Issuu on Google+

αγορά ˜ÏÑÆÌÔ

Η επόμενη ημέρα στην αγορά του φαρμάκου


 αγορά

TEVA “Grow With the Best” Η TEVA είναι η ηγέτιδα εταιρεία στην παγκόσμια αγορά γενόσημων φαρμάκων. Παρέχοντας αποτελεσματικά και ποιοτικά φαρμακευτικά προϊόντα και έχοντας ως αιχμή της επιχειρηματικής μας δραστηριότητας τα γενόσημα και τα βιο-ομοειδή, βοηθούμε τα συστήματα υγείας να απελευθερώνουν πόρους, ώστε περισσότεροι άνθρωποι να αποκτούν πρόσβαση σε δοκιμασμένες θεραπευτικές επιλογές. Ταυτόχρονα, αυτή η απελευθέρωση των πόρων καθίσταται πολύ σημαντική για την εισαγωγή καινοτόμων θεραπειών, που έχουν να προσφέρουν νέα, σημαντικά οφέλη στους ασθενείς. Στην κατεύθυνση αυτή η TEVA, παράλληλα με την παραγωγή και εμπορία γενόσημων φαρμάκων, επενδύει και αναπτύσσει και καινοτόμα φαρμακευτικά σκευάσματα κυρίως στις θεραπευτικές κατηγορίες των νευρολογικών διαταραχών, των αυτοάνοσων νοσημάτων, της ογκολογίας, καθώς και σε θεραπείες αντιμετώπισης του πόνου — Η TEVA είναι η κορυφαία παρασκευάστρια εταιρεία γενόσημων φαρμάκων στον κόσμο, ενώ συμπεριλαμβάνεται στις 15 μεγαλύτερες φαρμακοβιομηχανίες του κόσμου. — Το 2011, η TEVA προμήθευσε 71 δισ. δισκία και 535 εκατ. στείρων δόσεων σε 120 χώρες. Κατά μέσο όρο, λαμβάνονται 2.200 δόσεις φαρμάκων της TEVA, κάθε δευτερόλεπτο κάθε ημέρας. — Για περισσότερα από δέκα χρόνια, η TEVA προμηθεύει κάποιες από τις μεγαλύτερες ελληνικές φαρμακοβιομηχανίες γενοσήμων, με δραστικές ουσίες φαρμάκων (API’s), καθώς και με έτοιμα φάρμακα. Από το 2008, η TEVA έχει ξεκινήσει την εμπορική της δραστηριότητα και στην Ελλάδα μέσω της θυγατρικής της, TEVA EΛΛΑΣ AE. Ολα αυτά τα χρόνια, έχουν διακινηθεί πάνω από τρία εκατ. δισκία και στείρες δόσεις στην Ελλάδα. — Η TEVA ΕΛΛΑΣ ΑΕ δεν είχε ΠΟΤΕ μέχρι σήμερα ανακλήσεις προϊόντων της. — Επιχειρούμε σε 120 χώρες με 46.000 εργαζομένους. Είμαστε εταιρεία παγκόσμιου βεληνεκούς και προτεραιότητά μας είναι να παρέχουμε υψηλής ποιότητας φαρμακευτική περίθαλψη στα εκατομμύρια των ασθενών που μας δείχνουν την εμπιστοσύνη τους.

— Αντίθετα με τις περισσότερες άλλες διεθνείς φαρμακοβιομηχανίες γενοσήμων, επιλέξαμε να επιχειρήσουμε αυτόνομα στην ελληνική αγορά. Αυτό σημαίνει ότι δεν είμαστε αναγκασμένοι να κάνουμε κανένα συμβιβασμό στην παροχή φαρμακευτικής περίθαλψης υψηλής ποιότητας, σε προσιτές τιμές, για τους ασθενείς και τα ασφαλιστικά ταμεία. — Η TEVA απασχολεί 6.000 εργαζομένους μόνο στον τομέα του ποιοτικού ελέγχου και της διασφάλισης ποιότητας. — Η TEVA στις 74 παραγωγικές της μονάδες ανά την υφήλιο εφαρμόζει τα ίδια πρότυπα Ορθής Παρασκευαστικής Πρακτικής (GMP), που ακολουθούν και οι εταιρείες παραγωγής πρωτότυπων σκευασμάτων. — Το 2011, εξασφαλίσαμε 1.241 εγκρίσεις γενοσήμων στην Ευρώπη, που αφορούν 152 δραστικές ουσίες, σε 331 συνθέσεις. — Τα φάρμακα που διαθέτει η TEVA ΕΛΛΑΣ ΑΕ στην ελληνική αγορά, παράγονται σε υπερσύγχρονες εγκαταστάσεις που βρίσκονται στην Ευρώπη και σε κάθε περίπτωση, προέρχονται από εργοστάσια με αυστηρά πρότυπα Ορθής Παρασκευαστικής Πρακτικής (GMP). Τα εργοστάσια που διαθέτουν τα περισσότερα από τα προϊόντα μας στην Ελλάδα βρίσκονται στην Ολλανδία και την Ουγγαρία.

Είμαστε υπερήφανοι για την ως τώρα πορεία μας. Είμαστε ανοιχτοί στην επικοινωνία και τη συνεργασία με τους λειτουργούς υγείας και το κράτος και προσδοκούμε σύντομα να αποδείξουμε πόσα πολλά μπορούμε να προσφέρουμε στους ασθενείς και το Εθνικό Σύστημα Υγείας.


Φάρμακο ανάπτυξης Στα τέλη του 2011 δημοσιεύτηκε μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μελέτη της Mckinsey με θέμα «Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά». Με αυτή την αφορμή, μέσα από την έκδοσή μας ανοίξαμε ένα δημόσιο διάλογο για την αναδυόμενη αγορά του φαρμάκου. Σύμφωνα με τη μελέτη, ένας από τους πολλά υποσχόμενους «αστέρες» -εξειδικευμένοι υποκλάδοι οικονομικής δραστηριότητας, στους οποίους η Ελλάδα κατέχει σχετικό συγκριτικό πλεονέκτημα- είναι και τα γενόσημα φάρμακα. Παράλληλα, η προοπτική αυτή αποτελεί ένα σημαντικό «παράθυρο ευκαιρίας» για την εγχώρια βιομηχανία, η οποία θα μπορούσε να αξιοποιήσει το επερχόμενο κύμα ανάπτυξης (εντός Ελλάδας, αλλά και σε γειτονικές αγορές) και να κινηθεί προς τη δημιουργία «εθνικών πρωταθλητών» στην παραγωγή γενοσήμων. Μία τέτοια εξέλιξη θα συνεισφέρει σημαντικά στην αύξηση της προστιθέμενης αξίας και της απασχόλησης στον κλάδο, αλλά και στην ευρύτερη ελληνική οικονομία, με βελτίωση της ελκυστικότητας και της ανταγωνιστικότητας, αλλά και διείσδυση σε υποσχόμενες αγορές του εξωτερικού. Σε κάθε περίπτωση τα γενόσημα είναι μια νέα πραγματικότητα στην ελληνική αγορά φαρμάκου. Και όπως κάθε νέο, έχει τις δικές του ιδιομορφίες προσαρμογής. Μόνο που σε αυτή τη συγκυρία δεν υπάρχει η πολυτέλεια του χρόνου. Θάνος Τριανταφύλλου

αγορά Μία εκδοτική πρωτοβουλία του Forum ΑΓΟΡΑΙΔΕΩΝ Διεύθυνση Εκδοσης: Θάνος Τριανταφύλλου Χρήστος Τσαπακίδης

Οργάνωση και Επιμέλεια Εκδοσης: ΜΕΤΡΟΠΟΛΙΣ EΚΔΟΤΙΚΗ Α.Ε. Κύπρου 12Α, Τ.Κ. 183 46, Μοσχάτο, τηλ. 210 48 23 977

Forum ΑΓΟΡΑΙΔΕΩΝ www.forumagoraideon.gr Συντονιστές: Κώστας Τσαούσης Θάνος Τριανταφύλλου


αγορά



Το στοίχημα στην αγορά φαρμάκου Του Ανδρέα Λοβέρδου*

œ

ον τελευταίο καιρό, μεγάλη έκταση έχει λάβει η συζήτηση γύρω από τη χρήση γενόσημων φαρμάκων στην Ελλάδα. Μία συζήτηση που ξεκίνησε, όταν θέλοντας να περιορίσουμε τη σπατάλη στο χώρο του φαρμάκου, ορίσαμε με νομοθεσία ένα ποσοστό υποχρεωτικής συνταγογράφησης σε γενόσημα φάρμακα. Στόχος μας είναι η συνταγογράφηση των γενοσήμων να φτάσει στο μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ενωσης, δηλαδή στο 50%, ενώ σήμερα καταγράφεται οριακά μόλις στο 18%. Τα γενόσημα φάρμακα δεν είναι τίποτε άλλο από το προϊόν της έρευνας μιας φαρμακευτικής εταιρείας. Το πρωτότυπο είναι το φάρμακο που παράγει μια εταιρεία και προστατεύεται η πατέντα του *Ο κ. Ανδρέας Λοβέρδος είναι δέκα χρόνια, δεν μπορεί να αντιγραφεί, δηλαδή, το πουλά μόνο η εταιρεία υπουργός Υγείας και η οποία το παρήγαγε, και μετά από δέΚοινωνικής Αλληλεγγύης. κα χρόνια παύει να υπάρχει προστασία του φαρμάκου και το αντιγράφουν άλλες εταιρείες, για να το πωλούν φτηνότερα. Ετσι, τα γενόσημα είναι τα φάρμακα που περιέχουν την ίδια δραστική ουσία, αλλά κυκλοφορούν χωρίς το εμπορικό όνομα της εταιρείας και είναι διαθέσιμα σε ιδιαίτερα χαμηλότερη τιμή. Επειδή και τα γενόσημα ήταν ακριβά στην Ελλάδα, ορίσαμε ότι θα πωλούνται στο 40% της τιμής του πρωτοτύπου, ώστε να διασφαλίσουμε το μειωμένο κόστος, και παράλληλα ότι αυτή η μείωση δεν θα αφορά στα φάρμακα κάτω από δέκα ευρώ, ώστε να μην υποκαθίστανται με άλλα ακριβότερα, που είναι φάρμακα που παράγει η ελληνική βιομηχανία. Την ελληνική βιομηχα-

νία πρέπει να την προστατεύσουμε, με την καλή έννοια του όρου, αλλά όχι να την αβαντάρουμε παράνομα. Εχω πει αρκετές φορές ότι στην Ελλάδα υπάρχουν πάρα πολύ καλές εταιρείες, είναι 20 πολύ σημαντικές εταιρείες φαρμάκων που είναι εταιρείες παραγωγής γενοσήμων. Με την πολιτική αυτή, θα προσαρμοστούμε στην πρακτική όλων των υπόλοιπων χωρών, δηλαδή θα αφήσουμε πίσω την υπέρογκη δαπάνη για τα φάρμακα χωρίς να αλλάξουμε τις παροχές στους ασφαλισμένους. Αξίζει να σας πω ενδεικτικά ότι στην Ελβετία συνταγογραφούν 90% γενόσημα, και στην Αμερική 85% γενόσημα. Προσπαθούμε να φτάσουμε τη δαπάνη εκεί που την έχουν όλοι οι Ευρωπαίοι, αλλά υπάρχουν κάποιοι που αντιστέκονται. Ακουσα και πολύ σοβαρούς καθηγητές πανεπιστημίου να συζητούν ένα ζήτημα αλλεργιών στα έκδοχα, ένα θέμα πιθανόν μη επαρκούς δείγματος στους ελέγχους βιοϊσοδυναμίας, και λοιπά προβλήματα από τη χρήση των γενοσήμων. Ολα αυτά, όμως, είναι ώρα να τα αποκαταστήσουμε ως ερωτήματα, με την κινδυνολογία δεν μπορούμε να πιέζουμε ούτε και να αφήνουμε τον κόσμο στην ασάφεια. Σε όσους λένε ότι πρέπει να υπάρξουν πιο εξειδικευμένα κέντρα ελέγχου θέλω να ξεκαθαρίσω ρητά και απερίφραστα σε κάθε πολίτη ότι στην Ελλάδα υπάρχουν έλεγχοι που αν ήταν μόνο ελληνικοί, θα είχε δίκιο ένας πολίτης να ανησυχεί. Οι εισαγωγές των γενόσημων φαρμάκων, όμως, διασταυρώνονται πάντα και με τους ευρωπαϊκούς ελέγχους, και αυτό καθιστά το σύστημά μας εγκυρότερο.


αγορά



Τα γενόσημα και ο ρόλος του ΕΟΦ Του Γιάννη Τούντα*

„

ενόσημο προϊόν είναι φαρμακευτικό προϊόν που έχει αναπτυχθεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι ίδιο με ήδη εγκεκριμένο προϊόν (το προϊόν αναφοράς) και είναι ασφαλές και αποτελεσματικό. Το γενόσημο προϊόν περιέχει την ίδια δραστική ουσία, όπως το προϊόν αναφοράς, σε ίδια ποσότητα. Η δραστική ουσία ενός φαρμάκου είναι το συστατικό που του προσδίδει τη θεραπευτική του αποτελεσματικότητα. Ολα τα φάρμακα συμπεριλαμβανομένων και των γενοσήμων ανεξάρτητα από τη χώρα παραγωγής τους (ΗΠΑ, Ινδία κά.), για να εισαχθούν και να κυκλοφορήσουν στην Ελλάδα, έχουν ε*Ο κ. Γιάννης Τούντας είναι λεγχθεί και πιστοποιηθεί από τον Ευρωαναπληρωτής καθηγητής παϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ) Κοινωνικής Ιατρικής του και τον Εθνικό Οργανισμό Φαρμάκων Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και (ΕΟΦ), ο οποίος διενεργεί συστηματιπρόεδρος του Εθνικού κά εργαστηριακούς έλεγχους και επιθεΟργανισμού Φαρμάκων. ωρήσεις. Επιπλέον, μετά την αδειοδότηση και κυκλοφορία των φαρμάκων, ο ΕΟΦ διενεργεί εργαστηριακούς δειγματοληπτικούς ελέγχους και τακτικές και έκτακτες επιθεωρήσεις. Η χρήση των γενόσημων φαρμάκων είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη στην Ευρωπαϊκή Ενωση με ποσοστό άνω του 50%. Προκειμένου να γίνει εναρμόνιση με τις χώρες της ΕΕ, είναι απαραίτητο να αυξηθεί η χρήση των γενοσήμων στη χώρα μας, με στόχο να φτάσει το 30% το 2012 -ενώ σήμερα στην Ελλάδα καταλαμβάνουν μόλις το 18% της αγοράς. Αυτό θα συμβάλει και στον εξορθολογισμό της συνταγογράφησης, στη μείωση της φαρμακευτικής σπατάλης και της σχετικής δαπάνης του Ελληνα ασφαλισμένου. Θα πρέπει να πούμε στο κοινό, με βάση τα παραπάνω, ότι ο ΕΟΦ διαχρονικά λαμβάνει τα απαραίτητα μέτρα για την προστασία της δημόσιας υγείας και συγχρόνως εφιστά την προσοχή για την ορθή χρήση των φαρμάκων και την άμεση αναφορά οποιουδήποτε προβλήματος εμφανιστεί. Σε ό,τι αφορά στην ασφάλεια και την αποτελεσματικότητά τους, τα γενόσημα προϊόντα αδειοδοτούνται μετά τη λήξη της περιόδου «αποκλειστικότητας» του πρωτότυπου φαρμάκου, η οποία διαρκεί συνήθως δέκα χρόνια. Η χορήγηση άδειας στα γενόσημα πραγματοποιείται, σύμφωνα με την ισχύουσα κοινοτική νομοθεσία από κάποια εθνική αρχή της ΕΕ, ή από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων, ενώ προβλέπει εξονυχιστική αξιολόγηση των επιστημονικών δεδομένων. Αυτή περιλαμβάνει και

μελέτη βιοϊσοδυναμίας ή μελέτη εξαίρεσης από την υποβολή μελέτης βιοϊσοδυναμίας, ανάλογα με την περίπτωση. Ο ΕΟΦ, όπως και οι αντίστοιχοι Οργανισμοί Φαρμάκων των λοιπών κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αξιολογούν τις μελέτες βιοϊσοδυναμίας. Πραγματοποιεί μετεγκριτικό έλεγχο ποιότητας, αποτελεσματικότητας και ασφάλειας, με εργαστηριακούς ελέγχους δειγμάτων φαρμάκων, με τακτικές και αιφνίδιες επιθεωρήσεις σε εργοστάσια παραγωγής και χώρους διακίνησης και με το σύστημα «φαρμακοεπαγρύπνησης», σύμφωνα με το οποίο κάθε γιατρός ή κάτοχος άδειας κυκλοφορίας υποχρεούται να παρακολουθεί την ασφάλεια και αποτελεσματικότητα των φαρμάκων και να αναφέρει σχετικά στον ΕΟΦ. Αναλυτικότερα, πραγματοποιούνται εργαστηριακοί έλεγχοι δειγμάτων φαρμάκων που προέρχονται: α) από τακτικές προγραμματισμένες δειγματοληψίες, οι οποίες κατά κανόνα σχεδιάζονται ανά δραστική ουσία, β) από καταγγελίες υγειονομικού προσωπικού, ασθενών, νοσοκομείων, γ) μέσω του Δικτύου των Επίσημων Εργαστηρίων Ελέγχου Φαρμάκων (OMCL), σε Προγράμματα Επιτήρησης της Ευρωπαϊκής Αγοράς Φαρμάκων (Market Surveillance Studies - MSS). Επίσης, γίνονται τακτικές και αιφνίδιες επιθεωρήσεις σε εργοστάσια παραγωγής και χώρους διακίνησης (φαρμακαποθήκες, φαρμακεία, νοσοκομεία). Στην Ελλάδα ο ΕΟΦ επιθεωρεί τα 56 φαρμακευτικά εργοστάσια και τις 150 περίπου φαρμακαποθήκες. Για τα φαρμακευτικά προϊόντα που παράγονται σε τρίτες χώρες (πχ. Ινδία, ΗΠΑ, κά.) και εισάγονται στην ΕΕ, απαραίτητη προϋπόθεση αποτελεί η επιθεώρηση από μία αρμόδια αρχή της ΕΕ, ομοίως και από τον ΕΟΦ, και η έκδοση σχετικού EU GMP Certificate (Ευρωπαϊκό Πιστοποιητικό Καλής Παραγωγής). Μόνον τα εργοστάσια στα οποία έχει χορηγηθεί ένα τέτοιο πιστοποιητικό επιτρέπεται να παράγουν για την ΕΕ και τη χώρα μας. Αναφορικά με τις δραστικές πρώτες ύλες, υποχρεωτικά συμμορφώνονται με τις κοινοτικές απαιτήσεις Κανόνων Καλής Παραγωγής, είτε παράγονται στην ΕΕ, είτε σε τρίτες χώρες, και ελέγχονται ανάλογα. Ο μετεγκριτικός έλεγχος συμπληρώνεται με το σύστημα «φαρμακοεπαγρύπνησης». Κάθε κάτοχος άδειας κυκλοφορίας υποχρεούται να παρακολουθεί την ασφάλεια και αποτελεσματικότητα των προϊόντων του και να αναφέρει σχετικά στον ΕΟΦ. Επιπλέον, οι επαγγελματίες υγείας πρέπει να αναφέρουν στον ΕΟΦ, μέσω της κίτρινης κάρτας, τις ανεπιθύμητες ενέργειες που εκτιμούν πως συσχετίζονται με τη λήψη του φαρμάκου.


 αγορά

«H Ελλάδα 10 χρόνια μετά»… και έπειτα από επτά μήνες Της Φαίης Κοσμοπούλου*

œ

ο Σεπτέμβριο του 2011 υποδεχτήκαμε με χαρά την κυκλοφορία της ανεξάρτητης έρευνας της ΜcKinsey («H Ελλάδα 10 χρόνια μετά»), στην οποία ο κλάδος της παραγωγής των γενόσημων φαρμάκων στη χώρα μας χαρακτηριζόταν ως ένας από τους «αναδυόμενους αστέρες» της ελληνικής οικονομίας. Σύμφωνα με τη μελέτη, με προϋπόθεση το κατάλληλο ρυθμιστικό πλαίσιο που θα εξασφάλιζε ένα αναπτυξιακό περιβάλλον, η εγχώρια παραγωγή γενόσημων φαρμάκων θα μπορούσε να αποτελέσει έναν από τους βασικούς μοχλούς ανάπτυξης και αναγέννησης της ελληνικής οικονομίας. Οσο και αν αποτέλεσε για την εγχώρια φαρμακοβιομηχανία η αναγνώριση αυτή ένα ευχάριστο γεγονός, δεν αποτέλεσε όμως ιδιαίτερη έκπληξη. Εδώ και πολλά χρόνια, η ελληνική φαρμακοβιομηχανία εργάζεται εντατικά, παράγει, επενδύει, εξάγει, έχοντας κερδίσει τη διεθνή αναγνώριση και έχοντας προσφέρει στην ελληνική οικονομία όσο ελάχιστοι κλάδοι. Ηδη εδώ και χρόνια, επίσης, έχουμε καταθέσει προτάσεις, ζητώντας τη λήψη των κατάλληλων μέτρων που θα επέτρεπαν την περαιτέρω ανάπτυξη της ελληνικής φαρμακοβιομηχανίας και ταυτόχρονα θα επέφεραν μείωση και εξορθολογισμό της φαρμακευτικής δαπάνης. Εχουμε προτείνει ένα σύστημα επώνυμων γενοσήμων με κίνητρα σε γιατρούς και ασθενείς, με τιμές αναφοράς και rebate ανά θεραπευτική κατηγορία και με την εφαρμογή θεραπευτικών πρωτοκόλλων και οδηγιών συνταγογράφησης. Δυστυχώς, όμως, δεν έχουμε εισακουστεί. Αντιθέτως, γινόμαστε μάρτυρες -ιδίως τους τελευταίους μήνες- μίας σειράς μέτρων των οποίων η εφαρμογή πλήττει την εγχώρια παραγωγή φαρμάκων. Αποκορύφωμα αποτελεί το μέτρο της συνταγογράφησης με βάση τη δραστική ουσία. Με την εφαρμογή του μέτρου αυτού, η αγορά θα κατακλυστεί με εισαγόμενα, ανώνυμα φάρμακα αμφιβόλου ποιότητας, καθώς μοναδικό κριτήριο για την επιλογή του ιατρού απαιτείται να είναι η τιμή του φαρμάκου! Οι ελληνικές φαρμακοβιομηχανίες που πα-

ράγουν ποιοτικά, αποτελεσματικά επώνυμα, γενόσημα φάρμακα, με την εγγύηση των απαραίτητων μελετών και των τακτικών ελέγχων από τον ΕΟΦ και την ΕΜΑ, είναι αδύνατο να ακολουθήσουν μία λογική επιδίωξης της πάση θυσία χαμηλότερης τιμής. Και αυτό γιατί διατηρούν πάνω από το 50% των θέσεων εργασίας του κλάδου, έχουν τεράστια πάγια έξοδα, υψηλό κόστος συμμόρφωσης στα αυστηρά ευρωπαϊκά ποιοτικά πρότυπα, ενώ έχουν δεσμεύσει σημαντικούς πόρους σε επενδύσεις. Αποτέλεσμα της εφαρμογής του μέτρου θα είναι οι μισές τουλάχιστον παραγωγικές μονάδες να κλείσουν, εξωθώντας στην ανεργία 3.000 εργαζόμενους και επιφέροντας απώλεια φο- *Η κ. Φαίη Κοσμοπούλου είναι ρολογικών και ασφαλιστικών εσό- γενική διευθύντρια της δων και τεχνογνωσίας. Η χώρα μας Πανελλήνιας Ενωσης θα γίνει πλήρως εξαρτώμενη από Φαρμακοβιομηχανίας (ΠΕΦ). τα εισαγόμενα φάρμακα, τόσο στα πρωτότυπα (τη στιγμή που ήδη το έλλειμμα στο εμπορικό ισοζύγιο στο χώρο των φαρμάκων άγγιξε τα τελευταία χρόνια τα τρία δισ. ευρώ!), όσο πλέον και στα γενόσημα και οι εισαγωγείς θα μπορούν να αυξήσουν τις τιμές σύμφωνα με τη στρατηγική τους, αφού πρώτα έχουν «βγάλει από τη μέση» την ελληνική φαρμακοβιομηχανία. Την ίδια στιγμή, η φαρμακευτική δαπάνη θα αυξηθεί, αντί να μειωθεί, λόγω της έντασης του φαινομένου της υποκατάστασης. Ο Ελληνας ιατρός, ανησυχώντας για την ασφάλεια και την εξέλιξη της θεραπείας του ασθενούς του, θα προτιμήσει για τις ίδιες ενδείξεις να συνταγογραφήσει τα ακριβότερα πρωτότυπα με προστασία πατέντας. Η ελληνική φαρμακοβιομηχανία είναι μέρος της λύσης, μπορεί να προσφέρει στην ελληνική οικονομία όσο ελάχιστοι άλλοι κλάδοι και να συμβάλει στη μείωση της φαρμακευτικής δαπάνης. Χαρακτηριστικά, με το κατάλληλο πλαίσιο η εγχώρια παραγωγή θα μπορούσε να καλύπτει πάνω από το 50% των φαρμάκων με χαμηλές πάντα τιμές. Αντιμετωπίζεται, όμως, δυστυχώς, σαν τον «εύκολο στόχο» και όχι… ως ένας «αναδυόμενος αστέρας».


αγορά 

Ο αναδυόμενος αστέρας

πρόσφατη κρίση χρέους οδήγησε στην υιοθέτηση πολλών μέτρων λιτότητας, αξίας πολλών δισεκατομμυρίων ευρώ για την αντιμετώπιση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων. Η ελληνική κυβέρνηση έχει ήδη νομοθετήσει σημαντικές μεταρρυθμίσεις προς την κατεύθυνση της εργασιακής ευελιξίας, του εξορθολογισμού των δαπανών του δημόσιου τομέα και της απελευθέρωσης των αγορών. Παράλληλα, όμως, με τη δημοσιονομική προσαρμογή, απαιτείται η Ελλάδα να επιτύχει οικονομική ανάπτυξη. Η εφαρμογή του δημοσιονομικού προγράμματος πρέπει να συνοδευτεί από το σχεδιασμό και την εφαρμογή ενός μακροπρόθεσμου/βιώσιμου νέου μοντέλου ανάπτυξης της Ελλάδας. Η μελέτη «Η Ελλάδα 10 χρόνια μπροστά» επιδιώκει να καλύψει αυτό το κενό. Προτείνει την υιοθέτηση ενός νέου μοντέλου ανάπτυξης της Ελλάδας, που μπορεί να δημιουργήσει 49 δισ. ευρώ σε ετήσια Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία 1 (55 δισ. ευρώ σε όρους ΑΕΠ) και 520.000 νέες θέσεις εργασίας εντός δέκα ετών σε μόλις πέντε μεγάλους κλάδους και οκτώ αναδυόμενους υποκλάδους της οικονομίας. Ενας από τους πολλά υποσχόμενους «αστέρες» -εξειδικευμένοι υποκλάδοι οικονομικής δραστηριότητας, στους οποίους η Ελλάδα κατέχει σχετικό συγκριτικό πλεονέκτημα- είναι και τα γενόσημα φάρμακα. Σύμφωνα με την έρευνα, θα μπορούσε να προχωρήσει η σταδιακή απελευθέρωση των αγορών με στόχο την ανάπτυξη, ιδιαίτερα σε τομείς όπου υπάρχει είτε η τεχνογνωσία είτε η δυνατότητα να δημιουργηθούν μεγαλύτερες παραγωγικές μονάδες. Η δυσχερής δημοσιονομική κατάσταση της ελληνικής οικονομίας, αλλά και η δέσμευση της κυβέρνησης για την αύξηση της χαμηλής σήμερα διείσδυσης των γενόσημων φαρμάκων (μόνο 32% των πωλήσεων φαρμάκων εκτός πατέντας, σε σχέση με άνω του 60% σε Γερμανία, Ιτα-

λία και Ηνωμένο Βασίλειο) υποδεικνύουν πιθ��νώς ευνοϊκές συνθήκες για την τοπική αγορά γενόσημων φαρμάκων, η οποία, υπό προϋποθέσεις, θα μπορούσε να αυξήσει το μέγεθός της (από εγχώριες πωλήσεις και εξαγωγές), από περίπου 1,2 δισ. ευρώ το 2010 σε 2,2 δισ. ευρώ το 2021. Η προοπτική αυτή αποτελεί ένα σημαντικό «παράθυρο ευκαιρίας» για την εγχώρια βιομηχανία, η οποία θα μπορούσε να αξιοποιήσει το επερχόμενο κύμα ανάπτυξης (εντός Ελλάδας, αλλά και σε γειτονικές αγορές) και να κινηθεί προς τη δημιουργία «εθνικών πρωταθλητών» στην παραγωγή γενοσήμων. Μία τέτοια εξέλιξη θα συνεισφέρει σημαντικά στην αύξηση της προστιθέμενης αξίας και της απασχόλησης στον κλάδο, αλλά και στην ευρύτερη ελληνική οικονομία. Οι κύριες δράσεις, οι οποίες θα επέτρεπαν στην εγχώρια βιομηχανία να αξιοποιήσει τις ευκαιρίες ανάπτυξης του κλάδου, ομαδοποιούνται σε τέσσερις στρατηγικές κατηγορίες: • Βελτίωση της ελκυστικότητας και αύξηση της διείσδυσης των γενόσημων φαρμάκων. Ο κλάδος θα μπορούσε να ωφεληθεί σημαντικά από μία συστηματική εκστρατεία ενημέρωσης, η οποία θα παρέχει εγγυήσεις ποιότητας και θα τονίζει τις θετικές συνέπειες της χρήσης γενοσήμων. Παράλληλα, η πολιτεία μπορεί να αναπτύξει μία συνολική στρατηγική ανάπτυξης των γενοσήμων, που να περιλαμβάνει τη λεπτομερή καταγραφή των απαιτούμενων κινήτρων για τους εμπλεκομένους, πχ. γιατρούς, φαρμακοποιούς, ασφαλιστικά ταμεία, αλλά και ασθενείς (μέσω της καθιέρωσης περιθωρίου κέρδους σε απόλυτη τιμή για το φαρμακοποιό, και μοντέλο συγχρηματοδότησης για τους ασθενείς). Είναι αναγκαίος ο ανασχεδιασμός της δομής πωλήσεων των εταιρειών, τόσο για τη μείωση του σχετικού κόστους, όσο και για την καλύτερη προσέγγιση των φορέων που επηρεάζουν τις


 αγορά

των γενοσήμων Επιμέλεια: Θάνος Τριανταφύλλου

αποφάσεις στη συνταγογράφηση, καθώς και για την αποτελεσματικότερη ανταπόκριση στις νέες διαδικασίες προμηθειών φαρμάκων από τα νοσοκομεία και τα ταμεία. Επιπλέον, είναι σημαντικός ο ρόλος της πολιτείας στον καθορισμό ενός σχεδίου για τη σταδιακή μείωση των τιμών των γενοσήμων (σε αντίθεση με πρόωρες «απότομες» μειώσεις), με στόχο αφενός την ώθηση της αγοράς γενοσήμων και την άσκηση πίεσης στον κλάδο για λειτουργικές βελτιώσεις και μείωση κόστους, και αφετέρου την παροχή επαρκούς χρόνου για την προσαρμογή και περαιτέρω «συγκέντρωση» των εταιρειών του κλάδου. Σχετικές δράσεις θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν την άρση πιθανών ρυθμιστικών και νομικών εμποδίων -σχετικών με τις διαδικασίες έγκρισης γενοσήμων και βιοϊσοδύναμων- για τη μείωση του κόστους και του απαιτούμενου χρόνου έγκρισης νέων προϊόντων, καθώς και την παροχή εγγυήσεων ποιότητας (μέσω πιστοποιήσεων) σε γιατρούς και ασθενείς. Βελτίωση της ανταγωνιστικότητας μέσω κλίμακας, εστίασης και καινοτομίας. Η εγχώρια βιομηχανία απαιτεί σημαντική συγκέντρωση παραγωγικής δυναμικότητας, ώστε να αποκτήσει την κλίμακα και την αποδοτικότητα που απαιτείται σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον και να μπορέσει να αντεπεξέλθει αποτελεσματικά στο διεθνή ανταγωνισμό. Επιπλέον, ο κλάδος απαιτείται να εστιάσει στις κατάλληλες υποκατηγορίες προϊόντων και σε υψηλής προστιθέμενης αξίας έρευνα και ανάπτυξη, να συγκεντρώσει τα σχετικά εξειδικευμένα στελέχη και να επιδιώξει την καινοτομία, σε νέες συσκευές ή συνδυασμούς φαρμάκων. Η πολιτεία θα μπορούσε να διευκολύνει τέτοιες κινήσεις, μέσω φορολογικών ελαφρύνσεων για επενδύσεις σε παραγωγικές μονάδες, έρευνα και ανάπτυξη, και εξαγωγική δραστηριότητα, με παράλληλη εντατι-

κοποίηση των μηχανισμών ελέγχου ποιότητας για τη βελτίωση ποιότητας των παραγόμενων προϊόντων. Διείσδυση σε υποσχόμενες αγορές του εξωτερικού. Οι ελληνικές εταιρείες γενοσήμων θα μπορούσαν να επεκτείνουν περαιτέρω τις διεθνείς δραστηριότητές τους, τόσο σε γειτονικές αγορές, όσο και σε άλλες επιλεγμένες αγορές, όπου υπάρχουν συγκριμένες ευκαιρίες (Βαλκάνια, Ηνωμένο Βασίλειο, Γερμανία, Γαλλία, Ρωσία). Μία τέτοια στρατηγική θα βοηθούσε τις εταιρείες να διασφαλίσουν και να αυξήσουν τα έσοδά τους, με παράλληλη αύξηση της κλίμακας και καλύτερη αξιοποίηση της παραγωγικής τους δυναμικότητας. Ταυτόχρονα, θα συνεισέφερε σε σημαντικό βαθμό στη διαφοροποίηση των δραστηριοτήτων τους. Ενώ ένα μέρος αυτής της μεγέθυνσης μπορεί να προέλθει μέσω οργανικής ανάπτυξης, η επίτευξη της απαιτούμενης κλίμακας και η πρόσβαση στις διεθνείς αγορές μπορεί να απαιτήσει συγκεκριμένο σχέδιο στοχευμένων εξαγορών και συγχωνεύσεων. Διασφάλιση πρόσβασης σε εναλλακτικές πηγές χρηματοδότησης. Οι περισσότερες από τις δράσεις που περιγράφονται παραπάνω θα απαιτήσουν σημαντικά πρόσθετα κεφάλαια, τα οποία απουσιάζουν σήμερα από τον κλάδο, δεδομένης της δυσκολίας εξασφάλισης τραπεζικού δανεισμού, αλλά και των υφιστάμενων χρεών προς τις φαρμακευτικές εταιρείες. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι ελληνικές εταιρείες θα πρέπει να στοχεύσουν σε χρηματοδότηση μέσω ιδιωτικών κεφαλαίων, -Private Equity ή Venture Capital. Την ίδια στιγμή, η πολιτεία μπορεί να επανεξετάσει τη δυνατότητα διευθέτησης των εκκρεμών χρεών μέσω συμψηφισμού του ΦΠΑ ή άλλων πληρωμών, με σκοπό την -κατά το δυνατόν- ενίσχυση της ρευστότητας των εταιρειών και τη μείωση του κόστους χρηματοδότησης και κεφαλαίου κίνησης.


αγορά 

Ο οικονομικός ρόλος των στο σύστημα

“

ετά την παρέλευση χρονικού διαστήματος, το οποίο καθορίζεται από τη νομοθεσία και παρέχει στον εφευρέτη του φαρμάκου να πουλά κατ’ αποκλειστικότητα το φαρμακευτικό προϊόν, άλλες εταιρείες έχουν το δικαίωμα να παράγουν και να πωλούν ουσιωδώς όμοια φάρμακα (γενόσημα/generics) με τα πρωτότυπα. Οι εταιρείες αυτές δεν υφίστανται κόστος από έρευνα και ανάπτυξη του φαρμακευτικού προϊόντος. Τα γενόσημα προϊόντα έχουν την ίδια δραστική ουσία με τα αντίστοιχα πρωτότυπα και επομένως, είναι συγκρίσιμα, αν και δεν είναι απαραίτητο να είναι και ταυτόσημα (πχ. έχουν διαφορετικά έκδοχα). Ο οικονομικός ρόλος των πρωτότυπων και αντιγράφων φαρμάκων είναι προφανής. Η προστασία της πατέντας που παρέχεται στο πρωτότυπο επιτρέπει στη φαρμακοβιομηχανία έρευνας να κάνει α*Ο κ. Βασίλης Κοντοζαμάνης πόσβεση του υψηλού κόστους (το οείναι πρώην πρόεδρος του ποίο αποτελεί και ιστορικό κόστος καΕΟΦ. τά την κυκλοφορία του προϊόντος) και παράλληλα, να αποκομίσει λογικά κέρδη που θα της επιτρέψουν να συνεχίσει την καινοτομία. Από την άλλη πλευρά, με τα γενόσημα φαρμακευτικά προϊόντα οι ασθενείς-καταναλωτές επωφελούνται από τη χαμηλότερη τιμή δοκιμασμένων στην ιατρική πρακτική προϊόντων και ως εκ τούτου προκύπτουν, μεταξύ άλλων, σημαντικές οικονομίες για τους τελικούς πληρωτές που είναι το σύστημα υγείας ή τα ασφαλιστικά ταμεία. Η αξία ενός φαρμάκου έγκειται στη δραστική ουσία που περιέχει. Ο κατασκευαστής του φαρμακευτικού

προϊόντος δίνει στο προϊόν μία εμπορική ονομασία, ώστε να το εγκαθιδρύσει και να το καταξιώσει στην αγορά. Για τον ίδιο ακριβώς λόγο, τα γενόσημα φαρμακευτικά προϊόντα δύνανται να διατίθενται στην αγορά με εμπορική ονομασία. Από οικονομικής άποψης, η ύπαρξη αντιγράφων με εμπορική ονομασία στοχεύει στο να αποτρέψει τα υπερβολικά κέρδη που θα μπορούσε να αποκομίσει ο κατασκευαστής αντιγράφων φαρμάκων αν υπήρχε, μετά τη λήξη της προστασίας ιδιοκτησίας του προϊόντος (πατέντα), ένα μόνο γενόσημο προϊόν στην αγορά. Επομένως, τόσο οι καταναλωτές όσο και τα ασφαλιστικά ταμεία έχουν όφελος, εάν ικανός αριθμός γενόσημων προϊόντων κυκλοφορεί στην αγορά.

Πολιτικές που επηρεάζουν τη ζήτηση γενόσημων προϊόντων Οι κυβερνήσεις των κρατών είναι σε θέση να επηρεάσουν με τους εξής τρόπους τη ζήτηση γενόσημων προϊόντων: • Επιτρέπουν είτε την υποκατάσταση πρωτότυπων προϊόντων με γενόσημα είτε μεταξύ γενοσήμων. • Επιτρέπουν τη θεραπευτική υποκατάσταση (χορήγηση διαφορετικής δραστικής ουσίας από τη συνταγογραφούμενη). • Παρέχουν οικονομικά και μη κίνητρα προς τους γιατρούς, ώστε να συνταγογραφούν δραστικές ουσίες. • Παρέχουν οικονομικά και μη κίνητρα προς τους φαρμακοποιούς, ώστε να χορηγούν γενόσημα φαρμακευτικά προϊόντα. • Καθορίζουν τις τιμές στα πρωτότυπα και αντίγραφα φάρμακα.


 αγορά

γενόσημων φαρμάκων υγείας • • •

Χρησιμοποιούν συστήματα αποζημίωσης που επηρεάζουν τη ζήτηση για γενόσημα. Επιτρέπουν ή αρνούνται το δικαίωμα στους ασθενείς να αποδέχονται υποκατάστατα φάρμακα. Εφαρμόζουν συστήματα συμμετοχής των ασθενών (co-payment) που τους καθιστούν ευαίσθητους στις τιμές των προϊόντων, και επομένως τους αναγκάζουν να αναζητήσουν φτηνότερα προϊόντα. Εφαρμόζουν σχέδια που επιτρέπουν την έγκριση και παραγωγή γενόσημων προϊόντων πριν από τη λήξη της πατέντας.

Θέματα που αφορούν τους γιατρούς Μελέτες στη βιβλιογραφία έχουν καταδείξει ότι οι γιατροί έχουν ελάχιστη γνώση αναφορικά με τις συγκριτικές τιμές διάφορων φαρμάκων, περιλαμβανομένων των διαφορών τιμών ανάμεσα σε πρωτότυπα και γενόσημα. Για να εξοικειωθούν οι γιατροί με τη δαπάνη των φαρμάκων, τους παρέχονται οικονομικά και μη οικονομικά κίνητρα. Από οικονομικής άποψης, τα οικονομικά κίνητρα εγείρουν το ζήτημα του «ηθικού κινδύνου» (moral hazard), του προβλήματος δηλαδή που δημιουργείται από τις ενέργειες κάποιων, στη συγκεκριμένη περίπτωση των γιατρών, με απώτερο σκοπό το προσωπικό τους κέρδος, αλλά πάντα άσχετα με το συμφέρον του πελάτη, σ��η συγκεκριμένη περίπτωση του νοσοκομείου ή του ασφαλιστικού ταμείου που αποζημιώνει το φαρμακευτικό προϊόν. Στην περίπτωση των υπηρεσιών υγείας, ο ηθικός κίνδυνος προκύπτει από το γεγονός ότι οι γιατροί

Του Βασίλη Κοντοζαμάνη*

έχουν ταυτόχρονα την ιδιότητα να δρουν ως «μεσάζοντες» τόσο των ασφαλιστικών οργανισμών, όσο και των ασθενών τους. Ζήτημα ηθικού κινδύνου εγείρεται λιγότερο στην περίπτωση παροχής μη οικονομικών κινήτρων. Σε αυτή την περίπτωση, ορθολογική συνταγογράφηση μπορεί να λάβει χώρα μόνο αν ο γιατρός έχει την κατάλληλη πληροφόρηση σχετικά με το κόστος και τα θεραπευτικά αποτελέσματα των φαρμάκων. Η χρήση, βέβαια, μη οικονομικών κινήτρων προαπαιτεί την ύπαρξη μηχανισμών ελέγχου, παρακολούθησης και ενημέρωσης του συνταγογραφικού προφίλ των γιατρών. Αποτελεί αξίωμα της οικονομικής επιστήμης το γεγονός ότι οι αγορές λειτουργούν καλύτερα, εάν είναι διαθέσιμη ακριβής και έγκαιρη πληροφόρηση. Βέβαια, η ύπαρξη χιλιάδων προϊόντων σε διαφορετικές μορφές, περιεκτικότητες και συσκευασίες κάνουν δύσκολη τη σύγκριση μεταξύ προϊόντων για τους γιατρούς. Η πληροφορική όμως δίνει λύσεις στο πρόβλημα παρέχοντας λύσεις κυρίως μέσω της χρήσης βάσεων δεδομένων. Μία καλή βάση δεδομένων μπορεί να αποτελέσει, μέσω της άμεσης και έγκυρης πληροφόρησης που παρέχει, τη βάση για ορθολογική συνταγογράφηση από την πλευρά των γιατρών. Αναφορικά με τη χρήση των γενοσήμων στη χώρα μας, στη σημερινή δύσκολη οικονομική συγκυρία, επιβάλλεται η προώθηση των γενόσημων φαρμάκων, όχι μόνο επειδή είναι φτηνότερα, αλλά επειδή η χρήση τους εξοικονομεί πόρους και συμβάλλει στην οικονομική αποδοτικότητα του συστήματος υγείας.


αγορά 

Ελεγχος και κουλτούρα πρόληψης Της Πόπης Καλαϊτζή*

œ

ο φάρμακο είναι το ευγενέστερο των αγαθών. Από αυτό εξαρτάται η υγεία, η ποιότητα ζωής και πολλές φορές η επιβίωσή μας. Επί της αρχής, είναι λάθος να το αντιμετωπίζουμε με μοναδικό κίνητρο το χαμηλό κόστος. Στο πλαίσιο αυτό, το ζήτημα των γενόσημων φαρμάκων πρέπει να προσεγγιστεί σε τρία επίπεδα: σε σχέση με τη συνολική κατανάλωση φαρμάκων, σε σχέση με το κόστος τους, και φυσικά σε σχέση με την ποιότητά τους. Οι έρευνες δείχνουν πως η κατανάλωση φαρμάκων αλλά και η φαρμακευτική δαπάνη στην Ελλάδα είναι αρκετά αυξημένες σε σχέση με τους διεθνείς στατιστικούς δείκτες. Είναι χαρακτηριστικό ότι η χρήση πχ. αντιβιοτικών στην Ελλάδα είναι τρεις φορές πάνω από το μέσο όρο των χωρών του ΟΟΣΑ. Σε κάθε περίπτωση, αυτό είναι αποτέλεσμα έλλειψης κουλτούρας πρόληψης, αλλά και διαπλοκής επίορκων γιατρών με τη φαρμακοβιομηχανία. Ιδιαίτερα το τελευταίο συνιστά μια αυταπόδεικτη παθογένεια ενός συστήματος, η θεραπεία του οποίου είναι στοίχημα *Η κ. Πόπη Καλαϊτζή είναι και πρόκληση. ιατρός. Η πραγματικότητα είναι πως το κόστος των γενόσημων φαρμάκων είναι χαμηλότερο και υπό αυτή την έννοια, η χρήση τους συμβάλλει στη μείωση του κόστους της φαρμακευτικής δαπάνης. Γεγονός που δεν λειτούργησε αποτρεπτικά στην ανωτέρω συστημική παθογένεια. Ως εκ τούτου οι εταιρείες γενόσημων φαρμάκων δεν ήταν εκτός των κυκλωμάτων διαφθοράς στο χώρο της υγείας, καθώς προέτρεπαν και εκείνες συναδέλφους να υπερσυνταγογραφούν. Παρόλα αυτά, ακόμη και σε αυτό το πρόβλημα της ευρύτερης αγοράς φαρμάκων, δεν θα ανακαλύψουμε τον τροχό. Τα βασικό ζητούμενο είναι η ποιότητά τους, για

την οποία απαιτούνται αυστηροί και συστηματικοί ποιοτικοί έλεγχοι. Πρέπει να διευκρινιστεί ότι όλα τα γενόσημα φάρμακα δεν είναι ίδια. Στις χώρες της Ευρώπης, στις οποίες συνταγογραφούνται κατά κόρον, πραγματοποιούνται ποιοτικοί έλεγχοι που διασφαλίζουν την ποιότητά τους. Στη χώρα μας, τα φάρμακα που κυκλοφορούν πληρούν βεβαίως τις απαραίτητες προϋποθέσεις έγκρισης, ωστόσο οι ποιοτικοί έλεγχοι είναι πιο «χαλαροί» και αυτό είναι ένα ζήτημα που πρέπει να αντιμετωπιστεί. Ακόμη και αν δεχτούμε ότι η ποιότητα των φαρμάτων θα διασφαλιστεί πλήρως, ακόμη και αν θεωρήσουμε τη χρήση τους συμφέρουσα σε ό,τι αφορά στη φαρμακευτική δαπάνη, η συζήτηση για τα γενόσημα δεν μπορεί να αποκοπεί από το κεντρικό ζήτημα της υπερκατανάλωσης φαρμάκων. Αυτό πρέπει να αλλάξουμε, επειδή η υπερκατανάλωση φαρμάκων είναι επικίνδυνη. Για αυτό και χρειάζεται να δημιουργήσουμε κουλτούρα πρόληψης και σωστής ενημέρωσης, παράλληλα με μηχανισμούς ελέγχου και διαφάνειας στο χώρο της υγείας. Αποτελεί πλέον αναγκαιότητα η ταχύτατη ολοκλήρωση της μηχανοργάνωσης του συστήματος υγείας σε συνδυασμό με την εισαγωγή των διαγνωστικών και θεραπευτικών πρωτοκόλλων και την ηλεκτρονική κάρτα του ασθενούς. Τα συστήματα αυτά θεωρούνται εκ των ων ουκ άνευ σε όλες τις σύγχρονες χώρες, ενώ εάν είχαν ολοκληρωθεί, τότε το ΕΣΥ θα εξοικονομούσε πάνω από το 20% επί των συνολικών δαπανών υγείας που σήμερα «θυσιάζονται» στο βωμό της σπατάλης και της κακοδιαχείρισης. Πρόκειται για ποσό που ισοδυναμεί με ολόκληρη την ετήσια δημόσια φαρμακευτική. Ολα αυτά θα πρέπει να τα σκεφτούμε σοβαρά, χωρίς να υποβιβάσουμε την ποιότητα, την ασφάλεια και τη θεραπευτική αποτελεσματικότητα του φαρμάκου.



αγορά+ - Μάρτιος 2012