Page 1


περιεχομενα

αρθρα Η ΣΕΛΗΝΗ (2)

Πέτρος Ροβίθης

ΓΙΑ ΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΚΩΤΙΟΥ Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΗΣ ΑΡΚΟΥΔΑΣ

Marcel Moreau

Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΕΧΕΙ ΦΥΛΟ

Jacq Renand

ΛΑΜΠΑΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ

S.R. Fellipina

ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑ TOΥ ΑΡΙΘΜΟΥ 7

Ντ. Γαρουφαλιάς

ΤΑ ΒΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ

Γιώργ. Μπαλάνος

ΤΑ ΧΕΛΙΑ ΤΗΣ ΕΡΥΘΡΑΣ ΘΛΛΑΣΣΑΣ ΟΙ ΒΡΥΚΟΛΑΚΕΣ

Eugenie Clark S. Csnti

ΤΑ ΦΥΤΑ ΣΚΕΠΤΟΝΤΑΙ... ΑΙΣΘΑΝΟΝΤΑΙ. .

Ellen Sutton

ΝΕΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΣΕΙΣΜΟΥΣ ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ

Έφη Καρποδίνη

ΥΠΗΡΞΕ ΤΟ ΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΒΗΘΛΕΕΜ

Αλεξ. Λαγκαδάς

ΟΥΦΟΛΟΓΙΑ. .

ΚΛΕΙΠΕΟΛΟΓΙΑ

τμήματα ΦΙΛΙΚΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ

Παρακαλούμε όσους άποστέλουν συνεργασίες στο περιοδικό νά είναι δακτυλογραφημένες. Χειρόγραφα δέν επιστρέφονται

Οι απόψεις του περιοδικού δέν ταυτίζονται αναγκαστικά μέ τις απόψεις πού εκφράζονται από τους συνεργάτες του.

Erno Bernardini

ΑΝΑΓΝΩΣΤΩΝ

ΕΣΩΒΙΟΛΟΓΙΑ Solaj Boncompagni


Αναπαράσταση από χειρόγραφο που χρησιμοποιούσαν οι αλχημιστές. Ό βάτραχος συχνά αναφέρεται στα γρaφτά των αλχημιστών σαν μια βασική ζωντανή δύναμη αναγκαία στη μελέτη και στα πειράματα τους.

Η προσπάθεια μας για την βελτίωση του περιοδικού καρποφορεί. Οι αναγνώστες του πληθαίνουν αλλά γίνονται και περισσότερο απαιτητικοί. Καλό, όταν παρέχονται συμβουλές και υποδείξεις, και κακό, όταν ζητούν υπερβολικά πράγματα. Η συνεργασία που πλαισιώνει το περιοδικό αυξάνει. Στό τεύχος τούτο τρεις νέοι συνεργάτες: η κα Ελεν Σάττον, Αγγλίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας, αρχίζει μόνιμη συνεργασία από τις στήλες μας. Το άρθρο της είναι αξιόλογο. Επίσης με ικανοποίηση παρουσιάζουμε τον κ. Ντίνο Γαρουφαλιά. Εξαίρετος μεταφραστής τεσσάρων γλωσσών, (μιλάει όμως δέκα περίπου γλώσσες), με συγγραφικές ικανότητες, ό κ. Γαρουφαλιάς θά συμβάλλει στη βελτίωση και τον έλεγχο των μεταφράσεων όσο και στην παρουσία αξιόλογων άρθρων όπως θα διαπιστωθεί. Αλλη μία νέα συνεργασία είναι αυτή του Γάλλου Μαρσέλ Μορώ, για τη λατρεία της αρκούδας. Το άρθρο του αυτό είναι πρωτότυπο σε παγκόσμια παρουσίαση. Οι άλλες συνεργασίες ακολουθούν το δρόμο που χαράξαμε. Σημειώνουμε μία αντίρρηση του κ. Άλεξ. Λαγκαδά για το αστρο της Βηθλεέμ, το χρονικό της Παλαιολιθικής και Μεσολιθικής εποχής στην Ελλάδα και κυρίως τό επιστημονικότατο αρθρο για το φύλο του εγκεφάλου. Θά σάς συναρπάσει. Οσο για τους Βρυκόλακες, ένα έχουμε να πούμε: ότι η άγνοια και ή προκατάληψη οδηγούν σε υπερβολές. Σημαντικό το αρθρο για τα χέλια, η δε Σελήνη ανήκει στον παλαίμαχο συνεργάτη μας κ. Πέτρο Ροβίθη.

Οι εκδότες


Ko Ν. ΒΡΕΤΤΟ - ΑΧΑΡΝΑΙ.— Ευχαριστούμε πολύ για το τόσο πληροφοριακό δελτίο και την επιστολή σας. Πολλά άπό τά βιβλία πού άναφέρετε έχουν γίνει γνωστά τηλεφωνικώς σε αρκετούς αναγνώστες του περιοδικού. Τά ινστιτούτα ερευνών πού γράφετε είναι σημαντική βοήθεια. Εχουμε έρθει σ' επαφή μέ το κέντρο των UFO του Δρ Χάυνεκ στο Ίλλινόις και θά παρουσιάσουμε σύντομα τά αποτελέσματα άπό αύτή την επαφή. Διατηρείστε μαζί μας επαφή γιά ό,τι νομίζετε ότι θά μας βοηθήσει.

—Κύριε Διευθυντά. Αναγνώστης από του πρώτου τεύχους του περιοδικού ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ TOT ΣΤΜΠΑΝΤΟΣ, οφείλω νά ευχαριστήσω εσάς και τους συνεργάτες σας δια την όντως επιστημονική και ποικίλη ύλη, την οποία μας προσφέρετε. Βέβαιος ότι σας ενδιαφέρει ή γνώμη τών αναγνωστών διά το περιεχόμενο τών άρθρων, διαπιστώνω, ότι υπάρχει εν κενόν ως προς την κάλυψιν τών επιστημών της Μοριακής Βιολογίας, Βιοχημείας, Γενετικής και τών έν γένει ιατρικών επιστημών. Μήπως υποτιμώνται αύται έναντι τών πάσης φύσεως άρθρων επιστημονικής φαντασίας, πού άλλωστε είναι περισσότερον υποθέσεις παρά επιστημονική συνέπεια; Η μήπως είναι όλιγώτερον εντυπωσιακά τά επιτεύγματα τής έμβρυολογίας ή τής γενετικής έναντι τής Αστρονομίας ή όλιγώτερον χρήσιμα; Νομίζω οτι όλα τά θέματα τών επιστημών «περνούν» μέσα άπό τήν Βιολογία, ώς φαίνεται και εις μερικά άρθρα τού περιοδικού σας. Δέν είναι όντως αινίγματα ή μεταβίβασις τών κληρονομικών ιδιοτήτων, ή άνάπτυξις τών οργανισμών, ό ρόλος του DNA κλπ., πού τώρα διαλευκαίνονται και οπωσδήποτε θά λύσουν πολλά προβλήματα του ανθρώπου; Έξ άλλου ή σφαιρική θεώρησι του προβλήματος τής ζωής, τή βοηθεία όλου του φάσματος τών επιστημών, θά δώση περισσοτέρας και πιο ευσταθείς λύσεις στά αινίγματα του σύμπαντος (μικρόκοσμου — μακρόκοσμου). Μέ πολλή εκτίμηση, Νίκος Τσούλιας Φοιτητής Φυσικής.

Φίλε αναγνώστη, ανταποκρινόμενοι στή δίκαιη επιθυμία σας, όπως καί πολλων άλλων, παρουσιάζουμε στή νεα σειρά του περιοδικού (ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑ) άρθρα έξ ολοκλήρου επιστημονικά πού θά σας ικανοποιήσουν. Δέν είναι εύκολο όμως νά παρουσιάζουμε «βαριά» επιστημονικά άρθρα, όπως

αυτά τής Μοριακής Βιολογίας, Γενετικής κλπ. γιά το λόγο ότι χρειάζονται μιά ειδικότερη μόρφωση, πανεπιστημιακού επιπέδου. Θά παρουσιαστούν και τέτοια άρθρα έφ' όσον εκλαϊκευτούν άπό τους συνεργάτες μας, έτσι ώστε ή ανάγνωση τους νά είναι κατανοήσιμη άπό τους περισσοτέρους αναγνώστες μας. Ευχαριστούμε.

Κον ΚΩΝΣΤ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ. Αξιόλογη αρκετά ή επιστολή σας σχετικά μέ τόν αριθμό 7 (επτά). Ειλικρινά όμως πιστεύαμε ότι θά μας στέλνατε μιά πιο εκτεταμένη εργασία και όχι απόσπασμα άπό τό βιβλίο του Ε. SCHURE. «Οι μεγάλοι Μύσται». Παρ' όλα αυτά, επειδή επιδιώκουμε τήν πλήρη ενημέρωση τών αναγνωστών μας πάνω στό θέμα αυτό, επιφορτίσαμε τόν συνεργάτη μας κ. Ντίνο Γαρουφαλιά νά παρουσιάσει σέ άρθρο τά σημαντικότερα στοιχεία γιά τόν «ιερό» αυτόν αριθμό. Τό άρθρο άπό τόν κ, Γαρουφαλιά, παρουσιάζεται στό παρόν τεύχος. Γιά μιά πιο πλήρη δε εντύπωση, παραθέτουμε έδώ (επιστολές) τά δικά σας στοιχεία. Ευχαριστούμε γιά όλα.

Αγαπητό περιοδικό. Συγχαίροντάς σε διά τήν ένταξη εις τάς σελίδας σου θεμάτων παραψυχολογίας θά αναφερθώ εις τό γύρω άπό τόν αριθμό Επτά αίνιγμα βάσει τών στοιχείων πού εχω συγκεντρώσει, τα οποία όμως δέν καλύπτουν πλήρως νομίζω τό θέμα. Ό διαπρεπής γάλλος καθηγητής τής φιλοσοφίας Μ. Ν. BOUILLET εις τό λεξικόν του «Ιστορία Γεωγραφίας» άναφέρει διά τόν αριθμόν επτά τά έξης: «Παρά τοις άρχαίοις Αίγυπτίοις, Έβραίοις και Ελλησιν εθεωρείτο ιερός και έσυμβόλιζε τό τέλειον ώς περιλαμβάνων τόν αριθμόν 3 και 4, αμφότερους τελείους σχηματίζοντας διά του άριθμού τών μονάδων αυτών τόν μεν τρίγωνον τόν δε τετράγωνον...». Ανατρέχοντας όμως στάς μυθολογίας τών αναφερομένων λαών ενώ εύρίσκο μεν πληθώραν έπτάδων, δέν εύρίσκομεν κατατοπιστικήν άνάλυσιν τής υπάρξεως των και μέ τήν πάροδον του χρόνου φθάνομεν είς τόν Πυθαγόραν, Μέγαν Μύστην και Μαθηματικόν, ό όποιος έμαθήτευσεν επί 22 έτη εις τά ιερά του Όσίριδος αποκομίζοντας εκείθεν εις τήν Ελλάδα τήν σοφίαν τών Μυστών τής Αιγύπτου τελειοποιημένην δι' ιδίας δυνάμεως. Διά του Πυθαγόρα λοιπόν έχομεν τήν πιο σαφή μαρτυρίαν εις τόν αριθμόν επτά καί εις αυτόν θ' άνατρέξωμεν. Μας λέγει λοιπόν ό Ε. SCHURE εις τό βιβλίον του «ΟΙ ΜΕΓΑΛΟΙ ΜΥΣΤΑΙ» διά τόν Πυθαγόρα: «...Τό αυστηρόν οικοδόμημα (του ναού τής Ηρας) έφαίνετο μεταρσιωμένον υπό τάς σεμνάς ακτίνας τής Αρ-

τέμιδος. Ένόμισεν ότι έβλεπε εις το όραμα αυτό, την ιδεώδη εικόνα του κόσμου και την λύσιν του προβλήματος τήν οποίαν άνεζήτει. Διότι το βάθρον, οι στύλοι, τό έπιστύλιον και το γωνικόν εξεπροσώπουν αίφνης την διπλήν φύσιν του ανθρώπου και του σύμπαντος, του μικρόκοσμου και του μακρόκοσμου, επιστεφομένου δια της θείας μονάδος ήτις επίσης είναι αυτή αύτη τριάς. Ο Κόσμος κυριαρχούμενος και διαπερώμενος από τόν Θεόν έσχημάτιζε «Τετράδα, τήν ιεράν, απέραντόν τε και πάναγνον σύμβολον. Πηγήν της Φύσεως και των Θεών πρότυπον...» (Από τα «Χρυσά Ετη» τον Πυθαγόρα). Μάλιστα: αυτού ευρίσκετο κρυμμένη εντός των γεωμετρικών εκείνων γραμμών ή κλείς του σύμπαντος, ή επιστήμη δηλαδή τών αριθμών, ό τριαδικός νόμος ό όποιος διέπει τήν σύστασιν των πλασμάτων και ό νόμος της Επτάδος ό όποίος προΐσταται, της εξελίξεως των. Και εις τήν μεγαλειώδη έκείνην οπτασίαν ό Πυθαγόρας είδεν τους κόσμους νά ελίσσονται προς τόν ρυθμόν και τήν άρμονίαν τών ιερών αριθμών. Είδεν τους τρεις κόσμους, τόν φυσικόν τον άνθρώπινον και τόν θείον, άλληλοβασταζόμενους, αλληλοκαθοριζόμενους και παίζοντας τό παγκόσμιον δράμα δια διπλής κινήσεως, κατιούσης και ανιούσης. Εις τά υπερβατικά μαθηματικά αποδεικνύεται αλγεβρικώς ότι τό μηδέν πολλαπλασιαζόμενο επι τό Απειρον ισούται με το Έ ν . Μηδέν εις την τάξιν τών άπολύτων ιδεών σημαίνει τό Ον τό άκαθόριστον, τό Απειρον, τό Αίώνιον... Ό πραγματικός κόσμος είναι τριπλούς: ως άνθρωπος = σώμα, ψυχή και πνεύμα: ώς σύμπαν = φυσικός, άνθρώπινος και θείος κόσμος. Ετσι έχομεν τόν νόμον της Τριττύος (Τριάς) θεμελιώδης νόμος των πραγμάτων και ή πραγματική κλείς της ζωής. Οπως ή παγκόσμιος Τριττύς συγκεντρούται μέσα εις τήν ενότητα του θεού ή στην Μονάδα, ούτω πως και ή άνθρωπίνη Τριττύς συγκεντρούται μέσα εις τήν συνείδησιν του έγώ και εις τήν βούλησιν, ή οποία συναθροίζει όλας τάς ικανότητας του σώματος, της ψυχής και του πνεύματος εις τήν ζωντανήν της ενότητα. Η ανθρωπίνη Τριττύς και ή θεία περιλαμβανομένη εντός τής Μονάδος, αποτελεί τήν ιερήν Τετράδα. Αλλά ό άνθρωπος δέν πραγματοποιεί τήν ιδίαν αυτού ενότητα ειμή μόνον κατά ενα σχετικόν όλως τρόπον. Διότι ή βούλησις του ή οποία επενεργεί έφ' ολοκλήρου του είναι του, δέν δύναται έν τούτοις νά δράση ταυτοχρόνως και πλήρως μέσα είς τρία όργανα, δηλαδή εις τό ένστικτον, εις τήν ψυχήν και τόν νούν. Τό σύμπαν και αυτός ούτος ό Θεός δέν εμφανίζεται εις αυτόν, ειμή μόνον εναλλάξ και άλληλοδιαδόχως αντικατοπτριζόμενος δια τών τριών τούτων κατόπτρων Όρώμενος δια μέσου του ενστίκτου και του κλειδοσκοπίου τών αισθήσεων ο Θεός είναι πολλαπλούς και άπειρος ώς αι εκδηλώσεις αυτού... Όρώμενος διά μέσου του καθαρώς νού, είναι τριπλούς, δηλαδή πνεύμα, ψυχή και σώμα εις όλας τάς εκδηλώσεις του σύμπαντος... Ορώ-


μενος δια μέσου της λογικευμένης ψυΚον ΠΕΤΡΟΝ ΓΛΥΤΣΟΝ — ΚΟχής ό θεός είναι διπλούς, δηλαδή ΡΙΝΘΟ.— Ευχαριστούμε γιά τήν επιπνεύμα και ύλη... Νοούμενος υπό της στολή σας. Τήν παραθέτουμε γιατί νομίβουλήσεως ή οποία συνοψίζει τό παν ό ζουμε ότι περιέχει ορισμένες σωστές ιΘεός είναι μοναδικός. Εξερχόμεθα του δέες. όρατού σύμπαντος και είσερχόμεθα εις τό Απόλυτον. Ό Αιώνιος βασιλεύει μόνος Κύριε Διευθυντά, εις τον κόσμον, ό οποίος θεωρείται ώς Παίρνοντας τό 5ο τεύχος σας, ανακακονιορτός. Ή διαφοροποίηση των θρηλύπτω οτι ανοίγονται νέοι ορίζοντες γιά σκευμάτων προέρχεται λοιπόν έκ του γετό περιοδικό σας άπό πλευράς εκτιμήσεγονότος ότι ό άνθρωπος δεν πραγματοων και γιά τους αναγνώστες άπό πλευποιεί την θεότητα ειμή μόνον διά μέσου ράς γνώσεων και προβληματισμού. Τυτης υπάρξεως του, του είναι του, τό οχαία ανακάλυψα τό περιοδικό σας μά ποίον είναι σχετικόν και περιορισμένον, δέν θά πρέπει νά μαθαίνονται τυχαία ενώ ό Θεός πραγματοποιεί ανά πάσαν αυτά τα πράγματα. Ή γνώση δέν πρέστιγμήν τήν ενότητα των τριών κόσμων πει νά είναι προνόμιο του ενός κι' ούτε μέσα είς τήν άρμονίαν του σύμπαντος. θά πρέπει νά μονοπωλείται γιά διάφορα Ή τελευταία εφαρμογή θά κατεδείκνυε ατομικά συμφέροντα. Τό ζωικό είδος αυτή και μόνη τήν τρόπον τινά μαγικήν «άνθρωπος» γιά νά φτάσει στο στάδιο δύναμιν του Τετραγράμμου εις τόν κόεξελίξεως τό σημερινό, χρειάστηκαν ισμον των ιδεών, Όχι μόνον εύρισκον σως εκατομμύρια χρόνια. Οσο προχωαύτού τάς των επιστημών, τον νόμον ρούσε ή εξέλιξη προς το σημερινό στάτων όντων και τόν τρόπον της εξελίξεδιο τά πράγματα γίνονταν πιο πολύπλοως των, άλλα ακόμα και αυτόν τόν άκα. Οί αισθήσεις κυριαρχούσαν τών ένποχρώντα λόγον των διαφόρων θρησκειστίκτων (χωρίς νά σβήνουν τά τελευών και της ανωτέρας των ενότητας... ταία), τά φαινόμενα έξαπατούσαν, οί Ητο πράγματι ή παγκόσμιος κλείς. Όδρόμοι χωρίζονταν. Κάτω άπό διαφορεμού με τους κυριωτέρους διδασκάλους τικές συνθήκες πλέον, κάθε φυλή, κάθε τής μυσταγωγικής διδασκαλίας ό Πυομάδα ανθρώπων, άκολουθούσε τόν δικό θαγόρας απέδιδεν μεγάλην σημασίαν εις της δρόμο γιά τήν γνώση, γιά τήν τόν αριθμόν Επτά. Τό Επτά είναι αλήθεια, γιά τήν ζωή. Άκολουθούσε συνδυασμός του Τρία και του Τέσσετόν δικό της τρόπο για τήν εξήγηρα και σημαίνει τήν ενωσιν του ανθρώση τών φαινομένων. που και της θεότητας. (Δηλαδή έκ της Δέν είμαι σέ θέση νά ξέρω αν αυτό ανθρωπινής τριάδος = σώμα, ψυχή, πού έγινε ήταν φυσιολογικά σωστό ή πνεύμα και της συμπαντικής τετράδος αναπόφευκτο. Ενα πράγμα μπορώ νά = φυσικού, ανθρωπίνου και θείου κό- πώ μέ σιγουριά, οτι σκοπός του σημεσμου συγκεντρουμένων μέσα είς τήν Μορινού ανθρώπου είναι νά ενώσει αυτούς νάδαν — θεόν). Είναι ό αριθμός τών τους δρόμους χωρίς προκαταλήψεις. Κι' οπαδών τών μεγάλων μυστών και εφ' ας προσπαθήσει ό ένας δρόμος νά συμόσον εκφράζει τήν πλήρη πραγματοποίηπληρώσει τά κενά του άλλου, φτιάχσιν του κάθε τι, δι' επτά βαθμών, παρινοντας μια λεωφόρο γιατί τό σύμπαν στά τόν νόμον της εξελίξεως». είναι πολύ μακρινό και άπειρο. Και συνεχίζει ό SCHURE. «Κατά τήν Δέν χρειάζονται δογματισμοί όταν ξέμύησίν του είς τα ιερά του Όσίριδος εις ρεις ότι ζεις σέ μια γωνιά ενός πλαΜέμφιδα, ό Πυθαγόρας διήλθεν δι όνητου που βρίσκεται σέ μια γωνιά ενός λων αυτών τών φάσεων αι οποίαι έπέήλιακού συστήματος πού μέ τή σειρά του τρεπον τήν πραγματοποίησιν, όχι ώς κε βρίσκεται στην άκρη ενός γαλαξία, ανής θεωρίας, αλλά ώς κάτι τό οποίον νάμεσα σέ εκατομμύρια γαλαξίες, ποιος έζησεν, τήν τοιαύτην πραγματοποίησιν ξέρει σέ ποιους διαστημικούς χώρους. της διδασκαλίας του Λόγου—Φωτός η Δέν μπορείς νά είσαι θρησκευόμενος και του παγκοσμίου Λόγου και της ανθρω- νά απορρίπτεις τις επιστημονικές αναπίνης εξελίξεως διά μέσου τών ε π τ ά καλύψεις ούτε νά είσαι επιστήμων (άκύκλων τών πλανητών»(;) σχετα αν λέγεσαι Λαγκαδάς ή ΑϊνΑυτά είναι τα στοιχεία που έχω είς στάιν! και νά απορρίπτεις κάθε φαινότήν κατοχήν μου περί του θέματος «7» μενο πού δέν μπορείς νά εξηγήσεις γιαπου όμως δέν τό καλύπτουν πλήρως γιατί σου λείπει ή φαντασία. Τό φαινότί μαρτυρίες υπάρχουν πολύ πριν του μενο αυτό καθ' αυτό δέν παύει νά υπάρΠυθαγόρα αλλά δέν γνωρίζω τάς αιτιο- χει. Τέλος προτείνω νά ενώσουμε τήν λογίας των μέ αποτέλεσμα νά ψάχνω Φυσική μέ τήν Ιστορία, τήν Χημεία μέ ακόμα... Αν πάρουμε όμως ώς αρχήν τήν Φυσιολογία, τήν Αστροφυσική μέ ό Πυθαγόρας τήν ανάλυσιν του Ε- τήν Θρησκεία, τήν Αστρονομία μέ τήν πτά απλώς τήν μετέφερε έξ Αιγύπτου Φυλοσοφία, τήν Μυθολογία μέ τήν Κοκαι δέν τήν άνέλυσεν ό ίδιος, καταλήσμογονία, τήν Ψυχολογία μέ τήν Βιολογουμε είς τό συμπέρασμα ότι ό αριθμός γία, τήν Βιοφυσική μέ τήν Μαγεία, τήν Επτά πέρασε στην ζωή του κόσμου ώς Ανθρωπολογία μέ τήν Παλαιοντολοθρησκευτικόν και μυστικιστικόν σύμβολον γία. Κι' όταν όλα αυτά ένωθούν και λόγω της επιδράσεως τής θρησκείας συνδυαστούν, όταν το ένα εξηγήσει τό στους τότε λαούς και αυτοί ενσυνείδητα μυστήριο του άλλου χωρίς προκαταλήή ασυνείδητα τό έχρησιμοποίησαν αθρόα ψεις, τότε θά φανεί ενα ίχνος άλήθειας, στά εγκόσμια και μή προσδίδοντας τους πού θά ανήκει σέ κάποιο άλλο ανθρώπιιερότητα και μεγαλείο λόγω τής σχέσε- νο στάδιο πού θα μας περιμένει. Και ώς τους μέ τό ιερόν ΕΠΤΑ. εκεί θά μας κατευοδώνουν ένας ΧΡΙΣΤΟΣ άπό τόν σταυρό, ένας Γαλιλαίος Φιλικώτατα, άπό τήν φωτιά, ένας Β. Ράιχ άπό τήν Κων) νος Π απαδημητρίου.

φυλακή και τόσα άλλα θύματα αντιδραστικών τής εποχής τους. Ας κάνουμε τήν αρχή μ' αυτό το περιοδικό, Ευχαριστώ, Πέτρος Γλυτσός, Αράτου 84, ΚΟΡΙΝΘΟΣ

Ξάνθη, Νοέμβριος. Κύριε Διευθυντά, Ευχαριστώ θερμά γιά τήν φιλοξενία τής επιστολής μου στις στήλες του περιοδικού σας. Θέλω νά πιστεύω οτι αν παραστή ανάγκη θά μέ φιλοξενήσετε και πάλι. Πριν αναφερθώ στά σχόλια του περιοδικού σας πάνω στο περιεχόμενο τής επιστολής μου, θά ήθελα νά παρατηρήσω ότι κατά τήν δημοσίευσίν της έγιναν ωρισμένα, τυπογραφικά προφανώς λάθη, τά οποία ενώ δέν αλλοιώνουν τό περιεχόμενο της δίνουν όμως στον αναγνώστη τό δικαίωμα νά διαπιστώνει εσφαλμένα, ότι αγνοώ ορισμένα βασικά ονόματα και συμβολισμούς τής επιστήμης. Ετσι λοιπόν 1. Δημοσιεύσατε τό όνομα SPIN RAD αντί του ορθού SPINRAD. 2— DUNGAN LUNAN αντί του ορθού DUNCAN LUNAN. 3.— SPAGEFLIGHT αντί του ορθού SPACEFLIGHT, 4.— ε—800 αντί του ορθού ε—Boo. Παρακαλώ λοιπόν, έάν είναι δυνατόν, νά ενημερώσετε τους αναγνώστες σας έπί τών διορθώσεων αυτών. Εκείνο πού μου έκανε εντύπωση στό σχόλιο σας είναι τό γεγονός οτι πήρατε σαφή θέση υπέρ ορισμένων απόψεων έν αντιθέσει προς τήν άρχικήν σας διακήρυξιν ότι θά παραμένατε ουδέτεροι σέ τέτοιες διενέξεις. Χωρίς βέβαια αυτό νά μέ ένοχλή, θεωρώ υποχρέωσίν μου νά επισημάνω τήν αντινομία. Ίσχυρίζεσθε ότι τό «αστείο τής θεωρίας του Δρ Ι. Σκλόφσκυ θά έπρεπε νά ελεγχθή πρώτα από τόν Νταίνικεν και ύστερα νά δημοσιευθή». Πολύ σωστά. Στό σημείο όμως αυτό έχω νά κάνω δυο παρατηρήσεις. 1. Καιμμιά θεωρία πού έτυχε νά καταρριφθή δέν χαρακτηρίστηκε άπό τήν φράση «τό αστείο τής θεωρίας του Δρ Τάδε». Ή άγνοια μελλοντικών δεδομένων δέν μπορεί νά άποτελέσει κριτήρια μιας θεωρίας. Εάν ίσχυε κάτι τέτοιο, θά έπρεπε νά κακοχαρακτηρίσουμε τόν Σβάντε Άρρένιους, Βραβείο Νόμπελ Χημείας πού στά 1918 ισχυρίστηκε ότι «ή 'Αφροδίτη βρίσκεται σέ ένα στάδιο εξελίξεως κατά τό οποίο θά πρέπει νά καλύπτεται άπό ζούγκλες μέ υγρασία τριπλάσια άπό εκείνη του Κογκό. Ισως δέ νά τήν κατοικούν πρωτόγονα τέρατα!», ή τόν Πέρσιβαλ Λόουελ, πού στις αρχές του αιώνα πίστευε ότι, «ό Αρης είναι ένας πλανήτης πού ψυχορραγεί και του οποίου οί κάτοικοι έχουν κατασκευάσει μεγάλα κανάλια σέ μια απελπισμένη προσπάθεια νά αρδεύσουν τις ερήμους.

Συνέχεια στη σελίδα 64


σεληνη

ΠΕΤΡΟΣ ΡΟΒΙΘΗΣ 4


Με το δεύτερο αυτό άρθρο του ο κ. Π. Ροβίθης μας παρουσιάζει το σεληνιακό τοπίο με μοναδική γλαφυρότητα. Οι συνθήκες του δοφυφορου μας κάθε άλλο παρά ευνοϊκές είναι για μια μελλοντική αποίκηση στα γήινα μέτρα. Η κατάκτησις του διαστήματος δεν είναι παρά μια άχαρη περιπέτεια, σ' αυτές τις περιπτώσεις.

Α

ν παρατηρήσουμε με μικρό τηλεσκόπιο ή και με γυμνό οφθαλμό την Πανσέληνο, το πρώτο που θα προσέξουμε είναι ότι μερικές περιοχές της είναι αρκετά λαμπρές, ενώ άλλες, που καλύπτουν περίπου το μισό ορατό ημισφαίριο, είναι πολύ λιγότερο λαμπρές. Πολύ εύκολα επίσης διαπιστώνουμε οτι οι φωτεινές εκτάσεις είναι ανώμαλες, ενώ οι σκοτεινές είναι αρκετά ομαλές πεδινές περιοχές. Με γενναία δόση φαντασίας, σε παλιότερες εποχές, οι άνθρωποι «έβλεπαν» στη Σελήνη να σχηματίζονται δύο πρόσωπα σε τρυφερή θέση ή ένα μόνο πρόσωπο όμορφης κοπέλας ή ακόμα και ένα λαγό που τρέχει ή σκύλο που κάθεται. Όμως, πέρα από τη φαντασία και τη ρομανακή διάθεση, ή Σελήνη παρατηρήθηκε επίμονα και συστηματικά ήδη από τους χρόνους της Ελληνικής αρχαιότητας. Υπάρχουν άνθρωποι με εξαιρετικά καλή δράση που μπορούν να δουν και αρκετές λεπτομέρειες της σεληνιακής τοπογραφίας με γυμνό οφθαλμό. Στηριζόμενοι οτήν δράση αυτών των ανθρώπων, αλλά και στη φιλοσοφική και κριτική σκέψη τους, οι αρχαίοι Ελληνες σοφοί διατύπωσαν τις γνώμες τους, που είναι τουλάχιστον θαυμαστές για την ορθότητα και τη σαφήνεια τους. Ετσι, ο Δημόκριτος εξηγεί τα φαινόμενα των λαμπρών και αμυδρών περιοχών της σεληνιακής επιφανείας σαν αποτέλεσμα της ύπαρξης ορεινών και πεδινών περιοχών πάνω στην επιφάνεια της. Γνώριζε δηλαδή όχι μόνο τη φύση του δορυφόρου μας σαν φυσικού και «γεώδους» σώματος, αλλά προχώρησε πολύ περισσότερο, στη διατύπωση υποθέσεων για την επιφάνεια του. Ό Θαλής ο Μιλήσιος έκανε σύγ-

κριση της όψης και του χρώματος της Σελήνης με μακρινά βουνά που αποτελούνται από γυμνές ράχες σκεπασμένες με χαλίκια και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι και ή Σελήνη είναι σώμα που ή επιφάνεια του είναι σκεπασμένη με παρόμοια υλικά. Ό τρόπος με τον οποίο προχώρησε ο Θαλής για να διατυπώσει τις απόψεις του είναι πρωτοποριακός και αξιοθαύμαστος για την εποχή του. Ό Αριστοτέλης, ο περισσότερο πολυμαθής και σοφός όλων των εποχών, αφού εξέτασε τα σχήματα και τις θέσεις που παίρνει ή «ορίζουσα», δηλαδή ή γραμμή που χωρίζει το φωτισμένο από το σκοτεινό ημισφαίριο της Σελήνης, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο δορυφόρος μας είναι σκοτεινό σώμα σφαιρικού σχήματος, που αντλεί το φώς του αποκλειστικά από τον Ηλιο. Άπό το γεγονός ότι τα σχήματα που παρατηρούνται στη σεληνιακή επιφάνεια παραμένουν σε σταθερές θέσεις κατά την περιφορά του δορυφόρου μας γύρω από τη Γη, οδηγείται στο συμπέρασμα ότι στρέφει προς τη Γη το ίδιο, πάντοτε, ημισφαίριο. Ακόμα περισσότερο, όμως, προχώρησε όταν παρατήρησε μια «έπιπρόσθηση».,του Αρη, δηλαδή όταν ο πλανήτης Αρης καλύφθηκε από τη Σελήνη. Αυτό τον ανάγκασε να δεχτεί οτι ή απόσταση της Σελήνης από τη Γη είναι μικρότερη από την απόσταση του Αρη από τη Γη. Θαυμάζει κανείς πως, με τόσο απλές παρατηρήσεις, μπόρεσαν οι αρχαίοι Ελληνες να φθάσουν στα πρώτα επιστημονικά συμπεράσματα για τη Σελήνη, όπως και στην περίπτωση άλλων αντικειμένων μελέτης. Ας έλθουμε όμως στην επιφάνεια της Σελήνης και ας την εξετάσου-


Ό κρατήρας Λινναίος σε πανοραμική φωτογραφία παρμένη από το διαστημόπλοιο Απόλλων 15, το 1971. Ή διάμετρος του είναι 2.450 μ. Αξιοπαρατήρητο είναι, όχι μόνο το κανονικό του σχήμα αλλά και η γύρω περιοχή με τους κρατηρίσκους και τις μικρές στολιδώσεις.

με όπως φαίνεται με τηλεσκόπιο τάσεις, ενώ οι σεληνιακές οροαπό τη Γη και στη συνέχεια πως σειρές πήραν ονόματα οροσειρών φαίνεται και σε ποια συμπεράσμα- της Γης. Τέλος ο Riccioli, το 1651. τα καταλήγουμε μετά από τις γνώ- έδωσε στους σεληνιακούς κρατήσεις που αποκτήσαμε με τη χρήση ρες ονόματα διασήμων ανδρών. Αυαυτομάτων συσκευών και μετά τις τός ο τρόπος ονομασίας διατηρείεπανδρωμένες εξερευνητικές απο- ται μέχρι σήμερα. στολές. Οι εκτεταμένες σκοτεινές περιοΉ συστηματική παρατήρηση της χές ονομάζονται «θάλασσες». Ετσι σεληνιακής επιφανείας άρχισε το τις ονόμασαν οι πρώτοι παρατηρη1610, όταν για πρώτη φορά χρη- τές που πίστευαν οτι πράγματι είσιμοποιήθηκε το τηλεσκόπιο από ναι θάλασσες, επειδή ή επιφάνεια τον Γαλιλαίο για παρατηρήσεις τους φαίνεται με μικρό τηλεσκότων ουρανίων σωμάτων. Αυτός έ- πιο μάλλον ομαλή και σκοτεινού δωσε τους χαρακτηρισμούς και τα χρώματος. Οι σχηματισμοί αυτοί πρώτα ονόματα των μεγάλων σχη- είναι μεγάλων διαστάσεων, κυματισμών της, που αργότερα τα κλικού περίπου σχήματος και βρίσυμπλήρωσε ο Hevelius με την σκονται κυρίως στο βόρειο μέρος έκδοση ενός θαυμάσιου βιβλίου του ορατού ημισφαιρίου. Το αθέατου με τίτλο : «Selenographia» το το ημισφαίριο του δορυφόρου μας 1647. Τότε καθιερώθηκε να ονο- έχει μια μόνο θάλασσα, τη «Θάλασμάζονται θάλασσες οι πεδινές εκ- σα της Μόσχας» που για πρώτη Σελ. 4: Χάρτης της Σελήνης. Το κάτω ημισφαίριο είναι επάνω. Διακρίνονται οι θάλασσες, οι οροσειρές και οι μεγάλοι κρατήρες. Σχηματικές τομές του κρατήρα του Λινναίου κατά τις διευθύνσεις W—Ε και S—Ν, και τα ύψη διαφόρων κορυφών του τοιχώματός του.

6

φορά φωτογραφήθηκε από το Σοβιετικό διαστημόπλοιο Λούνικ III το 1959 και από απόσταση 60.000 χιλιομέτρων. Οι θάλασσες του όρατού ημισφαιρίου είναι εκτεταμένες και ορατές μόνο φαινομενικά. Το σκοτεινό χρώμα τους οφείλεται στα υλικά από τα όποια αποτελούνται, που είναι πράγματι σχεδόν μαύρου χρώματος πετρώματα και απορροφούν το ηλιακό φώς περισσότερο από τις άλλες περιοχές. Ολες οι θάλασσες παρουσιάζουν ομαλές κυματοειδείς μεταβολές υψομέτρου. Μερικές επί πλέον παρουσιάζονται περισσότερο κυρτές και άλλες περισσότερο κοίλες, όπως έδειξαν οι φωτογραφίες που πήραν τα αυτόματα διαστημόπλοια ή οι άνθρωποι που έφθασαν εκεί κατά τις διάφορες αποστολές. Οι νεότερες φωτογραφίες δείχνουν την ύπαρξη, μέσα στις θάλασσες, απομονωμένων κορυφών βουνών, συνήθως κωνικού σχήματος, καθώς και άλλων, κυκλικού σχήματος που λέγονται «κρατήρες — φαντάσματα». Επί πλέον όλες οι θάλασσες είναι κατάστικτες από κρατήρες διαφόρων διαμετρημάτων, από λίγα εκατοστά του μέτρου μέχρι δεκάδες χιλιομέτρων. Με τις φωτογραφίες των διαστημοπλοίων, αποκαλύφθηκε ένας πολύ παράξενος σχηματισμός, που παρατηρείται τόσο συχνά ώστε να θέτει προβλήματα. Πρόκειται για


ομάδες βράχων, που συχνά είναι αρκετά ογκώδεις και ή κάθε ομάδα αρκετά ιδιότυπη. Το παράξενο είναι ότι οι βράχοι αυτοί είναι ολόκληροι έξω από το σεληνιακό έδαφος, λές και κάποιος τους τοποθέτησε εκεί προσεκτικά χωρίς να μείνει ένα μέρος τους θαμμένο. Αυτό το γεγονός, σε συνδυασμό με την έλλειψη διαβρωτικών δυνάμεων του αέρα και του νερού και με τη σκληρότηρα του εδάφους αποκλείει την περίπτωση να είναι μετεωρόλιθοι που έπεσαν στη Σελήνη από το διάστημα. Άλλωστε, εάν ένας μετεωρίτης με σκληρότητα μεταξύ του γρανίτη και του χάλυβα και με ταχύτητα μόνο 10 χιλιομέτρων ανά δευτερόλεπτο προσκρούσει στην επιφάνεια της Σελήνης, θά φθάσει σε βάθος μερικών διαμέτρων του ογκολίθου. Άν και το ζήτημα αυτό αποτελεί ακόμα πρόβλημα, πιστεύεται ότι οι ογκόλιθοι αυτοί πήραν τις θέσεις που έχουν σήμερα μετά από μεγάλους σεισμούς, που τους ανάγκασαν να βγουν στην επιφάνεια. Η θάλασσα της αιθρίας (Serenitatis). Τά βουνά προς τα δεξιά είναι τα σεληνιακά Απέννινα και κάτω οι σεληνιακές Αλπεις. Φωτογραφία του Απόλλων 15.

Δέν θά κουράσουμε τους αγαπητούς αναγνώστες με τις διάφορες θεωρίες, που προσπαθούν να δικαιολογήσουν τη δημιουργία των θαλασσών, κυρίως γιατί οι περισσότερες άπ' αυτές απορρίφθηκαν από τότε που φωτογραφήθηκε ή πίσω πλευρά της Σελήνης. Θά σταματήσουμε μόνο σε μια, που έχει κερδίσει έδαφος τα τελευταία 15 χρόνια και υπάρχουν αρκετά στοιχεία που τη στηρίζουν, αν και δεν έπαψαν να υπάρχουν και τα ερωτηματικά. Κατά τη θεωρία αυτή, ή Σελήνη ήταν κάποτε σε κατάσταση ρευστή και θερμή. Σιγά-σιγά εψύχετο όλο και περισσότερο, λόγω ακτινοβολίας στο διάστημα, με αποτέλεσμα να διαμορφωθεί ένας στερεός φλοιός πάχους αρκετών χιλιομέτρων. Κάποτε όμως, έπεσαν μεγάλοι μετεωρίτες, διαμέτρου πολλών χιλιομέτρων και μεγάλης σκληρότητας, τρύπησαν το στερεό φλοιό και έφθασαν μέχρι τη ρευστή λάβα του εσωτερικού. Άπό τα χάσματα που δημιουργήθηκαν βγήκαν μεγάλες ποσότητες ρευστής λάβας που κατέκλυσαν τεράστια περιοχή της σεληνιακής επιφανείας. Αργότερα, ή λάβα στερεοποιήθηκε και ή Σελήνη πήρε τη σημερινή της μορφή.

Η θεωρία αυτή δεν έρχεται σε αντίθεση προς την ασυμμετρία που υπάρχει μεταξύ όρατού και αοράτου ημισφαιρίου της Σελήνης και επί πλέον έχει πολλές πιθανότητες να είναι σωστή. Πράγματι, παρατηρούνται μεγάλες ροές λάβας που κάλυψαν τεράστιες περιοχές και τα υπάρχοντα μέχρι τότε όρη, έτσι ώστε να ξεπετάγονται τώρα μόνο οι κορυφές από το ομαλό σχετικά έδαφος των θαλασσών. Οι κρατήρες-φαντάσματα είναι. ό,τι απόμεινε από τα κυκλικά όρη των κρατήρων-όταν το εσωτερικό και ή γύρω περιοχή του καλύφθηκε από τη λάβα. Επί πλέον οι οροσειρές που βρίσκονται στα άκρα των θαλασσών έχουν την απότομη πλευρά τους προς αυτές και είναι πολύ κρημνώδεις. Οι κρατήρες είναι οι περισσότερο χαρακτηριστικοί σχηματισμοί της σεληνιακής επιφανείας. Συνήθως, κρατήρα ονομάζουμε ό,τι δημιουργείται από την πτώση βλήματος, που στην περίπτωση της Σελήνης είναι μετεωρίτες. Υπάρχουν βέβαια και άλλοι τρόποι δημιουργίας κρατήρων, αλλά δεν θά αναφερθούμε σε τόσες λεπτομέρειες. Η σεληνιακή επιφάνεια είναι κυριολεκτικά σκεπασμένη από αναρίθμητο πλήθος κρατήρων. Οι σχηματισμοί αυτοί αφθονούν ιδιαίτερα στο νότιο ημισφαίριο και στην αθέατη πλευρά και γενικότερα εκεί που δεν εκτείνονται θάλασσες. Σέ γενικές γραμμές μοιάζουν σαν χωνιά, με τοιχώματα που ανέρχονται και σχηματίζουν κυκλικά όρη που περικλείουν τον κρατήρα, και σε πολλές περιπτώσεις τα τοιχώματα αυτά είναι διπλά. Τά ύψη τους είναι πολλές φορές αρκετά μεγάλα. Το κεντρικό μέρος τους είναι άλλοτε επίπεδο, και άλλοτε κοίλο-κωνικό και πολύ συχνά υπάρχει ένα όρος ή ολόκληρη λοφοσειρά, περίπου στο κέντρο του σχηματισμού. Δέν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που το εσωτερικό των κρατήρων είναι πολύ λαμπρό και αρκετά ανώμαλο. Μερικοί σχηματισμοί, όμοιοι με κρατήρες είναι οι «στίβοι» με μεγάλη διάμετρο, απλό τοίχωμα κυκλικού σχήματος και με επίπεδο εσωτερικό. Οι «κίρκοι» μοιάζουν με τους στίβους, αλλά ή διάμετρος τους δεν ξεπερνά τα 35 χιλιόμετρα, τα δέ τοιχώματα τους είναι πολύ υψηλά και κρημνώδη προς το εσωτερικό. Συχνά, το εξωτερικό των τοιχωμάτων είναι μάλλον ανώμαλο και κατάστικτο από μικρούς 7


κρατήρες. Τέλος, στις θάλασσες κυρίως, συναντιώνται τα «φρέατα» που είναι κυκλοτερείς κοιλότητες με μεγάλο βάθος και τα τοιχώματα τους δεν εξέχουν από τη γύρω επιφάνεια. Αναφέραμε προηγουμένως ότι υπάρχουν και άλλοι τρόποι δημιουργίας των κρατήρων και των άλλων παρομοίων σχηματισμών, γιατί είναι δύσκολο να δεχτούμε ότι όλοι αυτοί οι σχηματισμοί έγιναν αποκλειστικά από πτώσεις μετεωριτών. Η ηφαιστειακή δράση είναι ένας τρόπος δημιουργίας κρατήρων αλλά ούτε κι αυτός λύνει το πρόβλημα. Ετσι, π.χ. ο Clavius που χαρακτηρίζεται σαν «περίφρακτη πεδιάδα» έχει διάμετρο περίπου 250 χλμ. και, οπωσδήποτε, δεν μπορεί να αποδοθεί στην ηφαιστειακή δράση. Εξ άλλου, οι ηφαιστειογενείς κρατήρες παρουζονται πάντοτε στις κορυφές βουνών που δημιουργήθηκαν από τις ηφαιστειακές δυνάμεις και τη λάβα που ξεχύθηκε από τον κρατήρα. Η επικρατέστερη άποψη είναι ότι οι κρατήρες έγιναν από μετεωρίτες. Όταν ένας μεγάλος μετεωρίτης πέσει στο έδαφος της Σελήνης, λόγω της τεράστιας παραγωγής θερμικής ενεργείας προκαλεί δευτερογενείς εκρήξεις που μπορούν να δημιουργήσουν έναν

Ένας χαρακτηριστικός κρατήρας με χαράδρες στά κυκλικά του τοιχώματα και κωνικό όρος στο κεν-

τεράστιο κρατήρα και πολλούς μικρότερους σε διάφορες αποστάσεις, από τους ογκολίθους που εκτινάσσονται κατά την πρώτη έκρηξη. Πειράματα σχετικά έγιναν με ρίψεις βομβών σε εδάφη παρόμοια με τα σεληνιακά, και διαπιστώθηκε εξαιρετική ομοιότητα των κρατήρων της Σελήνης και των κρατήρων των βομβών. Οι οροσειρές της Σελήνης εκτείνονται σε σχήμα τόξου, ενώ

Χαρακτηριστικό τοπίο του νοτίου ήμισφαιρίου της Σελήνης με κρατήρες πάνω σε ανώμαλη περιοχή. Φωτογραφία του Απόλλων 8.

τρο. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι το εξωτερικό με πλήθος κρατηρίσκων1 και ρωγμών. Οι γήινες οροσειρές είναι ευθύγραμμες. Τά ονόματα τους είναι κυρίως ονόματα γήινων οροσειρών. Συχνά, όταν οι οροσειρές συνορεύουν με θάλασσες, οι πλευρές που στρέφονται προς αυτές είναι απότομες, ενώ οι άλλες πέφτουν βαθμιαία και ομαλά. Πολύ συχνά, τα ύψη των κυριοτέρων κορυφών είναι πολύ μεγάλα. Έτσι, το όρος του Λάιμπνιτς, που βρίσκεται κοντά στο νότιο πόλο της Σελήνης, έχει ύψος 8.837 μέτρα από την επιφάνεια της γύρω περιοχής ενώ και τα 22 υψηλά όρη της Σελήνης είναι ψηλότερα από το Λευκό Όρος των Άλπεων της Γής, του οποίου το ύψος είναι περίπου 4.800 μ. Γενικά, τα βουνά του δορυφόρου μας συγκρινόμενα με τις διαστάσεις της ίδιας της Σελήνης είναι πανύψηλα. Οι οροσειρές της Σελήνης αποτελούνται κυρίως από κορυφές, χωρίς πρόποδες (δηλαδή χαμηλότερους ορεινούς όγκους) τουλάχιστον στην κλίμακα που συναντούμε στις γήινες οροσειρές. Εκτός από τις οροσειρές, μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα μεμονωμένα όρη. που συναντιωνται στις θάλασσες και στις κεντρικές περιοχές των κρατήρων, όπως αναφέραμε πιο πάνω. Το σχήμα τους είναι συνήθως κωνικό και έχουν μόνο μια κορυφή, απότομη και οξεία. Γενικά, τα όρη της Σελήνης είναι άγρια και απότομα, σε τέτοιο βαθμό, που ποτέ δεν συναντούμε στη Γη. Στόν πλανήτη μας, οι


Ό κρατήρας Υγήνος και οι ρωγμές της περιοχής του. Φωτογραφία του Λούναρ Όρμπιτερ.

διαβρωτικές του νερού και του ανέμου που δρουν επί δισεκατομμύρια χρόνια κατάφεραν να απαλύνουν τα άγρια χαρακτηριστικά του αρχέγονου τοπίου και να δώσουν καλλίγραμμα βουνά και όμορφες κοιλάδες που με τη βλάστηση γίνονται ακόμα πιό όμορφες. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και στην επιφάνεια του γειτονινικού μας δορυφόρου. Έκεί ποτέ δέν φύσηξε πνοή ανέμου, κι ούτε δροσίστηκε ποτέ το σεληνιακό τοπίο με βροχή ή χιόνι. Το τοπίο είναι στην ίδια κατάσταση που βρέθηκε αμέσως μετά τη δημιουρ-

Το εσωτερικό και τα τοιχώματα του κρατήρα του Κοπέρνικου. Φωτογραφία του Λούναρ 'Ορμπιτερ.

γία του. Απότομα όρη, πανύψηλες και οξείες κορυφές, χαράδρες με βαθιές και κατακόρυφες πλευρές, χωρίς νερό, χωρίς αέρα και δένδρα, χωρίς ζωή. Ένας τόπος αφάνταστα άγριος. Το σκούρο, σχεδόν μαύρο, χρώμα επικρατεί παντού. Όπου λάμπει ο Ήλιος κατακαίει τα πάντα με ασυνήθιστα ψηλές θερμοκρασίες κι όταν πέφτει ή σκιά, έστω και σε μικρή έκταση, καταψύχονται τα πάντα σε θερμοκρασίες -250° C. Αυτές οι τεράστιες διαφορές θερμοκρασίας δεν μπορούν να εξομαλυνθούν, γιατί δεν υπάρχει ατμοσφαιρικός αέρας. Οι μεταβολές της θερμοκρασίας προκαλούν συστολές και διαστολές των επιφανειακών πετρωμάτων με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένα στρώμα λεπτοκομμένης σκόνης, που το πάχος του δεν ξεπερνά τα λίγα εκατοστά και που δεν κατάφερε να μεταβάλει το τοπίο. Είναι βέβαια μια διάβρωση αλλά κυριολεκτικά ασήμαντη. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι τα σημάδια που άφησαν πάνω σ' αυτή τη σκόνη τα βήματα των αστροναυτών θά διατηρηθούν τουλάχιστον 1.000.000 χρόνια. Τόσο μικρή είναι ή διάβρωση στην επιφάνεια της Σελήνης. Το φοβερό σεληνιακό τοπίο συμπληρώνεται με απότομες χαράδρες που παρατηρούνται στα ορεινά μέρη και «ρωγμές» που συναντιώνται στις πεδινές εκτάσεις, στις θάλασσες. Η περισσότερο εντυπωσιακή χαράδρα είναι εκείνη που βρίσκεται στις σεληνιακές Άλπεις. Είναι ευθύγραμμη, απότομη και εκτείνεται σε μήκος περίπου 150 χιλιομέτρων. Συνήθως, οι χαράδρες αφθονούν στα κυκλικά όρη των κρατήρων και στα όρη που περιβάλλουν τις θάλασσες. Πολλές φορές, παρατηρούνται βράχοι και άλλα υλικά, από κατακρημνίσεις στις πλευρές τους. Τέλος, από ορισμένους κρατήρες, π.χ. του Τύχωνα, του Κοπέρνικου κ.α., φαίνεται να ξεκινούν ακτινωτά λαμπρές περιοχές που διατρέχουν μεγάλες αποστάσεις. Φαίνονται καλύτερα κατά τις ήμερες της πανσελήνου, δεν αφήνουν σκιά όταν φωτίζονται πλάγια, και το πλάτος τους κυμαίνεται από 816 χιλιόμετρα. Δέν διακόπτονται από τίποτε. Περνούν πάνω από όρη, κοιλάδες και κρατήρες, ανεμπόδιστα και προς κάθε κατεύθυνση. Άν και δεν έχουμε ακόμα σαφείς εξηγήσεις γι' αυτές, φαίνεται ότι είναι λεπτή σεληνιακή σκόνη 9


To ανατολικό χείλος του σεληνιακού δίσκου όπως ψωτογραφήθηκε που προέκυψε από υαλώδη μάζα ή οποία εκτινάχτηκε από τους αντίστοιχους κρατήρες κατά τη δημιουργία του. Όλοι οι σχηματισμοί που αναφέραμε μέχρι τώρα, παραμένουν απόλυτα σχεδόν αναλλοίωτοι, τουλάχιστον όσα χρόνια ή Σελήνη παρατηρείται συστηματικά. Παρά ταύτα, μερικοί παρατηρητές ισχυρίζονται ότι διέκριναν μικρομεταβολές της σεληνιακής επιφανείας σε ορισμένα σημεία της. Άν και οι παρατηρητές αυτοί είναι αξιόπιστοι, το φαινόμενο αμφισβητείται από όλους σχεδόν, τους αστρονόμους. Συγκεκριμένα, ο J. Schmidt ανέφερε το 1861 ότι ο κρατήρας του Λινναίου άποτελούσε μικρό αβαθές κοίλωμα, ενώ προ 100 ετών ήταν αρκετά βαθύς και με διάμετρο 10 χιλιομέτρων, περίπου. Επίσης, ο W. Pichering

τοποθετήθηκαν στή σεληνιακή επιφάνεια είναι και όργανα μέτρησης σεισμών και μετάδοσης των τυχόν αποτελεσμάτων στή Γή. Οί ενδείξεις πού έχουμε μέχρι σήμερα δέν μας πείθουν διά την ύπαρξη σοβαρών ηφαιστειακών ή σεισμικών δράσεων στή Σελήνη. Γιά τούτο, πρέπει νά δεχτούμε ότι τό μόνο πού μπορεί νά προκαλέσει μεταβολές στή σεληνιακή επιφάνεια είναι ή πτώση μετεωριτών, πού και πάλι οί μεταβολές αυτές θά είναι περιορισμένης κλίμακας. Τό σεληνιακό τοπίο λοιπόν μένει αμετάβλητο ουσιαστικά επί εκατομμύρια χρόνια, αν όχι διμέ τηλεσκόπιο και από τόν Λούσεκατομμύρια, και αποτελεί επονα Όρμπιτερ. μένως ενα πραγματικό μουσείο φυισχυρίζεται ότι διέκρινε μέσα στον σικής ιστορίας. Στό φυσικό αυκρατήρα του Ερατοσθένη περιο- τό μουσείο, τά εκθέματα βρίσκονδικές μεταβολές χρώματος και σχή- ται απείραχτα, στις ίδιες θέσεις ματος, τις οποίες μάλιστα προσπά- πού τοποθετήθηκαν πριν δισεκαθησε να ερμηνεύσει σαν αποθέ- τομμύρια χρόνια και αποτελούν σεις πάγου ή και σαν εμφάνιση βουβή μαρτυρία των δυνάμεων πού κάποιας φυτικής ζωής. Αυτό είναι τά διαμόρφωσαν. Αυτός, άλλωστε, πέρα από κάθε πραγματικότητα. είναι και ένας λόγος για τον οποίο Τέλος ο Ρώσσος Kozytev ισχυρί- κρίθηκε απαραίτητη ή από κοντά στηκε, προ 15 περίπου ετών, ότι φωτογράφηση και ή επιτόπιος επαρατήρησε ηφαιστειακή δράση ξέταση από ανθρώπους και όχι στον τεράστιο κρατήρα του Άλ- από αυτόματα διαστημικά μηχαφόνσου. Πάντως, κανείς άπ' όλους νήματα. Η όλη έρευνα αποτελεί αυτούς δεν παρουσιάζει αντικει- ένα τεράστιο βήμα γιά τή γνώση μενικά στοιχεία για τους ισχυρι- του Σύμπαντος και μάλιστα της σμούς του, ώστε να γίνουν πιστευ- ιστορίας του, στην οποία μετέχει τοί, ή με φωτογραφίες ή με άλλους και η Γή μας. Πάνω στή Γη όμως, αντικειμενικούς τρόπους παρατή- οι διάφορες γεωλογικές δράσεις ρησης και κατόπιν αυτών δεν γί- και κυρίως οί διαβρώσεις του νενονται δεκτοί. Κατά τις διάφορες ρού και του αέρα είναι τόσο τεαποστολές που πραγματοποιήθη- ράστιες, ώστε να είναι αδύνατη καν εκεί τα τελευταία χρόνια, ή μελέτη τής «αστρικής ιστομεταξύ των άλλων οργάνων που ρίας» της.

του ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΛΑΓΚΑΔΑ

ΑΣΤΡΑ

ΚΑΙ ΓΑΛΑΞΙΕΣ..

ΥΠΑΡΧΕΙ ΖΩΗ ΣΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ;.. ( Μιά απάντηση στους μύθους του Νταίνικεν) ΥΠΟ ΕΚΔΟΣΙΝ: " Η ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ

ΙΠΤΑΜΕΝΩΝ ΔΙΣΚΩΝ" 10


ΓΙΑ ΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΚΩΤΙΟΥ Μετάφραση Κώστας Λιναρδάτος

Α

πό την αρχαιότητα ακόμα χρησιμοποιούσαν διάφορα φυτά (βότανα) για τη θεραπεία των ασθενειών του συκωτιού. Οι γιατροί εκείνων των καιρών θεωρούσαν πως η ίδια ή Φύση, με τη βοήθεια ορισμένων ιδιαίτερων χαρακτηριστικών, αποκαλύπτει στους ανθρώπους το χαρακτήρα των φαρμακευτικών ιδιοτήτων διαφόρων φυτών. Έτσι, π.χ., τα φύλλα των φυτών ή οι καρποί που έχουν το σχήμα της καρδιάς αποκαλύπτουν την ιδιότητα που έχει αυτό το φυτό να θεραπεύει τα καρδιακά νοσήματα. Εκείνα που έχουν το σχήμα των νεφρών πίστευαν ότι είχαν και την ιδιότητα να θεραπεύουν τις παθήσεις των νεφρών κ.λπ. Γιά τις παθήσεις του σηκωτιού χρησιμοποιούσαν φυτά με κίτρινα λουλούδια (το χρώμα της χολής). Η θεωρία αυτή των αρχαίων λαών σχετικά με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των φυτών, για τη σημερινή εποχή, έχει ιστορικό μόνον ενδιαφέρον. Η σύγχρονη πειραματική φαρμακευτική έθεσε στη διάθεση των ερευνητών αντικειμενικά κριτήρια για την εκτίμηση των φαρμακευτικών ιδιοτήτων των φυτών. Γιά τις θεραπευτικές ιδιότητες των διαφόρων φυτών οι επιστήμονες, σήμερα, κρίνουν με βάση τις φυσιολογικές επιδράσεις που αυτά προκαλούν στα διάφορα όργανα των ζωντανών οργανισμών κι ανάμεσα σ' αυτά τα όργανα και στο συκώτι. Αυτός ο πειραματικός φαρμακολογικός έλεγχος επέτρεψε στους επιστήμονες να προβάλλουν το βέτο σε μια σειρά βοτανιών που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι παλιότερα και να ανακαλύψουν καινούρια, που πριν ήταν άγνωστα. Μεταξύ των φυτών, που έχουν την ιδιότητα να προκαλούν την έκκριση της χολής υπάγεται και ο αμάραντος Helichrysum arenarium moench. Αυτό είναι γνωστό πολυετές ποώδες φυτό. Τά άνθη του αμάραντου αποτελούν ένα θεραπευτικό μέσο που χρησιμοποιείται από πολύ παλιά. Η χημική σύνθεση αυ-

V. SALO τών των λουλουδιών είναι πολύπλοκη. Περιέχει βιταμίνες, οξέα, ρητίνες καί διάφορες άλλες ουσίες, που έχουν, ως έναν ορισμένο βαθμό, ευεργετική επίδραση σε άτομα που πάσχουν από το συκώτι τους. Η κύρια όμως επενέργεια στη χοληδόχο κύστη προέρχεται από τίς κιτρινωπές χρωστικές ουσίες που περιέχονται στα λουλουδάκια του φυτού αύτού, από τα φλαβονοειδή. Η ευνοϊκή επίδραση του αμάραντου στο συκώτι και τη χολή είχε επιβεβαιωθεί, πειραματικά, απ' τον καιρό ακόμα του μεγάλου Ρώσου φυσιολόγου Ίβάν Π. Παβλόφ. Με τίς εργαστηριακές έρευνες που είχε κάνει ο Παβλόφ απέδειξε ότι τα παρασκευάσματα από άνθη αμάραντου ενισχύουν τη δραστηριότητα των αδένων που επεξεργάζονται τη χολή, αλλάζουν την περιεκτικότητα των χολικών οξέων που υπάρχουν στη χολή, δυναμώνουν τη λειτουργία της χοληδόχου κύστης, ρυθμίζουν τη λειτουργία του στομάχου καί του παγκρέατος. Το εκχύλισμα και το αφέψημα των λουλουδιών του αμάραντου τα χρησιμοποιούν για τη θεραπεία των οξέων και των χρόνιων ασθενειών του συκωτίού καί της χοληδόχου κύστης. Σ' αυτές τίς περιπτώσεις συνιστούν και χάπια από άμάραντο-φλαμίν. Η Μπεριόζα ή αιωρούμενη, ή Σημύδα (Betula Pendula Roth) είναι επίσης φαρμακευτικό φυτό, που χρησιμοποιείται κυρίως για τη θεραπεία των παθήσεων του συκωτιού. Στά φύλλα της σημύδας περιέχονται ορισμένες ουσίες, τις όποίες ακόμα πολύ λίγο έχουν μελετήσει. Οι ουσίες αυτές είναι καταστροφικές για ορισμένους μικροοργανισμούς. Άπό τα φύλλα της σημύδας παρασκευάζουν ένα εκχύλισμα, που το χρησιμοποιούν για να θεραπεύσουν τη λαμβλίωση του συκωπού, ασθένεια που προκαλείται από μικροσκοπικούς οργανισμούς, τις λάμβλιες. Οι λάμβλιες εγκαθίστανται συνήθως στους χολαγωγούς και προκαλούν οξύ-

τατους πόνους, εμετούς κ.λπ. Κατά τη διάρκεια κλινικών πειραματισμών ξεκαθάρισαν ότι το εκχύλισμα από τα φύλλα της σημύδας έχει μια ακόμα πολύτιμη ιδιότητα. Επιδρά κατά πολύ αποτελεσματικό τρόπο στη λειτουργία της έκκρισης της χολής. Γιά την παρασκευή αύτού του εκχυλίσματος πέρνουν 100 γραμμάρια αποξηραμένων φύλλων σημύδας που τα έχουν μαζέψει κατά την άνοιξη καί τα ρίχνουν -μέσα σε ένα λίτρο νερού, που βράζει σε 70 - 80 βαθμούς καί τα ζεματίζουν επί αρκετή ώρα. Ανάμεσα στα φαρμακευτικά φυτά που βοηθούν την έκκριση της χολής συγκαταλέγεται καί ή σουρβιά - Tanacetum Vulgare L. Τά άνθη της περιέχουν 2 % αιθέρια έλαια στη σύνθεση των οποίων μαζί με άλλα στοιχεία υπάρχει καί κάμφορα. Τέλος, στα φυτά αυτά συγκαταλέγεται καί η άγριοτριανταφυλλιάRosa. Τους καρπούς των διαφόρων ειδών της αγριοτριανταφυλλιάς δεν τους ονομάζουν τυχαία θησαυροφυλάκιο βιταμινών. Είναι πασίγνωστο ότι σε κανένα φυτό δεν περιέ χεται τέτοια μεγάλη ποσότητα βιταμίνης C, όση στους καρπούς της άγριοτριανταφυλλιας (από 2 18%). Εκτός όμως από τη βιταμίνη C, η αγριοτριανταφυλλιά είναι πλούσια σε βιταμίνες: Ρ, Β2, (καροτίνη) καί περιέχει επίσης πολλά οργανικά οξέα. Οι κλινικές παρατηρήσεις που έγιναν από τίς αρχές του 1930 ακόμα, απέδειξαν ότι οι καρποί της αγριοτριανταφυλλιάς έχουν ευεργετική επίδραση στις φλογώσεις του συκωτιού και της χοληδόχου κύστης. Από τα εκχυλίσματα του καρπού της αγριοτριανταφυλλιάς παρασκευάστηκαν διάφορα φάρμακα. Η απαρίθμηση των φυτών που έχουν ευεργετική επίδραση στο συκώτι, καί τη χοληδόχο κύστη θά ήταν ανεπαρκής αν δεν συμπεριλαμβάναμε καί το καλαμπόκι (Zea Mays L). Το εκχύλισμα από τον ύπερο του καλαμποκιού χρησιμοποιείται από την ιατρική επιστήμη για τη θεραπεία διαφόρων παθήσεων του συκωτιού καί των νεφρών. Μόνο όμως ο γιατρός μπορεί να αποφασίσει ποιο από τα φαρμακευτικά φυτά που αναφέραμε μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην κάθε συγκεκριμένη περίπτωση. Β. ΣΑΛΟ 11


12


η λατρεια της αρκουδας στη διαρκεια των αιωνων

Σ

τό βιβλίο μου «Οι πολιτισμοί και τ' άστρα», αναφέρθηκα με λίγα λόγια στην αρκούδα. Θεωρώ απαραίτητο να μιλήσω αναλυτικότερα για τη λατρεία της κατά την πρωτόγονη περίοδο, σε συσχετισμό με άλλα ιερά ζώα, όπως ήταν η φώκια και η φάλαινα. Από τους αρχαίους πολιτισμούς, εκείνοι που διατηρήθηκαν ίσαμε σήμερα αναλλοίωτοι φαίνεται πως είναι οι πολιτισμοί των αρκτικών περιοχών. Οι άλλοι της ανατολικής Μεσογείου, πανάρχαιοι επίσης, αλλά λιγότερο στατικοί, δε μας παρουσιάζουν σήμερα παρά μόνο ορισμένα ίχνη από την εξέλιξη τους, και τα ελάχιστα στοιχεία που τώρα μας προσφέρουν είναι κατώτερα από κείνα που συναντούμε στους Λάπωνες, στους Φινλανδούς και στους άλλους πολικούς λαούς. Οι εθνότητες αυτές, που αποτελούνται από κυνηγούς ομοίους με της Μαγδαληναίας Εποχής — 20.00010.000 π.Χ. — πρέπει να μελετηθούν, γιατί αποτελούν ζωντανά λείψανα μιας θρησκείας που αφορά την παράδοση για τη μυστηριώδη λατρεία της αρκούδας. Στούς ανθρώπους αυτούς, που ζούνε με το κυνήγι και το ψάρεμα, ή μαγεία-θρησκεία που αφορά τα ζώα κατέχει πάντα μια πρωτεύουσα θέση. Η κοσμογονία τους περιστρέφεται γύρω από ένα πουλί: το κοράκι. Αυτό δρα, δημιουργεί και μεταμορφώνει τα πάντα. Αυτό κουβάλησε με το ράμφος του τη λάσπη άπ' το βυθό στην επιφάνεια, και ο Θεός ύστερα δημιούργησε με τη λάσπη τη γή των ανθρώπων. Το κοράκι είναι ο θεός της βροντής, της βροχής και της θύελλας. Αυτό δίνει τη λάμψη στο φώς και ρυθμίζει τη ζωή στο Υπερπέραν. Αυτό έμαθε στούς ανθρώπους ν' ανάβουνε φωτιά, να κυνηγούν, να ψαρεύουν. Αυτό τους προστατεύει απ' τα κακοποιά πνεύματα. Για τους κατοίκους των παγωμένων περιοχών, τα ζώα, όπως αλ-

MARCEL MOREAU 13


λωστε και τα πιο ασήμαντα πράγματα, έχουν δυό ψυχές: «την ψυχή της ζωής» και την «ελεύθερη ψυχή». Η πρώτη είναι «πνοή» και ή δεύτερη «σκιά». Η «ψυχή-πνοή» δίνει ζωή στην ύλη του σώματος, ενώ ή «ψυχή-σκιά» αναπαριστάνει απλώς τα όντα. Ό Αρχιερέας, ο Μύστης, ο Μεσολαβητής, εκείνος που παρακολουθεί τις ψυχές αυτές, είναι ο «Σαμάνος», για τον οποίο χρειάζεται να πούμε δυό λόγια, επειδή παίζει σημαντικό ρόλο στη ζωολατρεία που μας απασχολεί. Ό Σαμάνος λοιπόν ελέγχει τα Πνεύματα της Φύσης, οδηγεί τις ψυχές και ζει πάνω από τ' ανθρώπινα. Γιά να επικοινωνήσει με τον Ουρανό, πέφτει σ' έκσταση, και τότε μεταφέρεται νοερά σε έναν υπερβατικό κόσμο, όπου αποκτά το προνόμιο της διπλής δράσης. Ό ρόλος του, κατά κανόνα, είναι ευεργετικός: θεραπεύει τους άρρωστους και προστατεύει τους πιστούς άπ' τα κακοποιό πνεύματα. Διακρίνεται για τον ισχυρό και επιβλητικό χαρακτήρα του, και θεωρείται συνήθως σαν επανενσάρκωση κάποιου παλιού Σαμάνου. Οι Σαμάνοι είναι οραματιστές και για να πάρουν το χρίσμα πρέπει να ύποστούν πολυάριθμες και επίπονες δοκιμασίες. Η ανακήρυξη τους επισφραγίζεται με την απονομή ενός τύμπανου που με

τους διάφορους ήχους του, καλεί τα πνεύματα και διευκολύνει έτσι την επικοινωνία μαζί τους. Οι «λειτουργίες» αυτές γίνονται νύχτα, γύρω απ' τη φωτιά: ο Σαμάνος χορεύει, πίνει, τραγουδά, χτυπά τα κρόταλα του, γίνεται μάγος, και περιγράφει τις εντυπώσεις του από την περιπλάνηση του στους εξωγήινους κόσμους. Διαθέτει μεγάλο κύρος και τίποτα δέ γίνεται χωρίς αυτόν. Οι πληθυσμοί των απομακρυσμένων πολικών χωρών έζησαν, καί ζουν ακόμα σχετικά, μέσα σε τέτοιες μαγικο-θρησκευτικές συνθήκες. Οι κυνηγοί, για να συλλάβουν ένα ζώο, πρέπει προηγουμένως να αιχμαλωτίσουν την ψυχή του καί τη σκιά του, γιατί αν ή ψυχή ξεφύγει, κινδυνεύουν τόσο το ζώο όσο καί ο άνθρωπος. Γιά να καταστήσει αποδοτικό το κυνήγι, ο Σαμάνος κατασκευάζει ξύλινα αγαλματάκια, όμοια με τα ζώα που πρόκειται να συλληφθούν, καί τα προικίζει με ψυχή. Έτσι το ζώο δαμάζεται κατά κάποιον τρόπο καί ή σύλληψη του γίνεται ευκολότερη. Μερικές φορές, ή ψυχή των ζώων κλείνεται στις απεικονίσεις τους, που γίνονται πάνω στο φλοιό σημύδας. Κατόπιν, οι κυνηγοί σημαδεύουν με το τόξο τους το σχεδίασμα, καί προσπαθούν να καρφώσουν το βέλος τους πλάι σε

κείνο του Σαμάνου. Μετά την ιεροτελεστία αυτή, ακολουθεί το κυνήγι. Τέτοιου είδους «ψυχοπαγίδες» γίνονται καί σήμερα ακόμα, ιδιαίτερα από ορισμένες φυλές της Σιβηρίας. Παρόμοιες σκηνές μαγείας είναι σκαλισμένες στα προϊστορικά σπήλαια του Λασκώ, του Ρουφινιάκ, των Δύο Αδελφών, της Αριέγης, καί πολλών άλλων τόπων. Πριν αρχίσει το κυνήγι, οι κυνηγοί πλένονται καί καθαρίζουν τα όπλα τους. Μετά, περπατούν ανάμεσα άπ' τα πόδια ενός ξύλινου αγάλματος που παριστάνει «τον άρχοντα των δασών καί των ζώων». Μ' αυτόν τον τρόπο, οι άνθρωποι συμφιλιώνονται με το Πνεύμα του Κυνηγίου, που ταυτίζεται με το Πολικό Αστέρι — την πατροπαράδοτη Άρκτο — τον επουράνιο τούτο βοσκό των ζώων που πλανιώνται στον «έναστρο χώρο». Μερικά άγρια ζώα, όπως ή αρκούδα, το δελφίνι καί ή φάλαινα, πιστεύεται πως έχουν ψυχή αθάνατη καί πως ενσαρκώνουν ορισμένους θεούς. Άποτελούν μεγάλο κίνδυνο για τους ανθρώπους εκείνους, που τρέφονται αποκλειστικά με ψυχές ζώων. Γι' αυτό, μόλις σκοτώσουν κανένα τέτοιο, κάνουν ορισμένες τελετουργίες για να συμφιλιωθούν με την ψυχή του: αν έχουν σκοτώσει κάποιο θαλάσσιο κήτος, ρίχνουν γλυκό νερό στο

Μια μητέρα αρκούδα οδηγεί το παιδί της στις αχανείς έκτάοεις του Βορρά διασχίζοντας με προσοχή τους επιπλέοντες πάγους. Προηγούμενες σελίδες 12 - 13. Παλαιολιθικοί άνθρωποι σε κάποιο σπήλαιο γδέρνουν και επεξεργάζονται ένα αρκουδοτόμαρο. Η αναπαράσταοη απεικονίζει μία χαρακτηριστικη σκηνή της καθημερινής ζωής των πρωτογόνων.

14


στόμα του ή του βγάζουν τα μάτια για να μή δει ποιος το θανάτωσε. Κατόπιν, κάνουν μια μεταθανάτια ιεροτελεστία, σίγουρα για να διευκολύνουν την ψυχή να επιστρέψει στη φυσιολογική της κατάσταση: θάβουν τα οστά ή τα κρεμάνε στον αέρα ή τα πετούν στη θάλασσα. Τά διάφορα ιερά ζώα απεικονίζονται πάνω στη στήλη - τοτέμ, που κατά τρόπο συγκεκριμένο συνδέει κάθετα τη Γή με τον Πολικό. Άπό τις τοτεμικές αυτές αναπαραστάσεις προέρχονται οι ονομασίες των φυλών. Το ζώο -τοτέμ γίνεται «ταμπού». Απαγορεύεται να φαγωθεί. Το γεγονός αυτό δείχνει τον πρωταρχικό ρόλο που τα ζώα παίξαν και παίζουν ακόμα στη ζωή των πολικών λαών. Ας αναφέρουμε επίσης τούτο: κατά την πανσέληνο του Δεκεμβρίου, λαβαίνει χώρα ή σημαντικότερη γιορτή της χρονιάς, ή «φούσκα της φώκιας». Οι φούσκες αυτές, που πιστεύεται πως περικλείνουν τις «ελεύθερες ψυχές», συγκεντρώνονται σε ενα υπόγειο σπίτι δπου ο Σαμάνος έρχεται να ίερουργήσει. Επί πολλές μέρες, οι καλεσμένοι πίνουν και τρώνε μπροστά στις ουροδόχες κύστεις. Οι κυνηγοί τρώνε τα κρέατα, πίνουν και χορεύουν. Όταν ή γιορτή τελειώσει, άνοίγουνε μια τρύπα στον πάγο και ρίχνουν στο νερό τις φούσκες από τις φώκιες. Προτού χωρίσουν οι προσκεκλημένοι καθαρίζονται με ατμόλουτρο και μετά με τον καπνό μιας πύρας. Μιά άλλη σημαντική γιορτή είναι ή αφιερωμένη στη φάλαινα, που ο κυνηγός της χαρακτηρίζεται σαν «μεγάλος μύστης» της ανώτερης βαθμίδας. Αυτός, πριν ξεκινήσει για κυνήγι, απομονώνεται για να αύτοσυγκεντρωθεί, επικαλείται τον Ήλιο και τη Σελήνη, καθώς και τα θαλάσσια πνεύματα. Όσο εκείνος κυνήγα, ή γυναίκα του πρέπει να νηστεύει και να μή βγαίνει απ' το σπίτι. Όταν πιά σκοτώσει τη φάλαινα, οργανώνει μια θρησκευτική γιορτή που κρατά πέντε μέρες. Στό τέλος της, πετιούνται στη θάλασσα όσα κρέατα δεν φαγώθηκαν και γίνεται μια μεταθανάτια ιεροτελεστία, όμοια με κείνην που αναφέραμε.

Τέσερεις φάσεις από το κυνήγι μιας πολικής αρκούδας. Το μεγάλο αυτό θηλαστικό κυνηγήθηκε πολύ αλλά ποτέ δεν υπήρξε εύκολο θήραμα.


Ίχνη ενός μοναχικού νομάδα του Βορρά είναι αποτυπωμένα πάνω στο φρέσκο χιόνι. Η προσαρμοστικότητα της αρκούδας είναι αξιωθαύμαστη. Κατά τον ίδιο τρόπο διοργανώνονται γιορτές για το λύκο και για πολλά άλλα ζώα. Η σημαντικότερη όμως απ' όλες τις ζωολατρικές ιεροτελεστίες είναι κείνη που αφορά την αρκούδα. Η θανάτωση της δεν έχει τη σημασία Θυσίας, αλλά επιστροφής στον ουρανό. Η αρκούδα έχει ψυχή θεού που, μεταμορφωμένος σε ζώο, έρχεται σπανιότατα πάνω στη γη. Αλλά, για να μπορέσει να επιστρέψει στον Επουράνιο Κόσμο του, πρέπει το ζώο που τον ενσαρκώνει να σκοτωθεί, γιατί άλλοιώς είναι καταδικασμένος να περιπλανιέται στον αιώνα τον απαντά: μόνο με το θάνατο του ζώου ελευθερώνεται ή ψυχή του Θεού. Υπάρχει ή δοξασία πως ή αρκούδα πέφτει απ' τον ουρανό για να βοηθήσει τους ανθρώπους. Οι Γιουκαγκίρας διηγούνται πως μια 16

φορά μια γριούλα και ένα αγοράκι χαθήκανε στην τούντρα, και τότε ζήτησαν άπ' τον ουρανό λίγη τροφή. Αμέσως τους παρουσιάστηκε μια μεγάλη αρκούδα, κι έτσι γλυτώσανε άπ' την ασιτία. Η αρκούδα και ή φάλαινα λατρεύονται περισσότερο άπ' όλα τα επίγεια ζώα. Αποκαλούνται «άρχοντες» ή «αφέντες». Οι Σαμάνοι κλείνουν την ψυχή της ελεύθερης αρκούδας σε αγαλματάκια σκαλισμένα σε κλαδιά πεύκων. Έτσι ή αρκούδα μένει χωρίς ψυχή και συνεπώς χωρίς δύναμη μπροστά στους κυνηγούς. Οι άνθρωποι του απώτατου βορρά πίστευαν ανέκαθεν σε έναν υπέρτατο Θεό, που αργότερα του δώσανε αναρίθμητες μορφές, και έκλέξανε την αρκούδα για μεσολαβητή. Όλοι οι πολικοί λαοί πιστεύουν και σήμερα ακόμα πως αυτή μεσολαβεί ανάμεσα στους ανθρώπους και τα πνεύματα των ορέων και τον ουρανό. Πριν λάβει χώρα ή ιεροτελεστία για την απελευθέρωση της ψυχής, αιχμαλωτίζεται αρχικά ένα αρκουδάκι, που φυλάγεται σε ειδικό κλουβί επί μερικά χρόνια, ώσπου να μεγαλώσει και να γίνει κατάλληλο για τη μεγάλη γιορτή. Τότε διαλέγεται με σχολαστική έρευνα ο τόπος της σφαγής. Προετοιμάζονται ποτά και τροφές για τη φυλή και για τους καλεσμένους της. Σκαλίζονται «ινάος» δηλαδή φιγούρες ανδρών και γυναικών κατά ζεύγη. Τά αγάλματα τούτα στερεώνονται πάνω σε υψηλούς πασσάλους, για να συνδεθούν τα μέλη της φυλής με το πνεύμα του όρους. Όταν τα πάντα έτοιμαστούν, ή γιορτή αρχίζει. Βγάζουν την αρκούδα από το κλουβί της και την περιφέρουν από σπίτι σε σπίτι. Όλοι την υποδέχονται με χαρούμενες φωνές. Τήν κεντρίζουν, την αγκαλιάζουν. Τραγουδούν τα χαρίσματα της, ενώ συνάμα την ξυλοφορτώνουν, γιατί πριν πάει στον άλλο κόσμο, ή σάρκα της πρέπει να ταπεινωθεί. Στό τέλος τη δένουν σε δύο παλούκια όπου είναι στερεωμένα τα «ίνάος». Όσο κρατούν όλα τούτα, οι άνθρωποι της φυλής και οι καλεσμένοι ξεφαντώνουν. Οι ξένοι, ή «Νάρτσεν», έχουν αναλάβει να τη σκοτώσουν. Τήν εκτέλεση απαγορεύεται να την παρακολουθήσουν οι γυναίκες. Ό καλύτερος σκοπευτής των «Νάρτσεν» τεντώνει το τόξο του και μέσα σε απόλυτη σιγή, μόλις το ζώο εμφανιστεί, το σημαδεύει άπ' το πλάι και το καρφώ-

νει στην καρδιά. Αμέσως, όλοι οι παρευρισκόμενοι όρμούν καταπάνω του και το αποτελειώνουν γρήγορα, για να ελευθερωθεί η ψυχή του το συντομότερο. Υστερα, απλώνουν το πτώμα του πάνω στο χιόνι, με το ρύγχος του στραμμένο δυτικά για να μήν το ξυπνήσει ο ήλιος της ανατολής και το κομματιάζουν σύμφωνα με προκαθορισμένους τύπους. Κρεμούν το κεφάλι του και το δέρμα του σε πασσάλους. Ρίχνουν τα κρέατα σε μια χύτρα. Μόνο όμως οι καλεσμένοι, οι «Νάρτσεν», έχουν δικαίωμα να φάνε από τούτο το κρέας, ενώ τα μέλη της φυλής περιορίζονται να ρουφήξουν το ζουμί. Το γλέντι αυτό διαρκεί πολλές μέρες. Στό τέλος, οι καλεσμένοι εγκαταλείπουν τη φυλή, παίρνοντας μαζί τους το υπόλοιπο κρέας και προσφέροντας σε αντάλλαγμα ζωντανούς σκύλους. Κατά τις ιεροτελεστίες αυτές εκτελείται ένας χορός εντελώς ιδιόμορφος, όπου συμμετέχουν άντρες και γυναίκες μεταμφιεσμένοι σε πουλιά. Οι γυναίκες γυρίζουν κυκλικά, με τα μπράτσα προς τα κάτω, και κινούν τις παλάμες τους σά φτερά: Οι άντρες, μεταμφιεσμένοι σε αρπακτικά πουλιά, προσποιούνται πως όρμούν πάνω στη λεία τους. Τά κόκκαλα της αρκούδας, τα μόνα λείψανα άπ' τη συγκέντρωση, απλώνονται σ' ένα γήπεδο, και οι σκοπευτές, πριν άποχαιρετιστούν, ρίχνουν πάνω τους τα τελευταία βέλη. Κρίναμε απαραίτητο να μιλήσουμε κάπως λεπτομερειακά για τις ζωολατρικές ιεροτελεστίες και προπαντός για όσες αφορούν την αρκούδα. Τούτο οφείλεται σε ορισμένες περίεργες παρατηρήσεις που γίνανε από αρχαιολόγους και ιστορικούς. Πράγματι παρόμοιες ιεροτελεστίες φαίνεται πως διεξάγονταν κατά την Ώρινιάκεια και Μαγδαληναία Εποχή. Στίς σπηλαιογραφίες της πρώτης Παλαιολιθικής Περιόδου, και στίς σκηνές της κυνηγετικής μαγείας, ή αρκούδα κατέχει συχνά την κεντρική θέση. Τήν βλέπουμε ζωγραφισμένη στα τοιχώματα της σπηλιάς των Τριών Άδελφών, στην Αριέγη, με το σώμα ακρωτηριασμένο και την καρδιά καρφωμένη. Ό αββάς Ιριγκόγιεν αναφέρει πως ο διάσημος σπηλαιολόγος Νορμπέρ Καστερέ, καθώς έψαχνε στη σπηλιά Μοντεσπάν, βρήκε ένα αρκουδάκι φτιαγμένο από πηλό. «Είχε μήκος ενός μέτρου περίπου, τα


Σπείρες και ηλιακά σύμβολα βρέθηκαν χαραγμένα σε τοιχώματα σπηλαίων στους λόφους Ντόουθ στο Κάντρη Μήηθ της Ιρλανδίας. Διαφόρων μορφών λατρείες συχνά παρουσιάζονται σε παρόμοιου ενδιαφέροντος σπήλαια.

πλευρά διάτρητα από βέλη, τα πί- γυναίκα και που το θυσιάζανε αργόσω πόδια διπλωμένα και τα μπρο- τερα. Το έθιμο αυτό συνδέεται με στινά απλωμένα. Το κεφάλι έλει- το μύθο για το θεό-άρκούδα Αιόιπε». Συνεχίζοντας το ψάξιμο του να, που τον έστειλε ο Υπέρτατος βρήκε κάτι παλιά κόκκαλα και Θεός για να μορφώσει τους Αινού. ανάμεσα τους ένα άρκουδοκέφαλο. Σέ μερικές φυλές Ινδιάνων της Η θέση τους ήταν αυτή που βλέ- βόρειας Αμερικής, υπήρχε ή συπετε στις φωτογραφίες. νήθεια, όταν σκότωναν μιαν αρκούΟι φωτογραφίες αυτές είναι παρ- δα, να προσεύχονται γι' αυτήν και μένες στη νεκρόπολη Σαίντ - Άν- να της προσφέρουν αφιερώματα. τρέ Πριού, κοντά στη Μπονόρβα, Το κεφάλι της το φύλαγαν και το στήν επαρχία Σασσάρι, στα βορειο- στόλιζαν με φτερά. δυτικά της Σαρδηνίας. Το ακέφαλο Οι κοπέλλες της αρχαίας Αθήεπίσης άγαλμα είναι σκαλισμένο νας, που θέλανε να παντρευτούν, σε πέτρα. Το γεγονός ότι πάντα έπρεπε ν' αφιερωθούν για κάμποσο το κεφάλι λείπει θά πρέπει να απο- διάστημα στη λατρεία της Άρτεδοθεί σε κάποια συνήθεια αποκε- μης, που μεταξύ των εμβλημάτων φαλισμού που υπήρχε στα πανάρ- της είχε και την αρκούδα. Η πεχαια χρόνια. ρίοδος της υπηρεσίας λεγότανε Στή Συρία και στις Άλπεις, βρί- «άρτεμία» και οι κοπέλλες που σκουμε λείψανα προϊστορικών επο- ήσαν ταμένες στη λατρεία αυτή χών και ανάμεσα τους άρκουδοκε- ονομάζονταν «άρκτοι». φαλές προσεκτικά τοποθετημένες, Τά χιλιόχρονα τούτα έθιμα επαείτε μέσα σε κοιλώματα του βρά- νεμφανίζονται στις λαϊκές παραχου είτε κάτω από πέτρινες πλάκες. δόσεις ορισμένων περιοχών της νόΌ Αντρέ Λερουά-Γκουράν ανα- τιας Γαλλίας. Κοντά στην Αμελί κάλυψε εφτά απολιθωμένα κεφάλια λέ Μπαίν, χορεύουν ακόμα τον αρκούδας στην περιοχή του Κλινύ. «Άρκουδιάρικο». Στήν ΚαταλαΉσαν τοποθετημένα σε σχήμα κύ- νία, στο τέλος της λειτουργίας που κλου. Συχνά τα λείψανα τούτα εί- γίνεται στη γιορτή του Θεού, ακοναι προσανατολισμένα πάνω στη λουθούνε δυο άντρες μεταμφιεσμέγραμμή άνατολής-δύσης, που ταυ- νοι σε αρκούδες. Οι εκδηλώσεις τίζεται με την τροχιά του Ήλιου αυτές γίνονται στα τέλη του χεικαι που σχετίζεται με τους πανάρ- μώνα. χαιους μύθους της ανάστασης και Η αρχαία λατρεία της αρκούδας της ευγονίας. φαίνεται πως ήταν πολύ διαδομένη. Οι Αινού, μια λευκή φυλή που Εκφράζει μια βαθύτατη σκέψη που κατοικεί σ' ένα νησί στα βόρεια ανέκαθεν βασανίζει το ανθρώπινο της Ιαπωνίας, και στην περιοχή πνεϋμα: το μυστήριο της ζωής, του Αυστραλίας, συνήθιζαν, ακόμα θανάτου, της ανάστασης. στον 20ο αιώνα, να μεγαλώνουν ένα αρκουδάκι, που το θήλαζε μια Marcel Moreau Μετάφραση Κώστας

Θεοφάνους

Λατρευτικό μνημείο σε σχήμα άρκούδας από την νεκρόπολη κοντά στο Μπονόρβα, της επαρχίας Σάσαρι, Ο συγγραφέας του άρθρου φαίνεται στο πλάι. Το μνημείο αυτό είναι χαρακτηριστικό της έκτασης που είχε πάρει ή λατρεία της άρκούδας. 17


ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑ

Οεγκεφαλος εχει φυλο; JACQ RENAYD

Μετάφραση Αικατ. Μπεγλίτη

Στό επιστημονικό όσο και αξιόλογο αυτό άρθρο ο συγγραφέας προσπαθεί να αναλύσει τις διεργασίες που λαβαίνουν χώρα στα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου. Τελευταία υποστηρίζουν πολλοί ότι τα δύο φύλλα είναι ίσα. Υπάρχουν όμως διαφορές που ή δημιουργία τους χάνετε στα βάθη της προϊστορίας. Χιλιάδες χρόνια εξελίξεως έχουν τροποποιήσει τα ανθρώπινα όργανα έτσι ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της βιολογικής ύπαρξης-

18


Το μικρό κορίτσι της φωτογραφίας δεν αντιδρά με τον ίδιο τρόπο που αντιδρά το αγόρι που την υποβάλλει σε μιαν άσκηση συνταύτισης γεωμετρικών αντικειμένων (στο κολλέγιο του Μαρλύ)· βρίσκεται σε δυσμενή σχέση, γιατί χρησιμοποιεί περισσότερο τον αριστερό της λοβό, λιγότερο επιδέξιο σ' αυτό το είδος δουλειάς, άπ' ότι ο δεξιός. Μερικά τεχνάσματα πειραματισμού επιτρέπουν να κάνουμε ένα ξεχωριστό τέστ της δουλειάς κάθε εγκεφαλικού ημισφαιρίου στον φυσιολογικό άνθρωπο. Ακουστικά τεστ: το αριστερό μεταδίδει παλμούς στο δεξί 1,88 προς 1 για τις λέξεις (που σημαίνει απλώς ότι η αποτελεσματικότητα είναι 88% ανώτερη, αυτοί οι αριθμοί υπολογίζουν σχέσεις, και όχι απόλυτες αξίες, που κυμαίνονται ανάλογα με τον τρόπο του ερεθισμού, τη ζητούμενη απάντηση και τη δυσκολία της προσπάθειας), 1,73 προς 1 για τις συλλαβές. Ό μ ω ς το δεξί μεταδίδει παλμούς στο αριστερό 1,19 προς 1 για τις μελωδίες και 1,08 προς 1 για τους θορύβους. Οπτικά τεστ: το αριστερό μεταδίδει παλμούς στο δεξί για την ανάγνωση των λέξεων 1,47 προς 1, για την ανάγνωση των γραμμάτων 1,23 προς 1. Ό μ ω ς το δεξί μεταδίδει παλμούς στο αριστερό για την αντίληψη των σχεδίων 1,18 προς 1, και για τη στερεοσκοπική δράση 1.28 προς 1.

19


Τ

ο δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου διατάζει την ακριβή εκτίμηση του χώρου και ώς έκ τούτου τη δεξιοτεχνία των χεριών, της τεχνικής, των επιστημών και των μαθηματικών. Κατά τη διάρκεια των χιλιάδων αιώνων της εξέλιξης του, ο άνδρας χρησιμοποίησε αυτό το ημισφαίριο, περισσότερο άπ' όσο το αριστερό, για το κυνήγι, τις συμπλοκές του και για να επιβιώσει υλικά. Η γυναίκα αντίθετα, ανέπτυξε το αριστερό ημισφαίριο, που διατάσσει την εκτίμηση των λέξεων και των ήχων — βλέπε το σχήμα — Γι' αυτόν ακριβώς το λόγο, από αυτήν την κληρονομιά αιώνων, ο άνδρας είναι καλύτερος τεχνικός και ή γυναίκα, όπως και να κάνουμε, πιο λογική. Ά π ό τότε που ο Ιούλιος Φερύ πέτυχε να προσφέρεται ή ίδια εκπαίδευση και για τα αγόρια και για τα κορίτσια — τουλάχιστο στο δημοτικό και στα πρώτα χρόνια του γυμνασίου — πολλά κινήματα θετικά και αρνητικά, τάραξαν την κοινή γνώμη, ακόμα και την πολιτική, όσον άφορα την ορθότητα των κοινωνικών μεταρρυθμίσεων που αυτό μπορούσε να προξενήσει. Εκατό χρόνια πριν από το νόμο του Φερύ, ο αφελής Χρύσαλος, ο «χρηστός άνθρωπος» του αιώνα του Διαφωτισμού, μας παρουσίαζε την εικόνα της τότε «κοινωνικής θέσης των γυναικών» με αυτά τα λόγια: «Τί πειράζει που παραβαίνει τους νόμους του Βογκελάς, άρκεί να μήν υστερεί στις δουλειές της κουζίνας. Προτιμώ πιο πολύ καθαρίζοντας τα χόρτα να συντάσσει λάθος τα ουσιαστικά με τα ρήματα και να επαναλαμβάνει εκατό φορές μιαν άσχημη και κακή λέξη, παρά να μού καίει το κρέας μου ή να κάνει πιο αλμυρό το φαγητό μου». Πρέπει να αναφέρουμε οτι λίγο μετά τη μόρφωση της γυναίκας, άρχισε ένα πλατύ κίνημα «χειραφέτησης» της, του οποίου τα διαδοχικά κύματα — άλλοτε γελοία, άλλοτε παθητικά... άλλοτε μισητά, αλλά πάντοτε περισσότερο ή λιγότερο αποτελεσματικά — κλόνησαν και κατόπιν ανέτρεψαν την κοινωνία. Η κοινωνία υπεράσπισε τον εαυτό της, τον υπερασπίζεται, φυσικά, ακόμα και σήμερα. Έ ν α από τα πιο ορθόδοξα συστήματα αυτής της υπεράσπισης είναι ή συνεχής υπενθύμιση οτι οι γυναίκες «δεν είναι ικανές για ορισμένα πράγματα, για τα οποία είναι ικανοί οι άνδρες». Με το να έξαλειφθούν οι φορείς της διαφοράς της μυικής δύναμης, που στην εποχή μας δεν αποτελούν πια απόδειξη ικανότητας εκτός από την περίπτωση του αθλητικού ανταγωνισμού, υπάρχουν ακόμα τόσα χαρακτηριστικά στα όποια προσάπτουμε με τη θέληση μας το επίθετο «θηλυκό» ή «αρσενικό». Άλλα αυτός ο χαρακτηρισμός αλλάζει πλευρά. ανάλογα με την ιδέα που σχηματίζουμε για τον άνδρα και τη γυναίκα. Έχουμε θίξει ξανά αυτό το πρόβλημα, ψάχνοντας πέρα από τις γνώμες και τα συμπεράσματα που μας επιβάλλει ή βιολογία. Άνδρας και γυναίκα είναι φτιαγμένοι διαφορετικά, σ' ολη τους την ύπαρξη, σώμα και πνεύμα. Αυτό σημαίνει οτι τα επιτεύγματα του ενός φύλου είναι ανώτερα από τα επιτεύγματα του άλλου : Άν παρατηρήσουμε ένα πίνακα δύο στοιχεία συνδυάζονται, με μεταβλητή σημασία, για να μας δώσουν την αίσθηση του ωραίου: το χρώμα και το σχήμα. Άλλος ζωγράφος δίνει περισσότερη σημασία στα χρώματα, άλλος παίζει με τα σχήματα. Όποια κι άν είναι η προσωπική μας προτίμηση, πως θά κρίνουμε άν ο ένας τρόπος ζωγραφικής είναι ανώτερος: Σήμερα ή κρίση της κοινωνίας μας έχει φτάσει στον 20

ύψιστο βαθμό, οι γυναίκες κατέκτησαν το δικαίωμα να πηγαίνουν σ' όλα τα σχολεία, να εξασκούν όλα τα επαγγέλματα, και άπ' την άλλη πλευρά, οι άνδρες άναγγέλλουν την είσοδό τους σε μερικούς τομείς που θεωρούνταν γυναικείοι, π.χ. το επάγγελμα των μαιών. Μόνο ο δισταγμός στη γραμματική — πως να ονομάσει κανείς έναν άνδρα «μαία» ή ακόμα μια γυναίκα «ανακριτή», δείχνει έμμεσα οτι ορισμένα επαγγέλματα έχουν καθορισμένο φύλο αυτό μας αναγκάζει να πούμε οτι ή ψυχολογική δράση του άνδρα και της γυναίκας είναι διαφορετική. Ό εγκέφαλος είναι διαφορετικά κατασκευασμένος ή μήπως ή κοινωνία μέχρι σήμερα καθόριζε την έκφραση της λειτουργίας του γυναικείου εγκεφάλου; Γνωρίζουμε ορισμένα επιχειρήματα, μια ανασκόπηση στην πολιτική ιστορία δείχνει στην πράξη πως ό,τι δημιουργήθηκε από τον πολιτισμένο άνθρωπο, τόσο στον τεχνικό και επιστημονικό τομέα, όσο και στον κοινωνικό και στις τέχνες, πραγματοποιήθηκε από τους άνδρες. Βέβαια οι απαγορεύσεις έπαιξαν σημαντικό ρόλο μέχρι σήμερα, όπως π.χ. είναι δύσκολο να φανταστούμε μια γυναίκα του Μεσαίωνα να προτείνει την κατασκευή μιας εκκλησίας. Ό μ ω ς , τίποτα προφανώς δεν την εμπόδιζε, κρυφά στο δωμάτιο της, να γράφει ποιήματα, διηγήματα ή να συνθέτει. Έξ άλλου, άν για το ασθενές φύλο είναι ελεύθερο το πεδίο ώστε να εκφραστεί προς όλες τις κατευθύνσεις που του υποδεικνύουν οι εμπνεύσεις του, παρ' όλα αυτά ακόμα περιμένουμε την πρώτη μεγάλη γυναικεία μουσική σύνθεση. Ακόμα και στο τραγούδι, έχουμε τη χαρά να ακούσουμε μερικές φορές πολύ ωραία τραγούδια γραμμένα από μια ή δύο καλλιτέχνιδες με ταλέντο, αλλά πόσες είναι αυτές, άν τις συγκρίνουμε με το πλήθος των νέων τραγουδιστών-συνθετών που κατακλύζουν κάθε μέρα πιο έντονα τους δικούς μας τομείς; Υπάρχουν εδώ μερικά δεδομένα για τα φαινόμενα που δεν είναι και τόσο εύκολο να ερμηνεύσει κανείς, όπως την προέλευση μερικών εννοιών βαθιά ριζωμένων στις ικανότητες του ενός ή του άλλου φύλου και στο όνομα των όποιων οι γονείς, με ολη την καλή προαίρεση, κατευθύνουν τις σπουδές και την επαγγελματική προτίμηση των παιδιών τους. Τά αγόρια είναι επιστήμονες και τα κορίτσια είναι λογοτέχνιδες και καλλιτέχνιδες, λέμε ευχαρίστως, γιατί για τις επιστήμες χρειάζεται δυναμικότητα και ακριβολογία, χαρίσματα αναμφισβήτητα αρσενικά, ένώ για τα γράμματα και τις τέχνες, φαντασία και συναίσθημα άρκούν, χαρίσματα εντελώς γυναικεία. Παρ' όλα αυτά, από τότε που εισήχθηκαν, τα «μοντέρνα» μαθηματικά στηρίζονται σε λογικές έννοιες που εκφράζονται με λέξεις και όχι πλέον με αριθμούς και οι επιτυχίες των κοριτσιών ξεπερνούν αυτές των αγοριών κατά τη διάρκεια όλης της σχολικής περιόδου. Η ψυχολογία των φύλων. Μπροστά στα γεγονότα αυτά, που είναι φαινομενικά αντίθετα, πρέπει να προσπαθήσουμε να δούμε καθαρά, για άλλη μια φορά, με σκοπό να προσανατολίσουμε καλύτερα τους νέους: Εκατοντάδες ομάδες ψυχολόγων, σε όλα τα πανεπιστήμια του κόσμου, επεξεργάστηκαν τεστ όλων των ειδών και τα εφάρμοσαν σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους όλων των ηλικιών, όλων των κοινωνικο-πολιτιστικών στρωμάτων, σε έθνη έξ ίσου διαφορετικά, όσο μια αμερικάνικη πόλη και ένα χωριό «όχι αμόρφωτο» της Αυστραλίας. Οι ερωτήσεις που τέθηκαν ήταν οι έξης:


ΤΑ 2 ΗΜΙΣΦΑΙΡΙΑ ΣΥΝΕΡΓΑΖΟΝΤΑΙ, ΟΜΩΣ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΕΠΙΖΗΣΟΥΝ ΞΕΧΩΡΙΣΤΑ Υπάρχει ένας βασικός κανόνας της οργάνωσης του εγκεφάλου: ό,τι αντιλαμβανόμαστε σ' ενα μέρος του χώρου, με την δράση, την ακοή και την αφή, γίνεται πρώτα απ' όλα «δεκτό» από το απέναντι ημισφαίριο. Με αυτόν τον τρόπο κάθε ημισφαίριο δέχεται έτσι πληροφορίες που τις μεταδίδει στο άλλο και αντιστρόφως. (Βλέπουμε εδώ πως οι ίνες που έρχονται από τους δύο αμφιβληστροειδείς χιτώνες του ματιού συνδυάζονται κατά τέτοιον τρόπο, ώστε το μισό δεξί μέρος του οπτικού πεδίου γίνεται αντιληπτό από το αριστερό ημισφαίριο). Κατόπιν, ενώ κάθε ημισφαίριο έχει, λιγότερο ή περισσότερο, τις ειδικότητές του, ή πληροφορία τελικά θά αναλυθεί από τo δεξί ημισφαίριο. Ομως εάν, όπως το βλέπουμε στο δεύτερο σχήμα, χωρίσουμε τις ίνες που κάνουν τα δύο ημισφαίρια να συγκοινωνούν (το μεσόλοβο), το κάθε ημισφαίριο έρχεται πάντα σε επαφή με το μισό του εξωτερικού κόσμου, όμως πρέπει «να τα βγάλει πέρα μόνο του». Λόγου χάρη, εφ' όσον το αριστερό ημισφαίριο αναγνωρίζει τις λέξεις, ένας άρρωστος που έχει υποστεί αυτήν την εγχείρηση αντεπεξέρχεται, γυρίζοντας το κεφάλι, ώστε πάντα αυτό να δέχεται τις οπτικές παρορμήσεις, όταν διαβάζει. Αλλά έάν του ζητήσουμε να μείνει ακίνητος, δεν βά μπορέσει να καταλάβει παρά μόνο το δεξί μέρος κάθε γραμμής, ή ακόμα κάθε λέξης στην οποία συγκεντρώνει το βλέμμα του.

1. Υπάρχουν διαφορές στην ικανότητα της αίσθησης καί της δημιουργίας μεταξύ των ανδρών και των γυναικών; 2. Έάν ναι, σε ποιους συγκεκριμένους φορείς στηρίζονται. 3. Στίς διαφορές που παρατηρήθηκαν μέχρι σήμερα στα συμβάντα της ζωής, ποιο μέρος οφείλεται στίς διαφορές των πραγματικών δραστηριοτήτων καί ποιο προέρχεται από την κοινωνία; Για να απαντήσει κανείς στα τεστ αυτά πρέπει, να περικλείουν αμέτρητους παράγοντες που άφορούν: την ευστροφία καί τις κατακτήσεις του πνεύματος, δηλαδή τους τρόπους αντίληψης ενός αντικειμένου — π.χ. κοιτάει κανείς πρώτα ένα σύνολο για να ξεχωρίσει κατόπιν τις λεπτομέρειες του περιεχομένου του ή αρχίζει κανείς πρώτα να απομονώνει το ενα μετά το άλλο όλα τα στοιχεία του συνόλου; — πως το πνεύμα επιχειρεί να απομονώσει μια λεπτομέρεια ολικής εικόνας, να του δώσει ενα νόημα; κλπ. — Υπάρχουν μεγάλες προσωπικές διαφορές, σε πολλούς τομείς αύτού του είδους. Μπορούμε να χωρίσουμε αυτές τις διαφορές σε δύο κατηγορίες, αυτή των ανδρών καί αυτή των γυναικών: Φυσικά δεν θά ξέραμε να κρίνουμε τις διαφορές της ποιότητας: το τελικό αποτέλεσμα, ή αντίληψη, είναι έξ ίσου καλό, όταν αρχίζουμε από το σύνολο ή από τη λεπτομέρεια. Πρέπει επίσης να εξετάσουμε λεπτομερειακά τους τρόπους μάθησης καί μνήμης. Τις αιτίες της απόκτησης των γνώσεων, ή των δεξιοτεχνιών καί τον τρόπο με τον οποίο αυτές παρεμβάλλονται στο μηχανισμό της πρόσληψης αυτών. Τήν ιδέα που σχηματίζει κανείς για τον εαυτό του «κατά τη διάρκεια της απόκτησης» καί του τί θά γίνει κανείς όταν θ' αποκτήσει αυτήν τη γνώση ή αυτήν τη δεξιοτεχνία. Δέν έχουμε ποτέ ακούσει κάποιον να λέει «με φαντάζεσαι δυνατό στα μαθηματικά:» ενώ τίποτα δεν μας επιτρέπει να πούμε έκ των προτέρων, με σιγουριά, αν το άτομο για το όποιο γίνεται λόγος είναι στ' αλήθεια ανίκανο να μάθει μαθηματικά. Αυτή μόνη ή «θέση» τον κάνει πολύ συχνά, να μήν προσπαθήσει κάν να μάθει μαθηματικά, και, αν το επιχειρήσει, ξεκινώντας νικημένος να έχει περισσότερες δυσκολίες. Πρέπει επίσης να μελετήσουμε την κοινωνική συμπεριφορά, δηλαδή τους παράγοντες της ιδιοσυγκρασίας, όπως π.χ. τη ροπή προς την κινητικότητα, τη συναισθηματικότητα, τη στάση απέναντι στους άλλους εν γένει — αν ένας άνθρωπος υπολογίζει τον άλλον ή οχι, συνδέεται με άλλους ή είναι μοναχικός, άν έχει την ανάγκη να επιβάλλεται ή να τον κατευθύνουν άλλοι κλπ. Τέλος πρέπει να μελετήσουμε την εξέλιξη όλων αύτών των παραγόντων έν σχέσει με την ωριμότητα καί αυτές τις θέσεις έν σχέσει με το κοινωνικο-πνευματικό περιβάλλον. Κάθε ενα απ' αυτά τα δεδομένα πρέπει νά μπορούμε να το μετρήσουμε, με σκοπό να πλησιάσουμε στο μάξιμουμ τη δυνατή αντικειμενικότητα. Καί οι αριθμοί πρέπει να είναι αρκετά μεγάλοι, ώστε να μπορούμε να τους χρησιμοποιήσουμε στατιστικά. Όλες αυτές οι εργασίες έχουν δημοσιευθεί συχνά σε αναρίθμητα περιοδικά, έδώ καί περισσότερο από είκοσι χρόνια καί μια ομάδα από την Καλιφόρνια — Ε.Ε. Μάκ Κόμπυ καί Σ.Ν. Ζαλκίν — συγκέντρωσαν τα πιο σημαντικά στοιχεία σε δύο βιβλία — 130 καί 630 σελίδες — με άφθονα δεδομένα καί στατιστικές. Ά π ' όλα αυτά συμπεραίνει κανείς ότι στους περισ21


σότερους τομείς, το αποτέλεσμα των ερευνών είναι αισθητά το ίδιο και στα δύο φύλα, άλλ' όμως, σε μερικές περιπτώσεις ο τρόπος για να φτάσει κανείς σ' αυτό το αποτέλεσμα, διαφέρει σημαντικά στο ένα φύλο από το άλλο. Τέλος, υπάρχουν δύο μεγάλες κατηγορίες της νοημοσύνης γιά τις οποίες ο ψυχικός μηχανισμός εκδηλώνει μια καθαρή σεξουαλικότητα. Πρόκειται για ενα μέρος εξετάσεων, το οποίο άφορα την αντίληψη του χώρου — οπτικά ή ακουστικά — την αίσθηση του οποίου τα αγόρια και οι άνδρες έχουν σ' ενα μεγάλο μέρος εξετάσεων τα αποτελέσματα που στηρίζονται στις λεκτικές ικανότητες επιτρέπουν στο γυναικείο φύλο να πάρει την αντεκδίκηση. Φυσικά, πρόκειται εδώ για στατιστικά δεδομένα που άφορούν τους περισσότερους. Υπάρχουν πάντα και ατομικές εκδηλώσεις που δεν συμπεριλαμβάνονται σ' αυτές του συνόλου και άποτελούν τις «εξαιρέσεις». Δεν αποκλείεται λοιπόν, σε μια λέσχη τοξοβολίας να είναι πρωταθλήτρια μια γυναίκα και σ' ενα διαγωνισμό συντακτικού να είναι πρώτο στην τάξη ένα αγόρι. Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ, ΣΤΑ ΒΑΘΗ ΤΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ... Γιά τους προϊστορικούς προγόνους μας, το να άντιληφθούν από που προέρχεται ένας θόρυβος, το να ρίξουν με ακρίβεια το όπλο τους, που θά τους επιτρέψει μια σύλληψη, ήταν υπόθεση ζωής ή θανάτου. Επέζησαν μόνον αυτοί οι οποίοι, τυχαία ήσαν περισσότερο προικι-

Είναι μια πραγματικά ιδιαίτερη πνευματική λειτουργία που εισέρχεται σε αναρίθμητες ενέργειες. Κατ' αρχήν, επιτρέπει να συμβιβάσει κανείς ορισμένες συμπεριφορές, όπως π.χ. την ακρίβεια με την οποία κατορθώνει κανείς να επιτύχει έναν στόχο, πετώντας ένα αντικείμενο, μια πέτρα, ενα βέλος ή μια μπάλα. Παίρνει μέρος επίσης στό αίσθημα που έχει κανείς για την ταχύτητα, είτε του ίδιου του έαυτού του ευρισκομένου σε κίνηση, είτε ενός αντικειμένου σε κίνηση. Αίσθημα ταχύτητας και υπολογισμού των αποστάσεων έπιτρέπουν να προσανατολίσει κανείς τις κινήσεις. Ώς εκ τούτου ας θυμηθούμε οτι ή σιγουριά της σκοποβολής ή του οδηγήματος μηχανημάτων — μοτοσυκλέτας, αυτοκινήτου, αεροπλάνου... — θεωρείται από την παραδοσιακή γνώμη σαν ένα σημείο άνδρισμού. Λέμε καμιά φορά επίσης οτι αυτή ή γνώμη οφείλεται σε ένα υποσυνείδητο συμβολισμό: ή πράξη της σκοποβολής συμβόλιζε τή σπερματική εκπομπή του πέους και ή οδήγηση ενός αυτοκινήτου θά μιμείτο την σεξουαλική επιβολή του άνδρα στη γυναίκα... Είναι πιθανό ότι ή άπόδοση αυτή ενός καθυστερημένου ρομαντισμού να είναι χρήσιμη γιά να καταλάβουμε πως ή λαϊκή σοφία ήξερε νά ξεχωρίζει έμμεσα τόν «ανδρικό» χαρακτήρα αυτής της δυνατότητας του ύπολογισμού τού χώρου. Αυτό χάνεται στα βάθη των αιώνων, όταν ένας άμεσος υπολογισμός της απόστασης μπορούσε να γίνει μια υπόθεση ζωής ή θανάτου για τον άνδρα και γι αυτούς, γυναίκες και παιδιά, που είχε την ευθύνη της προστασίας τους. Αλλά ας μήν προτρέχουμε ! σμένοι, αυτοί των οποίων το δρξί ημισφαίριο (αναλυτής του χώρου) λειτουργούσε καλύτερα. Μετέδοσαν το χάρισμα στο γιό τους, ένω οι λιγότερο ικανοί δεν πρόφθαιναν κάν να κάνουν απογόνους προτού σκοτωθούν. Αυτή «ή φυσική επιλογή» δεν άφησε να επιζήσουν, μετά από χιλιετίες, στην ανθρώπινη γενετική κληρονομιά, παρά μόνο άνθρωποι ισχυροί στο δεξί ημισφαίριο, το όποιο είναι ιδιαίτερα ικανό. Όσο για τις γυναίκες προγόνους μας εκείνης της εποχής, μέρα με τη μέρα μεταξύ τους και


Μ' έναν τρόπο γενικό, σε κάθε χειρισμό άντικειμένων, το αίσθημα του χώρου επιτρέπει να έχουμε μιαν άμεση ιδέα των σχέσεων της αποστάσεως — ανάμεσα στα αντικείμενα, ανάμεσα στον ίδιο μας τον εαυτό καί τα αντικείμενα κλπ. — ώς εκ τούτου ενός πλησιάσματος, ευθύς αμέσως ολικού, των σχέσεων των σχημάτων. Ά π ό την άλλη μεριά, ή αντίληψη του χώρου είναι αναγκαία στην εργασία που κάνει ή φαντασία μπροστά σ' ενα σχέδιο, γιά να αντιληφθεί κανείς τί παριστάνει. Άρα. τά μικρά αγόρια έχουν καλύτερα αποτελέσματα άπο τα μικρά κορίτσια σε μια εργασία που απαιτεί τη χρησιμοποίηση ζωγραφισμένων παραστάσεων: «καταλαβαίνουν» καλύτερα το σχέδιο. Τέλος, αντιλαμβανόμενο καλύτερα τα αντικείμενα και τη σχέση τους με τον χώρο άπ' ο,τι το κορίτσι, το αγόρι εισέρχεται ολοκληρωτικά στο σύστημα που το τοποθετεί απλώς σε ομάδες, δηλαδή στο σύστημα τών αριθμών. Παίζει με τα παιχνίδια και σχεδόν ακόμα πριν μάθει να τα ονομάζει, το παιχνίδι του περιορίζεται στο να μάθει αν είναι ένα δύο, τρία... Γιά να αντιληφθούμε καλύτερα, ας σκεφτούμε ενα μικρό αγόρι στο οποίο δείχνουμε τον αντίχειρα: λέει «ένα», μετά του δείχνουμε τον αντίχειρα και τον δείκτη: λέει «δύο» κλπ. Ενώ ένα κορίτσι της ίδιας ηλικίας θά έλεγε πρώτα ο «αντίχειρας» μετά ο «αντίχειρας και πάλι ο αντίχειρας» — π.χ. επειδή ή λέξη δείκτης είναι δύσκολη. Νά λοιπόν πως από την αρχή της πνευματικής άνάπτυξης, επειδή γεννιέται με το «δώρο» να διακρίνει περισσότερο το χώρο, το αγόρι μπορεί να αρχίσει να χρησιμοποιεί αμέσως, πριν να του το μάθουμε, πνευματικές δυνάμεις που είναι ή βάση τών μαθηματικών: μια πρώιμη και «φυσική» επαφή με τους αριθμούς που γι' αυτόν δεν είναι «σύμβολα», αλλά μέσο για να αντιληφθεί τα αντικείμενα. Χάρη στην αίσθηση του βάθους ή ικανότητα να με-

με τα παιδιά, είχαν την ώρα να δημιουργήσουν συστήματα επικοινωνίας και, περιορισμένες κοντά στις σπηλιές τους (για λόγους ασφαλείας), εφεύραν κόσμους. Και έδω επίσης, επειδή ή πλήξη μπορεί να κάνει κάποιον να πεθάνει, ή φυσική επιλογή, γενιά με γενιά έδωσε στη γυναικεία κληρονομιά τη λεκτική επιδεξιότητα. (Άπό τότε πού μπήκε ο άνθρωπος στην πολιτισμένη περίοδο της ζωής του, επειδή άλλαξαν οι απαιτήσεις της ζωής, είναι πιθανό ή αγνότητα αυτής της κληρονομιάς του κάθε φύλου, να έχει κατά κάποιο τρόπο αλλάξει... αλλά παραμένουν μερικά κατάλοιπα).

ταθέσει έκ του φυσικού το σχέδιο σε δύο διαστάσεις, βλέποντας τό πραγματικό αντικείμενο σε τρεις διαστάσεις. Δέν είναι ή «βασιλική οδός» προς την άλγεβρα και τη γεωμετρία; Τά κορίτσια παρουσιάζουν ενα μηχανισμό τελείως διαφορετικό: ή λέξη είναι μια φόρμα τελείως αφηρημένη, που αντιπροσωπεύει ένα πραγματικό αντικείμενο για να το χαρακτηρίσει — καί για να μπορέσει έτσι να πάρει τη θέση του. Τόσο που, για να σκιαγραφήσει κανείς έδώ ακόμα, μπορούμε να προχωρήσουμε στο ότι το κοριτσάκι αρχίζει φυσικά ν' αντιλαμβάνεται τα πραγματικά αντικείμενα, αλλά από τη στιγμή που μαθαίνει να τα ονομάζει — καί αρχίζει να μιλάει πιο νωρίς άπ' όσο το αγόρι — αποκαθιστά τις λέξεις στα πράγματα καί παίζει πιο ευχάριστα με αυτά. Καί από εδώ προέρχονται, το αντιλαμβανόμαστε, πολύ ενδιαφέροντα αποτελέσματα στον τρόπο με τον όποιο θά δομηθεί ο ψυχικός της κόσμος. Π.χ. ας παρατηρήσουμε το παιχνίδι της επαφής με την πραγματικότητα του περιβάλλοντος κόσμου: με τα λόγια, τίποτα δεν μας σταματά κι άν ακόμα δεν έχουμε αρκετές γνωστές λέξεις, ανακαλύπτουμε άλλες! Άς πάρουμε ένα μικρό αγόρι που κάνει μια κατασκευή: περιορίζεται από τον αριθμό των κομματιών που διαθέτει καί από την προσωπική του επιδεξιότητα, αν όλα καταρρεύσουν, είναι αναγκασμένος να παραδεχτεί τις συνέπειες. Άν ένα μικρό κορίτσι «παίζει» σχηματίζοντας μια κατασκευή, με λέξεις όμως, μπορεί να πει ότι βάζει ένα σπίτι σ' ένα δένδρο, το δένδρο πάνω σ' ενα βουνό στη θάλασσα, καί ότι ή θάλασσα πετάει στον αέρα... Πριν να την κάνουμε να παραδεχτεί ότι όλα αυτά είναι αδύνατα από τεχνική άποψη, θά πρέπει να περάσουν αρκετά χρόνια — καί επίσης δεν θά έχει ποτέ την απόδειξη υλοποιημένη, ότι αυτό δεν γίνεται. Θά μπορούσαμε να πούμε ότι τα αγόρια θά είναι πάντοτε κατώτερα στον τομέα της ομιλίας, καί τα κορίτσια στον τομέα των αριθμών; Τά γεγονότα μας δείχνουν το αντίθετο. Ό μ ω ς τα αγόρια μαθαίνουν να μεταχειρίζονται τα λόγια σαν αντικείμενα ενός ιδιαιτέρου είδους. Δέν θά τα παρατηρήσουν παρά μόνον αργότερα, σαν συμβολικούς συνδυασμούς αντικειμένων, σαν μια κάποια υπεκφυγή. Με μια στροφή ακόμα πιο πολύπλοκη, τα κορίτσια μπορούν να αντεπεξέλθουν με τους αριθμούς. Πρέπει το επίπεδο ωριμότητας τους να τους επιτρέπει να προσαρμόζονται στα μαθηματικά, όπως καί στην ομιλία: οι αριθμοί σκέτοι, που είναι συχνά τό αγαπημένο παιχνίδι των πιο νέων αγοριών, δεν τις ενδιαφέρει καί το ξεκίνημα τους στα μαθηματικά είναι συχνά απογοητευτικό. Τώρα όμως ή λογική των μαθηματικών πλησιάζει τη λογική της γραμματικής καί αισθάνονται περισσότερο άνετα. Αυτές οι δύο ιδιαίτερες «ικανότητες» αντίληψης του χώρου καί ή έπιτηδαιότητα στη γραμματική, περίεργα θυμίζουν διαπιστώσεις που έγιναν έδώ καί μερικά χρόνια για τη διαφορετική λειτουργία των δύο εγκεφαλικών ημισφαιρίων. Ό λ α τα θηλαστικά — συμπεριλαμβανομένου καί του ανθρώπου — έχουν δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια, των όποιων το επιφανειακό μέρος αποτελείται από στρώματα νευρικών κυττάρων τοποθετημένα το ένα πάνω στο άλλο. κατασκευασμένα τα μέν εν σχέσει με τα δέ σαν τα ηλεκτρονικά στοιχεία, ενός τεράστιου μηχανήματος που διατάσσει τόσο ώστε κάθε μικρό κομμάτι αύτού του φλοιώδους περιβλήματος, συγκε23


κριμένα του εγκεφαλικού φλοιού, είναι ικανό να χρησιμοποιήσει έναν ανυπολόγιστο αριθμό πληροφοριών και να στέλνει αφάνταστα πολύπλοκα μηνύματα έφ' όσον πηγαίνουν από την «κινητήρια διαταγή» που διαχωρίζει την κίνηση του μικρού δαχτύλου μέχρι την τέλεια υποκειμενική αίσθηση. Κάθε εγκεφαλικό ημισφαίριο είναι συνδεδεμένο με «αισθητικές» ίνες που, κατά το ήμισυ, παρατίθενται έναντι του σώματος και δια μέσου των «δεκτών» δέχεται μηνύματα που προέρχονται από το απέναντι ευρισκόμενο ήμισυ του περιβάλλοντος κόσμου: οι ήχοι οι προερχόμενοι από τα αριστερά το αριστερό ήμισυ του ακουστικού πεδίου επιδρούν στο δεξί ημισφαίριο και αντίθετα. Μπορούμε λοιπόν με συγκεκριμένες συσκευές έρεθισμού να κάνουμε ένα τεστ ξεχωριστά για το κάθε ημισφαίριο. Οι κινητήριες διαταγές του εγκεφάλου διασταυρώνονται με το απέναντι μέρος του σώματος, όπως και οι αισθητικές ίνες. Το αριστερό ημισφαίριο διατάσσει το δεξί χέρι και αντίστροφα. Λοιπόν, όσον άφορα ανατομικά για κάθε παρόμοιο φαινόμενο, τα δύο ημισφαίρια δεν έχουν τις ίδιες «ικανότητες» ! Όσον άφορα τον ακουστικό τομέα, οι λέξεις ή ακόμα και οι συλλαβές γίνονται αντιληπτές πολύ πιο γρήγορα, και σίγουρα, όταν φτάνουν στο αριστερό ημισφαίριο, όπως οι μουσικοί σκοποί και τα είδη του ήχου — διάφοροι θόρυβοι, μηχανή, καμπάνα κλπ. — γίνονται πιο εύκολα αντιληπτά από το δεξί ημισφαίριο. Στον οπτικό τομέα, τα γράμματα και ακόμα καλύτερα οι λέξεις γίνονται αντιληπτά πολύ πιο σίγουρα από το αριστερό ημισφαίριο ενώ τα σχήματα και κυρίως τα ανάγλυφα σχήματα — στερεοσκοπία — απασχολούν μάλλον το δεξί ημισφαίριο. Άλλα αυτά τα αποτελέσματα θά μπορούσαν να έλεγθούν, έφ' όσον γνωρίζουμε ότι ενα τεράστιο μέρος νευρικών ινών, περνώντας από το ενα ημισφαίριο στο άλλο, συνδέει κάθε σημείο του φλοιού από τη μια μεριά, με το αντίστοιχο συμμετρικά σημείο από την άλλη — πρόκειται για το μεσόλοβο, δηλαδή μυελώδη μεμβράνη πού ενώνει τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου. Λοιπόν, κάθε ενέργεια σε μια δεδομένη ζώνη του ενός ημισφαιρίου, αναγκαστικά μεταφέρει μιαν ενέργεια στη συμμετρική ζώνη και αυτό που παρατηρούμε, χάρη ακόμα σε μια προσεκτικά «διασταυ-

ρωμένη» αίσθηση, μπορεί να επέλθει απ' αυτήν την απλή πράξη των δύο ημισφαιρίων. Απρόοπτες περιστάσεις θά έπρεπε να μας επιτρέψουν να δούμε λίγο πιο καθαρά- Έ χ ε ι προταθεί, για να σταματήσει ή ανάπτυξη μερικών μορφών επιληψίας, να τέμνονται χειρουργικά οι ίνες της μυελώδους μεμβράνης που ενώνει τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου" αυτό αφήνει το κάθε ημισφαίριο σε επαφή με το «χώρο» του — δηλαδή με το μισό σώμα που βρίσκεται στην αντίθετη μεριά άπ' όπου βρίσκεται το ημισφαίριο του εγκεφάλου — αλλά απομονώνει το ένα από το άλλο με τους δύο φλοιούς. Έκ πρώτης όψεως, το άτομο συμπεριφερόμενο ελεύθερα δεν παρουσιάζει κανένα είδος δυσκολίας. Όμως, όταν το υποβάλλουμε σε ορισμένες συνθήκες χάριν ενός τεστ. δηλαδή όταν το αναγκάζουμε να θέσει σε λειτουργία είτε το δεξί ημισφαίριο, είτε το αριστερό, οι διαφορές που παρατηρούνται στις επόμενες περιπτώσεις φαίνονται καθαρά: ό,τι γίνεται στο δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου δεν μπορεί να μεταφραστεί σε ομιλία. Αν το άτομο με κλειστά τα μάτια αναγνωρίζει π.χ. ενα πηρούνι, αγγίζοντας το με το αριστερό χέρι, το αναγνωρίζει γιατί ανοίγοντας τα μάτια δείχνει το έν λόγω αντικείμενο διαλέγοντας το μεταξύ διαφόρων άλλων αντικειμένων όμως δεν μπορεί με κλειστά τα μάτια, να προφέρει την λέξη «πηρούνι». Αντίθετα αν βάλουμε το πηρούνι στο δεξί του χέρι, θά πεί αμέσως «αυτό είναι ενα πηρούνι». Και όταν λέμε οτι έκ πρώτης όψεως ενα άτομο δεν υστερεί, το ισχυριζόμαστε γιατί όταν το αφήσουμε μόνο του χρησιμοποιεί Ο ΑΝΔΡΙΚΟΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΟΠΩΣ Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΤΩΝ ΠΟΥΛΙΩΝ, ΕΧΕΙ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ «ΠΥΞΙΔΑ» Η «έννοια του χώρου» έχει εκπληκτικές εκδηλώσεις: επιτρέπει να έχει, ο άνθρωπος μίαν εσωτερική πυξίδα. Ξέρουμε ότι οι μεγάλοι θαλασσοπόροι που έφυγαν για την ανακάλυψη νέων ηπείρων (αυτοί που έφυγαν με καραβέλλες, αλλά και αυτοί που έφυγαν με σχεδία!) δεν χρησιμοποιούσαν χάρτες, όπως κάνουμε σήμερα. Οι γεωγραφικές τους γνώσεις (μεταδιδόμενες διαφορετικά, ανάλογα με τον τόπο, την εποχή και το επίπεδο χρησιμοποίησης) ήσαν χαραγμένες στον εγκέφαλο τους· και οποία και να ήταν ή έννοια και ή ταχύτητα της απόκλισης από την πορεία τους, κατευθύνονταν με την ίδια σιγουριά που κατευθύνονται τα αποδημητικά πουλιά. Σήμερα, ένας μακρύς περίπατος στο δάσος, λόγου χάρη, μπορεί να μας επιτρέψει να πειραματιστούμε έάν μερικοί από μάς έχουν πάντοτε, έμφυτη, αυτήν την υπέροχη αίσθηση του προσασανατολισμού.


αυτόματα το δεξί του χέρι, όταν θέλει να μεταφράσει σε λέξεις τις πληροφορίες που λαμβάνει από την αφή. Έτσι, επαναλαμβάνοντας με τέτοια άτομα όλα τα τεστ των «δύο εγκεφάλων» κατορθώσαμε να βεβαιωθούμε ότι το αριστερό ημισφαίριο είναι — στο μεγαλύτερο μέρος των περιπτώσεων — υπεύθυνο των λεκτικών εξελίξεων, ενώ το δεξί ημισφαίριο έχει μεγαλύτερη ικανότητα να δέχεται, να αναγνωρίζει τη μουσική και τους διάφορους άλλους όχι λεκτικούς ήχους, Επίσης το δεξί ημισφαίριο μεταχειρίζεται πληροφορίες που άφορούν το χώρο, τόσο τον οπτικό όσο και τον ακουστικό. Σέ φυσιολογικές περιπτώσεις, τα δύο ημισφαίρια δέχονται μαζί τίς πληροφορίες του περιβάλλοντος κόσμου, καθένα πιο λεπτομερειακά αυτό που του ανήκει πιο ειδικά, τίς χρησιμοποιεί και μεταδίδει στο άλλο τίς πληροφορίες που μεταχειρίστηκε. Πειράματα πάνω σε ζώα επέτρεψαν να κατανοήσουμε αυτήν τη «μεταβίβαση». Κάνουμε π.χ. μια γάτα να μάθει μια σειρά από κινήσεις των όποιων το σημείο εκκίνησης είναι μια πληροφορία του χώρου. Ό τ α ν ή μάθηση, αύτη αποτυπωθεί καλά, ερεθίζουμε τη μυελώδη μεμβράνη που ενώνει τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου. Κατόπιν, αφού παρουσιαστεί το ερέθισμα στο αριστερό ημισφαίριο, τίποτα δεν συμβαίνει στον εγκέφαλο, έκτος αν κατά τη μάθηση ή γάτα μπόρεσε να συνδέσει ένα σήμα που δεν ανήκει στο χώρο σε ένα ερεθισμό που ανήκει στον χώρο. Έξ άλλου, μπορούμε να προξενήσουμε ερεθισμούς στη γάτα. χρησιμοποιώντας π.χ. ενα ερέθισμα που να εισέρχεται από το ήμισυ του όπτικού πεδίου, και ως έκ τούτου που να κατευθύνεται πρό το ενα μόνο ημισφαίριο. Ό τ α ν το ερέθισμα καταγραφεί, παρουσιάζουμε το ίδιο ερέθισμα και στο άλλο ημισφαίριο — δηλαδή στο άλλο μισό του όπτικού πεδίου — οι κινήσεις δεν διαχωρίζονται, και αυτό σημαίνει πως ό,τι έμαθε το ενα ημισφαίριο δεν μεταφέρθηκε στο άλλο ! Χάρη σε όλα αυτά τα δεδομένα μπορούμε να άντιληφθούμε την άμετάβλητη ενδιάμεση ενέργεια των δύο τύπων λειτουργίας των φλοιών σε κάθε πνευματική πράξη, με την έννοια πάντοτε μιας ενδεχόμενης «προτίμησης» ενός τύπου λειτουργίας σε μια άλλη; για την λύση ενός προβλήματος. Μαθαίνουμε στην τάξη ότι μερικά μαθηματικά προβλήματα μπορούν να λυθούν είτε με την άλγεβρα, είτε με την αριθμητική: το αποτέλεσμα είναι έξ ίσου καλό, και ο τρόπος για να φτάσουμε σ' αυτό είναι ριζικά διαφορετικός. Λοιπόν, στη διαδοχή όλων των «λειτουργιών» που άποτελούν την πνευματική ζωή, είναι δυνατόν, στις περισσότερες περιπτώσεις, να προτιμήσουμε ν' αναμίξουμε λεκτικά σύμβολα ή, κατευθείαν, φόρμες. Αύτη ή διαλογή γίνεται χωρίς να το ξέρουμε, κατά κάποιο τρόπο αυτόματα, ανάλογα τον τρόπο που μας είναι πιο εύκολο να χρησιμοποιήσουμε. Έ τ σ ι . ξαναπερνώντας το σύνολο των λέξεων που άποτελούν μια φράση — κάθε φράση κατασκευασμένη είναι ένα «πρόβλημα» που ο εγκέφαλος μας λύνει κατά τη στιγμή μιας συνομιλίας. Γιά να το κατανοήσουμε, μπορούμε να φανταστούμε ότι το δεξί ημισφαίριο μας μπορεί να κατανοήσει τη φράση, πρώτα σαν ενα σύνολο από φόρμες που το άριστε·ρό ημισφαίριο «μεταφράζει» σε λέξεις. Είναι ένας τρόπος μεταχείρισης της λεκτικής λειτουργίας, ξεκινώντας από μια λειτουργία «μορφών». Αντίθετα, και ανάλογα με έναν άλλον τρόπο λειτουργίας, το αριστερό ημισφαίριο, συνδυάζει τα λεκτικά σύμβολα, των οποίων ή χωροταξική

οργάνωση, κατά κάποιο τρόπο μουσική, μπορεί κατά δεύτερο λόγο, να χρησιμοποιηθεί από το δεξί ημισφαίριο. Θά μπορούσαμε να προχωρήσουμε στην ύπόθεσή μας, λέγοντας ότι για την καθημερινή ομιλία μπορούμε να άρκεστούμε στο αριστερό ημισφαίριο, ένώ για την ποίηση χρειάζεται επίσης και το δεξί ημισφαίριο. Φτάσαμε, μεταφέροντας όλα αυτά τα δεδομένα, στην υπόθεση, σύμφωνα με την οποία ή πνευματική λειτουργία της γυναίκας στηρίζεται πρώτα στα αποτελέσματα του αριστερού ημισφαιρίου, ένώ συμβαίνει το αντίθετο για τον άνδρα. Γιά να εννοήσουμε, πρόκειται πάντα για ένα «κονσέρτο», δηλαδή για μια αρμονία που στη μια ή στην άλλη περίπτωση, μπορεί να φτάσει στο ίδιο αποτέλεσμα. Αλλά ας τολμήσουμε την επόμενη εικόνα: για τη γυναίκα, πρόκειται για ενα κονσέρτο του αριστερού ημισφαιρίου με τη συνοδεία του δεξιού και για τον άνδρα για ενα κονσέρτο του δεξιού ημισφαιρίου, με τη συνοδεία του άριστερού... Πώς μπορούμε να έξηγήσουμε αυτήν την προύπαρξη του «φύλου» — που δεν θά κατορθώσουμε να εξηγήσουμε με κοινωνικές συνθήκες που να έχουν επιδράσει πάνω στο άτομο, έφ' όσον τη βρίσκουμε ακόμα και στά τεστ της πιο νεαρής ηλικίας; Πρόκειται φυσικά ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ, ΑΥΤΟΣ ΦΤΑΝΕΙ ΣΕ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΙΟ ΑΝΕΤΑ ΑΠ' ΟΤΙ ΑΥΤΗ Αυτό δεν σημαίνει πως τα μαθηματικά ανήκουν «αποκλειστικά» στα αγόρια, δεν έχει περάσει και τόσος καιρός, που μία νεαρή γαλλίδα μπήκε πρώτη στο Πολυτεχνείο. Αλλά, ας την θαυμάσουμε, γιατί οι χιλιετίες δημιούργησαν μια κληρονομιά που είναι συνδεδεμένη με το φύλο, χάρη στην οποία τα αγόρια μπορούν να μπουν παίζοντας με τον κόσμο των μαθηματικών, ένώ τα κορίτσια πρέπει πραγματικά να προσπαθήσουν!

25


Το μικρό αγόρι αντιλαμβάνεται καλύτερα τίς φόρμες, τις σχέσεις μεταξύ τους και του αρέσει να ανακατεύει τα πραγματικά αντικείμενα. Μαθαίνει τις λογικές σχέσεις, καταλαβαίνοντας πως να τοποθετήσει τους κύβους, τον ενα πάνω στον άλλο χωρίς να πέσουν ιό κοριτσάκι παίζει με τις λέξεις, οι δικές της κατασκευές είναι φανταστικές. Θά μάθει τη λογική καταλαβαίνοντας πως να συνδυάζει λέξεις για να γίνεται κατανοητή από τους άλλους. Ό τ α ν ενα μικρό αγόρι παίζει με φόρμες που μπορούμε να τις βρούμε αφηρημένες, είναι γι' αυτόν συγκεκριμένα αντικείμενα, τα όποϊα, συνδυάζοντας τα, δημιουργεί κάτι.

για κάτι το «κληρονομικό». Ό μ ω ς ή ανατομία, ακόμα και μικροσκοπική, των δύο ημισφαιρίων τα δείχνει και τα δύο όμοια. Έκτος αύτού, κατά τα πρώτα δύο χρόνια της ζωής, οι νέοι δεν είναι ακόμα σχηματισμένοι: πριν από την εμφάνιση της ομιλίας π.χ. αν το παιδί υποστεί μια βλάβη του αριστερού ημισφαιρίου, μπορεί πολύ καλά να μάθει να μιλάει, και το δεξί του ημισφαίριο μετατρέπεται σε «λεκτικό ημισφαίριο». Έν περιλήψει λοιπόν, υπάρχει κατά τη γέννηση μια απόλυτη ισορροπία. Άλλα πολύ νωρίς το αριστερό ημισφαίριο του μικρού κοριτσιού αρχίζει νά λειτουργεί πριν από το δεξί και αντίθετα για το μικρό αγόρι. Πρόκειται λοιπόν για τα ημισφαίρια, όχι για μια διαφορά στην καλλιέργεια, άλλα για μια κληρονομική μάθηση φυλετικά διαφοροποιημένη, όπως τα χελιδόνια έχουν μια «κληρονομική» μάθηση της κατασκευής της φωλιάς τους με χώμα, ενώ άλλα πουλιά την κατασκευάζουν με κλαδάκια. Ά π ό πού προέρχεται αύτη ή μάθηση; Η ιστορία της ανθρωπότητας μας έξηγεί: εννέα δέκατα του χρόνου κατά τη διάρκεια του οποίου υπάρχουμε, φαίνεται, αντιστοιχούν στην προϊστορία, ή για να απλοποιήσουμε, στην εποχή των σπηλαίων. Κατά τη διάρκεια χιλιετιών, άπ' όσο μπορούμε να ξέρουμε, ο άνθρωπος, χάρη στη μυϊκή του δύναμη, γύριζε στη φύση για να βρει είδη διατροφής, και κατόπιν προφανώς, αργότερα, για να παραφυλαχθεί από άλλους άνθρώπους που θά του λεηλατούσαν ίσως το έδαφος του. Ό σ ο ή αντίληψη του για τον περιβάλλοντα κόσμο ήταν πιο περιορισμένη, τόσο είχε μεγαλύτερες πιθανότητες νά «ανακαλύψει» την τροφή του. Επίσης όσο καλύτερα ήξερε να υπολογίσει τις αποστάσεις για να επιτεθεί ή να διαφύγει από έναν κίνδυνο, τόσο περισσότερες πιθανότητες είχε για να έπιζήσει. Χάρη σ' αυτό που ονομάζουμε «ή αναπτυξιακή πίεση», τέτοιες ζωτικές ικανότητες μεταπήδησαν από γενιά σε γενιά. Άς φανταστούμε, πράγματι, στην άρχη-άρχή της ανθρωπότητας, μερικούς άνδρες με περισσότερα χαρίσματα, άπ' ό,τι οι άλλοι: οι πιο αδύνατοι δεν έχουν καμιάν ελπίδα να επιβιώσουν, επομένως να κάνουν και απογόνους. Οι πιο δυνατοί, αντίθετα, έχουν όλες τις πιθανότητες να κληρονομήσουν στα παιδιά τους τα χαρακτηριστικά από τα όποια εξαρτάται ή δύναμη τους. 'Έτσι από γενιά σε γενιά οι αδύνατοι έξαφανίστη26

καν, οι μόνοι που επιβίωσαν ήσαν οι δυνατοί. Έ ν α είδος γενετικής εξάλειψης δημιουργείται: επιβιώνουν μόνο τα γένη που έχουν επαφή με το δεξί ημισφαίριο, ιδιαίτερα ενεργητικό στον άνδρα. Θά χρειάστηκαν σίγουρα χιλιετίες, ώστε αυτή ή προοδευτική «γενετική εξάλειψη» αξιοποιώντας το δεξί ημισφαίριο στον άνδρα, να επιτευχθεί. Ό π ω ς και να έχει το πράγμα έδώ βρίσκεται ίσως ή αρχή της κληρονομικότητας μας! Όσον αφορά τις γυναίκες, ας τις φανταστούμε στην καλύβα τους: τα ερεθίσματα, του περιβάλλοντος κόσμου φτάνουν σ' αυτές όλο τα ίδια, δεν έχουν άλλωστε μεγάλη σημασία, διότι είναι καλά προφυλαγμένες. Ό πραγματικός τους κόσμος που τις περιβάλλει αποτελείται από τα παιδιά, που είναι μαζεμένα γύρω τους σ' ολη τη διάρκεια της παιδικής τους ηλικίας. Βρίσκονται όλο και περισσότερες γυναίκες μέσα σε μια καλύβα ή σε άλλη κατοικία.. Τι πιο φυσικό από το να προσπαθούν να επικοινωνήσουν μεταξύ τους: Αυτό που συμβαίνει ανάμεσα στον άνδρα και στη φύση θά συμβεί ανάμεσα στη γυναίκα και άλλα άτομα και σε ένα περιορισμένο τόπο όπου ή εκτίμηση του χώρου δεν παίζει κανένα ρόλο. Με τον ίδιο τρόπο, θά αναπτύξουν τα μέσα επικοινωνίας, δηλαδή τα συστήματα της μετάθεσης σε σύμβολα, δηλαδή επίσης την ίδια τη βασική αρχή της λεκτικής λειτουργίας. Οι πιο πολλοί μας πρόγονοι φαίνεται να μας έχουν κληροδοτήσει μια ψυχολογική φόρμα «αρσενική», πολύ διαφορετική από τη «θηλυκιά» ψυχολογική φόρμα. Κατά τη διάρκεια που «εγκαταστάθηκε» ο πολιτισμός, ή κοινωνική οργάνωση προσαρμόστηκε σ' αυτήν την κληρονομική διαφορά. Μπορούμε μάλιστα να πούμε, χωρίς να είμαστε ιδιαίτερα «σεξολόγοι», οτι προοδευτικά εξαναγκάστηκε ! Άρα, θά είναι προτιμότερο να επανέλθουμε στις φυσικές συνθήκες που δίνουν στον καθένα την τύχη του. Ό μ ω ς αυτές οι «φυσικές συνθήκες», ας το μάθουμε, δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια χιλιετιών στις καλύβες : ο άνδρας είναι φτιαγμένος για να μπει ολοκληρωτικά και αμέσως στον κόσμο των ήχων, των μορφών, των αριθμών, του χώρου. Η γυναίκα επίσης φυσικά είναι φτιαγμένη για να συγκινείται με τους συμβολικούς ρεμβασμούς, με την απεραντοσύνη. Ό καθένας μπορεί να εισχωρήσει στον κόσμο του άλλου, βέβαια, όμως, ας ξέρουμε ότι για να γίνει, θά πρέπει να κάνει μια επιπρόσθετη προσπάθεια.


λαμπαδες για την αιωνιοτητα S. R. Fellipina Κλειώ Κοασίν

Ε

ίναι πολύς καιρός που το πρόβλημα των αιωνίων λαμπάδων απασχολεί πολλούς επιστήμονες. Κανένας δεν μπόρεσε όμως μέχρι σήμερα να βρει καί να δώσει μιαν ικανοποιητική απάντηση στα δύο κυριότερα ερωτηματικά. Πώς κατασκευάστηκαν οι λαμπάδες καί από πού προέρχεται ή ενέργεια που τις κάνει να λάμπουν ; Ίσως οι υποθέσεις που παραθέτουμε μπορέσουν να βοηθήσουν τους μελλοντικούς ερευνητές του θέματος. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι, οι Έλληνες καί οι Ρωμαίοι, είχαν τη συνήθεια να χρησιμοποιούν τέτοια μέσα για φωτισμό των τάφων, ίσως σαν προσφορά στις θεότητες του θανάτου, ίσως πίστευαν ότι μ' αυτόν τον τρόπο βοηθούσαν τους νεκρούς να βρουν το δρόμο τους μέσα στην «κοιλάδα των σκιών». Άργότερα μερικές από τις λαμπάδες αυτές αντικαταστάθηκαν από μινιατούρες, που δεν λειτουργούσαν βέβαια, αλλά περιείχαν λάδι. Οι πιό παράξενες ανακαλύψεις εντούτοις, παρουσιάζονται σε φωτιές που έκαιγαν ακόμα κατά το άνοιγμα των τάφων μετά από αιώνες και αιώνες. Ποιο ήταν άραγε το μυστηριώδες καύσιμο που μπορούσε να διαρκεί καί να φωτίζει για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα ; Η απάντηση δεν βρέθηκε, αλλά ή επιστήμη υποθέτει ότι πρόκειται για μια ουσία, ή χημική σύνθεση της οποίας χάθηκε. Μεταξύ των ερευνητών έχουμε τον προσεκτικό Βίν Ούέσκοτ που εί-

ναι ακριβώς αυτής της γνώμης καί λογαριάζει ότι αυτά τα παράξενα αντικείμενα είναι γύρω στα 150. ΤΑ ΦΩΤΑ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ Το πρόβλημα ξεσήκωσε αληθινό πανδαιμόνιο την εποχή του Μεσαίωνα, τόσο ώστε ένας απ' τους πιό θρησκόληπτους της εποχής, ο Αθανάσιος Κίρτσερ, (1602-1680), έγραψε στο έργο του «Οιδίπους ο αιγυπτιακός»: «Βεβαιώθηκα ότι αρκετές απ' αυτές τις λαμπάδες που βρέθηκαν στους τάφους είναι έργο διαβολικό καί ήσαν αφιερωμένες σε παγανιστικές θεότητες όχι μόνο γιατί έκαιγαν με αιώνια φλόγα, αλλά, προπάντων, για το γεγονός ότι ο διάβολος τις δημιούργησε για να καλλιεργήσει την πίστη σε ψεύ τικους θεούς». Ό κληρικός ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών απ' τους έπιστήμονες της εποχής καί αναγκάστηκε να δώσει καί μια περαιτέρω εξήγηση : «Είναι γνωστό ότι στην Αίγυπτο υπάρχουν μεγάλα αποθέματα —πίσσας, ασφάλτου καί πετρελαίου — καί είναι λοιπόν λογικό να πιστέψουμε ότι οι ιερείς της εποχής εκείνης δεν έκαναν άλλο άπ' το να συνδέσουν τις λαμπάδες με τα ίδια τα αποθέματα. Αυτή πρέπει να είείναι ή εξήγηση του φαινομένου». 'Ενδιαφέρον επίσης είναι το γεγονός ότι οι λαμπάδες δεν βρέθηκαν μόνο στην Ευρώπη καί στη ζώνη της Μεσογείου, αλλά καί

στην Ινδία, την Κίνα καί την Νότιο Αμερική. Όμως ας μείνουμε στα δικά μας σύνορα. Ό Νούμα Πομπίλιος, ο δεύτερος βασιλιάς της Ρώμης — γνωστός επίσης και ως «ο μέγας μάγος» — είχε τοποθετήσει στο ναό του μια τέτοια λαμπάδα, ίσως την ίδια που μας περιγράφει ο Πλούταρχος όταν αναφέρεται σ' ένα θρησκευτικό ιερό του Άμμωνα Δία στην Αίγυπτο. Μιά ανάλογη ανακάλυψη οφείλεται στον Άγιο Αυγουστίνο, κατά τον οποίο, «προς τιμή της Ισιδας, έκαιγε μια φλόγα που δεν μπορούσε να την σβήσει ούτε ο άνεμος ούτε το νερό». Κατά την περίοδο της βασιλείας του αυτοκράτορα Ίουστιανού βρέθηκε στην Αντιόχεια — ή κατά άλλες εκδοχές στην Έδεσσα — μια τέτοια λαμπάδα μέσα σ' ένα κοίλωμα τοίχου, ή οποία έκαιγε, όπως έλεγε ή λαϊκή παράδοση το λιγότερο επί 500 χρόνια, αλλά δυστυχώς καταστράφηκε άπ' τους στρατιώτες. Άς έρθουμε τώρα στον Μεσαίωνα : Έχουμε την ανακάλυψη μιας τέτοιας φλόγας στο Γιόρκ, καί υστέρα, το 1501, «την αιώνια λαμπάδα» του Πάλλαντα, γυιού του Ευάνδρου καί άλλες ακόμα. ΟΙ ΡΟΔΟΣΤΑΥΡΙΤΕΣ Μεταξύ του 1534 και του 1549, υπό τη θρησκευτική ηγεσία του Πάπα Παύλου 3ου, ανοίχτηκε ένας Τρία μπρούτζινα κηροπήγια των Έτρούσκων, από την «Ομάδα των Βούλεων», επίσημα ονομάζονταν κηροπήγια και θυμιατά, όμως πολλοί επιστήμονες επιμένουν ότι τέτοια αντικείμενα περιείχαν συνήθως τις «αιώνιες λαμπάδες».

27


τάφος στην Βία Άππια. Βρέθηκε ανέπαφο το σώμα μιας μικρούλας, που όπως έλεγαν ήταν ή κόρη του Κικέρωνα — και που πέθανε το 44 π.Χ. — όπου μέσα υπήρχε μια φλό-

Κρίστιαν Ρόζενρκρόιτς: λέγεται ότι μέσα στόν τάφο του βρέθηκε μία λυχνία που έκαιγε από 120 Χρόνια. γα που έσβησε μόνο με το σήκωμα της πέτρας του μνήματος. Οι Ροδοσταυρίτες έξ άλλου διεκδικούν την πατρότητα του «αιωνίου φωτός», λέγοντας ότι όταν ανοίχτηκε ο τάφος του Κριστιάν Ροζενιφόιτς και «έσυλήθη», φάνηκε να τρεμοσβήνει μια φλογίτσα που πιθανώς είχε αρχίσει να καίει πριν 120 χρόνια. Σχετικά με τους Ροδοσταυρίτες, ένα ενδιαφέρον επεισόδιο μας έρχεται άπ' την Αγγλία, όπου ένας χωρικός, μπήκε μια μέρα στην κοιλότητα ενός βράχου που φωτιζόταν τεχνητά. Όταν όμως βρέθηκε σε έναν υπόγειο διάδρομο, πάτησε πάνω σε μια προεξοχή προκαλώντας την πτώση ενός αγάλματος πάνω στο φως αυτό, καί το κατάστρεψε. Η εφεύρεση του «διαβολικού μηχανισμού» αποδόθηκε στην πασίγνωστη αίρεση. Δεν ξανακούστηκε πιά τίποτε μέχρι την αρχή του αιώνα μας, μέχρις ότου ή ιστορία ξανάρχισε να διαδίδεται καί πάλι, ύστερα από μια ανακάλυψη στην Αίγυπτο καί στην Ινδία ορισμένων φαναριών, κλεισμένων ερμητικά, που περιείχαν άσβεστο φώς το όποιο όμως έσβηνε αμέσως με28

τα την επαφή του με τον εξωτερικό αέρα. . Οι Ροδοσταυρίτες μιλούν για «άγνωστες αλχημικές ουσίες», αλλά δυστυχώς δεν μπορούν να μας δώσουν περισσότερες πληροφορίες. Οι επιστήμονες που καταπιάστηκαν με το θέμα αυτό, απέκλεισαν την εκδοχή πως χρησιμοποιήθηκαν μικρά φωσφορίζοντα ζωύφια από ιθαγενείς της Νοτίου Αμερικής, γιατί ή διάρκεια ζωής τέτοιων εντόμων είναι πολύ περιορισμένη. Υπάρχει μια θεωρία που έχει για στόχο ακριβώς τη χρησιμοποίηση μιας ραδιενεργούς ουσίας, καί μια άλλη που αναφέρεται στις περίφημες κολόνες της Βαγδάτης. Όμως εμείς νομίζουμε ότι μπορούμε να προσθέσουμε καί μια τρίτη θεωρία, βασισμένη πάνω στο ψυχρό πλάσμα, «φορτωμένο» στεγνή μπαταρία, ή ένα ανάλογον όργανο. Η φωτεινότητα είναι μηδαμινή, αλλά ή διάρκεια της απεριόριστη. Ό ερευνητής W. Savitsky, από το Μόντρεαλ, επιμένει εντούτοις στα περίφημα ιρακινά αντικείμενα, ύπεθυμίζοντας ότι παρόμοια όργανα ανακαλύφθηκαν κοντά στο Χουγιούτ Ραμπού— χρονολογούμενα από το 250 π.Χ. μέχρι το 224 μ.Χ.—, στο Τέλ Άμάρ καί στο Κτέ-Ζιφόν, πιθανότατα δέ να δημιουργήθηκαν κατά την περίοδο των Σασσανιδών (224651 μ.Χ).

ΦΛΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΤΛΑΝΤΙΔΑΣ Νομίζω ότι μπορούμε τώρα να φτάσουμε στο κάτωθι συμπέρασμα: Οι μπαταρίες αυτές μπορούσαν κάλλιστα να είχαν εφευρεθεί απ' τον μεγάλο λαό της Άτλαντίδας και να έγινε μετά εξαγωγή τους στη Μέση Ανατολή, της οποίας οι κάτοικοι να μπόρεσαν να φτιάξουν άλλες όμοιες. Οι δικοί μας ερευνητές έχουν φτιάξει μια τέτοια μπαταρία, που είχε ισχύ γύρω στα 6 βολτ. Όμως ξέρουμε ότι όλες οι μπαταρίες έχουν πολύ μικρή διάρκεια ακόμα και σήμερα. Πώς άραγε μπόρεσαν εκείνοι οι άνθρωποι να τις κάνουν να διαρκέσουν για αιώνες ολόκληρους ; Ισως χρησιμοποίησαν ηλεκτρικό ρεύμα για να «φορτώσουν»πλάσμα που ήταν κλεισμένο μέσα σε γυαλί ή σε κάποιο ανάλογο υλικό. Ό φωτισμός που παρήγαγαν έτσι ήταν φυσικά πολύ αδύνατος, αρκετά όμως εντυπωσιακός για έναν τάφο. Ό ίδιος ο ηλεκτρισμός είναι μια φυσική δύναμη, που μπορεί εύκολα να χρησιμοποιηθεί, και δεν αποκλείεται και οι αρχαίοι να γνώριζαν τη χρήση του, καθώς επίσης καί οι αλχημιστές, και ή γνώση αυτή να ξεχάστηκε κατόπιν. S.R. Felliqina

Μιά εικονογραφία από το «Μούτους Λίμπερ» των ροδοσταυριτών. Σέ μερικούς ερευνητές ή αλληγορία είναι καθαρή: παριστάνει το ηλιακό φώς «φυλακισμένο» μέσα σε μια γυάλινη σφαίρα.


το αινιγμα του αριθμου ΝΤΙΝΟΣ ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ

Ό νέος συνεργάτης μας κ. Ντίνος Γαρουφαλιάς παρουσιάζει μέρος μόνο των στοιχείων που αναφέρονται στον αριθμό 7. Ο μοναδικός αυτός συμβολισμός ενός αριθμού χάνετε σ' ένα δαίδαλο από θεωρίες ή υπόσταση των όποιων ξεφεύγει πολλές φορές από τα όρια της επιστήμης.

Π

όσες «συμπτώσεις» μπορεί να παραδεχτεί ένας λογικός άνθρωπος πάνω σ' ένα και το αυτό συγκεκριμένο φαινόμενο ; Άπό ποιόν αριθμό κι έπειτα αρχίζει να υποπτεύεται και ν' αναρωτιέται ότι «δεν μπορεί να είναι όλες συμπτώσεις» και ότι «κάποιο μυστήριο κρύβεται έδω πέρα»; Μήπως επτά «συμπτώσεις» είναι το μάξιμουμ για να μήν προβληματιστεί ο άνθρωπος κι αρχίσει να έχει υπόνοιες ; Έδώ διαψεύδεται ή «παντοδυναμία» και ή «πανταχού παρουσία» του άριθμού επτά, διότι οι «συμπτώσεις» κατά τις οποίες εμφανίζεται είναι άπειρες... Ισως αν κάποιος ξεροκέφαλος αριθμολόγος ή ερευνητής καθόταν να τις ξεψαχνίσει, σίγουρα, θά τις εύρισκε 490 ή 777... ή κάποιο άλλο «σημαδιακό» πολλαπλάσιο του επτά, για να υποστηρίξει τη θεωρία του. Θά μπορούσε να γραφτεί βιβλίο ολόκληρο για το επτά, για τις «σημαδιακές» εμφανίσεις του στην ιστορία της ανθρωπότητας, για τη σημασία του και το συμβολισμό του και πάλι θά' μενε αναπάντητο. Κάθε χρησιμοποίηση του είναι και μια άποψη, μια θεωρία. Ό εκάστοτε υποστηρικτής της μιας ή της άλλης θεωρίας προσπαθεί να της προσδώσει στοιχεία αδιάσειστα, αποδείξεις ακλόνητες, αλλά ο κοινός νους μένει πάντα με μια κάποια απορία. Έμείς θά αρκεστούμε στο να αναφέρουμε μερικές απόψεις, βασισμένες σε ιστορικά και άλλα ντοκουμέντα και μερικές από τις θεωρίες που, κατά καιρούς, προσπάθησαν να δώσουν μιαν εξήγηση, σαν την «αστρονομική», τη «μαθηματική», τη «θεοσοφική», τη «μυσταγωγική» κ.α. Πριν απαριθμήσουμε μερικές από τις πιο γνωστές και «πετυχημένες» εμφανίσεις του άριθμού επτά, θά πρέπει ίσως να παραδεχτούμε ότι μερικές απ' αυτές θά ήταν σαφώς συμπτωματικές, πράγμα 29


που οδήγησε στην μετέπειτα δημιουργία ή κατασκευή κι άλλων επτά. Και μ' αυτή τη βάση, τα «επτάρια» θά πρέπει να χωριστούν σε δυό μεγάλες κατηγορίες : Τά αυθεντικά ή συμπτωματικά, που υπήρξαν «αφ' εαυτών» (και τα όποια εξυπακούεται ότι είναι ελάχιστα) και τα «φτιαχτά» που είναι προφανές ότι δημιουργήθηκαν εκ των υστέρων με βάση τη μια ή την άλλη δοξασία. Οι πιό αντιπροσωπευτικές περιπτώσεις αυθεντικών επτά, που έδωσαν και τη βάση για τη δημιουργία της «αστρονομικής» θεωρίας της τελειότητας του άριθμού επτά, είναι ότι οι πρώτοι Χαλδαίοι αστρονόμοι (ή αστρολόγοι;) είχαν ανακαλύψει μόνο επτά πλανήτες στο ηλιακό μας σύστημα, ενώ «σαν από σύμπτωση» οι αστερισμοί των δύο Άρκτων είχαν

από επτά άστρα ο καθένας, Το μυστήριο που παρουσίαζε και παρουσιάζει ακόμα για πολλούς ο έναστρος ουρανός, ο κοσμικός χώρος και, γενικότερα, το Σύμπαν, προσέδωσε αμέσως σημαδιακό χαρακτήρα στο γεγονός ότι στο ηλιακό μας σύστημα υπήρχαν επτά πλανήτες, ενώ δύο από τους σημαντικότερους αστερισμούς που είχαν παρατηρηθεί, είχαν από επτά άστρα ο καθένας. Γιατί να ήταν επτά καί όχι εξι ή οκτώ ή εννιά ; Εφόσον ή κοινή δοξασία, παρ' όλες τις ««ελλειπείς» γνώσεις που είχαν πάνω στο θέμα, παρουσίαζε το Σύμπαν για τέλειο, μήπως δεν ήταν τυχαίο ότι βρέθηκαν μερικά «έπτάρια» στον έναστρο ουρανό ; Άς μή ξεχνάμε ότι από πολύ πιό παλιά είχε παρατηρηθεί μια άλλη, επίσης αυθεντική, περίπτωση του άριθμού επτά στο χώρο των φυσικών φαινομένων : Το Ουράνιο Τόξο με τα επτά χρώματα της Ίριδας. Πώς καί, προ πάντων, γιατί εμφανίζονταν επτά χρώματα στον ουρανό αμέσως μετά τη βροχή ; Ισως σε κάτι τέτοια γεγονότα να αποδόθηκε κατ' αρχήν ή τελειότητα του άριθμού επτά, ότι δηλαδή ή συχνή εμφάνιση του σε αστρονομικά καί φυσικά φαινόμενα δεν ήταν τυχαία αλλά ότι ή τελειότητα του Σύμπαντος αντιπροσωπευόταν διά μέσου του άριθμού επτά. Πρώτοι οι Αιγύπτιοι καί οι Έλλησες έδωσαν μια «μαθηματική» εξήγηση στο φαινόμενο του επτά, βασιζόμενοι σε διάφορους αριθμητικούς υπολογισμούς. Κατ' αρχήν ήταν το άθροισμα του τρία καί του τέσσερα, δηλαδή του τριγώνου και του τετραγώνου. Το τρία, ή αρχική τριάδα, πηγή του παντός, προερχόμενο από την ένωση των δύο πρώτων μονάδων, μαζί με το τέσσερα, κατ' εξοχήν αντιπρόσωπο Η χρυσή επτάφωτη λυχνία (Μενοράχ) ενώ μεταφέρεται απο το Ναό κατά την καταστροφή της Ιερουσαλήμ. (Αψίδα του Τίτου, Ρώμη, 81 μ. Χ.).

Κλασική αλχημιστική γραβούρα όπου φαίνονται καθαρά τα επτά «τσάκρας», ήτοι, τα επτά ζωτικά σημεία του ανθρωπίνου σώματος που έχουν άμεση αντιστοιχία με τους επτά πλανήτες και αντιπροσωπεύουν χαρίσματα και ελαττώματα του ανθρώπινου χαρακτήρα. Πάνω: ένας μυημένος Τολτέκα, άφού εξαγνίστηκε διά του ύδατος διατρέχει τις σπείρες του Λόγου, ώστε να μπορέοει να φτάσει στά επτά σπήλαια της πρωταρχικής κατοικίας του άνθρώπου και να ξαναγεννηθεί.

30


της τελειότητας (τέσσερεις τέλειες ορθές γωνίες, ή «τετρακτύς» του Πυθαγόρα, ήτοι το άθροισμα των τεσσάρων πρώτων αριθμών που έδινε την πρώτη δεκάδα, το «τετραγράμματον» των Εβραίων, ήτοι το μυστηριώδες απρόφερτο όνομα του Θεού JHVH (Γιάχβε) κλπ.) έδινε άθροισμα επτά. Το γεγονός εξ άλλου ότι το επτά είναι ο μοναδικός αριθμός της δεκάδας που ούτε διαιρείται ούτε πολλαπλασιάζεται μέσα στα πλαίσια της δεκάδας, του προσέδωσε χαρακτήρα μοναδικό, αιώνιο, ίερό. Από κει και πέρα, οι έπταδικές δοξασίες άρχισαν να αυξάνονται και ενα, σχεδόν παγκόσμιο, έπταδικό σύστημα άρχισε να κυριαρχεί. Η Σελήνη, ο «μυστηριώδης» αυτός δορυφόρος της γης είχε τέσσερεις (πάλι το τέσσερα) ισόχρονες φάσεις στη διάρκεια ενός μηνός που ισοδυναμούν με τέσσερεις εβδομάδες, δηλαδή κάθε φάση της Σελήνης συμπληρωνόταν σε επτά ήμερες. Κατά πόσον είναι «αυθεντικό» ή ίσως «φτιαχτό» το ότι— σύμφωνα με τη «Γένεση»— «είχε συντετελεσμένα ο Θεός εν τη ημέρα τη εβδόμη τα έργα αυτού και άνεπαύθη την ήμέραν την έβδόμην και εύλόγησεν ο Θεός την ήμέραν την έβδομην, και ήγίασεν αυτήν διότι εν αύτη άνεπαύθη», είναι ενα ερώτημα που βρίσκεται έξω από τα πλαίσια του θέματος μας. Γι' αυτό, πριν αναφερθούμε στις «θρησκευτικές» εμφανίσεις του άριθμού επτά, ας δούμε τί λέει ή Έλενα Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ όσον αφορά στη «θεοσοφική» άποψη. Ό αριθμός επτά προέρχεται από την αρχική τριάδα, δηλαδή τις τρεις υποστάσεις της θεότητας. Σύμφωνα με τη θεοσοφία, ή ζωή ή ή συνείδηση που ζωογονεί τον κόσμο - αν και είναι μία - έχει τριπλή υπόσταση, κατέχει δηλαδή τρεις βασικές ιδιότητες : τη θέληση, τη σοφία και την ενέργεια. Επειδή όμως είναι δυνατόν να κυριαρχεί ή μία άπ' αυτές τις ιδιότητες πάνω στις άλλες, και από τις δύο που μένουν, ή μία να είναι πιό ισχυρή από την άλλη, οι βασικοί συνδυασμοί με τους οποίους μπορεί να παρουσιαστεί ή συνείδηση είναι επτά. Το ίδιο συμ-

Τά ανατολικά φιλοσοφικο-θρησκευτικά συστήματα δεν υστέρησαν στην πλούσια χρησιμοποίηση του άριθμού επτά.

Η Σουμεριακή «Σφραγίδα του Πειρασμού» της θεάς Γκάλα Mπάου με το Δένδρο της Ζωής και τον Όφι που συμβολίζει την ισχύ της. βαίνει και με την αρχική ύλη. Όταν ενεργήσει πάνω της το πνεύμα, παρουσιάζει κι αυτή τρεις βασικές ιδιότητες (την αδράνεια, την κίνηση καί το ρυθμό) που κι αυτές, ανάλογα με την υπεροχή της μιας πάνω σας άλλες δύο, μπορούν να σχηματίσουν επτά συνδυασμούς. Δηλαδή, κατά τη θεοσοφική άποψη, ο αριθμός επτά εμφανίζεται τόσο στο πνεύμα όσο καί στήν ύλη, τούς βασικούς αυτούς πόλους της ανθρωπινής ύπαρξης, γήινης ή εξωγήινης, δείχνοντας έτσι τον αναμφισβήτητα «ίερό» του χαρακτήρα. Πολύ κοντά στις θεοσοφικές θεωρίες της Μπλαβάτσκυ, της Μεζάν και της Μπαίηλεϋ για τον αριθμό επτά, βρίσκεται καί ή «μυσταγωγική» άποψη. Η κοσμογονική θεωρία των άποκρυφιστών παραδέχεται επτά Ρίζες - Φυλές, κάθε μία από τις όποιες 31


υποδιαιρείται σε επτά φυλές που διαδέχονται ή μια την άλλη στην κυριαρχία του κόσμου. Η εμφάνιση μιας καινούριας Φυλής ή Ρίζας - Φυλής συμπίπτει με την παρακμή της προηγούμενης, χωρίς να αποκλείεται ένας συνδετικός κρίκος μεταξύ τους. Σύμφωνα με την ίδια θεωρία, οι δύο πρώτες Ρίζες - Φυλές, μαζί με τις δεκατέσσερεις Ύποφυλές τους, όχι μόνο εξαφανίστηκαν χωρίς ν' αφήσουν ίχνη αλλά δεν είχαν κάν υλική υπόσταση (άποψη που μπορεί να παραλληλιστεί με την «Καρμική» θεωρία του «άστρικού» ή «αιθέριου» ή «βιοπλασματικού» σώματος). Οι επόμενες δύο Ρίζες - Φυλές (που μπορούν να ταυτιστούν με τους χαμένους κόσμους της Άτλαντίδας, της Λεμουρίας, της Μού, κλπ.) άφησαν πάμπολλα κατάλοιπα του πολιτισμού τους, που, αυτή τη στιγμή, αποτελούν τα αινιγματικά ευρήματα, τις μυστηριώδεις πανάρχαιες αλλά τέλειες βραχογραφίες, τα κυκλώπεια τείχη, τα φαινομενικά άσχετα αλλά παράλληλα αλφάβητα και ιδεογράμματα χαμένων πολιτισμών, κλπ., που για την επίσημη επιστήμη δεν μπορούν να έξηγηθούν στο χώρο και το χρόνο. Επίσης ορισμένοι σύγχρονοι «καθυστερημένοι» λαοί αποτελούν κατάλοιπα της παρακμής αύτων των Φυλών. Η «άποκρυφιστική» θεωρία παραδέχεται ότι ή λευκή άρεια φυλή που σήμερα κυριαρχεί στον κόσμο είναι ή πέμπτη Ύποφυλή της πέμπτης Ρίζας - Φυλής και ότι μας μένουν, δηλαδή, άλλες δύο Ρίζες - Φυλές πριν την οριστική και τελεσίδικη συντέλεια του Κόσμου. Άς αφήσουμε όμως την κοσμογονία των «έπταδιστών» και ας πάρουμε - για παράδειγμα - μια από τις λεγόμενες Απόκρυφες Επιστήμες. Ό αριθμός επτά είναι το κέντρο βάρους πάνω στο όποιο στηρίζεται ολόκληρη ή Αλχημεία. Η άλχημιστική διαδικασία χωρίζεται σε δύο φάσεις : την άργυροποιΐα και την χρυσοποιΐα, κάθε μια από τις όποιες υποδιαιρείται σε επτά φάσεις, με απώτερο σκοπό την ανεύρεση του περίφημου «φιλοσοφικού λίθου» που ήταν «φάρμακο» και «έλιξήριο» γιατί «μεταμόρφωνε όλα τα ευτελή μέταλλα σε χρυσάφι, γιάτρευε όλες τις άρρώστειες και επέκτεινε τη διάρκεια της ζωής έπ' αόριστον». Ό Johannes Myllius παραδεχόταν ότι ο μυστικός

τύπος για την ανεύρεση του φιλοσοφικού λίθου υπήρχε στη λατινική λέξη V I T R I O L , της οποίας τα επτά αρχικά : Visita Interiora Terrae Rectificando Invenies Occultum Lapidem συμβόλιζαν τις 7 φάσεις της πρωταρχικής διαδικασίας, ήτοι: Διαπύρωση, Ύδραργύρωση, Διάλυση, Σήψη, Διύλιση, Πήξη και Βαφή, που κι αυτές, με τη σειρά τους, αντιπροσωπεύονται από τους «επτά πλανήτες και τα επτά μέταλλα» , ήτοι: Κρόνος - Μόλυβδος, Ζευς - Κασσίτερος, Άρης - Σίδηρος, Ήλιος - Χρυσός, Αφροδίτη - Χαλκός, Ερμής - Υδράργυρος και Σελήνη - Άργυρος. Η δεύτερη και ουσιαστική διαδικασία της Αλχημείας παρουσίαζε επίσης επτά Η άλχημιστική διαδικασία σε σχηματική αναπαράσταση των επτά φάσεων στο κέντρο, με τη συμβολή των δύο συστατικών του ανθρώπου: σώμα - ψυχή.

Ό συμβολισμός του «ερμητικού κηρυκείου» σε συνδυασμό με την έννοια του όφι, είναι τόοο παγκόσμιος, που βρίσκεται μέχρι στην Ίνδία, σε πάμπολλα γλυπτά, εικόνες και αναπαραστάσεις. 32


φάσεις με πολύ πιο βαθύ φιλοσοφικό νόημα : Εωσφόρος (με την ετυμολογική έννοια «εκείνου που φέρνει το φως»), Κηρύκειον (έμβλημα του Ερμή του Τρισμέγιστου και σύμβολο της ομόνοιας), Σταυρός της Ζωής ή Cruz Ansata (σύμβολο μυστικών παραδόσεων), Μονόκερως (σύμβολο πνευματικής αγνότητας), Παρθένος (σύμβολο φυσικής αγνότητας), Όφις (γνωστός συμβολισμός από τη μυστική παράδοση του Αδάμ, της Εύας και του «αγγέλου» Σαμαήλ, μέχρι τον Κετζαλκοάτλ των Άζτέκων και το Βασιλικό Φίδι των Ινδιών) και... εβδομον : ή τελευταία φάση δεν έχει ακόμα πραγματοποιηθεί. Είναι μια Ελπίδα που αντιπροσωπεύεται από την απελευθέρωση της συνείδησης. Όταν ξημερώσει εκείνη ή ημέρα, ή ανθρωπότητα θά βρίσκεται στο κατώφλι μιας νέας διάστασης. Παράλληλα με την άλχημιστική παράδοση, όλες οι απόκρυφες επιστήμες έδωσαν πολύ ιδιάζουσα σημασία στον αριθμό επτά, ο οποίος εμφανίζεται παντού από την αστρολογία, την αριθμολογία και τή χειρομαντεία, μέχρι τη λευκή και μαύρη μαγεία, τις καββαλιστικές θεωρίες και όλα τα μεγάλα «Μυστήρια» των αρχαίων. Γιά να αναφέρουμε μόνο τα πιο γνωστά, από τους ίεροφάντες των Ελευσίνιων, των Καβείρων και των Πυθαγορείων στην Ελλάδα, μέχρι τους μυσταγωγούς των ναών της Ισιδας, του Ρα και του Τρισμέγιστου στην Αίγυπτο, από τους «Δρουΐδες» της Δυτικής Ευρώπης και τις παγανιστικές συναθροίσεις του Νέου Κόσμου, μέχρι τους μεγάλους μύστες των μοναστηριών του Θιβέτ, των Ιμαλαΐων και γενικά της Άπω Ανατολής, παντού, ο αριθμός επτά εμφανίζεται σαν αιώνιο έμβλημα, σύμβολο της τέλειας μύησης και της εσωτερικής γνώσης.

είναι τα θανάσιμα αμαρτήματα, επτά τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος και επτά και τα Μυστήρια της Εκκλησίας. Ό Χριστός έδίδαξε να συγχωρούμε εβδομήντα επτά φορές. Οι Αύγύπτιοι είχαν μετρήσει επτά διακλαδώσεις του Νείλου και γι' αυτό λεγόταν Έπτάστομος. Ό Φαραώ, σύμφωνα με την παράδοση, ονειρεύτηκε επτά παχιές και επτά ισχνές αγελάδες, ενώ ο λαός πίστευε ότι επτά θεοί δημιούργησαν τον κόσμο και επτά νύμφες καθόριζαν την τύχη του καθενός. Επίσης, ή θεά Ίσις ταξίδευε στο Δέλτα του Νείλου με επτά ιερούς σκορπιούς. Στή Μεσοποταμία οι Ίωαννίτες προσεύχονται και νηστεύουν επτά μέρες και επτά νύχτες για να μπορέσουν να πάνε στον παράδεισο που έχει επτά πύλες (όσες και ή κόλαση εξ άλλου). Οι στροβιλιζόμενοι ντερβίσιδες της Μικράς Ασίας χορεύουν το συμβολικό χορό τους ανά επτά. Στην Ινδία, οι περισσότεροι ναοί είναι κτισμένοι σε επτά αυλές και ή κοινή δοξασία είναι ότι το Δελχί κτίστηκε στα ερείπια επτά πόλεων. Οι Μουσουλμάνοι πρέπει να έπισκεφθούν τη Μέκκα επτά φορές, να θυσιάσουν επτά κριάρια, να κάνουν επτά φορές το γύρο της πέτρας της Καάβας και να προσκυνήσουν επτά φορές τους επτά τάφους των επτά συνεργατών του Μωάμεθ. Έξ άλλου, έχουν μέν την υποχρέωση να προσεύχονται επτά φορές την ημέρα, αλλά δικαιούνται να παντρευτούν επτά γυναίκες. Η ελληνική αρχαιότητα είναι κι αύτη κατάμεστη από «επτάρια». Επτά ήταν τα άριστουργήΉ «Μενοράχ» προέρχεται από τη συμβολική μορφή του Ίερού δένδρου της Έγγύς Ανατολής. (Λίθινο βάζο, Μεσοποταμία, 3.000 π.Χ.) Ζωγραφικός πίνακας (κάτω) ενός ασθενούς του γνωστού συγγραφέα και ψυχαναλυτή Κάρλ Γιούνγκ, που δείχνει τό Δένδρο του Φωτός σάν «εικόνα - όνειρο» βγαλμένο αυθόρμητα από το ύποσυνείδητο. Από ψυχολογικής πλευράς σημαίνει την εξάπλωση και έπιφώτιση της συνείδησης.

Άν πάρουμε τώρα την ίστορικοθρησκευτική πλευρά του θέματος, θα βρούμε άπειρες εμφανίσεις του άριθμού επτά, είτε αυθεντικές είτε τεχνητές. Θά αναφέρουμε μόνο χαρακτηριστικά τις σημαντικότερες περιπτώσεις εμφανίσεων του άριθμού επτά, σε διάφορες θρησκείες, ιστορίες και μυθολογίες. Σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη, ο Θεός έπλασε τον κόσμο σε έξι μέρες και την εβδόμη ξεκουράστηκε. Οι αρχάγγελοι που εξουσιάζουν τούς υπόλοιπους αγγέλους είναι επτά. Τα άζυμα και ή σκηνοπηγία διαρκούσαν επτά μέρες. Η έπτάφωτη λυχνία είχε επτά βραχίονες. Λένε ότι ο περίφημος Πύργος της Βαβέλ είχε επίσης επτά ορόφους. Επτά ιερείς με επτά σάλπιγγες περπάτησαν γύρω από την Ιεριχώ επί επτά μέρες και την έβδομη έκαναν επτά φορές το γύρο. Επτά 33


ματα της αρχαίας αρχιτεκτονικής τα λεγόμενα επτά θαύματα του κόσμου : Το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού, ή Πυραμίδα του Χέοπα, ο Φάρος της Αλεξανδρείας, ο Κολοσσός της Ρόδου, οι Κρεμαστοί Κήποι της Βαβυλώνας, το Χρυσελεφάντινο Άγαλμα του Δία στην Ολυμπία και ο Ναός της Άρτέμιδας στην Έφεσο. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, επτά ήταν οι Σοφοί της Αρχαιότητας : Θαλής ο Μιλήσιος, Πιττακός ο Μυτιληναίος, Βίας ο Πριηνεύς, Σόλων ο Αθηναίος, Κλεόβουλος ο Αίνδιος, Μύσων ο Χηνεύς και Χίλων ο Λακεδαιμόνιος. Στήν Ολυμπία υπήρχε μια στοά που λεγόταν «έπτάφωνος» διότι είχε έπταπλή ήχώ. Οι Θήβες είχαν επτά πύλες και επτά πύργους γι' αυτό καί επτά αρχηγοί πολιόρκησαν την πόλη. Οι Σπαρτιάτες θυσίαζαν στον Απόλλωνα την έβδομη μέρα κάθε μηνός, γιατί όταν γεννήθηκε ο Απόλλων, οι κύκνοι της Μαιονίας έκαναν επτά φορές το γύρο της Δήλου και επτά φορές επανέλαβαν το άσμα τους προς τιμήν του, γι' αυτό καί ή λύρα του Απόλλωνα είχε επτά χορδές. Στήν Κρήτη, ο Μινώταυρος δεχόταν για φόρο επτά εφήβους καί επτά παρθένες, ένώ ή Νιόβη είχε κάνει επτά αγόρια καί επτά κορίτσια. Τέλος, ή λαϊκή φαντασία καί τα παιδικά παραμύθια κάνουν πλούσια χρήση από «φολκλορικά» έπτάρια. Α π ό τα πιό γνωστά είναι οι επτά γυναίκες του Κυανοπώγωνα, τα επτά αδέλφια του Κοντορεβιθούλη, οι επτά νεράιδες της Ωραίας Κοιμωμένης του Δάσους, οι επτά κόρες του Δράκου, οι επτά γυναίκες του Γίγαντα καί ή πασίγνωστη Χιονάτη με τους επτά Νάνους. Τί σχέση μπορεί να έχουν αυτά τα «φολκλορικά» έπτάρια με τις επτά νότες της μουσικής, τον έπταδικό νόμο της τελειότητας του Πυθαγόρα, την έπτάλοφο Ρώμη, ή τους επτά αστέρες της Πλειάδας, μπορούμε εύκολα να καταλάβουμε. Η διαφορά που παρουσιάζουν τα τεχνητά έπτάρια από τα γνήσια βρίσκεται μέσα στα πλαίσια της οποιασδήποτε λογικής. Βέβαια εξ ίσου λογικό είναι να αντιπαρατάξουμε ότι, αν ή Μεγάλη καί Μικρή Άρκτος, ή Πλειάδα καί μερικοί άλλοι αστερισμοί έχουν επτά άστρα, τα εκατομμύρια των άλλων έχουν περισσότερα ή λιγότερα καί ότι οι επτά «πλανήτες» δεν είναι πιά επτά.

Σχηματική αναπαράσταση μιας επταώροφης συριακής πυραμίδας (Ζιγκουράτ). Στην κορυφή διακρίνονται τα αγάλματα των θεών στους οποίους ήταν αφιερωμένη. 34

Στήν Ινδική μορφή του Γιόγκα—το Κουνταλίνι Γιόγκα— το ανθρώπινο σώμα παρουσιάζεται σαν μικρόκοσμος όπου ή σπονδυλική στήλη είναι ο Παγκόσμιος Άξων. Η ζωτική δύναμη παρουσιάζεται σαν «Όφις Κουνταλίνι» που κοιμάται στη βάση της σπονδυλικής στήλης. Καθήκον του γιόγκι είναι να ξυπνήσει και να «σκαρφαλώσει» στο «δένδρο» περνώντας από τα ενδιάμεσα πνευματικά κέντρα («τσάκρας») ώσπου να φτάσει οτό Σαχασράρα Τσάκρα, τον Λωτό με τα χίλια πέταλα, που είναι στην κορυφή. Η δύσκολη ανάβαση ακολουθεί διπλό μονοπάτι το οποίο συμβολίζει τους δύο πόλους της ζωής. Αυτά τα δύο «φίδια» που συμπλέκονται είναι ένα αρχέτυπο μοντέλο για πνευματική και ψυχολογική ανάπτυξη, που βρίσκεται και στις δυτικές παραδόσεις με τη μορφή τον «Έρμητικού Κηρυκείου».

Άραγε όμως από τα υπόλοιπα αυθεντικά έπτάρια που βρίσκονται στη Φύση καί παραμένουν ακλόνητα, εμείς, σαν λογικοί άνθρωποι, πόσα μπορούμε να παραδεχτούμε σαν «συμπτωματικά»; Ισως εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι το θέμα δεν εξαντλείται μ' αυτές τις λίγες παραγράφους. Κάθε άποψη, κάθε θεωρία για την ύπερκόσμια δύναμη του «επτά», την ιερότητα καί την πανταχού παρουσία του σημαδιακού αύτού άριθμού, θά μπορούσε να αποτελέσει ξεχωριστό βιβλίο, άφού είναι ο ακρογωνιαίος λίθος πάνω στον όποιο οικοδομείται ολόκληρη ή δοξασία, πάνω στον όποίο βασίζεται ή ίδια ή θεωρία που χωρίς αυτόν δεν έχει λόγο ύπαρξης. Ό π ο ι α όμως καί να είναι ή πιό «σωστή», ή πιο «αληθινή», εμείς δεν μπορούμε παρά να παραδεχτούμε ότι ο αριθμός επτά είναι πανταχού παρών και δεν παύει από το να διέπει την ύπαρξή μας πάνω σ' αυτόν τον πλανήτη. Ντίνος Γαρουφαλιάς


τα βηματα

του διαβολου

Γ. ΜΠΑΛΑΝΟΣ

Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι το κοινό εξακολουθούσε ν' αποδίδει υπερφυσικά αίτια στα ίχνη. Αυτό φαίνεται καθαρά από το γεγονός ότι ειδοποίησαν την Εταιρία Ψυχικών Ερευνών και όχι άλλους ερευνητές. Ό π ω ς θά δούμε όμως αργότερα, υπάρχουν και άλλες ερμηνείες που δεν κάνουν χρήση του υπερφυσικού στοιχείου και που είναι, ίσως, πολύ πιο βάσιμες. Ά π ό όσο γνωρίζω πάντως και από τα στοιχεία που υπάρχουν στο αρχείο μου, ή περίπτωση του Οκτωβρίου 1950 στο Ντέβον ήταν και ή τελευταία εμφάνιση των «βημάτων του Διαβόλου», όπως έγιναν γνωστά. Ισως, βέβαια, υπήρξαν και άλλες για τις οποίες δεν έχω στοιχεία. Έχουμε λοιπόν ενα αίνιγμα που κρατά κάπου ένάμιση αιώνα και που απαιτεί κάποια ερμηνεία. Δυστυχώς, τα ουσιαστικά στοιχεία που θά μας ήσαν χρήσιμα, είναι ανύπαρκτα. Εκτός από τα ίδια τα ίχνη, δεν υπάρχουν πολλά άλλα πράγματα. Όλες σχεδόν οι εμφανίσεις και ιδίως ή πιο γνωστή, εκείνη του Ντέβον στα 1855, έγιναν σε μια εποχή που δεν είχε τις γνώσεις, ούτε τα μέσα για κάτι ουσιαστικότερο. Στήν περίπτωση του 1950 πάλι, οι μάρτυρες είχαν τη φαεινή ιδέα να καλέσουν την Εταιρία Ψυχικών Ερευνών. Η Βρεταννική Ε.Ψ.Ε. είναι, βέβαια, μια πολύ καλή οργάνωση, παγκόσμια φημισμένη για το κύρος της και την αντικειμενικότητα των ερευνών της, αλλά δεν ήταν ή κατάλληλη για την περίπτωση μας, όπως θά δούμε αμέσως. Με το να ρίξει κανείς, άλλωστε, μια ματιά στα ίχνη, όσο και να είναι ειδικός — και σε τί ειδικός;— δεν πρόκειται να μάθει και πολλά πράγματα. Σήμερα οι ερμηνείες του φαινομένου χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Η πρώτη υποθέτει ότι τα ίχνη είχαν ζωική προέλευση, τα προκάλεσε, δηλαδή, κάποιο πλάσμα και ήσαν, στήν κυριολεξία, βήματα. Η δεύτερη υποθέτει ότι τα ίχνη είχαν μηχανική προέλευση και δεν ήσαν βήματα. Ας δούμε τώρα τα υπέρ και τα κατά στήν κάθε υπόθεση. Υπόθεση

ζωικής

προέλευσης.

Η υπόθεση αυτή είναι και ή παλαιότερη, όπως είδαμε με τα καγκουρώ, πουλιά, λαγούς κ.λπ. Σήμερα θά πρέπει να διαθέτει κανείς ή μεγάλη αφέλεια ή μεγάλη άγνοια των γεγονότων για να πιστεύει ότι οποιοδήποτε γνωστό ζώο θά μπορούσε να είναι ή αιτία. Γνωστό, όχι. Μήπως όμως θά μπορούσε να ήταν κάποιο άγνωστο; Κατ' αρχάς ή πιθανότητα να πρόκειτο για κάποιο άγνωστο ζώο είναι μέσα στα όρια και του πιθανού και του δυνατού. Άγνωστα ζώα, μικρά κατά κανόνα, ανακαλύπτονται κάθε χρόνο στήν ξηρά και ακόμη περισσότερο στη θάλασσα, που αποτελεί ακόμη μια

«Τέρρα Ίνκόγκνιτα». Άν τυχόν οι ζωολόγοι έχουν αντιρρήσεις γι' αυτό που είπα, επιφυλάσσομαι για μια ιδιαίτερη απάντηση στο θέμα αυτό. Προς το παρόν τους θυμίζω την περίπτωση του κοιλάκανθα... και το γεγονός ότι, χωρίς να συμπεριλάβουμε τους ωκεανούς καί την Ανταρκτική, το ενα δέκατο περίπου της στερεάς επιφάνειας της Γης παραμένει ουσιαστικά ανεξερεύνητο. Ό πλέον πιθανός δράστης στήν περίπτωση μας είναι κάποιο από τα άγνωστα πλάσματα που βρέθηκαν στο Κάνβεϋ Άιλαντ, στον κόλπο του Τάμεση, στα 1953 και 1954. Στήν πρώτη περίπτωση, που συνέβει το Νοέμβριο του 1953, το άγνωστο πλάσμα βρέθηκε από ψαράδες νεκρό στήν παραλία, εκεί που το είχαν πετάξει τα κύματα. Το τράβηξαν πιο εξω στήν παραλία και ειδοποίησαν την αστυνομία. Σύντομα έφθαναν επιστήμονες από το Λονδίνο. Έ δ ώ συνέβει κάτι που έχω υπόψη μου να έχει συμβεί και σε άλλες ανάλογες περιπαώσεις, στήν Τασμανία π.χ. — και που μπορεί να περιγραφεί με δυο λέξεις: Αδικαιολόγητη Αδιαφορία. Το εξέτασαν, βέβαια, και το φωτογράφισαν. Το συμπέρασμα ήταν ότι το πλάσμα ήταν άγνωστο στους ζωολόγους και έδωσαν εντολή να το κάψουν! Γιά να μή βρωμίσει! Ά λ λ α είναι που έχουν βρωμίσει, άλλα... τέλος πάντων. Έν πάση περιπτώσει, το πλάσμα ήταν καθαρά υδρόβιο, με βράγχια και ύψους 80 περίπου εκατοστών. Το σώμα του δέν είχε λέπια, αλλά μια καφεκόκκινη χοντρή επιδερμίδα. Το κεφάλι του ήταν πλαδαρό και διέθετε δυο προεξέχοντα μάτια. Το πιο περίεργο όμως άπ' όλα ήταν ότι διέθετε δυο πόδια, που του επέτρεπαν, κατά τα φαινόμενα, να περπατά όρθιο. Ηταν άραγε ο δράστης...; Το συμβάν αυτό είχε σχεδόν ξεχαστεί, όταν στις 11 Αυγούστου 1954, ενα χρόνο αργότερα, τα κύματα πέταξαν και πάλι στήν ακτή του Κάνβεϋ Άιλαντ ενα παρόμοιο πλάσμα. Πρώτος το είδε ο αίδεσιμώτατος Τζότζεφ Όβερς, όπως βάδιζε σε απόσταση τριών περίπου χιλιομέτρων από το σημείο που είχε βρεθεί το προηγούμενο πλάσμα. Και πάλι ήλθαν οι ειδικοί και πάλι έφυγαν χωρίς να καταλήξουν σε συμπεράσματα και χωρίς να δώσουν καμιά συνέχεια. Στήν περίπτωση αυτή το πλάσμα ήταν καλύτερα διατηρημένο. Υδρόβιο και αυτό με βράγχια, είχε ύψος γύρω στο 1,20 του μέτρου. Στήν αναφορά περιγράφεται ότι ζύγιζε κάπου 12 κιλά και είχε ροζ δέρμα, χοντρό σα χοιρόδερμα. Τά μάτια του ήταν μεγάλα, είχε δυο τρύπες σά ρουθούνια και το στόμα του διέθετε μεγάλα, κοφτερά δόντια. Ό π ω ς και στήν πρώτη περίπτωση το πλάσμα διέθετε δυο πόδια και τα πέλματα τους κατέληγαν σε πέντε μικροσκοπικά δάκτυλα, με άνορθομένη τη 35


βάση, έτσι που σχημάτιζαν ενα «U». Κάτι ανάλογο, δηλαδή, με τα «βήματα του Διαβόλου». Θά μπορούσε άραγε κάποιο ανάλογο πλάσμα να έχει προκαλέσει τα «βήματα του Διαβόλου»; Τα στοιχεία που συνηγορούν στην άποψη αυτή είναι κατ' αρχάς ή τοποθεσία εμφάνισης των ιχνών, που ήσαν, κυρίως, παραθαλάσσια. Δεύτερον, το σχήμα του πέλματος ήταν πράγματι το κατάλληλο. Τρίτον, ή άγνωστη φύση του πλάσματος δεν αποκλείει την πιθανότητα να βάδιζε τοποθετώντας τα πόδια του το ενα μπροστά από το άλλο, αντίθετα από κάθε γνωστό ζώο.

Τά βήματα του διαβόλου όπως απεικονίστηκαν σε κάποιο χειρόγραφο. Εδώ σταματούν όμως τα στοιχεία υπέρ αυτής της ερμηνείας και αρχίζουν οι αντιρρήσεις. Πρώτον, τα ίχνη βρέθηκαν και σε μή παραθαλάσσιες τοποθεσίες, όπως στη Σκωτία και στην Πολωνία. Δεύτερον, δεν υπάρχει καμιά βάση για να υποθέσουμε ότι το πλάσμα βάδιζε σε ευθεία γραμμή ή ότι βάδιζε κάν. Αύτη ή ίδια ή ύπαρξη ποδιών σε πλάσμα με βράγχια είναι ακατανόητη τη στιγμή που ακόμη και τα θαλάσσια θηλαστικά με πνεύμονες τα έχουν καταργήσει. Επιπλέον, πως άνέπνεε στην ξηρά και μάλιστα σε διαδρομή 160 χιλιομέτρων; Τρίτο και σημαντικότερο, θά ήταν αδύνατο σε οποιοδήποτε πλάσμα ν' ακολουθήσει τη διαδρομή πάνω από τοίχους, φράκτες, στέγες κ.λπ., έκτός αν δεχθούμε πάλι υπερφυσικές ικανότητες. Τότε όμως, ξαναγυρίζουμε στην παλιά πεποίθηση των χωρικών ότι ήταν ο Διάβολος και το μόνο που μας μένει είναι ένας... παπάς για να κάνει εξορκισμό. Ό χ ι , δε θά βρούμε έτσι εύκολα τη λύση και φαίνεται ότι τα άγνωστα πλάσματα του Κάνβεϋ Άιλαντ ανήκουν σε ξεχωριστό πρόβλημα. Άλλο υποψήφιο πλάσμα δεν υπάρχει και θά πρέπει, συνεπώς, ν' αναζητήσουμε τη λύση στη δεύτερη υπόθεση. Ύπόθεση

μηχανικής

προέλευσης

Ά π ό όσο γνωρίζω, ο πρώτος που πρόσεξε μερικά ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά στα βήματα που θά ταίριαζαν σε κάτι μηχανικό μάλλον, παρά σε κάτι ζωντανό, ήταν ο φυσικός Μόρρις Τζέσσαπ. Πρώτον εί36

ναι ή γραμμική τους κίνηση, το ένα πίσω ακριβώς από το άλλο. Δεύτερον είναι ή κανονική απόσταση μεταξύ των ιχνών, ασχέτως εμποδίων. Τρίτο και πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι τα ίχνη έμοιαζαν σαν να είχαν γίνει με «πυρωμένο σίδερο». Πράγματι, τα ίχνη που αφήνει ενα ζώο στο χιόνι — οποιοδήποτε ζώο — προέρχονται από το βάρος του, με αποτέλεσμα να σχηματίζονται από την τοπική συμπίεση του χιονιού, που βαθουλώνει σε σχέση με το γύρω αφράτο στο χιόνι. Στήν περίπτωση όμως του Ντέβον, που είναι και ή μόνη με κάπως λεπτομερή στοιχεία, το χιόνι δεν ήταν συμπιεσμένο, αλλά έμοιαζε σά να είχε λιώσει ή αφαιρεθεί κατά κάποιο τρόπο. Φαίνεται λοιπόν, ότι ήταν μηχανικής προέλευσης, αλλά «όχι μηχανικής επαφής». Έξ άλλου, γράφει ο Τζέσσαπ, «φαίνεται να ήταν κάτι καυτό, ή θερμό, ή τουλάχιστον να μετέφερε ενέργεια μετατρέψιμη σε θερμότητα... Τί μας μένει να εξετάσουμε; Υπάρχει τίποτε έκτος από κάποιο είδος ακτίνας; Δέ φαίνενεται πολύ πιθανό». Το συμπέρασμα του Τζέσσαπ είναι ότι πρόκειτο για κάποιο είδος ραντάρ. Έ γ ώ θά προτιμούσα να το παρομοιάσω με κάποιο είδος σόναρ. Πώς ενα σκάφος κάνει χαρτογράφηση του βυθού; Στέλνει υπερηχητικά κύματα που αγγίζουν το βυθό και αντανακλώνται πίσω. Ά π ό το χρόνο που απαιτείται γι' αυτό βρίσκουμε την απόσταση του βυθού, μια και είναι γνωστή ή ταχύτητα των κυμάτων στο νερό. Μπορούμε έτσι να σχηματίσουμε την εξής τελική είκόνα. Έ ν α ξένο σκάφος φθάνει από το διάστημα και πετά χαμηλά πάνω από τη Γη. Κατά συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα ένα από τα οργανά του εκπέμπει μια συγκεντρωτική ακτίνα ενέργειας στο έδαφος. Ό σκοπός δεν είναι γνωστός. Μπορεί να χρησιμεύει ώστε να διατηρεί το σκάφος στο αυτό πάντα υψος, στήν αυτή πάντα απόσταση από τη Γη, ίσως γιατί καλύπτεται από κάποιο ενεργειακό πεδίο που θά έκανε επικίνδυνη την προσέγγιση του πέρα από ένα σημείο. Ισως να χρησιμεύει για δειγματοληψία, ίσως για ο,τιδήποτε, που έμείς δεν μπορούμε να φανταστούμε. Άλλωστε, ποιος ξέρει τί εικόνα, έχουν σχηματίσει τα ψάρια για το σόναρ...; Μπορεί να το βλέπουν σαν τη φωνή του Μεγάλου Θεού των ψαριών... Η άποψη αυτή του Τζέσσαπ έξηγεί την ευθύγραμμη κίνηση, τις κανονικές αποστάσεις, το πέρασμα των εμποδίων και το λιώσιμο ή την αφαίρεση του χιονιού από τα ίχνη. Με λίγα λόγια, εξηγεί όλα τα ανεξήγητα σημεία των ιχνών. Δέν είναι όμως και οπωσδήποτε ή πλήρης απάντηση. Δέν έξηγεί π.χ. γιατί το σκάφος έδειξε δυο φορές ενδιαφέρον για την περιοχή του Ντέβον. Αυτό όμως δέ σημαίνει και πολλά πράγματα, γιατί δεν ξέρουμε γιατί ενδιαφέρθηκε και την πρώτη φορά καί, αν ενδιαφέρθηκε μια φορά, γιατί όχι καί δεύτερη; Το να κάνουμε όμως τέτοιες ερωτήσεις, είναι σά να ψάχνουμε για τον αριθμό δελτίου ταυτότητος των επιβατών του σκάφους. Θά ξεφύγουμε πολύ από το αρχικό πρόβλημα που ήταν: Ποια ήσαν ή αιτία των «βημάτων του Διαβόλου;» Ό Διάβολος; Κάποιο ζώο; Κάποια μηχανή; Γνωρίζετε τα στοιχεία, γνωρίζετε καί τις υποθέσεις. Άν δέ σας ικανοποιούν τα πρώτα, άντικρούστε τα. Άν δέ σας ικανοποιούν οι δεύτερες, προτείνετε κάτι άλλο. Το κυνήγι του Άγνωστου είναι ανοιχτό για όλους. Γ. Μπαλανος


τα χελια της ερυθρας θαλασσας EUGENIE CLARK

Μετάφραση Κώστας Δόλκας

37


Χωρισμένο λίγα πόδια, μερικές φορές λίγες ίντσες, άπ' τον κοντινότερο γείτονα του, κάθε χέλι ήταν αγκυροβολημένο άπ' την άκρη της ουράς του στο στόμιο της τρύπας του, στο βυθό της θάλασσας όπου έμενε. Ό τ α ν το απειλούσε κίνδυνος, εξαφανιζόταν μέσα στην άμμο, με την ουρά του πρώτα. Σκέφτηκα τον φυσιοδίφη Ούίλιαμ Μπίμπ, που παρατήρησε έναν «κήπο χελιών» στον κόλπο της Καλιφόρνιας. «Έμοιαζαν σαν σιδερένιες ράβδοι πιο πολύ, παρά κάτι άλλο» έγραφε τότε, «λίγο λυγισμένα... υψωμένα πάνω άπ' την άμμο, αλλά αυτό που δεν έμοιαζε με ράβδο, ήταν ότι ταλαντεύονταν λίγο, πέραδώθε». Δεν μπόρεσε να πείσει κανένα για τον κήπο των χελιών, και οι σκεπτικιστές άμφέβαλαν κατά πόσο έλεγε την αλήθεια. Αλλά μέσα σε μια γενιά, ή αφήγηση του επιβεβαιώθηκε με την ανακάλυψη δεκάδων ειδών κηπευτικών χελιών, που ακολουθούν ενα αποικιακό τρόπο ζωής, μοναδικό μεταξύ των σπονδυλωτών ζώων. Σέ θερινές αποστολές στην Ερυθρά Θάλασσα, το 1969, 1971 και 1970, υποστηριζόμενες από το Εθνικό Ιδρυμα Επιστημών, το Σμισθόνιον Ινστιτούτο, και, κατά τη διάρκεια της τρίτης περιόδου, από την Εθνική Γεωγραφική Εταιρεία, μελέτησα ένα είδος χελιών σ' αυτήν την ομάδα παράξενων ψαριών. Συνεργάτες μου ήταν ο σύζυγος μου Ίγκόρ Κλάτσο και ομάδες εργασίας των φοιτητών μου της Ζωολογίας άπ' το Πανεπιστήμιο του Μαίρυλαντ. Αν κι επιθεωρήσαμε 16 αποικίες κηπευτικών χελιών — οι περισσότερες άπ' αυτές ήσαν κατά μήκος του Σινά, που κατέχουν οι ισραηλινοί — συγκεντρώσαμε την προσοχή μας σε δύο μεγάλες περιοχές κοντά στο Έλάτ, στην κορυφή του κόλπου της Άκαμπα. Η αποικία αριθ. 1 βρισκόταν λίγο έξω άπ' το κέντρο κατάδυσης του Γουίλυ Χάλπερτ με την ονομασία Άκουα Σπόρτ (Υδάτινα Σπόρ). Η αποικία αριθ. 2 βρισκόταν περίπου ένα μίλι νότια, κατά μήκος της ισραηλινής ακτής, κοντά στο Εργαστήριο θαλάσσιας Βιολογίας Χάιντς Στάινριτς, του Έβραικού Πανεπιστημίου, όπου ήταν και ή βάση των επιχειρήσεων μας.

Τ

ριάντα πόδια κάτω άπ' την επιφάνεια του κόλπου της Άκαμπα, μελέτησα ένα κομμάτι του κήπου των χελιών. Γονατίζοντας μέσα σε μια υποβρύχια συσκευή, που έμοιαζε με πυργίσκο και που ήταν σταματημένη ανάμεσα σε θαλάσσια χορτάρια και ωχρή άμμο, κοίταξα έξω, μέσα στο καθάριο και γαλάζιο νερό αύτού του βραχίονα της Ερυθράς θάλασσας. Τά άσημόγκριζα χέλια στέκονταν σαν κοτσανια φυτών, προεξέχοντας κάπου μια γυάρδα πάνω άπ' τον πυθμένα. Με τα σώματα τους κυρτά, τα μάτια τους έτοιμα να δουν την τροφή, υποκλίνονταν και βουτούσαν, χαμήλωναν και ταλαντεύονταν. Με τη συνοδεία της μουσικής των αοράτων ρευμάτων, εκτελούσαν τον ακούραστο φιδίσιο χορό τους, σαν κόμπρες μαγεμένες άπ' το φλάουτο του γητευτή φιδιών.

Χαριτωμένα σάν χορευτές, τα χέλια εκτελούν ενα ερωτικό χορό. Η επιδεξιότητα των κινήσεων τους και επειδή δεν φαίνονταν τα ωάρια και το σπέρμα, εμπόδισαν την συγγραφέα να καταγράψει ακριβώς τη στιγμή της γονιμοποίησης, που είναι εξωτερική, όπως συμβαίνει με τα περισσότερα ψάρια. Συχνά, κατά το ζευγάρωμα, το αρσενικό και το θηλυκό χέλι τυλίγουν το σώμα τους. Άλλες φορές, το αρσενικό, ίσως κινηθεί ή ταλαντευθεί γύρω άπ' το λεπτότερο σώμα του θηλυκού χελιού. Κουνώντας το κεφάλι του δεξιά και αριστερά. Και τα δύο κυματίζουν τα μεμβρανώδη νωτιαία πτερύγια τους τρεμουλιαστά. Ανταποκρινόμενο, το θηλυκό χέλι σηκώνεται περισσότερο άπ' την τρύπα του, τυλίγεται πάλι γύρω άπ' το αρσενικό χέλι. Όλη αυτή ή διαδικασία ίσως έπαναλαμβάνεται 12 φορές σε ενα πρωινό. Τά ώριμα αρσενικά χέλια διατηρούν χαρέμια από αρκετά θηλυκά. Έκτος άπ' την περίοδο ζευγαρώματος, τ' αρσενικά χέλια μένουν πολύ μακρύτερα άπ' τα θηλυκά, παρά ή άπόστααη των λίγων ιντσών που φαίνεται εδώ. Κανένας δεν ξέρει πως ή πότε τα χέλια αλλάζουν τόπο διαμονής.


Μπορούσαμε να φορέσουμε τη στολή του δύτη μέσα στο κέντρο καταδύσεων του Γουίλυ Χάλπερτ, να περπατήσουμε έξω στον απογευματινό ήλιο σε μια θερμοκρασία συχνά πάνω από 105 βαθμούς Φαρενάιτ, και μέσα σε λίγα λεπτά να πέσουμε στα νερά του κόλπου της Άκαμπα που είχαν θερμοκρασία 75 βαθμών. Έ ν α σύντομο κολύμπι θά μας έφερνε σε μιαν άπ' τις μεγαλύτερες γνωστές αποικίες κηπευτικών χελιών. Αλλά οι αγαπημένες μας καταδύσεις έγιναν όταν ή μέρα ήταν σχετικά δροσερή. Η υποβρύχια έρημος βρίθει από ζωή. Μιαν αυγουστιάτικη αυγή, ο Ίγκόρ κι έγώ φορέσαμε τη στολή κατάδυσης και τραβήξαμε για τον κόλπο. Ομάδες κατασκηνωτών, σκορπισμένοι στην αμμουδιά μοιάζουν σαν αποικίες από κοιμισμένες φώκιες. (Ό κόλπος της Άκαμπα, έγινε παράδεισος των τουριστών). Βάζοντας τις μάσκες μας, περπατάμε στη θάλασσα. Μόλις μπήκαμε κάτω άπ' την επιφάνεια, ανάβουμε τους φακούς μας και βρίσκουμε το δρόμο μας άπ' το παράξενο, γκρίζο, πρώτο φώς της ημέρας. Κάτω στην αμμώδη πλαγιά, στην υποβρύχια έρημο, το μεταλλικό πλαίσιο της υποβρύχιας συσκευής που ήταν καλυμμένο με λινάτσα, φαίνεται έξ ίσου παράξενο όσο ένα διαστημόπλοιο στη σελήνη. Πριν από τις 5 π.μ. φτάνουμε στην αποικία αριθμ. 3. Είναι μια ωοειδής περιοχή σχεδόν 300 πόδια σε μήκος και συντηρεί πάνω από 1.000 χέλια. Ό τ α ν φτάνουμε εκεί, αυτά ταλαντεύονται και συστρέφονται, χορεύοντας το συνηθισμένο χορό τους, αλλά εξαφανίζονται μέσα στην άμμο, καθώς κολυμπάμε προς τη συσκευή μας. Σέ λίγα λεπτά είμαστε τακτοποιημένοι. Ό Ίγκόρ που είναι ενθουσιώδης ερασιτέχνης φωτογράφος, τακτοποιεί τις μηχανές του. Είμαι έτοιμη μ' ένα χρονόμετρο στον καρπό του χεριού μου, ένα μολύβι κι ένα πλαστικό μπλοκ στο χέρι μου. Ό εφοδιασμός μας με αέρα θά διαρκέσει πάνω από μιάμιση ώρα. Το μενού προσφέρει μικροσκοπική τροφή.

Το θέμα της μελέτης μας, που ήταν το χέλι Gorgasia Sillneri, ανακαλύφθηκε στον κόλπο από έναν περιοδεύοντα πωλητή μολυβιών, τον Λούντβιγκ Σίλνερ. Κάνοντας το χόμπυ του της υποβρύχιας φωτογράφησης, φωτογράφισε μιαν αποικία κηπευτικών χελιών, και συνέλεξε ένα ανώριμο δείγμα έξω άπο την Ακαμπα. Ενας γερμανός ιχθυολόγος, ο δόκτωρ Βόλφαγκ Κλάουζεβιτς, ονόμασε αυτό το είδος των χελιών με τ' όνομα του κυρίου Σίλνερ.

Βάζουμε τις μάσκες μας στα παράθυρα της συσκευής μας και βλέπουμε ότι τα χέλια ανέβηκαν ξανά. Είναι εκατοντάδες άπ' αυτά, σηκωμένα υπερήφανα σαν να στέκονται στην άκρη της θύρας τους. Μερικά είναι τόσο κοντά μας ώστε να τα κοιτάζουμε στα μάτια, αλλά δε μας βλέπουν πιά σαν αντικείμενα άπ' τα οποία πρέπει να κρυφτούν. Αποδέχτηκαν τη συσκευή μας, τις φυσαλλίδες που βγαίνουν άπ' αυτήν και τις μάσκες των προσώπων μας, που γυαλίζουν στις οπές παρατήρησης. Τά περισσότερα χέλια τρώνε, στραμμένα προς το απαλό ρεύμα. Διαλέγουν διάφορα πράγματα άπ' το μενού, όπως μικροσκοπικά οστρακόδερμα, μικρά θαλάσσια συρίγγια και ωάρια ψαριών. Η περιοχή του νερού στο οποίο τρέφεται κάθε χέλι, έχει ακτίνα λίγο μικρότερη άπ' το μήκος του σώματος του. Δεν είδαμε ποτέ κανένα ν' αποσύρει την άκρη της θύρας του άπ' το άνοιγμα της τρύπας του, που είναι μια κολπώδης κάθετη τρύπα στην άμμο, επενδυμένη με βλέννα που βγαίνει άπ' το δέρμα της ούρας τους. Ακριβώς έξω άπ' τη συσκευή μας ένα ζευγάρι χέλια ασχολείται με την ιεροτελεστία του ζευγαρώματος. Οι τρύπες τους χωρίζονται μεταξύ τους από 39


εξι ίντσες άμμου. Τό αρσενικό, με τις λαδί βούλες, τεντώνεται προς το θηλυκό χέλι., απλώνοντας και κυματίζοντας το μακρύ, ιριδίζον, λευκό νωτιαίο πτερύγιο του. Το να διακρίνει κανείς το φύλο στο χέλι Gorgasia Sillneri είναι αρκετά εύκολο. Το αρσενικό είναι μεγαλύτερο, σκουρότερο κι έχει φουσκωμένη όψη στο πίσω μέρος του κεφαλιού του. Φτάνει σε μήκος τριών ποδών, δηλαδή είναι μακρύτερο από τα περισσότερα άλλα είδη των κηπευτικών χελιών. Το θηλυκό φαίνεται ν' αρχίζει εξωτερική γονιμοποίηση, άφού έλθει μακρύτερα εξω άπ' την τρύπα του. Τυλίγεται γύρω άπ' το αρσενικό σε μια θηλειά. Το θηλυκό πετά το ώάριό του και το αρσενικό το καλύπτει με το σπέρμα του. Ό καιρός περνά γρήγορα. Βλέπω τον Ίγκόρ ν' ανοίγει το εφεδρικό ντεπόζιτο αέρα. Μού υπενθυμίζει με μια χειρονομία οτι πρέπει να φεύγουμε. Επιστρέφουμε στην επιφάνεια και τραβούμε για την αμμουδιά. Τώρα ή μεταξένια επιφάνεια της Ερυθράς Θάλασσας είναι πραγματικά κόκκινη, αντανακλώντας τα βουνά, που γίνονται κόκκινα όταν ανατέλλει ο ήλιος. Βεδουίνοι που περνούν με τις καμήλες τους, μας κοιτάζουν, άλλα δεν σταματούν. Είναι σχεδόν 7 π.μ. κι έχουμε καιρό μόνο για ενα ζεστό ντους και πρωινό, πριν αρχίσουμε την εργασία της ημέρας στο εργαστήριο, όπου κρατούμε αιχμάλωτα κηπευτικά χέλια σε τσιμεντένια ενυδρεία, μισογεμισμένα με άμμο. 40

Για να καταστήσουν το χέρι γρηγορότερο από το χέλι, οι επιστήμονες κατέφυγαν σ' ενα άβλαβές αναισθητικό. Κοντά σ' ενα σύνεφο του φάρμακου, ο Ράμπιν Σάλομαν (πάνω) σημαδεύει μια τρύπα στήν οποία μόλις έριζε άναισθητικό. Σε 20 λεπτά ο κάτοικος της τρύπας εμφανίστηκε μεθυσμένος και πιάστηκε. Η φοιτήτρια Φίλις Άνάστος, (πλάι) στέκεται πάνω από ενα άναισθητοποιημένο χέλι που σημάδεψε χωρίς πόνο, με μια κλωστή δεμένη σ' ενα φελλό. Ό φελλός αποκάλυψε ότι κρυβόταν μόνο δυο ίντσες κάτω άπ' την είσοδο της τρύπας του. Κλωστές από νάυλον διαιρούν το βυθό της θάλασσας σε ενα δίκτυο για να καθορίζονται οι θέσεις των χελιών, που μπορούν ν' αλλάζουν κάθε μέρα. Τρύπες που γεμίστηκαν με υγρό ΕΡΟΧΥ δημιούργησαν κολπώδη εκμαγεία μόνο λίγο μεγαλύτερα άπ' τους κατοίκους των τρυπών (κάτω).


Τά χέλια αποσύρονται για μεσημεριάτικο ύπνο. Αλλά ή πιο συναρπαστική και ικανοποιητική εργασία είναι πάντα στη θάλασσα. Σέ πολλές άπ' τις αποικίες της μελέτης μας, ακολουθούμε τους κύκλους δραστηριότητας των κηπευτικών χελιών, όλο το εικοσιτετράωρο. Τά περισσότερα χέλια βγαίνουν άπ' τις τρύπες τουλάχιστον μισή ώρα πριν ανατείλει ο ήλιος. Στήν αρχή τείνουν το κεφάλι τους, προσεκτικά, και μοιάζουν με μάζα περισκοπίων με μεγάλα μάτια που κοιτάζουν γύρω, μέσα στο μισοσκόταδο. Σιγά-σιγά, στέκονται όλο και ψηλότερα, παρουσιάζονται όλο και περισσότερα. ώσπου να σηκωθούν όλα τα χέλια σε όλη, την περιοχή τους. Έ ν α περαστικό ψάρι ή ομάδα ψαριών — λιγότερο συχνά ένας δύτης ή βάρκα με μοτέρ — διακόπτει το τάισμά τους καί τα κάνει να κρυφτούν για να προφυλαχτούν. Αλλά αρκετή ώρα πριν άπ' το μεσημέρι, μερικές φορές στις 9 π.μ., ολόκληρη ή αποικία μπορεί να εξαφανιστεί χωρίς φανερό λόγο. Γύρω στις 3 μ.μ. μετά το μεσημεριάτικο ύπνο τους τα χέλια έμφανίζονται ξανά. Η δραστηριότητα τους φτάνει στο κατακόρυφο το βραδάκι όταν δύει ο ήλιος και συνεχίζεται ώσπου να υποχρεωθούμε να χρησιμοποιήσουμε φακούς, για να μπορέσουμε να δούμε αυτά τα πλάσματα. Μάθαμε πως όταν τα χέλια αποσύρονται μέσα στις τρύπες τους, τη νύχτα ή για το μεσημεριάτικο ύπνο τους, ενα καταπληκτικό ψαράκι, το Trichonotus Nikkii, καταλαμβάνει την περιοχή διατροφής. Ανακάλυψα αυτό το ψάρι, που καταδύεται μέσα στήν άμμο, το 1964, και το ονόμασα με το όνομα του γιού μου Νίκκι. Μόνο δύο ίντσες σε μήκος και στολισμένο με νήματα που μοιάζουν σα λοφία, ξεφεύγει τ' αρπακτικά ψάρια, βουτώντας μέσα στήν άμμο, με το κεφάλι πρώτα. Mια σειρά φωτογραφιών που πήρε ο φοιτητής Τζός Γουίλκενφελντ, του Πανεπιστημίου του Μαίρυλαντ, έδειχναν δεκάδες, κατόπιν εκατοντάδες, μικρά ψάρια πού χώνονται στήν άμμο, να παρουσιάζονται και να τρώνε περίπου στο επίπεδο των κεφαλιών των χελιών όταν στέκονται όρθια, δηλαδή σ' ένα επίπεδο από το οποίο τα μικροσκοπικά ψάρια να μπορούσαν να χωθούν γρήγορα στήν άμμο για ν' αποφύγουν κάχοιον εχθρό. Μ' αύτη την ωραία διευθέτηση «βάρδιας» ή φύση επέτρεψε στα χέλια και στα ψάρια που χώνονται στήν άμμο να τρέφονται στήν ίδια πλούσια περιοχή του πλανκτού, χωρίς να είναι σοβαροί ανταγωνιστές. Ό Ντέιβιντ Φρίντμαν, συλλέκτης και ιχθυολόγος του θαλασσίου εργαστηρίου Στάινιτς, κι ένας από τους πιο ειδικευμένους φυσιοδίφες της υποβρύχιας ζωής του Ισραήλ, εργάστηκε στενά με τη φοιτήτρια μου Φύλις Άνάστος και με μένα. Όλοι ανακαλύψαμε ότι το να πιάσει κανείς ένα χέλι, έχει τα προβλήματα του. Σκάβοντας την περιοχή που περιέβαλε την τρύπα τους, δεν πετυχαίναμε, γιατί τα χέλια μπορούσαν ν' ανοίξουν τρύπες γρηγορότερα από ο,τι μπορούσαμε εμείς να σκάβουμε. Αλλά ο Ντέιβιντ ήξερε ακριβώς πόσο αναισθητικό να ρίξει στήν τρύπα ενός χελιού για να το βγάλει έξω. Η Φύλις πήγαινε στον Ντέιβιντ και τον ρωτούσε «θα με βοηθήσετε να πιάσω ένα χέλι σήμερα στήν αποικία αριθμ. 2, παρακαλώ;» Γιά να μελετήσει τις κινήσεις των χελιών, ή Φύλις πειραματιζόταν με το μαρκάρισμα, στερεώνοντας με λεπτή κλωστή ένα χρωματισμένο φελλό σ' ένα χέλι. Με αυτόν τον τρόπο

μπορούσε να παρακολουθήσει τις αλλαγές στον τόπο διαμονής του χελιού. Μετά τρία καλοκαίοια έμαθε ότι ήταν ως έπί το πλείστον τα αρσενικά χέλια που αλλάζουν τις τρύπες τους. Έ ν α αρσενικό χέλι πηγαίνει κοντά σ' ένα θηλυκό χέλι — μερικές φορές σε απόσταση μιας ίντσας — για λίγες μέρες, όπως ανακάλυψε ή Φύλις. Ό τ α ν ελευθερωθούν όλα τα ώριμα ωάρια, το αρσενικό φεύγει και κατόπιν τα δύο μαζί καταλαμβάνουν μεγαλύτερες περιοχές διατροφής. «Αλλά δεν μπόρεσα ποτέ να δώ το αρσενικό χέλι να φεύγει άπ' την τρύπα του και να σκάβει καινούρια» παραπονέθηκε ή Φύλις. Κανένας από μας δεν είδε ποτέ την αλλαγή τοποθεσίας. Μήπως το αρσενικό χέλι φεύγει άπ' την τρύπα του και κολυμπά προς το καινούριο μέρος; Ή μήπως βλέπει το θηλυκό της εκλογής του και ανοίγει δρόμο μέσα στήν άμμο σ' ένα μέρος κοντά της. Δέν ξέρουμε ακόμα. Έ ν α μεγάλο αρσενικό χέλι φοβερίζει ενα μικρό χέλι. Στή βαθιά άκρη της αποικίας αριθμ. 3, ή Φύλις κι εγώ βρήκαμε 566 μικρά χέλια να είναι συνωστισμένα σε περιοχή μικρότερη από τέσσερεις τετραγωνικές γυάρδες. Κάθε νεαρό χέλι είχε μήκος έξι ή επτά ίντσες. Ό τ α ν τα κηπευτικά χέλια φτάσουν το μήκος των 10 ιντσών, φαίνονται ν' αποχωρίζονται και να διασκορπίζονται ανάμεσα στα ενήλικα χέλια. Έ ν α μεγάλο αρσενικό χέλι ορμά συχνά πάνω σε ένα νεαρό χέλι, κι αυτό τρέχει να κρυφτεί στήν τρύπα του. Ό τ α ν το ενήλικο χέλι στρέψει την πλάτη του, το νεαρό χέλι βγαίνει πάλι έξω, τεντώνοντας το κορμί του ολο και μακρύτερα, για να πιάσει ό,τι μπορεί άπ' το περαστικό πλανκτόν, πριν το μεγάλο χέλι το αναγκάσει να χωθεί πάλι στήν τρύπα του. Τελικά ένα νεαρό αρσενικό χέλι πρέπει να πάει κάπου άλλου, ώσπου να μεγαλώσει, αρκετά για να μπορέσει ν' αναμετρηθεί με τα μεγάλα χέλια στις εκλεκτές περιοχές διατροφής, ή να βρει μια λιγότερο συνωστισμένη περιοχή στήν οποία να μπορεί ν' αμυνθεί και αργότερα να τη μοιραστεί μ' ένα θηλυκό χέλι. Νομίζω ότι ένα νεαρό θηλυκό χέλι μπορεί απλώς να μπει σ' ένα τυπικό χαρέμι. Μάθαμε να προβλέπουμε πού μπορούσαμε να βρούμε τα χέλια μας. Σέ βάθη από πέντε ώς οκτώ πόδια, μακριά από κοραλιογενείς υφάλους, άλλα κοντά στο στόμιο ενός γουάντι, ή ρυάκι της ερήμου, που σε σπάνιες περιπτώσεις αδειάζει τα προσωρινά νερά του στήν θάλασσα. Σ' ένα τέτοιο μέρος ή άμμος συνήθως έχει την κατάλληλη σύσταση για κατοικία των χελιών. Άν ρεύματα πλούσια σε πλανκτόν περνούν από εκείνο το μέρος, ή κατάσταση αύτη είναι ιδεώδης για χέλια. Έκεί οπού ένα γουάντι, περίπου 20 μίλια νότια του Έλάτ, έρριξε την άμμο του στον κόλπο της Άκαμπα, ο Ντέιβιντ Φρίντμαν κι έγώ είδαμε εκατομμύρια ψάρια του είδους Trichonotus Nikii να συγκεντρώνονται κοντά στον πυθμένα. Και όμως, καθώς κολυμπήσαμε έκεί δεν μπορέσαμε να δούμε ούτε ένα άνοιγμα τρύπας των χελιών. Αλλά παρατήρησα ότι εδώ κι έκεί κάποιο δυνατό ζώο όργωνε την άμμο. Έπεσα στο άχνάρι αύτού που πιστεύω ότι είναι ο κυριότερος εχθρός των κηπευτικών χελιών. Ξαφνικά είδαμε αυτούς τους σκαφτιάδες να μας πλησιάζουν. Πέντε πελώριες ρίνες — είδος ψαριού 41


Με βαγόνι σαν μπουλντώγκ και βολβοειδη μάτια που είναι μεγαλύτερα άπ' τα μάτια των περισσσοτέρων χελιών. Αυτά καθιοτούν ικανό τo χέλι Gorgasia Sillneri που έχει δέρμα σαν λεοπάρδαλης, να επιλέγει τα μικρά φαγώσιμα πράγματα στη θάλασσα. Το σαρκώδες όγκωμα πίσω άπ' τα μάτια του, φανερώνει ότι ο αιχμάλωτος του ένυδρείου είναι αρσενικό χέλι. Η συγγραφεύς έπιασε αρκετά χέλια και προσπάθησε να γονιμοποιήσει μερικά ωάρια, τεχνητά. Αλλά για λόγους που είναι άγνωστοι άκόμα, όλες οι απόπειρες απέτυχαν.

ή κάθε μια όσο είναι το μέγεθος της κορυφής ενός τραπεζιού, πέρασαν κοντά μας. Τις ακολουθήσαμε και αμέσως σταμάτησαν να χτυπούν τις «φτερούγες» τους και όρμησαν με το κεφάλι κάτω στο πάνω στρώμα της άμμου. Στρίβοντας από πλευρά σε πλευρά και κυματίζοντας τις άκρες των πελώριων στηθικών πτερυγίων τους, ανακάτεψαν τον πυθμένα ώσπου σχηματίστηκε ένα νέφος από κόκκους άμμου που πετούσαν στον αέρα. Οι ορδές των μικρών ψαριών έφυγαν προς όλες τις κατευθύνσεις. Δεν είμαι βεβαία τί κυνηγούσαν αυτά τ' άσχημα αρπακτικά πλάσματα, αλλά αποικίες χελιών με δυσκολία μπορούν ν' αναπτυχθούν σε μια περιοχή που ερημώνεται τακτικά απ' αυτές τις ρίνες, που έχουν ρύγχη σαν φτυάρια. Μιά έκρηξη στην αποβάθρα αφήνει δυσάρεστη θέα. Τά κηπευτικά χέλια είναι φανερό ότι ωφελούνται απ' τον αποικιακό τρόπο της ζωής τους. Τά πολλά μάτια μπορούν να δουν τον κίνδυνο, πιο γρήγορα από δύο μόνο μάτια. Σέ ορισμένους εχθρούς χίλια ζώα φαίνονται πιο τρομακτικά από λίγα Μέσα σε τόσο πλήθος είναι ευκολότερο να βρουν σύντροφο, να προειδοποιήσουν ένα φίλο και να μπορέσουν να επιζήσουν τα νεαρά ζώα. Αλλά το να είναι κανείς σ' ένα μέρος συνεχώς έχει και μειονεκτήματα. Μιά συμφορά στο ίδιο μέρος μπορεί να καταστρέψει ολόκληρη την αποικία. Μιά έκρηξη στο λιμάνι της Έλάτ, το 1969, πέταξε χημικά υλικά στη θάλασσα, που προξένησαν το θάνατο πολλών ψαριών, σε μια περιοχή που καλύπτει ενα τέταρτο του μιλίου, κι εξαφάνισε ένα ολόκληρο κήπο χελιών. Επίσης ή τροφή και το οξυγόνο μπορούν να εξαντληθούν γρηγορότερα. Και φυσικά, οι εχθροί το βρίσκουν εύκολο να καταβροχθίζουν έναν πληθυσμό συγκεντρωμένο σ' ένα μέρος. Μετά από όλη τη μελέτη μας για τα κηπευτικά χέλια, μένει ένα μεγάλο χάσμα στις γνώσεις μας. Τί συμβαίνει, άπ' τη στιγμή που ένα ωάριο ελευθερώνεται και γονιμοποιείται, μέχρι τη στιγμή που αναπτύσσεται σε νεαρό χέλι που προσπαθεί να βρει τη θέση του σε μιαν αποικία. Μπορούμε μόνο να φανταστούμε. Το κηπευτικό χέλι ανήκει στην ίδια ομάδα ψαριών, δηλαδή τα Anguilli Formes, όπως είναι τα συνηθισμένα αμερικανικά, ευρωπαϊκά και ασιατικά χέλια. 42

Έ ν α πραγματικό χέλι - όπως μερικοί άπ' τους μακρινούς συγγενείς τους, περιλαμβανομένου του Tarpon και Bonefish — μερικές φορές παίρνει παράξενη μορφή, γνωστή ώς λεπτοκέφαλος. Αυτό είναι ένας επίπεδος, ζελατινοειδής σκώληκας, συνήθως, που έχει μήκος λίγες ίντσες. Είναι διαφανές και μοιάζει με φύλλο. Ζει ώς μέρος του πλανκτού και έχει λίγη περισσότερη ομοιότητα μ' ένα ώριμο χέλι, παρά άπ' οσο ή κάμπια μοιάζει με την πεταλούδα. Οί άπιαστοι σκώληκες παρακινούν περαιτέρω μελέτες. Οι βιολόγοι έβγαλαν τους λεπτοκέφαλους χελιών πολλών ειδών, σε δίχτυα για πλανκτόν. Ά π ό χαρακτηριστικά, όπως ο αριθμός των σπονδύλων, κάποτε πάνω από 600, (οι σπόνδυλοι είναι τόσοι σε κάθε είδος χελιού) μερικοί σκώληκες συγκρίνονται με γνωστά ενήλικα είδη χελιών. Ό μ ω ς πολλοί λεπτοκέφαλοι, που περιγράφηκαν σ' επιστημονικά περιοδικά, δεν ταίριαξαν με τις μορφές ενηλίκων χελιών. Ελπίζοντας να εκθρέψω λεπτοκέφαλους, έκανα τεχνητή γονιμοποίηση κηπευτικών χελιών. Τά ωάρια δεν αναπτύχθηκαν ποτέ σε έμβρυα. Αλλά κι αν ακόμα είχα επιτυχία, ή ιστορία των κηπευτικών χελιών, δεν θά τελείωνε. Πόσους μήνες ή πόσα χρόνια, μένει στο πλανκτόν ο λεπτοκέφαλος, πριν κατασταλάξει στην άμμο για να ενωθεί με μιαν αποικία ή για ν' αρχίσει μόνος του μιαν αποικία; Σέ τί αποστάσεις εκτείνουν τη δραστηριότητα τους; Πόσο νότια στην Ερυθρά Θάλασσα φτάνει το χέλι Gorgasia Sillneri; Θά το βρούμε στον Ινδικό Ωκεανό; Καθώς συλλογίζομαι τα πολλά εναπομείναντα έρωτιματικά και τα μελλοντικά ταξίδια που θά χρειαστούν για να απαντήσουμε, θυμάμαι μια κατάδυση. Έ ν α δυνατό ρεύμα επιτάχυνε τους χορευτικούς ρυθμούς των χελιών, καθώς τεντώνονταν ν' αρπάξουν περαστικά κομματάκια τροφής και κατόπιν στηρίζονταν στην τρύπα τους, ενώ το κεφάλι τους αντιστεκόταν στα κύματα. Έστριβαν το λεπτό σώμα τους σε μεγάλες καμάρες, κι έμοιαζαν σαν πολλά ερωτηματικά. Σάν αυτά τα χαριτωμένα μυστηριώδη πλάσματα να μού έλεγαν, ότι υπάρχουν πολλά ακόμα που πρέπει να μάθω. Eugenie Clark


νεκροι χωρις θανατο ζωντανοι χωρις ζωη

ΟΙ βρυκολακες S. CONTI Μετάφραση Ντίνος Γαρουφαλιάς

Σ

τό λήμμα «Βρυκόλακας» οι περισσότερες εγκυκλοπαίδειες, αφού δώσουν τον ορισμό για διάφορους τύπους νυχτερίδας — που, καλώς ή κακώς, ταυτίζουν με την άλλη έννοια— προσθέτουν ότι, σύμφωνα με την πρόληψη, οι «Βρυκόλακες» είναι νεκρές υπάρξεις, που ενώ συνεχίζουν να «ζουν» μέσα στον τάφο τους, βγαίνουν τις νύχτες για να πιούν το αίμα των ζωντανών που κοιμούνται. Έτσι, με λίγες γενικότητες, ξεκαθαρίζουν με ενα από τα πιο συναρπαστικά φαινόμενα δεισιδαιμονίας που δημιούργησε ποτέ το δέος του αγνώστου στην άνθρώπινη ψυχή. Όταν ακούμε τη λέξη «Βρυκόλακας» σκεφτόμαστε αμέσως τον Δράκουλα. Το μυθιστόρημα του Ιρλανδού συγγραφέα Μπράμ Στό-

κερ, με την επιτυχία που γνώρισε, διέδωσε αυτό το όνομα κάνοντας το κοινό να το ταυτίσει - κακώς με την εικόνα του βρυκόλακα. Ό συγγραφέας εμπνεύστηκε το δνομα «Δράκουλας» από τον Κόμη Δράκουλα, βοϊβόδα της Βλαχίας του 15ου αιώνα, ο όποιος τρομοκρατούσε την περιοχή με τις αυθαιρεσίες του. Εξ άλλου στή Μολδαβία, ή λέξη «Δράκουλα» σήμαινε ακριβώς τόν βρυκόλακα. Από την ομοιότητα αυτών των δύο ονομάτων - που, κατά τα άλλα, είναι εντελώς άσχετα μεταξύ τους γεννήθηκε ο τραγικός ήρωας που, αργότερα, έγινε διάσημος χάρη στον κινηματογράφο. Αλλά ή λαϊκή φαντασία που δημιούργησε το φαινόμενο των βρυκολάκων έχει πολύ πιό βαθιές ρίζες, που σχετίζονται με απορίες και βασίζον-

ται στο φόβο του θανάτου, στην προσδοκία νης επιβίωσης και στους ερωτικούς περιορισμούς. Ό κόσμος των βρυκολάκων είναι ένας κόσμος τρόμου, αίματος, έρωτισμού, φόβου και αγώνων. Δηλαδή, από τις πιό βίαιες συγκινήσεις που προσφέρει ή ζωή. Το θύμα του βρυκόλακα υπνωτίζεται καί, μοιραία, αισθάνεται μιαν έλξη προς το τερατώδες όν που του ρουφάει το αίμα, μέχρι να το σκοτώσει και να το εξομοιώσει με τον κόσμο του. Το θύμα, αφού «μολυνθεί», βλέπει τον βρυκόλακα, σαν ακαταμάχητο διαβολικό όν, από την έλξη του οποίου δεν μπορεί να ξεφύγει και εγκαταλείπεται στη βούληση του, ώσπου να εκμηδενιστεί. Η έννοια του βρυκόλακα άντιπροσωπεύει μια φρικιαστικά πα43


ράλογη πιθανότητα επιβίωσης «μετά θάνατον». Δίνει μια μακάβρια λύση στην υπαρξιακή αγωνία, παρουσιάζοντας το θάνατο σαν ενεργητικό στοιχείο ζωής, πραγματοποιώντας έτσι αυτό που ο άνθρωπος τοποθετεί στα όρια του άγνωστου αλλά, όχι και του αδύνατου. Μιά διαφορετική ύπαρξη Ό θάνατος πάντα υπερνικά τη φυσική ζωή και ο άνθρωπος, που δεν ήθελε να παραδεχτεί μια τέτοια εξαφάνιση, προσπάθησε, με τους απαγορευμένους μύθους του και τα μυστικά ταμπού του, να δώσει με τη φαντασία του στους νεκρούς μια διαφορετική αλλά αιώνια ύπαρξη. Οι ζωντανοί φοβούνται τους νεκρούς. Επειδή λοιπόν δεν καταφέρνουν να πιστέψουν σ' ένα οριστικό κι απόλυτο τέλος, τους διατηρούν «ζωντανούς» στους μύθους και τις παραδόσεις τους, αλλά τρομοκρατούνται στη σκέψη ενός αγνώστου και παραλόγου κόσμου στον όποιο οι ίδιοι τοποθέτησαν τους νεκρούς τους. Το αποτέλεσμα είναι ότι ή επαφή που έπιθυμούν αλλά και φοβούνται να έχουν μαζί τους. συντελείται ύπό συνθήκες που δημιουργούν τραύματα και με μέσα μυστηριώδη, όπου ο θνητός, αφοπλισμένος και άβουλος, υφίσταται τη γοητεία αλλά και τον τρόμο αύτού του κόσμου που ή ίδια του ή φαντασία δημιούργησε. Αποδίδει στους νεκρούς τον τρόμο του θανάτου. Τους βλέπει σαν εχθρούς αποκρουστικούς. Τόν κυνηγάει μια έμμονη ιδέα : Ό φόβος να τους δει ξαφνικά να του παρουσιάζονται, ζωντανεμένοι, απαιτώντας δικαίωμα στη ζωή που έχασαν. Οι νεκροί, για τον ζωντανό, είναι οίωνοί θανάτου. Είναι ο ίδιος ο θάνατος. Βλέπουμε λοιπόν, ειδικά στις πρωτόγονες φυλές, να πραγματοποιούνται τελετουργίες στις όποιες οι ζωντανοί εξορκίζουν και μάχονται τους νεκρούς. Οι φυλές των Άσμάτ, στην Παπουασία, λόγου χάρη, έχουν μιαν ειδική τελετή, κάθε χρόνο, για να απομακρύνουν τους νεκρούς. Τήν ώρα που δύει ο ήλιος, μια ομάδα άπ' αυτούς, με σκεπασμένα τα πρόσωπα με μάσκες που άναπαριστούν, περίπου, τα πρόσωπα των νεκρών του χρόνου που πέρασε, πραγματοποιεί μιαν αληθινή μάχη με μιαν άλλη ομάδα, με γυμνό πρόσωπο, που αντιπροσωπεύει τον κόσμο των ζωντανών. Έτσι, προσποιούνται ότι πολεμούν τους νε44

κρούς και τους διώχνουν άπ' τη εμφανίζεται αυτή ή απόκρυφη φυλή. Έξ άλλου, αυτός ο φόβος ιδιότητα του αίματος, που ανοίγει των νεκρών που εισβάλλουν στον τη μυστηριώδη πόρτα άπ' όπου οι κόσμο των ζωντανών, έχει πανάρ- ζωντανοί έρχονται σε επαφή με χαιες ρίζες. Ακόμα και στην αρ- τους νεκρούς. Ό Οδυσσέας που χαία Ρώμη, υπήρχε μια γιορτή αφιε- κατεβαίνει στον Άδη, προσφέρει ρωμένη στις «Larvae» ή «Lemurae» το αίμα στόν μάντη Τειρεσία κι όπως ονόμαζαν τις ψυχές των κα- αυτός μιλάει μόνο άφού πιει. Είταραμένων νεκρών που ερχόντου- ναι ή πρώτη περίπτωση βρυκόλασαν να βασανίσουν τους ζωντα- κα. νούς. Ό βρυκόλακας κοιμάται στον Η γιορτή των «Lemurae» γινό- τάφο του. Τή νύχτα, όταν οι ζωνταν με νυχτερινές τελετουργίες τανοί αισθάνονται πιό αδύναμοι στις εννέα, στις έντεκα και στις και πιό απομονωμένοι μές στο δεκατρείς Μαΐου. Σκοπός τους μυστήριο του σκοταδιού, μές στην ήταν ακριβώς να απομακρύνουν ολοκληρωτική έλλειψη φωτός που αυτές τις «οντότητες» που προσπα- αφαιρεί τη θερμότητα, σύμβολο θούσαν να εισβάλλουν στον κό- της ζωτικής δύναμης, ο βρυκόσμο των ζωντανών. λακας βγαίνει άπ' την πέτρινη Το αίμα είναι ή ίδια ή εικόνα της κατοικία του και ψάχνει για το ζωής. Είναι ή λύμφη που, με την θύμα του, δια να του ρουφήξει το συνεχή κίνηση της, κυκλοφορεί αίμα που θά του επιτρέψει να συστο σώμα, δίνοντας του τη θέρμη νεχίσει την τερατώδικη ζωή του. της ζωής. Επειδή εκδηλώνεται Ό μύθος του βρυκόλακα με τους χτύπους της καρδιάς, δίνει στον άνθρωπο την πιό έντονη Υπάρχει σ' αύτή την εκδήλωση συναίσθηση ύπαρξης. Το αίμα υ- μια διεκδίκηση τών δικαιωμάτων πήρξε πάντα το πρώτο μέσο επα- του σώματος απέναντι στην ψυφής με τον «Άλλο Κόσμο». Ή- χή. Μοιάζει περίπου με μιαν ειταν φυσικό λοιπόν, ή λαϊκή φαν- δωλολατρική επανάσταση κατά τασία, να προσδώσει στους βρυ- του δικαιώματος της αθανασίας κόλακες- τους νεκρούς που θέ- που παραχωρείται μόνο στην ψυχή, λουν να ξαναζήσουν - την άσβεστη ένώ το σώμα κα καταστρέφεται εντεδίψα για ζωντανό αίμα. Ακόμα λώς. Ό ειδωλολάτρης θνητός ενανκαι στην Ελληνική Μυθολογία τιώνεται επίμονα στη χριστιανική Ο Μάξ Έρνστ, γερμανός ζωγράφος, αφού συμπλήρωσε τις φιλοσοφικές του σπουδές, ίδρυσε, το 1919, μαζί με τους Άρπ και Μπάαργκελντ, την ομάδα «Νταντά» της Κολωνίας. Η ζωγραφική του είναι πιστή απεικόνειση του υποσυνείδητου, μοναδική πηγή έμπνευσης με την οποία φτιάχνει κόσμους φανταστικούς όπου η φρί· κη ανακατεύεται με το παθος. Δικός του είναι αντός ο «Βρυκόλακας - εραστής» (κάτω). Η κοιλάδα που βρίσκεται πίσω από τα όρη Μπιργκάουλιν, στην Τρανσυλβανία, παρ' όλη την παρθένα ομορφιά της, παρουσιάζει μια θέα μάλλον αποκρουστική γιατί είναι γεμάτη σταυρούς. Αυτός είναι ο σταυρός που βρίσκεται στό «Μόντε Μπάρκο» και ή επιγραφή λέει: «Κύριε, σώσε με από τον Δράκουλα» (απέναντι σελίδα).


άποψη της απόλυτης υπεροχής της ψυχής.Δέν είναι τυχαίο το γεγονός πως βλέπουμε το μύθο του βρυκόλακα να γεννιέται —στις πιό παράξενες μορφές του— ακριβώς στην κεντροανατολική Ευρώπη, όπου ο Χριστιανισμός μπήκε στην ανθρώπινη συνείδηση τελευταία, ενώ στις λατινικές μεσογειακές χώρες, ο μύθος λείπει εντελώς. Έξαιρούνται μόνο ή Ισπανία και η Πορτογαλία όπου εμφανίζονται δύο είδη βρυκολάκων : «vampira» ισπανικά και «bruxia» πορτογαλικά αντί για τις τριάντα και παραπάνω ποικιλίες βρυκολάκων που υπάρχουν στους θρύλους και τις παραδόσεις των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Εύρώπης

θρωποφαγία, διότι ο ανθρωποφάγος τρώει το θύμα του άφού το διαλέξει ζωντανό καί το σκοτώνει με την σαφή πρόθεση να το φάει, σαν κι αυτόν που τρώει ένα κοτόπουλο ψητό αφού πρώτα το σφάξει, ενώ ο νεκροφάγος νιώθει μιαν ακατάσχετη επιθυμία να φάει πτώματα). Το ότι δόθηκε γενικά το όνομα «βρυκόλακας» σε όλους όσους ανακατεύτηκαν σε τέτοιου είδους εγκλήματα, είναι μια λαϊκή παρεξήγηση της αρχικής έννοιας του «βρυκόλακά». Επίσης, δεν μπορούμε ν' αναφέρουμε σαν περίπτωση βρυκολάκων τους «Λύκους» (αντίστοιχο περίπου του ελληνικού «Μπαμπούλα») που αναφέρονται στα παραμύθια της ιταλικής υπαί-

Το ρούφηγμα του αίματος, έκδήλωση κοινή σ' όλους τους βρυκόλακες, αυτή ή άμεση επαφή μεταξύ ζωντανού όντος και ζωντανεμένου πτώματος, έκανε την έννοια του βρυκόλακα να απλωθεί περισσότερομ συμπεριλαμβάνοντας έτσι και τους νεκρόφιλους, τους νεκροφάγους, τους λυκανθρώπους και γενικά όλες εκείνες τις εκδηλώσεις, όπου εμφανίζεται μια αφύσικη έπαφή με τα πτώματα ή όπου το αίμα παίζει τό σημαντικότερο ρόλο και προκαλεί την έγκλημαακή πράξη. Γι' αυτό, οναμάστηκαν «βρυκόλακες» όλοι οι διεστραμμένοι που διέπραξαν απεχθή και αηδιαστικά εγκλήματα που είχαν σχέση μόνο με σαδισμό ή άλλες ερωτικές διαστροφές. Ό βασιλιάς της νύχτας Άπό τους πιό γνωστούς μπορούμε να άναφέρουμε τον Τζών Χαίηγκ, που ονομάστηκε μάλιστα «ο βρυκόλακας του Λονδίνου» (έκτελέστηκε στις 10 Αυγούστου 1949 στην αγχόνη της φυλακής Ούάντσουερθ), που έπινε το αίμα των θυμάτων του και σκότωνε μόνο από την ακατάσχετη επιθυμία του να ξεδιψάσει με ζεστό ανθρώπινο αίμα. Το Ντύσσελντορφ της Γερμανίας επίσης είχε το «βρυκόλακά» του, τον Πέτερ Κυέρτεν. Υποφέροντας κι αυτός από «αιμοδιψία» διέπραξε 20 φόνους. Εκτελέστηκε στις 2 Ιουλίου 1931. Ό Χέρμαν Φίτς ήταν ο βρυκόλακας του Άννόβερου. Καταδικάστηκε σε θάνατο και άποκεφαλίστηκε το 1925, με την κατηγορία της ανθρωποκτονίας καί ανθρωποφαγίας. Είχε καταβροχθίσει μέρος του σώματος του θύματος του. Ήταν μια περίπτωση νεκροφαγίας (διαφορετική από την άν-

θρου, διότι δεν είναι παρά μια παραλλαγή του φαινομένου της Λυκανθρωπίας. Πράγματι, ο «Λύκος - Μπαμπούλας» είναι ενα ζωντανό όν που έπεσε θύμα του διαβόλου, ένας δαιμονισμένος και όχι ένας νεκρός. Υπάρχει δηλαδή, μια σημαντική διαφορά από το είδος των βρυκολάκων. Ό Βρυκόλακας είναι ο βασιλιάς της νύχτας καί κυριαρχεί διά του τρόμου. Δαιμονισμένο αλλά καί γοητευτικό όν, που ματιάζει και ρουφάει το αίμα των θυμάτων του, δεν σκοτώνει τους ζωντανούς, αλλά τους μεταδίδει τη διαβολική του υφή καί, ξεριζώνοντας τους άπ' το βασίλειο των ζωντανών, τους φέρνει στη δική του κατάσταση φαινομενικού θανάτου, μεταμορφώνοντας τους κι' αυτούς -σε τέρατα διψασμένα για αίμα : «Νεκροί χωρίς θάνατο. Ζωντανοί χωρίς ζωή». Αντίθετα με ο,τι πιστεύεται, γενικά, τα είδη των βρυκολάκων που

αναφέρονται στις διάφορες προλήψεις, διαφέρουν όχι μόνο στην εμφάνιση αλλά και στις ιδιότητες. Λόγου χάρη, στο Σιλεσιανό μύθο του βρυκόλακά, που λέγεται «Σρίζ», αυτός σκοτώνει τους ανθρώπους προφέροντας το όνομά τους. Αυτήν την ιδιότητα έχει και ο ελληνικός βρυκόλακας καθώς επίσης και ο πολωνικός (Ούπιέρ ή Βιέσζυ) ο όποιος έχει πάντα μια συντρόφισσα —επίσης βρυκόλακα, φυσικά— που λέγεται Ούπιέρσκα. Άλλη ιδιότητα, κοινή σε πολλούς βρυκόλακες, είναι ότι φέρνουν πανούκλα. Ξαναβρίσκουμε αυτήν την ιδιότητα στο βρυκόλακά «Ναχζέχερερ» της Βαυαρίας, τον «Νώυντότερ» της Πομερανίας και τον «Βρυκόλακά» της Ελλάδας. Άλλοι καταστρέφουν τις σοδειές (ο ρώσος Ούπιέρσκι), επιτίθενται στα κοπάδια (ο Μοριμπόντο της Βρετάννης), προκαλούν ταραχές, στειρότητα, αλλά όλοι έχουν κοινή την ανάγκη ζωντανού αίματος για να διατηρήσουν τη φρικιαστική τους ύπαρξη, όλοι φοβούνται το φώς του ήλιου και όλοι βγαίνουν μόνο τη νύχτα. Στά παραμύθια των βρυκολάκων, εκείνο που εντυπωσιάζει περισσότερο αλλά καί χαρακτηρίζει τις περιπτώσεις, είναι το γεγονός ότι, ένώ τα παραμύθια αυτά αναφέρονται σε παλιούς μύθους και προλήψεις, δεν δημιουργήθηκαν κατά τον Μεσαίωνα, αλλά γνώρισαν μεγάλη άνθιση τον 18ο αιώνα, όταν ακριβώς έλαμψαν διάνοιες σαρκαστικές καί σκωπτικές που διέλυσαν τις λαϊκές καί θρησκευτικές προλήψεις, σαν τον Βολταίρο, τον Ντιντερό κ.ά. Έτσι, ένώ ή Γαλλία φωτιζόταν από το φώς της ορθολογιστικής κριτικής, ή βόρεια και ανατολική Ευρώπη, που δεν είχε ακόμα άμεση επαφή με το πνεύμα εκσυγχρονισμού που κυβερνούσε τα νέα ρεύματα της σκέψης, διατηρούσε ολοζώντανες τις προλήψεις καί τους μύθους που, σε αντικειμενική εξέταση, ήταν απλές δεισιδαιμονίες, άλλα που εμφανίζονταν με μια πολύ ιδιάζουσα μορφή, αν λαμβανόταν ύπ' όψη ή πανάρχαιη προέλευση τους. Οι ρίζες τους βασίζονταν στη μόνιμη υποσυνείδητη επιθυμία κάθε ανθρώπου να αντιτάξει τις αξίες του υπερφυσικού στη δύναμη της λογικής για να μήν απαρνηθεί τη γοητεία του ανεξήγητου, ή οποία περισσότερο κι από την ψυχρή λογική, προσφέρει μια διαίσθηση για την ανεύρεση της αλήθειας. S. Conti 45


ο ΜΥΣΤΙΚΟΣ ΚΌΣΜΟΣ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ

τα φυτα κοσμικη κεραια Ellen Sutton

Ένα άρθρο σόκ της νέας συνεργάτιδος άγγλίδος Κας Ελλεν Σάττον. Ο κόσμος των φυτών μας επιφυλάσσει ακόμα πολλές εκπλήξεις. Οφείλουμε να ερευνήσουμε με περισσότερη επιμονή το "σύμπαν" τόσο στο μικρόκοσμο όσο και στον μακρόκοσμο.

Ελαιώδες άρωμα εξατμίζεται από δύο τριαντάφυλλα και δίνη.

Α

υτά είναι μερικά από τα εκπληκτικά αποτελέσματα που έδωσε ή επιστημονική έρευνα, στα λίγα τελευταία χρόνια που πέρασαν, σχετικά με τις μυστικές δυνάμεις που διαθέτουν τα φυτά. Αν ή απαρίθμηση τους και μόνο προκαλεί δυσπιστία στον αναγνώστη, δεν έχει παρά να διαβάσει το εντυπωσιακό βιβλίο «Η Μυστική Ζωή των Φυτών» (The Secret Life of Plants) των Πήτερ Τόμπκινς και Κρίστοφερ Μπέρντ, που δημοσίευσε το 1973 ο εκδοτικός οίκος Χάρπερ και Ρόου (Harper and Row inc.). Πρόκειται για ενα βιβλίο που κόβει την ανάσα του αναγνώστη, προκαλώντας του ενα συναίσθημα δέους και θαυμασμού μπρος στη δύναμη που έχει ή Φύση καί, ίσως, ενα συναίσθημα μικρότητας, όταν αντιληφθεί πόσο λίγα πράγματα έχει καταλάβει ώς τώρα. Όλοι ξέρουμε ότι τα φυτά έχουν την ικανότητα της διατροφής (χρησιμοποιώντας νερό καί άλλα υλικά του εδάφους, για να μεγαλώσουν, όπως οι άνθρωποι 46

σχηματίζει μια

χρησιμοποιούν φαγητά καί ποτά) καί την ικανότητα της εκκένωσης (με την εκροή υγρασίας από τα φύλλα τους). Επίσης, κινούνται, αν καί με λιγότερη ταχύτητα άπ' όσο ο άνθρωπος καί μόνο αν έχουν κάποιο όφελος. Τά φυτά των σπιτιών, που μένουν πάντα στην ίδια θέση, γυρίζουν τα φύλλα τους προς το φως. Οι έλικες της κληματαριάς εκτελούν έναν ολόκληρο κύκλο σε 67 λεπτά καί από τη στιγμή που θά βρουν ένα υποστήριγμα αρχίζουν να τυλίγονται πάνω του σε 20 δευτερόλεπτα, ενώ μια ώρα αργότερα έχουν «πιάσει» τόσο γερά που δύσκολα αποχωρίζονται. Άν ενα αναρριχητικό φυτό βρίσκεται σε μικρή απόσταση από ενα υποστήριγμα, οπωσδήποτε, μεγαλώνοντας, θά κατευθυνθεί προς αυτό, ακόμα κι αν το υποστήριγμα είναι κρυμμένο από κάποιο άλλο φυτό ανάμεσα τους. Φαίται λοιπόν ότι τα φυτά έχουν κάποιο είδος αίσθησης που τους χρησιμεύει για μάτια. Τά φυτά είναι ακόμα ικανά καί για δράση καί, μάλιστα, όχι μόνο στο να συλλαμβάνουν έντομα όπως


κάνουν μερικά σαρκοβόρα φυτά σαν την «ηλιοδροσιά». Τα λουλούδια τους κλείνουν αν εμφανιστούν κοντά τους τα μυρμήγκια που κλέβουν το νέκταρ και ξανανοίγουν μόνο όταν υπάρχει αρκετή υγρασία στα κοτσάνια, ώστε τα μυρμήγκια να γλιστρούν και να μη μπορούν ν' ανέβουν. Τά λουλούδια τους παίρνουν τη μορφή και το χρώμα που θέλουν και εκπέμπουν το άρωμα που ακριβώς προσελκύει τα έντομα τα όποία θα μεταφέρουν τη γύρη τους. Παίρνουν μέτρα προστασίας δημιουργώντας αγκάθια, πικρή γεύση ή κολλώδεις εκκρίσεις πού διώχνουν ή συλλαμβάνουν τα εχθρικά έντομα. Οι λεπτές αισθήσεις των φυτών εξετάζουν άκόμα και το μέλλον : Οι βοτανολόγοι των Kew Gardens στο Λονδίνο ανακάλυψαν ότι ή γλυκόριζα ή ινδική (γιάμπολη) αντιδρά σε ηλεκτρομαγνητικούς ερεθισμούς με τόση ακρίβεια ώστε να μπορεί να προβλέψει τυφώνες, ανεμοστρόβιλους, σεισμούς και. εκρήξεις ηφαιστείων. Με λίγα λόγια, οι επιστημονικές ανακαλύψεις της δεκαετίας του '60 επιβεβαιώνουν την άποψη του Βιεννέζου βοτανολόγου Ραούλ Φρανσέ, των αρχών του 19ου αιώνα, ότι τα φυτά διαθέτουν όλα τα χαρακτηριστικά ζωντανών υπάρξεων, από βίαιες αντιδράσεις στην κακομεταχείριση, μέχρι τη θερμή ευγνωμοσύνη για τους καλούς τρόπους.

τύχη χαρτάκια διπλωμένα. Το ένα από αυτά είχε γραμμένες οδηγίες για έναν φοιτητή, που έλεγαν να κόψει, να ποδοπατήσει και τελικά να καταστρέψει ένα από τα δύο φυτά που υπήρχαν σ' ένα δωμάτιο. Ό φοιτητής που τράβηξε εκείνο το χαρτάκι έπρεπε να εκτελέσει τις διαταγές κρυφά, χωρίς να το μάθουν ούτε ο Μπάξτερ ούτε οι άλλοι πέντε. Άφού συνέδεσαν το φυτό που είχε απομείνει με ένα μετρητή, οι έξι φοιτητές περνούσαν ένας ένας μπροσαά του. Το φυτό δεν έδειξε καμίαν αντίδραση στους πέντε, αλλά «ξετρέλαινε» το μετρητή όποτε περνούσε κοντά του ο «εγκληματίας». Επειδή ο φοιτητής είχε εκτελέσει τις οδηγίες για το καλό της επιστήμης και όχι από εχθρότητα προς το φυτό. δεν είχε κανένα συναίσθημα ενοχής. Φάνηκε λοιπόν καθαρά ότι το φυτό είχε «μνήμη».

ΣΚΕΠΤΟΝΤΑΙ ΤΑ ΦΥΤΑ; TO 1966, ο αμερικανός Κλήβ Μπάξτερ, πρωτοπόρος στους διερευνητές αλήθειας, συνέδεσε ένα γαλβανόμετρο με μία «δράκαινα» (ένα τροπικό φυτό που μοιάζει με φοινικόδεντρο) για να δει άν μπορούσε να καταγράψει τίποτε αντιδράσεις. Ό τ α ν το ίδιο γαλβανόμετρο συνδεόταν με άνθρωπο, ο μετρητής κατέγραφε μιαν απότομη καμπή εάν παρουσιαζόταν μια οποιαδήποτε απειλή εναντίον του ανθρώπου. Ό Μπάξτερ βούτηξε ένα φύλλο της δράκαινας μέσα σ' ενα φλιτζάνι ζεστό καφέ. Ό μετρητής παρέμεινε ακίνητος χωρίς να καταγράψει καμιάν αντίδραση. Άφού το σκέφτηκε για λίγο, αποφάσισε να δοκιμάσει να κάψει ένα φύλλο. Τή στιγμή που πέρασε άπ' το νού του ή ιδέα της φλόγας, ο μετρητής του γαλβανόμετρου έκανε ένα δραματικό πήδημα προς τα πάνω. Ό Μπάξτερ όμως δεν είχε κουνηθεί καθόλου. Μήπως το φυτό διάβασε τη σκέψη του; Έφυγε απ' το δωμάτιο κι όταν γύρισε αποφασισμένος με τα σπίρτα στο χέρι, ο μετρητής ήταν ακόμα πιά ψηλά ! Πράγματι, έκαψε το φύλλο — άν και απρόθυμα — και ή καμπή του μετρητή βρέθηκε λίγο πιο χαμηλά. Αργότερα, όταν έκανε όλες τις κινήσεις, π ρ ο σ π ο ι ο ύ μ ε ν ο ς ότι θά κάψει το φύλλο, το φυτό δεν έδειξε καμίαν αντίδραση. Φαίνεται ότι ήταν σε θέση να διακρίνει ανάμεσα στην αλήθεια και στην προσποίηση. Το γεγονός τον έκανε ν' απορήσει: Σκέφτονται τα φυτά; Αποφάσισε να εξετάσει το θέμα άπ' όλες τις πλευρές του, με νέες υποθέσεις, νέες μεθόδους, υποβάλλοντας σε δοκιμασίες μια μεγάλη ποικιλία φυτών, από κόψιμο φύλλων και κοτσανιών μέχρι ξερίζωμα. Τά φυτά άντιδρούσαν πάντα στις απειλές. Άν ο κίνδυνος ήταν υπερβολικά μεγάλος, τα φυτά λιποθυμούσαν και οι αντιδράσεις σταματούσαν εντελώς, αργότερα όμως, όταν ο κίνδυνος απομακρυνόταν ξαναζωντάνευαν. Έ ν α άπ' τα πειράματα ήταν πραγματικά εντυπωσιακό. Έ ξ ι μαθητές του Μπάξτερ τράβηξαν στην

Ό Μπάξτερ ανακάλυψε ότι υπήρχε ένας στενός δεσμός φιλίας ανάμεσα σ' αυτόν και τα φυτά του, τα οποία ένιωθαν και άντιδρούσαν όταν εκείνος νευρίαζε ενώ ήταν μακριά τους, σε άλλον όροφο του κτηρίου, στο κέντρο της Νέας Υόρκης ή ακόμα και εκατοντάδες μίλια μακριά. Τώρα θέλει να ανακαλύψει εάν οι «εκτος χρόνου» έπικοινωνίες, που αναφέρονται στα φιλοσοφικά συστήματα της Ανατολής, μπορούν να πραγματοποιηθούν δια μέσου των φυτών για «ανταλλαγές» από τη γη στους άλλους πλανήτες, όταν ο άνθρωπος θά φτάσει στον Ά ρ η και την Αφροδίτη. ΤΗΛΕΠΑΘΕΙΑ Ό Μαρσέλ Βόγκελ, χημικός ερευνητής της IBM στο Λος Γκάτος της Καλιφόρνιας, πραγματοποίησε μακροχρόνιες και προσεκτικές μελέτες που, στο τέλος, τον έπεισαν ότι ο άνθρωπος μπορεί και μάλιστα επικοινωνεί με τα φυτά, των οποίων ή ενέργεια διεισδύει στις άνθρώπινες δυνάμεις ενεργείας. Ό Βόγκελ συμπέρανε ότι ή συνηθισμένη ή και κοσμική ενέργεια ενυπάρχει σ' όλες τις ζωντανές υπάρξεις και ότι αυτό είναι που συνδέει συναισθηματικά τον άνθρωπο με τα φυτά και του επιτρέπει να επικοινωνεί μαζί τους. Ό ηλεκτρονικός Πιέρ Σωβέν του Ούέστ Πάτερσον, στο Νιου Τζέρσεϋ, είναι σίγουρος ότι τα φυτά έχουν ένα ενεργειακό πεδίο σαν κι αυτό που έχουν οι άνθρωποι και ότι μια κοινή δράση αυτών των δύο πε47


δίων θά μπορούσε να έχει πρακτικές εφαρμογές. Μετά από πολλά πειράματα, τα φυτά του, όταν διάβαζαν τη σκέψη του, που τους μετέδιδε με ηλεκτρονικά μηχανήματα, μπορούσαν να βάλουν μπρος, να σταματήσουν ή να πάνε ανάποδα ένα ηλεκτρικό τραινάκι πάνω στις γραμμές του. Κατασκεύασε μάλιστα μια «Γέφυρα Ούήτσον» εναλλασσομένου ρεύματος, ή οποία, σε συνδυασμό μ' έναν αιωρητή ενισχυμένου τόνου κι έναν μικρό ραδιοασύρματο δεμένον στο πόδι του, ενημέρωνε τα φυτά του νύχτα μέρα για ό,τι του συνέβαινε. Ανακάλυψε έτσι ότι αντιδρούσαν έντονα όταν του συνέβαινε κακό καί, όταν κατέστρεφε μερικά κύτταρα άπ' το ίδιο του το σώμα, ένώ βρισκόταν σε τηλεπικοινωνία με τα φυτά του, τα άποτέλσματα ήσαν άκόμα πιο εκπληκτικά. Στή διάρκεια μιας εκδρομής με το κορίτσι του, 80 μίλλια μακριά άπ' τα φυτά του, ανακάλυψε ότι αντιδρούσαν με απότομες κινήσεις του αιωρητή στις έντονες σεξουαλικές συγκινήσεις του... Ό Σωβέν νομίζει ότι, με τα απαραίτητα κεφάλαια για τη δημιουργία ενός κατάλληλου εργαστηρίου, θά μπορούσε όχι μόνο να κατασκευάσει μηχανήματα τα όποια με τη μεταβίβαση της σκέψης σ' ένα φυτό θά άναβαν το μοτέρ ενός αυτοκινήτου για να ζεσταίνεται τα πρωινά που κάνει κρύο, άλλα θά μπορούσαν καί να ανοίγουν την πόρτα του γκαράζ όταν πλησιάζει το αυτοκίνητο. Μέχρι καί αεροπλάνα θά μπορούσαν να πετάξουν με τη μεταβίβαση σκέψης δια μέσου των φυτών και οι πιθανοί αεροπειρατές θά ξεσκεπαζόντουσαν στο αεροδρόμιο πριν την επιβίβαση. Αυτό το πεδίο έρευνας είναι τόσο απέραντο που τα επιστημονικά εργαστήρια των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων ενδιαφέρθηκαν για τα πειράματα του Σωβέν. Ό Έλντον Μπέρντ, ιατρός μηχανικός του Εργαστηρίου του Ναυτικού στο Σίλβερ Σπρίνγκς της Μαίρυλαντ καί ο Ιάπωνας ηλεκτρονικός μηχανικός Δρ Χασιμότο ήδη εργάζονται προς αυτήν την κατεύθυνση. Ό Δρ Χασιμότο καί ή γυναίκα του προσάρμοσαν τον εξοπλισμό που χρησιμοποιεί ή αστυνομία για τη «διερεύνηση της αλήθειας» σε κάκτους για να πάρουν «προφορικές» απαντήσεις. Πράγματι, συνέλαβαν «συζήτηση» μεταξύ των φυτών που έμοιαζε με τους υψη-

Κληβ Μπάξτερ: «Είδα πολλά πράγματα που θά μ έκαναν να πιστεύω οτι κάθε κύτταρο έχει ανεξάρτητη ατομική συνείδηση». 48

λούς τόνους που ακούγονται από απόσταση στα σύρματα, με υψηλό βολτάζ, αλλά σε ποικιλία ρυθμών καί τόνων που συχνά έφταναν να είναι θερμοί καί σχεδόν χαρούμενοι. Κατάφεραν ακόμα να μάθουν στον κάκτο τους να μετράει καί να προσθέτει μέχρι το 20. Ό Δρ Χασιμάτο πιστεύει ότι ο τρισδιάστατος κόσμος μας είναι απλώς ή σκιά ενός άλλου τετραδιάστατου, άυλου κόσμου που ελέγχει τον δικό μας με την «πνευματική συγκέντρωση» που επίσης λέγεται «ψυχοκίνηση». ΚΕΡΑΙΕΣ ΣΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ Ό ηλεκτρονικός μηχανισμός Λ. Τζώρτζ Λώρενς ασχολείται με τη σύλληψη βιολογικών ραδιοκυμάτων χρησιμοποιώντας βιολογικά μέσα. Τοποθετεί ηλεκτρόδια εκεί που τα φυτά είναι αρκετά απομακρυσμένα από άλλες πηγές για να αποφύγει παράσιτα εκπομπής καί κατευθύνει ένα σωλήνα χωρίς φακό, με φαρδύ άνοιγμα (οι οπτικοί του άξονες είναι ίδιοι με του σωλήνα Φαρανταίη) προς ένα φυτό-στόχο. Εργαζόταν στο Όουκ Γκρόουβ Πάρκ της Νότιας Καλιφόρνιας, τον Οκτώβριο του 1971, μια απομακρυσμένη καί έρημη περιοχή. Μια μέρα που ξεκουραζόταν με τους συνεργάτες του το μηχάνημά τους είχε μείνει ξεχασμένο σημαδεύοντας τον ουρανό. Ξαφνικά, τα ηχεία εξέπεμψαν ξεκάθαρες παλμικές δονήσεις που κράτησαν μισή ώρα καί που δεν μπορούσαν να έξηγηθούν παρά με την υπόθεση ότι προερχόντουσαν από κάποια μετάδοση άπ' το διάστημα. Ό Λώρενς φοβήθηκε μή γελοιοποιηθεί με τέτοια υπόθεση καί το κράτησε μυστικό για αρκετούς μήνες. τελειοποιώντας στο μεταξύ τα μηχανήματα του. Τον Απρίλιο του 1972 πήγε σ' ενα κρατήρα ηφαιστείου, σε 700 μέτρα υψόμετρο, μέσα στην έρημο Μοχάβε, περιτριγυρισμένο από 78 τετραγωνικά χιλιόμετρα στρώματος λάβας όπου δεν φύτρωνε ούτε πράσινο φύλλο καί τοποθέτησε τα μηχανήματα του σημαδεύοντας το ίδιο σημείο του ούρανού όπως καί τον προηγούμενο Οκτώβριο. Μετά από αναμονή 90 λεπτών, συνέλαβε


πάλι ξεκάθαρες εκπομπές πού αποτελούνταν από γρήγορες σειρές παλμικών δονήσεων, 3 με 10 λεπτά ή κάθε μία και που κράτησαν για αρκετές ώρες. Ό Λώρενς συνέχισε τις μελέτες και τα πειράματα του στο εργαστήριο και με διαλείμματα εβδομάδων ή και μηνών κατέγραφε ξεκάθαρα σήματα που δεν έμοιαζαν με κανένα από τα σήματα που γνωρίζει ο άνθρωπος. Ό ίδιος πιστεύει ότι τα σήματα αυτά δεν προορίζονται για τη γη, αλλά ότι είναι βιολογικές επικοινωνίες άλλων ομάδων από τις οποίες εμείς είμαστε αποκλεισμένοι. Ό Λώρενς έστειλε τις μαγνητοταινίες του στο Ινστιτούτο Σμιθσόνιαν της Ουάσιγκτον μαζί με μια αναφορά από επτά σελίδες που κατέλεγε : «Παρατηρήθηκε μια φαινομενική αλυσίδα διαπλανητικών επικοινωνιών με σήματα άγνωστης προέλευσης και προορισμού. Εφόσον ή καταγραφή τους έγινε με βάση βιολογικά αισθητήρια όργανα, θα πρέπει να υποθέσουμε ότι ή μετάδοση τους είναι επίσης βιολογικού τύπου. Τά πειράματα έγιναν σε περιοχή όπου αποκλείεται ο ηλεκτρομαγνητισμός και ο εξοπλισμός που χρησιμοποιήθηκε δεν κατέγραφε ηλεκτρομαγνητικά κύματα. Τά περαιτέρω πειράματα δεν έδειξαν κανένα ελάττωμα στα μηχανήματα. Επειδή τα πειράματα με τις διαπλανητικές εκπομπές σημάτων δεν είναι συνηθισμένα προτείνουμε να επαληθευθούν και αλλού καί αν είναι δυνατόν, σε παγκόσμια κλίμακα. Το φαινόμενο είναι τόσο σημαντικό πού δεν πρέπει να αγνοηθεί». Τά πειράματα που έκανε αργότερα ο Λώρενς απέδειξαν ότι τα φυτά σαν και τους ανθρώπους, βαρυούνται και κουράζονται από την πολλή δουλειά και μπορούν να εμφανίσουν συμπτώματα εκνευρισμού, νευρικής κατάπτωσης, ότι μπορούν να μαραθούν άπ' τη μοναξιά αν μείνουν στην απομόνωση και να ξαναζωντανέψουν όταν βρεθούν συντροφιά με άλλα και ότι οι σπόροι, καθώς απέδειξαν προηγούμενα πειράματα των Ρώσων, μπορούν να φυτρώσουν γρηγορότερα και καλύτερα αν υποβληθούν σε παραψυχολογικές επιρροές. Τέλος, αποδείχθηκε ότι τα φυτά τα λούζει κρύος ιδρωτας όταν βρίσκονται κάτω άπ' τον αντιπαθητικό φωτισμό των σύγχρονων πόλεων με «νέον».

χώμα, το πότισε φρέσκο νερό και γιάτρεψε τις πληγές του. Άφού συνέδεσε το γεράνιο με τα μηχανήματα του, το φυτό έδειχνε πραγματικό τρόμο και φρίκη όταν πλησίαζε ο βασανιστής. Αντίθετα, κατέγραφε μια ήσυχη και ομοιογενή γραμμή όταν πλησίαζε ο φίλος του. Μιά ανακάλυψη των σοβιετικών, ακόμα πιο καταπληκτική, είναι ότι μια ρίζα σιταριού που είχε κλειστεί σε γυάλινο δοχείο και δεν ποτιζόταν για πολλές εβδομάδες, δεν πέθανε όπως περίμεναν, αλλά την βοηθούσαν οι άλλες ρίζες που ήταν φυτεμένες δίπλα και ποτίζονταν κανονικά, τροφοδοτώντας την κατά κάποιον τρόπο με υγρασία. Μέχρι τώρα καμία εξήγηση δεν δόθηκε για το φαινόμενο αυτό. ΟΙ ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΙ Οι πρώτες ανακαλύψεις σ' αυτόν τον τομέα — όπως και σε όλους τους άλλους — οδηγούσαν σχεδόν πάντα στη γελοιοποίηση των πρωτοπόρων. Ένας τέτοιος πρωτοπόρος ήταν και ο Σέρ Τζαγκάντις Χάνδρα Μπόουζ, από την Ινδία, που γεννήθηκε στα 1852. Με πολλήν επιμονή και αποφασιστικότητα έγινε επιστήμονας, αν και ή τότε αποικιοκρατική πολιτική της Μ. Βρεταννίας δεν το επέτρεπε στους ιθαγενείς. Η πρώτη του μεγάλη ανακάλυψη ήταν ότι μπορούσε, με ερτζιανά κύματα, να κάνει τα «νεκρά» μέταλλα να δείξουν αντιδράσεις ανάλογες με εκείνες των ζωντανών ανθρώπινων ιστών. Επίσης, «κοίμισε» με χλωροφόρμιο ένα τεράστιο πεύκο και του έκανε μια επιτυχή μεταμόσχευση, αποδεικνύοντας ότι και τα

Η φωτεινή διαύγεια που φαίνεται γύρω από αυτό το γεράνιο, χάρη στη μηχανή του Κίρλιαν, θυμίζει το «φωτοστέφανο» των αποκρυφιστών.

ΣΟΒΙΕΤΙΚΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ Το 1970, ή «Πράβδα» δημοσίευσε ένα άρθρο σχετικά με τις μελέτες της Ακαδημίας Γεωργικών Επιστημών «Τιμιριάζεφ» που δημιούργησαν σάλο στον παγκόσμιο τύπο. Μια άλλη σοβιετική εφημερίδα ή «Ίζβέστια» έστειλε έναν δημοσιογράφο για να εξετάσει το λόγο για τον όποιο έγινε τόσος θόρυβος. Στό Ινστιτούτο Άγροφυσικής του Λένινγκραντ, του έδειξαν μια φασολιά που έλεγχε μόνη της ένα μηχάνημα που μετρούσε, ακριβώς, τις καθημερινές της ανάγκες σε φώς και νερό. Έ ν α άλλο σοβιετικό επιστημονικό περιοδικό έγραψε ότι τα φασόλια, οι πατάτες και οι βολβοί έχουν καταπληκτική μνήμη (για τα «φλας» της λάμπας ύδρογόνου-ξένου) ακόμα και μετά από 18 ώρες. Έ ν α φυλλόδεντρο μπορούσε να ξεχωρίσει μια πέτρα που περιείχε ένα «δυσάρεστο» μετάλλευμα από μιαν άλλη εντελώς στείρα, πραγματοποιώντας έτσι μιαν αληθινή γεωλογική έρευνα. Ένας επιστήμονας ερευνητής του Νοβοσιμπίρσκ στη Σιβηρία έγραψε Οτι έβαλε κάποιον να ενοχλήσει, να κόψει, να κάψει και γενικώς να βασανίσει ένα γεράνιο. Ένας άλλος το περιποιήθηκε τρυφερά, σκάλισε το 49


φυτά μπορούν να ναρκωθούν όπως και τα ζώα. Στήν αρχή ή Βασιλική Εταιρία του Λονδίνου δεν παραδεχόταν τίποτα, αν και οι επιστημονικές αποδείξεις ήσαν ακλόνητες. Αργότερα, όταν έγραψε το βιβλίο του «Αντίδραση Ζώντων και Μη Ζώντων» (1902), ή περίφημη Εταιρία υποχρεώθηκε να παραδεχτεί ότι οι ανακαλύψεις του Ινδού έπρεπε να αναγνωριστούν σαν επιστημονικά δεδομένα. Στήν επόμενη εικοσαετία, ο Μπόουζ μελέτησε τις αντιδράσεις των φυτών στήν αφή, στο φως. στον ερεθισμό, και στο δηλητήριο, το πεπτικό και νευρικό τους σύστημα και τους επιθανάτιους σπασμούς τους. Οι βοτανολόγοι δεν τον παραδεχόντουσαν και, ιδιαίτερα, τη θεωρία του οτι τα φυτά έχουν νευρικό σύστημα. Εντούτοις, το 1914 τα αποτελέσματα των ερευνών του ήσαν τόσο πειστικά, ώστε και οι βοτανολόγοι με τη σειρά τους τα παραδέχτηκαν. Τέλος, το 1917, του δόθηκε τίτλος ευγενείας για την πρωτοπορειακή του προσφορά στήν επιστήμη. Ό μεγάλος γερμανός ποιητής του 18ου αιώνα, Γιόχαν Βόλφγκανγκ Γκαίτε είχε μεγάλο ενδιαφέρον για όλα τα είδη και τις μορφές της επιστημονικής έρευνας και έκανε σοβαρές μελέτες για την ποικιλομορφία των φυτών και την εύκολη προσαρμογή τους σε διαφορετικές καταστάσεις. Και όμως, ο εκδότης του αρνήθηκε να δημοσιεύσει το δοκίμιο του «Περί Μεταμορφώσεως των Φυτών», λέγοντας οτι ο Γκαίτε ήταν ποιητής και όχι επιστήμονας. Ό τ α ν το δοκίμιο τυπώθηκε αλλού, αγνοήθηκε εντελώς. Και όμως, 18 χρόνια μετά το Συνέδριο της Βιέννης, δημοσιεύτηκαν στοιχεία για τη μεταμόρφωση των φυτών και 30 χρόνια μετά, όλοι οι βοτανολόγοι είχαν παραδεχτεί τη θεωρία αυτή. Ό Γκαίτε πέθανε το 1832. Το 1859, ο Δαρβίνος ανακοίνωσε την αρχή της οργανικής εξέλιξης. ΤΑ ΦΥΤΑ ΑΓΑΠΟΥΝ ΤΟ ΒΙΟΛΙ Ο Δαρβίνος είχε προσπαθήσει, χωρίς επιτυχία, να κάνει μια «μιμόζα» να κουνήσει τα φύλλα της την ώρα που αυτός έπαιζε βιόλα. Και άλλοι βοτανολόγοι είχαν αποτύχει στήν προσπάθεια τους να καταγράψουν αντιδράσεις των φυτών στον ήχο. Ό τ α ν ο καθηγητής Τζούλιαν Χάξλεϋ παρακολουθούσε ένα πείραμα του Ίνδού βοτανολόγου Δρος Τ.Σ. Σίνγκ, σκέφτηκε ότι μπορούσε να επιδράσει στη ροή του πρωτοπλάσματος ενός υδροβίου ασιατικού φυτού (Hydrilla Yerticillata) με τον ήχο. Οι δύο επιστήμονες πέτυχαν να επιταχύνουν τη ροή με μια νότα από ένα κουρδιστήρι και έναν ειδικό τόνο από τις χορδές ενός βιολιού. Τά καθημερινά κοτσέρτα λαϊκής ινδικής μουσικής που παιζόντουσαν μετά, προκάλεσαν κατά 50% καλύτερη ανάπτυξη στα πειραματικά φυτά από τα άλλα φυτά που δεν άκουγαν μουσική. Τά πειράματα συνεχίστηκαν σε άλλα είδη φυτών και σε μεγαλύτερη κλίμακα. Το ρύζι καλυτέρεψε κατά 25 - 60% στήν ντόπια παραγωγή. Ακόμα και ο ρυθμός της λαϊκής αυτής μουσικής, χωρίς να συνοδεύεται από όργανα, προκαλούσε επιτάχυνση στήν ανάπτυξη και το άνθισμα του γλυκάνισου. «Τα φυτά που υπόκεινται στον ερεθισμό» εξήγησε ο Δρ Σίνγκ «είναι σε θέση να αφομοιώσουν μεγαλύτερες ποσότητες τροφής σ' ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, πράγμα που, φυσικά, οδηγεί σε μεγαλύτερη παραγωγή». Πρός το τέλος της δεκαετίας του '50 ένας ανθοπώ-

λης από το Ουισκόνσιν έβαλε μουσική στα θερμοκήπια του και απέκτησε φυτά με πιο ίσια κοτσάνια, με περισσότερα και καλύτερα λουλούδια και που άντεχαν περισσότερο άπ' το κανονικό. Ένας Καναδός μηχανικός μετέδιδε σονάτες του Μπαχ για βιολί, σε περιοχή φυτεμένη με σιτάρι και τα σπόρια που παρήγαγε ήταν κατά 66% μεγαλύτερα και βαρύτερα, ένώ ή βελτίωση ήταν ακριβώς ή ίδια για σιτάρι που είχε φυτευτεί σε ξερό χώμα ή σε γόνιμο έδαφος. Το 1960 αυτά τα αποτελέσματα οδήγησαν σε γεωργικά πειράματα μεγάλης κλίμακας, στο Ίλλινόις. και απέδωσαν μεγαλύτερες συγκομιδές στις περιοχές όπου παιζόταν μουσική και μάλιστα μουσική με υψηλούς τόνους (1.800 κύκλους το δευτερόλεπτο). Αργότερα, τα πειράματα απέδειξαν ότι ο ευρωπαϊκός σκώρος του σιταριού, του οποίου τα σκουλήκια προξενούν μεγάλες καταστροφές στους σιτοβολώνες, μπορεί να ελαττωθεί κατά 90% έάν υποβληθεί σε ήχους των 50.000 κύκλων που μοιάζουν με τους ήχους που εκπέμπει ή νυχτερίδα, ο χειρότερος εχθρός του. Στά μέσα της δεκαετίας του '60, οι Ρώσοι, Καναδοί και Αμερικανοί ερευνητές συμφώνησαν με τη θεωρία ότι ή δραστηριότητα και αναπνοή των ενζύμων στα φυτά αυξάνεται έάν ύποβληθούν σε υπερηχητικές συχνότητες, διαφορετικές όμως για κάθε είδος. Το 1968. ή «μέτζο σοπράνο» και μουσικός Ντόροθυ Ρέταλλακ από το Κολοράντο, άρχισε βιολογικές μελέτες εργαστηρίου για χόμπυ. Ανακάλυψε ότι τα φυτά είναι πολύ εκλεκτικά στο είδος της μουσικές που τους αρέσει. Η δυνατή μουσική «ροκ» έκανε τα χρυσάνθεμα να προσπαθούν «να αντιδράσουν» είτε μεγαλώνοντας υπερβολικά, είτε σταματώντας την ανάπτυξη τους. Αντίθετα, ή κλασική μουσική ήταν τόσο ευχάριστη για μια άλλη ομάδα χρυσανθέμων. ώστε μεγάλωσαν κανονικά και ομοιόμορφα γύρω άπ' το μεγάφωνο. Ανακάλυψε επίσης ότι ή μουσική «ροκ», αν παιζόταν μόνο με «ντράμς», δεν ήταν τόσο δυσάρεστη στα φυτά της όσο ή αρχική εκτέλεση, αλλά 18 μέρες αργότερα τα έκανε κι αυτά να γείρουν 10 μοίρες μακριά άπ' το μεγάφωνο, ένώ ή ομάδα χρυσανθέμων που άκουγε την κανονική έκτέλ.εση έγχορδων έγειρε 15 μοίρες προς τη μουσική. Τά επαναληπτικά πειράματα με διαφορετικά φυτά έδωσαν τα ίδια αποτελέσματα. Με τον καιρό, ή κυρία Ρέταλλακ προσδιόρισε ότι τα φυτά άγαπούν τον Μπαχ και την κλασική μουσική με ινδική κιθάρα, διότι έγερναν 35 μοίρες προς τα «Πρελούδια για Όργανο» και μέχρι 60 μοίρες προς την ινδική κιθάρα. Δέν αντέδρασαν καθόλου στη λαϊκή και δημοτική μουσική δείχνοντας αδιαφορία. Η Τζαζ (Ντιούκ Έλλινγκτον και Λούις Άρμστρονγκ) εκτιμήθηκε από 55% των φυτών που έγειραν προς αυτήν σε 15 - 20 μοίρες. Ό λ α αυτά τα αποτελέσματα είχαν σαν επακόλουθο την πολύ μεγαλύτερη απορρόφηση νερού όταν ή αντίδραση ήταν θετική. Δέν χρειάζεται να σημειωθεί ότι οι επαγγελματίες βοτανολόγοι και επιστήμονες δεν εύχαριστήθηκαν και μετά βίας παραδέχτηκαν τα αποτελέσματα της έρευνας ενός ερασιτέχνη. Και όμως, είναι γεγονός. Τα φυτά άντιδρούν στη μουσική ανεξάρτητα απ' το αν ο άνθρωπος μπορεί να το εξηγήσει ή όχι.

50

Ι


σεισμοι ΝΕΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΚΑΙ

ΤΗΝ ΦΥΣΗ TΩN ΣΕΙΣΜΩΝ

Οι μεγάλης κλίμακας σεισμικές δονήσεις πιθανόν να αποτελούν μία μόνο εκδήλωση σε μια ολόκληρη σειρά αλληλεξαρτωμένων φυσικών φαινομένων, όπως π.χ. οι μεταβολές της διάρκειας της ημέρας και της περιστροφικής κίνησης της Γης γύρω από τους Πόλους. Σ' αυτό το συμπέρασμα κατέληξε ο Δρ Ντον Λ. Αντερσον Διευθυντής του Σεισμολογικού Εργαστηρίου του Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Καλιφόρνιας. Η ανακοίνωση του Δρος Άντερσον έγινε την περασμένη έβδομάδα κατά τη διάρκεια του ετησίου συνεδρίου της Αμερικανικής Γεωφυσικής Ένωσης (Α.Γ.Ε.). Οι μελέτες στις όποιες προέβη ο Δρ. Άντερσον, τον οδήγησαν στην ανακάλυψη μιας σειράς περιέργων φαινομένων, τα όποια παρατηρήθηκαν όλα στις αρχές του αιώνα μας. Τα διαφορετικής φύσης φαινόμενα αυτά, φαίνονταν, μέχρι τώρα, ανεξάρτητα το ένα από το άλλο. Πραγματικά, κατά τη γνωστή περίοδο σεισμικής δραστηριότητας από το 1897 μέχρι το 1914, παρατηρήθηκαν 71 σεισμικέε δονήσεις, με ένταση, μεγαλύτερη από 8 της κλίμακας Ρίχτερ. Κατά την ίδια χρονική περίοδο, παρατηρήθηκαν τεράστια ώκεάνεια κύματα ύψους μεχρι 30 μ., καθώς και έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα. Αλλά και ή ταλάντευση της Γης γύρω από τον Βόρειο Πόλο, λόγω του ότι ο γεωγραφικός Βόρειος Πόλος δεν συμπίπτει με τον μαγνητικό, έφθασε στη μεγαλύτερη ένταση κατά την προαναφερόμενη περίοδο, με αποτέλεσμα ή Γη να διαγράφει άλλοτε μεγαλύτερους και άλλοτε μικρότερους κύκλους περί τον Πόλο. Και ή όλη σειρά των «συμπτωματικών» αυτών γεγονότων συμπληρώνεται με τη μεταβολή της διάρκειας της ημέρας και την επιβράδυνση της ταχύτητας περιστροφής περί τον άξονα της Γής. Ό π ω ς υπογραμμίζει σχετικά ο Δρ Άντερσον. «Η περί τον άξονα της Γής ταχύτης περιστροφής, έμειώθη σε πέντε χρόνια, περισσότερο από ό,τι στα τελευταία 2.000 χρόνια, ενώ — συγχρόνως — ή μέση παγκόσμιος θερμοκρασία της Γής ηύξήθη κατά ένα βαθμό Κελσίου, ή επιφάνεια της θαλάσσης επίσης ανήλθε και ή προς τα δυτικά μετατόπισις του μαγνητικού πεδίου, έπεταχύνθη». Αλλά ποια είναι ή σχέσης μεταξύ των ανωτέρω φαινομένων, αν βέβαια υπάρχει κάποια αλληλεξάρτηση; Κατ' αρχήν, παρατηρεί ο Δρ. Άντερσον, «Δέν έχουν ακόμη ξεκαθαριστεί τα αίτια και τα αποτελέσματα. Πιθανόν όμως, τα παραπάνω φαινόμενα να μήν είναι τόσο συμπτωματικά, όσο, φαίνεται αρχικά». Πρέπει να αναφερθεί ότι οι επιστήμονες πραγματοποίησαν σημαντικά βήματα σχετικά με την πρόβλεψη των σεισμών κατά την τελευταία πενταετία. Σημαντική ώθηση στις σχετικές έρευνες έδωσε ή αναβίωση της θεωρίας κατά την οποία το ανώτερο στρώμα

του φλοιού της Γης, όχι μόνο δεν είναι σταθερό αλλά αποτελείται από μια δωδεκάδα περίπου «δίσκους», οι όποιοι κινούνται σε σχέση ο ένας με τον άλλο. Ό φλοιός της Γης — σύμφωνα με την ανωτέρω θεωρία — μοιάζει μέ μεταφορικό ιμάντα ο όποιος από το ένα άκρο μεταφέρει συνεχώς νεοσχηματιζόμενο φλοιό, που «καταναλίσκεται» στην άλλη άκρη του ιμάντα. Η πίεση στο εσωτερικό της Γης αυξάνεται και νέο λιωμένο υλικό ωθείται προς το βυθό της θάλασσας, με αποτέλεσμα τον διαχωρισμό και την πρόκληση κινήσεων στους «δίσκους», που — όπως αναφέρθηκε πιο πάνω — άποτελούν το ανώτερο στρώμα του γήινου φλοιού. Ό τ α ν ένας τέτοιος «δίσκος» — π.χ. ο δίσκος της περιοχής του Ειρηνικού Ώκεανού συναντηθεί με έναν «ηπειρωτικό δίσκο» — όπως είναι ο «δίσκος» της Βορείου Αμερικής — ο πρώτος εισχωρεί κάτω από τον δεύτερο, προκαλώντας επιστροφή λιωμένου ύλικού στο εσωτερικό της Γής. Στίς περιοχές ακριβώς όπου συναντιώνται οι «δίσκοι», παρατηρείται έντονη σεισμική δραστηριότητα. Ούτε όμως ή κίνηση αυτή των «δίσκων» του γήινου φλοιού και οι επακόλουθες σεισμικές δονήσεις συνιστούν την ολοκληρωμένη εικόνα της «αλυσίδας» στην ανταλλαγή ενεργείας. Η πλήρης εικόνα, περιλαμβάνει τη μεταφορά ενεργείας από την ατμόσφαιρα στον εξωτερικό φλοιό της Γής και από εκεί στον πυρήνα του έσωτερικού του πλανήτη, από όπου επαναρχίζει ή αντίστροφη πορεία. Η διαδικασία αύτη πραγματοποιείται ώς εξής. Ό τ α ν μειώνεται ή ταχύτητα περιστροφής της Γής, απελευθερώνεται «περιστροφική» ενέργεια ή οποία είναι δυνατόν να μεταφερθεί στον εξωτερικό φλοιό της Γής, ή στον πυρήνα. Ό Δρ Άντερσον, έχει τη γνώμη ότι οι μεγάλοι σεισμοί απελευθερώνουν αρκετή ενέργεια για τον επηρεασμό της περιστροφής της Γής περί τον άξονα της. Ένας άλλος ένας επιστήμονας — ο Δρ Φράνκ Πρέςς του Τεχνολογικού 'Ινστιτούτου της Μασσαχουσέττης — εργαζόμενος ανεξάρτητα, υποστήριξε ότι οι σεισμικές δονήσεις σε ορισμένες περιοχές, σε πρώτη φάση οξύνουν την ταλάντευση της Γής περί τον άξονα της και διευρύνουν την απόκλιση μεταξύ του γεωγραφικού και του μαγνητικού Βορείου Πόλου. Στή συνέχεια, ακολουθεί μία περίοδος ύφεσης της σεισμικής δραστηριότητας, κατά την οποία μειώνεται ή κατά την πρώτη φάση διεύρυνση της απόκλισης μεταξύ μαγνητικού και γεωγραφικού Βορείου Πόλου, λόγω μεταφοράς ενεργείας στον εξωτερικό πυρήνα της Γής. Οι κινήσεις που δημιουργούνται κατ' αυτόν τον τρόπο στον πυρήνα, όδηγούν στη μεταβολή του ρυθμού περιστροφής της Γής και στη μετατόπιση του μαγνητικού πεδίου. Η μετατόπιση αυτή, με την σειρά της, αντανακλά στο μάγμα μέσω του οποίου ανέρχεται πάλι στην επιφάνεια της Γής με Συνέχεια στη σελίδα 54 51


λαβυρινθοι του χρονου ΕΝΖΟ BERNADINI

Ο ι

πέντε νεαροί της ομάδας σπηλαιολόγων «Ρ. ντε Λορέντις» που τον Φεβρουάριο του 1970 αποφάσισαν να σκάψουν τη βάση ενός λοφίσκου στο Πόρτο Μαντίσκο — στα περίχωρα του Ότράντο — για να δουν αν μια σχισμή του ασβεστόλιθου έκρυβε κάποιο ευρύτερο πέρασμα για το σπήλαιο που βρισκόταν από κάτω, δεν φαντάστηκαν βέβαια ότι θά έφερναν στο φώς μια καταπληκτική ανακάλυψη. Άφού έβγαλαν αρκετή ποσότητα κοκκινόχωμα — χαρακτηριστικό της γης του κάμπου της Πούλια, ιταλικής επαρχίας—διέκριναν έπί τέλους ένα διάδρομο, που όδηγούσε σε ένα καινούριο σπήλαιο, το όποιο μπορούσαν αμέσως να εξερευνήσουν. Το πρώτο πράγμα που είδαν οι πέντε νεαροί σπηλαιολόγοι, καθώς φώτισαν το εσωτερικό του σπηλαίου με τους ηλεκτρικούς φακούς τους, ήταν ένα μικρό μέρος απ' όπου ανοιγόταν ένα φυσικό φρεάτιο, βαθύ έως πενήντα μέτρα, στη βάση του οποίου υπήρχαν αρκετά κεραμικά θραύσματα, οστά, εργαλεία και όπλα κυνηγίου, αδιάψευστα τεκμήρια της παρουσίας του ανθρώπου. Συγκινημένοι από την ανακάλυψη πως σ' αυτό το μέρος είχε κατοικήσει άνθρωπος, προχώρησαν προσεκτικά στην εξερεύνηση τους χωρίς ν' αγγίξουν τίποτε, κάνοντας μεγάλες άκρο βασίες, προσέχοντας να μήν πατήσουν και καταστρέψουν τ' άχνάρια και τ' απομεινάρια που βρίσκονταν στο βάθος του φρέατος και στο διάδρομο. Μπροστά στό παρελθόν

Κι έδώ πιό πέρα υπάρχουν κομμάτια κεραμικά. Άλλωστε ο κεντρικός διάδρομος αρχίζει να ξεχωρίζει και, δεξιά κι αριστερά, μονοκόμματοι λίθοι φαίνονται να τοποθετήθηκαν έτσι ώστε να δείχνουν 52

Μετάφραση Κλειώ Κοασίν

το σημείο της διαδρομής ή να έμπο δίζουν το πέρασμα πέρα απ' τα όρια που διαγράφονται καθαρά. Η μεγάλη ηλικία των πέτρινων τειχών είναι εκτός αμφιβολίας γιατί πολύ συχνά ένα σταλαγμιτικό στρώμα τα περιβάλλει ενώ απ' την οροφή κομψά σχήματα σταλακτιτών έρχονται να ένωθούν μαζί τους. Μεγαλιθικές Μπαντίσκο.

άναπαραστάσεις

της

Στή βάση των χωρισμάτων, προς τα κάτω, στρογγυλά βαθουλώματα μοιάζουν καταπληκτικά με τις λεγόμενες «χύτρες των γιγάντων». Σχηματίστηκαν απ' τη συνεχή τριβή των νερών των χειμάρρων - όμως έδώ πολύ συχνά συνέβαλε ο άνθρωπος στο σχηματισμό τους. Υπάρχουν επίσης σωροί δοχείων γκρί«Σπηλιάς του Ελαφιού» στό Πόρτο


ζων και μαύρων, που μερικά είναι ολόκληρα και άλλα κομματιασμένα πολύ εύκολα όμως μπορούν ν' άνασυγκολληθούν. Στό σημείο αυτό μπορούμε να φανταστούμε τη συγκίνηση, τη χαρά, την έκπληξη, το αίσθημα της δυσπιστίας, που συνεπή ρε τους πέντε φίλους, μόλις σήκωσαν τα μάτια τους και αντίκρισαν αυτό που φάνηκε στο φως των φανών τους: μια φανταστική σειρά από ζωγραφιές, εκπληκτικής ομορφιάς και αρμονίας χρωμάτων. Συνεχίζουν να ψάχνουν και το φως πέφτει στον αντικρινό τοίχο. Και έκεί άλλα σχέδια. Οι σπηλαιολόγοι προχώρησαν κατά μήκος του στενού διαδρόμου. Παντού όπου έπεφτε το φως και ή ματιά τους, αντίκριζαν σχέδια και ζωγραφιές. Φαινόταν πολύ ώραΐο για να είναι αληθινό. Όμως δεν ήταν παραμύθι: είχαν πράγματι ανακαλύψει ένα σπήλαιο γεμάτο προϊστορικά σχέδια, χρωματισμένα ζωηρά, των οποίων το νόημα σήμερα μας φαίνεται ακατάληπτο: πρόκειται για σύμβολα που ίσως στο μέλλον μπορέσουμε να εξηγήσουμε. Όμως τί σημασία έχουν τα ερωτηματικά, σε τέτοιες μαγικές στιγμές, για τους πέντε νέους, που μόλις ανακάλυψαν έναν κόσμο απίστευτο, του οποίου ή μοναδική σπουδαιότητα φάνηκε άπ' την πρώτη στιγμή; Οι δύο σπηλαιολόγοι που ήσαν επί κεφαλής της ομάδας και είδαν πρώτοι τις ζωγραφιές, δεν μπορούν να νικήσουν τη συγκίνηση τους. Έτσι αρχίζουν να γελούν, να κλαίνε, να φωνάζουν άπ" τη χαρά τους. Άφού ξεπέρασαν το πρώτο σόκ, οι ερευνητές των σπηλαίων αποφάσισαν να προχωρήσουν με προσοχή. Αφού πέρασαν άπ' τον πρώτο διάδρομο, φτάνουν σε μιαν αίθουσα καί, ακολουθώντας τη διεύθυνση των χαμηλών πέτρινων τοίχων, βλέπουν άλλους διαδρόμους ν' ανοίγονται μπροστά τους. Μετά από ώρες και ώρες εξερεύνησης, οι πέντε φίλοι ξανανεβαίνουν το φρεάτιο και βγαίνουν στο ύπαιθρο. Εϊναι ήδη σκοτεινά. Το σπήλαιο κάτω είναι πελώριο. Οι κύριοι διάδρομοι και οι πολυάριθμες διακλαδώσεις έχουν συνολικό μήκος 4 χιλιομέτρων. Μά οι σπηλαιολόγοι αναγκάζονταν να σταματούν κάθε τόσο μπροστά σε βάραθρα καί εμπόδια άπ' τα όποια μόνο μερικά φαίνονταν φυσικά. Άραγε ή πορεία τους θά παρουσιάσει εκπλήξεις:

Προϊστορικό μνημείο Οι ζωγραφιές βρίσκονται στα τοιχώματα καί μερικές φορές στην οροφή των τριών κύριων διαδρόμων. Είναι περισσότερα από εξήντα «ταμπλώ», σε συνθέσεις από 20 έως 30 σχέδια. Συνολικά έχουμε περί τα 2.000 σχέδια το λιγότερο. Το χρώμα που συνανταμεσυχνότερα είναι το κόκκινο — ίδιο χρώμα με το εξωτερικό έδαφος — ακολουθεί το κίτρινο-καφέ, το μαϋρο καί το γκρίζο — το τελευταίο το πετύχαιναν χρησιμοποιώντας την κοπριά των νυχτερίδων. Άπό πρώτη άποψη και μετά από έναν πρόχειρο έλεγχο, τα περισσότερα σχέδια ανήκουν στο σχηματικό αφηρημένο στυλ, με ένα μέρος παλαιοτέρων ίσως σχεδίων, που μπορούμε να αναγνωρίσουμε εύκολα λόγω της φυσικής περιγραφής του θέματος. π.χ. σκηνές κυνηγίου, αγρίων κατσικιών ελαφιών, ανθρώπινες σιλουέτες, γενικά κυνηγών με τόξο, διαφόρων άλλων ζώων, αποτυπώματα χεριών, μερικές φορές χωρίς φάλαγγες στα δάχτυλα. Τά αφηρημένα σχέδια περιλαμβάνουν ηλιακά σημεία, αστρικά, μαιάνδρους, περίπλοκα λαβυρινθοειδή καί γεωμετρικά σχήματα, επίσης φιδοειδή, ζίγκ ζάγκ, κύκλους γεμάτους στίγματα στο εσωτερικό τους. Τή μελέτη αυτών των σχημάτων ανέλαβε ο μεγαλύτερος 'Ιταλός ερευνητής της προϊστορίας καί αρχαίας τέχνης, καθηγητής Πάολο Γκρατζιόγι, αλλά δεν την περάτωσε ακόμα, διότι απαιτείται πολύς Αμφίβολa λαίου.

χρόνος καί επιμονή. Ακόμα καί ή παράλληλη παρατήρηση των κεραμικών, που ο προϊστορικός άνθρωπος μετέφερε καί τοποθέτησε κατά μήκος των διαδρόμων καί κατά πλειοψηφία κάτω από τους ζωγραφιστούς τοίχους, μπορεί να διαλευκάνει πολλά αβέβαια μέχρι τώρα σημεία. Μπορούμε να πούμε π.χ. ότι οι καλλιτέχνες του Πόρτο Μπαντίσκο έζησαν κατά τη Νεολιθική Εποχή, από 4.000 εως 3.000 χρόνια π.Χ. Η ακριβής ημερομηνία θά συμπληρώσει έναν πίνακα που αρχίζει να σχηματίζεται καί ήδη σήμερα αποτελεί, όπως λέγει ο καθηγητής Γκρατζιόγι, «το σπουδαιότερο μνημείο ζωγραφικής του τέλους της Προϊστορικής περιόδου που βρέθηκε ποτέ στην Ευρώπη». Οι ζωγραφιές του Πόρτο Μπαντίσκο εκπλήττουν με την πρωτοτυπία τους. Ό κύκλος μορφής νατουραλιστικής, που μπορούμε να αποκαλέσουμε «ο κύκλος του κυνηγίου», συμπεριλαμβάνει ανθρώπινες φιγούρες με τα χέρια ανοιχτά προς τα πάνω, σε μια στάση προσευχής ή ευχαριστίας, ή, σε άλλες περιπτώσεις, έχουν το αριστερό χέρι ακουμπισμένο στο γοφό τους καί το δεξί ανοιγμένο μπροστά προς τα πάνω ή ίσο, δείχνοντας έτσι τη φιγούρα ενός χορού. Τέτοια σχέδια μπορούν να συγκριθούν με αυτά των σπηλαίων της Νοτίου 'Ισπανίας, όπως π.χ. του Τάγιο ντέ Μπασινέτε κοντά στο Κάντισε, όπου πολύ συχνά εμφανίζεται πολύ καθαρά το κέρας του έλαφιού. Οι κυνηγοί αντίθετα, μπορούν να συγκριθούν με τους τοξό-

αστρικά και ηλιακά σύμβολα κοσμούν τα τοιχώματα του σπη

53


τες των ζωγραφικών της Ανατολικής Ισπανίας— Πράντο ντέλ Ναβάγο, Κουέβα ντέ λά Βιέγκα, Μορέλλα λά Βιέγκα. Ο άνθρωπος

καί ή ελικοειδής γραμμή

Η μεγαλύτερη ομάδα των σχεδίων κατά τη Νεολιθική Ευρωπαϊκή περίοδο απαρτίζεται από αστρικά σημεία, ηλιακά, σπειροειδή και ζιγκ - ζάγκ, που ήσαν ήδη γνωστά και στην Παλαιολιθική εικονογραφία. Όμως, στην περίπτωση του Πόρτο Μπαντίσκο έχουμε μιαν ομάδα σχεδίων σε στυλ εξαιρετικής τεχνοτροπίας. Πρόκειται γι' αυτά που παρουσιάζουν ανθρώπινα δντα σε σχήμα «κλεψύδρας» και «ελικοειδούς γραμμής». Τέτοια σχέδια βρήκαμε καί στην Ισπανία, στο Λάς Μορίσκας, στο Λός Βίνας, στο Λος Γκαβιλάνες, στο Πουέρτο Παλάσιος, στο Έλ Έσκοριαλέγιο, στο Έλ Γκαμπάλ είναι επίσης παρόντα και στα ζωγραφικά του Λεβάντζο, όπου οι φιγούρες μοιάζουν καταπληκτικά με τα γυναικεία είδωλα της νεολιθικής εποχής της ανατολικής Μεσογείου: ένα τρίγωνο με την κορυφή προς τα κάτω, για το πάνω μέρος του σώματος, και προς τα πάνω, για το κάτω μέρος του. Γιά το είδωλο του άρρενος προστίθενται στα δύο τρίγωνα τα χέρια και το χαρακτηριστικό όργανο του φύλου. Το «ελικοειδές ή σπειροειδές» σχήμα είναι, αντίθετα, το μοναδικό που βλέπουμε στο Πόρτο Μπαντίσκο και δεν βρίσκουμε πουθενά κάτι παρόμοιο σε άλλες προϊστορικές ζωγραφιές. Αρχίζει από έναν άνθρωπο με τριγωνικό κεφάλι, σπειροειδείς βρα χίονες, διπλωμένα ή ανοιχτά πόδια, συνεχίζει μετά με μιαν άλλη φιγούρα όπου το τρίγωνο στρογγυλεύει,

Πολύ ενδιαφέρον παρουσιάζει, μεταξύ των άλλων, ή κάτω δεξιά εικόνα, που θυμίζει παράξενα διάφορες λομβαρδικές, γαλλικές, ισπανικές και σοβιετικές αναπαραστάσεις. ένώ στα μέλη αυξάνεται ή σπειροειδής γραμμή και φτάνει τέλος σε ενα σύμπλεγμα κυματοειδών καί σπειροειδών γραμμών, μέσα από τις όποιες με κόπο αναγνωρίζεται μια ανθρώπινη φιγούρα. Όμως αυτή ή γραμμή του σπιράλ μεταφέρεται απ' τους προϊστορικούς ζωγράφους και πάνω στους βράχους, για να απεικονίσουν πολύπλοκους λαβύρινθους, των οποίων το νόημα μας ξεφεύγει εντελώς. Άγνωστο επίσης το νόημα των αφηρημένων σχεδίων, που είναι και ή πλειοψηφία καί δεν μπορούν να συγκριθούν με κανένα γνωστό μέχρι σήμερα σπηλαιολογικό σχέδιο. Είναι αδύνατο επίσης να πούμε αν όλα αυτά τα σχέδια που σχηματίζουν τα προϊστορικά ταμπλώ αντιπροσωπεύουν μιαν οργανική ολότητα ή απλώς είναι σχέδια χωρίς καμία σχέση μεταξύ τους και αν, τέλος, έγιναν απ' τον ίδιο τον καλλιτέχνη. Η προσέγγιση μεταξύ των αφηρημένων καί των ρεαλιστικών

σεισμοι ΝΕΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΚΑΙ

ΤΗΝ ΦΥΣΗ TΩΝ ΣΕΙΣΜΩΝ

τη μορφή σεισμικών δονήσεων και ηφαιστειακών εκρήξεων. Ό Δρ Άντερσον πιστεύει ότι έχει αποδείξεις σχετικά με μια περιοδικότητα 40 ετών της ανωτέρω διεργασίας. Πραγματικά, πολλοί από τους μεγάλους σεισμούς στις αρχές του αιώνα μας, συνέβησαν γύρω στα 1911, δηλ. όταν ή απόκλιση μεταξύ μαγνητικού και Βορείου Πόλου βρισκόταν στο μεγαλύτερο σημείο 54

συμβόλων μας κάνει να σκεφτούμε ότι είναι έργο πολλών καλλιτεχνών, που δημιούργησαν σε διαφορετικές εποχές. Κάθε άλλη όμως ερμηνεία είναι επίσης δεκτή σήμερα. Λίγους μήνες μετά την εξαιρετική ανακάλυψη του σπηλαίου του Πόρτο Μπαντίσκο, βρέθηκαν στην κοντινή Σάν Τσεγάρεα σπήλαια με άλλες ζωγραφιές, με πέτρινα χωρίσματα καθώς καί άφθονα κεραμικά είδη. Το φαινόμενο δεν είναι το μόνο, και υπάρχει υποψία ότι στα σπήλαια της επαρχίας της Πούλια καί των πέριξ κρύβονται αρχαιολογικοί θησαυροί αφάνταστοι. Η ζώνη αυτή είναι σήμερα στο κέντρο του ενδιαφέροντος των ερευνητών: ο σπηλαιολογικός περίπατος των πέντε φίλων της Μάλιε, μας έφερε στο φώς μια κληρονομιά ανυπολόγιστης αξίας και ενδιαφέροντος για τη μελέτη της μεσογειακής Προϊστορίας. Enzo Bernardini

της. Το ίδιο παρατηρήθηκε καί με τους μεγάλους σεισμούς του Άσσάμ (1950) καί της Καμτσάκα (1952). Κατά τα λίγα τελευταία χρόνια, οι επιστήμονες κατόρθωσαν να κάνουν βραχυπρόθεσμες προβλέψεις πολλών σεισμών, λίγο προτού εκδηλωθούν. Έάν οι υποθέσεις των ειδικών Άντερσον καί Πρέςς επαληθευθούν, οι επιστήμονες Θα έχουν στη διάθεση τους ένα μοντέλο για μακροπρόθεσμες προβλέψεις περιόδων χαρακτηριζομένων από έντονη σεισμική δράση, με βάση την περιοδικότητα των 40 ετών που αναφέρθηκε ανωτέρω.


λεξικο του παρελθοντος ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΕΦΗ ΚΑΡΠΟΔΙΝΗ Προσαρμόσαμε το «Λεξικό του παρελθόντος» στα Ελληνικά μέτρα. Η συνεργάτιδα μας δις Έφη Καρποδίνη θά μας παρουσιάζει άρθρο με άρθρο την προϊστορία — Ιστορία — λαογραφία του τόπου μας.

Ε

πιχειρώντας ο άνθρωπος να δώσει μιαν απάντηση στα διάφορα ερωτήματα, που ο ίδιος βάζει στον εαυτό του σχετικά με την εμφάνιση του πάνω στη γη, την προέλευση του και την πορεία του πάνω στον πλανήτη μας, στρέφεται σε μιαν αναζήτηση μέσα στα βάθη των χρόνων και των αιώνων το χρονικό διάστημα που καλύπτεται από τη δράση του ανθρώπου, μέχρι τη στιγμή που εμφανίζονται τα γραπτά μνημεία, ονομάζεται Προϊστορία και ή επιστήμη που ασχολείται με την περίοδο αύτη Προϊστορική Αρχαιολογία ή Προϊστοριολογία. ΕΠΟΧΗ

ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ

Στήν προϊστορία και συγκεκριμένα ανάμεσα στους δύο μεγάλους γεωλογικούς αιώνες, τον Πλειστόκαινο και τον Όλόκαινο, στήν εποχή που είναι γνωστή σαν λίθινη εποχή ή εποχή του λίθου, συναντά κανείς τα πρώτα βήματα του ανθρώπου και αναγνωρίζει την αφετηρία μετέπειτα εξελίξεων. Η εποχή του λίθου διακρίνεται σε Παλαιολιθική, Μεσολιθική, Νεολιθική. Η Παλαιολιθική εποχή (αρχαιότερη, μέση, νεότερη) που αντιστοιχεί για τους ερευνητές του ανθρώπινου πολιτισμού με τον Πλειστόκαινο των γεωλόγων, είναι μια εποχή που χαρακτηρίζεται από βίαιες μεταβολές, από περιόδους φοβερού ψύχους, που επικράτησε πάνω στη γη προκαλώντας, όπως ήταν φυσικό, μεγάλες κλιματολογικές μεταβολές που συνεχίστηκαν για πολύ καιρό μέχρις δτου το κλίμα, ή κατανομή της βλάστησης και όλοι οι σχετικοί παράγοντες να σταθεροποιηθούν στη σημερινή περίπου κατάσταση. Η εποχή αύτη είναι ξεχωριστή από τις άλλες κατά τα λεγόμενα των γεωλόγων. Κατ' αυτήν αποκτούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους τα ζώα που ήταν προορισμένα μαζί με τον άνθρωπο να μοιραστούν την κυριαρχία πάνω στη γη και συγκεκριμένα τα βοοειδή, το άλογο και τα πρώτα συγγενή είδη του σκύλου (αλεπούδες, τσακάλια, λύκοι). Ό σ ο για τα ανθρώπινα φύλα αυτά διαμορφώνονται στα νεότερα πλειστοκαινικά χρόνια ( 4 0 0 0 0 - 8 0 0 0 π.Χ.). Τήν ίδια εποχή (πλειστόκαινο, διάρκεια περισσότερο από μισό εκατομμύριο χρόνια) ο άνθρωπος ανακαλύπτει και τελειοποιεί την έπιτηδειότητά του να κατασκευάζει εργαλεία, δίνοντας μας τον πρώτο τύπο ενός καθαυτό

Το κρανίο της πάνω φωτογραφίας βρέθηκε στό σπήλαιο Κόκκινες Πέτρες στα Πετράλωνα της Χαλκιδικής το 1960. Άνήκει σε γυναίκα που εζησε 75.000 εως 50.000 χρόνια πριν από την εποχή μας. Το κρανίο αυτό φυλάγεται στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης και είναι ή αρχαιότερη Μαρτυρία για την παρουσία του παλαιολιθικού ανθρώπου στήν Ελλάδα. Το 1958 στις όχθες του Πηνειού βρέθηκαν τα πρώτα εργαλεία της Παλαιολιθικής μαζί με απολιθωμένα οστά θηλαστικών του Πλειστόκαινου. Κάτω φωτογραφία: δύο δείγματα λιθοτεχνίας της Μέσης Παλαιολιθικής: ενα ξέστρο (αριστερά) και διπρόσωπη φυλλόσχημη αιχμή (Μουσείο Βόλου). 55


εργαλείου : τον Άμπεβίλλιο και Άχελαίο χειροπέλεκυ, ένα είδος μπαλτά, χωρίς λαβή, από πελεκημένο πυριτόλιθο. Κι εδώ πρέπει να πούμε πως ο πυριτόλιθος (τσακμακόπετρα), ένα σκληρό σκοτεινόχρωμο χαλαζιακό πέτρωμα, μαζί με τον όψιδιανό (υαλώδες ηφαιστειακό πέτρωμα), ήταν το φυσικό υλικό που μπορούσε να προσπορισθεί ο προϊστορικός άνθρωπος για να κατασκευάσει εργαλεία. Με λίγα ή περισσότερα κτυπήματα σε πυρήνες πυριτόλιθου, που γίνονται στην άρχή βέβαια τελείως τυχαία κι αργότερα σε συγκεκριμένο σημείο, ο άνθρωπος μορφοποιεί το εργαλείο ή κατεργάζεται τις παρασχίδες που παίρνει. Ό λίθινος χειροπέλεκυς θά αποτελέσει το βασικό εργαλείο του ανθρώπου. Λίθινος χειροπέλεκυς βρέθηκε και στην Ελλάδα, στη Μακεδονία, κοντά στο Παλαιόκαστρο (1963). Είναι από πρασινωπό τραχίνη λίθο και βρίσκεται σήμερα στο μουσείο της Βέροιας. Άφθονα λείψανα λίθινων εργαλείων βρέθηκαν επίσης στη χώρα μας στις όχθες του Πηνειού και στο εσωτερικό της χώρας (Κρανώνα) από τη μέση παλαιολιθική (100.000 - 50.000 π.Χ.), στην Ή π ε ι ρο (κοιλάδα νου Λούρου και σε άλλες 15 τοποθεσίες), στα Ιόνια νησιά, Πελοπόννησο, Β. Σποράδες. Τά ευρήματα στήν Αλόννησο μαρτυρούν την πανάρχαιη παρουσία και δράση του ανθρώπου στο Αιγαίο. Στά αβέβαια νερά της παλαιολιθικής ιστορίας πραγματική σχεδία είναι οι άνθρωποι του Νεάντερταλ και ο πολιτισμός τους. Σκελετοί αύτού του κλάδου βρέθηκαν στην Ευρώπη, Ασία, Β. Αφρική. Στήν Ελλάδα, σε ένα σπήλαιο στα Πετράλωνα της Χαλκιδικής, βρέθηκε κρανίο παλαιολιθικού ανθρώπου τύπου Νεάντερταλ. Το είδος του Νεάντερταλ πριν από 40.000 ή 50.000 χρόνια εξαφανίζεται τελειωτικά. Στόν παλαιό κόσμο κυριαρχεί ο έμφρων άνθρωπος (Homo Sapiens). Με την εμφάνιση του συντελείται πρόοδος στήν τεχνολογία. Επινοείται μια νέα μέθοδος, ή λάξευση «διά πιέσεως». Χάρη σ' αυτήν και την τεχνική των λεπίδων (φολίδες μακρόστενες, με παράλληλες πλευρές, σαν λάμες μαχαιριού) κατασκευάζονται εργαλεία διαφόρων τύπων και έπιτυγχάνεται ή κατεργασία του κόκκαλου, ελεφαντόδοντου, έλαφοκέρατου και του ξύλου. Ό άνθρωπος χρησιμοποιεί τώρα βελόνες και μάλιστα με οπές, για να ράβει δέρματα, που χρησιμο-

ποιεί σαν ενδύματα. Το πιό σημαντικό όμως επίτευγμα του ανθρώπου σ' αυτή την εποχή (νεότερη παλαιολιθική) είναι ή εφεύρεση της βαλλίστρας ακοντίων (έκτοξευτήρα ακοντίων) και κατόπιν και του βέλους. Έ τ σ ι ο άνθρωπος, αρχίζοντας από τις δοκιμαστικές θραύσεις των κροκάλων, φθάνει στην έμπειρη κατασκευή μιας σειράς από ειδικευμένα εργαλεία και σύνεργα που του επιτρέπουν όχι μόνον να εξασφαλίσει την τροφή του άλλα και να κάνει τα πρώτα βήματα στήν τέχνη. Οι άνθρωποι της νεότερης παλαιολιθικής άφησαν λείψανα στα ασβεστολιθικά εδάφη της δυτικής Εύρώπης, (Ν.Δ. Γαλλίας, Β. Ισπανίας) μαζί με τις πρώτες καλλιτεχνικές δημιουργίες του ανθρώπου, που τις συναντάμε στα τοιχώματα των σπηλαίων και των σπηλαιόμορφων καταφυγίων (σπήλαια Λασκώ, Τρία αδέλφια, Φόν ντε Γκώμ, Αλταμίρα) ενώ προς τα ανατολικά ως τη Σιβηρία μικρά γλυπτά ειδώλια γυναικείων μορφών εκπλήσσουν με τη δύναμη της έκφρασης. Αληθινά έργα τέχνης. Στήν Ελλάδα λείψανα βρέθηκαν στήν Κωπαΐδα (σπήλαιο Σείντί), κοντά στη Λάρισα, Ήπειρο (Κοκκινόπηλο, Άσπρολάχανο, Καστρίτσα). Το Πήλιο πάλι μας προσφέρει δείγματα της παλαιολιθικής τέχνης, απλής, λιτής, σχηματικής, χωρίς λεπτομέρειες. Οι γνώσεις μας για την ανθρώπινη κοινωνία πριν από τη νεότερη παλαιολιθική είναι αναγκαστικά περιορισμένες. Βέβαια ανάμεσα στους Νεαντερταλίους που ήσαν εγκαταστημένοι, όπου ήταν δυνατό, στα σπήλαια έχει αναπτυχθεί ένας έντονος οικογενειακός δεσμός, όπως μαρτυρούν ή τελετουργική ταφή, ή τοποθέτηση τροφής και όπλων δίπλα στους νεκρούς, πράγμα που συναντάμε για πρώτη φορά σ' αυτούς τους ανθρώπους. Φαίνεται λοιπόν πως οι Νεαντερτάλιοι είχαν ανεπτυγμένο το οικογενειακό και το κοινωνικό συναίσθημα. Πληροφορίες για τις ανθρώπινες κοινωνικές ομάδες και την κοινωνική διάρθρωση τους μπορούμε να συγκεντρώσουμε από τους τόπους κατοικίας. Οι άνθρωποι της νεότερης παλαιολιθικής, κυνηγοί, όπως και οι πρόγονοι τους, αναγκασμένοι να άκολουθούν τα θηράματα, μετακινούνται συνεχώς. Έ τ σ ι στη θερινή περίοδο ζουν προσωρινά σε εύκολόκτιστα καταφύγια, που τα εγκατέλειπαν το χειμώνα, οπότε κατέφευγαν στα σπήλαια που τους χρησίμευαν σαν κατοικίες. Μέσα σ' αυτά τα σπήλαια αφήνουν τα άχρηστα

Ίο πρώτο έργο τέχνης της Παλαιολιθικής εποχής στήν Ελλάδα βρέθηκε σε μία σπηλιά του Πηλίου. Απεικονίζεται ένα άλογο χαραγμένο σε στιλπνό λίθινο αντικείμενο που φτάνει σε μήκος τους 8 πόντους. Διακρίνεται για την νατουραλιστική απόδοση του ζώου και την έντονη άποτύπωσή του. (Μουσείο Βόλου).


Στό σπήλαιο Σαρακίνο του Πηλίου βρέθηκαν τα δύο αυτά δείγματα σχηματικής παλαιολιθικής τέχνης. Το πάνω, σχιστόλιθος, απεικονίζει πιθανώς σκηνή μαγικού χορού. Το κάτω, ερυθρωπός σχιστόλιθος, παριστά μια καθημερινή σκηνή της ζωής. Ένας τοξότης, μια γυναίκα, ενα άγριόγιδο, ενα ερπετό και ενα καμάκι με πέντε ακίδες. Ισως το πλακίδιο να είχε αναθηματικό χαρακτήρα. (Μουσείο Βόλου).

αντικείμενα, τα υπολείμματα άπ' τις τροφές, τα σκουπίδια. Μ' αυτόν τον τρόπο δημιουργείται στο δάπεδο ένας σωρός, συχνά σε μεγάλο ύψος, φράζοντας κάποτε τελείως το σπήλαιο και κάνοντας το ακατοίκητο. Έν τούτοις στην Τσεχοσλοβακία, Ν. Ρωσία, Σιβηρία βρέθηκαν άπ' την ίδια εποχή τα πρώτα πραγματικά λείψανα ανθρώπινων κτισμάτων, πρωτοποριακές κατασκευές, προάγγελοι των σπιτιών που θά ξεφυτρώσουν αργότερα στη γη.

εφόδια για την όρνιθοθηρία καί το ψάρεμα, βασικούς τομείς της οικονομίας τους. Πρώτοι αυτοί φτιάχνουν παγίδες, δίκτυα καί κατασκευάζουν τα πρώτα πλοιάρια. Στήν 'Ελλάδα στο σπήλαιο Φράγχθη, κοντά στο χωριό Κοιλάδα της Έρμιονίδας, βρέθηκαν διαδοχικά στρώματα της παλαιολιθικής καί μεσολιθικής εποχής. Οστά ζώων με κυρίαρχο το ελάφι, καί, σε μικρότερη συχνότητα, από άλλα είδη, μας πληροφορούν για τις προτιμήσεις των μεσολιθικών κατοίκων. Σημειώθηκε ύπαρξη όψιδιανού καί βρέθηκαν λίγα λίθινα καί ελάχιστα όστέινα εργαλεία. Τά ανθρώπινα λείψανα κατά τον ανθρωπολόγο Άγκελ (J.L. Angel) ανήκαν σε άνδρες καί γυναίκες βραχύσωμους γενικά. Μερικά δείχνουν σύμφωνα με τους ερευνητές διαδεδομένη αναιμία καί αρθριτικές παραμορφώσεις. Το σημαντικότερο όμως είναι μια πλήρης ταφή που άνηκε σε νεαρό άνδρα, βραχύσωμο, 25 περίπου ετών. Σ' ένα ρηχό βαθούλωμα του εδάφους, ο νεκρός βρέθηκε ύπτιος με τα σκέλη συνεσταλΈνα

Αιγυπτιακό

αρχαϊκό αντικείμενο.

ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ Προς το τέλος του πλειστόκαινου, μια μεγάλη κλιματολογική αλλαγή συντελείται. Οι παγετώνες υποχωρούν οριστικά προς τους πόλους, με αποτέλεσμα να επικρατήσει θερμότερο και ξηρότερο κλίμα. Αρχίζει μια περίοδος νέα (όλόκαινος) και μια εποχή (μεσολιθική) ή καλύτερα μια πολιτιστική φάση με άνιση χρονική διάρκεια (στη Μέση Ανατολή διάρκεσε πολύ λιγότερο άπ' όσο στην Ευρώπη καί στην Ελλάδα). Κατ' αυτήν συντελείται μια μετανάστευση των μεγάλων ζώων προς τα βόρεια (μαμούθ, τριχωτός ρινόκερως, τάρανδος) —μερικά άπ' αυτά σε λίγο εξαφανίστηκαν οριστικά— καί ή επικράτηση άλλων που ήταν μικρότερα καί ταχύτερα. Παρατηρείται μια τάση παρόμοια με της νεότερης παλαιολιθικής για ανάπτυξη τοπικών πολιτισμών. Στήν Ευρώπη οι βόρειοι πολιτισμοί μας δίνουν ενδιαφέροντα καί αξιόλογα δείγματα. Οι άνθρωποι διακοσμούν συχνά αντικείμενα από κόκκαλα, έλαφοκέρατα καί φαιό ήλεκτρο με γραμμές ή άπλα γεωμετρικά σχήματα. Φιλοτεχνούν ειδώλια ζώων σε ήλεκτρο ή σκαλίζουν παραστατικά μορφές ανθρώπων καί ζώων. Στίς βραχογραφίες της Νορβικης ακτής άφησαν δείγματα νατουραλιστικής τέχνης. Οι μεσολιθικοί άνθρωποι γενικά προσαρμόζονται στίς νέες συνθήκες που επικρατούν στο περιβάλλον, άλλοτε αναπροσαρμόζοντας σ' αυτές παλιότερη πολιτιστική τους παράδοση καί άλλοτε δημιουργώντας γνήσιους μεσολιθικούς πολιτισμούς. Ιχνη αυτών των πολιτισμών σώθηκαν στο ανατολικό τμήμα της Μεσογείου, τον Εύξεινο Πόντο, την Κασπία θάλασσα, καί τον Περσικό κόλπο. Ακόμη οι μεσολιθικοί λαοί της Ευρώπης θά προσθέσουν χρήσιμα

μένα καί τα χέρια προς το στήθος συμμετρικά. Η ταφή χρονολογήθηκε στα 7592 π.Χ. κι αποτελεί τον αρχαιότερο πλήρη σκελετό που βρέθηκε ώς τώρα στήν Ελλάδα καί τον ευρύτερο χώρο του Αιγαίου. Οπωσδήποτε από τη μεσολιθική εποχή αξίζει ιδιαίτερα να αναφερθεί ο Νατούφιος πολιτισμός της Παλαιστίνης που αντιπροσωπεύει το τέλος της μεσολιθικής εποχής καί τη μετάβαση στήν αρχόμενη Νεολιθική. Τά περιδέραια των Νατούφιων δείχνουν ενα λαό με ανεπτυγμένη την αίσθηση του σχεδίου. Αριστουργηματικές είναι οι γλυπτές παραστάσεις ζώων πάνω σε κόκκαλο καί ιδίως ο νεβρός (το έλαφάκι) ο σκαλισμένος πάνω στη λαβή ενός δρεπανιού. Οι μαρτυρίες τέλος για τεχνητές κατοικίες προέρχονται όλες σχεδόν άπ' την Ευρώπη, δείχνοντας πως οι μεσολιθικοί άνθρωποι με τα μέσα καί τις μεθόδους που χρησιμοποίησαν ήσαν καί εμπνευσμένοι καλλιτέχνες καί προσεκτικοί τεχνίτες. Έφη Καρποδίνη 57


ΤΟ ΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΒΗΘΛΕΕΜ ΑΛΕΞ. ΛΑΓΚΑΔΑΣ

Υ

πάρχουν μεγάλα γεγονότα στην ανθρώπινη ιστορία που διαμόρφωσαν τα πεπρωμένα μας, χωρίς να καθορίζονται ακριβώς χρονολογικά, με σαφή και αδιάβλητο τρόπο. Αυτό συμβαίνει και με τον ακριβή καθορισμό της ημέρας που γεννήθηκε ο Ίησούς, λόγω των διαφόρων συστημάτων υπολογισμού του χρόνου που χρησιμοποιούσαν στο μακρινό παρελθόν. Είναι γνωστό πως οι προγονοί μας, χρησιμοποιούσαν σαν βάση καθορισμού χρονολογιών τις 'Ολυμπιάδες, και οι Ρωμαίοι το χρόνο «από κτίσεως Ρώμης», ένώ άλλοι λαοί τα ονόματα των βασιλέων τους. Ακριβώς την περίοδο της βασιλείας τους μνημονεύουν πολλοί συγγραφείς για να καθορίσουν το χρόνο διαφόρων συμβάντων. Γι' αυτό, όχι μόνον αγνοούμε το χρόνο γέννησης του Ναζωραίου,άλλά και το χρόνο της εμφάνισης του Άστρου της Βηθλεέμ. Η μόνη θετική πληροφορία που έχουμε, προέρχεται από τον Ίώσηπο, που λέει πως ο Ηρώδης ο Μέγας πέθανε το 4 π.Χ. Το Ευαγγέλιο και ή θρησκευτική μας παράδοση δεν καθορίζουν με σαφήνεια την ημερομηνία της γέννεσης του Θείου Βρέφους, που ιδιαίτερα μας ενδιαφέρει, γιατί θά μας βοηθούσε να καθορίσουμε, με βάση αστρονομικά δεδομένα, τί είδους άστρο ήταν εκείνο που φώτισε το δρόμο των Μάγων και τους οδήγησε στη Φάτνη της Βηθλεέμ. Σάν βασικό στοιχείο για την ερευνά του καθορισμού της πραγματικής ημερομηνίας γέννησης του Ί η σού, έχουμε την πληροφορία του Ματθαίου, ο όποιος λέει πως γεννήθηκε «έν ήμέραις Ήρώδου του βασιλέως». Αλλά πότε ακριβώς ; Το ερώτημα αυτό, που παραμένει, 58

απασχόλησε πολλούς πιστούς, αλλά και ασεβείς ακόμα, που αμφισβήτησαν την ιστορική ύπαρξη του Σωτήρα. Αλλά, αν οι διάφορες ιστορικές πηγές δεν μας καθορίζουν την ακριβή ημερομηνία γέννησης του Ίησού, μήπως οι πληροφορίες για την τότε θέση των άστρων είναι δυνατό να μας την προσδιορίσουν ; Χωρίς αμφιβολία, ναί, γιατί τα αστρονομικά φαινόμενα μας βοηθούν, με αδιάβλητο τρόπο, να χρονολογίσουμε ιστορικά γεγονότα. Οι εκλείψεις του Ήλιου και της Σελήνης, οι εμφανίσεις περιοδικών κομητών κ.λπ., βάσει των αιωνίων νόμων της Δημιουργίας, επαναλαμβάνονται με απόλυτη ακρίβεια, τόση, ώστε είναι δυνατό να καθορίσουμε πότε είχαμε ένα αστρονομικό φαινόμενο και ακόμα, πότε ακριβώς θά επαναληφθεί αυτό. Γνωρίζουμε λ.χ. ότι ή εμφάνιση κομήτη στην Τροία, το 1195 π.Χ., θεωρήθηκε ώς προάγγελος της καταστροφής της. Επίσης γνωρίζουμε πως ο Δηδομηδικός πόλεμος τελείωσε στις 25 Μαΐου 585 π.Χ., λόγω της ολικής έκλειψης του Ήλιου, που είχε προβλέψει ο Θαλής ο Μιλήσιος. Ακόμα, μας είναι γνωστό, ότι κατά την καταστροφική για τους Πέρσες ναυμαχία της Σαλαμίνας, το 480 π.Χ., εμφανίστηκε κομήτης που θεωρήθηκε μοιραίο σημάδι για την πανωλεθρία τους. Τέλος, είναι γνωστό πως το 432 π.Χ. κατά τον απόπλου των Αθηναίων από τον Πειραιά με 100 πλοία και επί κεφαλής τον Περικλή, προκειμένου να έπιτεθούν κατά της Πελοποννήσου, έγινε έκλειψη Σελήνης που κατατρόμαξε τα πληρώματα. Τότε ο Περικλής είχε την ευκαιρία να δείξει τις αστρονομικές του γνώσεις, που του είχε διδάξει δ Αναξαγόρας, και να καθησυχάσει τους Αθηναίους, δίνοντας εξηγήσεις για το φαινόμενο. Μήπως λοιπόν, μελετώντας τα διάφορα στοιχεία που έχουμε για την εμφάνιση του Άστρου της Βηθλεέμ, μπορούμε, γυρίζοντας στο μακρινό παρελθόν, να διαπιστώσουμε πρα-

γματικά αν υπήρξε, τί είδους άστρο ήταν αυτό, καθώς και πού και πότε εμφανίστηκε ; Είναι γνωστό πως τα ουράνια σώματα χωρίζονται σε τέσσερεις βασικές κατηγορίες : Στούς μετεωρίτεςδιάττοντες, στούς πλανήτες, στούς κομήτες και στούς απλανείς αστέρες. Άς εξετάσουμε λοιπόν αν το Άστρο των Μάγων άνηκε σε μια κατηγορία από τα ουράνια αυτά σώματα. Κατ' αρχήν αποκλείεται απολύτως να ήταν μετεωρίτης ή διάττοντας το Άστρο της Βηθλεέμ, γιατί οι εξωγήινοι αυτοί επισκέπτες εμφανίζονται για βραχύτατο χρονικό διάστημα. Λάμπουν για λίγο, για ελάχιστα μόλις δευτερόλεπτα στον ουρανό και σβήνουν αμέσως. επειδή, ουσιαστικά, τα μετέωρα αυτά είναι μικρά τεμάχια ύλης που μας έρχονται από το διάστημα και διαλύονται στα υψηλά στρώματα της ατμοσφαίρας μας, κινούμενα με ταχύτητα 40 περίπου χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο. Ούτε πλανήτης ή ακόμα και «σύνοδος πλανητών» μπορούσε ποτέ να είναι το Άστρο της Βηθλεέμ,, γιατί οι πλανήτες και οι θέσεις τους, ήταν πολύ γνωστοί στούς Μάγους αστρολόγους. Δέν είναι ακόμα δυνατό να υποθέσουμε κάν πως ήταν κομήτης, γιατί οι συχνοί αυτοί επισκέπτες μας. θεωρούνταν πάντοτε προάγγελοι κακών για την ανθρωπότητα. Μήπως τότε το άστρο αυτό ήταν απλανής ; Μήπως ο Σείριος, το πιο λαμπρό άστρο μεταξύ των απλανών ; Μήπως ο Βέγας ; Ή μήπως ο Κάνωπος ; Μήπως ακόμα ήταν ένα νέο άστρο, ένας νόβα ή σούπερνοβα ; Αποκλείεται, γιατί τα άστρα αυτά είναι «απλανείς», μένουν δηλαδή σχεδόν ακίνητα, για χιλιάδες χρόνια, αντίθετα με την πληροφορία του Ευαγγελιστή Ματθαίου, ο όποιος λέει : «και ιδού αστήρ ον είδον έν τη ανατολή προήγεν αυτούς, έως έλθών έστη ου ήν το παχδίον». Ό Ματθαίος δηλαδή σαφέστατα καθορίζει την κίνηση του άστρου, δίνει μάλιστα την εντύπωση ή περιγραφή του πως αυτό μετακινείτο σε μικρό ύψος, ένώ είναι γνωστό ότι άβυσσος αποστάσεων μας χωρίζει από τους απλανείς αστέρες. Ό πλησιέστερος ήλιος - απλανής, ο Εγγύτατος, του άστερισμού του Κενταύρου, απέχει 4,2 έτη φωτός. Δηλαδή τόσα χρόνια χρειάζεται το φώς με την ταχύτητα του των 300. 000 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο, να φθάσει σε μας.


ΤΙ

ειναι Η ΟΥΦΟΛΟΓΙΑ Η ΚΛΕΙΠΕΟΛΟΓΙΑ Η ΕΣΩΒΙΟΛΟΓΙΑ

Ε

χουν περάσει πάνω από είκοσι χρόνια αφότου οι εφημερίδες όλου του κόσμου ανέφεραν με πηχυαίους τίτλους ότι

ΙΣΩΣ ΒΡΙΣΚΟΜΑΣΤΕ ΣΤΙΣ ΠΑ ΡΑΜΟΝΕΣ TOΥ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΟΥ ΓΕΓΟΝΟΤΟΣ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΔΙΟΤΙ ΕΞΩΓΗΙΝΟΙ ΕΠΙΣΚΕΠΤΕΣ ΠΕΤΑΞΑΝ ΠΑΝΩ ΑΠ' ΤΗ ΓΗ ΜΑΣ. Άλλα τότε, αν το Άστρο της Βηθλεέμ δεν ήταν υλικό ουράνιο φαινόμενο που επί αιώνες προσπαθούν να καθορίσουν οι μεγαλύτεροι αστρονόμοι, όπως ο Κέπλερ και άλλοι σοφοί, μήπως ήταν μεταφυσιΌ άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ίσως είναι ο μόνος που φαίνεται ότι προσέγγισε την αλήθεια, γιατί στις ομιλίες του (Ομιλία ΣΤ' παρ. β.) αναφέρει : «ού των πολλών εις ο αστήρ ούτος ήν, μάλλον ουδέ αστήρ, ώς έμοι γε δοκεί, άλλα δύναμίς τις αόρατος εις ταύτην μετασχηματισθείσα την όψιν, πρώτον από της πορείας αυτής δήλον. Ού γαρ έστιν αστήρ τις, ταύτην βαδίζων την όδόν, άλλα καν ήλιον είποις, καν σελήνην, καν τους άλλους

Έτσι, για άλλη μια φορά, ο άνθρωπος βρήκε ταπεινωμένη την πανάρχαιη υπεροψία του, από τότε που ο Γαλιλαίος δήλωσε ότι ο πλανήτης μας, με τις διαστάσεις που έχει, είναι από τους πιο μικρούς που γυρνάνε γύρω άπ' τον ήλιο. Εκείνοι οι τίτλοι των εφημερίδων πρότειναν κ ά τ ι καιν ο ύ ρ ι ο : πρότειναν να εξεταστεί άπ' την αρχή ολόκληρο το χ ρ ο -

SOLAS BONCOMPANI

απαντάς αστέρας άπ' ανατολών επί δύσιν όρώμεν χωρούντας, ούτος δε από άρκτου προς μεσημβρίαν έφέρετο, ούτω γαρ ή Παλαιστίνη προς Περσίδα κείται». Φαίνεται λοιπόν πως ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος έδωσε την ορθή απάντηση στο μεγάλο έρώτημα. Γι' αυτό, αν δεχθούμε την ερμηνεία του, το Άστρο της Βηθλεέμ δεν ήταν υλικό αστρονομικό, άλλα μεταφυσικό φαινόμενο, που έλαμψε από θεία βούληση και όδήγησε τους Μάγους στη Φάτνη , όπου κατά ειδυλλιακό τρόπο, γεννήθηκε το θειο Βρέφος. Το γεγονός αυτό ήταν τόσο μεγάλο, ώστε το στερέωμα να στολιστεί με ένα ύπέρλαμπρο άστρο, που γέμισε από χαρά τους Μάγους

και πλημμύρισε με φως τις καρδιές των απελπισμένων. Πολλοί πιστεύουν ότι ή Γη μας είναι ποτισμένη με δάκρυα, που είναι περισσότερα από τους ωκεανούς της και ακόμα πως τον πλανήτη μας σκεπάζουν συνεχώς πυκνά νέφη γεμάτα από πάθη και μίση. Άν αυτό είναι αλήθεια, τότε το Άστρο της Βηθλεέμ, το λαμπρό αυτό σύμβολο της Χριστιανοσύνης, είτε υλικό ουράνιο σώμα ήταν , είτε μεταφυσικό, ας μάς φωτίζει, δίνοντας μας πίστη και ελπίδα για μια καλύτερη, πιο ανθρώπινη ζωή, και ακόμα, άς μάς οδηγεί στο δρόμο της αγάπης που είναι το βασικό δίδαγμα του Ναζωραίου.

Μετάφραση Ντίνος Γαρουφαλιάς

59


βρίσκεται λίγο πιό βορινά. Όταν όλοι περάσαμε στην άλλη όχθη του ρυακιού, ή σκυλίτσα μου άρχισε να διασκεδάζει τρέχοντας, πηδώντας και παίζοντας στο χαμηλό χορτάρι. Ό πατέρας μου κι έγώ καθίσαμε σε μια πέτρα. Στό μεταξύ είχε αρχίσει να σκοτεινιάζει, ο ουρανός ήταν γεμάτος άστρα, αν και είχε μερικά συνεφάκια εδώ κι έκεί. Εκείνη τη στιγμή, μια κουκουβάγια άρχισε να φωνάζει. Ό πατέρας μου δεν έδωσε σημασία, αλλά έγώ είπα μέσα μου : Ό τ α ν τραγουδάνε οι κουκουβάγιες, όλοι λένε ότι φέρνει γρουσουζιά, αλλά έγώ δεν το πιστεύω. Αμέσως μετά, ένα άλλο πουλί άρχισε να κελαϊδάει κι έγώ, μή ξέροντας τί ήταν, ρώτησα τον πατέρα μου που μού είπε : Είναι μπούφος. Τότε τον ρώτησα αν είναι αλήθεια ότι οι κουκουβάγιες φέρνουν γρουσουζιά, αλλά μού απάντησε : Μπα. . . Κι οι κουκουβάγιες πουλιά είναι, σαν όλα τ' άλλα. Την ώρα που τα λέγαμε αυτά, ακούστηκε από μακριά ή φωνή ενός φασιανού. Πέρασαν μερικά λεπτά και σε λίγο μια λάμψη εμφανίστηκε στον ουρανό, άλλα έγώ δεν έδωσα σημασία, ούτε και ο πατέρας μου. Νομίσαμε πως ήταν το φεγγάρι που έβγαινε από ένα σύνεφο, αλλά δέ ήταν έτσι, και ή μυστηριώδης λάμψη τράβηξε την προσοχή μου. Ό τ α ν σήκωσα το κεφάλι ψηλά, είδα ένα μεγάλο φως που έμοιαζε με το φεγγάρι και που κατέβαινε με σταθερή ταχύτητα προς το δάσος, αφήνοντας πίσω του μια ούρα από φωτιά άνα62

Πολλά ειδικευμένα δημοσιεύματα άσχολούνται με το φαινόμενο των Ιπταμένων δίσκων, αν και, για λόγους διπλωματίας ή σκοπιμότητας, η «επίσημη» επιστήμη δεν δημοσιεύει δελτία και κοινοποιήσεις. Κάτω: Ό Μετεωρίτης «Μερσεδίτας». Μουσείο Φυσικής Ίστορίας, Νέα Υόρκη, Η εξέταση αυτού του μετεωρίτη, έφερε στο φως μόρια οργανικής ύλης που υπήρχαν στη μάζα του. Δεν είναι σπάνιο να περιέχουν τέτοια μόρια οι μετεωρίτες. Αυτό επιβεβαιώνει την υπόθεση ότι υπάρχουν διάφορες μορφές έξωγήινης ζωής. ατεμένη με πράσινο καπνό. Μετά από μερικά δευτερόλεπτα εξαφανίστηκε αφήνοντας στο σημείο που βρισκόταν ένα σύνεφο καπνού που, μετά από ένα τέταρτο της ώρας περίπου, εξαφανίστηκε κι αυτό, χωρίς να μπορέσουμε να καταλάβουμε τί πράμα ήταν. Ένώ συνέβαιναν αυτά, ή σκυλίτσα είχε αρχίσει να γαυγίζει, οι φασιανοί ξεφώνιζαν μαζί με τους μπούφους και τις κουκουβάγιες, και εκείνη τη στιγμή, ο αέρας ζεστά-

θηκε κι ένα μεγάλο μουγκρητό έκανε τη γη να τραντάξει. Έ γ ώ έλεγα : Νά'ναι το τέλος του κόσμου ή μπας κι οι «άρειανοί» έρχονται να κατοικήσουν στη γη ; Ό πατέρας μου πρόσθεσε : Ισως ήταν κανένας μετεωρίτης. Μετά από κανένα τέταρτο της ώ-

ρας γυρίσαμε σπίτι και όλα είχαν τελειώσει, αλλά έγώ συνέχιζα να αναρωτιέμαι : Τί πράμα να ήταν ; Ισως κανένας μετεωρίτης. Αλλά που να ξέρεις . . . ίπάρχουν τόσα μυστήρια στο Σύμπαν.» (Μαρέσκο Μανιόλφι, Σάν Φραντσέσκο 44 Γκαλλιάνο Μουτζέλλο - Δημόσιο Γυμνάσιο «Lorentzo de Medici»). Είναι υπέροχη ή εποχή μας. Αναμφίβολα αξίζει να τη ζει κανείς, διότι φαίνεται ότι τώρα μας αποκαλύπτονται μυστήρια ανεξήγητα, μυστήρια που, άπ' την αρχαιότητα, τραβούσαν την προσοχή του άνθρωπου.

Ο Υ Φ Ο Λ Ο Γ Ι Α : από τα αρχικά U. F. Ο. — UNIDENTIFIED FLYING OBJECTS(Άγνωστης ταυτότητας ιπτάμενα αντικείμενα) Μελέτη των φαινομένων που έχουν σχέση με τους ιπτάμενους δίσκους ή γενικότερα με τα ιπτάμενα αντικείμενα άγνωστης ταυτότητας. Κ Λ Ε Ι Π ΕΟΛΟ ΓΙΑ : Έρευνα και μελέτη «ούφολογικών»

ντοκουμέντων και φαινομένων του παρελθόντος. ΕΣ ΩΒ Ι Ο Λ Ο Γ Ι Α : Μελέτη των αστρονομικών ανακαλύψεων που να προσφέρουν στοιχεία για την εξακρίβωση της ύπαρξης μιας οποιασδήποτε εξωγήινης οργανικής ζωής.


ΤΕΡΜΑΤΙΖΕΤΑΙ Η «ΕΠΟΧΗ TOΥ ΑΠΟΛΛΩΝΑ»

Δεν προβλέπονται άλλες διαστημικές πτήσεις του διαστημοπλοίου Απόλλων, που μετέφερε τον πρώτο άνθρωπο στη Σελήνη. Ούτε θα έχει ο κόσμος πάλι την ευκαιρία να παρακολουθήσει άλλη μια προσθαλάσσωση επανδρωμένου θαλαμίσκου. Και τούτο γιατί το «Λεωφορείο του Διαστήματος», που προβλέπεται να χρησιμοποιηθεί κατά τη δεκαετία του 1980, θα προσεδαφίζεται σε διαδρόμους προσγείωσης, κατά τρόπο παραπλήσιο με τα συνήθη αεροσκάφη. Ό θαλαμίσκος του διαστημοπλοίου «Απόλλων», που προσθαλασσώθηκε στις 24 Ιουλίου, είναι ο 18ος των μέχρι σήμερα έκτοξευθέντων διαστημοπλοίων, από τα όποια 14 ήσαν επανδρωμένα και 4 όχι. Ό Απόλλων. — ραγματοποίησε ραντεβού με σεληνακάτους, με ένα θάλαμο προσόρμησης. με ένα Αμερικανικό τροχιακό εργαστήριο και με το Σοβιετικό διαστημόπλοιο Σογιούζ. Μετέφερε ανθρώπους και όργανα σε τροχιά περί τη Γη, καθώς και στην Σελήνη. Αξίζει να σημειωθεί οτι παρ' όλο που ο Απόλλων σχεδιάστηκε αρχικά για τις πτήσεις στην Σελήνη, έγινε αναγκαία ή τροποποίηση του για την εκτέλεση σειράς διαφόρων αποστολών. Πράγματι, στην τελευταία του πτήση, ο Απόλλων, χρησίμευσε σαν επιστημονικό εργαστήριο, υπνοδωμάτιο, κουζίνα, άποθήκτ, και — όπως έξυπνα παρετήρησε ο Στάφφορντ — σαν «ένα μικρό τηλεοπτικό στούντιο». Οπωσδήποτε παρατηρήθηκαν μερικά προβλήματα. «Μια μόνιμη σκοτούρα», είπε αστειευόμενος ο Στάφ-

στοσύνη. Μπορούμε να πετάξομε με ενα διαστημόπλοιο σαν το Απόλλων. Στήν ουσία, είναι σαν να πηγαίνεις βόλτα με ποδήλατο». Η παρομοίωση με το ποδήλατο, αναφέρεται στη δυνατότητα αού διαστημοπλοίου Απόλλων να πετά αυτόματα άλλα και με χειρισμούς των αστροναυτών, οι όποιοι είναι σε θέση να πάρουν στα χέρια τους τους ελέγχους του διαστημοπλοίου και να ενεργήσουν τους απαραίτητους ελιγμούς, όπως έγινε στήν κοινή πτήση με το Σογιούζ. Ιδιαίτερα, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές που φέρει το διαστημόπλοιο Απόλλων το καθιστούν πολύ πιο αποτελεσματικό, π.χ. από το Σογιούζ. Οι περιοριστικοί παράγοντες της λειτουργίας του διαστημοπλοίου Απόλλων — το μικρό μέγεθος και ή μέθοδος εκτόξευσης — άποτελούν τον λόγο που οι Ηνωμένες Πολιτείες προωθούν τις έρευνες για την κατασκευή ενός νέου τύπου διαστημικού οχήματος, του ονομαζόμενου Διαστημικού Λεωφορείου, που θά μπορεί να μεταφέρει πολύ βαρύτερα δργανα και μέχρι επτά αστροναύτες (ή 10, σε περίπτωση αποστολής διάσωσης). Αλλά το βασικό πλεονέκτημα του Διαστημικού Λεωφορείου είναι ή δυνατότητα του επαναχρησιμοποίησης. Ενώ οι πύραυλοι οι όποιοι τοποθετούν το διαστημόπλοιο Απόλλων σε τροχιά, απορρίπτονται χωρίς να επαναχρησιμοποιούνται, οι αντίστοιχοι πύραυλοι του Διαστημικού Λεωφορείου — καθώς και το

φορντ, «ήταν η τακτοποίηση του νοικοκυριού μας. Όποιο αντικείμενο και αν πετάξεις "κολυμπά" στον εσωτερικό χώρο του θαλαμίσκου και είσαι υποχρεωμένος να το κυνηγήσεις μέχρι τις πιο μικρές γωνιές που πάει και τρυπώνει. Αλλά και για την προετοιμασία των γευμάτων μας, χρειαζόμαστε τριπλάσιο χρόνο από ότι στη Γη για να τα έτοιμάσομε και να τα φάμε». Άλλο ένα πρόβλημα είναι το μέγεθος του διαστημοπλοίου. «Χρειαζόμαστε ενα τροχονόμο για να ρυθμίζει ποιος πηγαίνει πού, από πού και πότε», είπε ο αστροναύτης Μπράντ, αναφερόμενος στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι τρεις άνδρες στην προσπάθεια τους να εκτελέσουν μεγάλο αριθμό πειραμάτων μέσα στο μικρό διαστημόπλοιο. Πάντως, το διαστημόπλοιο Απόλλων, εξυπηρέτησε καλά τους αστροναύτες που το επάνδρωσαν. «Η πτήση αυτή», είπε ο Σλαίητον, «ήταν ευκολότερη από την εκπαίδευση, κυρίως γιατί όλα τα εξαρτήματα του διαστημοπλοίου λειτούργησαν τέλεια. Το διαστημόπλοιο Απόλλων χρησιμοποιεί τα καλύτερα μηχανήματα και τους καλύτερους ανθρώπους. Με τον συνδυασμό αυτό. κατορθώσαμε να έχομε ένα διαστημικό δχημα στο όποιο έχομε μεγάλη εμπι-

ίδιο το διαστημικό λεωφορείο — είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν εκ νέου. Έτσι, με το τέλος της εποχής του Απόλλωνα, αρχίζει μια νέα εποχή, στο σχεδιασμό διαστημοπλοίων και στις διαστημικές πτήσεις. «Το διάστημα», είπε ο Στάφφορντ, «θά αποτελεί όλο και περισσότερο, το μέσο για την ευτυχία των ανθρώπων. Το Διαστημικό Λεωφορείο δεν θά είναι ακριβώς σαν ένα αεροπλάνο. Θά διαπιστώσομε ότι, συνεχώς περισσότερο, το διάστημα αποτελεί ένα χώρο όπου πραγματοποιούνται συνήθεις εργασίες».

63


2. Εάν θέλουμε να ψάξουμε σωστά πρέπει να διαπιστώσουμε το πότε ο Νταίνικεν έγραψε το βιβλίο του στο οποίο δημοσίευσε τη θεωρία του Δρ Ι. Σκλόφ-| σκυ. Εάν το έγραψε πρίν ή ΝΑΣΑ δημοσιεύσει τις φωτογραφίες του Μάρινερ IX τότε ο Νταίνικεν δεν είχε κανένα μέσον να ελέγξει την θεωρία. Εάν συνέβη το αντίθετο τότε συμφωνώ μαζί σας ότι την ενστερνίστηκε γιατί την βρήκε βολική. Προκαλώ όμως το συντάκτη του σχολίου σας να κριτικάρη το βιβλίο του Γιόζεφ Μπλουμριχ «...Και ήνοίχθησαν οι ουρανοί», εάν φυσικά το εχει διαβάσει, διότι εκεί επαληθεύεται κατά τον πιο επιστημονικό τρόπο μια ένδειξη του Νταίνικεν. Επαναλαμβάνω για μια ακόμα φορά το γεγονός οτι καμμιά θεωρία δέν αξιολογείται με κριτήρια την ιδιωτική ζωή του πατέρα της. Ό αντίθετος ισχυρισμός δεν μου είναι κατανοητός. Εκτός άν έχω τόσο κοντόφθαλμη λογική οπότε ζητώ συγνώμη. Σχετικά με το βιβλίο «Τό φαινόμενο Εριχ φόν Νταίνικεν» έπιφυλάσσομαι να σας απαντήσω σε μια άλλη επιστολή, αν φυσικά σας ενδιαφέρει. Με μεγάλη μου ευχαρίστηση σας στέλνω το άρθρο του DUNCAN LUΝΑΝ το όποιο όπως θά διαπιστώσετε είναι, αξιόλογο περιμένω δε να το δω να δημοσιεύεται στο περιοδικό σας. Και πάλι σάς ευχαριστώ, Πέτρος Βάρβογλης. Ξάνθη.

Φίλε αναγνώστη, Το φαινόμενο Νταίνιχεν δεν είναι εύκολο να γίνει πιστευτό άπ' όλους τους ανθρώπους ούτε και στον ίδιο βαθμό Διατηρούμε το δικαίωμα να κρίνουμε «καλόπιστα» κάθε θεωρία ή γνώμη. Γράψαμε οτι ο Νταίνικεν βρήκε βολική τη

64

θεωρία του Σκλόφσκυ για το Φόβο και την ενστερνίστηκε. Το κακό μέ τον Νταίνικεν είναι ότι έχει ακόμα και σήμερα την πεποίθηση ότι ο Φόβος είναι ένα τέτοιο κατασκεύασμα άπ' όπου έ ξαπολύονται οι Ιπτάμενοι δίσκοι κατά της γης. Ενώ αντίθετα ο Σκλόφσκυ μιλώντας για την θεωρία του εκείνη την θεωρεί σαν αστείο (Μήπως δεν μπορούμε να κάνουμε κανένα αστείο;) Η καλοπιστία του ανθρώπου φαίνεται από το γεγονός ότι κάτι που ειπώθηκε στό παρελθόν εσφαλμένα, αναιρείται όταν αποδειχθεί στραβό. Το να εμμένει κανείς είναι ανόητο και καθόλου έποικοδομητικό. Γιά το βιβλίο του Γιόζεφ Μπλούμριχ, το διαβάσαμε αλλά δεν νομίζουμε ότι μπορούμε να πούμε αν είναι καλό ή όχι, σωστό η στραβό και τούτο γιατί είναι ενα βιβλίο καθαρά τεχνικό. Είναι ένας τομέας ειδικευμένος. Πιθανό κάποιος άλλος το όράμα του Ιεζεκιήλ να το ερμήνευε διαφορετικά. Άσφαλώς είναι αξιόλογο και σημαντικό βιβλίο αλλά δεν δικαιώνει αναγκαστικά τον Νταίνικεν. Αρκετοί άλλοι πριν άτό τον Ελβετό που θαυμάζετε μίλησαν όχι μό νο για τον Ιεζεκιήλ αλλά και για τον Ηλία, τις Βέδες κ.λπ. Γιατί μείνατε στον Νταίνικεν; Δεν είπε περισσότερα άπ άλλους, ενώ τους πέρασε στις υπερβολές. Προσωπικά πιστεύουμε ότι στα πεδία των έρευνών που δεν έχει μελετήσει τελείως ή επιστήμη ο καθένας μπορεί να στεριώσει μια κάποια παράξενη θεωρία. Τή στιγμή που γράφονται οι γραμμές αυτές γνωρίζουμε θετικά ότι ή λατρεία για τον Νταίνικεν παίρνει την κατιούσα. Περιμένουμε την επιστολή σας σχετικά με το βιβλίο «Το φαινόμενο Έριχ φον Νταίνικεν», που άσφαλώς μας ενδιαφέρει. Μάς ευχαριστεί το γεγονός οτι προσπαθείτε να μας βοηθή-

σετε στα έργο μας. Το άρθρο του DUNCAN LUNAN θα δημοσιευθεί σύντομα και σάς ευχαριστούμε. Περιμένουμε κάθε βοήθεια και υπόδειξη που νομίζετε απαραίτητη. Ευχαριστούμε για όλα. Φιλικά, Χρήστος Λάζος

059 αινίγματα του σύμπαντος 09  

Η ΣΕΛΗΝΗ (2) ΓΙΑ ΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΚΩΤΙΟΥ Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΗΣ ΑΡΚΟΥΔΑΣ Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΕΧΕΙ ΦΥΛΟ ΛΑΜΠΑΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑ TOΥ ΑΡΙΘΜΟΥ 7...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you