8 minute read
Redde Zwolle de Republiek?
DOOR: JAN VAN DER STEEG
In diverse publicaties wordt kort aandacht gegeven aan de Slag bij de Berkumerbrug op 2 augustus 1606. Gerard van Warmelo sloeg een Spaanse aanval af. En dat is het dan zo ongeveer. Deze veldslag, die overigens niet bij de Berkumer brug plaatsvond, is ten onrechte een ‘vergeten slag’ geworden. Het gevecht was van belang voor de hele Republiek. Dit artikel is een poging tot een reconstructie van deze strijd op het grondgebied van Zwolle en een aanzet tot herwaardering van Gerard van Warmelo, drost van Salland.
Problemen voor de Republiek
De historicus Fruin duidt de succesvolle acties van Maurits kort en pakkend aan met de term Tien Jaren (1590-1600). Maurits slaagt erin oostelijk Nederland af te sluiten door een reeks vestingsteden veilig te stellen.
Met de komst van de Italiaan Ambrogio Spinola (1569-1630) krijgt het Spaanse bewind in de Zuidelijke Nederlanden een boost. Spinola neemt manschappen en geld uit eigen middelen mee, en slaagt er in 1604 in de vesting Oostende te veroveren. Maurits heeft daarna de handen vol aan het zeker stellen van Zeeuws Vlaanderen. En Spinola glipt er met de helft van zijn soldaten tussenuit, trekt razendsnel op naar Duitsland en valt Oost-Nederland binnen.
Maurits’ vrees
Met deze brief van 29 juli 1606 van Maurits aan de Staten zitten we meteen in het brandpunt van dit onderzoek. Maurits roept de Staten op om ‘Hoognodelijk Grol, Breedevoort promptelijk te repareren wegens verval en de plaatsen in behoorlijke defensie te brengen.’ (Brief 25 mei 1605). Maurits neemt verdere maatregelen: ‘en hebben de Drossaard van Salland belast, als de vijand over de Rijn wil trekken deze [compagnieën cavalerie, JvdS] doen vergaderen en hem daarmee te laten vinden op alzulke plaatsen als ’t hem bij U.Ed. bevolen zal worden. (Brief Maurits aan de Staten 27 mei 1605).
Met de Drossaard van Salland wordt Gerard van Warmelo bedoeld, die Zwolle als standplaats heeft.
Het leger van Spinola was modern uitgerust, met pontons en kant-en-klare bruggen, en deze mobiele keukenwagens.
Gerard van Warmelo (1535 –1610)
In 1584 wordt Gerard van Warmelo door prins Willem van Oranje benoemd tot drost van Salland. Hij is een aantal jaren afgevaardigde voor Overijssel geweest bij de Staten Generaal. Van Warmelo heeft in 1597 Ootmarsum veroverd en kwam in 1595 met Willem Lodewijk van Naussau, in de problemen gekomen bij Wesel: ‘is met sijn Peerdt van den hoogen oever in de Lippe ghespronghen by hem hebbende den Drost van Sallant.’
Maurits schrijft aan de Staten op 20 mei 1605: ‘De drossaard van Salland is naar boven vertrokken met vier compagnieën ruiters, nog zes zullen hem volgen.’ Uit de correspondentie van Maurits met de Staten blijkt dat Van Warmelo Spinola volgt tot Keulen, en steeds rapportage doet van diens bewegingen.
Twente en de Achterhoek
Maurits treft een regio aan die in chaos verkeert. De verdedigingslinie is stukgeslagen. Oldenzaal viel op 6 augustus 1605, Lingen op 18 augustus. Bredevoort, Lochem, Goor vielen alle in handen van Spinola. Ook kleinere plaatsen als Enschede, Delden en Goor werden bezet. Dit bracht veel ellende mee voor boeren en burgers. Spinola betrok de burcht in Goor, waar hij min of meer vast zat.
Het weer in 1606
‘… daer is in de Somermaenden sulck eenen gheduyrighen reghen dach by dach ghevallen dat over al de weghen en passagien diep onder ‘twater stonden soo dat men over al de hooghe weghen soecken moest.’
De riviertjes in de Achterhoek en Twente waren forse stromen geworden en de IJssel, die normaal bijna droog stond in de zomer was een brede snelstromende rivier geworden. Spinola ontwikkelt een plan om de impasse te doorbreken. Almelose schuiten worden bemand met honderden elitesoldaten, kanonnen en materiaal voor een schipbrug. De bedoeling is het fort Kijk-in-de-Vecht ten noorden van de stad Zwolle te overmeesteren en de stad te veroveren. De Veluwe zou zo binnen bereik komen. Over land volgen vijfduizend man met zwaarder materiaal. De graaf van Solre krijgt het bevel. Spinola laat voor de schijn peilingen verrichten aan de oever van de IJssel, ter afleiding van Maurits.
Portret van Ambrogio Spinola door Michiel Jansz. van Mierevelt (1609). Rijksmuseum Amsterdam.
Maurits’ verdediging
Maurits voert, aanvankelijk tegen de zin van de Staten, een defensieve oorlog. Hij wordt uitgemaakt voor lafaard. Maar uiteindelijk sluiten zich de rijen: ‘De Ed. Hooch-Mog. Heeren Staten der Geunieerder Provincien met sijn Princelijcke …, resolveerden dat sy dit jaer alleen defensive oorloghe voeren wouden, hare Steden en vasticheden op de Frontieren wel besettende.’
De prins besteedt veel krijgsvolk aan de beveiliging van de Waal, Rijn en IJssel. Om de twee kilometer worden schansen opgeworpen langs de hele IJssel, en er varen een tiental oorlogsschepen continu op en neer. Maurits geeft Van Warmelo opdracht om met zijn troepen naar Zwolle te gaan. Want hoe zit dat met al die schuiten (een soort Reggezompen) uit Almelo?
Maurits, prins van Oranje, door Michiel Jansz. van Mierevelt (ca. 1613-ca. 1620). Rijksmuseum Amsterdam.
Ondertussen is het overal in de Republiek wel doorgedrongen dat de situatie kritiek is: ‘De hele Republiek was nu in rep en roer … Haastig werden troepen naar de IJssel verplaatst vanuit verafgelegen garnizoenen met delen uit de schutterijen: vanuit Amsterdam kwamen 200 man naar Zwolle, 200 Utrechtenaren gingen naar Deventer …’.
De amfibische aanval
Op 1 augustus hebben de troepen van Spinola over land Dalfsen bereikt. Zij zetten daar een legerkamp op. In de vroegte van 2 augustus gaan de schuiten op weg naar Kijk-in-de-Vecht. De landtroepen gaan over de smalle dijk langs de noordelijke oever van de Vecht. Echte actie kan die lange rij met allerlei materiaal nog niet ondernemen.
Van Warmelo in actie
Iemand kwam Van Warmelo waarschuwen. Wie, dat is niet bekend. Maar het is wel duidelijk dat de vijand bijna op de stoep staat! Van Warmelo heeft zijn vendels waarschijnlijk met twee oorlogsbodems en andere schuiten overgebracht naar een terrein aan de noordkant van de Vecht. Kijk-in-de-Vecht wordt versterkt met Zwolse schutters. De ruiterij gaat zich waarschijnlijk via het Hasseltse veer bij de vendels aansluiten. Waarschijnlijk vindt dit allemaal plaats in de avond van 1 augustus.
Ze liggen die nacht in een hinderlaag.
Zij waren er eerder dan wij
Een plotselinge kanonnade vanaf het fort en de twee oorlogsschepen dwingen de Spanjaarden aan land te gaan. Precies op het gedeelte waar Van Warmelo in hinderlaag ligt. Uiteindelijk hebben de Spanjaarden zich in grote haast teruggetrokken ‘vresende dat hunne Vijand sterker mogt werden.’ En ‘wederzijds is door grote hardnekkigheid veel volks verloren.’ De Italiaanse kolonel Giustiniani schrijft zijn memoires vanuit Spaans perspectief.
Hij merkt op: ‘Zij waren er eerder dan wij’ en vervolgt: ‘Drie stukken geschut en twee oorlogsbodems en veel volk stonden ons op te wachten. En onze kanonnen die moesten optreden tegen de oorlogsbodems ... die hadden vanuit Lingen en Oldenzaal per ongeluk de verkeerde maat kogels meegekregen. Het was noodzakelijk om terug te keren …’.
Het kanonskogelverhaal weten we dus van de vijand zelf ... Met wel werkende kanonnen had het er slechter uitgezien.
De polder Mastenbroek met rechtsboven tegenover de monding van de Vecht het fort Kijk-in-de-Vecht.
Kaart waarop het terrein van de veldslag te zien is.
Conclusies
Redde Zwolle de Republiek? Denkelijk wel. Wanneer Spinola in zijn opzet geslaagd was, zou dat een ramp zijn geweest.
Gerard Van Warmelo is een belangrijk bevelhebber geweest in dienst van Maurits en de Republiek.
De benaming Slag bij de Berkumerbrug moet verdwijnen. Beter is bijvoorbeeld: De Zwolse veldslag
Bronnen
• W. Baudartius, Afbeeldinge ende beschryvinghe van alle de veldslagen, belegeringen ende and’re notabele geschiedenissen ghevallen in de Nederlanden Geduerende d’oorloghe teghens den coningh van Spaengien: onder het beleydt van den Prince van Oraengien, ende Prince Maurits de Nassau. 1616.
• J. Bosscha, Neêrlands heldendaden te land, van de vroegste tijden af tot in onze dagen. Vol. 1. Leeuwarden, Suringar, 1834. P. Giustiniani, Delle guerre di Fiandra. Lib. VI. 1609.
• J. Israël, De Republiek 1477-1806. Franeker 2020
• C.M. van der Kemp, Maurits van Nassau, prins van Oranje: in zyn leven, waardigheden Rotterdam, 1843.
• E. van Meteren, Historie van de oorlogen en geschiedenissen der Nederlanderen, en der zelver naburen: beginnende met den jare 1315, en eindigende met den jare 1611. Vol. 9. Gorinchem etc., N. Goetzee, 1761.
Redde Zwolle de Republiek?
Wie meer wil weten over de slag bij Zwolle kan terecht bij het boek van Jan van der Steeg, getiteld Zwolle redt de republiek; het verhaal van de “vergeten” slag aan de monding van de Vecht in augustus 1606. 112 p. ISBN 9789403670614 € 16,95. Verkrijgbaar in de boekhandel of online te bestellen.
