'Een taal die niet verandert, sterft uit'

Over de populaire podcastserie De Nedersaksen

DOOR: DINAND WEBBINK

‘Of we de Nedersaks al gevonden hebben?’, lacht Hendrik Jan Bökkers, ‘daar moet ik wel even over nadenken.’ Albert Bartelds vult aan: ‘Henk Scholte uit Groningen is misschien wel een goede kandidaat. Een wandelende encyclopedie, dichter, schrijver, maker van het radioprogramma Twij deuntjes veur ain cent. Al voelt hij zich meer een Groninger dan een Nedersaks.’

Ik zit aan tafel in de gezellige kamer van Albert Bartelds, medewerker van de IJsselacademie en muzikant bij Harvest en de Verveners. We drinken koffie met koek, die Albert kreeg van Hendrik Jan Bökkers. Hij praat mee via een inbelverbinding op het schermpje van Alberts smartphone. Bökkers is de frontman van de gelijknamige Sallandstalige rockband en hij maakt in 2021 furore in het veel bekeken programma de Beste zangers. Samen produceren ze sinds september 2021 de podcastserie De Nedersaksen [https://open.spotify.com/ episode/3QeW0SgM4klq7XanCzldp5]

‘We gaan nadenken en praten en bekijken: wat is nu een Nedersaks, is daar eigenlijk wel sprake van, wat is de taal, de cultuur, de muziek, de instelling, de kijk op het leven van de Nedersaks.’

In de trailer vertelt Hendrik Jan over de te ondernemen zoektocht: ‘We gaan nadenken en praten en bekijken: wat is nu een Nedersaks, is daar eigenlijk wel sprake van, wat is de taal, de cultuur, de muziek, de instelling, de kijk op het leven van de Nedersaks.’ In de meer dan twintig afleveringen passeert een bonte stoet aan muzikanten, theatermakers, politici, schrijvers, dichters, cabaretiers, ondernemers, historici, organisatoren, radiopresentatoren en kunstenaars.

Theatermaker Laurens ten Den. Foto: © De Nedersaksen.

‘Saksivist’ Martin ter Denge. Foto: © De Nedersaksen.

Esther Groenenberg. Foto: Nienke de Groot.

Saksivist

Onder hen de veelzijdige theatermaker Laurens ten Den en de Rijssense ‘Saksivist’ Martin ter Denge. Laurens vertelt over zijn samenwerking met Willem Wilmink en wat hij van hem geleerd heeft: ‘Willem Wilmink is genoeg geëerd, ook bij zijn leven, maar eigenlijk niet om zijn vertalingen. Een gedicht van Yates kon hij zo vertalen dat het in bedoeling en metrum hetzelfde blijft, maar dat het niet kapot gemaakt wordt door de Nederlandse taal. Hij keek naar waar het over ging en wat de man bedoelde, en dan kwam zo’n gedicht van Yates in de Javastraat terecht, of bij zijn tante Hannie. De methodeWilmink heb ik kunnen toepassen toen ik met Shakespeares Romeo en Julia bezig was.’

Ook Martin ter Denge buigt zich over het vraagstuk van de Nedersaks: ‘Wij kijken net iets anders naar de dingen als in andere delen van Nederland. In Twente is de hang naar harmonie heel kenmerkend, we zeggen niet zo gauw dat we het ergens niet mee eens zijn, we brengen het altijd met een omweg. Mijn favoriete voorbeeld is een vrouw die in een winkel een jurk aan het passen was. Het paste net niet, het zag er niet uit. Dat zeg ik nu hardop, maar die winkelbediende bracht het anders: “Dat andere stond je misschien wel net zo mooi.”’

Populair bij jongeren

‘We krijgen enorm veel reacties op onze podcasts’, glundert Albert met gepaste trots. Hendrik Jan doet er nog een schepje bovenop: ‘We staan in de Spotify top 200 van best beluisterde podcasts in Nederland’. Ze krijgen heel veel tips, dus ze kunnen nog wel even vooruit. Jonge mensen zijn zeer geïnteresseerd en het valt op hoe veel belangstelling ze hebben voor de meer wetenschappelijke kant van de geschiedenis van de taal. ‘Honderd jaar geleden werd al gezegd dat het dialect zou uitsterven, maar de streektaal leeft bij jonge mensen. Onlangs waren er jongelui aan het werk bij ons aan het huis.

Ze spraken allemaal dialect. Ze leren het niet meer van hun ouders, maar pikken het op straat op en nemen het van elkaar over. Het klinkt misschien niet zo als wij het van kinds af aan geleerd hebben, maar taal verandert. Een taal die niet verandert, sterft uit.’

‘Het is heel bijzonder dat een organisatie die met popcultuur geassocieerd wordt, zich verbindt met dit project. Dat is goed voor het imago van de streektaal en -cultuur. Je wordt serieus genomen.’

Veel muziek

Gezien de muzikale achtergrond van beide heren ligt het voor de hand dat er regelmatig bandleden en liedjeszangers langs komen, zoals Esther Groenenberg. Zij werkt onder meer samen met Bertolf en Daniel Lohues, en schreef muziek voor het succesvolle theaterspektakel Hanna van Hendrik. In het Nedersaksisch heeft ze nooit gezongen. ‘Maar je zingt wel in het Engels’, zo daagt Albert haar uit, ‘waarom dan niet in het dialect?’ Ze pakt de handschoen op en brengt het schitterend liedje Angst is mar veur eben, spiet is veur altied van Daniel Lohues.

De Nedersaksen is een coproductie van het kenniscentrum voor streektaal en streekcultuur Overijsselacademie en poppodium Hedon. Voor het kenniscentrum is het vertrouwd terrein, dat geldt niet voor het poppodium. Albert: ‘Het is heel bijzonder dat een organisatie die met popcultuur geassocieerd wordt, zich verbindt met dit project. Dat is goed voor het imago van de streektaal en -cultuur. Je wordt serieus genomen.’

Bestaat de Nedersaks?

Maar wat is nou die Nedersaks, wat zijn de kenmerken, hoe onderscheidt zij of hij zich? Het blijft een lastige kwestie. Natuurlijk is er de taal, Nedersaksisch wordt gesproken van Groningen tot Gelderland, van Urk tot Enschede, en natuurlijk ook over de grens. Hendrik Jan doet een poging: ‘Het is ook wel een kwestie van platteland versus stad, iets ruraals. Een Nedersaks is wat minder outgoing, eerder bescheiden, autonoom en houdt van tradities op een goede manier.’

Op de vraag welke aflevering hun het meest aan het hart ligt, is nauwelijks een antwoord mogelijk. ‘Er zijn zoveel verschillende identiteiten, iedereen is zo gepassioneerd. En dan het verschil in taal qua klanken. Prachtig Gronings en Drents, al die variaties in dialecten per plaats. Albert besluit: ‘Elke aflevering voelt als een soort kindje.’

De Nedersaksen on tour

2023 staat in het teken van de Hanze. Reden voor De Nedersaksen om samen met taalkundige Harrie Scholtmeijer het theater in te gaan, muzikaal ondersteund door de broers ROO. In verschillende Hanzesteden in het oosten van het land wordt het verhaal verteld over de taal en cultuur van de Nedersaksen met in elk stad een plaatselijke gast. De première was op 4 april j.l. in Odeon te Zwolle en de tour eindigt bij Mimik in Deventer. Zie voor het hele programma www.denedersaksen.nl

Foto: Erik Delobel.