Issuu on Google+


Η Α Ν Ε Λ Κ Υ Σ Η TOY ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΟΙΟΥ

Μάίκλ Λ, Kατ

— Ένα ραντεβού με τον εικοστό αιώνα. ΙΠΤΑΜΕΝΟΙ ΔΙΣΚΟΙ Κ Α Ι ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ Δίον. Π. Σιμόπουλος — 'Αναζήτηση της ζωής στο Διάστημα Η ΧΡΥΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΠΕΤΩΝ

Γ. Α, Λάνγουω

— "Οταν κοριαρχοΰσαν οι Δεινόσαυροι ΝΕΟΙ ΑΣΤΕΡΕΣ-ΤΑ ΠΥΡΟΤΕΧΝΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ

Πέτρος Ροβίθης

— 'Ενα καταπληκτικό ουράνιο φαινόμενο Η ΩΡΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΦΑΝΤΑΣΪΑΣ

Πήτερ Γουέστ

— Ό εξωγήινος πρέσβυς ΤΑ ΔΟΝΤΙΑ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Πέτερ Κολοζίμο

— Τα τεκμήρια του παράλογου ΝΕΚΡΙΚΑ ΕΘΙΜΑ ΤΗΣ ΦΥΛΗΣ ΤΩΝ ΑΡΟΥΣΙ

Γκεόργκ Γκέρστ

— 'Οταν ό θάνατος γίνεται τέχνη Η ΑΤΛΑΝΤΙΔΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ

Τζέϊμς Γουέλαρ

•— Ή ερευνα για τους χαμένους κόσμους

τμήματα ΦΙΛΙΚΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ

Μία, θερμή υποδοχή

ΟΙ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΜΑΣ ΓΡΑΦΟΥΝ ΤΑ ΝΕΑ

ΒΙΒΛΙΑ

Αναγνώριση και συμπαράσταση

Τα βιβλία της σύγχρονης σκέψης

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ Νέα και ειδήσεις

ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ μηνιαίο περιοδικό. Έτος ιδρύσεως 1975, ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ : Έκδόσεις «ΧΡΥΣΗ ΤΟΜΗ» Γ. Σωτηρόπουλος Σ. Άλεβιζόπουλος Ο.Ε, Πανεπιστημίου» 56, Τηλ. 600.059. ΕΚΔΟΤΗΣ - ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ Σπύρος Άλεβιζόπουλος, Βούλγαρη 72, Πειραιεύς. ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΕΩΣ Χρήστος Δ. Λάζος, Δημητρακοπούλου 65-67, Αθήνα. ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Δανάη Άρνέλλου - Λάζου. ΠΡΟΊ'ΣΤΑΜΕΝΟΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΥ Μιχάλης Μακέδος, Βουλγαροκτόνου 26 - 28, Τηλ. 64.33.197 ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΜΟΝΤΑΖ - ΕΚΤΥΠΩΣΗ GRAMAK Ε.Π.Ε. Βουλγαροκτόνου 26-28. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ Γεώργιος Κωνσταντόπουλος, Εύτυχίδου 10, ΙΙαγκράτι. ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ : 'Εξάμηνη 180 δρχ. — Όργαν.σμών κ.λ.π, 300 8ρχ. 'Επιταγές, εμβάσματα, Σπύρο Άλεβιζόπουλο , Πανεπιστημίου 56, Αθήνα Τ.Τ. 142.


Το επόμενο βήμα στην κατάκτηση τον ηλιακού μας συστήματος, ό 'Αρης, σύντομα θα δεχτεί τους πρώτους επισκέπτες από την Γη. Το διαστημόπλοιο «Βίκινγκ» θα είναι ό πρώτος από αυτούς. Στή σύνθεση αυτή το «Βίκινγκ» βρίσκεται πάνω άπό την περιοχή της ερυθρής κηλίδας του 'Αρη.

Για μια ακόμη φορά αποδείχτηκε ότι ή αλήθεια και ή αξία δεν περνάνε απαρατήρητες σε μια δύσκολη εποχή σαν την σημερινή. 'Ενα πλήθος γραμμάτων που στάλθηκαν στό περιοδικό μας έπιβεβαίωσε αυτό που πιστεύαμε όταν ξεκινούσαμε την έκδοση αυτή: ότι το περιοδικό θά βρει την μεγαλύτερη ανταπόκριση που μπορούσαμε ποτέ vα ελπίζουμε. Αυτά ήταν μία ευχάριστη έκπληξη για μας. Γράμματα με ευχές για την συνέχιση της προσπάθειας μας, παραινέσειςγια ποιοτική βελτίωση και συμπαράσταση στό έργο μας. Για όλα αυτά ένα μεγάλο ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ. Σ' ολους τους φίλους μας πού τόσο ζεστά, υποδεχθήκανε το περιοδικό δηλώνουμε ότι θα σταθαύμε στο ύψος που τους υποσχεθήκαμε. Σ' αυτό το τεύχος, πρωτοτυπόντας και πάλι εγκαινιάζουμε την στήλη της επιστημονικής φαντασίας ί ένα είδος διηγήματος χαρακτηριστικό για την εποχή πού περνάμε. Το άρθρο επιστημονικής φαντασίας του τεύχους αυτού είναι μια γενική εισαγωγή στο όλο θέμα, πράγμα πού θεωρήσαμε αναγκαίο για μια πλήρη ενημέρωση τον κοινού στον τομέα αυτό. Αρχίζει από τον Ουέλλς και φτάνει ως τους νεώτερους. Τα δε επόμενα τεύχη θα πλουτιστούν με τα καλύτέρα διηγήματα του είδους, αρχίζοντας από τον 'Αρθουρ Κλάρκ. Το Ελληνικό ναυάγισμένο πλοίο της Κυρήνειας είναι ή αρχή μιας νέας επίσης σειράς: της υποβρύχ ι α ς αρχαιολογίας. Καθιερώνουμε επίσης την σειρά των άρθρων ανθρωπολογίας, όπου δίχως προκαταλήψεις παρουσιάζουμε ένα νεκρικό έθιμο μιας Αίθιοπικής φυλής: των 'Αρούσι. Δεν πιστεύουμε στην ανωτερότητα καμμιάς φυλής και ή ιστορία έχει άποδείξει ότι στην Αφρική άνθισαν πολιτισμοί και αναπτύχθηκαν τέχνες απαράμιλλες, Με την παρθένα αυτή περιοχή (για. την 'Ελλάδα) — την Αφρικανική ήπειρο — θα άσχοληθούμε καί σ' επόμενα τεύχη. Επαναλαμβάνουμε καϊ πάλι ότι το περιοδικό είναι «ανοιχτό» για κάθε άποψη. Οι εκδότες


Κύριοι Απ' την πρώτη παρουσίαση, αντελήφθην, ότι το περιοδικό σας, πρόκειται για ένα άξιο σκαπανέα παρουσιάσεως των αγνώστων και τόσο γοητευτικών, περιοχών της επιστήμης. 'Η προσπάθεια σας είναι αξιολογότατη αν σκεφθή κανείς το πόσο περιορισμένη επιστημονική βιβλιογραφία υπάρχει στην Ελληνική και πόσο υστερούν οί 'Ελληνες σε πληροφορίες για τις νέες επιστήμες. Εδώ στην Ελλάδα, το μόνο πού έχουμε ακούσει είναι για τον 'Εριχ Φόν Νταίνικεν και μόλις πριν δύο χρόνια έχουμε αρχίσει να μελετάμε τα βιβλία του. Βλέπετε, το ευρύ κοινό δεν μπορεί εύκολα να βρή έναν παρόμοιο κύκλο θεμάτων πού θα δημιουργήσει ερεθίσματα για μια περαιτέρω μόρφωση. Δεν υπάρχουν βιβλία προσιτά και πολύ περισσότερο περιοδικά πού θα κεντούσαν το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού. Εσείς κάνατε το πρώτο βήμα. Μέσα στη λαίλαπα των εκδόσεων και τον σκοταδισμό των ανόητων φυλλαδίων, μέσα στίς οργανωμένες πλύσεις εγκεφάλου προπαγανδιστικών βιβλίων θελήσατε να γίνετε πρωτοπόροι στην πληροφορία του ατόμου για τις σύγχρονες επιστήμες. ΑΥΤΟ ΣΑΣ ΤΙΜΑ. Ανεβάζει το δημοσίευμα σας στην ανωτέρα κλίμακα των επιστημονικών εκδόσεων. Στήν προσπάθεια σας θα είστε αρχικά μόνοι, θα συναντήσετε πολλές δυσκολίες όχι όμως και αξεπέραστα εμπόδια. Οπωσδήποτε δεν πρέπει να σταματήσετε. Το κοινό περιμένει «διψασμένα» απ' τις σελίδες σας, να πληροφορηθή για τόσα πράγματα πού έγιναν ή γίνονται γύρω του χωρίς αυτό να έχη ιδέα. Δεν θα περάση καιρός πού το δύσκολο έργο σας θα άποφέρη τους καρπούς του. Γύρω από το περιοδικό σας θα δημιουργηθή ένας πυρήνας φίλων επιστημονικού τεχνικού κόσμου μιας πνευματικής «ελίτ» πού θα ανάπτυξη την κίνηση πού εσείς είσθε ή αρχή της... Συγχαρητήρια λοιπόν Μετά τιμής Κατσαβός Γεώργιος Δώριζα 13 Ν. Ψυχικό Αρχιτέκτων

Ευχαριστούμε για τα ενθαρρυντικά καί παροτρυντικά σας λόγια. Δεν μας τρομάζουν ούτε οί δυσκολίες ούτε οι κόποι πού θα χρειαστούν και πιστεύουμε ότι δεν θα είμαστε για πολύ καιρό μόνοι. Ό πυρίνας των φίλων πού αναφέρετε πρέπει να δημιουργηθεί από τους ίδιους τους φίλους του περιοδικού, και πιστεύουμε ότι πάντοτε θα βρισκόμαστε στην πρωτοπορία. 'Οσον άφορα τις πλύσεις εγκεφάλου πού γράφετε θα διαπιστώσετε με την πάροδο του χρόνου ότι σκοπός μας είναι, αυτό πού εξαγγείλαμε στο πρώτο τεύχος: ή αντικειμενική πληροφόρηση, ή δίχως προκαταλήψεις παρουσίαση όλων εκείνων πού νομίζουν ότι μπορούν να συμβάλουν στην πνευματική βελτίωση του τόπου μας.

ωραία εμφάνιση, θέλουμε ό επιστημονικός κόσμος να αγαπήσει το περιοδικό, να του συμπαρασταθεί και να δικαιώσει την προσπάθεια μας. Δεχόμαστε την συμπαράσταση όλων. Εάν υπάρχουν αποδείξεις αντίθετες των ισχυρισμών «τύπου Νταίνιγκεν, Α. Τόμας» ευχαρίστως θά τις παρουσιάσουμε από τις σελίδες του περιοδικού. Ευχαριστούμε για την συμπαράσταση.

'Αξιότιμοι Κύριοι, Δεν μπορώ να σας περιγράψω την έκπληξη μου και την χαρά πού εννοιωσα, όταν είδα στο περίπτερο το πρώτο τεύχος του περιοδικού σας. Είναι αλήθεια ότι ένα περιοδικό σαν αυτό μας έλειπε, παρά το γεγονός ότι τα θέματα με τα όποια ασχολείται έχουν μεγάλο ενδιαφέρον. Είμαι βέβαιος ότι την ίδια με μένα χαρά θά νοιώσαν και οί χιλιάδες άλλοι πού το αγόρασαν. Απαντώ λοιπόν στο ερωτηματολόγιο, πού βρήκα, με χαρά, και εκφράζω την ευχή να γίνη το περιοδικό στα επόμενα του τεύχη, πραγματικά. «Το περιοδικό μας», Σας ευχαριστώ και πάλι για τη μεγάλη χαρά. πού πού δώσατε και εύχομαι επιτυχία στο έργο σας. Με εκτίμηση Χ, Δημόπουλος, Ξενοκράτους 51 Αθήναι (140)

Κύριοι Έδιάβασα με ενδιαφέρον το πρώτο τεύχος σας μηνός Ιουνίου ε.ε. Πολύ αληθινά τα άρθρα σας. Επί τέλους διαβάζει κανείς σοβαρές εργασίες, όπως των κυρίων Π. Ροβίθη «Ή γέννησις και ό θάνατος της Γης» και Δ. Σιμόπουλου «Ιπτάμενοι δίσκοι και διαστημικοί πολιτισμοί». Κουραστήκαμε από τα παραμύθια τύπου Νταίνιγκεν, Α. Τόμας κλπ., οί όποιοι γράφουν αστρονομικά θέματα ενώ αγνοούν αστρονομία! Αυτή είναι ή μόνη παρατήρησις. Τιμά τον τόπο μας ή προσπάθεια σας. Μας έλειπε ένα περιοδικό Είμαστε το ίδιο σίγουροι με τον σαν το δικό σας. Πρέπει κάτι να αγαπητό μας αναγνώστη ότι το γίνη ώστε να άνέβη το μορφωτικό περιοδικό θα γίνει κτήμα όλων εκείμας επίπεδο, κυρίως των νέων μας. νων πού διψάνε να μάθουν τις επιΙδιαίτερα συγχαρητήρια για την τεύξεις και εξελίξεις σ' όλα τα ενκαλλιτεχνική επιμέλεια της εκδό- διαφέροντα θέματα πού αναφέρουμε, σεως σας. Σας εύχομαι καλή επι- Θα διαπιστώσουν όλοι οί φίλοι μας τυχία. Το αξίζετε. ότι δεν θα τους απογοητεύσουμε. Φιλικώτατα Άλέξ, Λαγκαδας Μέλος της ' Ελληνικής Αστρονομικής Ενώσεως 'Αξιότιμοι κ.κ. έκδόται, 'Εχων ανά χείρας το πρώτον Ή επιστολή του κ. Άλέξ. Λαγκαδά μας χαροποιεί γιατί διαπιστώ- τεύχος της υμετέρας εκδόσεως «ΑΙνουμε ότι ή προσπάθεια μας πέτυχε ΝΙΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ» τον στόχο της, δηλ. την επιστημο- είλικρινώς συγχαίρω υμάς, αφ' ενός νική ενημέρωση και πληροφόρηση δια το εν παντί άρτιον αυτής, αφ' με την γλαφυρή παρουσίαση και ετέρου δε χαιρετώ με ίδιαιτέραν


ικανοποίησιν το γεγονός ότι δι' αυτής πληρούται ένα άλλο κενόν μεγάλο εις τον χώρον των περιοδικών εκδόσεων και το όποίον ήτο το όντι κραυγαλαίον (ας μου επιτραπεί ή έκφρασις) εις την χώραν μας και μάλιστα εις μίαν έποχήν καθ' ήν αι πύλαι του διαστήματος, ήνοιξαν και όρμητικόν και άνθρώπινον πνεύμα και ή τεχνολογία σπεύδουν να το κατακτήσουν. 'Οπως πολύ ορθώς παρατηρείτε, «θα προκαλέσετε συζητήσεις, αντιδράσεις και θα δημιουργήσετε το κατάλληλον κλίμα μέσα εις το όποίον θα δοθή ή ευκαιρία να εκδηλωθούν στον τόπο μας οι νέες απόψεις γύρω από τα προβλήματα της εποχής μας» διότι είναι αφάνταστος ό αριθμός και τω όντι θα εκπλαγείτε συν τω χρόνω, των ανθρώπων πού στον τόπο μας ασχολούνται, ερευνούν και μελετούν την «περιοχή του άγνώστου» προς όλες τις κατευθύνσεις καί σε όλες του τις μορφές. Θα ήθελα να προσθέσω θα έχρειάζετο μία διαφήμησις δια των μέσων ενημερώσεως καθ' όσον καί εγώ ό ίδιος τυχαίως καί όλως συμπτωματικώς; έλαβον γνώσιν της εν λόγω εκδόσεως. Μετά τιμής Διον, Σταυριανόπουλος

Κύριε διευθυντά, Κατά πρώτον δεχθήτε τα συγχαρητήρια μου για την προσπάθεια σας αυτή. Είναι πράγματι μια αξιέπαινη καί φιλότιμη προσπάθεια διαφωτίσεως καί ενημερώσεως του κοινού επάνω σε ενδιαφέροντα θέματα. Το περιοδικό σας «ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ TOΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ» ίσως έχει την πρωτοπορία στο είδος του. Είναι ένα περιοδικό πού έλειπε μέχρι σήμερα. Το λέω δε αυτό από προσωπική πείρα, διότι ήμουν αναγκασμένος να ανατρέχω σε διάφορα περιοδικά καί άρθρα εφημερίδων —έλλειπή καί σύντομα πολλές φορές— για να ενημερωθώ στα θέματα πού με ενδιαφέρουν. Στό περιοδικό σας βρήκα τα ενδιαφέροντα μου, να παρουσιάζονται συγκεντρωμένα, να περιγράφονται καί να αναλύονται ένα- ένα χωριστά, σε επιστημονική

πάντα βάσι, με ύφος γλαφυρό καί γλώσσα κατανοητή. Οί εντυπώσεις πού μου άφισε το περιοδικό σας είναι άριστες. Εγώ σαν αναγνώστης του περιοδικού σας θα συμπαρασταθώ, κατά το δυνατόν, στην προσπάθεια σας. Να είστε βέβαιοι ότι το περιοδικό σας θα τύχη της δεούσης εκτιμήσεως καί κατανοήσεως. Με εκτίμηση Δελής Λουκάς Σπουδαστής Ευχαριστούμε για τα καλά σας λόγια καί για την συμπαράσταση σας. Το περιοδικό μας πού είναι «πρωτοπόρο» στον τομέα των γνώσεων αυτών με την συμπαράσταση όλων των αναγνωστών του θά προσπαθήσει να σταθεί στο επίπεδο πού υποσχεθήκαμε.

Αγαπητή «ΧΡΥΣΗ ΤΟΜΗ» Με μεγάλη χαρά αντιμετώπισα το γεγονός της εκδόσεως —επί τέλους καί στην Ελλάδα— ενός περιοδικού σαν το «ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ», Τυχαία το είδα σ' ένα περίπτερο, το αγόρασα από περιέργεια καί τελικά έμεινα κατάπληκτος από την επιμελημένη καί σοβαρή επιστημονική εργασία. Δεν πίστευα στο γεγονός ότι έφθασε ή ώρα της δημιουργίας καί κυκλοφορίας ενός τόσο ωραίου περιοδικού. Θερμά συγχαρητήρια για την εύκαιρία που δίνετε στον κόσμο να μάθη το σωστό καί να άφίση τον μεσαιωνικό σκοταδισμό. Επί τέλους κάποιος σκέφθηκε καί εμάς τους νέους πού δεν ασχολούμεθα με το ποδόσφαιρο, αλλά διψάμε για μάθηση καί κατανόηση του αγνώστου. Το περιοδικό το είδα και τ' αγόρασα στις 4.6.75 καί αμέσως —επειδή στον Πειραιά δεν είχε εμφανιστεί— το πρότεινα στους φίλους μου καί στους συνσπουδαστάς μου, τους μίλησα για την προσφορά του περιοδικού καί πάρα πολλά παιδιά χάρηκαν με αυτήν την νέα εποχή πού ανοίγει το περιοδικό σας. Είμαστε υπερήφανοι για σας καί την ευγενή προσφορά σας καί πρέπει

να είσαστε κι εσείς υπερήφανοι γι' αυτό. Θέλω όμως να σας παρακαλέσω θερμά τα ακόλουθα: Το περιοδικό στερείται διαφημήσεως δια τούτο διαφημήστε το με μια σοβαρή διαφήμηση αντίστοιχη της προσωπικότητας του για να το γνωρίσουν όλοι οι 'Ελληνες. Σας παρακαλώ επίσης ποτέ να μην αλλοιώσετε το επιστημονικό περιεχόμενο με πρόσθετες κρίσεις καί ανακρίβειες και ποτέ να μην προσαρμοσθήτε εις το να γράφετε ότι άλλοι αναρμόδιοι θέλουν. 'Ετσι το περιοδικό θά διατήρηση την αίγλη του καί την επιστημονική προσωπικότητα του, Να είστε βέβαιοι τότε, ότι πολλοί θα το αγαπήσουν όπως εγώ. Σας ευχαριστώ πού αφιερώσατε τον πολύτιμο χρόνο σας για να με διαβάσετε. Μετά τιμής 'Ενας φίλος αναγνώστης Οί νέοι είναι πάντοτε ό στόχος μας, ακόμα κι αυτοί πού ασχολούνται με το ποδόσφαιρο. Πάντα υπάρχει περιθώριο να μάθη κάποιος τις επαναστατικές αλλαγές στη σύγχρονη σκέψη. Ή καλύτερη διαφήμηση γεά μας είναι όταν εσείς οι αναγνώστες πιστείτε για την αξία του καί το διαδώσετε. Διαφήμηση έγινε καί θα γίνει. Ποτέ δεν Θα γράψουμε ανακρίβειες επιστημονικές ούτε σκοπεύουμε να κάνουμε παραχωρήσεις οπουδήποτε. 'Αν σκοπεύαμε σε κάτι παρόμοιο δεν θα εκδίδαμε τα περιοδικό. Ευχαριστούμε για την συμπαράσταση.

Αξιότιμοι κύριοι, σας συγχαίρω ολόψυχα για το θαυμάσιο περιοδικό «Αινίγματα του Σύμπαντος» πού είναι αληθινό απόκτημα για τον τόπο μας με τόσο θαυμάσια ύλη καί εμφάνιση. Σας έσωκλείω το ερωτηματολόγιο συμπληρωμένο αν καί ομολογώ ότι με ενδιαφέρουν όλα τα θέματα καί γι' αυτό συνέχισα την αρίθμηση. Με φιλικούς χαιρετισμούς 'Αλκις Γουλιμή, Λογοτέχνις Αναγνωστοπούλου 56, Αθήναι 3


4


η ανέλκυση του αρχαιότερου ελληνικού πλοίου Μια ματιά επιβεβαίωσε ότι ό δύτης σφουγγαριών είχε πει την αλήθεια. Ακόμα και στο αμυδρό φως πού υπάρχει σε βάθος 90 ποδιών οι σωριασμένοι αμφορείς φαινόντουσαν καθαρά. Φύκια ριπίδιζαν πάνω στις καμπυλωτές πλευρές των μεγάλων δοχείων. Λαμπερά ψάρια ορμούσαν ανάμεσα στα κομψά σχήματα τους. Γεμάτοι χαρά, ή γυναίκα μου κι εγώ κολυμπήσαμε άλλη μία φορά γύρω απ' τα λείψανα πού ήταν καλυμένα με σκληρό επίθεμα μάργας, και κατόπιν ανεβήκαμε κατά μήκος της αλυσίδας της άγκυρας του πλοίου πού μας είχε πάει εκεί. Είδαμε αρκετά για να μας δώσουν ελπίδες για μια σπουδαία ανακάλυψη, αλλά δεν υπήρχε τρόπος τότε να μαντέψουμε πόσο μεγάλο ήταν το έπαθλο πού βρισκόταν εκεί και πού θα μπορούσε να κερδηθεί. 'Οπως αποδείχτηκε, αυτό το χαμένο και μοναχικό σημείο πού βρισκόταν λιγώτερο από ένα μίλι έξω απ' το λιμάνι της Κυρήνειας στην Κύπρο, (βλέπε τον χάρτη), δεν απέδωσε μόνο το φορτίο άλλά και το ίδιο το πλοίο. 'Ηταν ένα Ελληνικό εμπορικό πλοίο του τέταρτου π.Χ. αιώνα. Οί συγκεντρωμένοι αμφορείς πού είχαμε δει σημείωναν τον τάφο του παλαιότερου ποντοπόρου σκάφους πού περισυλέχτηκε ποτέ, ένα πλοίο τόσο ανέπαφο σχεδόν ώστε μπορούσε να μεταφερθεί στην επιφάνεια, να διατηρηθεί, να μελετηθεί και να παρουσιαστεί στο κοινό. Μια ώρα νωρίτερα είχαμε αναχωρήσει μ' ένα ντόπιο πλοίο απ' το λιμάνι της Κυρήνειας. Βασιζόμαστε για την επιχείρηση μας στα μάτια και στη μνήμη ενός δύτη σφουγγαριών με το όνομα Ανδρέας Καρίολος, πού μας είχε εκμυστηρευτεί εμπιστευτικά ότι βρήκε αποδείξεις για κάποιο «παλιό ναυάγιο», ΄Οταν απομακρυνθήκαμε για 10 λεπτά ταξιδεύοντας στη θάλασσα, ό Ανδρέας κοίταξε το κάστρο των σταυροφό-

Εγκαινιάζοντας μια νέα σειρά άρθρων, της υποβρύχιας αρχαιολογίας, παρουσιάζουμε ένα γλαφυρότατο άρθρο για ένα αρχαίο ελληνικό πλοίο. Έπί 23 αιώνες κοιμότανε στο βυθό περιμένοντας το ραντεβού του με τον 20ο αιώνα.

'Ενας καλλιτέχνης αναπαράστησε το βύθισμα του πλοίου που πιθανό να ήταν αποτέλεσμα μιας τρικυμίας. Κρασί που διέφυγε απ' το άμπάρι στριφογυρίζει στα τελικά απόνερα του πλοίου.

Σάν ανακατωμένες ταφόπετρες, μερικοί αμφορείς σημαδεύουν τον αμμόλοφο τον τυλιγμένο με φύκια που έκρυψε τα λείψανα τον πλοίου τής Κυρήνειας. Στην πρώτη κατάδυση το 1967, η σύζυγος του συγγραφέα Σούζαν μέτρησε 100 περίπου στάμνες για κρασί. Ανασύρθηκαν τελικά 403 από αυτές. Μερικά χερούλια έφεραν ελληνικά αρχικά όπως τα γράμματα API πού άνήκαν σε δικαστές που είχαν πεθάνει από χρόνια, καί οι όποίοι πιστοποιούσαν με αυτό το τρόπο, την χωρητικότητα της στάμνας. 5


ρων πού βρισκόταν ένα μίλι σ' απόσταση από μας καi ενώ το πλοίο έκανε άλλη μία στροφή και φάνηκε το βουνό Πενταδάκτυλος, πού φαίνεται σα να έχει πέντε δάκτυλα, είπε: — Το ναυάγιο είναι πολύ κοντά τώρα πηγαίνετε σιγά! Κοίταξε πάλι προς την ξηρά. Δέκα γυάρδες ανατολικά... τώρα πέντε γυάρδες προς την παραλία. Εντάξει! Ρίξετε, άγκυρα. Ή Σούζαν κι' εγώ βάλαμε τις υποβρύχιες στολές με τα εξαρτήματα καταδύσεως και πηδήξαμε στη θάλασσα. Άφού βυθιστήκαμε μέσα στο καθαρό νερό, μπορέσαμε να δούμε αμέσως σχεδόν τον βυθό της, 15 όργυιές πιο κάτω. Τα φύκια κάλυπταν τον βυθό της θάλασσας σαν χαλί, σε όση έκταση μπορούσαμε να διακρίνουμε. Και τότε ξαφνικά είδαμε τον σωρό των αμφορέων πού μας είχε περιγράψει ό Ανδρέας. Άλλά πού βρισκόταν το πλοίο ; Εξετάσαμε προσεκτικά τον μικρό σωρό των αμφορέων. Δεν ήταν μεγαλύτερος από 10X15 πόδια.

Προσπαθήσαμε να βρούμε και άλλες ενδείξεις για την αρχαιότητα τους, 'Αλλοίμονο! Έκτός από μερικές πέτρινες έρμες, πού χρησίμευαν για σαβούρα, δεν υπήρχαν άλλες ενδείξεις. Μερικά ψάρια πού κολύμπησαν πάνω απ' τους αμφορείς, μας υπενθύμισαν ότι βρισκόμαστε σ' ένα ξένο περιβάλλον και ότι ή προμήθεια οξυγόνου είχε σχεδόν εξαντληθεί, έτσι κατευθυνθήκαμε προς την επιφάνεια, σταματώντας για λίγο σε βάθος 10 ποδιών για άποσυμπίεση. Επί ένα μήνα συνέχεια ερευνούσαμε την ακτή της Κύπρου για ναυάγια αρχαίων πλοίων. Βρήκαμε πέντε ή έξη ναυάγια, άλλα βρισκόντουσαν όλα σε ρηχά. νερά και ήταν τόσο πολύ σπασμένα ώστε δεν δικαιολογούσαν τις συνεχιζόμενες έρευνες. Στήν παραλία, την ήμέρα, που έγινε ή ανακάλυψη το κουρασμένο πλήρωμα μου από έξη δύτες περίμενε τ' αποτελέσματα αυτής της τελευταίας έρευνας. Είχαμε έρθει στην Κύπρο στα τέλη του θέρους του 1967 για να εργαστούμε πάνω σ' ένα ρωμαϊκό πλοίο που βρισκόταν έξω απ' την παραλία του Γιάσι 'Αντα της Τουρκίας. Ό διευθυντής εκείνης της αποστολής, δόκτωρ Τζώρτζ Μπας, διευθυντής του Μουσείου του Πανεπιστημίου της Πενσυλβανίας, είχε στείλει έμένα και την ομάδα μου στην Κύπρο για ν' ανταποκριθούμε στην πρόσκληση του 'Οργανισμού 'Αρχαιοτήτων της Κυπριακής δημοκρατίας και να κάνουμε έρευνες για αρχαία πλοία. Γι' αυτό το λόγο συγκέντρωσα αύτη την καλή ομάδα ώστε να εξασφαλίσω μια αποτελεσματική προσπάθεια. 'Αν και είχαμε ενθουσιαστεί απ' αυτά πού είδαμε άνησυχούσα ακόμη. Μόνο 100 περίπου αμφορείς ήταν ορατοί. Μήπως το σκάφος πού βυθίστηκε εδώ ήταν μόνο μια μικρή μ��ούνα; 'Η μήπως ό μεγάλος σωρός της άμμου έκρυβε εκατοντάδες ακόμα αμφορείς πού ήταν το φορτίο ενός κανονικού εμπορικού πλοίου; Ή Σούζαν χτύπησε ελαφρά το ρολόϊ του χεριοϋ μου, δείχνοντας έτσι ότι ήταν καιρός ν' ανέβουμε στην επιφάνεια, Τι νομίζετε; ρώτησε ό 'Ανδρέας, καθώς ανεβαίναμε στο πλοίο.

Το τελευταίο ταξείδι τον βυθισμένου πλοίου, όπως φαίνεται απ' το φορτίο του, άρχισε απ' την Σάμο με το φόρτωμα αμφορέων με κρασί. Κατόπιν το πλοίο σταμάτησε στην Κω για ένα φορτίο μυλόπετρες. Οι περισσότεροι αμφορείς φορτώθηκαν στή Ρόδο, πού παινεύεται σε αρχαία γραπτά για το φτηνό κρασί της.

Μάταιη θωράκιση. Μολύβδινο κάλυμμα του παλαιότερου πλόϊμου σκάφους που βρέθηκε ποτέ υψώνεται από το βυθό της Μεσογείου. 'Οπως φαίνεται, το μέταλλο δεν μπόρεσε να προστατεύσει το σκάφος από τα σκουλήκια των ξύλων. Σανίδες και φορτίο πού βυθίστηκαν έξω απ' την ακτή της Κύπρου κατά τα τέλη του τετάρτου αιώνα π.Χ. ανασύρθηκαν απ' την ομάδα εργασίας του συγγραφέα του άρθρου σε δύο περιόδους εκσκαφών με την βοήθεια της Εθνικής Γεωγραφικής Εταιρείας. 6


—Είναι ωραίο θέαμα! Δεν υπάρχει αμφιβολία γι' αυτό. Μόνο ένα πλοίο της μεταγενέστερης κλασσικής ή Ελληνιστικής εποχής θα μετέφερε αμφορείς μ' αυτό το σχήμα. Αν ανήκει στον τέταρτο αίώνα π.χ. Θα είναι το αρχαιότερο Ελληνικό ναυάγιο πού βρέθηκε ποτέ... Ευχαριστημένος απ' τον ενθουσιασμό μας, ό Ανδρέας ανέσυρε από την μνήμη του πράγματα πού συνέβηκαν πριν από πολύ καιρό. —Βούτηξα για σφουγγάρια είπε, όταν ξαφνικά παρατήρησα την άγκυρα του καραβιού μου να σέρνεται, την παρακολούθησα, και γλύστρησε ακριβώς δίπλα από εκείνο το σωρό των αμφορέων. Άλλά όταν ανέβηκα στην επιφάνεια, βρισκόμουν σε φουρτούνα και δεν είχα καιρό να πάρω έδρανα. Επί τρία χρόνια προσπαθούσα να εντοπίσω πάλι τους αμφορείς, εσύ είσαι τυχερός. Μόνο πριν από λίγες εβδομάδες, κοίταξα πάλι. —Τώρα είναι δικό σου συνέχισε ό Ανδρέας. Μόνο οι αρχαιολόγοι επιτρέπεται να το αγγίξουν. Κράτησα το μυστικό ακριβώς για μια ομάδα σαν εσάς, και να εξασφαλίσω καλό όνομα στην πόλη μου. Δεν πρέπει να ξεχάσετε ότι ανήκει στην Ιστορία της Κυρήνειας. Γνώριζα ότι ό Ανδρέας, υπηρετούσε την πόλη του σαν δημοτικός σύμβουλος, κι' εκτίμησα την υπερηφάνεια του γι' αυτό το αξίωμα. 'Ο,τι και αν απεκάλυπτε το ναυάγιο, αποφάσισα ότι θα έπρεπε να ονομαστεί «Πλοίο της Κυρήνειας». Εκείνο το βράδυ, πίνοντας Κυπριακή σαμπάνια, το πλήρωμα μου έκανε πρόποση για τα θαυμάσια μυστικά πού ελπίζαμε ότι υπήρχαν κάτω απ' τον σωρό των αμφορέων. Άλλα ήταν ήδη αρχές 'Οκτωβρίου και τα φθινοπωρινά κύματα έσκαζαν με μανία πάνω στον τοίχο του λιμανιού της Κυρήνειας. Ό βετεράνος των υποβρύχιων ερευνών Κλώντ Ντάτχιούϊτ, ό άρχιδύτης μας εκείνο τον χρόνο, διεύθυνε την πρώτη μελέτη. 'Εβαλε πασάλους γύρω απ' το ναυάγιο κι ένα δίκτυ από σχοινιά. Βουτήξαμε κατά ομάδες, χρησιμοποιώντας μία μεταλική ράβδο για να εξετάσουμε τον βυθό μέσα στα πλαίσια του δικτύου μας. Κάτω απ' την άμμο, οι αμφορείς ήταν σκορπισμένοι σε μια περιοχή διαστάσεων 60 Χ 30 πόδια. 'Ενας ανιχνευτής μετάλων κι ένα μαγνητόμετρο πρωτονίου έδειξαν την ακριβή θέση εννέα μεταλικών μαζών. Ή έξαψη μας έφτασε έτσι στο κατακόρυφο.

Ό πρόεδρος και ιεράρχης της Κύπρου, αρχιεπίσκοπος Μακάριος III και ό Τέϊλορ Γ. Μπέλτσερ, τότε πρεσβευτής των Ηνωμένων Πολιτειών στην Δημοκρατία του νησιού, επιθεωρούν αρχαίες μυλόπετρες πάνω στην μαούνα. Ό συγγραφέας εξηγεί πώς πιστεύει ότι λειτουργούσαν. Δύο άντρες σφίγγοντας ένα μοχλό στρέφουν μία μυλόπετρα πάνω σε αυλακωτή βάση.

Σιτάρι που τροφοδοτείται στην σχισμή αλέθεται ανάμεσα στις δύο πέτρες και χύνεται στο τραπέζι σαν χοντροκομμένο αλεύρι.

Αμφορείς της Ρόδου δίνουν την κλασσική χρονολογία. 'Οπλισμένοι με φωτογραφίες και σκίτσα, πήραμε το αεροπλάνο για την Αθήνα για να συμβουλευτούμε την δεσποινίδα Βιρτζίνια Γκρέΐς, εμπειρογνώμονα για τους αμφορείς, πού εργάζεται στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών. —'Υποθέτω ότι οί περισότεροι αμφορείς είναι απ' την Ρόδο, είπε ή δεσποινίς Γκρέΐς, είναι απ' τα αρχαιότερα σχήματα, δηλ., από τα τέλη του τέταρτου π.Χ. αίώνα. Τέταρτος αιώνας! ήταν πραγματικά ένα αρχαίο πλοίο. Την εποχή εκείνη έκανα μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβανίας. Οι καθηγητές μου στο Μουσείο του Πανεπιστημίου άκουσαν μ' ενδιαφέρον την αφήγηση μου για το Ελληνικό πλοίο. 7


Έξω απ' την ακτή της Τουρκίας, ό Τζώρτζ Μπας είχε ήδη ανακαλύψει το φορτίο ενός φοινικικού πλοίου της εποχής του Μπρούντζου (ήταν το αρχαιότερο γνωστό ναυάγιο του κόσμου), και τον σκελετό ενός Βυζαντινού εμπορικού πλοίου. 'Ενα ναυάγιο απ' την εποχή του Μεγάλου Αλέξανδρου θα μας βοηθούσε να συμπληρώσουμε το κενό των 1,800 ετών μεταξύ εκείνων των δύο όροθεσιών της ναυτιλιακής ιστορίας. Το Μουσείο ένθάρυνε την άμεση εκσκαφή. Ό Δρ. Βάσος Καραγεώργης, Διευθυντής του τμήματος Αρχαιοτήτων της Κύπρου, έδωσε την άδεια της κυβερνήσεως του. 'Η Εθνική Γεωγραφική Εταιρεία ανέλαβε τα έξοδα της έρευνας. 'Αλλοι δωρητές μας βοήθησαν αναλαμβάνοντας επίσης τμήματα από τις μεγάλες δαπάνες. Οι δωρητές αυτοί ήταν οι εξής: 'Ιδρυμα Κούκ, Εταιρεία Κυπριακών 'Ορυχείων, Εθνικό 'Ιδρυμα Ανθρωπιστικών Σπουδών, 'Ιδρυμα Χάουτον-Κάρπεντερ, 'Ιδρυμα Ντητριχ και το Κολέγιο 'Ομπερλιν, οπου είμαι τώρα βοηθός καθηγητής. 'Εξη μήνες αργότερα είμαστε πίσω στην Κύπρο. Τόννοι εξοπλισμού κι' ένα διεθνές πλήρωμα 40 ατόμων φοιτητών, μηχανικών, σχεδιαστών, φωτογρά-

8

φων και γιατρών συγκεντρώθηκε στην Κυρήνεια. Ό τόπος παραμονής δεν ήταν πρόβλημα. Ό αρχιεπίσκοπος Μακάριος, Πρόεδρος της Κύπρου, και ό Επίσκοπος 'Ανθιμος του Κυτίου έθεσαν στη διάθεση μας ένα παλιό ακατοίκητο αρχοντικό. Απ' τους κατασκευαστές των νέων λιμενικών έργων της Αμμοχώστου, αγοράσαμε την μαούνα μας. 'Ηταν μια εξέδρα καταδύσεως διαστάσεων 53 Χ 26 πόδια. Την βαφτίσαμε Ά λ ά σ ι α, πού ήταν ίσως το αρχαιότερο όνομα της Κύπρου, και την πήγαμε πάνω απ' το ναυάγιο, Ο καθένας άπο μας θα έπρεπε να εργάζεται σε βάθος 90 ποδών για περιόδους 30 - 40 λεπτών, δυο φορές την ήμερα συνέχεια έπι τρεις μήνες, γι' αυτό, ή πρώτη μου σκέψη ήταν ή ασφάλεια. Πρώτα βυθίστηκε ή «τηλεφωνική μας καμπίνα», δηλαδή ένας θόλος από πλεξιγκλάς. Σ' ένα γαλάζιο κόσμο, ό Νορβηγός δύτης Κριστιάν Κέλλερ, χρησιμοποιεί ένα δίκρανο για να σκάψει ένα χαντάκι γύρω απ' το ναυάγιο.


Αυτό προσέφερε στους δύτες ένα μέρος ν' αναπαύονται σε μια κλειστή κάψουλα αέρα και να μιλάνε με το τηλέφωνο σ' ένα χειριστή στο πλοίο. Με ντεπόζιτα αέρος για επείγουσα ανάγκη τοποθετημένα σε στρατηγικές θέσεις στο βυθό, δύο σταθμούς άποσυμπίεσης προς τα πάνω, και δύο θαλάμους άνασυμπιέσης στη μαούνα, ήμασταν έτοιμοι ν' αρχίσουμε. «Ή Μαγική Ράβδος» λύνει το πρόβλημα.

—Αυτό είναι δύσκολο πράγμα, είπε ό Μπρούς Ντάλιν, ό νέος άρχιδύτης μας, όταν ανέβηκε στη σκάλα της μαούνας μετά την πρώτη κατάδυση του. —Κόβοντας εκείνα τα φύκια είναι σαν να κόβεις ένα περσικό χαλί με μαχαίρι για βούτυρο. Ό υποδιευθυντής Δρ. Ντέϊβιντ Όουεν, δέχτηκε την πρόκληση. Σχεδίασε μια «μαγική ράβδο», δηλαδή ένα σωλήνα με τρύπες μ' ένα μυτερό άκρο, το όποιο έπρεπε να χωθεί πλάγια στο βυθό της θάλασσας. Συμπιεσμένος αέρας πού έβγαινε με δύναμη απ' τις τρύπες δημιουργούσε φουσκάλες πού χαλάρωναν την μάζα των ριζών. Οι απελευθερωμένοι σβώλοι μπορούσαν να άποροφηθοϋν προς τα πάνω, στον σωλήνα μέσω του οποίου ό αέρας υπό πίεση μεταφέρει υλικά για να διαλεχτούν ή να πεταχτούν. Σύντομα είχαμε σπουδαία ευρήματα. Το τμήμα Αρχαιοτήτων της Κύπρου μας παραχώρησε τόπο εργασίας στο κάστρο των σταυροφόρων στην Κυρήνεια. Ως τον Αύγουστο, 300 αμφορείς απ' την Ρόδο συγκεντρώθηκαν στην αποθήκη μας εκεί. 'Οπωσδήποτε κρασί είχε μεταφερθεί σ' αυτούς τους αμφορείς. Ή Ρόδος ήταν σχεδόν ένας τεράστιος αμπελώνας και το κρασί της πουλιόταν πολύ στην ανατολική Μεσόγειο κατά την αρχαιότητα. Εκείνοι οί αμφορείς της ρόδου μας έφεραν μια ευχάριστη έκπληξη. 'Ολα τα ίχνη των αρχικών τους βουλωμάτων εξαφανίστηκαν, και τώρα ήταν γεμάτοι λάσπη ως την κορυφή. 'Αλλά όταν βγάλαμε την λάσπη, βρήκαμε μέσα σ' αυτούς πολλά αμύγδαλα με το κέλυφος διατηρημένο τέλεια. Σύντομα χιλιάδες άλλα αμύγδαλα παρουσιάστηκαν ενώ σωροί απ' αυτά ήταν μέσα στο σκάφος σαν να είχαν στοιβαχτεί σε σάκους πού σάπισαν πριν από πολλά χρόνια. Γνωρίζαμε ότι τ' αμύγδαλα αποτελούσαν συνηθισμένο έδεσμα της αρχαίας ελληνικής δίαιτας.

Ή «Μαγική ράβδος αέρος» δημιουργεί φυσαλίδες καθώς ό εφευρέτης Ντέϊβιντ 'Οουεν απομακρύνει, τις ρίζες από τα φύκη.

Πληρώματα εργασίας στην παραλία καθάρισαν και ταξινόμησαν τα καλλιτεχνικά ευρήματα τον ναυαγίου. 'Ενας καλλιτέχνης της αποστολής ζωγραφίζει μία υδρία (με σπασμένο χερούλι), μία στάμνα για λάδι, κι ένα πιάτο απ' το μαγειρείο τον πλοίου. Τώρα όλα αυτά είναι απαλλαγμένα από τα σκληρά επιθέματα. Σκεύη για τέσσερα σερβίτσια δείχνουν ότι ο πλοίαρχος του πλοίου ταξείδεψε με τρία μέλη πληρώματος τουλάχιστον. 9


'Ενα ικρίωμα από πλαστικούς σωλήνες διαιρεί την τοποθεσία σε άριθμημέva τετράγωνα, δίδοντας την σωσ 10


τη τοποθεσία των πληροφοριών για

μετρήσεις που καταγράφουν ακριβώς που βρέθηκε κάθε είδος του πλοίου. 11


Μέρος του φορτίου του πλοίου μια χούφτα άμύγδαλα διατηρούν το εξωτερικό κέλυφος αν και το μαλακό εσωτερικό περιεχόμενο τους άποσυντέθηκε εν μέρει. Ή αποστολή ανέσυρε χιλιάδες αμύγδαλα.

Δεμένος σ' ένα ανυψωτήρα με μπαλόνι, ένας δίσκο�� με σανίδες του σκάφους αρχίζει το ανέβασμα του. 'Ενα κάλυμμα από πανί εμποδίζει την τριβή του νερού να μετακινήσει και να βλάψει τα ευθραστα και μουσκεμένα ξύλα. Ό συγγραφέας συνοδεύει τον δίσκο για να ρυθμίζει τον αέρα του μπαλλονιού ώστε ό δίσκος να υψώνεται αργά. 'Ενας άλλος δίσκος, ένα από τα 29 φορτία πού υψώθηκαν, περιμένει στον βυθό. Διαλύοντας το σκάφος κομμάτι-κομμάτι, ή ομάδα εργασίας έφερε στην επιφάνεια κάπου πέντε τόννονς ξύλα.

Την τελευταία εβδομάδα εκείνης της σαιζόν, ό Ντέϊβιντ 'Οουεν έσκαψε μία εξερευνητική τάφρο και μέσα σ' αυτή ανακάλυψε τον θησαυρό που ελπίζαμε να βρούμε, δηλαδή το ίδιο το πλοίο. Βρήκε την τελευταία σειρά αμφορέων πού ακουμπούσαν πάνω σε καλά διατηρημένα πευκίσια σκαριά. Χάλκινα καρφιά κρατούσαν ακόμα τις σανίδες. Αυτό το εμπορικό πλοίο επέζησε στο πέρασμα των αιώνων. Το μεγαλύτερο μέρος του ήταν ακόμη θαμένο κάτω από ένα στρώμα σκληρής λάσπης, πάχους δύο ποδών.

Ένας θάλαμος Άνασυμπίεσης σώζει μια ζωή. Άλλα δεν έμεινε καιρός εκείνο τον χρόνο για περισότερες εκσκαφές. Θα ήμασταν αναγκασμένοι να ξαναβάψουμε αυτά τα προκλητικά ξύλα και να σκεπάσουμε το μέρος με πλαστικά προστατευτικά τμήματα, κατά των θαλασσοταραχών του χειμώνα. Στήν παραλία εκείνη την νύχτα, αισθανόμουν άσχημα. Ή επομένη θα ήταν ή τελευταία μας μέρα καταδύσεων για το 1968. Κάναμε όλα τ' αναγκαία για τον επόμενο χρόνο; 'Ετσι έλπιζα. Χαρούμενες φωνές ήχούσαν απ' το ντους των αντρών. 'Ηταν ένα τραγούδι πού άκουσα πρωτύτερα, πειράζοντας ευγενικά τον αρχηγό της αποστολής: « Μάικλ, κωπηλάτησε το πλοίο στην στεριά», άρχισε να ψέλνει ή χορωδία. 'Ηταν τότε άκριβώς πού ό δύτης Πήτερ Λέναρντ παρατήρησε ότι αισθανόταν άρρωστος, —Νομίζω ότι είναι εξάντληση είπε στον Μπρούς Ντάλιν, άλλά ή απογευματινή κατάδυση με ξεθέωσε. Σύντομα παρουσιάστηκε πόνος στα πόδια του Πήτερ. Ό Μπρούς έστειλε να φωνάξουν τον Μπλαΐρ και τον Τζέφ Φέλντ. Ό Τζέφ είχε τροποποιήσει τον θάλαμο άνασυμπίεσης, που μας τον δάνεισε ή Καναδική Κυβέρνηση, προσθέτοντας ένα σωλήνα για την εισροή καθαρού οξυγόνου. Νομίζω ότι ό Πήτερ «λύγισε», είπε ό Τζέφ, χρησίμοποιώντας την άργκώ για την άρρώστεια της άποσυμπίεσης. —'Ας τον πάμε στον θάλαμο... γρήγορα! 12


Το ξύλινο κομμάτι με την Θήκη ακόμη στη θέση της, Ισως χρησίμευε για να υψώνεται ή κεραία τον ίστον.

Ακόμα και τα λίγα λεπτά πού χρειάστηκαν να πάμε τον Πήτερ στην μαούνα, ό πόνος έγινε έντονος. Ό αέρας άρχιζε να σκούζει γύρω απ' τον ασθενή, άνασυμπιέζοντας τη φυσαλίδα του αζώτου πού προκαλούσε την ανωμαλία. Σέ 15 λεπτά ό πόνος εξαφανίστηκε. Μέσω μιας μάσκας, ό Πήτερ άνέπνεε οξυγόνο, κατόπιν αέρα εναλλάξ, ενώ εμείς χαμηλώσαμε αργά την πίεση του θαλάμου. Σέ τέσερεις ώρες περίπου, ή βασανιστική δοκιμασία τελείωσε, Ό μικροσκοπικός κύλινδρος πού χρησίμευε για ένα μόνο πρόσωπο, έσωσε την ζωή του Πήτερ. Άλλα τι θα συνέβαινε αν δύο από μας είχαμε «λυγίσματα» σ' εκείνη την κατάδυση, Υποσχέθηκα στον εαυτό μου ότι δεν θα έπρεπε ν' αντιμετωπίσουμε ποτέ μια τέτοια κρίση, και όταν επιστρέψαμε στην Κύπρο στίς αρχές Μαΐου του 1969, ό Πήτερ ήταν εκεί για να μας βοηθήσει να ξεφορτώσουμε τον νέο μας θάλαμο άνασυμπίεσης πού μπορούσε: να χρησιμοποιηθεί ταυτόχρονα για τέσερα άτομα. Τότε όλα τα πολύτιμα αντικείμενα, πήγαν για καθάρισμα κι' επισκευή στον συντηρητή μας, την δεσποινίδα Φράνσες Τάλμποτ, στο εργαστήριο της, μέσα στην αποθήκη του Κάστρου. —Μη φέρετε άλλα! Παρακαλούσε ή Φράνσες. Μόλις υπάρχει χώρος για μένα. Άλλα δεν υπήρχε τρόπος για να ικανοποιήσουμε την παράκληση της Φράνσες. Βρίσκουμε συνεχώς νέα τεχνουργήματα. Μαγειρικά σκεύη ήταν σκορπισμένα σ' όλο το σκάφος. 'Αρχισε να εμφανίζεται ένα πρότυπο: τέσερα πηρούνια, τέσερεις άλατιέρες... Ό καπετάνιος του πλοίου είχε τουλάχιστον τρεις συντρόφους. Οι ανακαλύψεις μας προκάλεσαν μεγάλο ενδιαφέρον. Ό αρχιεπίσκοπος Μακάριος ήρθε να τις δει, καθώς επίσης και ό Αμερικανός Πρεσβευτής. Για τα πλήθη των ενδιαφερομένων, τελικά κάναμε μια έκθεση αντικειμένων πούχαμε βρει και φωτογραφιών του ναυαγίου.

Τα Όκτώ Μακρυά χέρια των Άνόμων. —Το χταπόδι μας έκανε ζημιά πάλι! Παραπονέθηκε ή γυναίκα μου μια μέρα. Πώς μπορώ να έχω όλους τους μολύβδινους κρίκους μ' εκείνο τον μικροκλέφτη στα χαντάκια μου; 'Υπήρχαν 17 κρίκοι σήμερα το πρωί, τώρα λείπουν τρεις.

Το κουφάρι τον πλοίου της Κυρήνειας αρχίζει να σχηματίζεται. Ό ξυλουργός στο μπροστινό μέρος της εικόνας σκάβει έντορμίες (έγκοπές) σ' ένα πευκίσιο πελεκυμένο ξύλο πού θα ταιριάζουν με τους τόρμους (δόντια) μιας σανίδας πού τοποθετήθηκε ήδη. Ό εργάτης αριστερά ανοίγει τρύπες ανάμεσα στις έγκοπές και στα δόντια για να τ' ασφαλίσει με ξυλόκαρφα.

Ό άνθρωπος μέσα στο κουφάρι στερεώνει ενισχυτικές πλευρές, μέθοδος πού είναι αντίθετη της σημερινής, σύμφωνα με την οποία οι πλευρές συναρμολογούνται πρώτα. Το τελειωμένο πλοίο καλύφθηκε με μολύβδινες πλάκες για να το προστατεύσουν από τα σκουλήκια των ξύλων. Αυτή είναι ή αρχαιότερη γνωστή χρήση αυτής της τεχνικής. Στήν πραγματικότητα, το περίβλημα πάχους 1/8 της ίντσας ίσως να επιτάχυνε τον θάνατο τον πλοίου κρύβοντας την βλάβη που έκαναν οι τερηδώνες. Οι μολύβδινοι κρίκοι (άνω) καθοδηγούσαν τα σχοινιά που μάζευαν το πανί σαν γρίλλια παραθύρου. 13


Η Σούζαν μιλούσε για τα εξαρτήματα από τα ρτια του πλοίου. Ραμένοι στην υπήνεμη πλευρά του πανιού, περισσότεροι από 100 επίπεδοι μολύβδινοι κρίκοι καθοδηγούσαν τα πολλά σχοινιά έλξης, γνωστα ως «σχοινιά στίγκου» πού ανέβαζαν, το πανί. Υπήρχε πράγματι κάποιος κλέφτης στην περιοχή 6 Α. 'Ενα χταπόδι συγκέντρωσε χαρούμενα 5 έως 6 κρίκους σε μέγεθος βραχιολιού μέσα στη φωλιά του που ήταν ό λαιμός ενός σπασμένου αμφορέα. —Θα τον πάρω μέσα στην καμπίνα για να μιλήσουμε άντρας προς χταπόδι, πρότεινε ό Βρεταννός 'Οουεν Γκάντερ. Άλλα δεν πρέπει να φανούμε σκληροί προς τον γέρο Όχτάποδα. Είναι φανερό ότι το σόι του λήστευε την περιοχή εδώ επί αιώνες. Και πραγματικά ήταν· φανερό. Ενώ καθαρίζαμε τους αμφορείς, βρήκαμε ένα ξύλινο πηρούνι, ένα πιάτο, μια σιδερένια λίμα, μια κανάτα με στόμιο, κομάτια αμφορέων. 'Ολα αυτά ήταν κλεμένα άπό την κακή συνήθεια του ένοχου χταποδιού και των προγόνων του. 'Ισως τ' αμύγδαλα πού βρήκαμε στους αμφορείς του κρασιού να μαζεύτηκαν έκεί με το πέρασμα των αιώνων από αυτούς τους «σκίουρους» με τα οχτώ χέρια. Ως τα μέσα Αυγούστου το αρχαίο σκάφος εκτεινόταν σχεδόν 40 πόδια μπροστά μας πάνω στον άμουδερό βυθό της θάλασσας. Σάν να περίμεναν 22 αιώνες γι' αυτό το τελικό κάλεσμα. Οι πευκίσιες πλευρές του πλοίου στέκονταν προσοχή σιωπηλά. Ή καμ-

14

πύλη και ή άντικαμπύλη ήταν τόσο κομψές όπως και τότε που το πλοίο έλαβε την μορφή του. Κατά τα πρώτα χρόνια μετά το ναυάγιο, τα εκτεθειμένα ξύλα της δεξιάς πλευράς του πλοίου αδυνάτισαν, κατέρευσαν, και σκόρπισαν τις βαρειές στάμνες με το κρασί. 'Αλλά ή αριστερή πλευρά του πλοίου επειδή κατακάθησε στον άμουδερό βυθό, διατήρησε το σχήμα του σχεδόν ανέπαφο. Οι 'Ελληνες ναυπηγοί δούλευαν με μια παράδοση πού ήταν εντελώς αντίθετη απ' ό,τι είναι ή δική μας. Συναρμολογούσαν τα σκάφη τους με το κέλυφος πρώτο. Οι εξωτερικές σανίδες τοποθετούνται απ' την καρένα πάνω σε στηρίγματα ικριώματος. Μόνο άφού είχε συμπληρωθεί το μεγαλύτερο μέρος του σκάφους άρχιζαν να καρφώνουν τις πλευρές με μεγάλα χάλκινα καρφιά. Βρήκαμε ολόκληρο το εξωτερικό των διατηρημένων μερών του σκάφους καλυμένο με πλάκες πάχους έως το 1/8 της ίντσας. Καρφωμένες με χάλκινα πλατυκέφαλα καρφιά, οί μολύβδινες πλάκες εξυπηρετούσαν τον ίδιο σκοπό όπως το σημερινό άντιρυπαντικό χρώμα. Είχαν τοποθετηθεί εκεί για να εμποδίσουν τις τερηδόνες (σκουλίκια του ξύλου) από το να εισβάλουν στις σανίδες. Από το πλοίο Γράν Κογκλουέ πού ανακάλυψε ό Ζάκ-Υβ-Κουστώ έξω απ' την παραλία της Μασαλίας, μάθαμε ότι αυτό το τέχνασμα ήταν γνωστό απ' τον δεύτερο αιώνα π.Χ. τώρα το εμπορικό πλοίο πού βρήκαμε στην Κυρήνεια αποδείχτηκε ότι ήταν


ακόμη αρχαιότερο. Μάλιστα, είναι το παλαιότερο παράδειγμα αυτής της τεχνικής πού βρέθηκε ως τώρα. Μερικά μπαλώματα στο κάλυμα έδειχναν ότι το μολύβδινο «δέρμα» του πλοίου αποδείχτηκε ότι ήταν τρωτό. Μήπως ό Πλοίαρχος πίστευε ότι το πλοίο του ήταν πλόϊμο, ενώ δεν ήταν; Ακόμη και στα δικά μας μάτια οι γερασμένες πλευρές και σανίδες φαίνονταν αρκετά γερές στην επιφάνεια. Μόνο όταν αρχίσαμε να διαλύουμε το σκάφος μπορέσαμε να δούμε την εκτεταμένη βλάβη πού παρέλειψε να δει ό πλοίαρχος. Οί σανίδες ήταν γεμάτες τρύπες πού έκαναν τα σκουλήκια του ξύλου. Εκατοντάδες σκουλήκια, ανοίγοντας τρύπες ανεμπόδιστα, φαίνεται ότι έδωσαν στο πλοίο το θανατηφόρο χτύπημα πολύ καιρό πριν βυθιστεί και καθήσει στο βυθό της θάλασσας. Το πλοίο μετακινήθηκε στην παραλία σε κομμάτια. Ως τόν Αύγουστο ή δουλειά είχε προχωρήσει τόσο καλά ώστε αποφασίσαμε να ανελκύσουμε το πλοίο πρίν τελειώσει ή σαιζόν. Θέλαμε όχι μόνο να σώσουμε τα ξύλα αυτής της μοναδικής ανακάλυψης, αλλά καί θα τα άνασυναρμολογήσουμε με την μορφή πού τα βρήκαμε.

Ή Σούζαν 'Οουεν έφτιαξε περισσότερες άπο 1,000 κωδικοποιημένες πλαστικές ετικέτες. Καρφιτσωμένες σε κάθε κομάτι ξύλου, πριν μετακινηθεί απ' τον βυθό της θάλασσας, αυτοί οι σημαδευτήρες θ' άπλοποιούσαν την έπανακατασκευή του πλοίου. 'Ηταν σαν ένας γιγαντιαίος τρισδιάστατος γρίφος. Μ' ένα υποβρύχιο πριόνι πού δούλευε με συμπιεσμένο αέρα, κόψαμε μερικά μέρη του σκάφους σ' εύχείρηστα μεγέθη. Το μεγαλύτερο μέρος του όμως, διαλύθηκε στον βυθό της θάλασσας, κομάτι - κομάτι. Χρησιμοποιώντας δίσκους πού υψώνονταν με μπαλόνια, μεταφέραμε τα μαλακά καΐ εύθραστα ξύλα στην επιφάνεια. Από την μαούνα μεταφέραμε, γρήγορα τα ξύλα στο κάστρο για καθάρισμα και αποθήκευση σε ντεπόζιτα με γλυκό νερό. Ή Νάνσυ Πάλμερ έφτιαξε διαφανή σχέδια κάθε πλευράς για να καταγράψει την ακριβή καμπυλότητα για μεταγενέστερη έπανακατασκευή. Ή θάλασσα παρέμεινε ήρεμη. Στίς 3 'Οκτωβρίου οι τελευταίες σανίδες του πλοίου βγήκαν στην επιφάνεια. Με 29 φορτία των μεγάλων δίσκων, ανυψώσαμε περίπου πέντε τόννους διαβρεγμένων ξύλων. Τον περασμένο χειμώνα μια ομάδα μελών της αποστολής παρέμεινε στην Κυρήνεια για να επιβλέπει την διατήρηση καί σταθεροποίηση των ξύλων του πλοίου. Το τμήμα Αρχαιοτήτων της Κύπρου άποκαθιστά μία άπο τις θολωτές στοές του κάστρου της

«Το πλοίο ξαναζωντάνεψε για μας», λέει ο συγγραφέας Κάτσεβ, ενώ θυμάται την έξαψη της εκσκαφής. Καθοδηγούμενος απ' τα ευρήματα της αποστολής, ό ζωγράφος Λόϋντ Τάουνσεντ φαντάζεται έδω το καλυμμένο με μόλυβδο πλοίο σ' ένα λιμάνι της Ρόδου. Ψαράδες φέρνουν στην πόλη τα ψάρια που έπιασαν σε πλοιάρια, ένω ένα ελληνικό πολεμικό πλοίο με διπλές σειρές κουπιών, δεξιά, μπαίνει στο λιμάνι, και ίσως να περιπολεί σ' αυτή την γωνία της απέραντης ελληνικής αυτοκρατορίας. 15


πεί απ' τον Μακεδόνα Βασιλιά Δημήτριο τον Πολιορκητή. Δεν μπορούσαν να είχαν κοπεί πριν άπο το 306 π.Χ. Και μία ευχάριστη αναφορά ήρθε άπο το τεστ με άνθρακα 14 στο εργαστήριο του Μουσείου του Πανεπιστημίου πού επιβεβαίωσε την αρχαιολογική ένδειξη για την μεγάλη ηλικία του πλοίου. Οι σανίδες κόπηκαν το 389 π.Χ. άφού αφαιρέσουμε ή προσθέσουμε 44 χρόνια. Άπόμαχος ενός πολυάσχολου εμπορικού δρομολογίου.

'Ενα ντους με γλυκό νερό προστατεύει, τις μουσκεμένες σανίδες του πλοίου από τη στρέβλωση και το ζάρωμα. Ή κυρία Κάτσεβ και ή εθελοντής της αποστολής Τζένν Μπόϊζ (αριστερά) καθαρίζουν και πλένουν τ' αρχαία ξύλα. 'Ενα συντηρητικό σαν κερί θα σταθεροποιήσει αυτά τα ξύλα. Ή ομάδα του συγγραφέα προσπάθησε ν' αναστηλώσει το πλοίο, χρησιμοποιώντας όσο το δυνατόν περισσότερες απ' τις αρχικές σανίδες. Μετά την άνασυναρμολόγησή του το πλοίο εκτέθηκε σε μια αίθουσα του κάστρου που χτίστηκε γύρω στα 1.200 και πού φαίνεται στο επάνω μέρος της φωτογραφίας.

Κυρήνειας για να στεγάσει το πλοίο κατά την διάρκεια της κατεργασίας του και για ενδεχόμενη δημόσια επίδειξη. Οί σανίδες και τα κομάτια ξύλου θα έμποτισθοϋν με γλυκόκολα Πολυαιθυλενίου, ή οποία θ' αντικαταστήσει τις ίνες πού λείπουν στα διάτρητα ξύλα με μια κέρινη ουσία. Από τα πέντε πολύ διαβρωμένα μπρούτζινα νομίσματα πού βρήκαμε στο ναυάγιο, τα δύο είχαν κο16

Το πλοίο, τότε ήταν ίσως πάνω από 80 ετών όταν φορτώθηκε για το τελευταίο του ταξείδι. Η περίοδος της ζωής του κάλυπτε μια εποχή πού ή Ελλάδα είχε αποκτήσει μια κυρίαρχη θέση στο εμπόριο της 'Αν. Μεσογείου, Το θαλάσσιο εμπόριο ευδοκιμούσε. Ακόμα και ή μέχρι τώρα ατελής μελέτη μας για το πλοίο και το φορτίο του, μας επιτρέπει να υπολογίσουμε το πιθανό δρομολόγιο του τελικού ταξειδιού του. Πλέοντας άπο την Σάμο, το σκάφος πιθανόν να σταμάτησε στην Κω για να φορτώσει μυλόπετρες. Πιστεύω ότι οι περισότερες απ' αυτές τις μυλόπετρες ξεφορτώθηκαν στη Ρόδο. όπου το τελευταίο φορτίο των αμφορέων με κρασί στοιβάχτηκε πάνω στις σάπιες σανίδες του πλοίου. Οί απούλητες μυλόπετρες αποτέλεσαν μέρος του έρματος (σαβούρας). Ό πλοίαρχος ταξίδεψε ανατολικότερα, στις παράκτιες πόλεις της Κύπρου για πιθανές αγορές του κρασιού πού μετέφερε. Άλλά πότε έφτασε στον κολπίσκο της Κυρήνειας; 'Η μήπως το παλιό σκάφος βυθίστηκε λίγο πιο έξω απ' την ασφάλεια του λιμανιού σε μία άπο εκείνες τις ξαφνικές τρικυμίες πού είναι εφιάλτες ακόμα και για τους σημερινούς ναύτες κατά μήκος αυτών των ακτών; Μπορούμε να φανταστούμε το πλοίο ν' άνεμοδέρνεται μέσα στη φουρτούνα, γέρνοντας τα πλευρά του προς τα κύματα, Μπορούμε να φανταστούμε τους ναύτες ν' αγωνίζονται, για να κατεβάσουν το πανί. Ό πλοίαρχος θά έτρεξε να σώσει το πουγγί του με τα νομίσματα πού ήταν τα κέρδη του άπο εκείνο το ταξείδι. Σέ μια τελική κεραυνοβόλα καταστροφή, οι μυλόπετρες και οι τόννοι του έρματος μετακινήθηκαν βίαια προς την αριστερή πλευρά του πλοίου. Ενώ από τους σπασμένους αμφορείς χύνονταν το περιεχόμενο τους σε μια θάλασσα πού ήταν πραγματικά σκούρα σαν κρασί, το πλήρωμα του πλοίου έψαχνε για σπασμένα ξύλα, για να επιπλεύσει ως τη στεριά. Μόνο λίγα λεπτά 0ά πέρασαν πριν οι ναύτες, πού τρέμοντας προσπαθούσαν να σωθούν, δουν τον αφρό της θάλασσας πάνω απ' την κουπαστή να σέρνει το βαρύ σκάφος στον αλμυρό τάφο του. Άλλα εκείνο ήταν μόνο το τέλος μιας ζωής για το πλοίο της Κυρήνειας. Σύντομα, διατηρημένο και ανακατασκευασμένο θα αναλάβει νέα υπηρεσία. Θα επιδειχθεί σχεδόν ανέπαφο το παλαιότερο πλοίο πού ανασύρθηκε ποτέ απ' την θάλασσα. Μάϊκλ Λ. Κάτσεβ Σημ.: Το πλοίο αυτό μαζί με άλλο ένα καταστράφηκε από τους Τούρκους εισβολείς.


ιπτάμενοι δίσκοι και διαστημικοί πολιτισμοί ΔΙΟΝ Π. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ ov

2

17


Συνεχίζοντας την παράθεση των στοιχείων για την ύπαρξη των εξωγήινων υπάρξεων ο συνεργάτης μας κ. Διον. Ι. Σιμόπουλος προχωρεί ένα άκόμη βήμα προς την κατεύθυνση αυτή. Όπωσδήποτε δεν είμαστε μόνοι στο Σύμπαν, Αλλά που είναι oi εξωγήινοι;

Πολλοί νομίζουν ότι ή προσπάθεια για την ανακάλυψη διαστημικών πολιτισμών είναι κάτι το πρόσφατο. Κάτι πού άρχισε με την αρχή της διαστημικής εποχής του ανθρώπου κατά την δεκαετία 1950- 1960. Ή αναζήτηση όμως ζωής στο διάστημα χρονολογείται στην πραγματικότητα πριν χιλιάδες χρόνια. Ή μυθολογία και οί παραδόσεις όλων σχεδόν των λαών είναι γεμάτες από ενδείξεις αυτής της προσπάθειας. Φυσικά με τα σημερινά επιτεύγματα της επιστήμης, ή προσπάθεια αυτή έχει πάρει έναν θετικό δρόμο απ' ότι στο παρελθόν. Μπορούμε δηλαδή σήμερα με την πρόοδο της επιστήμης να βασίσουμε την αναζήτηση μας αυτή στα ανεπτυγμένα μέσα των επιστημονικών οργάνων και των πειραματικών μας ενδείξεων. Με βάση λοιπόν αυτά πού αναφέραμε στο προηγούμενο τεύχος για το τι είναι ζωή και για την πειραματική εξερεύνηση της ζωής στα εργαστήρια μας, είμαστε έτοιμοι να ξεκινήσουμε για το ταξείδι της αναζήτησης μας αρχίζοντας πρώτα από τους πλανήτες του ήλιακοϋ μας συστήματος. Οί πλανήτες πού βρίσκονται πλησιέστερα στον ήλιο απ' ότι ή Γη μας, δηλ. ό Έρμης και ή Αφροδίτη είναι αδύνατον να συντηρούν οποιοδήποτε ίχνος ζωής επάνω τους. Ό Ερμής πού απέχει από τον ήλιο μόλις το 1/3 απ' ό,τι απέχει ή Γη δέχεται 9 φορές περισσότερη θερμότητα από τον ήλιο απ' ότι δέχεται ή Γη. Γι' αυτό οί θερμοκρασίες πού έπικρατούν στον Έρμή είναι τόσο υψηλές ώστε ακόμη καί πολλά μέταλλα του πλανήτη αύτού να βρίσκονται σε ρευστή κατάσταση. Επί πλέον, ό Έρμης, ό μικρότερος πλανήτης του ήλιακού μας συστήματος, είναι τόσο μικρός ώστε δεν μπορεί να συγκρατεί γύρω του παρά μικρά μόνο ίχνη άτμφόσφαιρας. Η Αφροδίτη ονομάζεται πολλές φορές καί δίδυμη αδελφή της Γης λόγω του ίδιου σχεδόν μεγέθους πού έχουν οί δύο πλανήτες. Γι' αυτό γνωρίζουμε ότι ή 'Αφροδίτη 18

μπορεί να συγκρατεί ατμόσφαιρα γύρω της. Ή ατμόσφαιρα όμως αυτή αποτελείται κυρίως από διοξείδιο του άνθρακα πού έχει την ιδιότητα να συγκρατεί στον πλανήτη την θερμότητα πού δέχεται από τον ήλιο με αποτέλεσμα μερικά διαστημόπλοια να μας εχουν πληροφορήσει τελευταία ότι ή θερμοκρασία της Αφροδίτης πλησιάζει τους 800° Φάρεναϊτ καί ότι ή ατμοσφαιρική πίεση πού επικρατεί στην επιφάνεια της είναι περίπου 90 φορές μεγαλύτερη από την ατμοσφαιρική πίεση της Γης. Γι' αυτό δεν μπορεί να υφίσταται ούτε νερό σε υγρή κατάσταση, ούτε ίχνη ζωής. Ό τέταρτος πλανήτης του ήλιακού μας συστήματος ο 'Αρης άν και μικρότερος από την Γη δια-

τηρεί ατμόσφαιρα, και παρ' όλο πού δεν είναι δυνατόν να ανακαλύψουμε κάποιο ανεπτυγμένο πολιτισμό όπως έλπιζε ό Πέρσιβαλ Λόουελλ με τη θεωρία του για τίς τεχνικές διώρυγες του Άρη, υπάρχει ακόμη ελπίδα να ανακαλύψουμε μέσα στο 1976 την ύπαρξη μιας κάποιας υποτυπώδους μορφής ζωής επάνω του. Το αυτόματο αμερικανικό διαστημόπλοιο Μάρινερ 9 στα τέλη του 1971 και κατά το μεγαλύτερο μέρος του 1972 περιστρεφόταν συνεχώς γύρω από τον 'Αρη στέλνοντας στην Γη πολλές ποικίλες πληροφορίες. 'Ηταν δε σε θέση να χαρτογραφήσει με λεπτομέρειες ολόκληρο αυτό τον πλανήτη άποστέλνοντας στη γη καθαρώτατες φωτογραφείες των χαρακτηριστικών της επιφανείας του. Με τίς φω-

Ή Γη από την Σελήνη πού έγινε το 1969 ο πρώτος σταθμός του άνθρώπου στην αναζήτηση του για εξωγήινους πολιτισμούς.


τογραφίες αυτές έπαψαν πια να θεωρούνται οί ραβδώσεις του Σκιαπαρέλλι σαν τεχνικά κανάλια, κτίσματα ενός ανεπτυγμένου Άρειανού πολιτισμού, γιατί απέδειξαν καθαρώτατα ότι οί ραβδώσεις αυτές ήταν φυσικά χαρακτηριστικά της επιφανείας δηλ. μεγάλες χαράδρες, ξεροπόταμα, ή σειρές κρατήρων και βουνοσειρών. Παρόλα αυτά δεν είμαστε ακόμη σε θέση να γνωρίζουμε εάν υπάρχει ή όχι ζωή πάνω στην επιφάνεια του. Πολλοί επιστήμονες που μελέτησαν τις πλη ροφορίες του Μάρινερ, θεωρούν πολύ πιθανή την ύπαρξη υποτυπώδους ζωής σε ορισμένες περιοχές του πλανήτη όπου υπάρχει και πάγος ή χιόνι, το όποιο λειώνοντας να είναι σε θέση να αναζωογονεί υποτυπώδεις μορφές ζωής. Ή τελική όμως απάντηση στο ερώτημα «εάν υπάρχει ζωή ή όχι στον 'Αρη» δεν πρόκειται να δοθεί μέ��ρι το 1976. Γιατί τότε δυο μη επανδρωμένα διαστημόπλοια του προγράμματος «Βίκινγκ» θα προσεδαφιστούν επάνω στον πλανήτη αυτό καί μεταξύ των παρατηρήσεων πού θα εκτελέσουν είναι καί ή εξερεύνηση του γύρω εδάφους για την ανακάλυψη οργανικών ενώσεων ή ακόμη ενδείξεων για την ύπαρξη μιας κάποιας μορφής ζωής. 'Οσον άφορά την ύπαρξη ζωής στους πλανήτες μετά τον 'Αρη, αυτό είναι ζήτημα πού ακόμη μελετάται. Για παράδειγμα μια ομάδα αμερικανών επιστημόνων έχει προς το παρόν καταλήξει στο συμπέρασμα, ότι οί γεωλογικές καί ατμοσφαιρικές συνθήκες του μεγαλύτερου δορυφόρου του Κρόνου, του Τιτάνα, πιθανόν να είναι κατάλληλες για τον σχηματισμό ορισμένων οργανικών ενώσεων, πού θεωρούνται σαν πρόδρομοι της ζωής. 'Ενας φυσικός μάλιστα του πανεπιστημίου του Πίτσμπεργκ, ό δρ. Ντόναχιου ανακάλυψε μεγάλες ποσότητες αζώτου στο Τιτάνα. Κατά τον δρ. Ντόναχιου είναι πολύ πιθανόν, το άζωτο αυτό να προέρχεται από μικροοργανισμούς πού έχουν κύριο συστατικό τους την αμμωνία. Επί πλέον, οί καθηγητές Κύριλ Πονναμπερούμα καί Π. Μάλτον του Πανεπιστημίου Μαίρυλαντ της Αμερικής δημιούργησαν στο εργαστήριο τους μια τεχνική ατμόσφαιρα, πού μοιάζει με την ατμόσφαιρα του Δία. Δηλ. σ' ένα αεροστεγή θάλαμο συγκέντρωσαν τα βασικά συστατικά της ατμόσφαιρας του Δία, μεθάνιο, αμμωνία, καί προϊόντα υδρογόνου. Κατόπιν προκάλεσαν ηλεκτρικές εκκενώσεις σ' άπο-

Τό διαστημόπλοιο "Βίκινγκ" πού θά εκτοξευθεί το καλοκαίρι τον 1975 προς τον "Αρη και θα προσεδαφισθεί έκεί τό καλοκαίρι τον 1976 για την αναζήτηση ζωής επάνω στον ερυθρό πλανήτη.

Στόν Γαλαξία μας υπολογίζεται να νπάρχουν 100.000 με 1.000.000 πλανήτες οπου έχουν αναπτυχθεί τεχνολογικοί πολιτισμοί.

19


μίμηση των ηλεκτρικών θυελών πού διαταράσουν συχνά την ατμόσφαιρα του Δία. Τα κατάλοιπα του πειράματος αύτού έδωσαν ορισμένες χημικές ουσίες πού θεωρούνται βασικά συστατικά των αμινοξέων, πού όπως άναφέραμε είναι δυνατόν να σχηματίσουν πρωτείνες, από τις όποίες φυσικά προέρχεται κάθε είδος ζωής. Προτού τελειώσει ή δεκαετία του 1970 οι αμερικανοί επιστήμονες πρόκειται να στείλουν προς τους μεγάλους πλανήτες Δία και Κρόνο δύο διαστημόπλοια, τύπου Μάρινερ πού θα μελετήσουν από κοντά τους πλανήτες αυτούς καθώς και μερικούς άπό τους 23 συνολικά δορυφόρους τους. Στίς μελέτες πού πρόκειται να εκτελέσουν περιλαμβάνονται και ορισμένες πούχουν σκοπό την διερεύνηση στοιχείων για την ύπαρξη ζωής, σ' αυτούς. Ακόμη και στην περίπτωση πού θα βρεθούν στοιχειώδει ίχνη ζωής. είναι βέβαιο ότι οί μορφές αυτές ζωής δεν είναι δυνατό να έχουν εξελιχθεί σ' ανώτερα έμβια όντα, πολύ δε περισσότερο σε λογικά όντα με ανεπτυγμένο πολιτισμό. Ως εκ τούτου στην εξερεύνηση μας για την ανεύρεση διαστημικών πολιτισμών, θα πρέπει να απομακρυνθούμε από το ηλιακό μας σύστημα και να τους αναζητήσουμε ανάμεσα στους άλλους αστέρες του Σύμπαντος. Την ύπαρξη δισεκατομμυρίων αστέρων την λαμβάνουμε πλέον σαν κάτι το βασικό. Ή σύγχρονη επιστήμη μας διδάσκει ότι ή Γη μας

Σέ μερικές δεκαετίες διαστημικοί σταθμοί σαν αυτόν θα είναι το πρώτο βήμα του ανθρώπου στην δημιουργία τεραστίων διαστημοπλοίων για την εξερεύνηση άλλων Πλανητών του Γαλαξία μας. δεν είναι παρά ένας μικρός κόκκος, ένα απειροελάχιστο κομμάτι του σύμπαντος, πού περιστρέφεται γύρω από τον "Ηλιο μας. Ο 'Ηλιος πάλι με την σειρά του δεν είναι παρά ένα ασήμαντο μικρό άστρο στα 100 με 150 δισεκατομμύρια άλλα άστρα πού αποτελούν τον Γαλαξία μας. Ό δε Γαλαξίας μας δεν είναι παρά ένας από τα δισεκατομμύρια άλλων Γαλαξιών πού υπάρχουν στο Σύμπαν. 'Ολα αυτά όμως μας οδηγούν στο ερώτημα κατά πόσο πλανητικά συστήματα σαν το δικό μας πρέπει να θεωρούνται συνηθισμένα. Πόσοι από τους αστέρες πού βλέπουμε στον ουρανό έχουν άραγε πλανητικά συστήματα σαν το δικό μας; Προς το παρόν υποπτευόμαστε πώς οί ίδιες διαδικασίες πού έγιναν στο σύστημά μας, θα πρέπει να έλαβαν χώρα και κατά τον σχηματισμό άλλων αστέρων. Το ότι ο 'Ηλιος μας έχει πλανήτες λοιπόν πού φέρονται γύρω του δεν είναι δυνατό να θεωρηθεί σαν κάτι το εξαιρετικά ιδιαίτερο. Για αρκετά χρόνια,

Το Σύμπαν είναι γεμάτο με Γαλαξίες, αστρικά συστήματα που αποτελούνται από δισεκατομύρια άστρα το καθένα και οί Γαλαξίες είναι γεμάτοι από δισεκατομμύρια Πλανήτες, εκατομμύρια από τους οποίους έχουν αναπτύξει τεχνολογικούς πολιτισμούς, από λογικά όντα. 20

βάσει λογικών υποθέσεων και αστρονομικών θεωριών, οί αστρονόμοι θεωρούσαν την ύπαρξη άλλων πλανητών γύρω από άλλους αστέρες του Γαλαξία μας σαν κάτι το φυσικό. Δεν ήταν δυνατό δηλ. να θεωρηθεί ο 'Ηλιος μας σαν ένας ειδικά προνομιούχος αστέρας. Γιατί δεν υπάρχει κανένας λόγος να υποθέσει κανείς ότι ό 'Ηλιος διαφέρει για οποιοδήποτε τρόπο άπό τους άλλους, όσον άφορά τις εσωτερικές του ιδιότητες καί το γεγονός ότι έχει γύρω του πλανήτες. Εν τούτοις όλες αυτές οι λογικότατες υποθέσεις δεν έπαυαν να είναι τίποτε άλλο από απλές, αν και θεωρητικά βάσιμες υποθέσεις. Τα τηλεσκόπια των αστρονόμων, καθώς επίσης καί όλα τα άλλα οργανα πού διαθέτουν δεν είναι σε θέση να επιβεβαιώσουν την λογική υπόθεση της ύπαρξης πλανητών γύρω από άλλους αστέρες. Βλέπετε, τα τηλεσκόπια μας, ακόμη και τα πιο ισχυρά του κόσμου, δεν είναι σε θέση να εισχωρήσουν στις αχανείς εκτάσεις του Σύμπαντος καί να έκμηδενήσουν τις τεράστιες αποστάσεις πού μας χωρίζουν από τους άλλους αστέρες. Ούτε και να διακρίνουν «κόκκους άμμου» όπως είναι οι τυχόντες πλανήτες των αστέρων αυτών. Εφ' όσον λοιπόν δεν είναι δυνατόν με τα σημερινά όργανα να επιβεβαιώσουμε οπτικά την ύπαρξη πλανητών γύρω από άλλους αστέρες ό μόνος τρόπος πρακτικής επαλήθευσης της υποθέ-


σεώς μας είναι να διακρίνουμε την επίδραση πού έχουν οί τυχόντες αόρατοι αυτοί πλανήτες πάνω στους αστέρες γύρω από τους οποίους κινούνται. Τις μετρήσεις αυτές εξετάζει ένας ειδικός κλάδος της άστρο νομίας ή άστρομετρία. Ή άστρομετρία εξετάζει για πολλά χρόνια τις τροχιές αστέρων σε σχέση με τους φαινομενικά ακίνητους αστέρες πού βρίσκονται στα άκρα του Γαλαξία μας. Εάν μετά παρατηρήσεις ετών διαπιστωθεί μία περιοδική διαταραχή στην τροχιά των αστέρων αυτών, αυτό είναι ένδειξη της ύπαρξης ενός ή περισσοτέρων περιφερόμενων σωμάτων πού προκαλούν τις διαταραχές αυτές. Ένας αμερικανός αστρονόμος, ό Πήτερ Βαν ντε Κάμπ, έχει αρχίσει και συνεχίζει παρόμοιον είδους παρατηρήσεις πάνω από τριάντα χρόνια. Πρώτος αυτός ήταν σε θέση να αποδείξει την ύπαρξη δύο πλανητών πού περιφέρονταν γύρω από ένα γειτονικό αστέρα, τον «Αστέρα του Μπάρναρντ». Ό αστέρας αυτός απέχει μόλις 6 έτη φωτός από την Γη μας και το όνομά του το πήρε από τον αμερικανό αστρονόμο Ε.Ε. Μπάρναρντ πού τον ανακάλυψε το 1916. Κατά τους υπολογισμούς του Βαν ντε Κάμπ οί δύο αύτοί νέοι πλανήτες του Αστέρα του Μπάρναρντ έχουν μέγεθος ίσο περίπου με έκείνο του πλανήτη Δία. του μεγαλύτερου πλανήτη του ήλιακού μας συστήματος. 'Εκτός αύτού, ό ίδιος αστρονόμος ανακοίνωσε πριν από χρόνια καί την ύπαρξη ενός άλλου αόρατου

πλανήτη γύρω από τον αστέρα έψιλλον του άστερισμού του Ήριδανού πού βρίσκεται σε διπλάσια σχεδόν απόσταση από ότι ό πατέρας του Μπάρναρντ, δηλ. περί τα 10,7 έτη φωτός. Παρ' όλα αυτά σε σχέση προς τις αχανείς εκτάσεις του διαστήματος, λογίζεται και αυτός σαν γειτονικός της Γης αστέρας. Επί πλέον, ό αστέρας αυτός είναι ένας από τους συγγενείς προς τον 'Ηλιο μας αστέρες της γειτονικής μας περιοχής. Τούτο το γεγονός ενίσχυσε τις ενδείξεις για την πιθανή ύπαρξη ενός πλανήτη πού περιφερόταν γύρω από τον αστέρα εψιλλον έως ότου ό Βαν ντε Κάμπ, μετά πολυετή μελέτη άνω των 800 φωτογραφιών του αστέρα ήταν σε θέση να αποδείξει την ύπαρξη του αόρατου πλανήτη. Αλλες παρόμοιου είδους ενδείξεις για την ύπαρξη πλανητικών συστημάτων γύρω από άλλους αστέ ρες αναφέρονται και στο βιβλίο του καθηγητοΰ Κ. Δημ. Κωτσάκη ως έξης: «Ό οπτικά διπλός αστέρας 61 Κύκνου, πού βρίσκεται σ' απόσταση 11,1 ετών φωτός, έχει «αόρατο» συνοδό δηλ, μη ορατό «πλανήτη» με μάζα 20 φορές μεγαλύτερη της μάζας του Δία, με περίοδο περιφοράς του 4,8 έτη καί μέγα ήμιάξονα 360 εκατομμυρίων χιλιομέτρων. Ό αστέρας του Λαλάντ 21.185, σ' απόσταση 9 ετών φωτός. Ό κεντρικός αστέρας έχει μάζα το ήμισυ του 'Ηλιου μας, ο δε συνοδός μόνο 4/100 του 'Ηλιου καί περίοδο περιφοράς 1,14 έτη. Απέχουν μετα-

ξύ τους περί τα 12.000,000 χλμ.», Ό καθηγητής 'Οττο Στρούβε μιλώντας για την ύπαρξη πλανητικών συστημάτων υποστηρίζει ότι όλοι οί λευκοί νάνοι του Γαλαξία μας, ή αστέρες του τύπου ή τουλάχιστον οί περισσότεροι έχουν πλανητικά συστήματα καί έτσι ό αριθμός των πλανητών μέσα στο Γαλαξία μας ανέρχεται σε δισεκατομμύρια». 'Αλλά ακόμη και αν ύποθέσωμε ότι μόνο ένας στους 1000 αστέρες έχει δικό του πλανητικό σύστημα, θα έχουμε παρ' 'ολα αυτό 100-150 εκατομμύρια αστέρες με πλανητικά συστήματα μέσα στον στον γαλαξία μας μόνο. Με αυτά τα δεδομένα όμως δεν έχουμε φτάσει ακόμη στο τέλος των ερωτήσεων πού θα θέλαμε να απαντήσουμε. Γιατί ή ύπαρξη τόσων εκατομμυρίων πλανητικών συστημάτων μας οδηγεί στο ερώτημα: πόσα από αυτά τα πλανητικά συστήματα περιλαμβάνουν πλανήτες, όπου θα ήταν δυνατό να δημιουργηθεί μία κάποια μορφή ζωής. 'Η ποιό συνοπτικά υπάρχει ζωή σε άλλους πλανήτες εκτός από τον δικό μας; Θα ήταν πολύ παράδοξο να μην υπήρχε, γιατί ποιος θά ήταν ό λόγος πού ό πλανήτης μας πρέπει να είναι μοναδικός από την άποψη αυτή; Ό κορυφαίος 'Αγγλος κοσμολόγος Φρέν�� Χόϋλ έγραφε πριν από καιρό τα εξής: «Τίποτε απ' όσα παρατηρούμε δεν υπάρχει σαν μοναδικό. Δεν υπάρχει ένας μόνο γαλαξίας αλλά τουλάχιστον χιλιάδες εκατομμυρίων από αυτούς. Δεν υπάρχει ένας και μόνο αστέρας στο γαλαξία μας. Και πάλι υπάρχουν χιλιάδες εκατομμυρίων από αυτούς, Οί σύγχρονες απόψεις ευνοούν ιδιαίτερα την άποψη περί διασποράς της ζωής όχι μόνο στον γαλαξία μας, αλλά επίσης καί στίς πολυάριθμες μυριάδες των γαλαξιών που διακρίνουμε στα τηλεσκόπια μας».

Τα διαστημόπλοια Πρωτοπόρος 10 καί 11 προσπερνώντας από τον πλανήτη Δία το 1973 και 1974 αναζήτησαν τις ενδείξεις γιa την ύπαρξη ζωής στον Πλανήτη αυτό. 21


Ti είδους ζωή όμως μπορεί να είναι αυτή; Σέ ποιο βαθμό μπορεί να μοιάζει ή καί να διαφέρει από την ζωή, πού υπάρχει πάνω στη γη; Ελπίζω να μην φανώ άδικος προς τους βιολόγους αν πω ότι κάτι τέτοια ερωτήματα δεν έχουν πάρει καμμιάν απάντηση ως τώρα. Η ισχυρή διαδικασία της φυσικής επιλογής έχει γίνει αρκετά καλά κατανοητή από μιας γενικής ποιοτικής απόψεως, άλλα δυστυχώς, όχι και από ποσοτικής. Αν μου επιτραπεί να αναφερθώ σε ένα φανταστικό πρόβλημα και τότε θα δείτε τι εννοώ. Υποθέσετε ότι εξετάζετε όχι ένα μόνο πλανήτη σαν τη Γη, άλλα ένα μεγάλο αριθμό τους — ίσως ένα εκατομμύριο — πού ένας φυσικός θα αποκαλούσε σύνολο πλανητών. Και μάλιστα ό καθένας από τους πλανήτες αυτούς να είναι όλόιδιος με τον άλλο όχι μόνο ως προς την καταβολή του, αλλά καί με την ίδια φυσική και χημική ιστορία — τον ίδιο αέρα, τους ίδιους ωκεανούς, το ίδιο ηλιακό φως καί ούτω καθ' έξης. Ή ερώτηση πού θα πρέπει να απαντηθεί είναι να καταγραφούν όλες οί μορφές της ζωής πού θα δημιουργόντουσαν —όχι μόνο σε ένα πλανήτη— άλλα μέσα στο γενικό σύνολο. Πόσο μεγάλη θα ήταν τότε ή ποικιλία των μορφών της; Θα μπορούσε ή ζωή σε μερικούς από τους πλανήτες να είναι πολύ διαφορετικότερη από εκείνη πού υπάρχει στη γη: 'Η θα υπάρχει μία αρκετά κοντινή ομοιότητα; Δεν είναι όμως δυνατόν να δοθούν απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά. Μπορούμε μόνο να κάνουμε διάφορες εικασίες καί καθένας μας να έχει την δική του γνώμη. Προσωπικά νομίζω ότι θα πρέπει να υπάρχουν πολλές ομοιότητες, το, ίδιο —λόγου χάριν— όπως υπάρχουν καί μεταξύ των αστέρων. Ή άποψη αυτή στηρίζεται στη γνώμη ότι ή βιολογική εξέλιξη είναι εξαιρετικά ισχυρή διαδικασία. Είναι μάλιστα από εκείνες, πού επιτρέπει σε κάθε δυνατότητα να υπάρχουν πιθανότητες εξελίξεως. 'Οπως στην καθημερινή οίκονομική μας ζωή καθένας βρίσκει κάθε δυνατό τρόπο να κερδίζει το ψωμί του, το ίδιο μου φαίνεται πώς καί κάθε βιολογική μορφή ενός δοσμένου φυσικού περιβάλλοντος περνάει την δοκιμασία της. Υποπτεύομαι ότι μια αρκετά μεγάλη αναλογία όλων των δυνατοτήτων έχουν δοκιμασθεί πάνω στη γη. 22

Μερικές κατευθύνσεις της εξέλιξης ίσως να μη μπόρεσαν να επικρατήσουν ποτέ—ιδιαίτερα μάλιστα στίς αρχές, τις πρώτες ημέρες θα παραξενευόμουν όμως αν δεν υπήρχαν πολλές ομοιότητες μεταξύ των πλανητών, πού περιστρέφονται γύρω από τους αστέρες. Επάνω σ' αυτό το θέμα ό έξωβιολόγος Στήβ Ντόουλ διατύπωσε το 1970 τις πιο κάτω αναγκαίες προϋποθέσεις για να υπάρξει καί να αναπτυχθεί ζωή πάνω σ' ένα πλανήτη. Πρώτ' απ' όλα χρειάζεται ο πλανήτης να έχει τέτοια γωνιακή τα-

κρότερη ή μεγαλύτερη της ηλιακής μάζας. Επί πλέον ό υπό μελέτη πλανήτης, να έχει μάζα πού να κυμαίνεται μεταξύ 0,4 καί 2,4 της γήινης μάζας με σταθερή τροχιά ό δε φωτισμός του να είναι μέχρι 35 % μεγαλύτερος του γήινου φωτισμού. Συνοπτνκά οί πλανήτες αυτοί πρέπει να βρίσκονται στην οίκόσφαιρα του αστέρα, όπως έχει υποδείξει καί ό αστροφυσικός της ΝΑΣΑ Σου Σου Κάν. Με αυτές λοιπόν τις προϋποθέσεις καί υπολογίζοντας ότι μέσα στο γαλαξία μας γεννιέται ένας περίπου αστέρας κάθε χρόνο, ένα παγκόσμιο

Τα σημερινά μας διαστημόπλοια χωρητικότητας τριών ατόμων θά μοιάζουν με άροτρα πού σέρνουν βόδια σε σύγκριση με τα μελλοντικά διαστημόπλοια του ανθρώπου. χύτητα, ώστε ή θερμοκρασία του να διατηρείται μεταξύ 0 καί 100 βαθμών κελσίου, οί δε έτήσειες ως καί αυτές ακόμη οί ημερήσιες διακυμάνσεις της θερμοκρασίας αυτής να είναι σχετικά μικρές. Επί πλέον θα πρέπει να υπάρξει νερό στο πλανήτη καθώς καί ατμόσφαιρα, ή δε ηλικία του να είναι μεγαλύτερη των 3 δισεκατομμυρίων ετών. Δεύτερη προϋπόθεση είναι ή κατάσταση πού βρίσκεται ό αστέρας πού φωτίζει τον υπό μελέτη πλανήτη. Κατά πρώτο θα πρέπει να είναι ηλικίας μεγαλύτερης των πέντε δισεκατομμυρίων ετών, ή δε μάζα του να είναι μέχρι 30 % μι-

συνέδριο επιστημόνων στην Αρμενία τον Σεπτέμβριο του 1971 υπελόγισε ότι θα πρέπει να υπάρχουν σήμερα 100.000 με 1.000.000 τεχνολογικοί πολιτισμοί μέσα στο Γαλαξία μας και μόνο. Συμπεραίνουμε ότι βρίσκονται διασκορπισμένοι κατά, μέσο όρο μόλις μερικές εκατοντάδες έτη φωτός μεταξύ τους, καί καθένας από τους πολιτισμούς αυτούς έχει την δυνατότητα αποστολής και λήψεως ραδιομηνυμάτων. Ό αριθμός όμως των πολιτισμών αυτών, κατά τους ίδιους επιστήμονες είναι δυνατόν να κυμαίνεται πάρα πολύ ανάλογα με τον χρόνο πού μια φυλή λογικών όντων


μπορεί να επιβιώσει σα μια πλήρη τεχνολογική κοινωνία. Μερικοί απαισιόδοξοι επιστήμονες υπολογίζουν ότι μια τέτοια φυλή είναι δυνατόν να επιζήσει για 50 μόνο χρόνια μετά την δημιουργία της δυνατότητας αποστολής και λήψεως ραδιοσημάτων από αυτήν. Διότι υπάρχει ό κίνδυνος να αυτοκαταστραφούν, με ένα πυρηνικό πόλεμο ή με την συνεχή μόλυνση του περιβάλλοντος τους. Ως εκ τούτου με τόσο μικρά περιθώρια επιβιώσεως, ο αριθμός των τεχνολογικών πολιτισμών, που μπορούν υπάρχουν εν ζωή ταυτόχρονα μέσα στο γαλαξία μας θα πρέπει να είναι πολύ μικρός, οπότε καί ή μέση απόσταση μεταξύ τους τεράστια. Σέ οποιαδήποτε περίπτωση όμως, καί παρ' όλο πού τα άστρα μας προσκαλούν, δεν είναι δυνατό, προς το παρόν, ούτε καν να σκεπτόμαστε επανδρωμένα ταξείδια προς άλλους διαστημικούς πολιτισμούς. Ή τεχνολογία μας βρίσκεται πολύ πίσω ακόμη. Και ό άνθρωπος εξακολουθεί να είναι, καί θα είναι για αρκετό ακόμη χρόνο, φυλακισμένος μέσα στο Ηλιακό σύστημα καί την απεραντοσύνη του Διαστήματος. Το φως με ταχύτητα 300.000 χλμ. το δευτερόλεπτο χρειάζεται περισσότερα από 4 έτη για να φθάσει στην Γη από τον κοντινότερο σε μας αστέρα από τον άστερισμόν του Κενταύρου. Με τους πυραύλους πού διαθέτουμε σήμερα, για να διανύσουμε το διάστημα αυτό με μια ταχύτητα 10 χλμ. το δευτερόλεπτο θα χρειαστούν περίπου 80.000 χρόνια για να φθάσουμε σ' αυτόν τον πλησιέστερον μας αστέρα. Πιο απο-

μακρυσμένοι αστέρες θα μας κρα- μακα μικροδευτερολέπτων. Αυτό τούσαν καθ' οδό για εκατοντάδες, σημαίνει ότι μια μέρα μέσα στο χιλιάδες, εκατομμύρια ή καί δισε- διαστημόπλοιο πού θα ταξιδεύει κατομμύρια χρόνια. με ταχύτητα του φωτός, θα αντιΓια να επιτύχουμε την μετάβαση στοιχεί σε ολόκληρο γήινο έτος, Ενα ταξείδι διαρκείας ενός χρόμας στους πλησιέστερους αστέρες, θα πρέπει τα διαστημόπλοια νου στο Διάστημα θα καλύπτει μας να αναπτύσσουν ταχύτητα πού τότε μία χρονική περίοδο 15 γενα πλησιάζει αυτή του φωτός. Πα- νεών Γης. 'Ετσι ό άνθρωπος θα ρόμοιες σκέψεις θα φαινόντουσαν μπορέσει να πραγματοποιήσει καί σαν παραλογισμοί. Άλλα έχουμε τα πιο μακρινά ταξείδια στο Σύδιαπιστώσει ήδη πώς οί χθεσινοί μπαν. Θα αποσπάσουν τον άνθρωπαραλογισμοί μετατρέπονται σε τε- πο από την σημερινή κοινωνία τοι», και δεν θα υπάρχει τίποτα πού να τελεσμένα γεγονότα σήμερα. Το θέμα είναι μέχρι ποιο σημείο τον περιορίζει στα ταξείδια του για θα μπορέσει να προχωρήσει τελικά τους άλλους κόσμους. Καθώς εξάλλου τα διαστημόή ανθρωπότητα. Άλλά με την πρόοδο της τεχνολογίας καί τίς πρα- πλοια θα γίνονται μεγαλύτερα, μέσα γματικά γαλακτικές δυνατότητες σε αυτά θα αναπτύσσεται ένας ιδιόπού ανοίγονται για τον άνθρωπο, μορφος μικροπολιτισμός για τους οί προοπτικές μπορούν να είναι ανθρώπους επιβάτες τους. Γιατί άν σήμερα τρεις άνθρωποι μπομεγαλόπνοες. Το κύριο πρόβλημα πού θα αντι- ρούν να ταξιδεύουν άνετα μέσα στο μετωπίσει ό άνθρωπος θα είναι διαστημόπλοιο δεν υπάρχει κανέοί τεράστιες διαστημικές απο- νας λόγος να μη γίνει το ίδιο αύριο στάσεις. Ταχύτητες, που πλησιά- με τριακόσιους άνδρες, γυναίκες ζουν την ταχύτητα του φωτός, καί παιδιά. Τους μεγαλύτερους θα έχουν ήδη επιτευχθεί πάνω στη διαδέχονται τα παιδιά τους, πού θα Γη, στο Κέντρο Πυρηνικών Ερευ- συνεχίζουν την δράση τους μέσα νών, της Γενεύης με ύπατομικά σε ένα περιβάλλον πού οί ίδιοι σωμάτια. Ώστικοί κινητήρες πού θα ελέγχουν. Ούτε καί θα υπάρχει θα χρησιμοποιούν την ηλεκτρική θέμα εθελοντών για παρόμοια ταενέργεια του ατόμου, θα μας δώ- ξείδια. Νέοι άνδρες καί γυναίκες σουν την δυνατότητα αναπτύξεως θα αναλαμβάνουν τα ταξείδια αυτά διαστημικών ταχυτήτων οί όποιες όπως οί προγονοί τους σε παλαιόσε σύγκριση με την ταχύτητα του τερες εποχές ξεκινούσαν για τα πυραύλου «Κρόνος 5» θα την κά- μακροχρόνια εξερευνητικά ταξείμουν να φαίνεται σα ταχύτητα με- δια τους πάνω στον πλανήτη μας. σαιωνικού κάρρου συρόμενου από Ή διαφορά τώρα θα είναι δτι αυτοί θα βρίσκονται σε χειμερία βόδια. Με την επίτευξη ταχυτήτων φω- νάρκη γιατί θα είναι δυνατό ν' τός θα επαληθευθεί άλλη μία προ- αφυπνίζονται ανά πάσαν στιγμήν φητεία του Αϊνστάιν, που έχει αυτομάτως. Φυσικά κίνδυνοι θα υπάρχουν. ήδη διαπιστωθεί στη Γη σε κλί-

Προσπερνώντας από τον Πλανήτη Κρόνο διαστημόπλοια μιας νέας σειράς θα προσπαθήσονν να μας δώσουν απάντηση στο ερώτημα «Ύπάρχει ζωή στον Κρόνο;» 23


Σχηματική αναπαράσταση της προσεδάφησης και λειτουργίας των διαστημοπλοίων «Βίκινγκ» για την αναζήτηση ζωής στον πλανήτη 'Αρη το 1976. έστω και αν αυτούς ακόμη τους αντιμετωπίσουν ενδεχομένως όταν φτάσουν στον προορισμό τους. 'Ενας από αυτούς τους κινδύνους είναι ή πιθανότητα υπάρξεως άλλων μορφών ζωής. Δεν αποκλείεται, π.χ. ή παρουσία θείου αντί άνθρακα, να έχει δημιουργήσει τα πλέον απίθανα όντα, με τα όποια ό άνθρωπος να μην έχει κανένα τρόπο επικοινωνίας και να υπάρχουν φυτά κάθε άλλο παρά φαγώσιμα από τον άνθρωπο, με ελάχιστες δυνατότητες εκμεταλλεύσεως του περιβάλλοντος από αυτόν. Φυσικά τίποτε δεν αποκλείει και την αντίθετη περίπτωση, να βρεθεί ό άνθρωπος μπροστά σε πολιτισμούς κατά πολύ ανώτερους του δικού του. Άλλα δεν είναι μόνο το ζήτημα της υπάρξεως ζωής. Είναι και το πρόβλημα του περιβάλλοντος. Δεν αποκλείεται οι ανθρώπινες αυτές κοινότητες να βρεθούν σε ατμόσφαιρα υδρόθειου με αποτέλεσμα να υποχρεωθούν σε ένα τιτάνειο αγώνα για την επιβίωση τους παρόμοιο μ' εκείνο πού ό άνθρωπος επί αιώνες διεξήγαγε στη Γη\ για την αντιμετώπιση των διαφόρων συνθηκών. 24

Άλλα ή ιστορία θα επαναληφθεί και κατά πολλούς άλλους τρόπους, Ή έννοια του πολιτισμού θα αποκτήσει νέο περιεχόμενον και ο άνθρωπος για να επιβιώσει θα προσπαθήσει να προσαρμοσθεί στο νέο περιβάλλον άξιοποιόντας κάθε τι πού είναι δυνατό να αποσπάσει από το νέο του περιβάλλον. Κατά τους προσεχείς λίγους αιώνες ενδεχομένως να μην μπορέσουμε να προχωρήσουμε πέρα από τον Άρη και τον Δία, 'Ισως ή ορμή μας προς το Σύμπαν να αναχαιτιστεί από την αντιμετώπιση των επίγειων αναγκών μας. 'Ετσι ο δρόμος πού τελικά θα διαλέξει ή ανθρωπότητα θα εξαρτηθεί από την εξέλιξη του πολιτισμού μας και του βαθμού στον όποιον θα μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματα μας πάνω στον πλανήτη μας. Προς το παρόν όμως είμαστε καθηλωμένοι πάνω στη γη. Ό μόνος τρόπος επικοινωνίας με άλλους Διαστημικούς Πολιτισμούς είναι να μπορέσουμε να συλλάβουμε τα ραδιοσήματα που ίσως εκπέμπουν οί Πολιτισμοί αυτοί με την βοήθεια των μεγάλων μας ραδιοτηλεσκόπιων. Πολλά προγράμματα

και σχέδια έχουν προταθεί για την επικοινωνία μας με Αστρικούς πολιτισμούς, όπως το "Σχέδιο 'Οζμα" και το «Σχέδιο Κύκλωψ», Πολλά προβλήματα παραμένουν όμως, ακόμη και γι' αυτά τα σχετικά τιποτένια σχέδια. Αν κάποιος διαστημικός πολιτισμός έλθει σε έπαφή μαζύ μας ο πολιτισμός αυτός θα είναι χωρίς αμφιβολία αρχαιότερος του δικού μας. Θα του έχει δοθεί ή δυνατότητα να υπερνικήσει τα προβλήματα πού μαστίζουν σήμερα την γη μας. Ό υπερπληθυσμός, ή μόλυνση του περιβάλλοντος, και ο συνεχής κίνδυνος του πολέμου θα ανήκει με βεβαιότητα στο παρελθόν του. Και αν θα είναι σε θέση ό πολιτισμός αυτός να ελέγχει τη φοβερή δύναμη της τεχνολογίας του πού θα πρέπει να κατέχει, ίσως θελήσει να διδάξει το μυστικό αυτό και σε μας τους ανθρώπους. Ποια όμως θα είναι ή αντίδραση μας σε περίπτωση πού κάποιος εξωγήινος πολιτισμός έλθει σε επαφή μαζί μας; Θα μας δοθεί σύντομα ή ευκαιρία να τα εξετάσουμε πιο επισταμένα σε προσεχές μας άρθρο. Δίον. Π. Σιμόπουλος


*τα νέα βιβλία* 'Αντριου Τόμας: Δεν είμαστε οι πρώτοι — έκδοση «ΧΡΥΣΗ ΤΟΜΗ Το μύνημα πού μας μεταφέρει μέσα άπό τις σελίδες του βιβλίου του ό 'Αντριου Τόμας. — Δεν είμαστε οί πρώτοι — είναι απαισιόδοξο μα κι αισιόδοξο μαζί. Απαισιόδοξο μάλλον για την ικανότητα του ανθρώπινου μυαλού να ανακαλύπτει και να δημιουργεί, κι αισιόδοξο γιατί αν τελικά όλες οί ανακαλύψεις δεν ήταν αποτέλεσμα της δραστηριότητας του ανθρώπινου νου, άλλα κ ά π ο ι ω ν άλλων πού προϋπήρξαν πριν από τον "Ανθρωπο, τότε ποιος ό λόγος να μην αισθανόμαστε αισιόδοξοι. Ό συγγραφέας ισχυρίζεται ότι προϋπήρξαν και πώς όλες οί γνώσεις τους έγιναν κτήμα των αρχαίων λαών κι ότι απλώς οί σύγχρονοι δεν έκαμαν τίποτα άλλο από να έ π αν α ν α κ α λ ύ π τ ο υ ν ό,τι αποτελούσε γνώση εδώ και χιλιάδες χρόνια, όπως λ.χ. την Ατομική θεωρία πού ήταν ήδη γνωστή, περί το 500 π.Χ. στον Ούλούκα Κανάντα πριν ό Μπόυλ «ανακαλύψει» την θεωρία αύτή το 1661. Φυσικά το παράδειγμα πού αναφέρθηκε δεν είναι και το μοναδικό στις 271 σελίδες του βιβλίου, ό έκπληκτος αναγνώστης μαθαίνει πώς οί αρχαίοι λαοί γνώριζαν τη Θεωρία της Σχετικότητας πριν από τον Αϊνστάιν, τον σχηματισμό του Ηλιακού Συστήματος πριν από τον Κάντ, την Αεροπλοία πριν από τους Αδελφούς Ράϊτ και για τα διαστημόπλοια πριν ό πρώτος Σπούτνικ εκπέμψει το χαραχτηριστικό του σήμα από το Διάστημα στα 1957. 'Οπωσδήποτε ένα τέτοιο βιβλίο, γεμάτο από ερωτηματικά, γίνεται δεκτό με δυσπιστία από τον αναγνώστη εκείνον πού δεν είναι εξοικειωμένος με τα μυστήρια του Σύμπαντος ή αγνοεί τα επιτεύγματα των αρχαίων λαών, και είναι φυσικό, γιατί πώς ό αναγνώστης γίνεται να παραδεχτεί ότι ά λ λ ο ι κι από α λ λ ο ύ μετέδοσαν τις θαυμαστές τους γνώσεις στους αρχαίους λαούς. Ωστόσο, ό 'Αντριου Τόμας παρόλο πού δημιουργεί ερωτηματικά — και δυσπιστία ίσως — δεν αφήνει τίποτα αναπάντητο, άφού δίνονται οί απαντήσεις με τρόπο σαφή

πού δεν επιδέχονται καμιά άντίρηση. Ξέχωρα όμως από τον διαφωτιστικό τρόπο πού λύνονται τα μυστήρια όλων των κοσμογονικών ανακαλύψεων, ό συγγραφέας φρόντισε να μη μεταβάλλει την μελέτη του σε μια ξερή αφήγηση, αλλά σε ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα πού καθηλώνει τον αναγνώστη.

Χρήστου Λάζου : Ιστορία καί εξέλιξη της Γραφής — 'Εκδοση «ΕΣΤΙΑΣ» «Τίτλος της εργασίας αυτής θα μπορούσε να ήταν. Ή Εποποιία του βιβλίου». Με τα λόγια αυτά τελειώνει τον πρόλογο του βιβλίου του ό κ. Χρήστος Λάζος, «Ιστορία και εξέλιξη της γραφής», κι άφοβα κανείς θα μπορούσε να πει ότι ό συγγραφέας επιτέλεσε ένα πραγματικό άθλο — μιαν Εποποιία — συγγράφοντας το βιβλίο αυτό, ή μάλλον, με το να καταπιαστεί με το θέμα αυτό, άγνωστο στους περισσότερους, μυημένους και αμύητους, Ό όγκος της βιβλιογραφίας πού χρησιμοποίησε ό συγγραφέας θα μπορούσε να γίνει ένα «μπούμεραγκ» πού θα στρεφόταν όχι τόσο εναντίον του, όσο σε βάρος του ίδιου του θέματος και φυσικά, της αφήγησης. Κατάφερε όμως να κρατήσει μια θαυμαστή ίσοροπία και να μη πέσει στην παγίδα των πολλαπλών στοιχείων πού συγκέντρωσε, άφού τα στοιχεία αυτά τα χρησιμοποίησε με σύνεση, κι όπου έπρεπε, έτσι πού τα επί μέρους θέματα να μη γίνουν άνισα' όσο για την αφήγηση, αύτή έμεινε στα πλαίσια του ανάλαφρου στυλ, του τόσο γνωστού από τα θέματα πού ό συγγραφέας κατά καιρούς δημοσιεύει στο περιοδικό «Ιστορία Εικονογραφημένη», Στήν περίπτωση αυτή δεν ξέρει κανείς τι να πρωτοθαυμάσει: τη σαφήνεια, των στοιχείων — πολλά από αυτά βλέπουν το φως της δημοσιότητας για πρώτη φορά — ή τη γοργή αφήγηση, ό αναγνώστης του βιβλίου μένει με την εντύπωση ότι το ένα κλέ-

κριτική:

Γ.

Π.

βει την παράσταση από το άλλο, κι ωστόσο δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, άφού το χρησιμοποιούμενο υλικό ακολουθεί έναν δρόμο παράλληλο με το αφηγηματικό στυλ, έτσι πού βγαίνει το συμπέρασμα ότι το ενα δεν θα επιζούσε αν το άλλο δεν υπήρχε. Το βιβλίο «Ιστορία και εξέλιξη της γραφής» διαιρείται σε τρία μέρη: το πρώτο πραγματεύεται το θέμα στην Ιστορική του δομή ξεκινώντας από την αρχαία Κίνα και δια μέσου της Ιαπωνίας, της αρχαίας Ελλάδος, του Βυζαντίου, Κρήτης, Μεσαίωνα, φτάνει ως τα Ιρλανδικά χειρόγραφα και όπου — δια μέσου των αιώνων, γλαφυρά αναλύεται ό ρόλος των γραφέων — ιεραποστόλων, μοναχών κλπ., — στις Αυλές και τα Μοναστήρια ή οπού άλλού αναπτύχθηκε ή θαυμαστή δραστηριότητα της Γραφής. Στό δεύτερο μέρος μαθαίνουμε τη θέση πού κρατούσε ό γραφέας στην κοινωνία του και τους παράγοντες πού προώθησαν την εργασία του. Τέλος, στο τρίτο μέρος αναλύεται ή τεχνική της καλλιτεχνικής εξέλιξης, από τα μέσα γραφής και καλλιγραφίας ως την ανακάλυψη και διάδοση του χαρτιού. Το μέρος αυτό του βιβλίου, παρόλο πού πραγματεύεται τεχνικά θέματα, δεν παύει παρόλα αυτά να διατηρεί την αφήγηση στο ίδιο υψηλό επίπεδο—άφοβα θα έλεγε κάποιος ότι είναι και το πιο ενδιαφέρον μέρος της θαυμαστής αυτής προσπάθειας. Το βιβλίο κοσμούν ενδιαφέρουσες γκραβούρες ενώ το «μεσαιωνικό» εξώφυλλο δίνει ένα ακόμα δείγμα της ευσυνείδητης δουλειάς της κ. Δανάης Άρνέλλου - Λάζου.

Κριτική βιβλίου θα γίνεται μόνο για τα βιβλία που έχουν σχέση με τα θέματα του περιοδικού. 25


Κατά τη μεσοζωϊκή εποχή μερικά άπό τα πρωτόγονα πλάσματα της ξηράς ξαναγύρισαν στους βάλτους και έζησαν ξανά τη ζωή του νερού, 'Αλλα πάλι ανέπτυξαν πολύ ελαφρά οστά και έγιναν τα ιπτάμενα πλάσματα, πού απεικονίζονται τόσο συχνά, στις είκονογραφήσεις των προϊστορικών χρόνων, δηλαδή τα πτεροδάκτυλα με φτερούγες, πού μοιάζουν με φτερούγες νυκτερίδας. Πολλά από τα ιπτάμενα ερπετά έτρωγαν ψάρια. Οί μεμβρανώδεις φτερούγες τους τους επέτρεπαν να πετοΰν και να πλανώνται στον αέρα γι' αρκετό χρονικό διάστημα και πιστεύεται ότι έπιαναν τα ψάρια ορμώντας από ψηλά πάνω ακριβώς από την θάλασσα, όπως ακριβώς κάνουν σήμερα πολλά θαλασσοπούλια. Μερικά από τα αρχαιότερα είδη δεινοσαύρων ήταν οί Κ ο ι λ ο υ ρ ό σ α υ ρ ο ι με μικρό σώμα, δηλαδή πτηνοειδή θηρόποδα, πού χρησιμοποιούσαν μόνο τα πίσω πόδια τους για να περπατούν. Τα μπροστινά τους ήταν πολύ κοντά και αναπτύχθηκαν σε «χέρια» πού μπορούσαν με αυτά να κρατούν την λεία τους. Ό πιο πτηνοειδής συγγενής του ήταν ο «Στρουθοδεινόσαυρος» (STRUTHIOMIMUS) πού σε σχήμα και μέγεθος έμοιαζε πολύ με τη συνώνυμη του στρουθοκάμηλο. Βρέθηκαν μερικά πολύ καλά διατηρημένα απολιθώματ��, πού αποδεικνύουν ότι τα «χέρια» τους ήταν εφοδιασμένα με δάκτυλα αντίθετα τοποθετημένα πού έμοιαζαν πολύ με τα δάκτυλα του σημερινού χαμαιλέοντα. Από αυτή την ίδια οικογένεια θηροπόδων κατάγονταν και τα μεγαλύτερα σαρκοφάγα πλάσματα, πού παρουσιάσθηκαν ποτέ στη γη. Ό Τ υ ρ α ν νόσ α υ ρ ο ς είναι ένα παράδειγμα. Είχαν μήκος 15 μέτρα και ζύγιζαν πολλούς τόννους, αλλά τα μπροστινά τους πόδια ήταν πολύ μικρά και όπως φαίνεται από το σκελετό τους, τους ήταν άχρηστα. 'Ολο το βάρος τους έπρεπε να το μεταφέρουν στα δύο βαριά πίσω άκρα τους. Οί σιαγόνες τους ήταν τρομερές και άνοιγαν τόσο πολύ ώστε άρπαζαν τους μεγάλους χορτοφάγους δεινόσαυρους, πού τους κομμάτιαζαν με τα καμπυλωτά δόντια τους.

Ό Τυραννόσανρος ήταν ένας πελώριος δεινόσαυρος, 'Ολο το βάρος του μεταφερόταν στα βαριά πίσω άκρα του.

Πολλοί από τους χορτοφάγους δεινόσαυρους ήταν ακόμα μεγαλύτεροι και βαρύτεροι από τους τυραννόσαυρους. Άλλά τα σ α υ ρ ό π ο δ α , όπως ονομάζονται, χρειάζονταν τέσσερα πόδια για να στηρίζουν τον μεγάλο όγκο τους. Ό Β ρ ο ν τ ό σ α υ ρος και ό Δ ι π λ ό δ ο κ ο ς έφταναν τα 24 μέτρα μήκος και υπολογίζεται ότι ζύγιζαν 30 τόννους ή και περισσότερο. Ό Β ρ α χ ι ό σ α υ ρ ο ς , πού είχε μικρότερη ουρά αλλά μεγαλύτερο όγκο από τους δύο προηγουμένους, πιστεύεται ότι ζύγιζε 50 τόννους περίπου. Αυτά τα πλάσματα περνούσαν όλη τη ζωή τους στους βάλτους και ίσως να εύρισκαν

'Ο Στεγόσαυρος ήταν ένας γιγάντιος χορτοφάγος δεινόσαυρος με μεγάλες κοκκάλινες πλάκες κατά μήκος της ράχης του και με καρφιά στην ουρά του. Πιστεύεται ότι αυτή η θωράκιση βοηθούσε τον Στεγάσαυρο να προστατεύεται από τους επιθετικούς σαρκοφάγους δεινόσαυρους.


το βάδισμα στο έδαφος, χωρίς την άντωση του νερού, πολύ δύσκολο όπως περίπου και ό σημερινός ιπποπόταμος. Ή τροφή τους, δηλαδή ή πλούσια βλάστηση, πού ευδοκιμούσε με αφθονία στους βάλτους, βρισκόταν πολύ κοντά τους. Είναι καταπληκτικό πώς μερικά ονόματα δεινοσαύρων τράβηξαν την προσοχή του κοινού. Παράδειγμα είναι το δτι πολλοί άνθρωποι γνωρίζουν το όνομα Ί γ ο υ α ν ο δ ό ν , χωρίς να γνωρίζουν τίποτα γι' αυτό το πλάσμα. Λείψανα του δεινόσαυρου αύτού της ομάδας των ό ρ ν ι θ ι σ χ ι α ν ώ ν (οί δεινόσαυροι πού μόλις περιγράψαμε ανήκουν όλοι στην ομάδα των σ α υ ρ ι σ χ ι α ν ώ ν ) ανακαλύφθηκαν στο Κέντ της Αγγλίας και επήρε μεγάλη δημοσιότητα το θέμα εκείνο τον καιρό. Ήταν ένας πελώριος «δράκοντας» 7,5 μέτρων, πού περπατούσε σχεδόν όρθιος. Μερικοί δεινόσαυροι, πού ανήκαν σ' αυτή την ομάδα ήταν συναρπαστικοί στην εμφάνιση τους. Παράδειγμα ό Σ τ ε γ ό σ α υ ρ ο ς , ένας γίγαντας 7,5 μέτρων, είχε τρεις ψηλές όστέϊνες πλάκες μήκους 1 μέτρο ή κάθε μια, πού προεξείχαν σ' όλο το μήκος της ράχης του και με προεκτάσεις σαν καρφιά στην ουρά του, και ό Τ ρ ικ ε ρ ά τ ο ψ πού είχε κέρατα στο κεφάλι του και μεγάλες προεξοχές σαν καρφιά γύρω στον λαιμό του. Αυτό το είδος θωρακίσεως βοηθούσε τους χορτοφάγους δεινόσαυρους να προφυλάσσονται από τους επιθετικούς σαρκοφάγους δεινόσαυρους. Τα π τ ε ρ ο δ ά χ τ υ λ α ή ί π τ ά μ ε ν α έρπετ ά ήταν το ίδιο αλλόκοτα, με αυτά πού περπατούσαν στο έδαφος και άν και πολλά ήταν πολύ μικρά υπήρχαν όμως και μερικά γίγαντες, όπως το Πτεράνοδον πού οί φτερούγες του είχαν άνοιγμα 6 μέτρα ή περισσότερο. Τα μεγαλύτερα απολιθώματα ιπταμένων ερπετών ανακαλύφθηκαν στο Κάνσας των Ηνωμένων Πολιτειών. Οί φτερούγες τους είχαν άνοιγμα 7,5 μέτρα. Κατά το τέλος της Μεσοζωϊκής Εποχής, οί δεινόσαυροι δεν υπήρχαν πια. Είναι ενδιαφέρον να σκεφθούμε τις συνέπειες, αν δεν εξαφανίζονταν και παρέμεναν στη γη. Είναι αλήθεια ότι ή ζωή τους στη γη διήρκεσε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη ομάδα, άλλά ή εξαφάνιση τους προβληματίζει τους επιστήμονες. Επρόκειτο να ανακαλύψουν και να διαλευκάνουν την ύπαρξη των δεινοσαύρων μέσα στα χώματα, σκάβοντας κι' ερευνώντας σε όλα τα μέρη του κόσμου για απολιθώματα και ταιριάζοντας πολλά μικρά κομμάτια σε ένα γιγάντιο σύνολο. Ακόμα και απολιθωμένα αυγά δεινοσαύρων ανακαλύφθηκαν και κατά την διάρκεια μιας πολύ αξιόλογης ανασκαφής στην Μογγολία πριν από πολλά χρόνια, βρέθηκε ή φωλιά ενός δεινόσαυρου, πού περιείχε αυγά. Στήν φωλιά υπήρχε ακόμα το σπασμένο κρανίο μιας μικρότερης σαύρας, πού όπως φαίνεται συνελήφθη την ώρα, πού έκλεβε ένα από τα αυγά. Εκατομμύρια χρόνια αργότερα, το ίδιο συμβαίνει και σήμερα, όταν κάποια μεγάλη σαύρα κάνει επιδρομή στη φωλιά ενός κροκοδείλου και συλλαμβάνεται να κλέβει. Γιατί οί δεινόσαυροι εξαφανίσθηκαν από το πρόσωπο της γης; Κανένας δεν ξέρει να απαντήσει με βεβαιότητα. Κατά πάσα πιθανότητα, το γεγονός ότι ή γη γινόταν ψυχρότερη, άλλαξε ολόκληρο το σύστημα ζωής, όπως έγινε όταν ξεράθηκαν οί βάλτοι και αναπτύχθηκαν δάση με σκληρό ξύλο. Οί χορτοφάγοι δεινόσαυροι έχασαν την κυριότερη πη-

Το Ίγουανοδόν ήταν ένας πελώριος χορτοφάγος δεινόσαυρος, πού περπατούσε σχεδόν όρθιος στα πίσω άκρα του. Τα Πτεροδάχτυλα ή ιπτάμενα ερπετά ήταν το ίδιο αλλόκοτα, όσο εκείνα πού πατούσαν στο εδαφος. 29


30


γη τροφής και σιγά σιγά πέθαιναν καί, όπως ήταν φυσικό, ακολούθησαν αμέσως και οί σαρκοφάγοι δεινόσαυροι. Ακόμα, πιθανό οί δεινόσαυροι, να υπέφεραν, από το συναγωνισμό με τα πιο ευπροσάρμοστα θηλαστικά ζώα, πού ξαπλώνονταν παντού γρήγορα. Τα ερπετά είχαν το μειονέκτημα να έχουν πάρα πολύ μικρό εγκέφαλο σε σύγκριση με το μέγεθος του σώματος τους, ενώ τα θηλαστικά είχαν το πλεονέκτημα να έχουν μεγάλο εγκέφαλο. Πιστεύεται ότι, έκτός του ότι στέρησαν τους δεινόσαυρους απ' την τροφή τους τα θηλαστικά καταβρόχθησαν επίσης και τα πελώρια αυγά τους. Όποιοιδήποτε και αν είναι οί λόγοι, ή χρυσή εποχή των ερπετών τελείωσε και άρχισε ή εποχή των πτηνών και των θηλαστικών. Μόνο εκείνα τα ερπετά, πού μπόρεσαν να προσαρμοσθούν στην αλλαγή του περιβάλλοντος, κατόρθωσαν να επιζήσουν. Οι κροκόδειλο, οί χελώνες καί τα τουατάρα, πού υπάρχουν σήμερα πολύ λίγο άλλαξαν από τους προγόνους τους πού επέζησαν από την παρακμή των ερπετών, ενώ οί σαύρες και τα φίδια άλλαξαν αρκετά. 'Οποιαδήποτε μορφή καί αν έχουν τα σημερινά ερπετά, γνωρίζουμε ότι εξελίχθηκαν από εκείνη την αρχαία ομάδα των ερπετών με «κορμό» δηλαδή τα Κοτυλοσαύρια. Είναι ωραία απασχόληση το να πάει κανείς στα μουσεία καί να δει την αναπαράσταση των σκελετών δεινοσαύρων πού βρέθηκαν σε μακρυνές χώρες αλλά αν θέλει μια συναρπαστική εμπειρία, θα πρέπει να παρακολουθήσει τους παλαιοντολόγους να ξεθάβουν τα λείψανα πλασμάτων, πού περιπλανόνταν στη γη από εκατομμύρια χρόνια. Οί μεγάλες ηφαιστειογενείς εκρήξεις στη γη είχαν σαν αποτέλεσμα να φέρουν στο φως αυτούς τους γίγαντες από το παρελθόν. Τα λείψανα τους ήταν θαμμένα πολλά χιλιόμετρα βαθιά στη γη, άλλά ρωγμές και σχισμές στον φλοιό της γης τα έφεραν κοντύτερα προς την επιφάνεια. Ό τρόπος πού ανακαλύπτονται τα απολιθώματα αυτά συχνά δημιουργεί μια γοητευτική ιστορία. Ένα απολίθωμα πού νομίζω ιδιαίτερα συναρπαστικό, είναι αυτό της Πολιτείας Γουαϊόμιγκ των Ηνωμένων Πολιτειών, όπου βρέθηκε ένα πραγματικό ορυχείο προϊστορικών ερπετών από ένα νεοϋορκέζο επιστήμονα, τον καθηγητή Γκρέϊντζερ, όταν επισκέφθηκε την καλύβα ενός βοσκού. Παρατήρησε τότε ότι μερικές από τις πέτρες πού είχαν χρησιμοποιηθεί για να κτισθεί ή καλύβα, ήταν απολιθωμένα οστά, πού τα είχαν βγάλει από εκεί κοντά. 'Οταν έγινε έρευνα αργότερα αποδείχθηκε ότι ολόκληρη ή περιοχή ήταν ένα πραγματικό «νεκροταφείο» λειψάνων δεινοσαύρων και άλλων πρωτόγονων ζώων. Τελικά έγινε ξακουστό στους επιστήμονες του κόσμου και πήρε το όνομα Λατομείο της Κοκκάλινης Καλύβας. Εδώ ανακαλύφθηκε ό πρώτος πλήρης σκελετός Βροντόσαυρου, και αυτό το εύρημα προσήλκυσε βέβαια την προσοχή του κοινού. Τώρα δεν ήταν μόνο οί παλαιοντολόγοι, πού

Το σπάνιο είδος «Δράκοντας Κομόντο, είναι ή μεγαλύτερη σαύρα, που υπάρχει στον κόσμο σήμερα. επιθυμούσαν να σκάψουν για οστά, αλλά και άλλοι από κάθε επάγγελμα. Πολλοί το έκαμαν για την ικανοποίηση ότι βρήκαν κάτι από το παρελθόν, αλλά όταν τα πλούσια μουσεία πρόσφεραν μυθώδεις αμοιβές για πλήρεις σκελετούς άρχισε ένας πυρετός για το μάζεμα οστών, Είναι γοητευτική εμπειρία να παρακολουθήσει, κανείς τους παλαιοντολόγους στη δουλειά τους, να ξεθάβουν τα λείψανα πλασμάτων, που δεν υπάρχουν πια σαν αυτόν τον πλειόσαυρο, πού κατοικούσε στη γη πριν από εκατομμύρια χρόνια.

Ό Βροντόσαυρος ήταν ένας γιγάντιος χορτοφάγος δεινόσαυρος, πού πιστεύεται ότι περνούσε τη ζωή του στους βάλτους, όπου ή άντωση τον νερού τον βοηθούσε να στηρίξει το μεγάλο όγκο του. Ο Διπλόδοκος ήταν χορτοφάγος δεινόσαυρος, που έμοιαζε πολύ με τον Βροντόσαυρο. 31


Ό Τρικεράτοψ ήταν ένας χορτοφάγος δεινόσαυρος, πού είχε εντυπωσιακά κέρατα στο κεφάλι του και μεγάλες προεξοχές γύρω απ' τον λαιμό του. Αυτές οι προεξοχές, σαν εκείνες του Στεγόσαυρου, του παρείχαν κάποια προστασία από τις επιθέσεις των σαρκοφάγων δεινοσαύρων.

Το Τουατάρα της Νέας Ζηλανδίας μοιάζει μάλλον σαν σαύρα. Είναι πάντως το μοναδικό, πού έπέζησε από μια μεγάλη ομάδα πολύ αρχαίων ερπετών, που έζησε πολύ καιρό πριν εμφανισθούν οι μεγάλοι δεινόσαυροι. Αυτό το μοναδικό πλάσμα περιγράφεται συχνά σαν «ζωντανό άπολίθωμα».

κι' αναπτύχθηκε ένα είδος αγοράς, όπου τα απολιθώματα δίνονταν σ' αυτόν πού πρόσφερε τα περισσότερα. Ή εκσκαφή του σχεδόν ολόκληρου Βροντόσαυρου απασχόλησε μια ομάδα εμπειρογνωμόνων σχεδόν ένα χρόνο. Και ή έρευνα για οστά, πού έλλειπαν, ή συναρμολόγηση και ανέγερση και τέλος, ή τοποθέτηση τους στην πελώρια αίθουσα του Αμερικάνικου Μουσείου Φυσικής Ιστορίας, χρειάσθηκε περίπου πέντε χρόνια συνεχούς εργασίας. 'Ηταν ένα θριαμβευτικό κατόρθωμα, για πρώτη φορά ένας Βροντόσαυρος σε κανονικό μέγεθος είχε εκτεθεί στον κόσμο. Είχε μήκος 20 μέτρα και ύψος 5 μέτρα. Το βάρος του δεινόσαυρου, όταν ζούσε υπολογίσθηκε ότι θα ήταν 80 τόννους. Δηλαδή ήταν ένα από τα βαρύτερα πλάσματα, πού περιπλανήθηκαν ποτέ στη γη. "Οταν τα όστά του Ί γ ο υ α ν ο δ ό ν βρέθηκαν για πρώτη φορά στην Αγγλία, πριν από 150 χρόνια περίπου, ό επιστήμονας πού τα ανακάλυψε ύπελόγισε ότι προέρχονταν από ένα πλάσμα μήκους 61 μέτρων. Αυτό το μήκος αποδείχθηκε υπερβολικό λίγα χρόνια αργότερα, όταν μερικοί Βέλγοι ανθρακωρύχοι απροσδόκητα βρήκαν ένα πλήρη σκελετό Ί γ ο υ α ν ο δ ό ν σε μια ρωγμή των βράχων. Όταν συναρμολογήθηκε ό σκελετός και τα οστά συγκρίθηκαν με εκείνα του προηγουμένου, πού βρέθηκαν λίγο νωρίτερα στην Αγγλία, συμφωνήθηκε ότι 9 μέτρα θα ήταν ο πιο σωστός υπολογισμός. Στόν κόσμο σήμερα έχουμε περίπου 6000 είδη ερπετών πού ανήκουν σε τέσσερεις τάξεις ή ομάδες, πολύ λιγότερες από ότι όταν τα ερπετά ήταν στην ακμή της εποχής τους, όπου υπήρχαν 16 μεγάλες τάξεις. Τρεις από τις σημερινές τάξεις άλλαξαν λίγο, κατά την πάροδο, εκατομμυρίων ετών, εκτός από τον αριθμό των ειδών και το μέγεθος τους. Ή τάξη χελώνια περιλαμβάνει περίπου 200 είδη χελω-

νες ξηράς, λιμνών και θαλασσών, και αν και υπάρχουν μερικές θαυμάσιες ποικιλίες μεταξύ τους, λίγες από αυτές δεν απέχουν πολύ από τον Τ ρ ι α σ όχ ε λ ι πού έζησε κατά την Τριασική εποχή, δηλαδή πριν από 180 έως 150 εκατομμύρια χρόνια. Μπορούμε να πούμε το ίδιο και για την τάξη Κροκοδείλια πού τώρα περιέχει μόνο 23 είδη κροκοδείλων, μαζί με τους άλιγάτορες και τα Καϊμάν. Πολλά από τα είδη κροκοδείλων έχουν ομοιότητες με τον Π ρ ω τ ό σ ο υ χ ο , πού έζησε στους βάλτους κατά την Τριασική περίοδο. Ή τάξη Ρ ο γχ ο κ ε φ ά λ ι α , εκπροσωπείται μόνο από ένα είδος, εκείνο το μοναδικό σήμερα σαυροειδές πλάσμα, πού προστατεύεται τόσο καλά στη Νέα Ζηλανδία, δηλαδή το Τ ο υ α τ ά ρ α (SPHENODON PUNCTATUS). 'Αλλαξε τόσο λίγο από τους πρώτους προγόνους του, ώστε κέρδισε την κοινή ονομασία «ζωντανό απολίθωμα». Ή τελευταία τάξη, είναι τα σ κ ο υ α μ ά τ α , που περιλαμβάνει τις σαύρες και τα φίδια. Στήν τάξη αυτή έχουν γίνει οί μεγαλύτερες εξελίξεις σε σχήμα καί μέγεθος. Μια από αυτές τις αλλαγές περιλαμβάνει και την απώλεια των άκρων. Προς το παρόν υπάρχουν περίπου 3.000 είδη σαύρες, πού αρχίζουν από τα μικροσκοπικά γκέκος με μήκος λιγότερο από 2,5 εκατοστά καί φθάνουν ως το μεγάλο Δράκοντα Κομόντο (VARANUS KOMΟDΟENSIS), πού μπορεί να έχει μήκος 3 μέτρα. Υπάρχουν λιγότερα είδη φιδιών, δηλαδή κάπου 2.700 είδη όλα μαζί . Το ανησυχητικό σημείο είναι ότι προς το παρόν, πολλά είδη κινδυνεύουν να εξαφανισθούν σε όλες τις τάξεις, εκτός από τη Ρυγχοκεφάλια. Αυτή ή τάξη τουλάχιστον φαίνεται ασφαλής. Θα ήταν μεγάλη απώλεια για τον κόσμο, αν κάποιο από τα σημερινά ερπετά εξαφανιζόταν, όπως συνέβη με τους δεινόσαυρους, ιδιαίτερα άν αυτό συνέβαινε από μωρία του ανθρώπου. Ρ.Α. Λάνγουωρθ

32


ΝΕΟΙ ΑΣΤΕΡΕΣ ΤΑ ΠΥΡΟΤΕΧΝΗΜΑΤΑ ΠΕΤΡΟΣ ΡΟΒΙΘΗΣ

ΤΟΥ

ΟΥΡΑΝΟΥ

Τό φαινόμενο των νέων άστέρων Νόβα και Σούπερ-νοβα αναλύεται από τον συνεργάτη μας κ. Π. Ροβίθη. Ένα φαινόμενο εξαιρετικά ενδιαφέρον που θα συναρπάσει τους φίλους του Διαστήματος.

Οί διάφορες όψεις του ουρανού είναι, ασφαλώς, ένα άπό τα πρώτα αντικείμενα με τα όποια απασχολήθηκε ή σκέψη του πρωτόγονου ανθρώπου. Μπορούμε να φανταστούμε το φόβο του καί τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε σε ώρες καταιγίδας, άλλα καί την ανακούφιση του στις ώρες της γαλήνης. 'Οταν

στίς άσέληνες καί κατασκότεινες νύχτες είχε ν' αντιμετωπίσει τα νυχτόβια θηρία, περνούσε με αρκετή αγωνία τις ώρες του μέχρι να ξημερώσει, Καί τότε, το φως της ημέρας του επέτρεπε να διακρίνει τους κινδύνους πού τον απειλούσαν πρίν, τυλιγμένον στο αδιαπέραστο σκοτάδι της νύχτας. 'Οταν το χρυ-

σό φως του φεγγαριού δεν του κρατούσε συντροφιά, μόνον ή συνεχής επιφυλακή του θα του εξασφάλιζε κάποια δυνατότητα ν' άνταπεξέλθει στα δυσάρεστα απρόοπτα της νύχτας Με το πέρασμα των αιώνων άρχισε να συσσωρεύει τις γνώσεις του καί να τις μεταδίδει σαν εμπειρία από γενιά σε γενιά. Ανάμεσα στίς 33


πρακτικές γνώσεις του ήταν κι εκείνες πού αφορούσαν Μετεωρολογικά ή Αστρονομικά φαινόμενα. Είναι αδύνατο να μην έμαθε λίγα, αλλά απαραίτητα πράγματα για τη βροχή ή την ξηρασία, για τις μεταβολές της θερμοκρασίας, για τα νέφη ή για τις εποχές του έτους πού οι άμεσες επιδράσεις τους ήταν καθημερινές. Ή εναλλαγή των φάσεων της Σελήνης θά πρέπει να χρησιμοποιήθηκε σαν «φυσικό ρολόγι», γιά τη μέτρηση του χρόνου, πράγμα πού συνεχίστηκε και στους ιστορικούς χρόνους και σε μερικές περιπτώσεις συνεχίζεται ακόμη και σήμερα. Όμως όλα αυτά τα σταθερά φαινόμενα πού επαναλαμβάνονται στερεότυπα, αποτελούσαν στοιχείο της ζωής. Αντίθετα, τα έκτακτα φαινόμενα θα πρέπει να ήταν θαυμαστά και σε πολλές περιπτώσεις φοβερά για τις πρωτόγονες κοινωνίες. Ό φόβος, πού για χιλιάδες χρόνια προκαλούσε ή εμφάνιση των λαμπρών κομητών, (επί παραδείγματι), συνεχίζει να επηρεάζει και σήμερα ακόμη ολόκληρους λαούς. Τί κι αν αναπτύχθηκε ο πολιτισμός; Τί κι αν κάναμε τα πρώτα μας βήματα στο διάστημα κι αν γνωρίσανε, αρκετά ικανοποιητικά, τα σώματα του ούρανού; Τίποτε δεν μπόρεσε να σβήσει τον πρωτόγονο φόβο μας για τους κομήτες τους άκακους αλήτες του διαστήματος. Ό σύγχρονος φωτισμός, πού βρίσκεται κοντά στις κατοικίες μας, δεν επιτρέπει να βλέπουμε τον αύ1. Δυο όψεις της περιοχής του καινοφανού, του Γαλαξία NG 5907. Άνάλαμψε το 1940.

34

2. Ό καινοφανής του Άετού πριν καί μετά την άνάλαμψή του (1935). ρανο και τα παιδιά μας μεγαλώνουν χωρίς να θαυμάσουν ποτέ το μεγαλείο του. Οι σπουδαστές μας διδάσκονται τα πορίσματα της Αστρονομίας, άλλά σπάνια (αν όχι ποτέ) βλέπουν τα ίδια τα ουράνια σώματα. Στό σημείο αυτό βαδίζουμε προς τα πίσω. Ό πολύς κόσμος σπάνια βλέπει τον ουρανό και σπανιώτερα τον θαυμάζει. Δεν είναι παράξενο, λοιπόν, ότι και σήμερα ακόμη οι κομήτες και οι εκλείψεις, πού είναι κάπως σπάνια φαινόμενα, αποτελούν για τους πολλούς αιτίες φόβου μάλλον παρά θαυμασμού ή πηγές γνώσεων. 0ι εντυπώσεις και τα συναισθήματα πού δημιουργήθηκαν στους ανθρώπους από τη θέα του έναστρου ούρανού, τους ενέπνευσαν δέος μαζύ μ' ένα θρησκευτικό συναίσθημα. 'Ολοι οι αρχαίοι λαοί έλάτρευαν τα ουράνια σώματα σαν θεούς ή ήρωες, αφιέρωσαν σ' αυτούς ναούς και τελούσαν προς τιμή τους μυστήρια και εορτές. Ιδιαίτερη σημασία αποδόθηκε στα ουράνια σώματα, σ' ό,τι άφορά τη μαντική τέχνη. 'Ετσι, όλοι οι ηγεμόνες είχαν στην Αυλή τους αστρολόγους και μάντεις, πού ή γνώμη τους ήταν απαραίτητη για τη διοίκηση γενικά και ιδιαίτερα για τις θρησκευτικές ιεροτελεστίες και τη διεξαγωγή των πολεμικών επιχειρήσεων. Οι ιερείς και οι αστρολόγοι ήταν υποχρεωμένοι, εκ των πραγμάτων, να γνωρίζουν τα άστρα, τους πλανήτες και τις κινήσεις τους. 'Οταν παρουσιάζονταν έκτακτα φαινόμενα, ήταν οί πρώτοι, άλλά και οι περισσότερο αρμόδιοι για να τα παρατηρήσουν και να τα καταγράψουν. 'Ετσι, οί Χαλδαϊοι και οι Κινέζοι αστρολόγοι μας έχουν διασώσει πάμπολλες παρατηρήσεις εκλείψεων, εμφανίσεως κομητών και άναλάμψεως ύπερκαινοφανών ή «νέων» άστρων. Αυτά τα «νέα» άστρα

θα μας απασχολήσουν σ' αυτό το άρθρο μας. Τα άστρα αυτά, πού στη διεθνή ορολογία ονομάζονται «novae» ή «supernovae» και στην ελληνική σαν «νέοι» ή «καινοφανείς» ή ακόμα και «ύπερκαινοφανείς», δεν είναι καθόλου νέοι, άλλά προϋπήρχαν. Για τους αρχαίους ήταν, βέβαια. άγνωστοί, γιατί ήταν πολύ αμυδροί ώστε δεν ήταν δυνατόν να φανούν με γυμνό» όφθαλμό, χωρίς τηλεσκόπιο, ή ήταν προηγουμένως ασήμαντοι και δεν είχαν κινήσει το ενδιαφέρον των παρατηρητών. Ξαφνικά όμως άνέλαμψαν, παρουσίασαν μια εξαιρετική λαμπρότητα για λίγο καιρό, κατόπιν εξασθένησε το φως τους και επανήλθαν στην λαμπρότητα, περίπου, πού είχαν προ της άναλάμψεως τους. Δεν είναι δηλαδή νέοι, στην κυριολεξία. Αντίθετα, είναι αρκετά παλαιοί, όπως και όλοι οι άλλοι άστέρες, άλλά ήταν άγνωστοι στους χρόνους πού δεν είχε ανακαλυφθεί το τηλεσκόπιο. Οι καινοφανείς, αν και λίγοι σχετικά, θεωρήθηκαν σαν εξαιρετικά γεγονότα και οι λαμπρότεροι απ' αυτούς έλαβαν το όνομα εκείνου πού τους ανακάλυψε, ή του αστερισμού στον όποίο βρίσκονται. Πάντως, ή ανακάλυψη τους έγινε άπο επαγγελματίες ή ερασιτέχνες αστρονόμους πού είχαν μεγάλη εξοικείωση με τον ουρανό, και επομένως ήταν σε θέση να αντιληφθούν την παρουσία ενός νέου άστρου. Ή έρευνα πού γίνεται στα φωτογραφικά αρχεία μετά την ανακάλυψη ενός καινοφανούς, αποδεικνύει πάντοτε ότι πράγματι το άστρο αυτό προϋπήρχε, άλλά ήταν άγνωστο και ασήμαντο. 'Οσες φορές ή ερευνά των φωτογραφικών αρχείων μας επέτρεψε να αναγνωρίσουμε τον καινοφανή και σε παλαιότερες


φωτογραφίες, μπορέσαμε να παρακολουθήσουμε την προϊστορία τους, αρκετά έτη προ της άναλάμψεώς του. Μ' αυτό τον τρόπο διαπιστώθηκε ότι οι περισσότεροι καινοφανείς ήταν αμυδροί προ της άναλάμψεώς τους και μάλιστα χωρίς σταθερή λαμπρότητα. Ή λαμπρότητα τους παρουσίαζε μικρές μεν, άλλα σχεδόν πάντοτε ανώμαλες μεταβολές. Ή ανακάλυψη πολλών καινοφανών γίνεται σήμερα, πολλές ημέρες μετά την άνάλαμψή τους με την σύγκριση φωτογραφιών μιας περιοχής του ουρανού προς άλλες φωτογραφίες παλαιότερης εποχής. Σάν παράδειγμα αναφέρουμε την ανακάλυψη του νέου (καινοφανούς) του 1903, του αστερισμού των Διδύμων. Αυτός κατά λάθος πήρε την θέση «όδηγού αστέρος» για τη φωτογράφηση μιας ορισμένης περιοχής του ουρανού, στο Αστεροσκοπείο του 'Οξφορντ. Παρατηρήθηκε όμως ότι οί τελευταίες φωτογραφίες δεν είχαν το ίδιο κέντρο. Προσπαθώντας λοιπόν να επισημάνουν την αιτία του σφάλματος αυτού, παρατήρησαν ότι αντί του όδηγοϋ αστέρα πού έπαιρναν συνήθως, κατά λάθος είχαν πάρει άλλον, πού είχε την ίδια περίπου λαμπρότητα με τον κανονικό οδηγό, αλλά πού φάνηκε εν τω μεταξύ. ενώ δεν υπήρχε προηγουμένως. Επρόκειτο δηλαδή για ένα

πόσοι και ποιοι είναι οί λαμπρότεροι, οί πιο «διάσημοι» και ποια ή ιστορία τους; Ό αστρονόμος Μπέϊλυ πού ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το ερώτημα αυτό, κατόπιν μελέτης του φωτογραφικού αρχείου του Χάρβαρντ, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι κάθε 3ο χρόνο εμφανίζονται 10-20 καινοφανείς λαμπρότεροι του 9ου μεγέθους. Θα μπορούσε δηλαδή να τους παρατηρήσει κανείς με γυμνό οφθαλμό ίσως, ή με μικρό τηλεσκόπιο. Οί πολύ λαμπροί όμως, είναι πολύ σπάνιοι. Αναφέρουμε ενδεικτικά ότι μέσα στο χρονικό διάστημα 1800 1850 μ. Χ. δεν παρουσιάστηκε κανείς, ενώ μεταξύ του 1850 και 1900 παρουσιάστηκαν τρεις λαμπροί. Κατά το πρώτο ήμισυ του αιώνα μας (1901 - 1950) παρουσιάστηκαν έξη (6) λαμπροί καινοφανείς. Στή συνέχεια, αναφέρουμε μερικούς από τους πιο χαρακτηριστικούς αλλά και λαμπρούς καινοφανείς. Το 134 π.Χ. άνέλαμψε ό «αστήρ του Ίππαρχου», ό όποιος ήταν πολύ λαμπρός ώστε μπορούσε να διακρίνεται εύκολα. Ό ιστορικός Πλίνιος αναφέρει ότι αυτό το γεγονός έδωσε την αφορμή στον 'Ιππαρχο να καταγράψει. όλους τους απλανείς αστέρες πού παρατηρούνται με γυμνό οφθαλμό. Πρόκειται για τον πρώτο κατάλογο αστέρων

μέρι. Όταν αργότερα ό 'Ήλιος έφυγε από την περιοχή του, εξακολουθούσε να λάμπει έντονα, αλλά σιγά σιγά έχανε το φως του μέχρις ότου έγινε αόρατος στο γυμνό οφθαλμό. Επειδή κατά τους χρόνους εκείνους δεν είχε ανακαλυφθεί το τηλεσκόπιο, ήταν αδύνατο να συνεχιστεί ή παρατήρηση του. Γι' αυτό και οί θέσεις τόσον αύτού του άστρου, όσον και όλων των προηγουμένων του καινοφανών δεν είναι γνωστές με αρκετή ακρίβεια, και δεν μπορεί να μελετηθεί ή μετέπειτα εξέλιξη τους, Στήν περιοχή πού υπέδειξε ό Τύχων υπάρχουν πολλά αμυδρά άστρα και είναι αδύνατον ο προσδιορισμός ενός, πού θα μπορούσε να ταυτιστεί με τον «αστέρα του Τύχωνος», Το άστρο αυτό, κατά την διάρκεια της άναλάμψεώς του μπορούσε να παρατηρηθεί επί 16 μήνες συνεχώς και κατά την περίοδο της μεγαλύτερης λαμπρότητας του προκάλεσε έντονες συζητήσεις σ' ολόκληρη την Ευρώπη. Ό «αστήρ του Κέπλερ» άνέλαμψε το 1604 στον αστερισμό του Όφιούχου. Κατά την περίοδο της μεγαλύτερης λαμπρότητας του έφθασε τον πλανήτη Δία (στη λάμψη) και παρέμεινε τόσο λαμπρός για ένα μήνα περίπου. Κατόπιν άρχισε να εξασθενεί μέχρις ότου έπαψε να φαίνεται με γυμνό οφθαλμό.

3. Τρείς φάσεις από την ανάπτυξη του νεφελώματος του καινοφανούς του 'Αετού (1918). νέο άστρο, ένα καινοφανή. Ή φωτογραφία 1 παρουσιάζει δύο όψεις της ίδιας περιοχής του ουρανού και συγκεκριμένα της περιοχής του καινοφανούς πού άνέλαμψε στον Γαλαξία NG 5907 το 1940. Μπορούμε να παρατηρήσουμε το οπτικό πεδίο πού καθορίζεται από τα άστρα της περιοχής και τον καινοφανή όπως φαίνεται στην νεώτερη, με όλη του τη λάμψη. Θα ρωτήσει κανείς, πόσοι είναι οί καινοφανείς, ή πιο συγκεκριμένα.

πού έγινε, στην ιστορία της 'Αστρονομίας και ένα από τα πρώτα σοβαρά επιτεύγματα της Αστρονομίας των Ελλήνων σαν επιστήμης. Ό «αστήρ του Τύχωνος» άνέλαμψε στον αστερισμό της Κασσιόπης, τον Νοέμβριο του 1572 μ.Χ. Κατά την περίοδο της μεγαλύτερης λαμπρότητας του, ήταν λαμπρότερος από την Αφροδίτη. Γι' αυτό, αν και ήταν κοντά στον "Ηλιο, εξακολουθούσε να φαίνεται και κατά την ήμέρα και μάλιστα κατά το μεση-

Θά αναφερθούμε σε δύο ακόμα, από τους πιο ενδιαφέροντες του αιώνα μας. Κατά το 1901 άνάλαμψε ό καινοφανής του άστερισμού του Περσέως. ό όποιος μέσα σε 28 ώρες έφθασε από το 13ο μέγεθος στο 11ο. Γύρω από αυτόν παρατηρήθηκε σχηματισμός από νεφελώδη ύλη, ή οποία διαστελλόταν με εξαιρετική ταχύτητα. Ή φασματοσκοπία και ή φωτογραφία πού έχρησιμοποιούντο για μελέτες της Αστρονομίας από πολ35


λα χρόνια προηγουμένως, επέτρεψαν μια πολύ καλή σπουδή του όλου φαινομένου. Ό καινοφανής του αστερισμού του Αετού πού άνάλαμψε κατά το 1918 αποτελεί αξιοπρόσεκτη περίπτωση γιατί ανακαλύφθηκε έγκαιρα, από πολλούς παρατηρητές, και επί πλέον γιατί ή περιοχή του είχε φωτογραφηθεί πολλές φορές προηγουμένως ώστε να έχουμε αρκετά

καλή εικόνα της εξέλιξης του. Σέ φωτογραφία του της 5ης Ιουνίου 1918 παρουσιάζεται σαν άστρο 10,5 μεγέθους. Την 7η Ιουνίου 1918 παρουσιάζεται σαν άστρο 6ου μεγέθους σε φωτογραφία του Χάρβαρντ. δηλαδή περίπου 100 φορές λαμπρότερος. Την επομένη, 8η Ιουνίου 1918 έφθασε στο πρώτο μέγεθος. δηλαδή ήταν ένα άπό τα λαμπρότερα άστρα του ουρανού. Τότε ανακαλύφθηκε από πολλούς παρατηρητές. Για την ιστορία αναφέρουμε ότι. ένας από τους πρώτους αυτούς παρατηρητές ήταν και ό καθηγητής του Γυμνασίου της Μιτυλήνης Δ. Ολύμπιος, πού άσχολεϊτο ερασιτεχνικά με τον ουρανό. Την επομένη 9η Ιουνίου 1918 έφτασε στη μεγαλύτερη λαμπρότητα του και ήταν ό λαμπρότερος απλανής του ούρανού μετά τον Σείριο και τον Κάνωπο. Κατόπιν άρχισε να εξασθενεί ή λαμπρότητα του, ώστε κατά το τέλος του 1918 ήταν μόλις 6ου μεγέθους, έτσι πού με δυσκολία μπορούσε να τον δει κανείς χωρίς τηλεσκόπιο. Σήμερα είναι περίπου 11ου μεγέθους. Κατά την άνάλαμψή του έγινε, περίπου, λαμπρότερος από το αρχικό του μέγεθος κατά 60.000 φορές! Φωτογρ. 2 Παραλείπουμε να αναφερθούμε σε άλλα άστρα με τόσες λεπτομέρειες για να μην κουράσουμε τους αγαπητούς αναγνώστες. Με όσα αναφέραμε προηγουμένως προσπαθήσαμε να δώσουμε μια εικόνα του πώς ανακαλύπτονται αυτά τα άστρα και μερικές από τις λεπτομέρειες τους, πού φαίνονται κάπως εύκολα. Συνεχίζου36

με λοιπόν, με σκοπό να αναφερθούμε στα αίτια πού προκαλούν αυτά τα φαινόμενα, ώστε να κατανοήσουμε, όσο είναι δυνατόν, το μεγαλείο πού έχουν σαν εξαιρετικά γεγονότα και τη φυσική τους σημασία. Ή μελέτη των φαινομένων των καινοφανών συνεχίζεται από τα τέλη του περασμένου αιώνα με νέες μεθόδους και νέα τεχνική, οι οποίες μάλιστα συνεχώς βελτιώνονται καθώς αναπτύσσονται και τα σύγχρονα μέσα έρευνας και υπολογισμού. Με φασματοσκοπικές μεθόδους, μπορέσαμε π.χ. να μετρήσουμε την ταχύτητα με την οποία εκτοξεύεται ή ύλη από τα άστρα αυτά, τα χημικά στοιχεία από τα όποία αποτελούνται, τις θερμοκρασίες οι όποίες άναπτύσονται και τον τρόπο των μεταβολών πού παρατηρούνται, 'Ετσι καταλήξαμε σ' ένα μοντέλο αυτών των σωμάτων, δηλ. μια περιγραφή της δομής και της εξέλιξης τους κατά τη διάρκεια της άναλάμψεως τους. Σήμερα λοιπόν πιστεύουμε, ότι το φαινόμενο των καινοφανών αστέρων οφείλεται σε έκρηξη του άστρικού σώματος τους. 'Η φωτογραφία 4

παριστά το κεντρικό άστρο πού έχει υποστεί έκρηξη. Τότε δημιουργείται ένα περίβλημα από θερμή, αραιότατη νεφελώδη ύλη πού συνεχώς απλώνει στον γύρω χώρο. Επειδή το περίβλημα είναι θερμό, ακτινοβολεί έντονα και επειδή έχει μεγάλη επιφάνεια ακτινοβολίας, άκιινοβολούνται στο διάστημα τεράστιες ποσότητες ενεργείας. 'Ετσι παρουσιάζεται το φαινόμενο της άναλάμψεως του. Σιγά - σιγά παύει να τροφοδοτείται με μεγάλες ποσότητες θερμότητας, ενώ συγχρόνως, ή έντονη ακτινοβολία του περιβλήματος προκαλεί πτώση της θερμοκρασίας του. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τη σταδιακή εξασθένηση της λαμπρότητας του. Το περίβλημα συνεχίζει να διαστέλεται, εφ' όσον δεν βρίσκει εξωτερική αντίσταση και άν ή έκρηξη είναι εξαιρετικά έντονη, οπότε και ή ποσότητα της ύλης του περιβλήματος είναι μεγάλη τότε διατηρείται αρκετά! Τέτοια σώματα είναι γνωστά σαν «πλανητικά νεφελώματα». Για παράδειγμα το νεφελώδες περίβλημα του καινοφανούς του Άετού του 1918 παρατηρήθηκε τέσερεις μήνες μετά την έκρηξη του

5. Το νεφέλωμα που δημιουργήθηκε από την έκρηξη του καινοφανούς του Περσέα.


άστρου. Ή φασματοσκοπική μελέτη του έδειξε ότι τα αέρια στην εξωτερική επιφάνεια του περιβλήματος άπομακρίνονταν με ταχύτητα 1700 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο. Ή φωτογραφία 3 παρουσιάζει τρεις φάσεις από την ανάπτυξη του νεφελώματος του καινοφανούς του Άετού (1908). Ή φωτογραφία 5 παρουσιάζει το νεφέλωμα πού δημιουργήθηκε από την έκρηξη του καινοφανούς του Περσέως (1908), όπως φαίνεται σήμερα. Μπορούμε να παρατηρήσουμε σ αύτή ότι το σχήμα του δεν παρουσιάζεται σαν κυκλικό, δηλ: στο χώρο δεν είναι σφαιρικό. Αυτό ίσως να οφείλεται στα μαγνητικά πεδία πού επικρατούν στην περιοχή του άστρου. Και τούτο, γιατί ή ύλη του νεφελώματος βρίσκεται στη μορφή του πλάσματος, οπότε οί κινήσεις της επηρεάζονται από το μαγνητικό πεδίο. Αναφερθήκαμε μέχρι τώρα στο περίβλημα πού σχηματίζεται από την έκρηξη του αρχικού άστρου. Όμως, εκτός απ' αυτό παραμένει και ένα αστρικό ύπόλειμα πού βρίσκεται στο κέντρο του νεφελώματος, και το όποιο παρουσιάζει εξαιρετικές ιδιότητες ώστε να μας απασχολήσουν όσο το δυνατό σύντομα. Εκείνες πού μας ενδιαφέρουν εδώ, είναι ή υψηλή θερμοκρασία των κεντρικών αυτών άστρων, πού είναι συνήθως άνω των 25.000 Κ και μέχρι 200.000 Κ καθώς και ή έντονη υπεριώδης ακτινοβολία πού εκπέμπουν. Τόσο ή ακτινοβολία, όσο καί ή υψηλή αυτή θερμοκρασία επηρεάζουν την ακτι��οβολία και την έξέλιξη του νεφελώματος. Με την πάροδο

9. Το νεφέλωμα «Καρκίνος» του Ταύρου στο πράσινο φως.

του χρόνου, των έκατοντάδων ή χιλιάδων ετών, οί ταχύτητες διαστολής συνήθως σταθεροποιούνται περίπου στις λίγες δεκάδες χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο. Το σχήμα τους γίνεται έλειπτικό ή κυκλικό και οί τηλεσκοπικές όψεις τους τους δείχνουν να μοιάζουν με δίσκους πλανητών. Γι' αυτό ακριβώς λέγονται «πλανητικά νεφελώματα». Σήμερα είναι γνωστά περί τα 300 πλανητικά νεφελώματα πού τα περισότερος βρίσκονται στην κατεύθυνση προς κέντρο του Γαλαξία καί ανακαλύφθηκαν κυρίως από τον Μινκόβσκυ. Μερικά από τα πλανητικά νεφελώματα φαίνονται σαν δάκτυλοι (σαν δακτυλίδια καπνού) καί πολύ συχνά έχουν σχήμα έλειπτικό! Αυτό διακρίνεται στα πλανητικά νεφελώματα των φωτογρ. 6 (αρχή άρθρου) καί 7 καί οφείλεται στο γεγονός ότι το περίβλημα έχει σχετικά μικρό πάχος, 'Ετσι, το φως πού στέλνουν προς την κατεύθυνση μας, προέρχεται από τον περίγυρο του νεφελώματος, δηλαδή από περιοχή με μεγαλύτερο πάχος ακτινοβολίας αερίου, ενώ έκείνο πού προέρχεται από την κεντρική περιοχή, άκτιναβολείται, από αέριο μικρότερου πάχους καί επομένως είναι πολύ λιγώτερο. 'Ετσι δεν φαίνεται να φωτίζεται ή κεντρική περιοχή τους. Αυτά παριστάνονται στη φωτογραφία 4. Ή φωτογραφία 7 παριστά τον 7. Αστερισμός της Λύρας καί ή θέση αστερισμό της Λύρας καί τη θέση του πλανητικού νεφελώματος (Μ). του πλανητικού νεφελώματος της

(Μ), ώστε να μπορέσουν να το παρατηρήσουν όσοι από τους αναγνώστες διαθέτουν πολύ ισχυρά κυάλια ή μικρό τηλεσκόπιο. Πρόκειται για την ολοσέλιδη φωτογραφία σελ. 39. Ένα από τα νεφελώματα πού έδημιουργήθηκαν μετά από έκρηξη αστέρος καί μάλιστα εξαιρετικά έντονης είναι το νεφέλωμα «Καρκίνος» (Κάβουρας) πού βρίσκεται στον άστε ρισμό του Ταύρου. Θα το περιγράψουμε εδώ κάπως λεπτομερέστερα, επειδή άποτελεί ένα από τα σημαντικώτερα ουράνια σώματα. Ή φωτογραφία 8 παρουσιάζει το νεφέλωμα αυτό, όπως φαίνεται με μεγάλο τηλεσκόπιο. Πάντοτε, από τότε πού παρατηρήθηκε με μεγάλο τηλεσκόπιο, παρουσίαζε ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της μορφής του σε παλαιότερες εποχές. Είναι φανερό ότι θα πρέπει να έχει προέλθει από έκρηξη, γί' αυτό καί ονομάστηκε «εκρηκτικό νεφέλωμα.». Το ενδιαφέρον των επιστημόνων εντάθηκε κατά τα τελευταία χρόνια, εξ αιτίας των νέων στοιχείων πού αποκαλύφτηκαν σ' αυτό με τις μεθόδους της σύγχρονης έρευνας. Ή έρευνα πού έγινε σε ιστορικά κείμενα, αποκάλυψε ότι ό Καρκίνος βρίσκεται στη θέση εκείνη ακριβώς όπου άνάλαμψε ό εξαιρετικής λαμπρότητας καινοφανής (ύπερκαινοφανής) του 1054 μ.Χ. Ό καινοφανής αυτός παρατηρήθηκε από τους κατοίκους της Εύρώπης, της Αμερικής καί ιδιαίτερα της Κίνας. Οί Κι37


νέζοι αστρονόμοι των χρόνων εκείνων παρατήρησαν κατά τρόπο ικανοποιητικό το φαινόμενο και κατέγραψαν τις παρατηρήσεις τους στα «Σινικά χρόνια». Αυτό έδοσε νέα ώθηση στη μελέτη του Καρκίνου σαν υπολείματος ύπερκαινοφανούς άστρου. 'Οταν μετά τον Β Παγκόσμιο πόλεμο αναπτύχθηκε ή Ραδιοαστρονομία, αποκαλύφθηκε ότι ό Καρκίνος αποτελεί μια έντονη πηγή εκπομπής ραδιοκυμάτων. Αργότερα αποδείχτηκε ότι το ίδιο νεφέλωμα είναι και πηγή εκπομπής άκτίνων Χ ως και σωματιδίων. Απ' αυτά γίνεται φανερή ή σπουδαιότητα πού παρουσιάζει το νεφέλωμα Καρκίνος, για ποιο λόγο δηλαδή, απασχολεί πολλούς κλάδους της σύγχρονης έρευνας και επομένως είναι ένα από τα πιο σημαντικά ουράνια σώματα. Ή ιδιαίτερη μεγάλη του σπουδαιότητα οφείλεται στο γεγονός ότι για το ίδιο ουράνιο σώμα ενδιαφέρονται πολλοί κλάδοι της επιστήμης, πράγμα πού επιτρέπει τον συνδυασμό των έρευνών. στο ίδιο

ρίπου, σχήματος με φωτεινά «νήματα», πού περιπλέκονται, τόσο εντός του νεφελώματος, όσο και στα χείλη του, όπως φαίνεται στη φωτ. 8. Με κατάληλη φωτογράφιση, το νεφέλωμα Καρκίνος χωρίζεται κατά τρόπο πολύ σαφή, σε δυο ξεχωριστές περιοχές: τα νήματα πού εκπέμπουν φως όμοιο με εκείνο των πλανητικών νεφελωμάτων και τήν «άμορφη» περιοχή εκπομπής λευκού φωτός (φωτογραφία 9). Την επέκταση των νημάτων στο χώρο έμελέτησαν πολλοί: Ό Ντάνκαν απέδειξε ότι ό Καρκίνος είναι ό,τι απέμεινε από την έκρηξη ενός ύπερκαινοφανοϋς πού συνέβη το 1054 μ.χ. όπως αναφέρουμε προηγουμένως. Ή διαστολή του νεφελώματος άρχισε να εκδηλώνεται από ένα σημείο πού βρίσκεται κοντά στό κέντρο του και συγκεκριμένα από το σημείο πού επισημαίνουμε με ένα σταυρό στη φωτογραφία 9. Ή κίνηση των διαστελομένων άε-

8. Το νεφέλωμα «Καρκίνος» του αστερισμού του Ταύρου, στο λευκό φώς. αντικείμενο αλλά από διαφορετικές πλευρές. Επειδή λοιπόν ή σπουδαιότητα του είναι μεγάλη θα επιμείνουμε περισότερο στην περιγραφή, τόσο του νεφελώματος, όσο και του αστρικού ύπολείματος της μεγάλης εκείνης έκρηξης, Ή όψη πού παρουσιάζει ό Καρκίνος εξαρτάται από την ακτινοβολία την οποία χρησιμοποιούμε για τη φωτογράφιση του. Στό λευκό φως φαίνεται σαν δίσκος έλειπτικού, πε38

ρίων συνεχίζεται ακόμη καί σήμερα με την ίδια περίπου ταχύτητα πού είχαν κατά έκρηξη του αρχικού άστρου. Αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι ή πίεση στο εσωτερικό του νεφελώματος είναι πάρα πολύ μικρή και ελάχιστα διαφέρει από την πίεση της διάχυτης ύλης του διαστρικού χώρου. Σ' αυτό το σημείο είναι ενδιαφέρον να τονιστεί ότι από την ταχύτητα διαστολής του νεφελώματος

μετριέται ή απόσταση του από τη Γη με πολύ «κομψό» τρόπο. Βρέθηκε ότι ή απόσταση του είναι περίπου 5.500 έτη φωτός, δηλαδή, το φως πού εκπέμπει, πρέπει να ταξιδεύει επί 5.500 χρόνια για να φτάσει στη Γη. Η απόσταση αυτή είναι περίπου 55 τετράκις εκατομμύρια χιλιόμετρα. Αυτό σημαίνει ότι ή έκρηξη του υπερκαινοφανούς έγινε περίπου το 4.446 π.Χ. και το είδαμε στη Γη το 1.054 μ.Χ.! 'Αλλο πρόβλημα πού παρουσιάζει το νεφέλωμα Καρκίνος είναι το σχήμα του, το όποιο θα έπρεπε να είναι κυκλικός δίσκος και όχι έλειπτικός. Είναι λοιπόν φανερό ότι κάποια δύναμη έπιδρά και αναγκάζει την ύλη του νεφελώματος να κινείται ταχύτερα προς τη μια διεύθυνση ώστε το όλο νεφέλωμα να παίρνει αυτό το σχήμα. Το πρόβλημα αυτό μελετήθηκε από πολλούς, πού κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι αυτό οφείλεται στην ύπαρξη του γενικού μαγνητικού πεδίου του Γαλαξία μας και ή ύλη του νεφελώματος κινείται εύκολώτερα κατά τη διεύθυνση των γραμμών του πεδίου. Εξ άλλου, ό μεγάλος άξονας του νεφελώματος είναι παράληλος προς τις δυναμικές γραμμές του γενικού μαγνητικού πεδίου του Γαλαξία μας, όπως είναι στην περιοχή του νεφελώματος. Παρουσιάζεται επίσης το φαινόμενο να υπάρχουν τα νήματα σ' ολόκληρο το χώρο του νεφελώματος, δηλαδή και στο έσωτερικό και στην επιφάνεια του. Ή πολύπλοκη μορφή τους δεν εξηγείται ικανοποιητικά με όσα γνωρίζουμε σήμερα, ή τουλάχιστο δεν έχει ερμηνευθεί τελείως. Ιδιαίτερα μάλιστα περιπλέκονται τα πράγματα αν λάβουμε υπ' όψη ότι παρατηρούνται νήματα πού κινούνται με την υπερβολικά μεγάλη ταχύτητα των 30.000 χιλιομέτρων κατά δευτερόλεπτο, δηλαδή με το 1/10 της ταχύτητας του φωτός. Αναφέρθηκαν μέχρι τώρα. μερικά από τα φαινόμενα πού παρατηρούνται στο νεφέλωμα Καρκίνος, με σκοπό να δείξουμε πόσα προβλήματα γενιούνται κατά τη μελέτη ενός και μόνο ουράνιου σώματος, 'Οχι βέβαια ότι είναι τα μοναδικά. Αντίθετα μάλιστα, αύτά είναι πολύ λίγα και από τα απλούστερα, αλλά δείχνουν το ενδιαφέρον πού παρου σιάζει ένα πλανητικό νεφέλωμα, ό Καρκίνος, για να τονίσουμε ότι κάτι ανάλογο συμβαίνει από την άποψη του ενδιαφέροντος και με τα άλλα πλανητικά νεφελώματα. 'Αν ό Καρκίνος κινεί περισσότερο το ενδιαφέρον των άστρονόμων, από τα άλλα


39


πλανητικά νεφελώματα, αυτό συμβαίνει γιατί το σώμα αυτό είναι αρκετά νέο και προσφέρεται εύκολώτερα στην έρευνα, και όχι γιατί τα άλλα δεν έχουν προβλήματα. Θα δώσουμε ακόμα μερικά στοιχεία, όσο το δυνατόν περιληπτικά για να μην κουράσουμε τους αναγνώστες. Ή κεντρική περιοχή του νεφελώματος Καρκίνος, παρουσιάζεται σαν «άμορφη», δηλαδή συνεχής και νεφελώδης όπως φαίνεται στη φωτογρ. 9. Εκπέμπει φως, πού προέρχεται από εξαιρετικά πολύπλοκες φυσικές διεργασίες πού ενδιαφέρουν τη σύγχρονη Φυσική και περισότερο τη Φυσική των σωμάτων υψηλών ενεργειών. Ό Καρκίνος αποτελεί και πηγή εκπομπής ραδιοκυμάτων. Ή μελέτη των κυμάτων αυτών έδειξε ότι παράγονται από ένα τέτοιο μηχανισμό πού δεν θα μπορούσε να διατηρηθεί περισότερο από 200 χρόνια μετά την έκρηξη αν οφειλόταν αποκλειστικά σ' αύτη. Και όμως είναι γνωστή ότι αυτή ή εκπομπή πρέπει να συντηρείται από τότε πού έδημιουργήθηκε το νεφέλωμα, δηλαδή πάνω από 900 χρόνια. Επομένως πρέπει να συμπεράνουμε ότι υπάρχει κάποιο αίτιο στο εσωτερικό του νεφελώματος πού συνεχίζει να τροφοδοτεί το μηχανισμό πού παράγει τα ραδιοφωνικά κύματα. Αυτό δεν μπορεί να είναι άλλο σώμα, παρά μόνο το αστρικό υπόλειμα της αρχικής έκρηξης. Είναι το υπέρθερμο άστρο πού βρίσκεται στη θέση πού επισημαίνεται με ένα σταυρό στη φωτογραφία 9. Σέ άλλο δημοσίευμα θα αναφερθούμε με περισσότερες λεπτομέρειες για τα άστρα αυτά. Εδώ θα τα εξετάσουμε με μεγάλη συντομία και μόνο τόσο, όσο απαιτείται για να συμπληρώσουμε την εικόνα των καινοφανών αστέρων. Θα τονίσουμε μερικές από τις απίστευτες ιδιότητες τους. Τα άστρα αυτά αποτελούνται κατά πολύ μεγάλο ποσοστό από νετρόνια. 'Η ύπαρξη τους είχε προβλεφθεί

από το 1930 και οι βασικές ιδιότητες τους έμελετήθηκαν θεωρητικά εκ των πρωτέρων, υπό των Όπενχάϊμερ και Βόλκοφ το 1939, και αργότερα από πολλούς άλλους θεωρητικούς. �� κατάσταση της ύλης στο εσωτερικό των αστέρων νετρονίων είναι όμοια με εκείνη πού επικρατεί στο εσωτερικό των πυρήνων των ατόμων της ύλης. 'Ομως παρά τις προβλέψεις, δεν είχαν βρεθεί τέτοια άστρα μέχρι πριν λίγα χρόνια, όταν επισημάνθηκαν αρκετά και ή μελέτη τους επέτρεψε τον έλεγχο των σχετικών θεωριών. Το 1968 ανακαλύφθηκε ότι το νοτιοδυτικό άστρο τα δύο πού βρίσκονται στο εσωτερικό του Καρκίνου, εκπέμπει ρυθμικά ραδιοφωνικά κύματα, μικρής χρονικής διάρκειας και με εξαιρετικά σταθερή περίοδο εκπομπής, Οι μεταβολές του ρυθμού και της εντάσεως των εκπομπών αυτών, καθώς και αρκετές άλλες δευτερεύουσες ιδιότητες των κυμάτων των εκπομπών είναι χαρακτηριστικές της ύλης, όταν βρίσκεται σε ακραίες καταστάσεις και επιτρέπουν την ερευνά ορισμένων σταδίων της ζωής των άστρων. Τα ραδιοκύματα πού εκπέμπονται από το κεντρικό άστρο είναι σταθερά σε συχνότητα και έχουν περίοδο εκπομπής 0,033 δευτερόλεπτα. Λεπτότατες οπτικές παρατηρήσεις πού έγιναν αργότερα από το αστεροσκοπείο Μάκ Ντόναλντ απεκάλυψαν ότι και το φως του κεντρικού άστρου του Καρκίνου παρουσιάζει αυξομειώσεις πολύ όμοιες με τις αυξομειώσεις της ραδιοφωνικής ακτινοβολίας. Οί αυξομειώσεις αυτές έχουν περίοδο πού διαφέρει από την περίοδο της ραδιοεκμπομπής του, μόλις κατά τέσσερα εκατομμυριοστά του δευτερολέπτου. Ή πολύπλευρη μελέτη του σώματος αύτού μας επιτρέπει να πιστεύουμε ότι πρόκειται για ένα άστρο υπερβολικά μικρών διαστάσεων και μεγάλης πυκνότητας. Το άστρο αυτό περιστρέφεται ταχύτατα γύρω από τον άξονα του. Στήν επιφάνεια του υπάρχει μια περιοχή

(κηλίδα) με ιδιαίτερα υψηλή θερμοκρασία πού έχει τη δυνατότητα να στέλνει όχι μόνο φως, αλλά και ραδιοκύματα. 'Οπως περιστρέφεται τα κύματα πού εκπέμπονται, από τη θερμή περιοχή του «σαρώνουν» τον γύρω χώρο, όπως το φως ενός φάρου, 'Ετσι, έμείς σαν παρατηρητές το μόνο πού μπορούμε να «δούμε» είναι οι άναλάμψεις σε σταθερά χρονικά διαστήματα, τόσο σε φως ορατό, όσο και (κυρίως) σε ραδιοφωνική ακτινοβολία. Περιγράψαμε περιληπτικότατα ένα από τα άστρα εκείνα που μένουν σαν ύπολείματα των εκρήξεων των καινοφανών και υπερκαινοφανών, για να τονίσουμε ότι παρόμοια είναι όλα σχεδόν τα άστρα πού απομένουν μετά την έκρηξη των αστέρων. Αστρικά σώματα με εξαιρετικές ιδιότητες και μάλιστα τέτοιες πού πολύ συχνά δεν έχουμε την δυνατότητα να τις κατανοήσουμε, δεν έχουμε τη φυσική εμπειρία γι' αυτές. Πράγματι, ποτέ δεν κατασκευάσαμε στα εργαστήρια τόσο πυκνή, ούτε τόσο θερμή ύλη. Τα σωμάτια πού εκπέμπονται από τα άστρα αυτά έχουν τόσο υψηλή ενέργεια, πού δεν γίνεται σύγκριση με τις ενέργειες των σωματίων πού παρασκευάζουμε στα γήϊνα εργαστήρια. Οι εκρήξεις των καινοφανών και ιδίως των ύπερκαινοφανών είναι τόσο ισχύ ρές, ώστε δεν απέχουμε από την πραγματικότητα άν ισχυριστούμε ότι και οι μεγαλύτερες πυρηνικές εκρήξεις πού πραγματοποιούμε δεν είναι ούτε καν «κακόγουστες γελοιογραφίες» συγκρινόμενες με τις μεγαλειώδεις εκρήξεις των άστρων. Πριν τελειώσουμε το άρθρο αυτό θέλουμε να επισημάνουμε κάτι παράδοξο. Οί αρχαίοι σοφοί απέδωσαν μεγάλη σημασία στην εμφάνιση των καινοφανών αστέρων, αν και δεν έγνώριζαν ούτε τον μηχανισμό την εξέλιξη τους ούτε τις λεπτομέρειες που αναφέραμε πάρα-πάνω. Μήπως ή φιλοσοφική τους διάθεση είχε αντιληφθεί τη σπουδαιότητα και αύτού του φαινομένου, όπως και τόσων άλλων; Π. Ροβίθης

ΓΡΑΦΤΗΤΕ

μη χάσετε το τρίτο τεύχος 40

ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΕΣ ΣΤΑ

ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ


Η ΩPA ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ

'Ενα άρθρο έκπληξη για τους οπαδούς της επιστημονικής φαντασίας. Ό Πήτερ Γουέστον κάνει μια αναδρομή στο λογοτεχνικό αυτό είδος αρχίζοντας από τον Ούέλλς και φτάνοντας ως τις ήμέρες μας. 41


'Ισως θάπρεπε αυτόν τον αστείο ανθρωπάκο να τον πάρουν περισσότερο στα σοβαρά όταν ταξίδεψε για πρώτη φορά στη γη. Στό κάτωκάτω είναι γνωστό πώς ό πλανήτης Σείριος βρίσκεται αρκετές εκατοντάδες χρόνια πιο μπροστά στη τεχνολογία συγκριτικά με τον δικό μας πλανήτη, και το πιθανό είναι να δυσαρεστηθεί πολύ αν τυχόν θιγεί ό πρεσβευτής του. Για την ώρα δεν είναι παρά ή άποψη ενός καλλιτέχνη επιστημονικής φαντασίας για την πρώτη επαφή της ανθρώπινης φυλής με άλλα ευφυή όντα. Μολαταύτα, το εξώφυλλο του περιοδικού Γαλαξίας (1955) θέτει με έναν τρόπο χιουμοριστικό ένα σπουδαίο πρόβλημα πού τελικά θα πρέπει να αντιμετωπιστεί στην πραγματικότητα. Γιατί θάπρεπε να περιμένουμε από τα ξένα όντα να μας μοιάζουν; Πώς άραγε θα μπορούσαμε να συμπεριφερθούμε σωστά σε υπάρξεις με τόσο παράξενη μορφή; Αυτό το εύκολο ερώτημα έχει εμπνεύσει μερικές από τίς πιο ωραίες ιστορίες επιστημονικής φαντασίας. Δεν είναι δα και τόσο σπουδαίο αν οι έξωγήϊνοι μας μοιάζουν, φαίνονται αστείοι, μας προκαλούν φόβο ή είναι τελείως έξωπραγματικοί για τίς δικές μας εμπειρίες. Οπωσδήποτε θα πρέπει να μάθουμε να τα πάμε καλά μαζί τους. Πώς μιλάτε σ' ένα μαύρο σύννεφο, σ' έναν έξυπνο ωκεανό, ή ακόμα σ' ένα ενεργειακό όν πού μοιάζει με φωτεινό ουράνιο σώμα; Όλα αυτά υπήρξαν αντικείμενα μυθιστορημάτων επιστημονικής φαντασίας, πράγμα πού δείχνει την μακρόπνοη φύση αύτού του κλάδου. Ανακαλύπτουμε όμως ότι ακόμα καί σε μας, σχετικά μικρότερες διαφορές πολιτιστικού επιπέδου, προκαλούν ακόμα και σήμερα παρεξηγήσεις καί δυσπιστία ανάμεσα π.χ. σε 'Αραβες κι' Εβραίους ή Διαμαρτυρόμενους καί Καθολικούς. Στό σημερινό επίπεδο πολιτισμού μας ή ειρηνική συνύπαρξη 42

με ξένες μορφές ζωής δεν φαίνεται να αποτελεί καί τόσο ελπιδοφόρα προσδοκία. Ή ζωή ήταν παλιότερα πιο εύκολη για τα περιοδικά επιστημονικής φαντασίας όπου περίεργα όντα υποδούλωναν τέρατα με τεμαχισμένα μάτια. Οι ήρωες δεν έπρεπε να φροντίζουν και πολύ για να κάνουν καλή εντύπωση, μη τυχόν καί παρεξηγηθούν, απλώς πυροβολούσαν τους εξωγήινους ή τόβαζαν στα πόδια ή αν τύχαινε να είναι γυναίκες και μάλιστα ελκυστικές, οί εξωγήινοι τίς απήγαγαν. Τούτο ήταν το πλάνο, πού χρονολογείται από τα πρώτα χρόνια αύτού του αιώνα, ένα πλάνο πού μου φαίνεται πώς καθιερώθηκε μ' ένα εξαιρετικά καλό μυθιστόρημα του Ούέλλς «Ό Πόλεμος των Κόσμων» (1895), το όποίο ακόμα καί σήμερα δεν παύει να αποτελεί μια από τίς πιο ωραίες ιστορίες διαπλανητικής έρευνας. Οί όχτάποδοι Αρειανοί του Ούέλλς ήταν αποφασισμένοι να καταστρέψουν ασυνείδητα τον Βικτωριανό κόσμο. Δεν έδειχναν το παραμικρό ενδιαφέρον ν' ανταλλάξουν με τους ανθρώπους τις επιστημονικές τους γνώσεις ή άλλες σχετικές με τα σύγχρονα διαστημικά ταξίδια. Είχαν έλθει να κατακτήσουν καί να καταστρέψουν τη γη, γιατί, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του συγγραφέα, ό 'Αρης δεν ήταν παρά ένας καταναλωμένος κι ετοιμοθάνατος κόσμος. Δίνοντας μιαν ιδιαίτερη συγκίνηση μέσα στο αριστούργημα του ό Ούέλλς έγραψε επίσης πώς οί εισβολείς θα κρατούσαν μερικούς ζωντανούς από την ανθρώπινη φυλή, κάτι σαν ένα κοπάδι, καί θα τους πάχαιναν κάνοντας τους χυμώδεις λειχουδιές για τους άρειανούς. Περιττό βέβαια να πούμε πώς αυτή ή λεπτομέρεια προκάλεσε ρίγη στη σπονδυλική στήλη των αναγνωστών του. Ό Ούέλλς εξέφραζε μιαν άποψη επικοινωνίας ανάμεσα σε διαφορετικές φυλές καί διαφορετικούς πο-

λιτισμούς, μιαν άποψη πού έχει τόσα πολλά ιστορικά αντίστοιχα ώστε ν' αποτελεί πράγματι μια πιθανή δυνατότητα. Ή εισβολή των Άρειανών του είναι μονάχα μια επανάληψη, μόνο δοσμένη με περισσότερη έμφαση, της κατάκτησης του Μεξικού από τους Ισπανούς ή ακόμα της πρόσφατης εξόντωσης των ιθαγενών της Τασμανίας από τους πρώτους λευκούς αποίκους. Το βιβλίο ήταν εμπνευσμένο για τον καιρό του. Το ένα ευνοϊκό στοιχείο ήταν ή κλιμάκωση καί ή συνειδητοποίηση ενός αυξανόμενου τρόμου για τον μηχανικό πόλεμο πού ετοιμαζόταν. Το άλλο, ότι ο Ιταλός αστρονόμος Σκιαπαρέλλι ανακάλυψε την ύπαρξη διωρύγων στον 'Αρη το 1888. Ό Ούέλλς στάθηκε ικανός να συνθέσει αυτά τα δυο στοιχεία καί να γράψει το φοβερό του μυθιστόρημα. «Ό Πόλεμος των Κόσμων» ήταν πράγματι φοβερός, όπως αποδείχτηκε το 1938 πού αναμεταδόθηκε από το ραδιόφωνο στις Ηνωμένες Πολιτείες. 'Εγινε όμως ταυτόχρονα και ένα μπέστ - σέλλερ της εποχής του, ή μεγάλη του δε επιτυχία είχε σαν αποτέλεσμα την εμφάνιση ενός σημαντικού αριθμού μιμητών, μέχρι καί σήμερα ακόμα. 'Αλλά ό Ούέλλς είχε δυό μεγάλα χαρίσματα, ανεξάντλητη και καρποφόρα φαντασία, όπως επίσης ευχέρεια στο γράψιμο, στοιχεία πού έλειπαν απ' όλους τους επίδοξους διαδόχους του. Στήν πραγματικότητα, ή «επιδρομή» των περιοδικών επιστημονικής φαντασίας έτεινε να εξευτελίσει το όλο θέμα της επικοινωνίας με άλλες μορφές ζωής. Ό κόσμος έδειξε μεγάλη περιέργεια για τα όπλα πού εξέπεμπαν ακτίνες, για τα τέρατα καί για άλλα φοβερά θηράματα στην έξενηση ενός κόσμου στ' αλήθεια καινούργιου και πολύ ενδιαφέροντος. Πόσες εισβολές από τον 'Αρη συνεβηκαν από το 1895;... Μ' αυτόν τον τρόπο, από πολλές άπόψεις ή επιστημονική φαντασία


έγινε ένα πρόσφορο έδαφος όπου ανατράφηκαν τέρατα με τεμαχισμένα μάτια, ιδιαίτερα στα μουντά φτηνά περιοδικά της Αμερικής του 1930 και 1940. Οι τίτλοι αφθονούσαν. «Καταπληκτικό», «Τρομερό», «Εκπληκτικό», «Απίθανο», «Συναρπαστικό», «Φανταστικό», και ούτω καθεξής, ανταγωνίζονταν, τον πρώτο καιρό ό ένας τον άλλον, μες τον παραλογισμό τους. 'Ας μη σνομπάρουμε όμως, αυτά τα περιοδικά ήταν πολύ ευχάριστα στο διάβασμα, αλλά εκτός από λίγες αξιόλογες εξαιρέσεις, ή εμφάνιση τους δεν μπορούσε καθόλου να πούμε πώς συνέβαλε να προ��θηθεί το επίπεδο της επιστημονικής φαντασίας σαν ένα σεβαστό λογοτεχνικό είδος πού αγκαλιάζει σοβαρά κι ενδιαφέροντα πνευματικά προβλήματα. Ακόμη, μερικά από τα μεγάλα ονόματα στους κύκλους της επιστημονικής φαντασίας απόχτησαν φήμη ανακαλύπτοντας τα τέρατα με τα τεμαχισμένα μάτια. Ό Βαν Βότ είναι το κλασσικό παράδειγμα. Ή πρώτη του ιστορία πού εκδόθηκε τον Ιούλιο του 1939 «ό μαύρος καταστροφέας» μικρή μόνον αίσθηση προκάλεσε. Ακολούθησε ένα ακόμα χειρότερο «ό πορφυρός καταστροφέας», ώσπου στο τέλος καταπιάστηκε μ' έναν πελώριο ανθρωποφάγο γαλαξία. Δεν θα μπορούσαμε βέβαια να φιλοδοξούμε τίποτα περισσότερο. (Οί ιστορίες του διατίθενται σαν «το ταξίδι του διαστημικού κατάσκοπου»). Μια άλλη διάσημη προσωπικότητα είναι ό Τζών Κάμπελλ πού έγινε περισσότερο γνωστός από ένα ώριμο περιοδικό επιστημονικής φαντασίας του 1940 «Τα τρομερά». Ό Κάμπελλ δεν είναι πασίγνωστος σαν συγγραφέας έκτός από μια του ανατριχιαστική ιστορία «ποιος πάει εκεί» πού έγινε ταυτόχρονα και φιλμ κυριολεκτικά ασύλληπτου τρόμου με τον τίτλο «το πράγμα από τον άλλο κόσμο». Ό εξωγήινος του Κάμπελλ εμπνέει ένα μίσος κι ένα φόβο για τους ξένους. Είναι ένα πλάσμα πού μπορεί να καταβροχθήσει έναν άνθρωπο, μετά ν' αλλάξει την έμφάνησή του και να μιμείται το θύμα του τόσο τέλεια ώστε κανείς να μη μπορεί να καταλάβει την αντικατάσταση... μέχρι πού το τέρας θα ξεμοναχιάσει τον επόμενο άνθρωπο. Βαθμιαία καταλαβαίνουμε πώς μερικοί από τους ήρωες της ιστορίας έχουν καταβροχθηστεί. αλλά ποιοί; Ή σκηνή περιγράφε-

ται παραστατικά, Μια μικρή συγκέντρωση εκτυλίσσεται σ' ένα στρα τόπεδο της Ανταρκτικής, ενώ ή ή χιονοθύελλα μαίνεται, οι παρευρισκόμενοι αντιλαμβάνονται πώς μερικοί από τους συντρόφους τους είναι τέρατα και αναρωτιούνται πόσοι ... Γιατί όταν αυτά τα πλάσματα γίνονται αρκετά δυνατά, τότε είναι πού φανερώνονται. Ό Κάμπελλ πράγματι καταφέρνει και ξεχύνει τον τρόμο μ' έναν τρόπο ειδικό για να προκαλεί εφιάλτες. Κάθε περιγραφή δείχνει πώς αυτά τα πλάσματα δεν μπορούν ν' αντιμετωπισθούν με τη λογική, ό μόνος τρόπος είναι να τα σκοτώσουν. «Τρία τρελλά γεμάτα μίσος μάτια, χαράκωναν με ζωντανή φλόγα, λαμπερά σαν φρεσκοχυμένο αίμα, από ένα πρόσωπο σκεπασμένο με μια κουλουριαστή αηδιαστική φωλιά σκουληκιών, μπλε σκουλήκια πού κινούνται και σέρνονται εκεί πού φυτρώνουν τα μαλλιά». 'Αλλοι συγγραφείς πρόσθεσαν λεπτότητα στην ξενοφοβία. Ό Ρόμπερτ Χένλεϊν στο βιβλίο του «ό κύριος της μαριονέττας» περιγράφει ξένα όντα σαν γυμνοσάλιαγκες από τον Τιτάνα, πού καβαλάνε τους ανθρώπους και πού (μέσω του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού) ελέγχουν τις κινήσεις τους. Κι εδώ πάλι δεν είναι δυνατός κανένας συμβιβασμός, ούτε και με τους εξ ίσου επαναστατικούς Πιθσικανούς στο «παλάτι της αιωνιότητας», με τη μόνη διαφορά πώς έδώ οι ξένοι, πρώτα σκοτώνουν και μετά κάνουν ερωτήσεις! Ό Κάμπελλ, ό Βαν Βότ, ό Μπόμπ Σόου («το παλάτι της αιωνιότητας») και ό Χένλεϊν φρόντισαν να κάνουν τις ιστορίες τους αξέχαστες με την πρωτοτυπία τους. Παραμένουν όμως μετριότητες γιατί δεν είναι δα και τόσο δύσκολο να εφευρίσκεις απειλητικά ξένα όντα. Πράγματι ένας σημαντικός αριθμός από εξωγήινες δυνάμεις φάνηκε πώς ήταν πολύ ανυπόμονες να εισβάλουν στη γη, ανεξάρτητα από το πόσο θα τους στοίχιζε και από τις προσωπικές τους δυσκολίες. Υπήρξε μια μεγάλη μέρα για τα περιοδικά επιστημονικής φαντασίας, όταν κάποια στιγμή κάποιος αναρωτήθηκε «και γιατί ά ρ α γ ε να νοιαστούν να 'ρθούν στη γη;» Αυτός ό άνθρωπος ήταν πάλι ό Κάμπελλ, σ' ένα κύριο άρθρο του περιοδικού «Τα τρομερά» στις αρχές του 1960. Προσπάθησε να εξετάσει με τη λογική τις αιτίες πού θά έκαναν μια προηγμένη διαστη-

μική ευφυΐα να ενδιαφερθεί για τον πλανήτη μας. Τελικά δεν φάνηκε πώς υπήρχαν και τόσες πολλές αιτίες. Συμπέρανε πώς οποιοδήποτε ταξίδι ανάμεσα στα αστέρια θα άξιζε τον κόπο για πράγματα όπως έργα τέχνης, έμφυτες ικανότητες, περιέργεια ή για απλή γνώση. Κανένα όμως απ' όλα αυτά δεν κερδίζεται καλύτερα με την κατάκτηση και την εισβολή, γι' αυτό ας πάνε στο καλό αυτοί οί σαρκοβόροι Αρενανοί πού δεν διστάζουν να υποδουλώνουν αυτοκρατορίες. Βέβαια ό Κάμπελλ διατύπωνε μονάχα ένα συμπέρασμα, στο οποίο είχαν καταλήξει προ πολλού όλοι σχεδόν οί σπουδαίοι πρακτικοί θιασώτες της επιστημονικής φαντασίας. Περνώντας ο καιρός οί συγγραφείς είχαν φανταστεί κάθε δυνατή διέξοδο έκτός από την σύγκρουση και χωρίς να καταλήξουν κάπου πρόσφεραν μόνο, εξαντλώντας όλες σχεδόν τις πιθανότητες, συμβουλές μεταχείρησης των ξένων όντων όπως είναι οί ακόλουθες:

Άλλα τι γίνεται με τους πράσινους ανθρωπάκους; Παρωδίες επιστημονικής φαντασίας στο «Άρειανοί τραβάτε σπίτια σας» του Φρέντερικ Mπράουν.

43


Ι) Ό αποτρόπαιος ξένος. Τελείως εχθρικός. Συνήθως προκατειλημ μένος με την εισβολή στην γη. 2) Ό κακός γήινος - ή εκμετάλλευση των ιθαγενών. 3) Ανώτερες δυνάμεις (είτε τελείως αδιάφορες ή σκοπεύοντας να μας δείξουν τα λάθη των μεθόδων μας). 4) Ή «Αυστηρή επιστήμη» ξένες μορφές ζωής. 5) Συνάντηση των ομοίων. 6) Δημιουργία εξωγήινης ζωής. 7) Παρωδίες. Αυτοί οι τίτλοι είναι αρκετά κατατοπιστικοί για το περιεχόμενο των ιστοριών κάθε κατηγορίας και μπορούμε εύκολα να το μαντέψουμε. Το θέμα «του αποτρόπαιου» έχει ήδη περιγραφεί και σήμερα έχει γίνει σχεδόν κλισέ στα θέματα επιστημονικής φαντασίας, όπως άλλού οί κλέφτες και αστυνόμοι ή οί κάουμπόϋς και ινδιάνοι. Είναι αρκετά περίεργο το πώς όλη αυτή ή ιστορία κερδίζει αυξανόμενο σεβασμό και εφαρμογές. Ή Αγγλική Διαπλανητική Εταιρία έχει τώρα σχεδιάσει έναν εκμεταλλεύσιμο πύραυλο με μέλη, για ταξίδι ανάμεσα στ' αστέρια. Εξ άλλου έχουμε ήδη μια νέα επιστήμη της NASA, την Έξωβιολογία (τη μόνη φυσική επιστήμη χωρίς αντικείμενο έρευνας). Προς το παρόν, σπουδαίοι αστρονόμοι μαζί με τους επίσημους των διαστημικών προγραμμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες συζητάνε σοβαρά τις δυνατότητες επικοινωνίας μ' έναν άλλο πολιτισμό. Το σχέδιο ΟΖΜΑ πού άρχισε εδώ και δεκαπέντε χρόνια για να στέλνει κωδικοποιημένα μηνύματα στα κοντινότερα αστέρια φαίνεται τώρα πώς είναι άχρηστο. Ό αστρονόμος Κάρλ Σαγκάν μεσ' το βιβλίο του -«Ή κοσμική σύνδεση» λέει πώς ή γη στέκεται σα φάρος μέσα στο διάστημα λόγω του τηλεοπτικού μας δικτύου. Μερικές διαπρεπείς αυθεντίες άναρωτιώνται εάν θάπρεπε ίσως να επιχειρήσουμε να τα «καλύψουμε και να σωπάσουμε» αντί να προσπαθούμε να προκαλέσουμε την προσοχή. «Τι θα γίνη εάν οι ξένοι είναι εχθρικοί;» ρωτάνε λυπημένα, αγνοώντας πώς ή επιστημονική φαντασία άρχισε να σκέπτεται αυτή την πιθανότητα εδώ και πενήντα χρόνια. Οί «πρόστυχοι ξένοι» μοιάζουν με φορεμένα καπέλλα. Από πάντα είναι πολύ της μόδας, στους κύκλους της επιστημονικής φαντασίας, ιστορίες οπού ανθρωποι-έξε44

ρευνητές είναι έτοιμοι να εκμεταλλευτούν και να καταχραστούν όλες τις ντόπιες μορφές ζωής πού θα βρίσκονται στον καινούργιο πλανήτη. Οί πιο νέοι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας έλκονται ιδιαίτερα απ' αυτό το θέμα. Μερικοί σαν τον Μπάρυ Ν. Μάλξμπεργκ φαίνεται πώς αισθάνονται ότι ή έκρηξη της ανθρωπότητας στο διάστημα δυνατόν να είναι το χειρότερο πράγμα πού θα μπορούσε να συμβεί στο Σύμπαν. Μια εξαίρετη επεξεργασία αυτής της ιδέας βρίσκεται στου Μπρά υαν Άλντις «τα φωτεινο-σκότεινα χρόνια» ένα μυθιστόρημα του 1964 στο όποιο οί εξωγήινοι είναι τόσο διαφορετικοί οργανικά και νοητικά ώστε τα πιο βασικά τους κοινωνικά έθιμα να είναι πολύ χαρακτηριστικά σε εμάς. Αυτό το γεγονός κάνει αμέσως τους ξένους του μια κακή αρχή για τον μελλοντικό γήινο πολιτισμό. Είναι όλοι έτοιμοι να υποσκάψουν, να αποικήσουν και να πολεμήσουν τα υπάρχοντα των άλλων λαών. Αυτό είναι. «'Αλλοι λαοί». Γιατί ό 'Αλντις δείχνει πώς οί ξένοι του είναι λαός, ανεξάρτητα από τη συνήθεια τους να κυλιούνται στις κοπριές. Ή συμπάθεια του αναγνώστη είναι τελείως με το δικό τους μέρος και οί γήινοι εξερευνητές δεν θα παραδεχθούν ποτέ πώς οί ξένοι είναι κάτι περισσότερο από ζώα για αποικισμό. Το βιβλίο του Άλντις είναι ένα από τα καλύτερα γιατί επιχειρεί να δείξει ότι πρέπει να χτιστούν γέφυρες στα χάσματα πού υπάρχουν στο μυαλό των ανθρώπων. Λέει πώς ή Δύναμη δεν είναι Δίκαιο, ακόμα, το μυθιστόρημα του είναι πολύ καταθλιπτικό γιατί εκφράζει την πιο πιθανή δυνατότητα, ότι και οί πιο καλοπροαίρετοι εξερευνητές, για τον ένα ή για τον άλλο λόγο» θα εξοντώσουν ή θα υποδουλώσουν οποιονδήποτε άτυχο, πού θα βρεθεί στο δρόμο τους. Ενώ ό Μπράυαν 'Αλντις κινεί το δάχτυλο προειδοποιητικά, ό Ρόμ περτ Χέινλεΐν υμνολογεί την επιθετική φύση του ανθρώπινου είδους. Στούς «Καβαλλάρηδες του Διαστημόπλοιου» το μήνυμα του είναι: «Σύμπαν Πρόσεχε!» Αυτό το αντιφατικό μυθιστόρημα, είναι ζωντανό, εκτυλίσσεται με ταχύτητα και ρεαλισμό με τον τρόπο πού μονάχα ό Χέινλεΐν μπορεί να περιγράψη μια μελλοντική κοινωνία. Δεν έχει όμως καμμιά εμπάθεια, αλλά ούτε και χρόνο διαθέ-

σιμο, για να περιγράψει οποιοδήποτε ξένο όν. Έκτος από την λάμψη του και την ορθολογιστική του οργάνωση, «Οί Καβαλλάρηδες του Διαστημοπλοίου» είναι τόσο ξενόφοβο όπως και τα κλασσικά του Κάμπελλ του 1930. Υπάρχουν αμέτρητα άλλα παραδείγματα. 'Ισως μία μοναδική σχεδόν άποψη εκφράζεται στην λίγο γνωστή ιστορία του Ισαάκ Άσίμωφ «Ή Τυφλή Άλλέα» ('Από «Τα τρομερά» του Μαρτίου του 1945, και από «τα πρώτα του Άσίμωφ»), 'Αναρωτιέται τι τόπος θα υπάρχει για την μοναδική έξυπνη φυλή πού δυνατό να άνακαλυφτεί σ' έναν Γαλαξία πού έχει εντελώς αποικιστεί από το ανθρώπινο είδος; Αυτή είναι ή μόνη αναφορά για εξωγήινους πού κάνει ό Άσίμωφ μέσα σ' ολόκληρη την «Αυτοκρατορία του Γαλαξία», μια ηρωική εξιστόρηση σε πέντε τόμους και το συμπέρασμα του είναι θλιβερό. Αντίθετα από την καλοπροαίρετη φροντίδα για την προστασία τους αυτές οι υπάρξεις, άπλά χάνουν την επιθυμία τους να ζήσουν. Δεν απόμεινε τίποτα για ένα είδος τόσο υπερβολικό και τόσο μεγάλο αριθμητικά. Οί προηγμένοι πολιτισμοί των ξένων όντων, σύμφωνα με την επιστημονική φαντασία, είναι συχνά φιλάνθρωποι, εάν ενδιαφέρονται κάπως για την ανθρώπινη φυλή. Μερικές φορές ενδιαφέρονται για επιστημονική μελέτη, σχεδόν όπως εμείς γράφουμε άρθρα για τα έθιμα των ιθαγενών Παπούα, στις Κυριακάτικες έγχρωμες προσθήκες. Συχνά αγνοούν τελείως την ύπαρξη της ανθρωπότητας (εσείς πότε επισκεφτήκατε τελευταία τους Παπούα;), ή συμπτωματικά προσπαθούν να βελτιώσουν την λυπηρή μας κατάσταση (κάνουν τους ιθαγενείς να φοράν παντελόνια). Ό Άρθουρ Κ. Κλάρκ έδωσε λίγη προσοχή σ' αυτό το θέμα και τα δύο του πιο δυνατά έργα καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα. Το μυθιστόρημα του «To τέλος της παιδικής ηλικίας» πού εκδόθηκε το 1952, εισήγαγε την φυλή πού ταξιδεύει στο διάστημα κι έχει το όνομα «έπικυρίαρχοι». Αυτή ή φυλή έβαλε τέρμα στις ασήμαντες διενέξεις του ανθρώπινου είδους και επέβαλε την δική της τάξη οδηγώντας μοιραία σ' έναν μετασχηματισμό των ειδών σ' ένα επίπεδο απίθανα πιο ψηλό από το σημερινό. Ό Κλάρκ αποκαλύπτει ένα σχε-


δον μυστηριακό δράμα στο όποίο τόσο αποτελεσματικά καταλήγει το έργο 2001 του οποίου μαζί με τον Στάνλεϋ Κιούμπρικ (Το κουρδιστικό Πορτοκάλι) έγραψαν το σενάριο. Σ' αυτό το έργο, το πρόσφατα ξαναγεννημένο «Νεαρό 'Αστέ ρι» επιστρέφει στον πλανήτη της προέλευσης του. «Μολονότι ήταν Κύριος του Κόσμου, δεν ήταν σίγουρος τί έπρεπε να κάνει ύστερα. Άλλα κάτι θα σκεφτόταν». Συγγραφείς της κατηγορίας του Κλάρκ είναι σπάνιοι, αλλά υπάρχουν κι άλλοι. Ό Όλαφ Στάπλεντον υπήρξε ένας ήμι-μεταφυσικός συγγραφέας του 1930 Στήν σύγχρονη επιστημονική φαντασία υπάρχει ό Στανισλάβ Λέμ με το «Σολάρις» Το «Σολάρις» υπερβαίνει μιαν αυθαίρετη διαχωριστική γραμμή, σ' αυτήν την ιεραρχία, ανάμεσα στις κατηγορίες της «Ανώτερης ύπαρξης» και την προσέγγιση της

«αυστηρής» επιστήμης Το ξένο όν του Λέμ αποτελεί στ' αλήθεια ένα πρόβλημα Είναι ένας ολόκληρος πλανητικός ωκεανός με δισεκατομμύρια τόννους πρωτοπλασματικοΰ υγρού, ό όποίος μ' ένα μυστήριο τρόπο φαίνεται ότι έχει ένα είδος ζωής δικής του Άλλά ή ευφυία του ώκεανού είναι τόσο διαφορετική από τη δική μας ώστε είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς ότι υπάρχει μέτρο σύγκρισης 'Ολο το μυθιστόρημα αναφέρεται στην επικοινωνία, μολονότι στο τέλος ό ωκεανός του πλανήτη Σολάρις παραμένει ένα αίνιγμα και μια επιστημονική περιέργεια Ό ωκεανός μπορεί να είναι μια «ανώτερη ύπαρξη» αλλά είναι διαφορετικός από την ανθρώπινη φυλή. Μολονότι ό Λέμ βάζει μέσα στο βιβλίο του πάρα πολύ θεαματικό στοιχείο για την φύση αύτού του ξένου όντος, το επιστημονικό περιεχόμενο είναι επίσης πολύ σημαντικό. Το Σολάρις επομένως τεί-

Ό Άνθρωπος και το ξένο όν έχουν μερικά κοινά. Αυτή η εικόνα δ ε ί χ ν ε ι τον Θάλαμο της μουσικής 'Οργάνωσης του Ντενέμπ.

νει να προσεγγίσει την πιο γνήσια μορφή της «αυστηρής» επιστημονικής φαντασίας, ή οποία τελικά δεν αναφέρεται σε αλληλεπιδράσεις χαρακτήρων ούτε σε κανένα ηθικό «δίδαγμα» Ή «σκληρή» επιστημονική φαντασία είναι πολύ αρεστή ανέκαθεν γιατί τόσο οι συγγραφείς όσο καί οι αναγνώστες της οι περισσότεροι είναι επιστήμονες του ενός ή του άλλου κλάδου. Κυρίως αναγνωρισμένος πρακτικός σ' αυτόν τον χώρο είναι ό Χάλ Κλέμεντ. Έκανε το ντεμπούντο του στο περιοδικό «Τα τρομερά» τις αλκυονίδες ήμερες του 1940 ενώ μια ολόκληρη σχολή από νέους συγγραφείς με την διεύθυνση του Τζών Κάμπελλ έρευνούσε νέες κατευθύνσεις και τεχνικές στην εξιστόρηση θεμάτων επιστημονικής φαντασίας. Ό Κλέμεντ επανήλθε με πολλούς τρόπους στο είδος της ιστορίας (πού αρχικά είχε προταθεί το 1926 από τον Ούγκο Γκέρνσμπακ, ιδρυτή των περιοδικών επιστημονικής φατασίας) το μόνο ενδιαφέρον είδος σ' αυτόν τον κλάδο, όπου το επιστημονικό περιεχόμενο κυριαρχούσε κυριολεκτικά. Άλλα ενώ το επιστημονικό περιεχόμενο από πολλές ιστορίες του Γκέρνσμπακ ήταν επίπλαστο, ό Κλέμεντ διακρίθηκε αμέσως για την πρωτότυπη και απίθανη προσέγγιση του, ειδικότερα στην απεικόνιση ξένων υπάρξεων και ξένων τοπείων. Σέ τριάντα χρόνια αυτός ό συγγραφέας δημιούργησε μια απίστευτα μεγάλη σειρά από εξωγήινους συμπεριλαμβάνοντας ενεργειακά όντα πού ζούσαν μέσα σε ήλιους, εϋφιείς κομήτες, όντα πού ανάπνεαν ατμούς θείου κι άλλα πού ζούσαν στα 600 G (επιτάχυνση πτώσεως). Σέ κάθε περίπτωση αυτές οί συλλήψεις είναι εξαιρετικά πιστευτές κι απ' όσα μπορούμε να πούμε εντελώς πραγματοποιήσιμες. Το πιο περίφημο δημιούργημα του είναι «ό κόσμος του Μέσκλιν». βασισμένο σε μια αστρονομική άνα κάλυψη ενός πλανήτη του Cygnt 61. Στήν «Αποστολή της Βαρύτητας» (1952) ό Κλέμεντ περίγραψε αυτόν τον κόσμο σαν ένα πελώριο πλανήτη πού περιστρεφόταν με ταχύτητα καί του οποίου ή βαρύτητα ποίκιλλε από 600 G στους πόλους σε απλώς 3 G στον ισημερινό. Το λογικό φούσκωμα του ισημερινοϋ του Μέσκλιν οδήγησε τον συνάδελφο-συγγραφέα Ισαάκ Άσίμωφ 45


να τον περιγράψει σαν ένα «αύγό μάτι» μες τον ουρανό. Ή αναφορά του Κλέμεντ πού ακολουθεί για το κτίσιμο αύτού κόσμου είναι απολαυστική. Ό κόσμος είναι κλιμακωμένος σύμφωνα με τα όντα του, έκατόποδες 45 πόντων πού είναι απόλυτα εναρμονισμένοι με τις υπερβολές του περιβάλλοντος. Το μόνο πρόβλημα με την φαντασία του Κλέμεντ είναι πώς τα όντα του, μολονότι ή οργανική τους υπόσταση είναι απίστευτη, έχουν εντελώς ανθρώπινη νόηση ανάλογη με το επίπεδο νοημοσύνης της Βορείου Αμερικής στα μέσα του 20ού αιώνα. Το γεγονός αυτό επιτρέπει στον Κλέμεντ να διηγηθεί ολόκληρα κομμάτια από τις ιστορίες του μέσα από κρανία των εξωγήινων χαρακτήρων του (όταν έχουν κρανία). Θα πρέπει ίσως να παραδεχτούμε ότι αυτό το επίτευγμα είναι αρκετά μεγάλο και ότι ή αναφορά του Κλέμεντ είναι βγαλμένη από το κορμί και το περιβάλλον κι όχι από το μυαλό. Δυο ακόμα συγγραφείς ξεχωρίζουν σ' αυτό τον πληθωρικό κλάδο. Ό Τζέημς Χουάϊτ πού με την σειρά βιβλίων του «Γενικός Τομέας» δημιούργησε μια πλουσιώτερη συλλογή από ταιριασμένα ξένα όντα, μολονότι το φόντο πού διάλεξε του επιτρέπει να ξοδεύει λιγότερο χρόνο σε λεπτομέρειες για το περιβάλλον τους. Ό Λάρρυ Νίβεν είναι το πιο νέο Μια ύπαρξη ικανή να ζήσει κάτω από συνθήκες κόλασης στην επιφάνεια του Δία, στο έργο του Πωλ 'Αντερσον «Λέγε με Τζό».

ταλέντο πού έχει καθιερωθεί. 'Εχει μαζέψει μια σειρά από βραβεία επάξια, για την περιγραφή παράξενων τοπείων και παράξενων όντων στα βάθη του διαστήματος. Ό Νίβεν θεωρείται συχνά σαν συγγραφέας «αυστηρής» επιστημονικής φαντασίας γιατί ή προσέγγιση του είναι αντικειμενική κι εμπειρική αντίθετα από την υποκειμενική άποψη του 'Αλντις ή του Μάλξμπεργκ. Βέβαια τα ξένα όντα του είναι περίεργα, αλλά έχουν λογική βάση. Περιλαμβάνουν τις αξέχαστες μαριονετίτσες με τα τρία πόδια και τα δύο κεφάλια, τον Κζίν πούναι σαν τίγρης; τον παχύ άσπρο όμορφο Μπαντερονάτσι και τον ακίνητο τηλεπαθητικό Γκρόγιας. Καθένα από αυτά τα όντα είναι αρκετά περίεργα και στο σώμα και στο μυαλό ώστε ή επαφή ανάμεσα στις φυλές αποκαλύπτει πάντα νέες εκπλήξεις και χαρές. Οί μαριονετίτσες ας πούμε είναι τελείως δειλές. Αυτό το γεγονός διακατέχει όλη την συμπεριφορά τους με το υπόλοιπο του Σύμπαντος, και τα μόνα άτομα του είδους πού εμπιστεύονται τις ζωές τους στα διαστημόπλοια η στις σχέσεις τους με αλλά είδη, θεωρούνται τρελλοί. Η κύρια διαφορά ανάμεσα στην μάλλον μοναχική προσέγγιση του Κλέμεντ (ή την αύτομαστίγωση του Μάλξμπεργκ) είναι ότι ο Νίβεν αποτελεί τον αιώνιο τουρίστα. Αισθάνεται ότι το να έρευνά το Σύμπαν είναι ευχάριστο, κι αυτή ή ιδέα φαίνεται καθαρώτατα μες την φαντασία του. Γενικά τα ξένα όντα του Λάρρυ Νίβεν είναι εντελώς αδρά, ισοδύναμα με τους ανθρώπους στα πολιτιστικά τους επιτεύγματα. Γι' αυτόν σαφώς, είναι άνθρωποι και προτιμάει να βλέπει την καλή παρά την κακή πλευρά της ανθρωπότητας γι' αυτό και δεν υπάρχει ούτε αποικισμός, ούτε καταπίεση μέσα στα έργα του. Οί εξερευνητές του αντιμετωπίζουν τις άλλες φυλές στο διάστημα σαν ίσος προς ίσο. Το 1945 ό Μάρρεϋ Λέϊνστερ έγραψε μια ιστορία πού χρωμάτιζε πολύ ωραία τα προβλήματα μιας πρώτης επαφής ανάμεσα σε δυο τέτοιες φυλές. Αυτή ή ιστορία ήταν ή «Πρώτη Επαφή» («Τα τρομερά» Μάιος 1945). Σ' αυτό το κείμενο περιγράφει την συνάντηση ενός εξερευνητικού άερόπλοιου από τη γη μ' ένα διαστημόπλοιο από έναν ανθρώπινο πολιτισμό, σε σχεδόν παράλληλο επίπεδο. Οί δυο λαοί φαίνονται πώς έχουν πολλά κοινά

καί οί δυο τους φέρονται προφανώς φιλικά. 'Αλλά μπορεί ο ένας να εμπιστεύεται τον άλλο; Σάν δυο παράξενα σκυλιά, τα διαστημόπλοια περιφέρονται καί ρουθουνίζουν το ένα στο άλλο, χωρίς να θέλουν να συμπλακούν αλλά καί χωρίς να θέλουν να φύγουν. Τα στοιχήματα είναι ψηλά, το τίμημα είναι ή εντόπιση της κατοικίας της κάθε φυλής. 'Ετσι ή άλλοιώς με την έλλειψη εμπιστοσύνης πιθανόν να αναγκασθούν να συμπλακούν. Είναι μια κατάσταση πού έξάπτει την φαντασία κι ό Λέϊνστερ την σκιαγραφεί τόσο καλά ώστε καμμιά πραγ��ατική λύση δεν υφίσταται. Μολαταύτα είναι ή πρώτη φορά πού στην επιστημονική φαντασία χρησιμοποιήθηκε μια συνάντηση ανάμεσα σε ξένους για να ερευνηθούν τα διπλωματικά προβλήματα περισσότερο, παρά περίεργες απόψεις της φυσιολογίας και της ψυχολογίας. Μια διασκεδαστική συνέπεια αυτής της ιστορίας είναι ότι ένας Ρώσσος συγγραφέας ό Ίβάν Γιεφρέμωφ έγραψε μια αγανακτισμένη απάντηση στην ιστορία Λέϊνστερ. Στό μυθιστόρημα του «Καρδιά Φιδιού» ό Γιεφρέμωφ αναφέρεται ειδικά κι επιχειρεί να αμφισβητήσει τις κύριες προτάσεις της «Πρώτης Επαφής». Ή θέση του Γιεφρέμωφ είναι πώς όποια κι αν είναι ή εμφάνιση τους, όλες οί προηγμένες φυλές θα πρέπει να είναι κομμουνιστικές, γιατί αυτό είναι το αποτέλεσμα κάθε κοινωνικής εξέλιξης σε κάθε πλανήτη. Οι ταξιδιώτες του από τον Σοβιετικό Κόσμο συναντούν μια φυλή ξένων πού αναπνέουν φθόριο αλλά τους αντιμετωπίζουν σαν Συντρόφους. Ή εμπιστοσύνη είναι τυφλή. Σφίγγουν τα χέρια πάνω από τ' άστρα καί χωρίς άμφιβολία τραγουδούν την Διεθνή. Οί διενέξεις πού ακολούθησαν στον κόσμο μας άνάμεσα στη Ρωσσία και στην Κίνα δημιουργούν αμφιβολίες για τους ελπιδοφόρους οραματισμούς του Γιεφρέμωφ. Ή προσέγγιση του Λέϊνστερ θεωρείται γενικά ή πιο ρεαλιστική από τις δυο. Οί ξένες μορφές ζωής έξάπτουν τόσο πολύ το ενδιαφέρον για τους ένθερμους θιασώτες της επιστημονικής φαντασίας ώστε αν οί συγγραφείς δεν ανακαλύπτουν εξωγήινους, προσπαθούν να τους κατασκευάσουν. Πολλές ιστορίες αναφέρονται σε συνθετικές υπάρξεις ή ανθρώπους που έχουν τεχνιτά μετατραπεί να ζουν σε παράξενα τοπεία.


Αυτή ή τελευταία αντίληψη, φοβίζει, ήδη όμως έχουν γίνει τα πρώτα βήματα για να την εφαρμόσουν πρακτικά, στα εργαστήρια βιολογίας. Εν πάσει περιπτώσει το ανθρώπινο είδος προσαρμόζεται στις ακραίες καταστάσεις του περιβάλλοντος. Το πασίγνωστο παράδειγμα είναι οί Περουβιανοί Ινδιάνοι πού ζουν κι εργάζονται στον χαμηλής περιεκτικότητας σε οξυγόνο αέρα των Άνδεων. Ή επιστημονική φαντασία βλέπει αυτή την δυνατότητα προσαρμογής ακόμα πλατύτερα και μετά δημιουργεί το θέμα. Είναι δυνατό αυτά τα όντα να λέγονται ακόμα ανθρώπινα; Ή καλύτερη απάντηση σ' αυτό το ερώτημα βρίσκεται στο βιβλίο του Τζέημς Μπλίς «Τ' άστρα-φυτώρια» όπου στην τελευταία του ιστορία, οί «Προσαρμοσμένοι» πού έχουν έρθει να αποδεκατίσουν τους πρώτους ανθρώπους κι αυτή την ίδια την γη, γιατί ό κόσμος τους έχει γίνει μη κατοικίσιμος για τους παλιούς ανθρώπους. Ό Μπλίς ρωτάει «Τι είναι λοιπόν ένας άνθρωπος;» και συμπεραίνει ότι το είδος του Αδάμ δεν είναι παρά μια μικρή ομάδα μες την πλατειά οικογένεια των ανθρώπων. Ο Μπλίς έχει διατυπώσει καθορισμένες προτάσεις για την Παντροπία (δική του λέξη) την επιστήμη πού προσαρμόζει τους ανθρώπους για τους νέους κόσμους. Στό βιβλίο πού αναφέρεται στα παραπάνω, έχει δημιουργήσει κατοίκους για το Γκάνυμεντ πού αναπνέουν μεθάνιο με κόκκαλα από πάγο IV, όπως επίσης ανθρώπους θερμόαιμους με ουρά πού ξερριζώνουν και σκάβουν. Ή πιο επιτυχημένη καί αγαπημένη του ιστορία είναι ή «επιφανειακή τάση» στην οποία ζωγραφίζει έναν κόσμο από μικροσκοπικούς υδρόβιους ανθρώπους πού τελικά καταφέρνουν να βγούν έξω από την λίμνη τους και να κατακτήσουν τα άστρα-φανταστείτε! 'Ομως είναι σ' αυτό το είδος της παρωδίας, πού τα ξένα όντα έγιναν της μόδας. Προφανώς αυτό το τελευταίο είδος χρειάζεται αίσθηση του χιούμορ, πού ευτυχώς δεν λείπει από τους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, είναι δε ταυτόχρονα κι ένα καλό σημάδι πώς οί ίδιοι μπορούν να κοροϊδεύουν τα κλισέ τους αλλά και να τα ξαναγράφουν μέσα στίς παρωδίες τους. Δεν είναι τυχαίο ότι αν πάρουμε τέσσερα παραδείγματα τα τρία είναι γραμμένα από τον Φρέντερικ Μπράουν, πού θεωρείται ως ό μαίτρ

της ειρωνίας στις ιστορίες επιστημονικής φαντασίας. Στό βιβλίο του «Το τρελλό Σύμπαν» ό Μπράουν παίρνει όλα τα κλισέ από τα χοντροκομμένα περιοδικά της δεκάρας και μηχανεύεται τρόπους να τα κάνει αληθινά. Για εκατό σελίδες ό ήρωας μας τάχει χαμένα και σκοντάφτει σ' έναν κόσμο όπου ο Στρατηγός Αϊζενχάουερ διευθύνει τον τομέα 'Αφροδίτη στον Στόλο Γης καί Διαστήματος. Διαστημικά κορίτσια φοράνε μεταλλικά σουτιέν και σορτς και πορφυρά τέρατα από τη Σελήνη φτάνουν με την σαΐτα Λούνα κάθε βράδυ στις 7.30. Μ' έναν κυριολεκτικά χαριτωμένο τρόπο ό Μπράουν καταφέρνει να δώσει μια λογική ερμηνεία των πιο τρομερών καταχρήσεων που έκαναν τα περιοδικά της δεκάρας όπως ας πούμε τα αδηφάγα τέρατα της 'Αρκτου με τα σουβλερά δόντια, ή ότι άλλο, θα μπορούσε κανείς να φανταστεί. Το μυθιστόρημα του είναι έξυπνο, γραμμένο με έλεγχο και ιδιοφυΐα, αντίθετα δηλαδή από τα περιοδικά της σειράς. Τι γνώμη έχει ό Μπράουν για τα ξένα όντα; Στό δεύτερο μυθιστόρημα του «Απάτη στο Διάστημα», εισάγει ένα έξυπνο αστεροειδές, ένα πλάσμα τόσο παράξενο όπως καί ό ωκεανός του Σολάρις ή του Φρόντ Χόϋλ το «Μαύρο Σύννεφο». Πιστή όμως στη μορφή ή διαπλανητική «απάτη» του Μπράουν δεν έχει καμμιά από τις φιλοδοξίες των άλλων, αλλά είναι ένας αξιαγάπητος περιπλανούμενος ταξιδευτής των δρόμων του διαστήματος. Στό «Άρειανοί τραβάτε σπίτια σας» ό Μπράουν γύρισε την παρωδία στο παλιό θέμα των «μικρών πράσινων ανθρώπων από τον "Αρη» Μια μέρα λέει, ξαφνικά μικροί πράσινοι άνθρωποι εμφανίζονται στη γη. Εκατομμύρια από δαύτους ένας για κάθε τρεις ανθρώπους. Είναι άϋλοι γι' αυτό δεν μποροΰν να χτυπηθούν να καταστραφούν ή να φυλακιστούν. Μπορούν να αύτομεταφέρονται, έτσι πηγαίνουν παντού και είναι τα πιο τραχειά, αηδιαστικά, φωνακλούδικα κι αύθάδικα όντα πού θα μπορούσε κανείς να φανταστεί. Γρήγορα οί πράσινοι έφεραν την οργανωμένη ζωή σε αδιέξοδο. Φανταστείτε το μήνα του μέλιτος μ' έναν πράσινο ανθρωπάκο να κάθεται ήσυχα στο δωμάτιο (αν ναί! Βλέπουν επίσης καί στο σκοτάδι). Φανταστείτε έναν κινηματογράφο, θέατρο, μια άλλη συγκέντρωση με

ΕΑΝ, Κόσμοι επιστημονικής φαντασίας (τίτλος περιοδικού). Τα ερπετά ξένα όντα, στο έργο τον 'Αρθουρ Κλάρκ Ζεύς, V, θα μπορούσαν να είναι καλοί γείτονες, άλλά εξαλείφθησαν εδώ και 2 εκατομμύρια χρόνια, ένα πλήθος βραχνές φωνίτσες να χαλάνε κάθε κίνηση. Ήταν ανυπόφοροι — Και έπρεπε να τους υποφέρουν. Το πράσινο έγινε ανάθεμα. Όποιος είχε κάτι πράσινο το έβαφε ή του άλλαξε χρώμα, το πετούσε ή τόκαιγε αν δεν μπορούσε να αλλάξει το χρώμα του. Μερικοί μάλιστα θάψανε τους κήπους και την πρασιά. Πολλές χώρες άλλαξαν τη σημαία τους, κι ιδιαίτερα ή Ιρλανδία. Ή τελευταία αναφορά είναι για τον Ούΐλλιαμ Τέν για να δείξουμε πόσο πλατειά επεκτείνεται ή επιστημονική φαντασία όταν αναφέρεται στην συμπεριφορά μας προς τα ξένα όντα. Το είδος προέρχεται από πολύ παλιά από τις πρώτες μέρες των τεράτων και των όντων με τα τεμαχισμένα μάτια, και για να δώσει έμφαση σ' αυτό ή ιστορία του Τέν λέγεται «Το τέρας με τα επίπεδα μάτια» (Γαλαξίας 1955). Στό κάτω-κάτω, όλα είναι σχετικά. Σέ μια φυλή που είχε πράγματι τεμαχισμένα μάτια, πώς θα τους φαινόταν ένας άνθρωπος; Πήτερ Γούεστον 47


τα δόντια του ήλιου ΠΕΤΕΡ ΚΟΛΟΖΙΜΟ 'Ολοι γνωρίζουμε ότι ο ήλιος καίει. Ό Πέτερ Κολοζίμο μας λέει ότι «δαγκώνει» επίσης. 'Ενα περίεργο άρθρο όσο και ενδιαφέρον.

Οι φανατικοί αναγνώστες ουτοπικών μυθιστορημάτων κυνηγάνε με μανία τα βιβλία πού περιγράφουνε την επιστροφή στη Γη κάποιου φανταστικού όντος. Κατά κανόνα, περιγράφεται σ' αυτά ή ιστορία ενός νέου πού μπαίνει σ' ένα διαστημόπλοιο και παρά ή με τη θέληση του, εγκαταλείπει τον πλανήτη του, και πάει να εξερευνήσει το απώτατο μέλλον. Τρέχει με ταχύτητα φωτός και, όταν πια επιστρέψει στο σπίτι του, διαπιστώνει πώς ένα σωρό πράγματα έχουνε αλλάξει. Ή διαπίστωση του όμως αύτη δεν τον εμποδίζει να μεταδώσει στα δισέγγονα του όσες γνώσεις συγκέντρωσε κατά τη διάρκεια της διαμονής του στον πλανήτη πού τον φιλοξένησε, και πού είχε αναπτύξει πολιτισμό πολύ ανώτερο από τον πολιτισμό του δικού του πλανήτη. Από τις αναρίθμητες παραλαγές της ιστορίας αυτής, συνηθέστερη είναι ή αφήγηση των περιπετειών ενός άντρα πού τον αναθρέψανε από μικρόν οί εξωγήινοι και πού, μόλις γυρίσει στη Γη, τ' αδέρφια του τον υποδέχονται σα θεό και τον θεωρούνε φορέα θαυματουργικών γνώσεων. Ακόμα μια φορά πρέπει να πούμε πώς ή επιστημονική φαντασία δεν γενήθηκε χτες. θα δυσαρεστήσουμε ίσως τους σημερινούς πιονέρους, άλλα χωρίς να θέλουμε να τους μειώσουμε, είμαστε υποχρεωμένοι να τούς άποκαλύψουμε μέσα στα πλαίσια της μελέτης μας πώς τα σπέρματα πολλών διαστημικών μύθων πρέπει ν' αναζητηθούν σε πανάρχαιους χρόνους. Λοιπόν, στη Γη του 'Αρνεμ της Νέας Γουϊνέας, ό μύθος της Δημιουργίας παριστάνεται (ζωγραφισμένος πάνω σε φλοιό δέντρου) με ένα φίδι πού αρπάζει ένα παιδάκι στα δόντια του, ανεβαίνει στον ουρανό, και ξανακατεβαίνει στη Γη για να δημιουργήσει τα φυτά, τα ζώα καί τους ανθρώπους. Θα πείτε τώρα: πώς είναι δυνατόν να υπάρχει παιδί προτού ακόμα δημιουργηθεί το ανθρώπινο γένος; Αντίφαση φαινομενική, πού οφείλεται στην αφέλεια του μύθου. Αν ανατρέξουμε σε άλλες αφηγήσεις πολύ διαδομένες στην περιοχή, θα πληροφορηθούμε ότι πράγματι «κάτι» προϋπήρχε, κάτι σαν χα48

Ενα κεφάλι πού ξεπροβάλλει άπό το στόμα φιδιού. Βρέθηκε στο Ξοκικάλκο, άλλά είναι ολόιδιο σχεδόν μέ τα ανάγλυφα της Τούλα, και τον Κικέν Ιτζά.

οτική μάζα, πού περιείχε ανθρωποειδή όντα ανακατεμένα με τα ζώα καί τα φυτά. Το φίδι, λοιπόν, άφού επανέφερε τη λεία του στη Γη, «τακτοποίησε» όμορφα τον κόσμο, έχοντας για βοηθό το παιδί πού είχε απαγάγει. Φαίνεται πώς το παιδί αναλήφθηκε για να μορφωθεί άλλού, προκειμένου να καταστεί ό αφέντης καί ό οδηγός της ανθρωπότητας, πού ίσαμε τότε απλώς φυτοζωούσε. Οί έρυθρόδερμοι των φυλών Τσινούκ, στην πολιτεία της Ουάσιγκτον, πιστεύουνε ότι κάποιο θρυλικό φίδι ανέβασε στο διάστημα τον νεαρό 'Ακας-Ξένα-Ξένας, τον εγκατάστησε στο Βραδινό Αστέρι (την Αφροδίτη), τον πάντρεψε με τη Σελήνη, καί τον ξανάφερε στη Γη για να επιβάλει την τάξη. Οί ιθαγενείς της φυλής Κιόβα (Κάνσας, Όκλαχόμα, Τέξας) διηγούνται ότι κάποια πανέμορφη παρθένα είχε μυηθεί στην Αστροναυτική: ή κοπέλα «ανεβαίνει μέσα στη νύχτα παντρεύεται ένα αστέρι καί ξανακατεβαίνει στη Γη με τον ουράνιο γιο της», πού προοριζότανε να δώσει στους ανθρώπους θησαυρούς γνώσεων.


Λαράριο με εφέστιους θεούς στην "Κάζα ντέι Βέτα". στήν Πομπηία. Άνω: το ηλιακό σύμβολο. Κάτω: ένα ερπετό περιέργως όμοιο με ορισμένες αναπαραστάσεις του Αμερικάνικου φιδιού.

"Το φίδι της δημιουργίας" της Ύρκάλα (Γη του "Aρ νεμ στη Νέα Γουϊνέα).

Ό Κουετζαλκοάτλ τη στιγμή της έξαφάνισής του, όπως παριστάνεται στον "Φλωρεντινό Κώδικα" (3ο βιβλίο). Προσέξτε τις φλόγες, το κράνος και την περίεργη στολή.

Αντίθετα, για τους άργέγονους κατοίκους της Αυστραλίας (βορειοδυτική περιοχή), δεν υπάρχει ανάληψη άπο τή γη. Το φίδι έρχεται άπο τον ουρανό, εξαγνίζει ορισμένα όντα, πού οι ιθαγενείς τα θεωρούνε προγόνους τους και τα παριστούν με φιγούρες, τις λεγόμενες «Γουοντζίνα», με πρόσωπα χωρίς στόμα και με ένα είδος φωτοστέφανου, πού έκανε κάποιους παλιότερους ερευνητές να ισχυριστούνε ότι πρόκειται για κεφάλια όντων πού φοράνε διαστημική μάσκα. Στο Παλιό Μεξικό, ό μύθος του φιδίού παρουσιάζεται πάντοτε με απίθανες κοσμικές προεκτάσεις. Το έχουμε ήδη υπογραμμίσει στα προηγούμενα βιβλία μας, όμως νομίζουμε πώς έχει ενδιαφέρον να παραθέσουμε τα συμπεράσματα και τα αποδεικτικά στοιχεία του Ρομπέρτο Καλκάνιο, ενός νέου Ιταλού επιστήμονα άπο το Τουρίνο: «Ό Κουετζαλκοάτλ, ό θεός πού έβγαλε το Μεξικό άπο την άμορφωσιά και την πρωτόγονη αθλιότητα. απεικονίζεται πάντα σχεδόν στις ζωγραφιές και στα ανάγλυφα έτοιμος να βγει από το στόμα ενός φιδιού, μα ενός παράξενου φιδιού, πού το σώμα του είναι σκεπασμένο με μακριά και λαμπερά φτερά. 'Ανθρωπος, φίδι και πουλί συγχέονται, και δύσκολα μπορεί κανείς να τα θεωρήσει σαν τρία διαφορετικά πλάσματα. »Ψάχνουμε λοιπόν να βρούμε τι ανάγκασε τους τοτινούς καλλιτέχνες να παραστήσουνε το θεό Κουετζαλκοάτλ σε μια τόσο αλλόκοτη στάση, να καλύψουνε το ερπετό, όχι με τα καθιερωμένα λέπια, παρά με φτέρωμα, και να τα συνδιάσουνε όλα τούτα για να πλάσουνε μια μυστηριώδη θεότητα. Χρειάζεται ίσως ν' αναζητήσουμε την απάντηση έξω από τις άκαμπτες απόψεις της επίσημης επιστήμης. Ή απάντηση λοιπόν είναι συνταρακτική, μα και τόσο τεκμηριωμένη, ώστε δεν μπορούμε να την απορρίψουμε a priori Είναι πιθανόν, ό μυθικός Κουετζαλκοάτλ να είναι όν πού αποβιβάστηκε στή Γη άπο διαστημόπλοιο. »Πώς άλλοιώς ένας πρωτόγονος ή στοιχειωδώς πο49


Τολτεκική στήλη, πού παριστάνει καθαρά θεό (ίσως τον Κουετζαλκοάτλ) καθώς βγαίνει από το ρύγχος ενός ζώου με διχαλωτή γλώσσα.

Ανάμεσα σε δυό λαβές που παριστάνοννε ζώα. αιλουροειδή, οι σπείρες συγκλίνουνε προς το κέντρο και σχηματίζουνε το μυστηριώδες πρόσωπο ενός άγνωστου θεού, στο φημισμένο «Αγγείο του Κοπάν» ('Ονδούρα).

50

λιτισμένος λαός θα απεικόνιζε ένα διαστημόπλοιο αν όχι σαν ένα μηχάνημα πού να μοιάζει με φίδι και συνάμα με πουλί; Του δώσανε σχήμα επίμηκες και ταυτόχρονα πτητική ικανότητα, Στίς προκολομβιανές τοπολαλιές «Γουετζάλ» σήμαινε πουλί και «Κοάτλ» φίδι. »Σέ μιαν ανάγλυφη αναμνηστική στήλη, πού υπάρχει στο Γιαξκιλάν, είναι σκαλισμένη ή μεγαλόπρεπη σκηνή της αποβίβασης: ό θεός των Άζτέκων εμφανίζεται στ' άκρόχειλα του έρπετού, φοράει στο κεφάλι του κάτι σαν περικεφαλαία, με προεξέχοντα περίεργα ποικίλματα, πού δεν μοιάζουνε καθόλου με εκείνα πού κοσμούνε τους ιερείς, λόγου χάρη, »Στις στήλες του Ξοκικάλκο, ξαναβρίσκουμε το ίδιο θέμα, άλλά υπό διαφορετικό τύπο. Ή μορφή του Κουετζαλκοάτλ είναι τοποθετημένη σ' ένα ελλειψοειδές άνοιγμα πού στο κάτω μέρος έχει μια διχαλωτή γλώσσα και στο πάνω τα δόντια του τερατόμορφου φιδιού ή έκφραση του προσώπου είναι αινιγματική. Ό ρεαλισμός είναι καταπληκτικός και θυμίζει κάποιον πού σας κοιτάζει πίσω άπο φινιστρίνι. Παρόμοια ανάγλυφα υπάρχουνε στην Τούλα, στο Κικέν Ίτζά και στο Ούξμάλ». Απαραίτητο να αναφέρουμε και τις πύρινες γλώσσες, καθώς και τις φλόγες πού εκτοξεύονται γύρω στον Κουετζαλκοάτλ τη στιγμή της εξαφάνισης του, και πού τις βλέπουμε στο Τρίτο Βιβλίο του «Φλωρεντινού Κώδικα» (βιβλίο III), Ό Ξιουχκοάτλ, είναι φίδι «από φλόγες» (λέξη παραγόμενη άπο το όνομα Ξιουχτεκούτλι,), ό θεός της φωτιάς πού «βοηθά τον 'Ηλιο στην επουράνια πορεία του», Ας μην εκπλαγούμε αν τον δούμε στο Μεξικό απεικονιζόμενο με Ό Ξιουχκοάτλ είναι ένα άλλο μεξικανικό «Φίδι της φωτιάς Έδώ απεικονίζεται με νύχια, ηλιακά σύμβολα και ίσως ακόμα αστερισμούς.


νύχια και τριγυρισμένο από τα σύμβολα του ζωοποιού άστρου, καθώς και από τα σύμβολα των αστερισμών. Τον στολίζουνε επίσης με χαυλιόδοντες κι ας έχει μέλη ανθρώπινα. Ό Ρομπέρτα Καλκάνιο σημειώνει ότι στο Βόρειο Μεξικό συναντάμε κάτι περίεργες παραστάσεις ερπετών, όμοιες σχεδόν με κείνες πού βρίσκουμε στην Άμαζονία και στη Λιβερία. Το σώμα του φιδιού χωρίζεται σε τμήματα, και συμπληρώνεται από προεξοχές πού θυμίζουνε όργανα προσγείωσης. Πρόκειται για «βραχογραφίες» πού ανάγονται στην αρχαϊκή περίοδο της προκολομβιανής Αμερικής. Αυτό το φίδι το βρίσκουμε απεικονισμένο με διαφορετικό τρόπο σε όλα τα μέρη της υδρογείου. Το αναγνωρίζουμε στα πρώιμα προϊστορικά χρόνια στίς γνωστές σαν «διοικητικές ράβδους» της βόρειας Ευρώπης, καθώς και στα μυστηριώδη αντικείμενα πού άνακαλυφθήκανε στο Τρεντίνο, και πού ανεξήγητη παραμένει ή χρήση τους κι ή ωφελιμότητα τους. Σέ μερικές περιοχές, αυτό μετατρέπεται σε μαγικό βατήρα του διαστήματος. Ένας απ' αυτούς φωτογραφήθηκε από τον καθηγητή Λαμπέρτο Καμερίνι, απ' το Τουρίνο, στα περίχωρα της Άλγκαγιόλα (Κορσική). 'Ορθώνεται πάνω από μια σπηλιά πού ανασκάφτηκε μερικά από τη φύση και μερικά από ανθρώπινα χέρια. Το άχρονολόγητο τούτο μνημείο της φωτογραφίας μοιάζει με κάποιο άλλο πού βρέθηκε από τον Μάριο Σαλομόνε στο Πεδεμόντιο, στα περίχωρα της Κάπρια (κοιλάδα της Σούζα). Στήν περιοχή το λένε «Ή πέτρα πού κοιτάζει». Και είναι πράγματι ένας βράχος πού, πάνω από ένα πανύψηλο γκρεμό, φαίνεται σαν να κοιτάζει το χάος.

Παράξενες απεικονίσεις ερπετών με εσωτερικά χωρίσματα και εξαρτήματα πού θυμίζουνε, κυριολεκτικά, στηρίγματα προσγείωσης, βρίσκονται στις άγονες ζώνες του βόρειου Μεξικού και περιέργως μοιάζουνε με κείνα που βρέθηκαν στην Άμαζονία και τη Λιβερία.

Προϊστορικά αντικείμενα σε σχήμα φιδιού, πού βρεθήκανε στο Τρεντίνο. 'Οπως και για τις λεγόμενες διοικητικές ράβδους, δεν είναι γνωστό σε τι χρησίμευαν.

Ό εκπληκτικός «βατήρας», που βρίσκεται στην Άλγκαγιόλα (Κορσική), όπως τον φωτογράφησε ο καθηγητής Καμερίνι.

51


Να πούμε πώς πρόκειται για ένα παιγνίδι της φύσης; 'Οχι βέβαια. Για να πεισθούμε, δεν έχουμε παρά να ανέβουμε λίγο πιο ψηλά από το βράχο, όπου υπάρχουνε άφθονες βραχογραφίες με ηλιακά σύμβολα, πού αφήνουμε να εννοηθεί πώς εδώ άλλοτε λαβαίνανε χώρα σκοτεινές ιεροτελεστίες. Μήπως όμως πρόκειται για κανένα «βάθρο θυσιαστηρίου», όπως λέμε, από το ύψος του οποίου οι ιερείς γκρεμίζανε στο βάθρο όσους πρόσφερναν θυσία στο θεοποιημένο άστρο; Ή μήπως πρόκειται για καμμιά αστρική εξέδρα, όπου κάποιος ίεροφάντης έστεκε με ανοιχτά τα χέρια για να προσευχηθεί αντίκρυ στο 'Απειρο; Και τα δύο, ασφαλώς. Δε χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια της φαντασίας για να διαπιστώσετε πώς ή πέτρα αύτη μοιάζει με τις «εξέδρες» των μεγαλόπρεπων μεξικάνικων μνημείων. Παρατηρείστε, αίΦίδι, σκορπιός, λιοντάρι και Δέντρο Ζωής πάνω σε ένα « Κουντουρού», μια πέτρα ορόσημο της Μεσοποταμίας και της Κασιτικής Περιόδου,

'Ενας «θεός - Φίδι» των Δανών, 3.000 χρόνων, περίπου.

Πέτρινο αγγείο που βρέθηκε στην κοιλάδα του 'Ιν~ δού. Χρονολογείται γύρω στο 2500 π.Χ. Πάνω σ' αυτό, μια ανθρώπινη φιγούρα σφίγγει στα χέρια δυό φίδια, σαν να θέλει να τα υποτάξει.

52

φνης, τις εξέδρες Κικέν Ίτζά, που καταλήγουνε σέ πελώρια φιδοκέφαλα όντα στραμμένα προς τον ουράνιο θόλο. Επάνω στο επίπεδο μέρος του βράχου, στέκεται ένα παράξενο πλάσμα, με κεφαλή ίαγουάρου, που βυθίζει το βλέμμα του στον ουρανό. Είναι «ό άνθρωπος-γάτα» των αμερικανικών θρύλων, «το όν πού ήρθε άπο τα άστρα». Κατά την ανατολή και τη δύση του ήλιου, τα δόντια του πέτρινου φρικτού ζώου θαρρείς πώς δαγκώνουν τον ηλιακό δίσκο. Το φίδι, σαν σύμβολο της αθανασίας, το συναντάμε καί κοντά στον Ασκληπιό, τον "Ελληνα θεό της Ιατρικής, πού ό Δίας τον κεραυνοβόλησε γιατί θέλησε να θεραπεύσει τους ανθρώπους άπο το φόβο του θανάτου, καθώς επίσης και πλάϊ στον Έρμή (πού μεταξύ άλλων ήταν καί προπομπός των ψυχών στον 'Αδη), στο κηρύκειο, τη φτερωτή βέργα. Νάτο τώρα πάλι στο Μεξικό: έχει κεφάλι καί στα δυο άκρα του σώματος, πού αποκτά έτσι, τη μορφή ατέρμονης σπειροειδούς γραμμής. Στήν Πομπηία, στην Κάζα Ντεϊβέττι, μοιάζει απαράλλαχτα με το φίδι των Άζτέκων, μολονότι έχει ένα κεφάλι, συνοδεύεται όμως από ένα ηλιακό σύμβολ��, γεγονός πού το έξομοιώνει με το μεξικάνικο. Νάτο και πάλι στην Κίνα, το μισό άνθρωπος καί το άλλο μισό ζώο. Στήν Μεσοποταμία βρίσκεται κοντά στο αιώνιο και παγκόσμιο «Δέντρο της ζωής», κοντά σε λιοντάρια καί σε σκορπιούς (σύμβολα της μετά θάνατον ύπαρξης). Στήν κοιλάδα του Ίνδού ποταμού βλέπουμε μιαν ανθρώπινη φιγούρα να σφίγγει το ερπετό στη φούχτα (ούτε εδώ λείπουν τα αιλουροειδή) σα να θέλει, να του πάρει τη δύναμη του. Ή ίδια επιθυμία για κυριαρχία φαίνεται πάνω στην άγνωστη Δανέζικη θεότητα, τη φιλοτεχνημένη εδώ καί 3.000 χρόνια. Τα μπράτσα της έχουνε μεταμορφωθεί σε φίδια. Καί τα μάτια τ η ; Δε νομίζετε πώς δε μοιάζουν διόλου ανθρώπινα; Πέτερ Κολοζίμο


τα νεκρικά έθιμα της φυλής των αρουσι ΓΚΕΟΡΓΚ ΓΚΕΡΣΤΕΡ Πειστήρια για ένα μεγαλιθικό πολιτισμό στη νότιο Αιθιοπία. Κλασσικός τύπος τάφου με πέντε στήλες. Το ανάχωμα στο κέντρο αποκρύπτεται από θάμνους, οί όποίοι συγκρατούνται με φράκτη κατασκευασμένο από μπαμπού που έχουν πλεχθεί σε μορφή κυλίνδρου.

Μεταξύ των ανθρώπων της φυλής των Αρούσι μιας φυλής πού ανήκει στην μείζονα ανθρωπολογική ομάδα Γκάλλα της Αιθιοπίας, εξακολουθεί να υφίσταται μια εξαιρετικά αξιοσημείωτη ένταφιαστική ιεροτελεστία, γνωστή με τον όρον «λατρεία των μεγάλων λίθων». 'Εχει διατηρηθεί αποκλειστικά και μόνο για τα θνητά κατάλοιπα των ηρώων και των «φονέων». Οι τάφοι τους σημειούμενοι με στήλες πού φαίνονται από παντού είναι περιορισμένοι μέσα σε σχετικά μικρό τμήμα της περιοχής τους Το τμήμα αυτό καθορίζεται από το αιθιοπικό τμήμα της γεμάτης κοιλάδας, πού βρίσκεται ανάμεσα στις λίμνες Σάλα και Άβούσα προς νότο και περιβάλλει την εμπορική πόλη Σασαμανέ. 'Ακόμα καί οι Αρούσι δεν είναι σε θέση να εξηγήσουν τη γεωγραφικώς περιορισμένη συχνότητα των μεγαλίθων αυτών. Το ίδιο ισχύει κατά τον ίδιο βαθμό καί για την πλειονότητα του πληθυσμού πού φαίνεται να αγνοεί εντελώς ακόμα και σε περιοχές όπου οί στήλες εξακολουθούν να άναγείρονται. Είναι δύσκολο να διαπιστωθεί αν μία τέτοια συμπεριφορά είναι αυθόρμητη ή είναι απλώς προσποιητή με σκοπό να αποκρύψει κάποια αμηχανία. Οί άνθρωποι της ομάδας Γκάλλα προέρχονται από μιαν αρχαία χαμιτική υποδιαίρεση του πληθυσμού Ή ανάμιξη τους με ένα κύμα Σημιτών μεταναστών κατά τους αρχαίους, ίσως μάλιστα και κατά τους προϊστορικούς χρόνους, είχε σαν αποτέλεσμα να δημιουργηθεί ένας αξιόλογος πολιτισμός, στις ορεινές περιοχές της Αιθιοπίας. Ο πολιτισμός αυτός μεσουράνησε πριν δύο περίπου χιλιάδες χρόνια στο βασίλειο του Άξούμ. Σήμερα οί άνθρωποι της ομάδας Γκάλλα μιλούν ένα χαμιτικό γλωσικό ίδίωμα, τής κουσιτικής όμο53


Οι επί μέρους στήλες του τάφου όπως φαίνονται από κοντά.

54

φυλίας. Φαίνεται ότι είναι ή λιγότερο ομοιογενής ομάδα των Αιθιόπων αν συγκριθεί πρός τη φυλή Αμάρα από την οποία προήλθε ή σημερινή επίσημη γλώσσα της Αιθιοπίας και προς άλλες μεγάλες της αρχαίας αυτής αυτοκρατορίας. Περιλαμβάνει τόσο νομαδικούς όσο και ήμιεγκατεστημένους κτηνοτρόφους, καθώς επίσης και μονίμως εγκατεστημένους γεωργούς. Έκτός από τον τρόπο ζωής, oι άνθρωποι αύτοί διαφέρουν μεταξύ τους και σε ότι άφορα τίς ιδιαίτερες θρησκευτικές δοξασίες τους. Αρχικώς ήταν οπαδοί πρωτόγονων θρησκειών, όμως από μακρού χρονικού διαστήματος τώρα έχουν υποστεί την επιτυχή επίδραση μωαμεθανών ιεραποστόλων. Τελευταία παράλληλα προς τον πολιτικό προσανατολισμό τους προς τη φυλή Αμάρα, ορισμένοι από αυτούς έχουν μεταστραφεί προς τον αίθιοπικό ορθόδοξο χριστιανισμό. Στήν περιοχή πού περιγράψαμε πιο πάνω είναι εύκολο να συναντήσει ό επισκέπτης στήλες πού άλλωστε είναι ορατές από διάφορα πολυσύχναστα περάσματα. Ή εμφανής μορφή τους αποτελεί σημαντι-


κό παράγοντα πού έχει σχέση με τα τοπικά έθιμα, και συνδέονται προς τον τρόπο αυτό του ενταφιασμού. Οί παραδοσιακοί τάφοι έχουν το λιγότερο τέσσερεις στήλες, τοποθετημένες κατά ζεύγη σαν είδος «πυλών» και βρίσκονται γύρω από εδαφικό ύψωμα από ορυκτά πετρώματα. Μεταξύ του αναχώματος και των στηλών, φυτεύονται δένδρα και θάμνοι. Σ' ορισμένες περιπτώσεις, ό πράσινος φράκτης πού σχηματίζεται συγκρατείται με πλεκτό κύλινδρο από μπαμπού πού παραμένει ώσπου σαπίζει και πέφτει μόνος του, κατά τη βροχερή εποχή του έτους. Άβαθή σκαλίσματα διακρίνονται στην εξωτερική πλευρά των στηλών και προς την αντίθετη πλευρά του τάφου. Τα παλαιότερα σχεδιάσματα αποτελούνται από ραβδώσεις, πού σχηματίζουν κύκλους και γραμμές. Όλα δε αυτά τα σχήματα εμφανίζονται άναλοίωτα με μορφή τριπλού σχεδίου. Ό Εike Haberland χωρίς αμφιβολία έχει δίκιο, όταν συμπεραίνει ότι το μνημειακό αυτό έργο της φυλής Γκάλλα της νότιας Αιθιοπίας αποκαλύπτει τον πληροφοριακό χαρακτήρα των συμβόλων αυτών. Υποτίθεται ότι τα σύμβολα αυτά διηγούνται τις πράξεις και τα Πλήρης τάφος με δέντρα και θάμνους μεταξύ του αναχώματος και των λίθων. Οι δύο στήλες πού σχηματίζουν την «ανατολική πύλη» του όλου τάφου ξεχωρίζουν από τίς άλλες αν όχι από τίποτα άλλο, άπό το ύψος τους.

'Ενας διατηρημένος σε καλή κατάσταση κυλινδρικός φράκτης από μπαμπού σε ένα πλήρη τάφο. 55


Toν τάφο αυτό, έναν από τους πιο μνημειώδης τάφους της φυλής των Άρούσι, μπορεί να διακρίνει ό επισκέπτης, όταν εγκαταλείπει την αγορά της πόλεως Σασαμανέ, Οι στήλες του τάφου έχονν ύψος όσο το ύψος ανθρώπου.

Τάφος με έξη στήλες, άπό τις όποίες φέρουν παραστάσεις μόνο οί τρείς, που άντικρύζουν την- δύση. Μία από τις παραστάσεις μοιάζει με τον θανόντα, που τον απεικονίζει σαν «φονέα» που φέρει ζώνη με φυσίγγια. πλούτη των νεκρών που μνημονεύουν. Σήμερα συμπληρώνονται με νέα σχέδια, για να έξυπηρετούν καθαρώς διακοσμητικό σκοπό. Κατά τη διακόσμηση των νέων λίθων, τα αφηρημένα σχέδια τοποθετούνται έτσι ώστε να δημιουργείται ή εντύπωση ότι πρόκειται για ανθρώπινο πρόσωπο η μορφή. Σέ άλλους λίθους τα σχέδια είναι πάρα πολύ καθαρά. Οί βαθύνσεις πού δημιουργούνται με τη χάραξη στα αφηρημένα σχέδια όσο και στα σχέδια πού έχουν χαρακτήρα αναπαραστάσεως, είναι συνήθως έγχρωμες. Ή δυσκολία για να διακρίνει κανείς με βεβαιότητα τους νέους λίθους από τους παλαιούς είναι στενά συνδεδεμένη με αβεβαιότητα για να ερμηνεύσει το θέμα και να αναγνωρίσει την εξέλιξη του. Ή δυσχέρεια αυτή είναι αποτέλεσμα της παλαιώσεως των λίθων και της εξαφανίσεως των χρωμάτων. 'Ετσι άπό καιρό σε καιρό είναι ανάγκη να φρεσκάρεται το σχέδιο. Αυτό επιτυγχάνεται τις περισσότερες φορές με τη βοήθεια γύψινου επιχρίσματος, πάνω στο όποιο είτε φρεσκάρεται το παλαιό σχέδιο και μάλιστα με θρησκευτική προσοχή ή ό καλλιτέχνης βρίσκει την ευκαιρία να προσαρμόσει την διακόσμηση της στήλης στις τρέχουσες αντιλήψεις. Οί νέες στήλες διαμορφώνονται με πέλεκυ από ηφαίστειο56


Πλήρης τάφος με έξη στήλες. Οι δύο αυτοί λίθοι σχηματίζουν την «ανατολική πύλη» του τάφου. Ό αποθανών απεικονίζεται στη μία στήλη να πετά καί να κρατά τη λόγχη των Γκάλλα, ενώ στην άλλη απεικονίζεται σαν κυνηγός λεοπαρδάλεων. Και στις δύο παραστάσεις φέρει ζώνη με φυσίγγια. Κατά τη γνώμη των ντόπιων, ό τάφος αυτός είναι πολύ παλαιός αλλά ανακαινίσθηκε πριν από λίγα χρόνια. Λίθοι ενός μικρότερου μεγέθους τάφου.

57


Λίθοι, ενός μικρότερου μεγέθους τάφου.

γένη λίθο πού αφθονεί στην περιοχήν αυτή. Οί Άρούσι μπορούν να κατονομάσουν ορισμένους δεξιοτέχνες γι' αυτά τα έργα, ειδική φήμη έχει αποκτήσει σήμερα κάποιος καλλιτέχνης, Malagetu Sahelu πού κατοικεί στη Κοφφόλε, μία περιοχή πού απέχει μισή ώρα με το αυτοκίνητο ανατολικώς της πόλεως Σασαμανέ. Έκτος από τους τέλειους αυτούς τάφους, πού συμπεριλαμβάνουν ανάχωμα, φυτά και μερικές στήλες, έχω δει ακόμα και μεμονωμένους αναμνηστικούς λίθους σε ελεύθερους αγρούς. Αυτοί ήταν μνημεία πού είχαν ανεγερθεί γι' ανθρώπους, πού τα ονόματα τους υπάρχουν πάνω στο λίθο, χωρίς όμως οί λίθοι νά έχουν ταφεί στην άμεση περιοχή του τάφου. Ή μεταστροφή πολλών ανθρώπων της φυλής Γκάλλα σε νέα θρησκεία, μικρή μόνο μεταβολή έχει προκαλέσει στην ερμηνεία και διάταξη των στηλών. Οί έκχριστιανισθέντες Γκάλλα αποδίδουν μια νέα ερμηνεία παραδοσιακή εξ ανατολών προς δυσμάς διάταξη του τάφου. Είναι όμως προσεκτικοί για να μη παραβιάσουν είτε τη φορά του άξονος κατά την έσκαφή του τάφου, είτε την κατά ζεύγη σαν είδους «πυλών» διάταξη των στηλών. 'Οσοι από τους Γκάλλα έχουν προσχωρήσει στον Ισλαμισμό δίνουν διάταξη τέτοια στους τάφους τους ώστε να είναι προσανατολι58


σμένοι προς τη Μέκκα, αλλά, κατά περίεργο τρόπο, παρά το ότι ή νέα θρησκεία τους καταδικάζει την «αναπαράσταση», αυτοί αποτελούν την οδηγό δύναμη στη σημερινή τάση να δημιουργούν αναπαραστάσεις κατά τη διακόσμηση των τάφων τους. Ανάμεσα στους έξισλαμισθέντες Άρούσι συχνοί είναι οι σύνθετοι τύποι τάφων. Εντυπωσιακές είναι οι κυβικές μορφές του έποι κοδομήματος πού είναι τόσο χαρακτηριστικές στην Εγγύς και Μέση Ανατολή. Είναι φανερό ότι αυτές αποτελούν τροποποίηση της Κάαβα, του τετράγωνου οικοδομήματος, πού έχει ιερό δεσμό προς το ισλαμικό ίεροφυλάκιο της Μέκκας. Παρ' όλα αυτά επηρεάζονται συχνά από παραπλήσιους τοπικούς, παραδοσιακούς λίθους. Τα σχήματα πού έχουν οι στήλες των τάφων είναι δυνατό να διαφέρουν, αλλά οί απαραίτητες προϋποθέσεις για να ταφεί ό νεκρός σε τάφο αύτού του είδους έχουν παραμείνει σχεδόν αυστηρά οί ίδιες. Ή απλή καλή φήμη και ό βαθμός δεν είναι αρκετά. Oi τάφοι με στήλες είναι μόνο για τον «φονέα» και τον ήρωα. Αλλά και ό ήρωας ακό-

μα στην ορολογία των Γκάλλα πιθανόν να είναι ένας φονιάς: πρέπει να έχει σκοτώσει τουλάχιστο ένα εχθρό και τρεις τύπους θηράματος, ένα λιοντάρι, μια λεοπάρδαλι και ένα ελέφαντα. Το δικαίωμα του ενταφιασμού κάτω από τις στήλες είναι επίσης βαθιά ριζωμένο στο σύστημα gada των Γκάλλα. Κατά το σύστημα αυτό ή ζωή των ατόμων είναι οργανωμένη αυστηρά με τη μορφή δέκα διαδοχικών οκταετιών. Ό βαθμός του φονιά προϋποθέτει απαραίτητα την ανδρική ιδιότητα, Ό Γκάλλα πού περνά από όλους τους βαθμούς του συστήματος gada και υστέρα ξεπέφτει λόγω ηλικίας, χάνει αυτόματα το δικαίωμα να ενταφιαστεί σε τάφο με στήλες, άσχετα αν αυτός υπήρξε άλλοτε φονιάς. Δηλαδή ό άνθρωπος αυτός επιβιώνει, έξω από το σύστημα gada μόνο για τον εαυτό του. Μετά το θάνατο του, δεν έχει δικαίωμα ούτε για ένα απλό σωρό λίθων ή ένα μικρό ανάχωμα, όπως συμβαίνει και με τα νήπια, τα όποια φέρουν ακόμα τα νεογέννητα δόντια τους και πού για το λόγο αυτό, δεν έχουν ακόμα ενσωματωθεί στο σύστημα gada

τα οστά του θα βρουν τη τελική ανάπαυση τους κάτω άπό σωρό κοπριάς μέσα σε στάνη. Ακόμα και ή αδυναμία να αποκτήσει κανείς απογόνους, αποτελεί επαρκή λόγο να στερηθεί να ταφεί σε τάφο με στήλες. Μόνο ή διπλή ιδιότητα

Μεμονωμένος αναμνηστικός λίθος. Ή προς την ανατολή πλευρά του απεικονίζει, τον θανόντα σαν ίππέα να φορά κάσκα τροπικών περιοχών και να κρατά λόγχη. Σάν ημερομηνία θανάτου του αναφέρεται ό Ιανονάρίος του 1969. Στην αντίθετη πλευρά του λίθου κάτω από την εικόνα του λιονταριού υπάρχουν λέξεις πού μας λένε ότι ο αναμνηστικός αυτός λίθος δωρίσθηκε από την σύζυγο του θανόντος,

59


Σύνθετες μορφές τάφων των Άρούσι που ασπάσθηκαν τον Μωαμεθανισμό. H ορθογώνια κλιμακωτή υπερκατασκευή του τάφου τόσο χαρακτηριστική στους Μωαμεθανούς περιβάλλεται από τις στήλες τοπικής μορφής.

του γεννήτορος και του φονιά αποτελεί απόδειξη του ολοκληρωμένου άνδρισμού και παρέχει το δικαίωμα ενός ολοκληρωμένου τάφου. Ό αριθμός των παιδιών πού αφήνει ό νεκρός παίζει σημαντικό ρόλο στην επιλογή του αριθμού των λίθων πού θα χρησιμοποιηθούν. Έτσι σε ορισμένες περιπτώσεις, παρατηρείται το φαινόμενο της υιοθεσίας, με αποκλειστικό σκοπό να εξασφαλίσει αξιοπρεπή τάφο. (Eike Haberland, Galla Sud - Athiopiens, σελ. 497, Στουττγάρδη, Kohlhammer, 1963). Ή σιδερένια λαβή πού απλώνεται πάνω στην κοινωνική και προσωπική ζωή των ανθρώπων της φυλής Γκάλλα αρχίζει προοδευτικά να υφίσταται χαλάρωση, ή δε ανέγερση στηλών γίνεται διαρκώς και σπανιώτερη. Όπως και να έχει το πράγμα οί αρχές αντιμετωπίζουν με δυσμένεια τους τάφους αυτούς, για τον απλούστατο λόγο, ότι στην Pax Aethiopica δεν αναγνωρίζεται ό φονιάς. Ούτε ακόμα και το γεγονός ότι οί νεαροί Γκάλλα έκπληρόνουν την τελετουργική προϋπόθεση του φονιά μόνο σχετικά προς τα θηράματα αφαιρεί τελείως το αποκρουστικό και δυσάρεστο στοιχείο αυτών των θριαμβευτικών μνημείων. Για πολλούς ανθρώπους τα μνημεία αυτά δεν αποτελούν παρά πέτρα σκανδάλου. Γκεόργκ Γκέρστερ 60


Ή φωτογραφία αυτή παριστάνει τον πλανήτη Έρμή, όπως φωτογραφήθηκε από το διαστημόπλοιο MARINER- 10. Στήν πραγματικότητα, πρόκειται για ένα «μωσαϊκό» από 18 κομμάτια από φωτογραφίες του Έρμή, πού πήρε ό MARINER10 από απόσταση 200.000 χιλιόμετρα, Σ' αυτή τη φωτογραφία απεικονίζονται περίπου 2/3 του νοτίου ημισφαιρίου του πλανήτη.

'Οπως φαίνεται, ή επιφάνεια του Έρμή μοιάζει πολύ με τη Σεληνιακή και είναι γεμάτη από κρατήρες, πού οί μεγαλύτεροι απ' αυτούς έχουν διάμετρο 200 χιλιόμετρα. Σημειώνουμε ότι, ό πλανήτης Έρμής παρατηρείται από τη Γη, πάντοτε,, υπό κακές συνθήκες, γιατί βρίσκεται πολύ κοντά στον 'Ηλιο και δεν απομακρύνεται από αυτόν περισσότερο από 28°. Το αποτέλεσμα είναι να φαίνεται πάντοτε πολύ χαμηλά στον ορίζοντα και για μικρό χρονικό διάστημα. Επίσης, επειδή είναι πολύ μικρός, διακρίνονται μόνον οί μεγαλύτεροι από τους σχηματισμούς της επιφάνειας του. Γι' αυτό είναι εύκολο να καταλάβουμε το πόσο μεγάλη αξία έχει ή φωτογραφία αυτή αλλά καί οί πόσες άλλες πού μας έστειλαν τα διαστημόπλοια τύπου «MARINER».

Πολλές μελέτες γίνονται τον τελευταίο καιρό σ' ολόκληρο τον κόσμο, για τη μόλυνση του περιβάλλοντος, από διάφορες αιτίες καί κυρίως από τα βιομηχανικά κατάλοιπα κάθε μορφής. Μερικές πρόσφατες μελέτες άφορούν στη μόλυνση πού προκαλούν στην ανώτερη ατμόσφαιρα οί πτήσεις των διαφόρων αεροπλάνων πού πετούν σ' αυτά τα ύψη καί επισημαίνουν τους σοβαρούς κινδύνους πού απειλούν την ισορροπία της φύσης στις περιοχές πού άναπτύσεται ή ζωή. Ό σημαντικότερος κίνδυνος είναι ή μείωση της περιεκτικότητας της στρατόσφαιρας σε όζον. Το όζον, πού είναι μια μορφή του οξυγόνου έχει την ιδιότητα να άποροφά την υπεριώδη ακτινοβολία του 'Ηλιου καί να προστατεύει με τον τρόπο αυτό τον έμβιο κόσμο πού άναπτύσεται στην επιφάνεια της Γης. Το όζον αποσυντίθεται από τα καυσαέρια των αεροπλάνων καί κυρίως από τα οξείδια του αζώτου καί του θείου πού περιέχονται σ' αυτά. Εάν ή ελάττωση του όζοντος είναι σημαντική, θα προκληθεί αύξηση της υπεριώδους ακτινοβολίας πού φθάνει στην επιφάνεια της Γης, ενώ τα οξείδια του θείου θα επιφέρουν ελάττωση της ηλιακής ακτινοβολίας πού δέχεται το έδαφος.

Οί συνέπειες από την αύξηση της υπεριώδους ακτινοβολίας, θα είναι ή αύξηση των ηλιακών εγκαυμάτων, θα παρατηρηθεί καρκίνος του δέρματος σε μεγαλύτερο ποσοστό καί, ίσως, σοβαρές γενε τικές μεταβολές στα φυτά καί στα

ζώα. Ή μικρή, έστω πτώση της θερμοκρασίας θα φέρει μεταβολές στα είδη των καλλιεργειών σε παγκόσμια κλίμακα, με σοβαρές συνέπειες για την παραγωγή των γεωργικών προϊόντων. Σήμερα καταβάλλεται ιδιαίτερη προσπάθεια για τη μελέτη όλων των σχετικών φαινομένων και την εξεύρεση τρόπου προστασίας του έμβιου κόσμου από το νέο κίνδυνο της τεχνικής ανάπτυξης.

Μια σημαντική είδηση δημοσιεύθηκε στις Ρωσικές εφημερίδες. Πρόκειται για την "Αμερικανό - Σοβιεηκή συνεργασία στο διάστημα με την ονομασία «Σογιούζ - Απόλλων» εργασία βάσει σχεδίου! Ή είδηση ανακοινώθηκε ταυτόχρονα και από τις Αμερικανικές εφημερίδες. Πρόκειται για μία θαυμάσια προσπάθεια στην από κοινού αντιμετώπιση των δυσκολιών πού παρουσιάζονται για την κατάκτηση του Διαστήματος. Ή συνεργασία ήδη βρίσκεται στο στάδιο του πειραματισμού ενώ προβλέπεται ότι θα γίνει τέλη Ιουνίου αρχές Ιουλίου. Θα επανέλθουμε στο θέμα αυτό, οπότε θα το καλύψουμε πιο εμπεριστατωμένα.

Ό μικρός πλανήτης «Έρως» (No 433), πέρασε κατά τη διάρκεια του Ιανουαρίου 1975 κοντά από τη Γη καί μάλιστα περισσότερο από κάθε άλλη φορά αυτόν τον αίώνα. Το γεγονός αυτό ήταν μια εξαιρετική ευκαιρία για παρατήρηση και μελέτη του μικρού αυ61


του πλανήτη, πού παρουσιάζει άρκετά ενδιαφέροντα. Ή τροχιά του π.χ. είναι αρκετά ελλειπτική, ώστε, κατά την κίνηση του γύρω από τον 'Ηλιο, να πλησιάζει αρκετά και τη Γη και τον 'Αρη, Ό «'Ερως» είναι ένας βράχος και έχει μήκος 35 χιλιόμετρα, πλάτος 16 και ύψος 7. Οί διαστάσεις αυτές είναι πολύ μικρές και παρουσιάζεται στο τηλεσκόπιο σαν φωτεινό σημείο στον ουρανό, με μεταβαλλόμενη λαμπρότητα λόγω του σχήματος και της περιστροφής του. Περιστρέφεται γύρω από το μικρότερο άξονα του περίπου σε 5 ώρες και 16 λεπτά.

Το 1708 γεννήθηκε στη Γκρενόμπλ ό Ζακ Ντε Βωκανσόν πού έγινε κατόπιν ένας περίφημος κατασκευαστής μικρών αυτόματων παιχνιδιών. Μεταξύ των αριστουργημάτων του αξίζει να αναφέρουμε

τον «Φλασυτίστα» καί την «πάπια». Αύτη ή τελευταία, φυσικού μεγέθους, κατασκευάσθηκε απ' τον εκκεντρικό αυτό. Γάλλο κατασκευα στη το 1738 και μπορούσε χάρη ν σε ένα περίπλοκο μηχανισμό να περπατάει, να κράζει, να γυρίζει το λαιμό της, να κουνάει τις φτερούγες, να τρώει, να πίνει, να χωνεύει με κάποιο χημικό τρόπο και να αφοδεύει, δηλαδή να απορρίπτει τις άχρηστες ουσίες χάρη σ' ένα τεχνητό εντερικό σωλήνα.

62

Δόθηκε επί τέλους ή άδεια για την κατασκευή της διώρυγας πού θα ενώσει δύο ποταμούς, τον Τζένισέϊ καί τον 'Ομπ, κοντά στον μεγάλο παραπόταμο του τελευταίου του 'Ιρτις. Ή διώρυγα πού θα καταστήσει ωφέλιμες επίσης τις πενήντα χιλιάδες λίμνες του Καζακιστάν, προβλέπεται ότι σε πρώτη φάση θα έχει μια ροή νερού 25 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων τον χρόνο, και σε τελική μία ροή 75 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων. Οι Σοβιετικοι γεωλόγοι εργάζονται για τη πραγματοποίηση αυτής της διώρυγας πού θα έχει μήκος 3.000 χιλιόμετρα, φάρδος έως 400 μέτρα καί βάθος από δώδεκα έως δέκα πέντε μέτρα και θα μεταφέρει τα νερά των ποταμών της Σιβηρίας για την άρδευση των στεπών και των ερήμων του Καζακιστάν στην καρδιά της δυτικής Σιβηρίας, Το έργο αυτό είναι αναγκαίο δεδομένου ότι τόσο ή καλλιέργεια όσο και ή βιομηχανία πού βρίσκονται υπό ανάπτυξη χρειάζονται ολοένα και περισσότερο νερό, άλλα οι δύο μεγάλοι ποταμοί της περιοχής, ό Σίρ Ντάρια και ό 'Αμου Ντάρια, δεν παρέχουν την ποσότητα νερού πού είναι αναγκαία.

Το ότι το πρόβλημα της ανάπτυξης των λαχανοκηπευτικών ενδιέφερε καί ενδιαφέρει μέχρι σήμερα τους διάφορους ερευνητές είναι κάτι το φυσικό. 'Οπως ό κύριος Τσάρλυ Ρόμπερτς, παθιασμένος καλ λιεργητής των λαχανοκηπευτικών δοκίμασε όλες τίς μεθόδους. Ειδικές ουσίες, σπραίϋ πού ραντίζουν τους σπόρους πριν τους φυτέψουν, ειδική χημεία κ.λ.π. Μα όταν ό 63ετής κύριος Ρόμπερτς πήρε την σύνταξη του άρχισε να μελετά ηλεκτρονική καί τελικά χάρη σ' αυτήν είδε τους κόπους του ν' ανταμείβονται, π.χ. μία ντομάτα πού ζυγίζει περισσότερο από ένα κιλό καί ή οποία αναπτύχθηκε χάρη σε μια ειδική μεταχείρηση πού σε πολύ λίγο χρονικό διάστημα διπλασιάζει ή τριπλασιάζει τον όγκο του προϊόντος. Ό Ρόμπερτς έφεύ-

ρε ένα ημισφαίριο, πού περιέχει εσωτερικά πλήθος από τρανζίστορς ακριβώς όμοια μ' αυτό πού υπάρχουν στα ραδιόφωνα και το όποίο κάθε μέρα για λίγα λεπτά το τοποθετεί πάνω στα άναπτυσόμενα προϊ όντα. Το πιο καταπληκτικό όμως είναι ότι το προϊόν και μετά το

κόψιμο του, από την «μάννα» του, εάν το τοποθετήσουμε κάτω από αυτό το μηχάνημα αρχίζει καί μεγαλώνει σ' όγκο. Κατά την γνώμη του εφευρέτη αυτός ό τρόπος αναπτύξεως των προϊόντων δεν βλάπτει καθόλου στην υγεία για τον λόγο ότι δεν αλλοιώνει ούτε στο ελάχιστο τα φυσικά συστατικά των οπωροκηπευτικών.

Τον περασμένο Δεκέμβριο, πέρασε από την περιοχή του πλανήτη Δια to διαστημόπλοιο Pioneer 11 καί πέτυχε να πάρει θαυμάσιες φωτογραφίες των τεσσάρων πρώτων δορυφόρων του Δία. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες φωτογραφίες είναι του «Γανυμίδη», πού είναι ό τρίτος, κατά σειρά απόστασης από τον Δία, δορυφόρος του. Ή λήψη των φωτογραφιών αυτών έγινε, όταν το διαστημόπλοιο βρισκόταν σε απόσταση 780,000 χιλιόμετρα.


ΑΤΛΑΝΤΙΔΑ

έρευνα για τους χαμένους κόσμους JAMES WELLARD

Συνεχίζουμε την παράθεση του τόσο ενδιαφέροντος αύτού βιβλίου του Τζέϊμς Γουέλαρντ για την έρευνα των χαμένων πολιτισμών.

Αυτό το νησί και ό λαός του ήταν πολύ πολιτισμένοι και είχαν ήδη αποικίσει τα γύρω νησιά καθώς και μέρη από τις ηπείρους πού βρίσκονταν και στις δυο πλευρές του ώκεανού. Μάλιστα, στρατεύματα από την Ατλαντίδα είχαν εισβάλλει στην βόρεια Αφρική και την κυρίευσαν ως τα σύνορα της Αιγύπτου. Και στην άλλη πλευρά της Μεσογείου, άτλαντινά στρατιωτικά σώματα είχαν πο-

'Ενα από αυτά τα χρονικά μιλούσε για συμβάντα, πού έλαβαν χώρα 9000 χρόνια πριν και αφορούσαν ιδιαίτερα τους 'Ελληνες και την πόλη της Αθήνας, Ή Αθήνα εκείνη την εποχή υπερτερούσε από όλες τις άλλες σε αρετή και σοφία. Πολλά μεγάλα και θαυμαστά κατορθώματα είχαν κάνει οί Αθηναίοι, είπαν οι ιερείς, άλλα κανένα από αυτά δεν ξεπέρασε όλα τα άλλα σε μεγαλείο και ανδρεία. Και αυτό ήταν ή ήττα μιας ισχυρής δυνάμεως πού είχε έλθει ξαφνικά από τη δύση με τους αήττητους στρατούς της και άρχισε να κατακτά το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης και της Ασίας. Οί εισβολείς ήρθαν από ένα νησί, πού βρισκόταν πέρα από τα στενά πού οι γεωγράφοι ονομάζουν Στήλες του 'Ηρακλή. Αυτό το νησί ήταν μεγαλύτερο από τη Λιβύη και την Ασία μαζύ και ήταν το πέρασμα προς άλλα νησιά, πού εκτείνονταν μέσα στον Ατλαντικό ωκεανό σε μια άλλη ήπειρο. Το όνομα αυτής της χώρας από οπού ξεκίνησε ή εισβολή στην Ευρώπη ήταν Ατλαντίς ή με την έλληνική ονομασία του, το νησί του 'Ατλαντα.

'Ενας φανταστικός χάρτης της χαμένης ηπείρου της Άτλαντίδας παρμένος απ' το βιβλίο τον Μπορύ Σάΐντ Βινσέντ, (Πάνω στίς Καναρίους Νήσους). Αυτός ό χάρτης έγινε το 1803 και δείχνει την Ατλαντίδα να κείται δυτικά της ακτής τον Μαρόκου, κι' επίσης την χώρα των Αμαζόνων.

ρευθεί μέσω της νότιας Ευρώπης ως τα ελληνικά σύνορα. Σ' αυτό το σημείο οί εισβολείς είχαν αποφασίσει να κατακτήσουν και την Αίγυπτο και την Ελλάδα και έτσι να γίνουν κύριοι του γνωστού κόσμου. Στό μεταξύ, όλες οί κατακτημένες χώρες εγκατέλειψαν τον αγώνα, αφήνοντας την Αθήνα να αντισταθεί μόνη της εναντίον αυτής της ισχυρής δύναμης. Πραγματικά, οί

63


Αθηναίοι γονάτισαν σχεδόν, αλλά τελικά, νίκησαν και έσπρωξαν τους άτλαντινούς προς τα πίσω. Τους απώθησαν μέσω της Ευρώπης και Αφρικής πίσω προς την νησιώτικη πατρίδα τους. 'Ετσι ή Αθήνα έσωσε τον μεσογειακό κόσμο από τη σκλαβιά. Άλλά σύντομα μετά από αύτη την νίκη, συνέβη ένας τρομερός κατακλυσμός με βίαιους σεισμούς και πλημύρες. Μάλιστα σε μια μόνο μέρα και νύχτα μετά από συνεχή βροχή, οι Αθηναϊκές δυνάμεις χάθηκαν και το νησί της Ατλαντίδας βυθίστηκε κάτω από τη θάλασσα, εξαφανίστηκε έτσι και ούτε ξαναφάνηκε. Καί αυτός είναι ό λόγος, πού ή θάλασσα στην περιοχή, όπου υπήρχε ή Ατλαντίδα, είναι τόσο ρηχή λόγω καθίζησης της ξηράς. Τι είδους χώρα ήταν αυτό το βασίλειο, πού υπήρχε πέρα από τις Στήλες του Ηρακλή και γιατί ήταν τόσο ισχυρό, ώστε να κατακτήσει το μεγαλύτερο μέρος της Αφρικής και της Ευρώπης; Ό Πλάτων δίνει την απάντηση σ' αυτά τα ερωτήματα σε μια άλλη από τις φιλοσοφικές πραγματείες του, όπου ό ίδιος ό Κριτίας, πού ανέφερε την αφήγηση για την επίσκεψη του Σόλωνα στην Αίγυπτο, στο διάλογο με τον τίτλο Τίμαιος δίνει περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με το χαμένο νησί. Αυτές οι λεπτομέρειες είναι μεγάλης σημασίας για τους ερευνητές πού προσπαθούν να αποδείξουν την αυθεντικότητα για την ύπαρξη της Άτλαντίδας. Ενώ για εκείνους πού υποπτεύονται ότι υπήρχε μια αυτοκρατορία κάπου στον 'Ατλαντικό Ωκεανό δεν ήταν παρά απλώς αποκύημα της φαντασίας του Πλάτωνα, ή περιγραφή του Κριτία, φαίνεται σαν καθαρή φαντασία. Πάντως να τι μας λέει. Ή 'Ατλαντίδα ήταν το νησί του Ποσειδώνα, Δηλαδή βρισκόταν κάτω από την προστασία του θεού της θάλασσας πού σύμφωνα με τον μύθο, το αποίκησε, όταν έκανε- έρωτα με μια θνητή γυναίκα την Κλειτώ. Οι κάτοικοι έγιναν πάρα πολύ πλούσιοι και ευημερούσαν, γιατί ή χώρα τους ήταν σχεδόν αυτάρκης. 'Οχι μόνο τους παρείχε τα αναγκαία για να ζουν, αλλά ήταν και πλούσια σε πολύτιμα μέταλα, κυρίως ορείχαλκο και χρυσό. Οί διάφοροι μελετητές, δεν μπόρεσαν ποτέ να συμφωνήσουν τι ακριβώς ήταν το μέταλο ορείχαλκος (orichalc), γιατί ή κατά λέξη σημασία του σημαίνει «χαλκός του βουνού». 64

'Ο Πλάτων λέει ότι αυτό το μέταλλο «έλαμπε σαν φωτιά». Καί άφού δηλώνει ότι ό ορείχαλκος ήταν το πολυτιμότερο από όλα τα μέταλα εκτός από το χρυσό, ίσως να αναφέρεται στον ορείχαλκο (Brass) ένα κράμα χαλκού και ψευδάργυρου, πού ήταν πολύ σπανιότερο στον αρχαίο κόσμο από τον μπρούτζο (Bronze) δηλαδή το κράμα χαλκού και κασσίτερου. Στήν πραγματικότητα, ό μπρούτζος, που περιέχει περίπου 80 χαλκό μπορεί να «λάμψει σαν φωτιά», και φυσικά, μοιάζει με το χρυσό. 'Εκτός από τους πόρους του σε ορυκτά το νησί της 'Ατλαντίδας ήταν πλούσιο και σε δάση πού προμήθευαν ξυλεία για σπίτια και πλοία 'Ετσι έκαναν ένα επικερδές εμπόριο με τον υπόλοιπο κόσμο. Ή χώρα είχε αφθονία αγρίων ζώων, ακόμα και ελέφαντες, και κάθε είδος λαχανικού βλά-στενε στο πλούσιο έδαφος, φρούτα πού είχαν σκληρό φλοιό από αυτά πού κάνουν ποτά, τροφή, αλοιφές, και άρκετά κάστανα ή παρόμοια πράγματα.

Ό αποκαλούμενος Σταυρός της Άτλαντίδας, δηλαδή ένα άρχαίο σύμβολο που υποτίθεται ότι δείχνει τους τρεις ομόκεντρους τοίχους της πρωτεύουσας της Ατλαντίδος, και τον μεγάλο υδάτινο δρόμο από τα Νότια.

Το παλάτι λέει ή περιγραφή, ήταν κτισμένο πάνω από την αρχική κατοικία του Ποσειδώνα, και κάθε βασιλιάς προσπαθούσε να ξεπεράσει τους προκατόχους του στο να κάνει το κτίριο ένα θαύμα σε μέγεθος και ομορφιά. Τελικά το παλάτι το άποτελούσαν μια σειρά άπό κατοικίες ενωμένες σε ένα μεγάλο συγκρότημα πέτρινων κτιρίων, πού οι τοίχοι τους είχαν λαμπρά χρώματα. Στό κέντρο ήταν ό ιερός ναός ό αφιερωμένος στην Κλειτώ και τον Ποσειδώνα. Το μέρος αυτό ήταν απαγορευμένο απολύτως σε όλους έκτός από τον βασιλιά και τους ιερείς του, γιατί πάνω σ' αυτό το σημείο ό Θεός της Θάλασσας γένησε την βασιλική δυναστεία από μια θνητή γυναίκα. Καί μέσα σ' αυτό τον ίερό χώρο, ιεροί ταύροι επιτρέπονταν να περίπλανώνται ελεύθερα. Εδώ έρχονταν οι δέκα βασιλιάδες της 'Ατλαντίδας για τα συνέδρια τους, πού γίνονταν κάθε πέντε χρόνια και στα όποία συζητούσαν εθνικές υποθέσεις, ύπόσχονταν να τηρήσουν τον νόμο, και έκριναν εκείνους πού τον παρέβαιναν. ' Ακολουθεί μια καταπληκτική περιγραφή της ιεροτελεστίας, πού λάβαινε χώρα σ' αυτό το «παλάτι των ταύρων». «Υπήρχαν ταύροι, που βρίσκονταν σ' όλη την έκταση του ναού του Ποσειδώνα. Και οι δέκα βασιλιάδεc, πού αφήνονταν μόνοι στο ναό, άφού πρόσφερναν προσευχές στους θεούς ώστε να πάρουν τις θυσίες πού ήταν αποδεκτές σ' αυτούς, κυνηγούσαν τους ταύρους χωρίς όπλα αλλά με ραβδιά και θηλειές. Και τον ταύρο πού έπιαναν τον οδηγούσαν στο θυσιαστήριο. Χτυπούσαν τότε το θύμα στο κεφάλι και το έσφαζαν πάνω στην ιερή έπιγραφή... Άφοϋ έτρωγαν, όταν νύχτωνε και η φωτιά γύρω από την θυσία έσβυνε όλοι τους φορούσαν πολύ ωραία γαλάζια ρούχα και κάθονταν στο έδαφος, κοντά στα αναμένα ξύλα των θυσιών, εκεί πού είχαν ορκιστεί και έδίκαζαν ή συμβούλευαν». - Συνεχίζεται

Αυτό το νησί «ξαπλωμένο - κάτω από τον ήλιο» ήταν ξακουστό για τους ναούς του και τα παλάτια του. τα λιμάνια του και τις αποβάθρες του. Ή περιγραφή του μεγαλύτερου παλατιού, όπως δίνεται στον Κριτία, μας παρέχει την κυριότερη ένδειξη σ' αυτό πού πολλοί μελετητές θεωρούν την πιο πειστική εξήγηση του περίεργου πλατωνικού μύθου.


052 ainigmata tou sympantos 02