niks naar buiten bracht over de gezondheid, waren het vooral roddels die de ronde deden. Volgens Hawkins zweeg de overheid over de gezondheid van Kekkonen, omdat niemand wist wat er zou gebeuren als Kekkonen zou aftreden. Immers, Kekkonen was al meer dan 25 jaar president en was erg geliefd bij de Sovjet Unie.


Scriptie Mike Hofman

30

Afbeelding 1 - Artikel in het Nederlands Dagblad van 7 oktober 1981 over het ziekteverlof van Kekkonen

Kernramp van Tsjernobyl De kernramp van Tsjernobyl was een ernstig ongeluk op 26 april 1989 met een van de kernreactoren van de Kerncentrale Tsjernobyl in Oekraïne. Na het ongeluk kwam een grote wolk met radioactief materiaal in de atmosfeer, die door de wind naar het noorden en noordwesten werd gedreven. Het zou nog tot 29 april duren voordat de Sovjet Unie officieel zou meedelen dat er zich een ongeluk in een kerncentrale in Oekraïne had voorgedaan. Dit gebeurde pas nadat onderzoekers in Zweden radioactieve neerslag opmerkten. Al snel bleek namelijk dat de radioactieve wolk uit de Sovjet Unie moest komen. De Finnen wisten een dag eerder dan de Zweden al van de verhoogde radioactiviteit. Ook wisten ze dat het uit de Sovjet Unie moest komen. Finland heeft echter niks gemeld, (Säteilyturvakeskus, 2006) De Nederlandse journalist Peter Verschoor, toen werkzaam voor persbureau Reuters, was achter het stilzwijgen van de Finnen gekomen en schreef er een artikel over. "De Finnen heb b en dit b ewust achtergehouden omdat het de Russen voor het hoofd zou kunnen stoten." – Peter Verschoor, 2014


Scriptie Mike Hofman

31

Nadat het nieuws over het stilzwijgen van de Finse overheid naar buiten kwam, organiseerde het ministerie gelijk een persconferentie. Op de persconferentie was veel Finse pers aanwezig. De verantwoordelijke minister ontkende stellig dat zij afwist van de wolk met radioactief materiaal uit de Sovjet Unie. De Finse pers was erg fel tegen de minister. Volgens Verschoor zouden Finse journalisten normaal wat voorzichtiger zijn, maar voelden ze zich meer gelegitimeerd om hard tegen de overheid op te treden, omdat een buitenlandse journalist het voorval ontdekt had. "Vergis je niet, ik zat daar gewoon als eerste fulltime correspondent van Reuters. Dat gaf de Finnen de gelegenheid om haar [de verantwoordelijke minister] verder onder druk te zetten." – Peter Verschoor, 2014 5.1.3 Supo Naast het ministerie van Buitenlandse Zaken en het ministerie van Binnenlandse Zaken, werd ook de Finse inlichtingendienst Supo (Suojelupoliisi) ingezet om een grip op de media te houden. Tussen 1972 en 1990 werd Supo ook wel 'de politie van de president' genoemd (Supo, z.j.). De president was namelijk de baas over de Finse inlichtingendienst. Pas in 1990, aan het einde van Mauno Koivisto's presidentschap, kreeg de Finse regering de zeggenschap over Supo. Documenten van de Finse inlichtingendienst worden pas na zestig jaar openbaar. Hun rol tijdens de Koude Oorlog is daarom niet altijd even makkelijk vast te stellen. De Finse historicus Kimmo Rentola (2009) heeft een boek geschreven over de geschiedenis van Supo: Ratakatu 12. Uit het boek blijkt dat de macht van de president zeer ver ging. Zo besloot hij niet alleen over de financiën van de inlichtingendienst en vulde hij de posities binnen de organisatie in, maar bepaalde hij ook wie er door de Supo moest worden vervolgd voor bijvoorbeeld spionage.

Matts Dumell Matts Dumell is een Finse journalist die in 1982 werd opgepakt door Supo. Hij werd veroordeeld voor verraad en kreeg een voorwaardelijke gevangenisstraf van acht maanden opgelegd. Voordat Dumell gearresteerd werd, werkte hij als journalist voor de Zweedstalige Yle. Dumell maakte gretig gebruik van de Kotiryssä, een contactpersoon bij de Sovjetambassade (meer over de Kotiryssä onder §5.2.1 Kotiryssä). Dumell kreeg van zijn contactpersoon informatie die hij nodig had voor zijn werk. De contactpersoon wilde daar roddels uit de politiek en zakelijke wereld voor terug. (Matts Dumell, 1983) In 1981 werd Dumell voor het eerst gebeld door de inlichtingendienst. Daar werd hij geconfronteerd met het feit dat zeker drie van zijn contacten KGB-agenten waren. De toenmalige president Koivisto gaf Supo de opdracht om een officieel onderzoek naar Dumell in te stellen. Een jaar later werd Dumell gearresteerd. Hij werd verdacht van verraad en moest voor de rechtbank verschijnen. Hij kreeg acht maanden voorwaardelijk opgelegd.


Scriptie Mike Hofman

32

Dumells veroordeling was gebaseerd op een wet uit 1939, die het vergaren van vertrouwelijke informatie strafbaar maakte. Zowel Dumell als de aanklager gingen in hoger beroep. In 1984 kreeg Dumell van de Hoge Raad acht maanden voorwaardelijk opgelegd, voor het 'bewust handelen om informatie te verwerven ten behoeve van een buitenlandse macht die Finse betrekkingen met een vreemde mogendheid in gevaar kunnen brengen'. (Helsingin Sanomat, 2009) De inlichtingendienst was erachter gekomen dat Dumell, tijdens zijn werk bij een publicatie van het ministerie van Arbeid, de namen en adressen had verworven van Finnen die geëmigreerd waren. Volgens Dumell deed hij dit omdat hij de publicatie naar de geëmigreerde Finnen op wilde sturen. De politie vermoedde echter dat Dumell de publicaties naar de Sovjet Unie had gestuurd, die de informatie hadden kunnen gebruiken voor het creëren van valse identiteiten. (Minä vakooja, 1983) Dumell vermoed dat zijn arrestatie een waarschuwing naar andere journalisten toe was. De journalist vertelt in 2009 tegen Helsingin Sanomat dat hij van bronnen binnen Supo en de militaire inlichtingendienst de bevestiging kreeg dat hij inderdaad als 'zondebok' fungeerde. Het b uitenlandbeleid van Finland had geen enkele geloofwaardigheid. Iedereen wist dat het systeem zo lek als een zeef was. - Matts Dumell, 2009 Enrique Tessieri Ook Enrique Tessieri kreeg te maken met Supo. In 1989 wilde Tessieri naar Mali afreizen om een verhaal te schrijven voor Apu, toentertijd het grootste Finse nieuwsblad. Hij ging naar het consulaat in Helsinki voor een visum. De consul, Karl Jalkanen, vertrouwde de zaak niet en belde met Supo. Volgens Tessieri was de consul op dat moment dronken. Supo had de informatie uit het dossier van Tessieri nooit prijs mogen geven, aangezien het een geheim dossier is met veel persoonlijke informatie. (Enrique Tessieri, 2013) De consul, een Fin […], b elde met zijn Supo-contact om na te vragen of ze iets over mij wisten. […] Ze hadden een dossier over mij waarin onder andere stond dat ik was geïnteresseerd in mensenrechten en dat ik een demonstratie had georganiseerd. - Enrique Tessieri, 2013


Scriptie Mike Hofman

33

Afbeelding 2 - Een redactioneel artikel over de zaak van Tessieri Enrique in de Helsingin Sanomat van 13 April 13, 1989. De titel betekent: 'De geheime dossiers van Supo'

Volgens de consul had Tessieri meegedaan aan drie demonstraties, en had hij er bovendien een georganiseerd. Tessieri deed inderdaad mee aan verschillende demonstraties waarin hij opkwam voor mensenrechten van migranten in Finland. Dat Tessieri ge誰nteresseerd was in mensenrechten, werd in Finland als iets negatiefs gezien. (Enrique Tessieri, 2014)

In onderstaande column schrijft journalist Vesa-Pekka Koljonen in de Finse tabloidkrant IltaSanomat dat Supo verschillende journalisten in de gaten hield. Zo schrijft Koljonen dat hij gevallen kent waar journalisten door de Supo werden gevraagd om infiltrant op te treden en andere journalisten in de gaten te houden.


Scriptie Mike Hofman

34

Afbeelding 3 - De column van Vesa-Pekka Koljonen in de Ilta-Sanomat van 15 april 1989

Opvolger president Kekkonen Eddy Hawkins van Radio Finland kan zich één geval van directe censuur op de Finse publieke omroep herinneren. In 1978 begon Kekkonen aan zijn laatste presidentstermijn. De dag dat Kekkonen de verkiezingen had gewonnen, werd de president geïnterviewd door de Zweedstalige Yle. Na een aantal glazen champagne, vertelde Kekkonen aan de journalist dat dit zijn allerlaatste presidentstermijn zou zijn. De journali st vroeg daarop wat een goede opvolger voor de president zou zijn. Kekkonen antwoorde: 'Ik denk dat de meerderheid van de Finnen het met mij eens is dat Moino Koivisto een goede opvolger zou zijn'.


Scriptie Mike Hofman

35

"Gezien de politieke situatie in Finland, zou dat natuurl ijk de scoop van de eeuw zijn geweest." – Eddy Hawkins, 2014 Toen de journalisten met hun tape onderweg naar Yle, kreeg de omroep een telefoontje van de stafchef van Kekkonen. Volgens Hawkins mochten ze het nieuws niet publiceren. Beveiligingsbeambten kwamen naar Yle en namen de tape met het interview met de president mee. In Finland is het nieuws dan ook nooit uitgezonden.

5.2 Sovjet Unie De Sovjet Unie had veel invloed op het Finse overheidsbeleid. Zo ging Kekkonen regelmatig bij de hoogste KGB-officier in Finland te rade om het Finse beleid af te stemmen op de wensen van de Sovjet Unie (Helsingin Sanomat, 2009). Dat gebeurde allemaal op de Sovjetambassade in Helsinki. De Sovjetambassade hield ook de Finse media in Finland in de gaten. De Sovjet Unie kon natuurlijk niet schrappen in stukken van Finse journalisten. Ze maakten het echter wel degelijk kenbaar als ze niet blij waren met een artikel in de Finse media. In 1973 heeft de Sovjetambassade geklaagd over artikelen die als anti -Sovjet werder gezien in twaalf verschillende publicaties, variërend van het conservatieve Uusi Suomi tot het seksuele tijdschrift Ratto (Helsingin Sanomat, 2009). Het was vervolgens aan de Finse overheid wat er met de klachten van de Sovjet Unie gedaan werd. Bovendien hadden veel Finse journalisten een zogenaamde 'huis-Rus', een contact op de Sovjetambassade. Deze praktijk leverde veel zelfcensuur op. Er waren opvallend veel journalisten uit de Sovjet Unie geregistreerd in Finland. Volgens Eddy Hawkins waren er zo'n vijftig Sovjetjournalisten in Helsinki. Weinigen van hen waren werkelijk journalist, de meesten waren simpelweg spionnen en hadden een persaccreditatie als cover. De Sovjet Unie gebruikte Helsinki als oefenterrein voor spionnen. De spionnen werden opgeleid om elders in Europa te infiltreren. In Finland konden ze leren leven in een Westerse maatschappij en snel terugkeren naar de Sovjet Unie als zich een probleem voordeed. (Helsingin Sanomat, 2005)

Vladimir werkte als voetb alcorrespondent voor Trud, het dagb lad van de Centrale Raad van Vakverenigingen in de Sovjet Unie. Kun jij je het voorstellen dat er een correspondent fulltime b ezig was met het verslaan van Fins voetb al? - Eddy Hawkins, 2014 5.2.1 Kotiryssä Kotiryssä kan letterlijk worden vertaald als 'huis -Rus'. De Kotiryssä zochten contact met zowel politici als journalisten. Deze onofficiële vorm van politieke vriendschap kwam pas in 1981 aan het licht, toen het boek Tamminiemen Pesänjakajat werd gepubliceerd. Arno Laitinen, journalist bij Helsingin Sanomat, publiceerde het boek onder het pseudoniem


Scriptie Mike Hofman

36

Lauantaiseura. Toen een jaar later bekend werd dat Laitinen het sleutelfiguur achter het boek was, werd hij direct ontslagen. (Heino Nyyssönen, z.j.)

Afbeelding 4 - Het boek dat de Kotiryssä-praktijken aan het licht bracht

De Kotiryssä waren vrijwel altijd verbonden aan de KGB. Een van de bekendste huis Russen was Viktor Vladimirov. Vladimirov was de contactpersoon voor zowel president Kekkonen als zijn opvolger Koivisto. Beide presidenten wisten dat Vladimirov werkzaam was voor de Russische geheime dienst. In de politiek werden de Kotiryssä gezien als een statussymbool. Was er geen huis -Rus voorhanden, weken de Finse politici en journalisten vaak uit naar Oost-Duitsland. Vanzelfsprekend ging het hier vaak om Stasi-agenten. (Heino Nyyssönen, z.j.) Dat ook president Kekkonen en zijn opvolger Koivisto gebruik maakten van de Kotiryssä, werd in het boek Tamminiemen Pesänjakajat bekend. Hoe ver de s amenwerking tussen de Kotiryssä en de president ging, werd echter pas in 1990 bekend. Toen verscheen het boek The Inside Story van Oleg Gordijewski, een oud-KGB-agent die later overstapte naar de Britse geheime dienst. Op 19 januari 1991 verscheen er een a rtikel in de Telegraaf over het


Scriptie Mike Hofman

37

boek. De kop 'Finse president Kekkonen was KGB-spion is weliswaar ietwat overdreven, maar de president werkte wel veel samen met de veiligheidsdienst. Zo laste de president in zijn speeches soms stellingen in die waren voorbereid door het Internationale Departement van het Centrale ComitĂŠ in Moskou. (Oleg Gordievsky, 1991)

Afbeelding 5 - Het bericht over het boek van oud-KGB-agent Oleg Gordijewski in de Telegraaf van 19 januari 1991


Scriptie Mike Hofman

38

5.3 Finnfacts Finnfacts werd opgericht in 1960 door een aantal belangrijke personen uit de houtverwerkende industrie. De veelal negatieve berichtgeving in het buitenland over Finland deed de Finse industrie niet goed. Finnfacts was dus gebaat bij positievere berichtgeving over het land. n een zekere zin had de industrie en het Ministerie van Buitenlandse Zaken hetzelfde einddoel: positievere berichtgeving over Finland en de Sovjet Unie. Enrique Tessieri vermoedt dan ook vanzelfsprekend. Volgens Finnfacts zelf en oud-medewerker van het ministerie van Buitenlandse Zaken Lasse Lehtinen was dit echter niet het geval.

De grootste handelspartner van Finland was de Sovjet Unie. Finnfacts nodigde buitenlandse journalisten uit om te laten zien dat Finland een democratie is en bovendien een betrouwbare handelspartner is. Ook betaalde Finnfacts reizen en verblijfskosten voor buitenlandse journalisten en organiseerden ze diners en borrels voor de journalisten. Toen Enrique Tesieri als correspondent in Finland werkte, was Matti Kohva was de directeur van Finnfacts. Ook Tessieri vermoed een samenwerking tussen Finnfacts en het ministerie van Buitenlandse zaken. Toen het ministerie niet blij was met een artikel van Tessieri, belde de ambtenaar met The Financial Times om zijn beklaag te doen over Tessieri. Volgens het ministerie deed Tessieri 'zijn werk niet goed' en had Tessieri geen verstand van zaken. Finnfacts stopte als reactie daarop de samenwerking met Tessieri. "Vanaf nu werkten ze alleen nog met de correspondent voor de Noordse landen: Christian Tyler. Finnfacts b etaalde dan voor hem in plaats van mij. Zie je wel, ze [Finnfacts en het ministerie van Buitenlandse Zaken] hadden een goede relatie" Enrique Tessieri, 2013

Uiteindelijk sloot The Financial Times het kantoor in Helsinki. De directeur liet zijn ongenoegen over Enrique Tessieri goed blijken. "Matti Kohva solliciteerde naar mijn functie. [‌] Dat laat je de situatie zien." Enrique Tessieri, 2013 De directeur van Finnfacts solliciteerde, hoogstwaarschijnlijk ter provocatie, naar de functie van buitenlandcorrespondent in Finland bij The Financial Times. Uiteraard werd hij niet aangenomen. (Enrique Tessieri, 2013)

5.4 Zelfcensuur Zelfcensuur wordt in de Van Dale omschreven als "censuur op wat men zelf doet, schrijft, publiceert e.d.". Historicus Esko Salminen (2003) verdeelt de zelfcensuur in Finland in twee categorieĂŤn: overdreven voorzichtigheid en angst door de dreiging van de Sovjet-Unie, en tactische stilte en regulering van de media ingegeven door binnenlandse politiek.


Scriptie Mike Hofman

39

In 1972 verscheen in de Telegraaf een groot artikel over zelfcensuur in Finland. Journalist H.F. Van Loon reisde af naar Finland om te kijken hoe het met de persvrijheid gesteld is. De Nederlandse journalist treft daar op het eerste gezicht een normale Wes terse democratie aan. Volgens Van Loon hebben de Finnen geen angst om te zeggen wat ze dingen, en liggen alle westerse kranten in de kiosken - tot aan pornografie aan toe. Maar Van Loon weet ook dat de anti-Sovjet film van Solzjenitsyn in Finland niet werd vertoond omdat het volgens de Finse filmkeuring geen 'opvallende artistieke waarde heeft', en dat de hoofdredacteur van de conservatieve krant Uusi Suomi na een wat anti-Russisch uitgevallen hoofdartikel, op het departement van Buitenlandse Zaken ontboden werd. De journalisten die Van Loon spreekt op een cocktailparty, vertellen echter dat er geen censuur is. "Die censuur leggen wij onszelf op," vertelt een Finse journalist. "Dat is de realiteit waarmee wij rekening houden. Wij kunnen het eenvoudig niet veroorloven om te kritische klanken tegen de Sovjet-Unie te laten horen, want Moskou hoeft maar ĂŠĂŠn geb aar te maken en wij ondergaan hetzelfde lot als Tsjecho-Slowakije."

Afbeelding 6 - Cartoon bij het artikel over zelfcensuur in Finland in de Telegraaf. De Finse president in de sauna wordt in de greep gehouden door Sovjetleider Leonid Brezjnev

Het is volgens de Finse journalisten simpelweg voorzichtig en pragmatisch zijn. Een Finse journalist geeft een aantal voorbeelden:


Scriptie Mike Hofman

40

"In een Westerse krant heb b en jullie het over 'de rode dreiging'. Wij zullen het dan in zo'n geval heb ben over de 'dé dreiging'. Jullie schrijven met een schat aan details over de joden-vervolgingen in Moskou. Wij schrijven er óók over, maar wij graven niet zo diep, we gaan er niet zo gedetailleerd op in."

Insinööriuutiset Een goed voorbeeld van zelfcensuur is de zaak van Insinööriuutiset, een vakblad voor Finse ingenieurs. Aan het begin van ieder jaar schreef de hoofdredacteur over wereldgebeurtenissen die op een of andere manier invloed hadden op Finse ingenieurs. In 1973 schreef hoofdredacteur Heikki Ranssi echter over de schending van de mensenrechten in de Sovjet Unie. Zo schreef Ranssi over de behandeling van Sovjetdissidenten, inclusief de martelingen en gevangeniskampen. Hij schreef ook dat de Finse pers zich vooralsnog stilhield over deze zaken. Dit ging de uitgevers te ver. De ui tgever schrapte de gehele uitgave van Insinööriuutiset. De 46 duizend exemplaren waren echter al afgedrukt en op weg naar abonnees. Ranssi huurde een vrachtwagen en haastte zich naar het postkantoor. Hier wist Ranssi de meeste publicaties te onderscheppen. Al Ranssi's inspanningen ten spijt, de hoofdredacteur werd direct ontslagen. (Helsingin Sanomat, 2009) Het Finse actualiteitenprogramma op de publieke omroep Ajankohtainen kakkonen besteedde aandacht aan zaak. Ranssi was echter bang dat de Yle-journalisten een dubbele agenda hadden. Hij vermoedde dat zijn opmerkingen uit de context zouden worden gehaald en tegen hem zouden worden gebruikt. In een interview (2009) met Helsingin Sanomat vertelt Ranssi: "Ik probeerde zo snel mogelijk te praten, zonder komma's en punten. Zo konden ze niet te veel knippen in mijn antwoorden."

Het ontslag van Ranssi laat goed zien hoe verschillende groepen zich bewust waren van de noodzaak om de relatie met de sovjet Unie goed te houden. De leiders van de engineeringbedrijven werden bijvoorbeeld regelmatig uitgenodigd voor sauna-avonden op de Sovjetambassade. 5.4.1 Unie van Journalisten De Finse Unie van Journalisten (Suomen Journalistiliitto) is in 1921 opgericht. Vakbonden zijn erg machtig in Finland. Bijna 75 procent van de Finnen zijn dan ook lid van een vakbond (Expat Finland, z.j.). Volgens Juha Rekola (2014), internationale ombudsman bij de Unie van Journalisten, is momenteel zelfs zo'n 95 procent van de journalisten in Finland lid van de bond. De Unie van Journalisten was te omschrijven als erg Sovjetgezind. De Unie gebruikte zijn macht over de publieke opinie om vermeend anti-sovjetisme tegen te gaan en positieve informatie over de Sovjet Unie te verspreiden. Veel leden van de vakbond hadden bovendien regelmatig contact met vertegenwoordigers van de Sovjetambassade. (Sari Autio-Sarasmo, 2014)


Scriptie Mike Hofman

41

In de richtlijnen voor Finse journalisten, uitgegeven in 1968 door de Finse Unie van Journalisten, staat het volgende hoofdstuk: "Betrekkingen met buitenlandse staten en de staatsveiligheid". Daarin staat de volgende zin: "Vergeet uw verantwoordelijkheden niet ten opzichte van de staat en onze externe betrekkingen. Als u de betrekkingen met een buitenlandse staat beschadigd, bent u schuldig aan een misdrijf. […] Wees daarom voorzichtig." In de nieuw uitgebrachte richtlijnen van 1983 is dit hoofdstuk verdwenen. Jason Lavery schrijft (2006) echter in zijn boek The History of Finland dat datzelfde jaar de Unie een pact tekende, waarin het belooft de Finse 'actieve neutraliteit' te respecteren. De Unie riep daarmee de leden op om niet te kritisch over de Sovjet Unie te schrijven. Ook Lasse Lehtinen van het ministerie van Buitenlandse Zaken kan zich het pact nog herinneren. Ik heb Juha Rekola van de Unie voor Journalisten meerdere malen gevraagd om het document op te zoeken in het archief, maar wilde alleen het volgende zeggen: "Het kan zijn dat de vakbondsleiders iets ondertekend hebben dat er tegenwoordig misschien wat eigenaardig uitziet, maar het zou nooit de richtlijnen van de Unie hebben kunnen overschrijden."

5.5 Deelconclusie Er sterke aanwijzingen voor vormen van interventies vanuit de overheid, die volgens de middelen die Amnesty International noemt als censuur kan worden bestempeld. Van de zeven middelen die Amnesty International als censuur beschouwt, heeft de Finse overheid er zeker vijf ingezet. Allereerst was er de wetgeving die het verspreiden van schadelijke informatie over de overheid strafbaar maakte. Daarnaast maakte de overheid zich schuldig aan het intimideren van journalisten, onder andere door te dreigen met blacklisten. De overheid liet bovendien vaak informatie achter voor de pers. Zo zweeg de Finse overheid over de slechte gezondheid van president Kekkonen en werd een bezoek van de minister van Defensie van de Sovjet Unie stellig ontkend. De veroordeling van Matts Dummell kan volgens Amnesty International ook als censuur worden beschouwd. Ten slotte maakte de Finse veiligheidsdienst, onder leiding van de president, het uitzenden van een interview met Kekkonen onm ogelijk door de tape met het interview in beslag te nemen.


Scriptie Mike Hofman

6

42

Einde van de censuur

Toen Urho Kekkonen in 1981 aftrad, veranderde de sfeer in het land. Mauno Koivisto van de Sociaaldemocratische Partij (Suomen Sosialidemokraattinen Puolue) werd de nieuwe president van het land. Koivisto was weliswaar minder autoritair dan zijn voorganger, maar zette wel het beleid van 'actieve neutraliteit' van zijn Urho Kekkonen door. Ook ging Koivisto door met het terugsturen van vluchtelingen uit de Sovjet Unie naar hun thui sland, iets wat tegenwoordig als schending van de mensenrechten wordt gezien. (Helsingin Sanomat, 2007)

In 1984 werd de Finse grondwet aangepast. Voortaan kon een president nog maar twee termijnen van zes jaar aan de macht blijven. Ook moest de president meer macht afdragen aan de minister-president. Zo kreeg de minister-president voortaan meer zeggenschap over het buitenlandbeleid van Finland. (Eduskunta, z.j.) Koivisto's relatie met de pers was niet altijd even goed. Twee jaar naar zijn aantreden, stuurde Koivisto een brief naar dertig kranten, waarin hij opriep om 'verantwoorder te handelen' bij het schrijven over het buitenlandbeleid van Finland. Koivisto klaagde dat de media 'onvoorspelbaar' waren. Hij zwoor 'zijn beleid en beslissingen nooit meer pro beren uit te leggen'. (The New York Times, 1984)

6.1 Val van de Sovjet Unie In 1989, met de val van de Berlijnse Muur begint het Oostblok uiteen te vallen. De Baltische staten waren een van de eerste landen die zich onafhankelijk van de Sovjet Unie verklaarden. President Mauno Koivisto weigerde echter voor een lange tijd om de nieuwe staten te erkennen. Pas toen alle andere grote landen de nieuwe onafhankelijk staten erkenden, ging ook Finland om. (Hannu Soikkanen, z.j.)

In 1991 viel de Sovjet Unie uiteen. Dat jaar wijzigde Koivisto het buitenlandbeleid direct. Hij hief onder andere het Verdrag van Vriendschap, Samenwerking en Wederzijdse Steun op. Het verdrag, wat decennialang een groot deel van het Finse buitenlandsbeleid heeft gevormd, werd vervangen door een nieuw verdrag zonder militaire verplichtingen. Koivisto begon zich te oriënteren op samenwerkingen met de NAVO en een aansluiting bij de Europese Gemeenschap, de voorloper van de Europese Unie.

Ook de censuur verdween met de val de Sovjet Unie. Immers, de druk van de oosterburen was weggevallen. In 1991 schreef Enrique Tessieri voor The Europe Review: "Democratische hervormingen in Oost Europa eind 1989 [val van de Berlijnse muur] […] brachten nieuwe uitdagingen voor het buitenlandbeleid van Finland […] Bovendien, tot nu onbesproken gevoelige kwesties als EG-[EU]


Scriptie Mike Hofman

43

lidmaatschap en het Fins -Russische Verdrag van Vriendschap, Samenwerking en Wederzijdse Steun werden openlijk besproken door academici, politici en de lokale pers." In 1994 eindigde de presidentiĂŤle termijn van Koivisto. Een jaar later zou Finland zich aasluiten bij de Europese Unie.

6.2 Deelconclusie Met de val van de Sovjet Unie in 1991, was de censuur voorbij. Tegenwoordig is Finland het land met de meeste persvrijheid ter wereld (Reporters Without Borders, 2014). Tot op heden blijft de censuur in Finland echter een moeilijk bespreekbaar onderwerp. Veel van de mensen die betrokken waren bij de censuur, werken nog steeds in de media of poli tiek. Zo vertegenwoordigde Lasse Lehtinen nog tot en met 2009 de Sociaaldemocratische Partij van Finland (Suomen Sosialidemokraattinen Puolue) in het Europese Parlement. Zijn toenmalige collega Pekka Karhuvaara was tot en met 2012 de directeur van de grootste commerciĂŤle omroep van Finland, MTV. Volgens oud-correspondent Enrique Tessieri zou dat in de Verenigde Staten als belangenverstrengeling, maar wordt daar in Finland anders tegenaan gekeken.


Scriptie Mike Hofman

7

44

Conclusie

De probleemstelling in dit onderzoek was: "Op wat voor manieren pleegde de Finse regering censuur op de binnen- en buitenlandse media (krant en radio) in Finland tijdens de Koude Oorlog (1970-1991)?" Uit mijn onderzoek blijkt dat er sterke aanwijzingen voor vormen van interventies vanuit de overheid zijn, die volgens mensenrechtenorganisatie Amnesty International als censuur kunnen worden beschouwd.

Politieke situatie Finland was tot de val van de Sovjet Unie bang voor een eventuele inval van de superstaat. De langstzittende president van Finland, Urho Kekkonen, regeerde het land met ijzeren hand. Kekkonen probeerde het land buiten de Sovjet-invloedsfeer te houden. Tot en met de grondwetwijziging in 1984 had de Finse president erg veel macht. Censuur Uit mijn onderzoek blijkt dat de Finse overheid de volgende middelen in heeft gezet, die volgens Amnesty International als censuur kan worden beschouwd: 

het verbieden van uitzendingen;

het onmogelijk maken informanten te spreken of documentatie in te zien;

intimidatie op journalisten;

wetgeving waardoor een algemeen klimaat van angst en zelfcensuur ontstaat;

het aanklagen op beschuldiging van openbaarmaking van staatsgeheimen [verraad].

Door de mate van overheidsinterventie is het op z'n minst controversiee l om Finland tijdens de Koude Oorlog als een volwaardige democratie te beschouwen.


Scriptie Mike Hofman

8

45

Evaluatie

In dit hoofdstuk blik ik terug op het onderzoeksproces.

8.1 Wat ging er goed? Ik wist al vrij snel waar ik mijn scriptie over wilde schrijven. Finland en de Koude Oorl og hebben altijd al mijn interesse gehad. Toen ik met Enrique Tessieri had gesproken, wist ik dat ik met dit onderwerp wilde afstuderen. Het vinden van mensen om te interviewen ging heel snel. De meesten reageerden snel en waren welwillend om over dit onde rwerp te praten. Ik ben erg blij dat ik naar Finland ben afgereisd om deze mensen persoonlijk te ontmoeten. Ik ben er van overtuigd dat zonder deze persoonlijke gesprekken, de interviews een stuk oppervlakkiger zouden zijn geweest. Ook vind ik dat ik vrij veel zaken van overheidsinterventie boven tafel heb gekregen.

8.2 Wat kon er beter? De afgelopen maanden waren erg druk. De laatste drie maanden liep ik namelijk vijf dagen per week stage bij Het Parool. Achteraf gezien was dit toch wel erg druk. Alhoewel ik o ver het algemeen erg tevreden ben over de interviews die ik in Finland heb gedaan, had ik bij bepaalde personen best wat meer kunnen doorvragen naar bepaalde zaken. Door mijn drukke schema in Finland, had ik iets te weinig tijd bij het archief van het mini sterie van Buitenlandse Zaken. Ik had graag wat meer documenten door willen spitten.

8.3 Betrouwbaarheid Ik heb zowel gesproken met oud-correspondenten in Finland die onder de overheidsinterventie te lijden hadden, als met een oud -medewerker van het Finse ministerie van Buitenlandse Zaken die medeverantwoordelijk was voor de interventie . Ik heb iedere Westerse oud-correspondent doe nog leeft, gesproken. Ook heb ik onderzoek gedaan in het archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken en heb ik veel gebruikt gemaakt van krantenarchieven. Dat zijn vrijwel de enige bronnen die voorhanden zijn. Het is dan ook hoogst onwaarschijnlijk dat er andere bronnen gevonden kunnen worden die mijn conclusies kunnen ondermijnen.

8.4 Validiteit en generaliseerbaarheid Mediacensuur in Finland is natuurlijk een ontzettend breed onderwerp. Voor veel mensen blijft het een gevoelig onderwerp, waarbij mensen zich kunnen laten lijden door emoties en dat kan hun antwoorden be誰nvloeden. Dat vermindert de validiteit. Om eventuele


Scriptie Mike Hofman

46

validiteitsfouten op te vangen, heb ik zoveel mogelijk de antwoorden van de geĂŻnterviewden naast mijn literatuuronderzoek en archiefonderzoek gelegd om de antwoorden te verifiĂŤren.

8.5 Mogelijkheid voor vervolgonderzoek De zaken van overheidsinterventie die ik boven tafel heb gekregen, zijn waarschijnlijk maar het topje van de ijsberg. Er zou nog meer onderzoek gedaan kunnen worden naar de gevallen van overheidsinterventie tijdens de Koude Oorlog. Ook kan er worden onderzocht welke invloed de Koude Oorlog op het huidige mediaklimaat heeft.


Scriptie Mike Hofman

9

47

Literatuurlijst

Aamulehti: Historians call for thorough examination of Finlandisation era (8 oktober 2007). Helsingin Sanomat. Geraadpleegd op 24 april 2014, van: http://www.hs.fi/english/article/iAamulehtii+Historians+call+for+thorough+examination+of+Fi nlandisation+era/1135230885671 Albright, A. P., & Jencks, S. F. (13 maart 1959). Cold War. Geraadpleegd op 12 mei 2014, van: http://www.thecrimson.com/article/1959/3/13/cold-war-pamid-the-growing-uneasiness/ Amnesty International. (z.j.). Censuur. Geraadpleegd op 15 maart 2014, van: http://www.amnesty.nl/mensenrechten/encyclopedie/censuur Autio-Sarasmo, S. [persoonlijk interview]. 13 maart 2014. Dumell, M. (1983). MinaĚˆ vakooja. Tampere, Finland: Kustannusvaihe. Gerrits, A. (2001). Een bizar experiment: de lange schaduw van de Sovjet-Unie (19171991). Amsterdam, Nederland: Amsterdam University Press. Gordievsky, O., & Andrew, C. M. (1991). KGB: The Inside Story of Its Foreign Operations from Lenin to Gorbachev. Londen, Verenigd Koninkrijk: Harpercollins. Hawkins, E. [persoonlijk interview]. 18 april 2014.

Hellman, H. (3 april 2007). Who remembers 2nd Secretary Ivanov? Geraadpleegd op 23 maart 2014, van: http://www.hs.fi/english/article/Who+remembers+2nd+Secretary+Ivanov/1135226329183 Jakobson, M. (1980). Substance and Appearance: Finland. Geraadpleegd op 2 mei 2014, van: http://www.foreignaffairs.com/articles/33967/max-jakobson/substance-and-appearancefinland

Kaartinen, V. (11 januari 2009). Self-censorship hit fast in early 70s. Geraadpleegd op 15 maart 2014, van: http://www.hs.fi/english/print/1135242690314 Kirby, D. (2006). A Concise History of Finland. Cambridge, Verenigd Koninkrijk: Cambridge University Press.


Scriptie Mike Hofman

48

Kokko, M. [persoonlijk interview]. 13 m aart 2014. Kulha, K. K. (1991, 2 november). Erkko, Eljas (1895 - 1965): Helsingin Sanomien päätoimittaja, ulkoasiainministeri, kansanedustaja. Geraadpleegd op 23 maart 2014, van: http://www.kansallisbiografia.fi/kb/artikkeli/747/ Lavery, J. (2006). The History of Finland. Westport, Verenigde Staten: Greenwood Press.

Lyytinen, J. (8 september 2009). Matts Dumell: They made me a spy. Geraadpleegd op 5 april 2014, van: https://www.hs.fi/english/article/Matts+Dumell+They+made+me+a+spy/1135249155953 Lehtinen, L. [persoonlijk interview]. 13 maart 2014.

Niemi, K. (22 november 2005). Helsinki was buzzing with spies during Cold War decades. Geraadpleegd op 3 mei 2014, van: http://www.hs.fi/english/article/Helsinki+was+buzzing+with+spies+during+Cold+War+decade s/1101981712552 Niinistö, J. [persoonlijk interview]. 13 maart 2014.

Norris, P. (2000). A Virtuous Circle: Political Communications in Post-Industrial Societies. Geraadpleegd op 24 maart 2014, van: http://www.hks.harvard.edu/fs/pnorris/Acrobat/VIRTUOUS/CHAPTER4.PDF Nyyssönen , N. (z.j.). Political Cultures in Urho Kekkonen’s Finland and János Kádár’s Hungary . Geraadpleegd op 24 maart 2014, van: http://epa.oszk.hu/01300/01368/00004/pdf/04Nyys.pdf Näin naapurissa. (5 september, 2008). Geraadpleegd op 25 april 2014, van http://yle.fi/elavaarkisto/artikkelit/nain_naapurissa_33268.html#media=33273 President Kekkonen insisted on sending back Soviet defectors. (2005, 15 september). Geraadpleegd op 25 april 2014, van http://www.kansallisbiografia.fi/kb/artikkeli/633/ Psychogiopoulou, E. (2012). Unders tanding Media Policies: A European Perspective. Basingstoke, Verenigd Koninkrijk: Palgrave Macmillan.

Rekola, J. [persoonlijk interview]. 14 maart 2014. Rentola, K. (2009). Ratakatu 12 . Helsinki, Finland: WSOY.


Scriptie Mike Hofman

49

Reporters Without Borders. (2014). World Press Freedom Index 2014. Geraadpleegd op http://rsf.org/index2014/data/index2014_en.pdf Salminen, E. (2004). Viestinnällä vallankumoukseen: "demokraattisen toimittajakoulutuksen" aika 1960-luvulta 1980-luvulle. Helsinki, Finland: Edita. Soikkanen, H. (1997, 16 september). Koivisto, Mauno (1923 - ) tasavallan presidentti. Geraadpleegd op 3 april 2014, van: http://www.kansallisbiografia.fi/kb/artikkeli/633/ Suomi, J. (2004). Urho Kekkosen päiväkirjat 4. 1975–1981. Helsinki, Finland: Otava. Säteilyturvakeskus. (2006). Ympäristön Radioaktiivisuus Suomessa – 20 Vuotta Tshernobylista. Geraadpleegd op 6 mei, van: http://www.stuk.fi/julkaisut/stuk-a/stuk-a217-s.1-198.pdf

Tessieri, E. [persoonlijk interview]. 2 oktober 2013. Tessieri, E. (z.j.). Finland’s cold war era: media censorship and suspicion of the outside world [Blog post]. Geraadpleegd op 3 maart 2014, van http://www.migranttales.net/finlandscold-war-era-media-censorship-and-suspicion-of-the-outside-world/

Verhoeven, N. (2010). Wat is onderzoek?. Den Haag, Nederland: Lemma uitgevers. Verschoor, P. [persoonlijk interview]. 4 mei 2014. Wiskari, W. (1984, 6 januari). Finnish president feuds with press. Geraadpleegd op 6 mei 2014, van http://www.nytimes.com/1984/01/06/world/finnish-president-feuds-with-press.html


Scriptie Mike Hofman

50

10 Bijlagen Bijlage I

Beroepsproduct: Engelstalig achtergrondartikel

Bijlage II

Transcriptie interview Enrique Tessieri

Bijlage III

Transcriptie interview Lasse Lehtinen

Bijlage IV

Artikel zelfcensuur De Telegraaf

Bijlage V

Artikel illegale bijbelhandel Enrique Tessieri

Bijlage VI

Artikel vluchtelingen uit de Sovjet Unie Enrique Tessieri

Bijlage VII

Plan van aanpak


Scriptie Mike Hofman

51

10.1 Bijlage II - Transcriptie interview Enrique Tessieri So what happened was that Olli Virtanen was my predecessor. I was his successor. I started in 1989 then, to write for the FT. Before that, there was Donald Fields. He was pretty active. But, the thing about Finland was the Cold War and the USSR. That was the story. That is what they were always interested in, in London and other parts. But you couldn't live off that. I mean, because there just weren't many stories. But it was always news. How many stories did you write? On average I think about two to three per week. So that's quite a lot. I read on your blog, Migrant Tales, that discussing or questioning the foreign policy line was forbidden. Was it actually forbidden by law? No, it wasn't forbidden by law but it was like an unwritten agreement that if you did that, you'd get in trouble. How you'd get in trouble? You'd get blacklisted. Well, Donal Field has an English name. I have a Latin American name. Enrique is Spanish en Tessieri is Italian. I grew up in the States but still, I think that maybe he was able to get away with more than I did. I did write for Politken also. They didn't like that stuff that I wrote - the stuff that would question Finnish-Soviet relations. Then when I became the FT stringer, his name was Ruby from Politken, he said that "one of the reasons why they were giving the cold shoulder was because of your name, because you're not English". So also there was this thing about who you were, where you were from and who you were writing about. Anyway, the point is that I had come from Argentina, I had been there for a year, working for the Buenos Aires Herald. It's a very outspoken newspaper. It was writing about human rights violations in Argentina during the Dirty War. So when I came to Finland, I noticed that it's very difficult to write about Finnish-Soviet relations. So I thought, well, I'll do that. When I did a story for Cambio16, which is a news magazine in Spain. This is around 1985. I wrote about contra banding bibles to the USSR. A person who worked for the foreign ministry, who worked with foreign correspondents and stringers, told me: "We saw the story in Madrid. If you keep on doing this, you'll be blacklisted". Was this the first time you heard something from the foreign ministry? Yes. I knew from Donald that the climate was pretty negative towards people who questioned the foreign policy line. You can read Max Jakobson's foreign policy article. He says also that 'these foreign correspondents come to Finland, they would have a couple of cocktails and drinks and they're already an expert on Finnish-Soviet relations'. Would you say that the foreign ministry tried to affect or influence your stories? Yes, definitely. How? Well, Finnfacts was an interesting organisation. If you study in Finnfacts closely, what they did was that they had a budget. I think their relationship was, they were not part of the


Scriptie Mike Hofman

52

foreign ministry's press section, but they worked really closely with them. They were like subcontractors. At that time it was Matti Kohva who was the head of Finnfacts. What th ey would do, they would invite journalists from abroad to write about Finland. They would pay their trips, wine and dine them, and then send them off. Because I think the problem was that you didn't really have many papers that were interested in Finland. So what was written was quite negative. But Finnfacts wanted more positive coverage on Finland. And of course if you look at Finlandisation and look at this issue, of course the whole thing was that there was a special relationship through the Agreement of Friendship, Cooperation, and Mutual Assistance. But also the west recognised Finland's independence. If it didn't recognise it, Finland would be Soviet bloc. I'll give you an example. I once interviewed Kalevi Sorsa. Sorsa was a prime minister. A veteran politician during the 60s and 70s, even the'80s. He's a social democrat. He was going to make a trip to Denmark and I was going to interview him for Politken about his official trip to Denmark. So then I asked him about Finnish -Soviet relations. He said: 'I'm sorry, but I will not answer those questions'. Then I asked him again about the relations. He said: 'if you're going to continue asking these question, I will end this interview right here and now'. He just stood up from his chair and left me. Looking back, would you say 'I wouldn't have written this without the influence from the foreign ministry'? On one side you had the foreign ministry. From their point of view they were trying to say: 'no, there is no Finlandisation. We are an independent cou ntry'. And then you had journalists, who if they really did their job, like Donald Fields did, they would question it. And of course it's a journalist's' job to question it. It wasn't encouraged. I read on your blog that you had a lunch with Ralf Friberg. Why would you have lunch with a diplomat from the foreign ministry? He was in charge of the press section. Well, something was wrong with an article that he didn't like. He said: well, if you are going to write about things like that, then get it touch wi th me. I said: "What the hell, why would I get in touch with you?". He got to the point that basically if they blacklisted you, they would do anything to destroy you. Do you have an example? Well, in my case what they did was that they called up the FT, they told them that: 'this guy is not doing his job, he doesn't understand what he's doing'. After Finland, I worked for many publications in London, I was a foreign correspondent for British news, I was bureau chief in Colombia - I mean, I think my profes sional credentials are there. What they did, with the Nordic correspondent, Christian Tyler, they'd work with him. Because Finnfacts would then pay for him. See, they had good relations. It's like a feeling that somehow the FT, Finland was sort of like a geopolitically country that you wouldn't really supposed to talk about these things. Because it was maybe unfavourable for the west, I don't know. Finland would get away with this somehow. My whole thing was that, because my mother is Finnish and I have roots in this country, I would worry about the immigration policy that was very closed. I


Scriptie Mike Hofman

53

mean, look at Finland, in 1939 they had the restricting act. Take a look at that. It means basically that 'we don't want foreign investment here'. They had this enforced until 1995. Finland gets its first alien's act in 1983. By 1929 - you can look at this from the migration institute, they have statistics - Finland had 29.000 foreigners. So after the 30s it kind of peaked, and then it just went down and down. Then in the 70s, there were hardly any foreigners. I would argue that the whole idea of Finland was that because the country was in war and because of its history, it wouldn't want any foreign investment and didn't want immigrants coming. And if 1,2 million Finns left‌ Maybe this is a poor example, but it's like Cuba. You get all the dissidents out of there, and we'll just say all the people agree with the system. And the thing about Finland, maybe the most ambitious people or had problems in their lives, they left the country. Questions about the Continuation War, why was it so hard to talk about the Cold War, Finlandisation. What do we compromise? The other point I was very interested in were the asylum seekers. Because that would have been a big story abroad, and of course that shows a lot about Finnish-Soviet relations. A country like Finland, who was supposed to be in favour of human rights, they would be able to apply for asylum. It didn't happen. So human rights was seen as something negative. If you talked to much about the human rights status, it wasn't good for Soviet relations. Since there were so little foreign correspondents in Finland, would you get together every once in a while? I knew for a fact that Supo, the Finnish security police, that they were spying on strangers and foreigners. So I was always very careful with whom I would get together with. And sometimes I would write a story and then I would get calls from women: 'hey, you want to meet?'. Then I would get a call from the Soviet embassy: 'let's have lunch together' - he was KGB. So you had to be very careful with what you said. Donald even told me that he never talked anything over the phone because he got tapped. How long did Donald work in Finland? Since the '70s. I met him in the mid-'80s. Just before I went to Argentina in 1987. I think he had throat cancer or something. But he asked the right questions in my opinion. He questioned the Finnish-Soviet relations, which was a no-no. Just to give you an example, I used to work for Finnish magazines and newspapers also. One of them was Apu. When the Agreement of Friendship, Cooperation, and Mutual Assistance was no longer enforced, I wrote an editorial for Apu magazine, stating that basically it was a very good thing and that I'm really happy that finally Finland can take away this kind of thing. The editor came and he took it off just before the story was going to be published. He tells me angrily: 'listen, I'm the only one who writes about these things'. So I think that there must have been so me sort of meetings with foreign ministry officials to know what the government thinks or how they would like their papers to write about them. Why don't you do some research on what Helsingin Sanomat wrote when the USSR invaded Hungary? Or Czechoslovakia in 68. They write about some idiotic stuff like berry picking in Lapland instead of writing about that.


Scriptie Mike Hofman

54

There also was a case of a Soviet rocket in 1985… … And it ended up in Lapland yeah. I don't really know the details about that but I know that it was a big story in Finland. This rocket just went into this lake up in Lapland and… that was it. I don't know the details. But I don't think the censorship was that strict that they couldn't write about it at all, but maybe they had to leave out some things. The biggest no-no was to write about Finland's foreign policy. You would burn all bridges then. And fingers… I was surprised about the fact that people from the foreign ministry, like Lasse Lehtinen and Pekka Karhuvaara, some of them are still active in m edia or politics I think the problem of Finland is that - in the States and the UK, I don't know about Holland there is what we call conflict of interest. You can't work for the New York Times and be a member of the Republican or Democratic party. I mean, you could do that but it compromises your credibility. Or if you're going to write about the financial market, you can't have stocks -- the same stocks that you are writing about. In Finland that line is blurred. I think that's one of the problems, you have politicians who sometime in their history were also journalists. Like Pekka Karhuvaara, he used to work for the foreign ministry. Lasse Lehtinen is like a jack of all trades. He's a politician, a journalist and so on. I think that's the problem. I think journalism has suffered a lot in Finland. One journalist that I respect a lot is Tapio Ruokanen, who is the editor in chief of Suomen Kuvalehti, which is Finland's most important news magazine. He's a pastor. In that sense, we don't know the conflicts of interest there. Would you say the censorship had more effect on national or foreign media? We haven't really analysed it and gone through the psychological and historical psychoanalysis so to speak, of that era. Maybe we're seeing it now through or anti immigration sentiment in Finland. As you know we have the Perusuomalaiset, who had 5 MPs in 2007, not they have 39. They're anti-immigration, anti-EU and anti-Islam. Same thing with Geert Wilders, although he's more right-winged on immigration. I was surprised that when the Cold War ended in Finland, we didn't really analyse everything what happened and we're still in that process I think. It's like: 'OK, it happened, everything's cool -- we all did our job'. That surprised me too, there's not so much written about it… It's like the question of the Continuation War. We understand the Winter War, but then what was this stuff with Nazi Germany? What would have happened if the Nazis had won the war? I don't know. Maybe because Finland is a small country, no t so important geopolitically, nobody really cares. That's also in the foreign media and the cold war. 'OK, every now and then there's a good Soviet story that we can bring in there' and Finland gets on the map then.

I haven't told this to many people, but I was really attacked by the foreign ministry. So much so that they closed down the Helsinki bureau here. It shows the arrogance. Matti Kohva applied for my job, can you imagine it? This tells you the state. Here's the guy from Finnfacts


Scriptie Mike Hofman

55

who was orchestrating all these relations with the foreign press and organising trips -- they had a huge budget, because that costs a lot of money. And then he applied for my job. They said: "We're saving money and we're going to cover Finland from Stockholm". I think FT said: "We're not going to work with this guy, he's not a journalist".

They closed the bureau because of the pressure from the ministry? Yeah, and the bureau was basically my house. And then you moved? We had this huge recession in the early 90s. A lot of my work… Then I left for Spain and then I did a lot of work in Southern America. A lot of specialised publications in London, on energy, financial markets - energy meaning coal, oil, gas, everything. Then I got this job as bureau chief at the Columbia bureau for British news. I was writing on coffee and things like that. For me Finland was always a very small country. The problem was that you didn't really get the freedom to write about as I wanted to. Because I always thought, how do we measure Finnish-Soviet relations? Okay, you have the Agreement of Friendship, Cooperation, and Mutual Assistance, the five-year trade agreements and things like that… but how do you measure it? Maybe you can measure it through Finland's asylum refugee policy. In one story that I'll send you, the head of the aliens office said that there were a few that were forced to leave Finland after that. Once I called up the head, and his name was Viljakainen, and I said: "How many Soviet citizens have you given asylum to?". He said: "One". That tells you about something, right? I thought that was one way to measure it. And now you're back in Finland, right? Yeah, I came back in 2002. Are you still working in journalism? No, now I'm just teaching journalism and then I'm writing blo gs. As a matter of fact, I think my pet topic is immigration. I love that. I mean, financial markets are interesting, but I like immigration. I teach at a high school in Mikkeli, where my mother and wife are from. It's like my second hometown here. And you know, and now with this problem with Perusuomalaiset and the media not being able to write about cultural diversity issues there… I was in Helsinki talking to Yle journalists about what kind of stories are written, what's being left out and what could make the coverage better. But you have a very interesting topic. Let me ask you this question, Mike: are there any good sources on this era? To be honest, not so much. I'm trying to speak to journalists. Also professors. But online, there aren't many sources online. It's a lot of work, archive work, interviewing… You're going to be a journalist, right? Yeah, I'm in my last year now.


Scriptie Mike Hofman

56

Okay, what would you do as a journalist now? I would look at it this way: why is there so little written about this? When I spoke to some people here, no one really knew about it. Also here, very little interest in Finland. That's another thing also, true. And there was less in the Cold War also. You'd say 'Finland', and they'd be like 'what?!'. Kind of like Albania. But not that bad. But I mean, the question is, why is there so little written? Maybe because no one has asked the right questions. And maybe your thesis could open that up. Why don't you be ambitious and try to do that? I think after people like Max Jakobson, he died already‌ and people from the cold war died. I think this new generation would look at it more critically. So why don't start now? It's only been 20 years. So I'll send you the articles. Thank you so much.


Scriptie Mike Hofman

57

10.2 Bijlage III - Transcriptie interview Lasse Lehtinen You worked as a press counsellor in the late '80s. What were your tasks back then? When I started in '83, I was editing a magazine for the foreign ministry. It was called Kauppapolitiikka. It was about trade relations. That was one of the tasks. And then everything related to foreign journalists coming to Finland. We took them to different parts of Finland, like Lapland and the Soviet border and we explained to them the Finnish situation.

A yes-no question: was there censorship? There were never any direct orders. The only order we had was to speak to foreign journalists more frankly than openly.

What do you mean? That they would get the right picture of Finland.

And the right picture being the official foreign policy? No. If you were a British journalist, I would tell you about the pressure from the Soviet side and the so-called Finlandisation. And then I would tell him: don't quote me. Also dealing with foreign journalists was Finnfacts. Was Finnfacts cooperating with the foreign ministry? Not really. They were under the employer's association. They were relatively independent. But they got a budget from the foreign ministry? No, I don't think so. It was about the foreign industry. If the Soviet Union didn't like an article published in Finland, they would send a letter to the foreign ministry. Is that correct? I think it happened. It went to the foreign minister. But that was because the Soviet Union was very sensitive about what was written. One of the paper that was always criticised [by the Soviet Union].

What kind of articles weren't liked by the Soviet Union? Any kind of problems in the Soviet Union. [The uprising in] Hungary and [the invasion of] Czechoslovakia, etcetera. What I have heard is that, I believe during the uprising in Hungary, Helsingin Sanomat wrote about something like berry picking in Lapland. Is that true? You have to check the archives. You need to read the articles of that day. What kind of journalists came to Finland? Were they interested in Finland's position in the Cold War? What were they most interested in?


Scriptie Mike Hofman

58

They were mos tly interested in the Soviet Union. Because they couldn't go there directly so they would come to Helsinki to ask about our situation and what we knew about the Soviet Union. Helsinki was a bit like Vienna at the time. The centre of all the spies. We had Swedes, Americans...

Did you ever get to deal with these spies? Yes, because I was a member of parliament from '72 to '83. So I had all these people at the embassy, like the American. When I said: 'nice to meet the CIA', they would smile. They were labour attachĂŠs or something. The same with the Soviet embassy. No one openly admitted anything but this was going on all the time. I heard about all these Finnish politicians who had regular meetings at the embassies... At all embassies: Swedish, US, Soviet... All kinds of.

Also, there was the Supo; the Finnish intelligence service. Do you think they were spying on journalists? I have spoken to a journalist who wanted to go abroad so he went to the embassy. The embassy checked with Supo and apparently they had a file on him saying that he was interested in human rights. Yeah, was he a Finnish or a foreign journalist? He was a foreign journalist. I can't check this because Supo's files are kept secret for 60 years. But if you have a status of researcher I believe you can go. You may not quote them directly but you should check that. But to go back to your question: I trusted them. They were very professional, taking into account there were so few. There were 80 or 100 people only at that time so I think they did a very good job. Because when I was a member of parliament of I had a meeting with a Russian person. A few days later someone form Supo came and said: 'Sorry to disturb you but do you know what this person's real task in Finland is?' I said: 'Yes, I can guess.' He was a spy? He was KGB. He said: 'Yes, glad that you know. Be careful. Thank you.' That was that. So the foreign ministry couldn't censor you directly but there was a lot of selfcensorship... Yeah, that started to build in. After the war, in the '40s, '50 and the '60s, the debates in the newspapers were very harsh and open. But then there was a new generation of politicians who had adapted this official careful line of Finland. And they told that to the papers. So it was just build in. You kind of knew what was proper and not proper. What do you mean by not proper?


Scriptie Mike Hofman

59

To be more careful. To be more polite to the Russians. You didn't have any orders from above, but we had several time that our president Kekkonen gave speeches where he said that that kind of journalism could damage our good relations. So would you said that the self censorship was there to show loyal ship towards the Finnish government, or was it because they were scared because of any reactions from the ministry...? You have to understand that this wasn't a left/right issue. Because the Finnish industry became so filthy rich on Soviet trade. And they were certainly right-winged people. I mean, these industrial tycoons had been fighting in the war. They were very, very right-winged. But when they started to earn big money, they were like: 'Please, don't rock the boat', because they had financial interests. And that was also the Soviet Union's purpose: to silence us with money and very good contracts. There was no unemployment. Everybody was happy. Even the Union of Journalists, I believe it was in '83, advised its members to report on events according to Finland's official policy line... Yeah. But what did they have to do with the big tycoons in Finland? That was something called 'in national interest'. It was in the national interest for people to have jobs. Those were magical words: national interest. And that was the most shameful period of '83 or '84. The Journalists Union signed a declaration. It was in connection to president Podgorny's visit to Finland. So you could say the union was deeply Finlandisised. But that was in the national interest. Because the moment the Soviet Union collapsed, half of the Finnish industry collapsed. So was the foreign ministry there to protect the national interest? Yeah. It was a one-man show. It was led by the president. There was no one there to challenge him. Obviously the president had a lot more power back then... Yeah. Then also, you will not find anything written... It was just an understanding: don't rock the boat. And the ministry would make that clear somehow? Somehow. Could you say how? When I served in London, from '85 to '89, I had Finnish journalists visiting London. I told them about my job. Because we were always accused of being Finlandisised. I said this was some kind of a mental burden for us. I said: 'but everyone understands. An d we ourselves do, because we are Finlandisised. We are not totally independent in acting, writing... But


Scriptie Mike Hofman

60

don't quote me.' Then two days later, it was in a Helsinki newspaper, they quoted me saying 'we are Finlandis ised'. And then the foreign ministry phoned me and asked: 'What is this?'. I said: 'Just what I think'.

They weren't happy? They weren't happy. It didn't have any consequences, but he wasn't happy. I believe your colleague Ralf Friberg was a bit more controversial. Do you agree? Yeah, I think so. He wanted to be the policeman. The foreign ministry towards the journalists... But that was I think his career plan.

Did you ever had any meetings at the ministry with editors of certain newspapers? No. The editors met the foreign minister or the president, but not that you were sent to a classroom. In a small country everybody knows each other. But for foreign editors, once a year we organised - I believe we still do - the greatest party. They were wild parties: two days of drinking and boozing. And then you could ventilate everything. You could talk about anything. So you could tell to, for example a Swedish journalist: 'this is how things are, please don't cause trouble for us'. That was a tactic? Yes, very opportunistic. But it was a survival game also. And in the national interest; trade and jobs... Do you believe that a lot of foreign correspondents were just sent to Finland without speaking the language or knowing anything about the country? And maybe that the editors who sent them had certain expectations from the correspondent on how to write about the Finlandisation? Of course. And mostly their expectations were right. But they didn't have to live in it. What do you mean? That it's very easy coming from abroad and telling that it's wrong. And maybe working here under the Soviet pressure. And it was even more unfair because the US and the UK were on Stalin's side in the Second World War. We could never understand that.

And I'm sure the West couldn't understand Finland's collaboration with Nazi Germany... Yeah, but you could choose your enemy's enemy. We in Finland thought Hitler would first take care of Stalin, and that afterwards the West would take care of Hitler. But it went the other way around. Then the West gained for free half of Europe. Even today I don't understand why.


Scriptie Mike Hofman

61

It's been around 30 years since the Cold War is over. Yet I feel like there hasn't been written much about that era, and then particularly the media censorship, in Finland. Do you agree? There are three or four very good books on the censorship in Finnish media by professor Esko Salminen, who passed away just six months ago. Very good and very critical. He goes through almost every incident and saying that it was painful at the time. Is it still a little bit of a sensitive issue? Yeah, because some of those journalists and editors are still among us. Everything is more or less admitted though. I think it might take a new generation who wasn't part of it... Yeah. Was there also some sort of pressure from the West on Finnish media to report critically on the Soviet Union? I think there was no pressure, but they might say: 'we have this information'. I think at Helsingin Sanomat the level of censorship was the lowest.

Why was that? It was, and still is, a very independent economically. Also the Erkko family has always been very Anglo-American oriented. Thank you so much.


Scriptie Mike Hofman

10.3 Bijlage IV - Artikel zelfcensuur De Telegraaf

62


Scriptie Mike Hofman

10.4 Bijlage V - Artikel illegale bijbelhandel Enrique Tessieri

63


Scriptie Mike Hofman

10.5 Bijlage VI - Artikel Enrique Tessieri vluchtelingen uit de Sovjet Unie

64


Scriptie Mike Hofman

65


Scriptie Mike Hofman

66

10.6 Bijlage VII - Plan van aanpak Inhoud plan van aanpak afstudeeropdracht Media, Informatie en Communicatie Student Naam student: Mike Hofman

Profiel: Nieuws en Media

Studentnummer: 500546243

Groep: N4

E-mailadres: mike.hofman@hva.nl Telefoonnummer: 06 124 716 7

Paraaf voor akkoord student:

Datum: 10 februari 2014

Naam eerste begeleider: Garjan Sterk Naam tweede begeleider: Marieke de Haan Paraaf voor akkoord docent-begeleider en tweede docent:

Datum:

Paraaf voor akkoord afstudeercommissie:

Datum:

Gegevens opdrachtgever (indien van toepassing): Bedrijf: Naam begeleider vanuit het bedrijf: Functie:


Scriptie Mike Hofman

67

Probleemsituatie: Tijdens de Koude Oorlog was Finland als een van de weinige westerse landen neutraal. Het land bevond zich letterlijk tussen het ‘westen’ en het ‘oosten’. Finland werd dan ook overspoeld met buitenlandse spionnen. Historicus Sari Autio -Sarasm van de Universiteit van Helsinki schrijft dat Finland door haar strategische ligging de perfecte uitvalbasis was voor spionnen in opleiding. Finland hoorde immers bij het westen, maar grensde direct aan het oosten (CIA, 1972).

De neutraliteit had te maken met twee verdragen die de Finse overheid na de Tweede Wereldoorlog tekende. In 1939 viel de Sovjet Unie, na eerste politieke druk te hebben uitgeoefend, Finland binnen. De Sovjet Unie wilde namelijk dat Finland afstand zou doen van een aantal eilanden in de Finse Golf ten behoeve van de verdediging van Leningrad, het huidige Sint Petersburg. Op 12 maart 1940 werd in Moskou de Vrede van Moskou getekend en Finland moest de eilanden afstaan aan de Sovjet Unie (Max Jakobson, 1984).

De oorlog was echter nog niet over. Finland zon op wraak tegen de Sovjet Unie en sloot in 1941 een verdrag met Duitsland. Duitsland beloofde immers teruggave van de ve rloren gebieden als het land deel zou nemen aan Operatie Barbarossa, de veldtocht tegen de Sovjet Unie. In 1944 was Finland echter weer terug bij af. De veldtocht tegen de Sovjet Unie was onsuccesvol en de Sovjet Unie dwong Finland om zo snel mogelijk alle Duitse soldaten uit het land te sturen. Er werd weer vrede met de Sovjet Unie gesloten en de afgestane delen van Finland waren nog in handen van de Sovjet Unie (U.S. Library of Congress, 1988). In 1948 sloot Finland met de Sovjet Unie het Verdrag van Vriendschap, Samenwerking en Wederzijdse Steun. Finland beloofde daarin dat er geen aanval zou plaatsvinden op de Sovjet Unie via Fins grondgebied, en de Sovjet Unie erkende de onafhankelijkheid van Finland. Ook stond in het verdrag dat Finland een ongebonde n, neutraal land was. Finland kon daardoor geen aanspraak maken op de Amerikaanse Marshallhulp, dat was gericht op de economische wederopbouw van de door de Tweede Wereldoorlog getroffen landen in Europa (U.S. Library of Congress, 1988).

Door het westen werd Finland veelal gezien als een meeloper van de Sovjet Unie, maar Finland bleef daardoor wel onafhankelijk en er was relatief weinig directe bemoeienis van de Sovjet Unie. Hier komt ook de term 'Finlandisering' vandaan, de omschrijving van een situatie waarin een land zich vergaand meegaand opstelt tegenover een machtiger land (Peter Botticelli, 1986).

Urho Kekkonen was president van Finland van 1956 tot en met 1981 en is daarmee de langstzittende president van Finland. Kekkonen was een autoritair pres ident. Tot de


Scriptie Mike Hofman

68

grondwetswijziging in de jaren 90 had de president in Finland veel meer uitvoerende macht dan die van andere Europese landen (Werner Söderström Publications Ltd., 2000). Om meer aansluiting met het westen te krijgen, werd Finland in 1961 lid van de Europese Vrijhandels Associatie (EVA), een economisch samenwerkingsverband van landen die niet tot de Europese Unie behoren. Kekkonen maakte zich bovendien sterk voor een Europese Veiligheidsconferentie. In 1975 werden dan ook de zogeheten Helsinki -akkoorden getekend, ondertekend door 35 landen uit de beide toenmalige militaire machtsblokken. Hieruit is de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) voortgekomen (Timothy Sowula, 2005).

Finland bleef echter tot en met de val van de Sovjet Unie in 1991 bang voor een eventuele inval van de Sovjet Unie. Die angst heeft dan ook veertig jaar de politiek van het land bepaald. Kekkonen ging regelmatig bij de hoogste KGB-officier in Finland te rade om het Finse beleid af te stemmen op de Rus sische wensen (Helsingin Sanomat, 2009). Een andere manier om deze neutraliteit in stand te houden en de Sovjet Unie te vriend te houden, was om de media in Finland proberen te beïnvloeden. De Finse regering deed er alles aan om buitenlandse correspondenten zo positief mogelijk over Finland te laten schrijven. Zo betaalden ze hun reiskosten en nodigden ze uit voor etentjes en borrels.

Maar het ging verder dan dat. Kritiek op de Sovjet Unie of communisme in het algemeen, was simpelweg niet toegestaan. Deed je dat als journalist wel, dan kwam je in de problemen. Enrique Tessieri was correspondent in Finland voor The Financial Times tussen 1989 en 1991. Ik heb Tessieri al meerdere malen gesproken. Hij schreef over vluchtelingen in Finland vanuit de Sovjet Unie en over illegale handel in bijbels van de Sovjet Unie naar Finland. De Finse overheid was hier allesbehalve blij mee. Hij kreeg een waarschuwing van een overheidsbeambte dat als hij door zou gaan met het schrijven van deze kritische artikelen, hij zou worden 'geblacklist'. Tessieri was niet onder de indruk en ging door met het schrijven over de relatie tussen de Sovjet Unie en Finland. Uiteindelijk heeft een medewerker van het Finse ministerie van buitenlandse zaken ervoor gezorgd dat Tessieri zijn baan bij The Financial Times verloor. Hoeveel invloed hadden deze acties van de Finse overheid op de objectiviteit van de journalisten? En hoe ver ging de door de overheid opgelegde censuur? Ik richt mij daarbij op de buitenlandse media die in Finland aanwezig waren. Zij waren immers medeverantwoordelijk voor het beeld dat het buitenland van Finland had. Ook luister ik naar oude uitzendingen van het Engelstalige nieuwsstation van de Finse publieke omroep: YLE. Zij zonden nieuws uit Finland in het Engels uit. Waren zij de spreekbuis van de Finse overheid, of waren ze relatief onafhankelijk? Ik kijk vooral naar publicaties en uitzendingen van 1970 tot en met 1991. In de jaren '70 kwamen video- en audiotechnieken pas tot volle wasdom. In 1989 werd de Sovjet Unie opgeheven en was de Koude Oorlog ten einde.


Scriptie Mike Hofman

69

Natuurlijk is censuur moeilijk te meten, maar ik ga op zoek naar bewijs van pogingen van de Finse overheid om bepaalde informatie te verbannen. Duidelijke gevallen zijn natuurlijk het 'propaganda-instituut' Finnfacts en het blacklisten door de overheid. Bovendien kijk ik naar gevallen van zelfcensuur. Zijn er bijvoorbeeld publicaties geschrapt door hoofdredacteuren of uitgevers omdat deze te kritisch waren.

In Finland is er tot op heden nog erg weinig over dit onderwerp geschreven. Ik vermoed dat dit komt doordat veel mensen die betrokken waren bij de censuur tijdens de Koude Oorlog, nog steeds actief zijn in de politiek of media.

Probleemstelling Op wat voor manieren pleegde de Finse regering censuur op de binnen - en buitenlandse media (krant en radio) in Finland tijdens de Koude Oorlog (1970 -1991)?

Doelstelling In Finland is er tot op heden weinig geschreven over de rol van Finland tijdens d e Koude Oorlog. In een zekere zin is het onderwerp taboe in Finland. Zoals eerder gezegd zijn bovendien nog veel mensen die betrokken waren bij de censuur, nog steeds actief in de politiek of media. Finnen lijken dan ook maar weinig over dit onderwerp te w eten. Ik heb alle Finnen in mijn kenniskring gevraagd wat zij over dit onderwerp weten. Zelfs journalistiekstudenten uit Finland zeiden alleen te weten dat de Sovjet Unie veel macht in Finland had. Met dit onderzoek wil ik inzicht in de rol van de Finse overheid in de berichtgeving van de media in het land.

Zoals eerder beschreven, heb ik al met Tessieri gesproken. Ook heb ik al met een oud medewerker van het ministerie van buitenlandse zaken gesproken. Op 12 maart vertrek ik voor vijf dagen naar Finland. Hier zal ik spreken met de oud-directeur van de Engelstalige YLE. Ook wil ik het archief van Urho Kekkonen, de oud-president van Finland, bezoeken. Daar ligt veel informatie over de censuur verborgen. Bovendien wil ik het kantoor van Finnfacts bezoeken, ook al lijken zij vooralsnog een beetje terughoudend met het maken van afspraken. De archiefstukken van de Supo, de Finse inlichtendienst, worden pas na 60 jaar openbaar. Ik kan het dossier van Tessieri dus niet opvragen. Als laatste wil ik graag een bezoek brengen aan het ministerie van buitenlandse zaken. Ik hoop dat zij meer kunnen vertellen over de censuur. Het onderzoek vormt de basis van mijn Engelstalige artikel over dit onderwerp. Ik verwacht dat het artikel zo'n 2000 woorden zal beslaan. Ik hoop he t artikel bovendien in het Fins te laten vertalen. Enrique Tessieri heeft al toegezegd over mijn scriptie te zullen schrijven. Volgens Tessieri is er zo weinig over dit onderwerp bekend omdat 'journalisten nog niet de


Scriptie Mike Hofman

70

juiste vragen hebben gesteld'.

Deelvragen 

Welke buitenlandse media waren actief in Finland tijdens de Koude Oorlog? o Waarom waren er zo weinig buitenlandse correspondenten in Finland? o Waar schreven de buitenlandse media in Finland zoal over?

Hoeveel (zelf-)censuur was er met betrekking tot de relatie tussen Finland en de Sovjet Unie? o Als zowel het westen als de Sovjet Unie de onafhankelijkheid van Finland erkenden, waarom maakten ze zich dan zo druk om journalisten die hier kritisch over schreven?

Was er veel druk vanuit de Sovjet Unie om m edia in Finland zo gunstig mogelijk over hun land te schrijven? o Speelde de ambassade van de Sovjet Unie een grote rol bij de censuur? o Speelde de KGB een grote rol bij de censuur?

Was er veel druk vanuit het westen om journalisten in Finland ongunstig over de Sovjet Unie te laten schrijven? o Speelde de ambassade van de Verenigde Staten of andere westerse landen een grote rol bij de censuur? o Speelde de CIA of andere westerse inlichtingendiensten een grote rol bij de censuur?

Waren er alternatieve media die onder de censuur uitkwamen? o Waren deze media ondergronds of werden bepaalde media simpelweg gedoogd door de Finse overheid?

Verantwoording methode van onderzoek Er is nog geen onderzoek gedaan naar de censuur in Finland tijdens de koude oorlog. Bovendien bestaat mijn scriptie voornamelijk uit historisch onderzoek.  Deskresearch Het deskresearch bestaat voornamelijk uit literatuuronderzoek, met als doel meer inzicht te krijgen in de houding en activiteiten van de Finse overheid met betrekking tot de media. Enrique Tessieri heeft mij een aantal van zijn artikelen gestuurd waar de Finse overheid niet blij over was. Wat waren dit voor artikelen en waar viel de Finse overheid over?

Ik zal ook zelf de Finse archieven in moeten duiken. De archrieven van Finnfacts bijvoorbeeld, de organisatie die buitenlandse correspondenten in Finland uitnodigden en al hun kosten betaalden. Zij betaalden ook bepaalde kosten voor Tessieri. Na de kritische artikelen van Tessieri, besloot Finnfacts niet langer voor hem, maar voor een andere journalist van The Financial Times te betalen. Finnfacts was, en is nog steeds, een onafhankelijke organisatie, maar wordt wel gefinancierd door het ministerie van buitenlandse zaken. Ik wil er graag achter komen van wie de opdracht kwam o m Tessieri niet langer te betalen. Het acrchief zou daar duidelijkheid in moeten geven.


Scriptie Mike Hofman

71

Tessieri’s zaak maakt de censuur erg zichtbaar. In mijn scriptie besteed ik hier dan ook veel aandacht aan. De Finse inlichtingendienst Supo hield een dossier bij van Enrique Tessieri. Daarin stond dat hij 'geïnteresseerd is mensenrechten' was en dat hij bovendien aan demonstraties had meegedaan, iets wat Tessieri zelf ontkent. Tessieri wist dat hij een dossier had aangezien een ambassademedewerker bij een visumaanvraag met de Supo belde. Finland kent net als in Nederland een Wet openbaarheid van bestuur, maar deze lijkt wat strenger dan in Nederland. Zo kun je bij de AIVD na vijf jaar een dossier opvragen, maar Supo blijft deze zestig jaar achter slot en grendel. Ik moet nog contact opnemen met Supo of het Finse ministerie van buitenlandse zaken wat de exacte wetten omtrent deze archieven zijn. Ook ben ik benieuwd of de Russische ambassade in Helsinki nog archiefstukken heeft, aangezien naast de Supo, ook de KGB een doss ier van Tessieri bijhield.

De persafdeling van het ministerie van buitenlandse zaken hield in de gaten of bepaalde media niet te kritisch waren over de Sovjet Unie. Toch is hun rol niet helemaal duidelijk. Zo nam Ralf Friberg, een medewerker van de persafdeling in de jaren '80, contact op met Tessieri. Als Tessieri nog eens over de Sovjet Unie wilde schrijven, moest Tessieri eerst met Friberg contact opnemen. Ik heb Friberg vooralsnog niet kunnen bereiken, maar wel zijn toenmalige collega Lasse Lehtinen. Ik heb Lehtinen naar dit specifieke voorval gevraagd. Volgens Lehtinen heeft hij nooit een opdracht als deze gekregen van de Finse overheid. Lehtinen zegt dat het heel goed mogelijk is dat de ambassade van de Sovjet Unie die opdracht aan Friberg heeft gegeven.

Bovengenoemde archieven zijn allemaal overheidsarchieven. Ik ga echter ook naar een privé-archief. Zo’n 100km van Helsinki is het archief van oud-president Urho Kekkonen te vinden. Zij functioneren zonder overheidshulp. Daar hoop ik bewijs te vinden van zijn ontmoetingen met de KGB-officieren en hoop ik er achter te komen wat zijn rol in de censuur was. Kwamen de opdrachten direct van Kekkonen? De Nationale Bibliotheek van Finland, onderdeel van de Universiteit van Helsinki, heeft bovendien een groot online krantenarchief. Hierin ga ik op zoek naar wat er werd geschreven over bepaalde gebeurtenissen, bijvoorbeeld over de invasie van TsjechoSlowakije in 1968. Volgens Tessieri negeerde de grootste krant van Finland, Helsingin Sanomat, deze gebeurtenis totaal en verscheen er die dag artikelen over bessenplukken in Lapland.  Open interview De archieven zeggen natuurlijk niet genoeg. Mijn sparringpartner is Enrique Tessieri. Tessieri was correspondent in Finland voor The Financial Times tussen 1989 en 1991. Hij heeft mij in contact gebracht met andere oud-correspondenten en oud-politici. Zo heb ik onder anderen gesproken met de oud-directeur van de Engelstalige uitzendingen van de


Scriptie Mike Hofman

72

Finse publieke omroep (YLE) en een oud-medewerker van het Finse ministerie van buitenlandse zaken. De verhalen van deze mensen zijn nergens vastgelegd, het is dus va n groot belang dat ik deze mensen zelf spreek. Met de oud-politici spreek ik over de politieke druk vanuit het westen en vanuit het oosten. Was de censuur een opdracht vanuit het westen of oosten, of kwam de opdracht vanuit de Finse overheid? Met de journa listen spreek ik over hoeveel invloed de censuur op hun werk had. Deden ze aan zelfcensuur of legden ze de druk vanuit de Finse overheid naast zich neer? Welke onderwerpen konden zij niet over schrijven? Wat gebeurde er als een journalist ‘geblacklist’ werd? Iedere journalist heeft een uniek persoonlijk verhaal. Tessieri kreeg bijvoorbeeld te horen van een Finse ambassademedewerkster in Madrid dat als hij doorging met schrijven over de relatie tussen de Sovjet Unie en Finland, hij zou worden ‘geblacklist’ door het Finse ministerie van buitenlandse zaken. Een overheidsfunctionaris belde zelfs naar The Financial Times om te zeggen dat Tessieri 'geen goed werk leverde'. Uiteindelijk werd zijn werk vrijwel onmogelijk gemaakt en besloot dan ook ontslag te nemen en te verhuizen naar Argentinië. De overheidsfunctionaris die eerder naar The Financial Times belde, solliciteerde ter provocatie naar de vrijgekomen functie bij de krant. Tessieri herinnert zich bovendien dat hij constant in de gaten werd gehouden door de Finse geheime dienst en de KGB. Om de neutraliteit van mijn scriptie te waarborgen en tunnelvisie te voorkomen, wil ik bovendien met een aantal professoren spreken. Sari Autio-Sarasmo bijvoorbeeld. Zij is een professor aan de Universiteit van Helsinki en is gespecialiseerd in de Koude Oorlog. Professor Hannu Nieminen, ook van de Universiteit van Helsinki, is gespecialiseerd in Russische en Oost-Europese Studies.

Concept hoofdstukindeling  Politieke situatie in Finland Om de censuur in Finland te begrijpen, is het belangrijk om de politieke situatie van het land tijdens de Koude Oorlog te kennen. Wat betekende de 'neutraliteit'?  Media in Finland Welke media, zowel binnen- als buitenlands, waren in Finland actief tijdens te koude oorlog?  Censuur in Finland Wie legde de censuur op in Finland? Hoeveel invloed had de censuur op de media in Finland?  Rol van de Sovjet Unie Hoeveel invloed had de Sovjet Unie op de censuur in Finland?  Rol van het westen Was er druk vanuit het Westen om de Finse media zo negatief mogelijk over de Sovjet Unie te laten schrijven?


Scriptie Mike Hofman

73

Tijdsplanning Ik heb al veel mensen via de mail of telefoon gesproken. Momenteel ben ik bezig met het plannen van een reis naar Finland, waarin ik de archieven kan bezoeken en meerdere mensen kan interviewen. Ik zal proberen een tijdsplanning per maand te geven. Januari Ik heb al vrij veel mensen geĂŻnterviewd via Skype. Deze interviews heb ik opgenomen maar moeten nog uitgeschreven worden. Ook moet ik meerdere mensen en organisaties nog benaderen, zoals Finnfacts en het ministerie van buitenlandse zaken. Ook wil ik iemand spreken van de Russische ambassade in Finland. Februari In februari zal ik mijn reis naar Finland voorbereiden. In een korte tijd wil ik namelijk vrij veel doen (zie maart). Maart In maart reis ik af naar naar Finland en spreken met oud-correspondent Enrique Tessieri, voormalig directeur van de Engelstalige uitzendingen van de Finse publieke omroep Juhani NiinistĂś en oud-medewerker van het Finse ministerie van buitenlandse zaken Las se Lehtinen. Daarnaast wil ik de archieven induiken van bijvoorbeeld het ministerie van buitenlandse zaken. April Na mijn reis naar Finland kan het schrijven beginnen Ik hoop dan alle benodigde informatie te hebben om mijn scriptie te voltooien.

Mei Zie april. Juni Afstuderen.

Afspraken over de begeleiding Ik vind het fijn om af en toe om met mijn begeleider de voortgang van mijn scriptie. Eens in de maand een afspraak zou ik erg op prijs stellen.

Bronnen Aangezien veel informatie in de Finse archieven verborgen ligt, is het lastig om al een lijst


Scriptie Mike Hofman

74

met bronnen samen te stellen. Ik heb echter wel veel mensen gesproken of mensen die ik in de toekomst ga spreken. Botticelli, P. (1986). Finland's Relations with the Soviet Union, 1940-1986. Geraadpleegd op: 3 januari 2013, van: http://www.loyno.edu/~history/journal/19856/documents/FinlandsRelationswiththeSovietUnion1940-1986.pdf CIA (1972). Finlandization in action: Helsinki’s experience with Moscow. Geraadpleegd op: 3 januari 2013, van: http://www.foia.cia.gov/sites/default/files/document_conversions/14/esau55.pdf NiinistÜ, J. (juhani.niinisto@ulkomaanmedia.net, 19 september 2013). Re: Thesis Lehtinen, L. (lasse.lehtinen@brutto.inet.fi, 3 oktober 2013). Re: Thesis Nieminin, H. (hannu.nieminen@helsinki.fi, 3 oktober 2013). Re: Thesis Luthardt, F. (frankluthardt@onlinehome.de, 5 oktober 2013). Re: Thesis Rentola, K. (28 augustus 2004). Russian diplomat in Helsinki served as head of KGB assassination section. Geraadpleegd op: 3 januari 2013, van: http://www.hs.fi/english/article/Russian+diplomat+in+Helsinki+served+as+head+of+KGB+as sassination+section/1135248868733 Sowula T. (31 juli 2005). The Helsinki process and the death of communism. Geraadpleegd op: 3 januari 2013, van: http://www.opendemocracy.net/democracyprotest/helsinki_2716.jsp Tessieri, E. [persoonlijk interview]. 2 oktober 2013. Tessieri, E. (1986). Contrabando de biblias, objeto del mercado negro. Cambio16. 3 maart 1986, p. 72. Tessieri, E. & Tyler, C. (1991). The last wall in Europe; Finland's barriers against Baltic refugees stem from a deep-rooted fear of its giant neighbour. The Financial Times. 26 januari 1991. Kaartinen, V. (11 januari 2009). Self-censorship hit fast in early 70s; newspaper edition pulped, editor sacked over editorial mentioning Soviet human rights violations. Helsingin Sanomat. Geraadpleegd op: 3 januari 2013, van: http://www.hs.fi/english/article/Selfcensorship+hit+fast+in+early+70s/1135242690314


Mediacensuur in Finland tijdens de Koude Oorlog