Issuu on Google+


ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

MEHMET ALİ KÖTÜĞ


ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ MEHMET ALİ KÖTÜĞ

EDİTÖR MEHMET ALİ KÖTÜĞ

ÖN – ARKA KAPAK MEHMET ALİ KÖTÜĞ

İMTİYAZ SAHİBİ MEHMET ALİ KÖTÜĞ

YASAL UYARI Bu eserde yer alan görseller ve yazılar eser sahibine aittir. İzinsiz hiçbir şekilde kullanılamaz.

Her hakkı saklıdır. All rights reserved.

ŞIRNAK - 2015


İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER ........................................................................................................... İ ÖNSÖZ ................................................................................................................. Xİ ÖZGEÇMİŞ ........................................................................................................... Xİİ ÖZET ................................................................................................................. XVİİ KISALTMALAR .................................................................................................. XVİİİ ÖRNEKLER DİZİNİ ............................................................................................... XİX TABLOLAR DİZİNİ ............................................................................................... XXİ GİRİŞ ..................................................................................................................... 1 A.

KONU .............................................................................................................. 2

B.

AMAÇ ............................................................................................................. 2

C.

YÖNTEM ......................................................................................................... 3

BİRİNCİ BÖLÜM KAVRAMSAL ÇERÇEVE A.

DİL .................................................................................................................. 5 1.

Dilin Birimleri .............................................................................................. 5

2.

Dilin Özellikleri ............................................................................................ 6

3.

Dilin İşlevleri ............................................................................................... 8 a)

Göndergesel İşlev ................................................................................................8

b)

Heyecana Bağlı İşlev ............................................................................................8

c)

Alıcıyı Harekete Geçirme İşlevi ............................................................................9

d)

Kanalı Kontrol İşlevi .............................................................................................9

i


e)

Dil Ötesi (Üst Dil)İşlevi .......................................................................................10

f)

Şiirsel (Sanatsal) İşlev ........................................................................................10

4.

Dil ve Kültür İlişkisi .................................................................................... 11

5.

Bir Dil Olarak Türkçe ................................................................................. 13

B.

a)

Türkçenin Dönemleri .........................................................................................13

b)

Türkçenin Ses Özellikleri ....................................................................................14

c)

Türklerin Kullandığı Alfabeler ............................................................................15 (1)

Göktürk Alfabesi .......................................................................................15

(2)

Uygur Alfabesi ..........................................................................................16

(3)

Arap-İslam Alfabesi ...................................................................................16

(4)

Kiril Alfabesi ..............................................................................................16

(5)

Latin Alfabesi ............................................................................................17

ANLATIM ...................................................................................................... 17 1.

Anlatımın Amacı ....................................................................................... 17

2.

Anlatım İlkeleri ......................................................................................... 18 a)

Açıklık ................................................................................................................18

b)

Duruluk ..............................................................................................................19

c)

Özlülük...............................................................................................................19

d)

Yalınlık ...............................................................................................................19

e)

Doğallık ..............................................................................................................20

f)

Akıcılık ...............................................................................................................20

g)

Çeşitlilik .............................................................................................................21

h)

Özgünlük............................................................................................................21

i)

Etkileyicilik .........................................................................................................21

3.

Anlatım Biçimleri (Teknikleri) ................................................................... 22 a)

Açıklayıcı Anlatım ..............................................................................................22

b)

Öyküleyici Anlatım .............................................................................................24

c)

Betimleyici (Tasvir Edici) Anlatım ......................................................................26

d)

(1)

Konuları Bakımından Betimleme Türleri ...................................................27

(2)

Amaçları Bakımından Betimleme Türleri ..................................................27 Tartışmacı Anlatım ............................................................................................28

ii


4.

Anlatımda Düşünceyi Geliştirme Yolları ................................................... 31 a)

Tanımlama .........................................................................................................31

b)

Örneklendirme ..................................................................................................31

c)

Karşılaştırma ......................................................................................................32

d)

Tanık Gösterme (Alıntı Yapma) ..........................................................................33

e)

Sayısal Verilerden Yararlanma ...........................................................................34

f)

Benzetme ..........................................................................................................34

g)

Duyulardan Yararlanma .....................................................................................34

h)

Somutlama ........................................................................................................34

i)

Soyutlama..........................................................................................................35

5.

Söz Sanatları ............................................................................................. 35 a)

Teşbih(Benzetme) .............................................................................................35

b)

İstiare(Eğretileme) .............................................................................................36

c)

Kinaye ................................................................................................................37

d)

Mecaz-ı Mürsel(Ad Aktarması) ..........................................................................37

e)

Teşhis (Kişileştirme) ...........................................................................................38

f)

İntak (Konuşturma) ...........................................................................................38

g)

Tecahül-i Arif (Bilmezlikten Gelme) ...................................................................39

h)

Hüsn-İ Ta’lil (Güzel Neden Bulma) .....................................................................40

i)

Mübalağa (Abartma) .........................................................................................40

j)

Tezat (Zıtlık/Karşıtlık) .........................................................................................41

k)

Tevriye (Amacı Gizleme) ....................................................................................42

l)

Telmih (Hatırlatma) ...........................................................................................42

m)

Tariz (Taş Atma) ............................................................................................43

n)

Tekrir (Tekrar)....................................................................................................44

o)

Tenasüp (Uygunluk)...........................................................................................45

p)

Leff-ü Neşr (Sıralı Açıklama) ..............................................................................45

q)

İstifham (Soru Sorma)........................................................................................46

r)

Tedric (Dereceleme) ..........................................................................................46

s)

Nida (Seslenme) ................................................................................................46

t)

Cinas (Sesteşlik) .................................................................................................47

iii


u)

Aliterasyon ........................................................................................................47

v)

Seci ....................................................................................................................48

6.

Anlatıcı Türleri ve Bakış Açısı .................................................................... 48 a)

Hakim / Tanrısal / İlah Bakış Açısı ......................................................................48

b)

Gözlemci Bakış Açısı ..........................................................................................49

c)

Kahraman Anlatıcı Bakış Açısı ............................................................................50

7.

Yazılı Anlatım ............................................................................................ 51 a)

Yazı Dilinin Özellikleri ........................................................................................52

b)

Yazılı Anlatım İle Sözlü Anlatım Arasındaki Farklar: ...........................................52

c)

Yazlı Anlatımın Unsurları ...................................................................................53 (1)

Başlık.........................................................................................................53

(2)

Konu .........................................................................................................54 (a)

Konunu Seçimi......................................................................................54

(b)

Konunun Sınırlandırılması ....................................................................55

(3)

Tema .........................................................................................................56

(4)

Üslup (Tarz)...............................................................................................56 (a)

Öznel – Nesnel Anlatım ........................................................................58

(b)

Somut – Soyut Anlatım .........................................................................58

(c)

Doğrudan ve Dolaylı Anlatım ................................................................59

(5)

d)

Plan (Tasarı) ..............................................................................................60 (a)

Giriş/Serim ...........................................................................................61

(b)

Gelişme (Düğüm)..................................................................................61

(c)

Sonuç (Çözüm) .....................................................................................61

Yazma Süreci .....................................................................................................62 (1)

Yazma Öncesi Hazırlık ...............................................................................63

(2)

Taslak Oluşturma ......................................................................................63

(3)

Düzenleme ................................................................................................63

(4)

Düzeltme ..................................................................................................63

(5)

Paylaşım ....................................................................................................64

e)

Yazım Kuralları ...................................................................................................64 (1)

Büyük ve Küçük Harflerin Kullanımı ..........................................................64

iv


(2)

Kısaltmaların Yazımı ..................................................................................74

(3)

Ek-Fiilin Yazımı ..........................................................................................77

(4)

"ile" Edatının ve Bağlacının Yazımı ............................................................78

(5)

"mi" Soru Ekinin Yazımı ............................................................................78

(6)

"de" Bağlaının ve "-de" Hâl Ekinin Yazımı .................................................79 (a)

"de" Bağlacı ..........................................................................................79

(b)

"-de" Hâl Eki .........................................................................................80

(7)

"ki" Bağlacının, "-ki" İlgi Zamirinin ve "-ki" Yapım Ekinin Yazımı ...............81 (a)

"ki" Bağlacı ...........................................................................................81

(b)

"-ki" İlgi Zamiri ......................................................................................82

(c)

“-ki” Yapım Eki / Sıfat “-ki” si ................................................................82

(8)

Birleşik Kelimelerin Yazımı ........................................................................82

(9)

İkilemelerin Yazımı ....................................................................................89

(10)

Sayıların Yazımı .........................................................................................90

(11)

Tarihlerin Yazımı .......................................................................................91

(12)

Pekiştirmeli Kelimelerin Yazımı .................................................................92

(13)

Düzeltme İşaretinin Kullanımı ...................................................................92

(a)

İnceltme görevi ....................................................................................92

(b)

Uzatma görevi ......................................................................................93

(14)

İki Şekilde Yazılabilen Kelimeler ................................................................95

(15)

Yabancı Kelimelerde Büyük "i"nin Yazımı .................................................96

(16)

Ses Değişikliği Görülen Bazı Kelimelerin Yazımı ........................................96

(17)

Hem Ayrı Hem Bitişik Yazılabilen Ekler ...................................................100

(18)

Ünlü Uyumlarına Aykırı Olan Eklerin Yazımı ...........................................100

(19)

Alıntı Kelimelerde Kesme İşaretinin Kullanılması Kullanılmaması ..........101

(20)

Satır Sonunda Kelimelerin Bölünmesi .....................................................102

(21)

Alıntı Kelimelerin Yazımının Dilimize Uyarlanması-Uyarlanmaması .......104

(22)

Yabancı Özel Adların Yazımı ....................................................................107

(23)

Diğer Türklere Ait İsimlerin Yazımı..........................................................109

f)

Noktalama .......................................................................................................110 (1)

Nokta ( . ) ................................................................................................110

(2)

Virgül ( , ) ................................................................................................112

v


(3)

Noktalı Virgül ( ; ) ....................................................................................116

(4)

İki Nokta (:) .............................................................................................117

(5)

Üç Nokta ( ... ) .........................................................................................118

(6)

Soru İşareti ( ? ) .......................................................................................120

(7)

Ünlem İşareti ( ! ) ....................................................................................121

(8)

Kısa Çizgi ( - ) ...........................................................................................122

(9)

Uzun Çizgi (—) ........................................................................................123

(10)

Eğik Çizgi ( / ) ..........................................................................................124

(11)

Ters Eğik Çizgi ( \ ) ...................................................................................124

(12)

Tek Tırnak İşareti ( ‘ ’ ) ............................................................................126

(13)

Yay Ayraç ( ) ............................................................................................127

(14)

Köşeli Ayraç ( [ ] ) ....................................................................................128

(15)

Kesme İşareti ( ’ ) ....................................................................................129

İKİNCİ BÖLÜM METİN TÜRLERİ I.

RESMÎ (KURUMSAL/BİÇİMSEL) METİNLER .................................................. 134 A.

DİLEKÇE ...................................................................................................... 134

B.

ÖZGEÇMİŞ (CV) ........................................................................................... 135

C.

TUTANAK .................................................................................................... 136

D.

RAPOR ........................................................................................................ 137 1.

E. II.

Rapor Türleri ........................................................................................... 137 DUYURU (İLAN) ........................................................................................... 138

EDEBÎ (KURGUSAL/YARATICI/SANATSAL) METİNLER ................................. 140 A.

ÖYKÜ (HİKÂYE) ........................................................................................... 140 1.

Olay Öyküsü............................................................................................ 143

2.

Durum / Kesit Öyküsü ............................................................................. 143

3.

Öykü İncelemesi...................................................................................... 144 vi


B.

ROMAN ...................................................................................................... 147 1.

Hikâye ile Roman Arasındaki Farklar:..................................................... 152

C.

FABL............................................................................................................ 153

D.

MASAL ........................................................................................................ 155

E.

DESTAN ...................................................................................................... 164 1.

Doğal (Tabii) Destanlar .......................................................................... 165

2.

Yapay (Suni) Destanlar ........................................................................... 166 a)

3.

Türk Yapay Destanları ......................................................................................166

Türk Destanlarının Özetleri ..................................................................... 167 a)

İslamiyet Öncesi Türk Doğal Destanları ...........................................................167 (1)

Yaradılış Destanı .....................................................................................167

(2)

Alp Er Tunga Destanı...............................................................................168

(3)

Şu Destanı ...............................................................................................172

(4)

Oğuz Kağan Destanı ................................................................................173

(5)

Bozkurt Destanı ......................................................................................176

(6)

Ergenekon Destanı ..................................................................................177

(7)

Türeyiş Destanı ......................................................................................178

(8)

Göç Destanı ...........................................................................................179

b)

F.

G.

İslamiyet Etkisinde/Sonrası Türk Doğal Destanları ..........................................180 (1)

Satuk Buğra Han Destanı ........................................................................180

(2)

Manas Destanı Şu Destanı ......................................................................182

(3)

Cengiz-nâme Destanı ..............................................................................182

(4)

Timur ve Edige Destanları .......................................................................183

(5)

Seyid Battal Gazi Destanı (Battal-Nâme).................................................184

(6)

Danişmend Gazi Destanı (Danişmendnâme) ..........................................184

(7)

Köroğlu Destanı ......................................................................................185

EFSANE (SÖYLENCE) ................................................................................... 186 1.

Efsane ile Destan Arasındaki Farklar: ..................................................... 186

2.

Efsane ile Masal Arasındaki Farklar: ...................................................... 187 HALK HİKÂYELERİ ........................................................................................ 189 vii


H.

TİYATRO ...................................................................................................... 195 1.

Geleneksel Türk Tiyatrosu ...................................................................... 200 a)

Köy Seyirlik Oyunları ........................................................................................200

b)

Kukla ................................................................................................................201

c)

Meddah ...........................................................................................................206

d)

Ortaoyunu .......................................................................................................210 (1)

Oynanışı ..................................................................................................210

(2)

Bölümleri ................................................................................................211 (a)

Mukaddime (Giriş)..............................................................................211

(b)

Muhavere (Söyleşme) ........................................................................211

(c)

Fasıl (Oyun) ........................................................................................211

(d)

Bitiş ....................................................................................................212

(3) e)

Kişileri .....................................................................................................212 Karagöz ............................................................................................................216

(1)

Oynatılışı .................................................................................................217

(2)

Bölümleri ................................................................................................217 (a)

Mukaddime (Giriş)..............................................................................217

(b)

Muhavere (Söyleşme) ........................................................................218

(c)

Fasıl (Oyun) ........................................................................................218

(d)

Bitiş ....................................................................................................218

(3)

2.

Kişileri .....................................................................................................221

Batı Tiyatrosu ......................................................................................... 223 a)

Trajedi .............................................................................................................223 Temel Özellikleri ..................................................................................................223

b)

c)

Komedi ............................................................................................................226 (1)

Temel Özellikleri .....................................................................................226

(2)

Komedi Türleri ........................................................................................227 (a)

Karakter Komedisi: .............................................................................227

(b)

Töre Komedisi: ...................................................................................227

(c)

Entrika Komedisi: ...............................................................................227

Dram ................................................................................................................228

viii


Temel Özellikleri ..................................................................................................228

İ.

ŞİİR ............................................................................................................. 230 1.

Şiirde Ahenk Unsurları ............................................................................ 233 a)

Ölçü .................................................................................................................233 (1)

Hece Ölçüsü ............................................................................................233

(2)

Aruz Ölçüsü .............................................................................................233

(3)

Serbest Ölçü............................................................................................234

b) (1)

Yarım Uyak (Kafiye) ................................................................................234

(2)

Tam Kafiye Uyak (Kafiye) ........................................................................235

(3)

Zengin Uyak (Kafiye) ...............................................................................235

(4)

Cinaslı Uyak (Kafiye) ...............................................................................235

c)

Redif ................................................................................................................236

d)

Uyak (Kafiye) Şemaları.....................................................................................237

2.

III.

Uyak (Kafiye) ...................................................................................................234

(1)

Düz Uyak (Kafiye) ....................................................................................237

(2)

Çapraz Uyak (Kafiye) ...............................................................................237

(3)

Sarmal Uyak (Kafiye) ...............................................................................238

Şiir Türleri ............................................................................................... 238 a)

Lirik (Duygusal) Şiir ..........................................................................................238

b)

Epik (Destansı) Şiir ...........................................................................................239

c)

Didaktik (Öğretici) Şiir......................................................................................239

d)

Pastoral Şiir (Doğa Şiiri) ...................................................................................239

e)

Satirik Şiir (Yergi Şiiri) ......................................................................................240

FİKRÎ (DÜŞÜNCE AKTARAN/ÖĞRETİCİ) METİNLER .................................... 240

A.

DENEME ..................................................................................................... 240

B.

MAKALE ...................................................................................................... 242

C.

ELEŞTİRİ (TENKİT) ....................................................................................... 246

D.

MEKTUP (NÂME) ........................................................................................ 250

E.

ANI (HATIRA) .............................................................................................. 252

F.

GEZİ YAZISI (SEYAHATNÂME)...................................................................... 253 ix


G.

GÜNLÜK (GÜNCE) ....................................................................................... 258

H.

BİYOGRAFİ (YAŞAM ÖYKÜSÜ) ..................................................................... 260

İ.

OTOBİYOGRAFİ ( ÖZ YAŞAM ÖYKÜSÜ) ........................................................ 264

J.

SÖYLEŞİ (SOHBET)....................................................................................... 274

K.

HABER ........................................................................................................ 277

L.

KÖŞE YAZISI (FIKRA) .................................................................................... 278

M.

RÖPORTAJ .............................................................................................. 280

1.

Haber Yazısı ile Röportaj’ ın Farkı ........................................................... 280

2.

Röportaj ile Gezi Yazısı’ nın Farkı ............................................................ 281

3.

Röportaj ile Biyografi’ nin Farkı .............................................................. 281

SONSÖZ............................................................................................................. 285 KAYNAKÇA ........................................................................................................ 287 A.

KİTAPLAR VE ANSİKLOPEDİLER ................................................................... 287

B.

SÖZLÜK VE KILAVUZLAR ............................................................................. 294

C.

SÜRELİ YAYINLAR ........................................................................................ 295

D.

MAKALELER ................................................................................................ 295

E.

İNTERNET SİTELERİ ..................................................................................... 295

x


ÖNSÖZ Sosyal

hayatta

anlaşma

ve

aktar��mın

vazgeçilmez

unsuru

olan

dilin,

düşünüldüğünde hayatın her sahnesinde önemli bir yerde durduğu görülür. Konuşma, ve beden dilinin insanların varlığından beri hayatın merkezinde olduğu göz önünde bulundurulduğunda, bilimsel olarak üzerinde duruluşu yeni sayılabilir.

1

Alfabeler binlerce yıldır değişik şekillerde karşımıza çıksa da yazının işlevi hep aynı kalmıştır. Bir kolu olduğu dil birliğinin temel özelliğini bünyesinde tutan yazı dilinin de temel işlevi şüphesiz iletişimdir. Ancak dilin bu işlevinden başka yazı dili; kitlelerce kurulan iletişimi, çağlardır meydana gelen bilgi birikimini, toplumların özünde yoğrulan kültürel kabülleri diri tutmayı da sağlamasıyla konuşma dilinden ayrılır. İlk yazı örnekleri M.Ö. 3300 yıllarında Sümerlerin Uruk şehrinde bulunmuştur. O çağdan günümüze temel işlevini sürdürürken her kavramda meydana gelen türleşme yazıya da yansımaya başlamıştır. Sözgelimi devletlerin biribirine gönderdiği nâmelerle kişiler arası yazışmaların dahi o çağlardan beri aslında farklı nitelikte olduğu anlaşılmıştır.

Bu farklılık metin türleri gerçeğinin de yazınsal

araştırmalara konu olmasını sağlamıştır. Bu çalışmada yazı ekseninde kuramsal çerçeve ve herkesçe malum türler örnekleriyle açıklanmaya çalışılmıştır.

Mehmet Ali KÖTÜĞ Şırnak – 2015

1

M.Ö. IV. Yüzyılda Hindistan’da yaşayan Pāṇini, tarihte, dil kuralları ve söz varlığı ile ilgili çalışan ilk

bilim insanlarındandır. Bu dil çalışmaları Sanskritçe dini metinler olan Veda’ların anlaşılması amacıyla başlamıştır.

xi


ÖZGEÇMİŞ EĞİTİM BİLGİLERİ  Yüksek Lisans – Mersin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İnsan Kaynakları Yönetimi ve Kariyer Danışmanlığı Bölümü , 2014- .  Lisans – Mersin Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Gazetecilik Bölümü, 2013 Lisans – Amasya Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Öğretmenliği Bölümü, 2008-2012.  Ortaöğretim – Düziçi ÇEAŞ Anadolu Lisesi, Sosyal Bilimler, Osmaniye 20032007.  İlköğretim – Düziçi Boyalı Atatürk İlköğretim Okulu, Osmaniye 1995-2003. KURS ve SERTİFİKA BİLGİLERİ  Temel Fotoğraf Kursu – Mersin Üniversitesi, 2014  Klasik Tango Kursu – Mersin Üniversitesi 2014.  Bilgisayar Kullanımı Kursu – Mezitli Halk Eğitimi Merkezi, Mersin 2014.  Okul Öncesi Eğitim Öğretmenliği – Düziçi Halk Eğitim Merkezi ve Akşam Sanat Okulu, Osmaniye 2012. MESLEKÎ GÖREVLER  Türkçe Öğretmenliği – Milli Eğitim Bakanlığı, Cizre Şehit Sait Atak Ortaokulu, Şırnak 2015- .  Editörlük – MERDOF Fotoğraf Dergisi, Mersin 2014-2015.  Türkçe Öğretmenliği – Milli Eğitim Bakanlığı, Akdeniz Huzurkent Latife Hanım Ortaokulu, Mersin 2014.  Sınıf Öğretmenliği – Milli Eğitim Bakanlığı, Düziçi Bayındırlı İlkokulu, Osmaniye 2013. xii


 Sınıf Öğretmenliği – Milli Eğitim Bakanlığı, Düziçi İlkokulu, Osmaniye 2013.  Sınıf Öğretmenliği – Milli Eğitim Bakanlığı, Düziçi Çatak İlkokulu, Osmaniye 2013.  Köşe Yazarlığı – AF Medya, Osmaniye 2013.  Satış Danışmanı – Belek Happy Land Tatil Köyü, Antalya 2013. İDARÎ GÖREVLER  Kurucu Yönetim Kurulu Başkanlığı – Düziçi Fotoğraf Derneği, Osmaniye 2015- .  Kurucu – Mersin Doğa Fotoğrafçıları Kulübü, 2014.  Kurucu – Osmaniye Doğa Fotoğrafçıları Kulübü, 2014.  Kurucu – Düziçi Doğa Fotoğrafçıları Kulübü, Osmaniye 2014.  Saymanlık – Amasya Üniversitesi, Dramatize Şiir Kulübü, 2012. PROJELER  Düziçi İlçesinin Fotoğraf Arşivinin Oluşturulması – Düziçi Fotoğraf Derneği, Kolektif, Osmaniye 2015.  Ege ve Akdeniz Kıyı Şeridinin Tarihî-Turistik Varlığı Üzerine Bir Araştırma – Kolektif, 2015.  İlk Okuma-Yazmayı Kolaylaştırıcı Öykü Kitabı Oluşturulması,

Amasya

Üniversitesi, Kolektif, 2011. ORGANİZASYONLAR  3. Geleneksel Düldül Dağı Tırmanışı – Kolektif, Düziçi Fotoğraf Derneği, Osmaniye 2015.  2. Geleneksel Düldül Dağı Tırmanışı – Kolektif, Düziçi Fotoğraf Derneği, Osmaniye 2015.  Uygulamalı Fotoğraf Eğitimi – Mersin Doğa Fotoğrafçıları Kulübü, 2014.  3. Fotoğraf Söyleşisi – Mersin Doğa Fotoğrafçıları Kulübü, 2014. xiii


 3. Fotoğraf Söyleşisi – Mersin Doğa Fotoğrafçıları Kulübü, 2014.  3. Fotoğraf Söyleşisi – Mersin Doğa Fotoğrafçıları Kulübü, 2014.  Karasu / Sabunçayı Kanyonu Yürüyüşü – Kolektif, Düziçi Doğa Fotoğrafçıları Kulübü, Osmaniye 2014.  Karasu / Sabunçayı Kanyonu Yürüyüşü – Kolektif, Düziçi Doğa Fotoğrafçıları Kulübü, Osmaniye 2014.  Geleneksel Düldül Dağı Tırmanışı –

Düziçi Doğa Fotoğrafçıları Kulübü,

Osmaniye 2014.  Karasu / Sabunçayı Kanyonu Yürüyüşü – Kolektif, Düziçi Doğa Fotoğrafçıları Kulübü, Osmaniye 2013. YAYINLAR  Fotoğraflarından – TRT Medya Organları, 2015.  MERDOF Fotoğraf Dergisi Ocak Sayısı – Editör, Mersin 2014.  MERDOF Fotoğraf Dergisi Aralık Sayısı – Editör, Mersin 2014.  MERDOF Fotoğraf Dergisi Kasım Sayısı – Editör, Mersin 2014.  Fotoğrafta Konu, Kompozisyon ve Tür – Makale, MERDOF Fotoğraf Dergisi Ocak Sayısı, Mersin 2015.  Fotoğraf Makinesi ve Ekipmanları – Makale, MERDOF Fotoğraf Dergisi Aralık Sayısı, Mersin 2014.  Fotoğrafın Tarihçesi,

– Makale, MERDOF Fotoğraf Dergisi Kasım Sayısı,

Mersin 2014.  Şiirlerinden – Haber33 Gazetesi, Mersin 2014.  Fotoğraf – İHA, Milliyet Gazetesi, Türkiye Gazetesi, 2014.  Düziçi'nde İşi Bilmeyen Esnaf Tutunamıyor –

Köşe Yazısı, Düziçi Times

Gazetesi, Osmaniye 2014.  Çınarın Korkusu Kendi Özünden, Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2014.

xiv


 Düziçi' nde Gençlerin Meslek Seçimi, Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2014.  Fidandan Ağaca – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2014.  İnsan Ne İster-3 – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2013.  Düziçi'nde Eğitim Tüccarlığı – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2013.  Ne Arıyorsunuz Burada – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2013.  Sosyal Medyada Düziçi – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2013.  Bulgur Pilavına Domuz Yağı – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2013.  İpe Un Serme Sanatı – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2013.  Bireyin İstekleri ve Toplum Baskısı – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2013.  Derdimizi Anlatacak Bİ'MERCi Aranıyor – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2013.  İnsan Ne İster-2 – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2013.  İnsan Ne İster-1 – Köşe Yazısı, Düziçi Times Gazetesi, Osmaniye 2013.

SERGİLER  Anlar Fotoğraf Sergisi – Cizre Öğretmenevi, Bireysel, Şırnak 2015.  MEÜFT Karma Fotoğraf Sergisi – Mersin Üniversitesi, Kolektif, Yenişehir ve Çiftlik Köy Kampüsü, 2014.  5. Uluslararası Narenciye Festivali Karma Fotoğraf Sergisi – Kolektif, Forum AVM, Mersin 2014.  Savaşa Hayır Resim Sergisi – Kolektif, Düziçi ÇEAŞ Anadolu Lisesi Sergi Salonu, Osmaniye 2007.

xv


HAKKINDA YAZILANLAR  Cizre’de Okul Yararına Fotoğraf Sergisi Açıldı – Anadolu Ajansı, 2015.  Cizre’de Okul Yararına Fotoğraf Sergisi Açıldı – İhlas Haber Ajansı, 2015.  Cizre’de Okul Yararına Fotoğraf Sergisi Açıldı – Milliyet Gazetesi, 2015.  Cizre’de Okul Yararına Fotoğraf Sergisi Açıldı – Haber Türk Gazetesi 2015.  Cizre’de Okul Yararına Fotoğraf Sergisi Açıldı – Hürriyet Gazetesi 2015.  Cizre’de Okul Yararına Fotoğraf Sergisi Açıldı – Hürriyet Gazetesi 2015.  Cizre’de Okul Yararına Fotoğraf Sergisi Açıldı – Radikal Gazetesi 2015.  Lise Öğrencileri Savaş Karşıtı Resim Sergisi Açtı – Milliyet Gazetesi 2007. KİŞİSEL BİLGİLER Doğum Yeri ve Tarihi

: Düziçi – 1989

Medeni Hâl

: Bekâr

Yabancı Dil

: İngilizce

xvi


ÖZET Binlerce yıl önce başlayan yazma serüveni elbette bu kadar bir zamanla sınırlı değildir. Dil birliğinin insanlıkla var olduğu düşünüldüğünde yazma işinin belli bir birikimle ortaya çıktığı, köklü bir uğraş olduğu şüphesizdir. Kökleri insanlık tarihi kadar eskiye uzanan Dilden etkilenen ve zamanla bazı türleşmeye ve kurallara bürünen yazıya değindiğimiz çalışmamızı temelde iki bölüme ayırdık. Birinci bölüm olan Kavramsal Çerçeve’de dil, anlatım gibi yazma işinin temelinde bulunan kavramlara değinildi.. Bölümün devamında bu kavramlar ışığında yazma işinin özelliklerine, sözlü anlatımla farkına, unsurlarına, sürecine, kurallarına ve noktalama işaretlerine etraflıca yer verildi. Metin Türleri adlı ikinci bölümde ise bu türlerin sınıflandırılması, her bir türün özelliğine, karışabilecek türlerin ayırt edici yanlarına, mukayeselerine ve açıklamaları kuvvetlendirecek örneklere yer verildi. Temelde bu türler ileti amacına göre aşağıdaki gibi sınıflandırılmıştır. 1. Resmî (Kurumsal/Biçimsel) Metinler 2. Edebî (Kurgusal/Yaratıcı/Sanatsal) Metinler 3. Fikrî

(Düşünce Aktaran/Öğretici) Metinler

Tüm izahlardan meydana gelen çıkarımların yer aldığı sonsöz ve yararlanılan kaynakların işaret edildiği Kaynakça da sona eklenmiştir.

xvii


KISALTMALAR

Bkz.

: Bakınız

C.

: Cilt

Çev.

: Çeviren

Haz.

: Hazırlayan

M.Ö.

: Milattan Önce

s.

: Sayfa

S.

: Sayı

xviii


ÖRNEKLER DİZİNİ Dilekçe .................................................................................................................... 134 Özgeçmiş (CV) ........................................................................................................ 135 Tutanak .................................................................................................................. 136 Rapor ...................................................................................................................... 138 İlan (Duyuru) .......................................................................................................... 139 Öykü (Hikâye) ......................................................................................................... 140 Roman .................................................................................................................... 147 Fabl ....................................................................................................................... 153 Masal ...................................................................................................................... 155 Efsane(Söylence) .................................................................................................... 188 Halk Hikâyesi .......................................................................................................... 190 Kukla – Tiyatro ....................................................................................................... 202 Meddah – Tiyatro ................................................................................................... 207 Ortaoyunu – Tiyatro ............................................................................................... 213 Karagöz – Tiyatro ................................................................................................... 218 Trajedi – Tiyatro ..................................................................................................... 225 Komedi – Tiyatro .................................................................................................... 228 Dram – Tiyatro ...................................................................................................... 229 Şiir ....................................................................................................................... 231 Deneme .................................................................................................................. 241 Makale ................................................................................................................... 243 Eleştiri (Tenkit) ....................................................................................................... 246 Mektup (Nâme) ...................................................................................................... 250 Anı ....................................................................................................................... 252 Gezi Yazısı (Seyahatnâme)...................................................................................... 254 xix


Günlük (Günce) ...................................................................................................... 258 Biyografi (Yaşam Öyküsü)....................................................................................... 260 Otobiyografi(Öz Yaşam Öyküsü) ............................................................................ 264 Söyleşi (Deneme) ................................................................................................... 275 Haber...................................................................................................................... 278 Köşe Yazısı (Fıkra) ................................................................................................... 279 Röportaj ................................................................................................................. 281

xx


TABLOLAR DİZİNİ Köken Bakımından Dil Aileleri .................................................................................... 5 Türkçe’nin Dil Ailesi .................................................................................................. 13 Türkçe’nin Gelişim Evreleri ...................................................................................... 14 Konu Sınırlandırma Süreci ........................................................................................ 55 Yazma Süreci ............................................................................................................ 62 Metin Türleri .......................................................................................................... 133 Öykü İnceleme Yönergesi ....................................................................................... 144 Türk Destanları ....................................................................................................... 165 Tiyatro Terimleri..................................................................................................... 195

xxi


GİRİŞ


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

A.

KONU

Metin Türleri ile ilgili kavramsal çerçeve, metin türlerinin ne olduğu, özellikleri, karışabilecek metin türlerinin farklılıkları ve tüm bunların örnekleri çalışmaya esas olan konulardır. Metin türlerinin sınıflandırılmalarına bakıldığında oluşum şekillerini de esas

alan

bazı

sınıflandırmaların

varlığı

görülmüştür.

Ancak

çalışmamızda bu sınıflandırmaya temel alınan metinlerin ileti amacı 2 olmuştur. Konuşmaya kaynak oluşturması amacıyla hazırlanmış metinler, esasen konuşma ekseninde yer aldığından türlere dâhil edilmemiştir.3 Benzer bir durum olan gösterime dayanak teşkil etsin diye oluşturulan ve anlatı geleneğinin ürünü olan, zamanla yazıya geçirilmiş türlere ise çalışmada yer verilmiştir.4

B.

AMAÇ

Metin Türleri ile ilgili kavramsal çerçeve, metin türlerinin ne olduğu, özellikleri, karışabilecek metin türlerinin farklılıklarını örnekleriyle açıklamak bu çalışmanın amacını teşkil eder.

2

Sözgelimi bir öykünün veya dilekçenin oluşturulma biçimiminden çok oluşturulma amacı temele

alınarak sınıflandırma yapılmıştır. 3

Konferans ya da nutuk gibi türler esasen konuşmaya dayanak oluşturulmak sebebiyle yazılmıştır ve

dinleme temelini hedef alırlar. Ancak durum her geçen gün değişmektedir. Sözgelimi sunulmayan konferans notlarının yayımlanmasıyla kitle ve iletişim artışı sağnalıcağı düşüncesini savunanların sayısı artmaktadır. 4

Masal ve halk hikâyeleri esasen anlatı türünün, tiyatro gösteri türünün örneği olsalar da yazmanın

amaç edinildiği, okunmayı temele alan, örnekleri fazla ve köküdür.

2


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

C.

YÖNTEM

Literatür tarama yöntemi kullanılmış ve akademik olarak hazırlanmış kaynaklara başvurulmuştur. Bu kaynaklar konu kapsamında taranıp fişlenmiş

ve

belirlenen

başlıklara

konulmuştur.

3

uygun

şekilde

fişler

sıraya


BİRİNCİ BÖLÜM KAVRAMSAL ÇERÇEVE


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

A.

DİL Tablo 1: Köken Bakımından Dil Aileleri

1.

Dilin Birimleri

Ses

: Ses, dilin parçalanamayan en küçük parçasıdır. Sesten

daha küçük bir dilbirliği yoktur. Hece

: Kelimeleri oluşturan, en küçük birimi harf olan ve ağzın

tek hareketinde sarf edilebilen ses modelidir. Türkçede en az bir harf, en çok dört harften oluşur ve içinde en fazla bir tek sesli harf bulunur. Kelime

: Kelime ya da sözcük; tek başına anlamlı, birbirine bağlı bir

ya da daha fazla biçim birimden (morfem) oluşan, ses değeri taşıyan dil birimi. Yazı dilinde her iki tarafında birer boşluk verilerek gösterilirler. Sözcükler, bir kök ve ona bağlı bir ya da daha fazla ekten oluşabilir. Cümle

: isim, dil bilgisi Bir yargı bildirmek için tek başına çekimli

bir fiil veya çekimli bir fiille kullanılan kelimeler dizisi, tümce

5


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Paragraf

: Paragraf, herhangi bir yazının bir satır başından öteki satır

başına kadar olan bölümüne denir. Daha geniş bir ifadeyle, paragraf "bir duyguyu, bir düşünceyi, bir isteği, bir durumu, bir öneriyi, olayın bir yönünü, yalnızca bir yönüyle anlatım tekniklerin­den ve düşünceyi geliştirme yollarından yararlanarak anlatan yazı türüdür. Metin

: Bir yazıyı biçim, anlatım ve noktalama özellikleriyle

oluşturan kelimelerin bütünü, tekst.

2.

Dilin Özellikleri  Dil bir anlaşma aracıdır. İnsanlar duygu, düşünce, istek ve kanılarını dil aracılığıyla karşısındaki insanlara anlatmaktadır.  Dilin temeli bilinmeyen bir zamanda atılmıştır. Dilin ne zaman doğduğu, nasıl doğduğu kesinlik kazanmamış bir konudur.  Dil bir kurallar dizgesidir. Her dilin kendine özgü kuralları vardır. Ağızdan çıkan her ses konuşmayı oluşturmaz. Bu sesler belirli kurallar

doğrultusunda

yanyana

gelerek

seslemi

(hece),

sesletimlerin yanyana gelmesi sözcükleri, sözcüklerin yan yana gelmesi cümleleri (tümce) oluşturmaktadır. İşte bu yanyana gelişler bir kurallar zinciri doğrultusunda olur. Yargı bildiren bu cümleler de isteklerin anlatılmasını sağlar.  Dil sosyal bir kurumdur. İnsan sosyal bir canlıdır. Tek başına yaşamaz, yaşayamaz. Bir toplum içinde toplumla birlikte yaşamak zorundadır. Onun kullandığı dil de sosyal bir kurumdur. İnsan konuşma yetisiyle doğar; ama kullanacağı dil doğduğu toplumda vardır. Yani birey dili hazır bulur. Dil, bireylerin üstünde, toplumun malı olan ve bütün toplumu içine alan bir kurumdur.  Dil kültürün aynasıdır. Dil bir toplumun kültürünün özelliklerini kendisinde taşır. Kültürün önemli bir öğesi olan dil aynı zamanda 6


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

kültürün

gelişmesini

sağlar.

Kültürün

gelecek

kuşaklara

taşınması dilin yardımıyla olur.  Dil doğal bir araçtır. Dil insanların kullandığı herhangi bir araca benzemez. İnsan kendisinin ürettiği araçlara istediği biçimi verebilir, onu yönlendirebilir; ama dilin doğallığı buna engel olur. Dilin kendi kuralları vardır. İnsanlar bu kurallara uyarak dilden yararlanabilirler. Dil yapay bir araç değildir. Ortak dil olarak oluşturulmaya

çalışılan

Esperanto

dilinin

kullanılmayışının,

yaygınlaşmamasının bir nedeni de budur. Dil maddi bir araç gibi oluşturulamaz. Oluşturulmaya çalışıldığı zaman doğallığı yok olur, kendi kendini üretmez .  Dil düşünceyi etkilemektedir. Düşüncenin mi, dili; dilin mi düşünceyi doğurduğu tartışılan bir konudur. Bu iki kavramın da birbirini etkilediği bilinen bir gerçektir. Dil zenginliği düşünce zenginliğinin bir göstergesidir. Bir dilin bilim dili olmadığını ileri sürmek, o dili konuşan insanların bilim üretmediklerini kabul ettikleri anlamına gelmektedir.  Dil canlı bir varlıktır. Dil kendi kuralları doğrultusunda gelişen canlı bir varlıktır. Dil de canlı bir varlık gibi doğar, büyür, gelişir, değişir ve ölür. Bunun en güzel örneği dili oluşturan öğelerden sözcüklerin

zaman

Günümüzde,Türkiye

içinde Türkçesinde

uğradıkları değişikliğe

değişikliklerdir. uğramış

veya

kullanılmayan birçok Türkçe sözcük vardır. Bugün kullanılan Türkçe de zaman içinde dilin kendi kuralları doğrultusunda değişecektir. Dilin donup kalması olası değildir. Kısaca sıralamak gerekirse:  Dil, her şeyden önce sürekli gelişme gösteren canlı bir varlıktır.

7


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

 Dil, onu oluşturan topluma aittir, bunun için toplumsal bir değer taşır.  Dil, sistemli ve gelişmiş bir iletişim aracıdır.  Dil, düşünce ve zekanın bir göstergesidir.  Dil, sosyal ve canlı bir varlıktır.  Dil birliği, bir milleti oluşturan özelliklerin başında gelir.  Dil, en küçük birimi olan seslerden örülmüş bir yapıdır.  Dil, toplumsal rolü sayesinde kişiler arasında duygu ve düşünce ortaklığı sağlar.  Bir milletin dili, onun tarihi, dini ve kültürüyle iç içedir.

3.

Dilin İşlevleri

a)

Göndergesel İşlev

Bir ileti dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi için düzenlenerek oluşturulmuşsa dil göndergesel işlevde kullanılmıştır. Bu başka bir ifadeyle dilin bilgi verme işlevidir. Herhangi bir konunun açıklığa kavuşmasını sağlayacak bilgilerin ortaya konulması, dilin göndergesel işlevine işaret eder. Burada amaç, gönderge konusunda doğru, nesnel, gözlemlenebilir

bilgi

vermektir.

Bu

işlev

daha

çok

kullanma

kılavuzlarında, nesnel anlatılarda, bilimsel bildirilerde, kısa not ve özetlerde karşımıza çıkar. Örnek: ” Hegel’in felsefesinin çıkış noktası bilim değil, tarihtir.”

b) Bir

Heyecana Bağlı İşlev ileti,

göndericinin

iletinin

konusu

karşısındaki

duygu

ve

heyecanlarını dile getirme amacıyla oluşturulmuşsa dil heyecana bağlı işlevde kullanılmıştır. Bu işlev, göndericinin kendi iletisine karşı tutum 8


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

ve davranışını belirtir. Bu işlevde çoğunlukla duygular, heyecanlar, korkular, sevinç ve üzüntüler dile getirilir. Dilin göndergesel işlevinde nesnellik, heyecana bağlı işlevinde öznellik hâkimdir. Özel mektuplarda, öznel betimlemeler ve anlatılarda, lirik şiirlerde, eleştiri yazılarında dilin heyecana bağlı işlevinden sıkça yararlanılır. Örnek:

“Ben

bu

davranışınızı

etik

bulmuyorum,

siz

yanlış

davranıyorsunuz.”

c)

Alıcıyı Harekete Geçirme İşlevi

Bu işlevde ileti alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmiştir. İletinin bir çeşit çağrı işlevi gördüğü bu işlevde amaç, alıcıda bir tepki ve davranış değişikliği yaratmaktır. Propaganda amaçlı siyasi söylevler, reklâm metinleri, genelgeler, el ilanları genellikle dilin bu işleviyle oluşturulur.

Dilin

alıcıyı

harekete

geçirme

işleviyle

hazırlanan

metinlerde gönderici, iletiyi alanı işin içine sokmayı, onu sorgulamayı ister. Örnek: “Sınıfı hemen terk et.”

d)

Kanalı Kontrol İşlevi

Bir ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek amacıyla düzenlenmişse dil, kanalı kontrol işlevinde kullanılmıştır. Gönderici ile alıcı arasında iletişimin kurulmasını, sürdürülmesini ya da kesilmesini sağlayan bu işlevde iletinin içeriğinden çok iletişimin devam ettirilmesi olgusu ağır basar. Törenlerde, uzun söylevlerde, aile yakınları ya da sevgililer arasındaki konuşmalarda; dilin kanalı kontrol işlevini yansıtan iletiler sıkça kullanılır. Örnek: “Beni anladınız değil mi?” 9


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Dil Ötesi (Üst Dil)İşlevi

e)

Bir ileti dille ilgili bilgi vermek üzere düzenlenmişse o iletide dil, dil ötesi işlevde kullanılmıştır. Dilin dil ötesi işlevinde iletiler, dili açıklamak, dille ilgili bilgi vermek için düzenlenir. Daha çok bilimsel metinlerde ve öğretme amaçlı konuşmalarda karşımıza çıkan ve “yani, demek istiyorum ki, bir başka deyişle” gibi sözcüklerde kendini gösteren dil ötesi işleve, günlük yaşamda da sıkça başvurulur. Örnek: “Beni yanlış anlamayın, ben bu sözcüğü mecaz anlamda kullandım.”cümlesinde ileti, dille ilgili bilgi vermek, başka bir iletiyi açıklamak üzere düzenlenmiştir.

Şiirsel (Sanatsal) İşlev

f)

Bir iletinin iletisi kendisinde ise dil şiirsel işlevde kullanılmıştır. Dil bu işlevde

kullanıldığında

iletinin

iletmek

istediği

husus,

iletinin

kendisindedir. Bu durumda ileti, kendi dışında herhangi bir şeyi ifade etmez, yansıtmaz. Obje iletinin kendisidir. Örneğin dilin şiirsel işlevde kullanıldığı metinler olan lirik anlatılarda ve şiirlerde şiirin amacı o şiirin kendisidir. Şiirsel metinler, kendinden başka bir şeyi ifade etmeye ihtiyaç duymaz, bir şiir sadece şiir olduğu için önemli ve anlamlıdır, yani şiirin gerçeği, şiirin kendisidir. Dilin şiirsel işleviyle kullanıldığı metinlerde gönderici alıcıda hissettirmek istediği etkileri uyandırmak için, dili istediği gibi kullanır, yani kendi özgün üslubunu oluşturmak için

bir

anlamda

dili

yeniden

yaratır.

Edebi

sanatlardan,

karşılaştırmalardan, çağrışım gücü yüksek sözcüklerden yararlanarak imgeler oluşturur, sözcükleri daha çok yan ve mecaz anlamlarda kullanır. Edebi metinlerde dil şiirsel işlevde kullanılır. Örnek:

Avazeyi bu âleme bir Davut gibi sal Baki kalan bu kubbede bir hoş sada imiş (Bakî) 10


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

4. Bir

Dil ve Kültür İlişkisi arada

yaşayan

insan

topluluklarının

“toplum”

niteliğine

kavuşabilmesi için gerekli en temel öğelerden biri, hiç kuşkusuz dildir. Çünkü

toplumlar,

aralarında

birçok

yönden

“ortaklık”

bulunan

toplulukların oluşturduğu yapılardır. Kültür, tarih, soy, inanç ve dil gibi ortaklıklar, toplumları oluşturan “temel yapı taşları” olarak kabul edilebilir. Bu yapı taşlarının her biri, kendi içinde olduğu kadar, diğer yapı taşlarını etkileme açısından da çok önemlidir. Çünkü bir toplumun kültüründeki etkiler, doğal olarak diline de yansır. Aynı biçimde dildeki değişmeler de, kültüre yansır. Diller, toplumların ihtiyaçlarından doğmaktadır. İlk dilin doğuşu ile ilgili bilimsel, felsefi, efsanevi ve dini boyutta türlü görüşler vardır. Fakat bu görüşlerin çoğu, bir “ihtiyaç” temeline dayanmaktadır. İnsanlar, yaratılışları gereği iş birliği yapmak, çevresindeki olayları ve nesneleri anlayıp ifade etmeye çalışmak ve düşüncelerini paylaşıp kendini

ifade

etmek

için

bir

anlaşma

aracının

gerekliliğini

hissetmişlerdir. Bu arayışın sonucunda, bir iletişim aracı olarak “dil” ortaya çıkmıştır. Doğal süreci içerisinde oluşan ve Esperanto gibi “yapma” olmayan bütün doğal diller, toplum ürünüdür. Toplumu oluşturan bütün bireylerin “dil oluşturma becerileri” ölçüsünde oluşup gelişen diller, bu yönleriyle bütün toplumların oluşturan

ortak bireyler,

değerlerinin

de

kültürlerini,

aynası inanç

durumundadırlar. yapılarını,

gelenek

Dili ve

göreneklerini, yaşayış biçimlerini ve bunun gibi bütün toplumsal değerlerini dillerine yansıtırlar. Arabistan çöllerinde yaşayan Araplar’ın dillerinde, “deve” hayvanı için yüzden fazla sözcük bulunmasına rağmen, Grönland’da yaşayan insanların dillerinde ancak resimlerde veya televizyonlarda gördükleri bir deve görüntüsünü karşılamak için 11


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

kullandıkları bir veya iki sözcük bulunmaktadır. Aynı biçimde, binlerce yıldır söylencelerimizde işlenerek Türklerde kutsallık kazanan “kurtları” karşılamak için, Türkçede onlarca sözcük bulunmaktadır. Kuşkusuz bunlar, toplumların yaşayış biçimlerinin dildeki yansımalarıdır. Dillerin en büyük işlevlerinden biri, “kültür taşıyıcılığı” yapmalarıdır. Yaklaşık on bin yıldır işlenerek günümüze kadar gelen Türkçemiz, bundan binlerce yıl öncesinde yaşayan atalarımızın kültür miraslarının da günümüze ulaşmasını sağlamıştır. Töre, inanç, kültür, toplumsal değerler, yaşayış biçimi ve benzer öğelerin tümü, dilimiz aracılığıyla geçmişten geleceğe taşınmaktadır. “Adı sanı yok olmak” gibi bir deyimi, binlerce yıldır taşıyan dilimiz, aynı zamanda Bilge Kağan‘ın kutlu sözlerini bugün okuyabilmemizi sağlayan güçlü bir araçtır. Atalarımızın binlerce yıl öncesinde, giysilerindeki kırışıklıkları gidermek için “ütü” benzeri bir alet kullandıklarını Kaşgarlı Mahmud‘un Divan‘ından bugüne aktaran yine dildir. Biz bugün Dedem Korkut‘ta görüyorsak töremizi ve destanlarımız yaşatıyorsa bize Altaylar’ın efsanesini, bunlar kutlu dilimiz sayesindedir. Toplumların düşünme güçlerini, evreni anlamlandırışlarını ve dünya görüşlerini de belli ölçüde diller etkilemektedir. Bilişsel çabalarıyla küreselleşen dünyada adını duyurmaya çalışan toplumların, dillerine sahip çıktıklarını ve onu etkili kullandıklarını görebiliriz. Ulu Önder Atatürk‘ün de sözlerinde önemle vurguladığı “kültür ordularının” güçlendirilmesi açısından, dilin önemi çok büyüktür. Değerlerimizin taşıyıcısı, varlığımızın garantisi, kültürümüzün aynası olan dilimizin gücü, ulusumuzun gücünün belirleyicilerindendir. Bunun için, onu oluşturan ve onu koruyup yüceltmekle sorumlu olan yüce ulusumuzun, varlığını devam ettirebilmesinde dilin önemini anlaması gerekmektedir.

12


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

5.

Bir Dil Olarak Türkçe

Tablo 2: Türkçe’nin Dil Ailesi

a)

Türkçenin Dönemleri 1. Türkçenin Karanlık Dönemleri a. Altay Dil Birliği Dönemi b. İlk Türkçe Dönemi-Çuvaş-Türk Dil Birliği Dönemi (PreTurkic) c. Ana Türkçe Dönemi (Proto-Türkçe) 2. Eski Türkçe Dönemi (6.-10.yy) 3. Orta Türkçe Dönemi (11.-16. yy) 4. Yeni Türkçe (Yeni Yazı Dilleri) Dönemi (16.yy ve sonrası) 5. Modern Türkçe dönemi (20. yy ve sonrası)

13


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Tablo 3: Türkçe’nin Gelişim Evreleri

b)

Türkçenin Ses Özellikleri 1. Türkçe sözcükler büyük ve küçük ünlü uyumuna uyar. Ancak bu kurala uymayan çok az sayıda sözcük ve ekler vardır. 2. Türkçe sözcüklerde ilk heceden sonra (ikinci üçüncü hecelerde) o, ö ünlüsü bulunmaz. Bulunan sözcükler Türkçe değildir. Atom, horoz, radyo vb. 3. Türkçede uzun ünlü yoktur, âlim, nâzım, âşık gibi sözcükler Türkçe değildir. 4. 4. İki ünlü yan yana gelmez. İki ünlü yan yana geliyorsa araya bir kaynaştırma sesi (harfi) girer. Oku-y-an,

bağla-n-acak, masa-s-ı

vb. İki ünlü yan yana bulunan saat, şair, şiir, fiil, muayene, reis, maalesef vb. Türkçe değildir. 14


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

5. Türkçe sözcüklerde f, h, j sesi yoktur. Mahkeme, tüfek, jilet, jandarma, ajanda, vb. Ancak tabiat taklidi seslerden oluşan sözcükler bu kuralın dışındadır. Fısıldamak, of, vb. 6. Türkçede c, ğ, l, m, n, r, v, z sesleri sözcüğün başında bulunmaz. Yani bu seslerle başlayan sözcükler Türkçe değildir. Cami, lâle, marul, nane, raf, vazife, zerdali vb. 7. Sözcük sonunda b, d, c, g sesleri bulunmaz. Kitab, derd, ilac, vb. Bu seslerle biten sözcükler kitap, dert, ilaç biçi- minde söylenir. 8. Sözcüğün başında iki ünsüz yan yana bulunmaz. Bulunanlar Türkçe değildir. Plan, kredi, tren. 8. Sözcüğün sonunda üç ünsüz ses yan yana bulunmaz. Bulunanlar Türkçe değildir. Sfenks, kontr 9. Sözcük kökünde aynı cinsten iki ünsüz yan yana bulunmaz. Millet, hürriyet, tasavvur, hassas vb. Türkçe değildir.

c)

Türklerin Kullandığı Alfabeler

Asırlık bir millet ve dünyaya egemen olmuş bir ırk.Konuştuğu ve kullandığı diller mutlaka zamanla değişime uğramış ve alıntılar yapılmıştır. Tarih boyunca birçok dil kullanılmış ve bunlara eklemeler yapılmıştır. Bu yazıda bugüne kadar kullanılan dillerden ve yapılan değişikliklerden bahsetmeye çalışacağım… Uzun süren savaşlar ve fethedilen topraklarda birçok milletle iletişim kurulmuş ve onların dillerinden bir parça alınmıştır. Kültürel farklılık ve değişim dediğimiz olay kısmen budur. Dil ve alfabe konusunda 5 farklı alfabe bizlere yansıtılmıştır.

(1)

Göktürk Alfabesi

Göktürk Alfabesi Metinleri isim olarak Göktürk veya Orhun olarak adlandırılır.

Orhun’da

yerleşimde 15

bulunmuş

Türkler

tarafından


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

kullanılmış ve düzenlenmiştir. Bu alfabeyi Hunlar,Göktürkler ve Türk kavimler kullanmış ve eklemelerde bulunmuşlardır. Göktürk alfabesi 38 harften meydana gelmektedir. Dördü sesli olup, sekiz sesi karşılar, geri kalan harfler sessiz harf statüsündedir. İlginç olan ise; ok, ko, uk, ku, ük, kü, nç, nd, gibi heceler kendine has harflerle gösterilir. Sağdan sola doğru yazılır bu alfabe ve bu şekilde okunur.

(2)

Uygur Alfabesi

Göktürklerden sonra kurulan Uygurlar tarafından adlandırılmıştır bu alfabe. 18 adet işaretten, sembolden meydana gelmiştir.4 sesli harf geri kalan harfler ise sessiz harf olarak bilinir. Sağdan sola yazılış mevcuttur ve harfler birbirine bitişik olacak şekilde yazılır. Bu yazının katiplerine yani yazıcılarına Bu yazının katiplerine, bakşı, bakşıgeri veya serbahşı adı verilmektedir.

(3)

Arap-İslam Alfabesi

Türklerin İslamiyeti kabulünden sonra gerçekleşen bu dönemde bu alfabe ön plana çıkmış ve yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. Arap alfabesi 28 harftir ancak Türklerin kullandıkları 31 ile 36 harften meydana gelmektedir. Bu alfabe ile Türk islam tarihinde birçok eser verilmiştir. Sağdan sola yazılır. Kullanımı zor gibi görünse de harflerin öğrenimi çok da zor ya da uğraştırıcı değildir.

(4)

Kiril Alfabesi

Kiril

alfabesi

emperyalizmin

zoraki

tatbikidir.Bu

cümleyi

ilk

okuduğumda anlam veremedim ancak konuyu şu şekilde izah edebilirim sizlere. Ruslar sınırları içinde Türklere bütünlüklerini bozmak amacıyla tek bir alfabe yasağı koyarak farklı semboller ve şekillerle dolu alfabeler koymuştur. Otuz sekiz harftir. On biri sesli, geri kalan harfler ise sessiz 16


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

harf

statüsündedir.

Soldan

sağa

doğru

yazılır.

Kullanım

alanı,

Rusya’daki Türkler içindir.

(5)

Latin Alfabesi

latin_alfabesi1925

yılında

ilk

olarak

Azeri

Türkleri

tarafında

kullanılmıştır. Türkiye Cumhuriyetinin kurulmasından sonra 1928 yılında ülkemizde kullanılmaya başlandı. 8 sesli harf bulunur geri kalan ise sessiz harftir. Türkiye ve Avrupa Türkleri tarafından kullanılan bu alfabe diğer kullanılan alfabelere göre daha kolay ve öğrenilmesi daha basittir. Türkler bu 5 alfabenin yanı sıra birçok alfabeyi kullanmıştır ancak uzun süre kullanılan ve bizlerin etki ettiği alfabeler bilgi verilen 5 alfabedir.

B.

ANLATIM

Bir duyguyu, bir düşünceyi, bir konuyu söz, yazı veya beden dili ile bildirme, ifade.

1.

Anlatımın Amacı

Anlatım, her iletişimde olduğu gibi gönderici, alıcı, ileti, kanal ve kod gibi iletişim ögelerinin rol ve işlevlerine göre şekillenir. İletişim, belli bir amacı

olan

“gönderici”nin

kimliğini

ortaya

koymasıyla

başlar.

Göndericinin “alıcı”ya ulaştırmak istediği bir “ileti”si vardır. Bu ileti, değişik “kanal”larla ve “kod”la alıcıya ulaştırılır. Böylece anlatım gerçekleşmiş olur. Her anlatımda anlatıcı ile okuyucu veya dinleyici arasında bir ilişki vardır. Bu ilişki, anlatımın amacını oluşturur. Anlatımımızı

amacımıza

göre

yönlendirir,

amacımıza

göre

biçimlendiririz. Acaba söze ve yazıya başlarken amacımız ne olabilir? Bu soruyu dört maddede toplayabiliriz: 17


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

1. Bir şeyi açıklama, bir düşünceyi aydınlatma, bir durum ya da karakteri inceleme, bir terimi tanımlamayı isteyebiliriz. Bu durumda amacımız, okura bilgi vermektir. 2. Okurun bir konu üzerindeki yerleşmiş duygu, düşünce, davranış ve kanılarını değiştirmeyi amaçlamış olabiliriz. 3. Duyduklarımızı, gördüklerimizi okura bizimle birlikte duymasını veya görmesini amaçlarız.“Bir bina, bir hayvan, bir sokak, bir ev, birinin yüzü” gibi. Yani okurda izlenim kazandırmak isteyebiliriz. 4. Okuru bir olay içinde yaşatmak isteyebiliriz. Bu, olmuş ya da olabilecek herhangi bir olay olabilir. Bunda da amacımız, olayları bir oluş içerisinde anlatma olacaktır.

2.

Anlatım İlkeleri

a)

Açıklık

Anlatılanın kuşkuya, belirsizliğe yer vermeyecek biçimde anlaşılır olma özelliğidir. Değişik yorumlara açık, hem şu hem bu anlama gelen anlatım açık bir anlatım değildir. Düşüncelerin kolayca anlaşılabilmesi; o düşüncelerin iyi düzenlenmiş, anlatımının açık seçik olmasına bağlıdır. Açık olmayan anlatımlar için, “kapalı anlatım”, ‘bulanık anlatım” “karanlık anlatım”... gibi nitelendirmeler de kullanılır. Anlatımda açıklık; sözcüklerin, deyimlerin uygun yerde ve anlamda, noktalama işaretlerinin eksiksiz ve yerli yerinde kullanılmasıyla sağlanır. Ayrıca değişik anlamlara gelen cümleler, belirgin olmayan bağlantılar,

mantıksal

yapıdaki

kopukluklar,

engeller.

18

anlatımın

açıklığını


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

b)

Duruluk

Duruluk, düşünceyi yeterli sözcük ya da sözcük öbeği kullanarak anlatmadır. Duru bir anlatımdan tek sözcük çıkarılamayacağı gibi, tek sözcük de eklenemez. Duru anlatımda, gereksiz sözlere yer verilmediği için bu anlatım aynı zamanda özlülük niteliğini de taşır.

c)

Özlülük

Az sözle çok şey anlatma niteliğidir. Gerekli olduğu kadar sözcük kullanarak okuyucuyu düşündüren, onun söylenenlerden yola çıkarak çağrışımlara ulaşmasına olanak veren, derinliği ve anlam yoğunluğu olan anlatım, özlü bir anlatımdır. Eşanlamlıların peş peşe sıralandığı, bağlaçların

gereksiz

kullanıldığı,

“edebiyat

yapmak”

hastalığının

görüldüğü anlatımlar duru değildir. Örnek: Her yerde öykü yazabiliyorum. Tıka basa dolu bir otobüste öylesine yalnızlaşıyorum

ki

o

anda

yakaladığım

imgeden

öykümün

oluşabileceğini hissedip seviniyorum. İnsanlara bakıyor, yüzlerindeki ifadeleri değerlendiriyorum. Özellikle iş dönüşü insanlar içlerine kapanıyor, daha çok kendi iç dünyalarında yaşıyorlar. Her insanın öyküsü yüzüne yansıyor. Bu da benim en iyi malzemem oluyor. Yazar, bize öykülerini nasıl yazdığını anlatırken gereksiz ya da ayrıntı diyebileceğimiz bir söz kullanmamış, anlatılmak istenenleri kısa ve özlü biçimde verilmiştir.

d)

Yalınlık

Yalınlık,

anlatımın

süsten,

gösterişten,

özentiden,

basmakalıp

söyleyişlerden uzak olması niteliğidir. Güçlü, etkili bir anlatım; düşünceyi, dolambaçlı, yollara sapmadan doğrudan ortaya koyan, 19


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

sözcükleri zorlamasız kullanan anlatımdır. Bu da yalınlıkla sağlanır. Yalınlığa duruluğun, durulaştırmanın sonucunda ulaşılır. Yazıyı ya da yapıtı elden geldiğince yalınlaştırma, yani fazlalıkları atarak en az sözle en çok şeyi söyleme, onu yalnızca en güzele, en kusursuza değil, aynı zamanda en doğala da yaklaştırır. Örnek: Değer, nesnelerin ve olayların insana göre önemini belirleyen niteliğidir. Başka bir deyişle bir şeye insan tarafından uygun görülen karşılıktır. Belirli koşulların oluşturduğu bir duruma bağlı olduğu için değişken; bireyin yetişimiyle ilgili olduğu için de durağandır. Bunlara bakarak değerleri ruh bilimsel, törebilimsel, sanatsal değerler diye sınıflandırabiliriz.

e)

Doğallık

Gerçeklik duygusunu zedeleyici ve yadırgatıcı olmayan, yapaylıktan uzak anlatım; doğal bir anlatımdır. Doğallık bir duygu ya da düşünceyi içten geldiği ya da olduğu gibi anlatmadır. Ancak doğallık, sanat yapmama, basitlik ve sıradanlık da demek değildir. Anlatımın düşünceye uygunluğu demektir.

f)

Akıcılık

Anlatımda; dilin takılacağı pürüzlerin, ilgiyi azaltacak ve dağıtacak duraksamaların bulunmaması demektir. Kısaca kolayca ve istekle okunan bir yazıda akıcılık niteliği vardır. Akıcılığı sağlamak için: okurken kulağa hoş gelmeyen, akışı engelleyen aynı ya da yakın seslerden oluşmuş sözcüklerin kullanılmaması; sözcük, cümle ve düşüncelerin birbirine kaynaşması; düşüncelerin, duyguların

20


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

iyi sıralanması, tutarlı bir düzen içinde verilmesi gerekir. Ayrıca, anlatımda çeşitlilik de, akıcılığı sağlar. Örnek: Bugün çocuklarla saatlerce ders çalıştım. Çarşıya gittim. Yazdığım onca mektubu tek tek temize çektim. Bu kadar çok işi bir günde nasıl bitirebildiğime ben de şaşıyorum. Bu becerimi, böyle mekanik uğraşlardan

çok,

daha

coşkulu,

daha

değerli

şeyler

için

kullansaydım... Öyküler yazıp resimler yapsaydım ne iyi olurdu!

g)

Çeşitlilik

Anlatımda tek düzeliğin aşılmış olmasıdır. Bu da kısa ve uzun cümlelerin, devrik ve kurallı cümlelerin yerinde kullanılmasıyla; değişik yapılı, değişik yüklemli, değişik kipli cümlelere yer verilmesiyle sağlanır.

h)

Özgünlük

Duygunun, düşüncenin, kavramın ya da bir gerçeğin anlatımının, anlatana özgü nitelikler taşımasına özgünlük denir. Özgün yazılarda sanatçı, başkasının yazılarından farklı ürünler ortaya koyar. Kendini kanıtlamış, kendine bir yol çizebilmiş sanatçıların anlatımı özgündür. Örnek: Şiir kapımı çaldı mı elimde ne varsa bırakırım. Başköşededir onun yeri. Geldi mi sağanak halinde gelir. Gitti mi de hiç zorlamam. Sabırla dönüşünü beklerim. Artık o, bir süre öyküler, oyunlar yazmak için özgür bırakmıştır beni. Yokluğunu değerlendiririm.

i)

Etkileyicilik

Etki; bir kimsenin ya da nesnenin başka bir kişi ya da nesne üzerindeki gücüdür. Etkileyicilik, bu gücü kullanarak kişiyi ya da nesneyi zor 21


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

kullanmadan değiştirmeye çalışmaktır. Sanat yapıtlarının tümünde kişiyi az çok etkileyen bir yan vardır. Bu yapıtların yaygın bir üne kavuşmaları, etkileyicilikleriyle orantılıdır. Örnek: Ve serin serviler altında kalan kabrinde Her seher bir gül açar, her gece bir bülbül öter. İlk

dizede

geçen

"serin"

evvelce

"siyah"tı.

"Siyah"!

güzel

bulmuyordum. Günlerce bekledim. Bir gün Erenköy'den dönüyordum. Hem yürüyor, hem de şiirdeki "siyah" sözcüğünü düşünüyordum. Derken birdenbire "serin" geliverdi aklıma, şiir tamamlanmıştı.

3.

Anlatım Biçimleri (Teknikleri)

a)

Açıklayıcı Anlatım

Herhangi bir konu hakkında bilgiler vermek,bir şeyler öğretmek amacına yönelik anlatım biçimidir. Bilgilendirme amacıyla yazılan fikir yazılarında ve bilimsel eserlerde (ansiklopediler, ders kitapları, bilimsel yazılar… vb) kullanılan bir anlatım içimidir. Bu tür yazılar bir konuda bilgi vermek; bir konuyu öğrenmek amacı güder. Açıklama, günlük yaşamda herkesin başvurduğu yaygın bir anlatım biçimidir.

Okullarda

yöneticilerin

tüzüklere

ve

yönetmeliklere

dayanarak yaptıkları konuşmalar; derslerde öğretmenlerin yönelttikleri sorulara öğrencilerin verdiği cevaplar; subayların erlerini, ustaların çıraklarını yetiştirmek için yaptıkları tanımlamalar, verdikleri bilgiler birer açıklamadır. Birçok kimsenin sorduğu “Niçin?” “Nasıl?” “Neden?” gibi sorular açıklama ile karşılanabilir. Bu nedenle açıklama, genellikle “ bir konuyu aydınlatma, gün ışığına çıkarma” amacıyla kullanılır. Yani 22


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

açıklama, üzerinde durulan konuyla ilgili bir sorunun cevabı niteliği taşır. Öğretici özellik gösteren bir anlatım biçimidir. Yazarın amacı bilgiyi en kısa yoldan okuyucuya anlatmak olduğundan, yazar sanatlı söyleyişlere, imalı sözlere pek yer vermez. Açık, anlaşılır bir dil kullanır. Soyutluktan, kişisellikten kaçınır. Tanımlarla, örneklerle konunun en iyi biçimde anlaşılmasını sağlar. Ansiklopedilerde daha çok bu tür bir anlatım görülür. Örnek: Memduh Şevket Esendal öykülerini sade ve temiz bir Türkçeyle yazmış,öykücülükte Çehov tarzını benimsemiştir. Onun öykülerini okuyanlar

eserin

içinde

kendilerini,çevrelerini

ve

hayatta

karşılaştıkları kişileri bulur gibi olurlar.Esendal,günlük hayatı iyimser bir hava içinde verir. Öykülerindeki olaylar son derece basittir. Örnek: MÖ. VI. yüzyılda başlayıp yüzyılımızın başına dek etkisini yoğun biçimde sürdüren türler arasında tiyatro, felsefe ve tarih vardır. İlkçağ tiyatrosu tragedya ve komedya diye ikiye ayrılır. Tragedya, bağbozumu

tanrısı

Dionysos

adına

düzenlenen

törenlerden

doğmuştur. Tragedyanın amacı, seyircide korku ve acıma duygusu uyandırmaktır. Bu da gerilimlerle sağlanır. Oyunun sonunda ise her şey çözüme kavuşur. Bu parçada tiyatro, tarih ve felsefenin ortaya çıkışı, tragedyanın hemen bütün özellikleri bilgilendirmeye yönelik, açıklayıcı bir yöntemle, anlatılmıştır. Örnek:

23


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Herkes her şey olamaz. Nasıl iyi asker olmak için disiplin, iyi öğretmen olmak için bilgi, iyi tüccar olmak için para yeterli değilse, nasıl bütün mesleklerin, kendilerine göre biraz doğuştan gelme, çoğu da sonradan öğrenilen incelikleri varsa politikacıların da rastgele, herkesin beceremeyeceği yönleri vardır. Bunları becerebilen kimseler, on binlerce kişinin karşısına çıkıp nutuk söyleyebiliyor, binlerce kişinin elini sıkabiliyor, çömelip ayran içebiliyor… Bu parçada politikacıda bulunan ve bulunması gereken özellikler açıklanmıştır.

b)

Öyküleyici Anlatım

Bu

anlatımda

amaç;olayı

canlandırmak,anlatmak

okuyucunun

istenileni

bir

gözü olay

önünde içerisinde

vermektir.Öyküleyici anlatımda olaylar oluş haline uygun olarak bir dizi halinde verilirse birbirine bağlanır.Öyküleme, tasarlanan ya da yaşanan bir olayın anlatımıdır.Roman, hikaye ve masalların anlatımı öyküleyici anlatım biçimindedir. Belli bir zaman diliminde gelişen olayların anlatıldığı durumlarda başvurulan anlatım biçimidir. Olayın olmadığı yerde öyküleme olmaz. Anlatım yönüyle betimlemeye benzer; ancak betimlemelerde yazarın izlenimleri söz konusu olduğu halde, öykülemede olayın aktarımı, durumların değişmesi, zaman süreci söz konusudur. Konuyu, yani anlatılanı eylem içinde verme ve gösterme biçimidir. Nasıl bir eylemin bir ortaya çıkış, bir gelişim, bir de sona eriş durumu varsa öyküleyici anlatımda da öyle bir akış görülür. Bir durumdan bir duruma geçme, bir aşamadan bir aşamaya dönüşme bu tür anlatımın belirleyici özelliklerindendir. Bu özelliğinden ötürü okuyucu eylem içinde yaşar, sürekli bir devinim içinde bulur kendini. Çünkü belirli zaman dilimi içinde olay ve olgular ya birbirinin uzantısı olarak ya da geriye ve ileriye 24


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

sıçrayışlar yapılarak verilir. Ancak bu olay ve olgular dizisi birbirine bağlantılı anlamlı bir bütün oluşturur. Bunun yanı sıra şu iki soru anlatımın dokusuna egemen olur; “Ne oldu?”, “Nasıl oldu?” Bundan dolayı bir olayı okuyucunun gözü önünde canlandırmak, varlıkların başından

geçenleri

aktarma

amacı

güdüldüğü

zaman

öyküleyici

anlatıma başvurulur. Bu anlatımda okuyucuyu olay içinde yaşatmak amaçlanır. Bu anlatım biçimi öykü, roman, masal, biyografi… gibi eserlerin temel örgüsünü oluşturur. Yazar, konuyla ilgili ana düşüncesini okuyucusuna belirli bir olayı yaşatarak algılatmayı amaçlamıştır. Bu anlatım biçimi çoğu zaman “betimleme” ile birlikte kullanılır. Örnek: …Ateş oyunları arasında daha büyükleri, hatta kazalara yol açanları vardı. Baruttan gemiler, kuleler yapılarak şenlik yerine taşınır, burada bunlara ateş verilir, büyük patlamalarla yanıp tutuşmaları zevkle seyredilirdi. Ağzından ateş püsküren ejderhalar, tekerlekler üstünde halk arasında gezdirilir, görenler kaçar, seyredenler gülerdi. Örnek: On altıncı katta asansörden indik. Bana odayı gösterecek çocuğun peşlinden yürüyordum. Çocuk kısa bir koridoru geçti, bir odanın önünde durdu. Ben de durdum. Kapıyı açtı, içeri girdik. Perdeler sıkı sıkıya kapalı. Çocuk perdeleri açıp dışarıyı göstermek istedi. Engel oldum. Lambaları yaktı. Banyonun kapısı açtı. Bir şey isteyip istemediğimi sordu. İstemediğimi söyledim. Haşişini verdim, gitti. Örnek: Ağır adamlarla kahveye girdi Hasan.Olanları düşündü bir süre.Otursam mı oturmasam mı diye bir tereddüt geçirdi.Sonra oturdu bir köşeye 25


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

isteksiz.Babadan kalma tütün tabakasını çıkardı,kalınca bir sigara sardı.Öyle dalmıştı ki masasına konan çay bardağının sesi bile dikkatini çekmemişti.

c)

Betimleyici (Tasvir Edici) Anlatım

Betimleme en yalın biçimiyle sözcüklerle resim çizme işidir. Varlıkların niteliklerini,bu izlenimleri

varlıkların

duyularımız

belirtmektir.Betimleme

özelliklerini

tanıtıp

göz

önünde

üzerinde

nesnelerin,

uyandırdıkları

varlıkların,

canlandırmaktır.Bu

belirgin

anlatımda

okuyucunun çeşitli duyularına seslenilerek anlatılan varlıkla ilgili izlenim kazanılması amaçlanır.Bu amacın gerçekleşmesi için titiz bir gözlem gerekir.Gözlem sırasında ayırt edici özelliklerin anlatılmasına özen gösterilir. Yazarın,

gördüklerini

okuyucunun

gözünde

canlanacak

biçimde

anlatmasıyla oluşan bir anlatım biçimidir. Betimlemede asıl olan görselliktir. Bu nedenle gözle algılanan renk ve biçim ayrıntılarına büyük yer verilir. Betimleme, yalın bir söyleşiyle sözcüklerle resim çizme sanatıdır. Görme, işitme, tatma, dokunma, koklama… gibi duyu organlarımız aracılığıyla varlıkların belirleyici niteliklerini algılama, bu nitelikleri belirterek onları görünür kılmadır. Betimleme, varlıkların kendilerine özgü niteliklerini olayların

sözcüklerle anlatma işidir. en

belirgin

özellikleriyle

Varlıkların, eşyaların ve tanıtılıp,

göz

önünde

canlandırılmasına yönelik bir anlatım yoludur. Betimleme, bir bakıma varlıkların, nesnelerin ve olayların sözcüklerle resmini çizmektir. Bu anlatım okuyucuların duygularına, hayal gücüne seslenir; yani yazar dış dünya ile, varlıklarla ilgili izlenimlerini okurlara da aktarmak ister.

26


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Bunun için de bilinçli, titiz bir gözlem yoluyla ayrıntı seçer. Seçtiği ayrıntıları imge (hayal) oluşturacak biçimde düzenler. Ayrıntılar genelden özele ya da özelden genele doğru sıralanabilir. Sözgelimi bir kentin genel görünümünü anlattıktan sonra özellik taşıyan bir yapısını (hastane, kışla, park, cami…) ele almak genelden özele doğru bir betimlemedir. Bir

hayvanın ilgiyi üstüne

çeken gözlerinden

başlayarak tüm gövdesini tanıtmak da özelden genele doğru bir betimlemedir.

(1)

Konuları Bakımından Betimleme Türleri 1. İnsan betimlemesi 2. Hayvan betimlemesi 3. Eşya betimlemesi 4. Manzara betimlemesi 5. Olay betimlemesi

(2)

Amaçları Bakımından Betimleme Türleri 1. Açıklayıcı (Teknik betimleme) 2. Sanatsal (İzlenimsel betimleme)

Örnek: Gökyüzünün açık güneşli olduğu bir ilkbahar günüydü. Öğleden sonra saat tam beşe çeyrek kala, arabamla Guercina’nın Pazar yerine geldim. Alan insan kaynıyordu. Birden çanlar çalmaya, sirenler ötmeye başladı. İlk kez gökten düşen bir bombayı, sonra bunun ardından on sekiz tane kadar olduğunu sayabildiğim savaş uçaklarını gördüm. Bombaların patlaması anlatılamaz bir panik yarattı. Ben beş milis askeriyle birlikte küçük bir tahta köprünün altına saklandım. Oldukça iyi gizlendiğimiz yerden meydanda olup bitenleri, kadınların, erkeklerin, çocukların ve 27


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

hatta hayvanların nasıl bir şaşkınlık ve korku içinde kaçıştıklarını dehşetle görebiliyorduk… Bu parçada yazar, birdenbire karşısına çıkan savaş ortamını; bu ortamda insanların nasıl davrandıklarını betimliyor.

Örnek: Sarı yağmur incecik, ışığın üstüne yağan başka bir ışık gibi iniyordu. Yerler, ince yağmuru buradan alıp hızla az öteye döküveriyordu. Kuşlar boyunlarını içlerine çekmişler, tüyleri domur domur, dallarda kıpırtısız duruyor. Yağmurun içinden mor bir kelebek seli geçti. İleride akar çayın kıyısında bir çıvgına tutulup, bir hayat çalısının üstünde kasırgalandı, hayat çalısı mosmor oldu, tepeden tırnağa; bir süre karmakarışık iç içe uğunarak, salkım saçak toparlanıp dağılarak, orada savruldu. Sonra mor toparlak sarının ışıltısında eridi, dağıldı, usul usul yitip gitti. Bu parçada doğadaki

olaylar

bir

devinim

içinde

verilirken

varlıklar

çeşitli

özellikleriyle çoğunlukla görme duyusuna seslenen bir biçimde gözler önünde canlandırılmıştır. Örnek: Eski bir taş köprü geçildikten sonra fakir mahallelere giriliyor ve sefalet,bütün dehşeti ve çirkinliğiyle başlıyordu.Ortalarından akan çirkin sularında yarı çıplak çocuklarla çamurdan köpekler, eğri büğrü sokaklar… Tezekten, çamurdan yapılmış yarı yarıya toprağa gömülmüş penceresiz kulübeler…

d)

Tartışmacı Anlatım

Okuyucuyu veya dinleyiciyi istenilen davranış ve düşünce biçimine yöneltmek amacıyla başvurulan bir anlatım biçimidir.Bu anlatım biçimiyle okuyucunun sahip olduğu düşüncenin değiştirilmesi amaçlanır. Yani amaç düşünce ve konularda değişiklik yapmaktır.

28


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Yazarın, bir düşüncenin, bir önerinin doğru olmadığını ortaya koymak amacıyla hazırladığı yazılarda başvurduğu bir

yöntemdir. Yazar

okuyucuyla sohbet ediyormuş gibi bir üslupla yazısını oluşturur. Devrik cümlelerle, soru ve cevaplarla yazısına akıcılık kazandırır. Sonuçta burada da bilgi ortaya konmuş olabilir; ancak bir görüşün başka bir görüşe karşı savunuculuğunun yapılması onu açıklamadan ayırır. Yazar, görüşlerini inandırıcı kılmak için kanıtlama yoluna başvurur. Kanı niteliği taşıyan yargılardan kaçınır, nesnel olmaya çalışır. Bir yargıyı, bir düşünceyi ya da öneriyi çürütme, değiştirme amacıyla yazılan yazılarda kullanılan anlatım biçimine tartışmacı anlatım denir. Yazı ve yazınsal yaratılarda yer alan önemli anlatım biçimidir. Bu anlatım biçiminde üzerinde durulan düşünce, yargı ya da öneri ortaya konur. Sonra da düşüncenin neden doğru olmadığı, geçersiz olduğu tartışılır. Doğal olarak tartışmanın amacı okurların belli bir konudaki kökleşmiş yargı ve kanılarını değiştirmek; onların da kendimiz gibi düşünmesini sağlamaktır. Bu anlatımda önce, ele alınan, ispatlanmak veya çürütülmek istenen düşünce açıklanır. Sonra bunun neden doğru olduğu veya olmadığı gerekçeleriyle tartışılır. Yazar bunları yaptıktan sonra kendi görüşünün haklı olduğunu ispata çalışır. Bazen sorular sorar ve bu sorulara cevaplar arar. Tartışmada örneklendirme, karşılaştırma, tanımlama, tanık gösterme gibi yollara başvurulur. Tartışmada “düşünce ve kanıları değiştirme” amacı güdüldüğü için bu anlatım biçimiyle fikirsel ağırlıklı yazı türleri (deneme, eleştiri, sohbet, fıkra, makale… vb) ele alınır. Örnek: Edebiyat metninin dili günlük iletişim dilinden bütün bütüne ayrıymış gibi görülegelmiştir bizde.İstiareli, aktarmalı, doğallıktan uzak bir dil olarak düşünülmüştür hep.Edebiyat sözcüğü;süslü püslü, 29


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

özentili, abartmalı ve boş sözler yığını gibi bir anlam kazanmıştır bu yüzden.Bunu da,edebiyat dilini günlük dilden apayrı gören bir anlayışa bağlayabiliriz.Oysa edebiyat dili günlük dilden tümüyle kopuk bir dil değildir.Gündelik dilin güzel, duygusal bir doku içinde yeniden düzenlenimidir bir bakıma.

Örnek: “… Politika “ahkâk kesmek” olsaydı, bunu becerebilecek o kadar çok insan bulunurdu ki Türkiye’de. Üniversite kürsüsünün yüksekliğinde ahkâm kesmek, üniforma zırhının gerisinde ahkâm kesmek gazete sütununun açıklığında ahkâm kesmek, büyük memur masasında ahkâm

kesmek

çok

kolay.

Hatta

oralarda

kesilen

ahkâmın

politikacılardaki düşüncelerden de parlak olduğu söylenebilir. Ama, onlarınki kadar gerçekçi ve yığınlarla bağlantılı olduğu söylenebilir mi? Parçada “ahkâm kesmek” ile ilgili görüşler tartışmacı bir anlatımla ele alınmıştır. Örnek: Eskiden Türk hafif müziği, şimdilerde Türk pop müziği denilen şarkılar bir yanıyla müzik, öbür yanıyla şiir olması gereken yapıtlar değil midir? Bu şarkılara söz yazanlar, hak edilmemiş şöhretlere ulaşmanın yanı sıra, Türkçe’den milyonlar, milyarlar vururken biraz daha özen gösteremezler mi? Üstelik bunu söylerken herkesçe alay konusu edilen “Kıl oldum abi”leri, “Bandıra bandıra ye beni”leri kast etmiyorum…

Bu

parçalarda

konuya

tek

taraflı

yaklaşıldığı

görülmektedir. Yani ileriye sürülen düşüncelere karşı çıkılabilir. Bu nedenle

bir

tartışma

konusu

olabilecek

konularda

açıklandığından bunlar tartışmacı anlatıma örnek oluştururlar. 30

görüş


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

4.

Anlatımda Düşünceyi Geliştirme Yolları

a)

Tanımlama

Bir kavrama ya da olayın belirgin özellikleriyle tanıtılmasına tanımlama denir. Tanım kısaca “nedir” sorusuna verilen cevaptır. Sözü edilen kavram ya da varlığın ne olduğunun açıklanmasıdır. Daha çok açıklama ve tartışma tekniklerinde kullanılan bu yolla tanımlanan şeyin okurun zihninde daha kolay belirmesi amaçlanır. Parça içinde bir tek tanımın verilmesi tanımlama için yeterlidir. “İnsanın

bazen

mırıltısı,

bazen

çığlığıdır

öykü.

Ölüme

karşı

başkaldırıdır. Kör geceye tutulan şavktır. Çölde bulunan vahadır. Bir anlığına bile olsa, bağımsızlıktır. Ölümlü, çaresiz hayatlarımızda, bir kavalcının nefesindeki ezgi, bir ekmekçinin koca hamur teknesine saldığı güzel mayadır…” Örnek:  İnsan vücudunun en küçük yapı taşına hücre denir. (Nesnel)  Yiğitlik, kahramanlık, savaş temalarını işleyen şiirlere epik şiir denir. (Nesnel)  Yaşam, güçlükleri yenebilme sanatıdır. (Öznel)  Toros dağlarının etekleri Akdeniz’den başlar. (Değil)

b) İleriye

Örneklendirme sürülen

Söylenmek

soyut

istenilenin

düşüncenin okuyucunun

somutlaştırılması kafasında

yöntemidir.

canlandırılmasını

sağlayan bir yöntemdir. Sözü edilen bir düşüncenin zihinlerde somut hâle getirilebilmesi için başvurulan bir düşünceyi geliştirme yoludur. Yerinde verilen bir örnek bazen söylenecek birçok sözden daha etkili ve kalıcı olabilir. 31


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Bu bazen bir fıkra, bir eser, bir öykü olabilir. “Toplumda insanlar arası güvensizlik, iletişimsizlik ve bencillik artarak devam ediyor. İnsanlar arsındaki uçurum her gün artıyor. Bu tablo karşısında derin bir ümitsizliğe düştüğümüzde bazen öyle insani olaylarla karşılaşıyoruz ki birden bire yüreğimizdeki kireçler çözülüyor; umutsuzluklar çiçek açan umutlara dönüyor. Bir sanatçımız için düzenlenen konser de bunlardan biri. Amansız bir hastalığa yakalanan bu müzisyeni iyileştirmek, onun tedavi masraflarını karşılamak için bütün müzisyen arkadaşları seferber olmuşlar.” Örnek: Genç Kalemler hareketi,edebiyatımıza özellikle dil konusunda yepyeni bir anlayışı getirmiştir. Türkçe kendi benliğine yavaş yavaş dönmeye

başlamış;halk,aydınların

yazdıklarını

anlar

duruma

gelmiştir. 1911’li yıllarda yazan Ömer Seyfettin’i, Ziya Gökalp’i açıp okuyun, severek, anlayarak okursunuz yazdıklarını. Sözcükler, tamlamalar…hep anlayacağınız biçimdedir.

c)

Karşılaştırma

Karşılaştırmada iki varlık, iki kavram ya da iki şey arasındaki benzerlik ve karşıtlıklardan yararlanma söz konusudur. Benzerliklerin ya da karşıtlıkların ortaya konması karşılaştırma ile olur. Birden fazla varlık ya da kavramın aralarındaki benzerlerini ya da farklarını ortaya koymak için başvurulan anlatım yoludur. Bunda amaç kavramın başka kavramlardan farklı yönlerini ortaya koymak, böylece onun belirgin özelliklerinin daha iyi anlaşılmasını sağlamaktır. Ya da ortak yönler söylenerek bu özelliklerin daha iyi belirmesi amaçlanır. “İnternet medyanın bir parçasıdır ancak çok seçeneğe sahip olması açısından medyadan daha üstündür. İnternette geri beslenme açısından 32


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

müthiş bir olanak mevcut. Çok seçenek olduğu için insanları geleneksel medya gibi bir kulvarda tutamazsın. Bir gazeteyi al demekle, bir siteyi izle demek arasında çok büyük fark vardır. İnsan medyaya kıyasla internette sürekli yeni şeyler keşfediyor.” Örnek:  Özge Ali’ye göre daha çalışkandır.  En çok sevdiğim arkadaşım sensin.  Eski şiir hayali öğeleri yeni şiir ise somut öğeleri içerir.

d)

Tanık Gösterme (Alıntı Yapma)

Anlatılmak istenilen düşüncenin başkalarının görüşlerinden,sözlerinden yararlanarak açıklanması yoludur. Başkalarının aynı konuda söylediği sözler yazı içerisinde alıntı olarak gösterilir. Tanık olarak düşüncesine başvurulan kişinin, konusunda uzman güvenilir olması gerekir. Yazar, okuru kendi düşüncelerinin doğruluğuna inandırmak için sözünü ettiği konuda söz sahibi olan birisinin sözünü yazısına alabilir. Böylece kendinin de haklı olduğunu belirtir. Tanık gösterilecek kişini sadece adının anılması yetmez. Ona ait sözün de yazıda olması gerekir. “Türk şiirinde deha şairler çıktı. Fakat şiiri değerli kılan sadece daha şairler değildir. Küçük şairler de şiire katkıda bulunur. Eliot: ‘Bir büyük şair vardır, bunlar edebiyatta devrim yaparlar. Bir de küçük şairler vardır ki onlar da bireysel ruh durumlarını dışa vuran çok güzel şiirler yazarak

edebiyat

dünyasını

zenginleştirirler.’

Sözleri

ile

bunu

desteklemektedir.” Örnek: Mutluluk, asl��nda herkesin çok yakınında. İsteyen herkes, her an mutlu olabilir. Fizolof Sokrates: “Bir kitap, bir çiçek, bir kuş…ne büyük saadet!” derken bunu anlatmıyor mu? 33


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

e)

Sayısal Verilerden Yararlanma

Düşünceyi inandırıcı kılmanın yollarından biri de sayısal verilerden yararlanmadır.

İnsanlar

okuduklarının

sayılarla

desteklendiğini

görürlerse yazıyı daha da inandırıcı bulurlar. Örnek: Ada pazarı Şeker Fabrikası 1953’te işletmeye açıldı. Kuruluşta günde 1800 ton olan pancar işleme kapasitesi 1980’de 6000 tona çıkarıldı. Bu büyük bir gelişme.

f)

Benzetme

Bir kavramı ya da varlığı başka kavram ya da varlığa ait özelliklerle anlatmadır. Örnek: “Deneme yazarı bir söz işçisidir. Onun bir kuyumcuya benzetirim ben kuyumcu nasıl değerli madeni bin bir özenle işleyerek çok değerli eserler oluşturursa, deneme yazarı da sözcükleri büyük bir dikkatle ve özenle bir araya getirerek eserini oluşturur.”

g)

Duyulardan Yararlanma

Beş duyu organımız vardır: Görme, işitme, dokunma, tatma, koklama. Parçada duyu organlarıyla ilgili ayrıntılara da yer verilir.

h)

Somutlama

Soyut kavramları benzetme yoluyla açıklamaktır. Kavram, benzetilen varlığın bazı nitelikleriyle kavratıl-maya çalışılır. Bu yolla kavram zihinde canlanır, görü­nürlük kazanır.

34


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnekleme,

tanımlama,

karşılaştırma

gibi

düşün­ceyi

geliştirme

yollarında somutlamaya başvurularak düşünce kolayca kavratılır. Örnek: Benim ruhum hava ile dolu bir şişeye benzer. Bu şişe hiçbir zaman hayat kaynağı olan oksijenden mahrum kalmaz. Bu şişenin içindeki havayı bir bo-şaltgaç ile istediğiniz kadar boşaltmaya çalışınız, yine içinde biraz olsun oksijen kalır. Ruhumun ka­nına can veren manevi oksijen de "ümit'tir. Soyut bir kavram olan ümit, oksijene benzetilerek somutlaştırılmıştır.

i)

Soyutlama

Düşünceleri; somut kavramlara, soyut anlamlar vererek açıklamaktır. Soyutlama yoluyla anlam yoğunlaştırılır. Okurun bilgi ve yaşam birikimine bağlı olarak yorumu sağlanır. Kavramın netleşmesi, okurun çağrışımına bağlıdır. Bu yol daha çok şiirde kullanılır. Örnek: Saat Çini vurdu birden: pirinççç Ben gittim bembeyaz uykusuzluklardan Kasketimi üstüne eğip acılarımın Sen yüzüne sürgün olduğum kadın Karanlık her sokaktaydın gizli bir köşedeydin

5.

Söz Sanatları

a)

Teşbih(Benzetme)

Sözü daha etkili duruma getirmek için aralarında ilgi bulunan iki unsurdan güçsüzü olanı güçlü olana benzetmektir. 35


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Benzetmede dört unsur bulunur: a)Benzenen b)Benzetilen c)Benzetme Yönü d)Benzetme Edatı Bu öğelerin kullanılıp kullanılmaması açısından da üç çeşit benzetme vardır: Örnek: — Çocuk tilki gibi kurnaz biriydi. — Minik yavrucak elma gibi kıpkırmızı yanaklarıyla gülücükler saçıyordu. — Bizim de kalbimizi kımıldatır yerinden Toprağa diz vuruşu dağ gibi zeybeğin — Binalar kale gibi olduğundan içerigirilemiyordu. — Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda? — Karısına yıllarca cehennem hayatı yaşattı. — Muavin,yolculara: Pamuk eller cebe! diye bağırıyordu.

b)

İstiare(Eğretileme)

Benzetmenin asıl unsuru olan benzeyen ve benzetilenden yalnızca biri kullanılarak yapılır. 1. Açık İstiare

: Benzeyenin bulunmayıp yalnızca benzetilenle

yapılan istiaredir. 2. Kapalı İstiare

: Benzetilenin bulunmayıp yalnızca benzeyenle

yapılan istiaredir. Örnek: —Bir hilal uğruna ya rab ne güneşler batıyor. (A.İ) —Ay,altın ağaçlardan yere damlıyordu.(K.İ) Açtım avucumu altına tuttum. —Ülkemizde üniversiteden mezun olmuş pek çok fidan artık iş de bulamıyor.(A.İ) 36


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

—Bahar gelince bir ağızdan şarkılar söyler kuşlar.(K.İ) —Bugün gökten inciler yağıyordu.(A.İ) —Galatasaray,Fenerbahçe kalesine gol yağdırdı.(K.İ) —Genç adamın sözleri,kızın yüreğini yakıyordu.(K.İ) —Sanat,hür bir ortamda boy atar.(K.İ) —Kurban olam,kurban olam, Beşikte yatan kuzuya.(A.İ)

c)

Kinaye

Bir sözü hem gerçek hem de mecaz anlamda kullanmaktır. Uyarı: Kinayede daha çok mecaz anlam kastedilir. Örnek: —Mum dibine ışık vermez. —Hamama giren terler. —Taşıma su ile değirmen dönmez. —Yuvarlanan taş yosun tutmaz. —Ateş düştüğü yeri yakar. —Yaptığı hatayı anlayınca yüzü kızardı.

d)

Mecaz-ı Mürsel(Ad Aktarması)

Benzetme amaç güdülmeden bir sözün ilgili olduğu başka bir söz yerine kullanılmasıdır. Örnek: —İşe alınman için dün şirketle görüştüm.(İnsan) —Yarın sınıfı 9/H sınıfı yapacak.(Öğrenci) —Toplantıya Milliyet gazetesinin güçlü kalemleri de geldi.(Yazar) —Nihatın golüyle tüm stat ayağa kalktı.(Seyirci) —O evine çok bağlı bir insandır.(Ailesi) 37


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

—Bu olay üzerine bütün köy ayaklandı.(Halk) —İstanbul’dan kalkan uçak az önce Adana’ya indi.(Havaalanı)

e)

Teşhis (Kişileştirme)

İnsan dışındaki canlı cansız varlıklara insan özelliği kazandırmaktır. Her teşhiste aynı zamanda kapalı istiare vardır. Örnek: —Güzel gitti diye pınar ağladı. —Menekşeler külahını kaldırır. —Bir sarmaşık uyanıyordu uykusunda Geriniyordu bir eski duvarın sıvasında. —Toros dağlarının üstüne, Ay un eledi bütün gece. —O çay ağır akar,yorgun mu bilmem, Mehtabı hasta mı,solgun mu bilmem. —Aheste çek kürekleri mehtap uyanmasın, Eskici dükkanında asma saat, Çelik bir şal atmış omuzlarına. —Yalnızlığın okşadığı kalbime,yağmurlar küskün, En güzel türküyü bir kurşun söyler. —Bu akşam sonbahar ne kadar serin, Geceyi hasretle zaman.

f)

İntak (Konuşturma)

İnsan dışındaki varlıkları konuşturmaktır .Her intak sanatında teşhis sanatı vardır; ancak her teşhiste intak sanatı yoktur. Örnek: —Deniz ve Mehtap sordular seni: Neredesin? 38


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

—Maymun şunu anlatmak istemişti fikrince: Boşa gitmez kötüye bir ceza verilince. —Dal bir gün dedi ki tomurcuğuna: İçimde kanayan yara gibisin. —Ey benim sarı tamburam! Sen ne için inilersin? İçim oyuk,derdim büyük Ben onunçün inilerim —Ben ki toz kanatlı bir kelebeğim, Minicik gövdeme yüklü Kaf dağı. —Adam elini uzattı, tam onu koparacağı sırada menekşe: Bana dokunma! diye bağırdı.

g)

Tecahül-i Arif (Bilmezlikten Gelme)

Anlam inceliği oluşturmak için herkesçe bilinen bir gerçeği bilmiyormuş gibi aktarmalıdır. Örnek: —Şakaklarıma kar mı yağdı ne var? Benim mi Allahım bu çizgili yüz. —Sular mı yandı,neden tunca benziyor mermer? Geç fark ettim taşın sert olduğunu. —Gökyüzünün başka rengi de varmış, Su insanı boğar,ateş yakarmış. —Şu karşıma göğüs geren, Taş bağırlı dağlar mısın? —Saçların dalgalı,boya mı sürdün? Gelmiyorsun artık,bana mı küstün? —İçimde kar donar,buzlar tutuşur, Yağan ateş midir,kar mıdır bilmem. 39


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

h)

Hüsn-İ Ta’lil (Güzel Neden Bulma)

Sebebi bilinen bir olayın meydana gelişini, gerçek sebebinin dışında başka, güzel bir nedene bağlamadır. Örnek: —Gül bahçesi sevgiliden haber geldiği için Süslendi ve güzel kokular süründü. —Yoksun diye bahçemde çiçekler açmıyor bak. —Senin o gül yüzünü görmek için Sana güneş bakmak için doğuyor. —Benim kaderime ve yalnızlığıma Irmaklar bile ağladı. —Rüzgar gökte bir gezinti, Üşürüz her akşam vakti, Ne sıcak vücutlar gitti, Toprağı ısıtmak için. —Güller kızarır utancından o gonca gül gülünce Sümbül bükülür kıskancından kakül bükülünce. —Bir an önce görülsün diye Akdeniz, Toroslarda ağaçlar hep çocuk kalır. —Toros dağlarının üstüne Ay, un eledi bütün gece.

Mübalağa (Abartma)

i)

Sözün etkisini güçlendirmek için bir şeyi olduğundan daha çok ya da olduğundan daha az göstermektir. Örnek: —Manda yuva yapmış söğüt dalına, Yavrusunu sinek kapmış. 40


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

—Alem sele gitti gözüm yaşından. —Bir ah çeksem dağı taşı eritir, Gözüm yaşı değirmeni yürütür. —Bir gün gökyüzüne otursam, Evlerin tavanlarını birer birer açsam. —Sıladan ayrıyım,gözümde yaşlar, Sel olup taşacak bir gün derinden. —Sana olan aşkım dağı taşı eritir, Gözümdeki yaşlardan bir deniz olur. —Ben ki toz kanatlı bir kelebeğim, Minicik gövdeme yüklü Kaf dağı. —Sekizimiz odun çeker, Dokuzumuz ateş yakar Kaz kaldırmış başın bakar Kırk gün oldu ,kaynatırım kaynamaz. —Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsın? Gömelim gel seni tarihe desem,sığmazsın. —Bir of çeksem karşıki dağlar yıkılır.

j)

Tezat (Zıtlık/Karşıtlık)

Aralarında

ilgiden

dolayı,

birbirine

zıt

kavramları

kullanmaktır. Örnek: —Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz. —Neden böyle düşman görünürsünüz, Yıllar yılı dost bildiğim aynalar? —İçimde kar donar,buzlar tutuşur, Yağan ateş midir,kar mıdır bilmem. —Sana çirkin dediler,düşmanı oldum güzelin. 41

bir

arada


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

—Yükseğinde büyük namlı karın var, Alçağında mor sümbüllü bağın var. —Gülmek ol,goncaya münasiptir, Ağlamak bu,dil-i hazine gerek. —Karlar etrafı bembeyaz bir karanlığa gömdü.

k)

Tevriye (Amacı Gizleme)

İki değişik anlamı olan bir sözcüğün bir dize ya da beyitte iki anlamının da kullanılmasıdır. Örnek: —Tahir Efendi bize kelp demiz (Tahir:özel ad.) İltifatı bu sözde zahirdir Maliki mezhebim benim zira İtikadımca kelp Tahirdir. —Bu kadar letafet çünkü sende var, Beyaz gerdanında bir de ben gerek. —O güzel yüzün benli de, Göğsün niye bensiz? —Bak kalan bu kubbede hoş bir sada imiş, Ben yarime gül demem,yarim bana gülmedi. —Beyefendi ailenin güneşi,sen de ayısın. —Sen gittin yaslara büründü cihan, Soluyor dallarda gül dertli dertli. —Şu köpek leşi de şurda fuzuli, O kadar içerlediysen tut kıçından Vur yere de çıksın içindeki ruhi.

l)

Telmih (Hatırlatma)

Söz arasında herkesin bildiği bir olaya ya da kişiye işaret etme sanatı. 42


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnek: —Vefasız Aslıya yol gösteren bu, Keremin sazına cevap veren bu. —Ne büyüksün ki kanın kurtarıyor teshidi, Bedrin aslanları ancak bu kadar şanlı idi. —Ekmek Leyla oldu bire dostlarım, Mecnun olup ardı sıra giderim. —Şu Boğaz harbı nedir? Var mı ki dünyada eşi? En kesif orduların yükleniyor dördü beşi. —Yırtarım dağları enginlere sığmam taşarım. —Gökyüzünde İsa ile, Tur dağında Musa ile , Elindeki asa ile, Çağırayım Mevlam seni.

Tariz (Taş Atma)

m)

Bir kişiyi iğneleme,bir konuyla alay etme veya sözün tam tersini kastetmedir. Örnek: —Müftü Efendi bize kafir demiş. —Tutalım ben ona diyem müselman. —Lakin varıldıktan ruz-ı mahşere, İkimiz çıkarız orda yalan. —Bu ne kudret ki elifbayı okur ezberden. —Tahir Efendi bize kelp demiş, İltifatı bu sözde zehirdir, Maliki mezhebim benim zira, 43


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

İtikadımca kelp Tahirdir. —Bir nasihatım var zamana uygun, Tut sözümü yattıkça yat uyuma, Meşhur bir kelamdır sen kazan sen ye, El için yok yere yanma. —O kadar zeki ki bütün sınıfları çift dikiş gidiyor.

n)

Tekrir (Tekrar)

Anlatımı güçlendirmek için bir sözü sık sık tekrar etmektir. Örnek: —Beni bende demen,ben değilim, Bir ben vardır,bende benden öte. —Söz ola kese savaşı, Söz ola kestire başı, Söz ola oğlu aşı, Yağ ile bal ede bir söz. —Ben güzele güzel demem, Güzel benim olmayınca. —Seni tanımadan önce ben,ben değildim, Seni tanıdıktan sonra aslında bensizliğin sensizliğin olduğunu anladım. —Gece midir insanı hüzünlendiren, Yoksa insan mıdır hüzünlenmek için, Geceyi bekleyen? Yoksa ben miyim seni düşünmek için, Geceyi bekleyen? Gece midir seni bana düşündüren?

44


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

o)

Tenasüp (Uygunluk)

Anlam yönünden birbiriyle ilgili sözcükleri bir arada kullanmaktır. Örnek: —Deli eder insanı bu dünya, Bu gece,bu yıldızlar,bu koku, Bu tepeden tırnağa çiçek açmış ağaç. —Artık demir almak günü gelmişse zamandan, Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan. —Arım,balım,peteğim, Gülüm,dalım,çiçeğim, Bilsem ki öleceğim, Yine seni seveceğim, —Güller kızarır o gonca gül gülünce, Sümbül bükülür kıskancından kalül bükülünce —Bu akşam ışık olduk,renk olduk,ses olduk, Yeniden kışla olduk,asker olduk,tüfek olduk.

p)

Leff-ü Neşr (Sıralı Açıklama)

Bir dizede iki ya da daha fazla kavramdan bahsettikten sonra diğer dizede onlarla ilgili açıklama yapmaktır. Örnek: —Bakışların fırtına, Duruşun durgun su, Biri alabora eder, Biri boğar. —Gönlümde ateştin,gözümde yaştın, Ne diye tutuştun,ne diye taştın. —Ben bir sedefim,sen nisan bulutu, 45


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Ver damlaları,al yuvarlak inciyi.

q)

İstifham (Soru Sorma)

Anlatımı daha etkili hale getirmek için cevap alma amacı gütmeden soru sormaktır. Örnek: —Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda? —Şakaklarıma kar mı yağdı ne var? Benim mi Allahım bu çizgili yüz? —Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsın? —Şu karşıma göğüs geren Taş bağırlı dağlar mısın? —Hangi çılgın bana zincir vuracakmış?Şaşarım! —Her gün bu kadar güzel mi bu deniz? Böyle mi görünür gökyüzü her zaman?

r)

Tedric (Dereceleme)

Birbiriyle ilgili kavramların bir derece gözetilerek sıralanmasıdır. Örnek: —İki asker,mızrak mızrağa,kılıç kılıca,hançer hançere vuruşmaya başladı. —Makbar,makber

değil;bir

türbe,türbe

değil;bir

mabet,mabet

değil;bir küre,küre değil;bir sonsuz uzay.

s)

Nida (Seslenme)

Şiddetli duyguları,heyecanları coşkun bir seslenişle anlatmadır.Daha çok ay,ey,hay,ah ünlemleriyle yapılır.

46


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnek: —Ey mavi göklerin beyaz ve kızıl süsü! —Ey benim sarı tamburam! Sen ne için inilersin? —Çatma kurban olayım ey nazlı hilal!

t)

Cinas (Sesteşlik)

Yazılışları aynı,anlamları farklı sözcüklerin bir arada kullanılmasıdır. Örnek: —Niçin kondun a bülbül kapımdaki asmaya Ben yarimden ayrılmam götürseler asmaya. —Göl kıyısındaki sazların arasında bir saz sesi geliyordu. — Kara gözler, Sürmeli kara gözler, Gemim deryada kaldı, Gözlerim kara gözler. —Kalem böyle çalınmıştır yazıma, Yazım kışıma uymaz,kışım yazıma. —Böyle bağlar, Yar başın böyle bağlar, Gül açmaz,bülbül ötmez, Yıkılsın böyle bağlar.

u)

Aliterasyon

Dize ya da mısrada ahenk oluşturacak şekilde, aynı sesin veya hecenin tekrarlanmasıdır. Örnek: 47


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

—Eylülde melül oldu gönül soldu lale Bir kaküle meyletti gönül geldi bu hale. —Seherde seyre koyuldum semayı deryayı. —Kara toprak içinde kara karıncayı karanlık gecede görür. —Beyaz gerdanında bir de ben gerek.

v)

Seci

Düz yazıda cümle içinde yapılan uyağa denir. Örnek: —İlahi, kabul senden, ret senden;şifa senden,dert senden İlahi,iman verdin,daim eyle;ihsan verdin,kaim eyle. —Ten cübbesi çak gerek, gönül evi pak gerek. —Ey gönlümün nuru, gönüllerin süruru! —De gül idim ben sana mail sen ettin aklımı zail.

6.

Anlatıcı Türleri ve Bakış Açısı

a)

Hakim / Tanrısal / İlah Bakış Açısı  Anlatıcı olayların içerisinde yer almaz.  Anlatıcı

olaylara

dışardan,

müdahale

etmeden,

geniş

bir

perspektiften bakar.  Her şeyi bilen bir anlatıcının bakış açısıdır.  Anlatıcı kişilerin zihinlerinden geçenleri, geçmişte yaşadıklarını, en gizli mahrem bilgilerini bile bütün ayrıntısı ile bilir.  Anlatıcı, olayları anlatır, istediği yerleri özetler.  Bu durumda anlatıcı, kahramanlardan daha fazlasını bilir.  Anlatıcı olaylara tam olarak hakim olduğu için olayları yorumlama gücü diğerlerine göre daha güçlüdür. 48


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

 Üçüncü ağızdan anlatım vardır. Örnek Metin: Erdem arkasına bakmadan yürüyordu. Sinirliydi. Belli ki onu çok kızdırmışlardı. Öfkesi her halinden belli oluyordu. Eliyle garip işaretle yaparak hızlı hızlı yürüyor, bir yandan da eve gidince neler yapacaklarının bir bir planını yapıyordu. İntikamını mutlaka almalıydı. Bu yapılanlar asla onların yanına kalmamalıydı. İlk olarak Ahmet’e nasıl bir ceza verebileceğini düşündü. Mutlaka işe Ahmet’ten başlamalı diyordu içinden. Çünkü onu en çok onun kalleşliği yıkmıştı. Hâlbuki Ahmet onun yıllardır can ciğer dostuydu. Yediği içtiği ayrı gitmezdi. Ne oldu da böyle iki kanlı bıçaklı düşman olmuşlardı.

b)

Gözlemci Bakış Açısı  Anlatıcı olayların içerisinde yer almaz.  Olayları bir kamera tarafsızlığı ile anlatır.  Anlatıcı,

olayları

sadece

dışarıdan

gözlemleyen

bir

şahit

konumundadır.  Görünüşte tarafsız olan bir şahit gibi olup biteni anlatır.  Bu durumda anlatıcı, kahramandan daha az şey bilir.  Anlatılanlar görülenden başka bir şey değildir.  Gizli kalmış duygulara, hayallere ve kişinin iç dünyasındaki çatışmalara fazla yer verilmez.  Üçüncü ağızdan bir anlatım vardır. Örnek Metin: Gani, bildiği bütün duaları birer birer okuyarak atladı havuza. Yüzmeye başladı. Gittikçe güçten düşüyordu. Güç bela karşıya ulaşabildi. Havuzun diğer ucuna varınca derin bir nefes aldı. Rahatlamıştı. Bir süre dinlendi, soluklandı. Çevreyi seyretmeye 49


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

başladı. Taştan yapılmış aslan heykeli karşısındaydı. Kuşkulu kuşkulu yaklaştı. Gücünü toplayıp heykeli sırtladı. Yine, okuyarak bildiği bütün duaları, dağa yükselen dik yokuşa doğru yürümeye başladı. Yokuş soluğunu kesiyordu. Oldukça dikti. Omzundaki heykelse sanki gittikçe ağırlaşıyordu. Nefes nefese kalmıştı. Durup dinlenmek istedi. Sonra vazgeçti. Nihayet dağın doruğuna varmıştı. Oflaya puflaya heykeli taşıdı doruğa. Yere koyar koymaz aslan dile gelip kükredi. Öyle bir kükreyişti ki bu, dört bir yana korkunç bir gürültü halinde yayıldı. Dağın arkasında büyük şehirler vardı. Aslanın kükreyişi kentlere kadar ulaştı. Sesi duyan bir gurup insan Ganim 'in bulunduğu yere doğru geliyordu. Ganim şaşkınlık içindeydi. Bir aslana; bir de üzerine doğru gelen kalabalığa bakıyordu. Hiç bir şey anlamadı. Kalabalıktan çok korkmuştu. (Kelile

Ve

Dimne’den)

c)

Kahraman Anlatıcı Bakış Açısı  Anlatıcı, hikâyenin bir kahramanıdır.  Hikâyeyi bize kendi bakış açısından anlatır.  Anlatıcı gördüğünü, duyduğunu, bildiğini anlatır.  Kişinin olaylar karşısındaki tutumu, çatışmaları, düşünceleri birinci kişi ağzından verilir.  Bu durumda anlatıcı ve kahraman eşit bilgiye sahiptir.  Birinci ağızdan anlatım vardır.

Örnek Metin: Babamın bu günlerde eve geleceğini biliyordum. Çünkü ne zaman gelecek olsa birkaç 50


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

gün öncesinden telefon eder, bir ihtiyacımızın olup olmadığını sorardı. Yine öyle yaptı. Dün aradı ve bir ihtiyacımızın olup olmadığını sordu. Ben de tatile girdiğimiz için bir bisiklet istedim. Ertesi gün bütün gün evin arkasındaki tepenin üzerinde gezindim durdum. Çünkü bu tepeden köyün tamamını görmek mümkündü. Babamı da geldiğinde buradan göreceğime emindim. Akşam olduğunda tüm hayallerim suya düşmüştü. Yanılmıştım. Babam gelmemişti. Ama yarın yine bekleyecektim.

7.

Yazılı Anlatım

İlk yazılı metinlerden biri Kadeş Antlaşması'dır. Antlaşmalarda iki tarafın savaş sonrası barışı korumak için uyacağı kurallar belirlenir. Bu kuralların kuşaklar boyu kalıcı olmasını sağlamak için antlaşma kurallarının yazılarak saklanması gereği vardır. Yazılı anlatımın kullanılması gereklerinden biri de bu olabilir. Bu çabalar sonunda yazıyı kullanmaya başlayan insanoğlu için sözlü anlatıma (konuşma diline) benzeyen, türlü özellikleriyle de ondan ayrılan, yazılı anlatım dili ortaya çıkmıştır. Konuşma dilinin çabukluğu, hareketliliği yanında yazılı anlatım dili daha vakit alıcıdır, durağandır ama kalıcıdır. Yazılı anlatımın iki boyutu vardır. Bir yazar ile konu arasında, bir de yazmaya başladığında konu ile anlatım kuralları arasında. Bunlardan ilkine yazara bağlı evreler, ikincisine yazmaya bağlı evreler ya da anlatım

süreci

denir.

Yazara

bağlı

evreler;

yazarın

gözlemleri,

okudukları, konu üzerinde düşünmesi, bu düşünmeden doğan buluşları, tasarladığı bir ana düşüncedir.

51


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

a)

Yazı Dilinin Özellikleri

Yazı Dili: Konuşma dilinin yazıya geçirilmiş şekli olarak tanımlanabilir. Yazılı dilin bir geleneği, kendine özgü kuralları, biçimleri vardır. Sözcükleri az çok farklı söylesek de yazıya geçirerek, yazı geleneğine uyarız. Bir bakıma, yazılı biçimleri, sözleri tam karşılamamış olur. Bir ağız üzerine kurulan ortak dilin, yazışmalarda kullanılması, okul kitaplarının, bilim ve sanat yapıtlarının bununla yazılaması sonucunda ortaya çıkan yazılı dile ise, yazı dili denir. Bu niteliğiyle yazı dili, ortak dille ve kimi yazarların kullandığı edebi dille anlamdaş sayılabilir. İstanbul ağzı üzerine kurulan yazılı dil, hem ortak dilimiz hem de yazı ve edebiyat dilimizdir. Sanat ve bilim dili, her ülkede daha geniş, daha özel bir sözvarlığına sahip olmuştur. Bununla birlikte, genel olarak, edebi dil ve yazı dili eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Kimi dillerin yalnızca konuşma dili olarak yaşadıkları görülür. Bu gibi diller, genel olarak ilkel toplumların dilidir. “Türk Yazı Dili” denildiği zaman, eldeki ilk yazılı ürünleri VIII. yüzyıla uzanan, Asya’da ve Anadolu’da günümüze gelinceye değin her evrede pek çok yapıt bırakmış olan bir dil anlıyoruz.

b)

Yazılı Anlatım İle Sözlü Anlatım Arasındaki Farklar:  Sözlü anlatım seslidir, yazılı anlatım sessizdir, sözlü anlatımdaki seslerin yerini yazılı anlatımda harf deniler işaretler almıştır.  Sözlü anlatım toplumun değişik kesimlerine göre söyleyiş ayrılığı gösterir: İstanbullu kız derken, Eskişehirli gız der. Yazılı anlatımda yöresel ayrılıklar kalkar.

52


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

 Sözlü anlatım daha kuralsız, daha gelişigüzeldir; yazılı anlatım kurallıdır. Yazım kuralları ile yine yazıdan ayrılamaz durumdaki noktalama işaretleri vardır. Bunlar da gelişigüzel kullanılamaz.  Sözlü anlatımda yöresel ve kişisel kullanım esneklikleri doğaldır. Yazılı anlatım, kuralcılığı ile biraz yapay kalır ama bundan yazılı anlatım dili uydurmadır anlamı çıkmamalıdır.  Sözlü

anlatım

yüz

yüzedir;

anlatım

baş,

el,

kol,

gövde

hareketleriyle desteklenir; anlaşmada dinleyicinin dil mantığı da büyük yardımcıdır. Yazılı anlatım yüz yüze olmadığı için yazılan her söz, yazıldığı gibi işlem görür. Dil mantığı işe yaramayabilir. Yazılı anlatım gücünü, yalnız yazarın dilini kullanmadaki ustalığından ve eksiksiz uygulayacağı yazım kurallarından alır. Bu da dili olgunlaştırır; kültür dili, edebiyat dili, sanat dili ortaya çıkar.  Sözlü anlatım söylenir söylenmez unutulmaya başlar, çoğu kez aynı konuşmayı aynı biçimde bir kez daha dinleme şansımız yoktur. Yazılı anlatım ürünleri kalıcıdır. Yazıldığı günkü gibi yüzyıllarca kalır.

c)

Yazlı Anlatımın Unsurları

(1)

Başlık

Yazıyı bize tanıtan en önemli unsuru başlığıdır. İnsanlarda isim ne kadar önem arz ederse yazıda da başlık aynı durumdadır. Yazıda başlık, konuyu yansıtır, ele alınan fikir, düşünce ve olaylar analizlerini taşır. Karşımızdakinin

ilgisini

çekmek

bakımından

çok

önemlidir.

Kompozisyonun hakkındaki ilk ön fikri başlığından ediniriz. Bu 53


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

bakımdan başlıkların özenle konulması gerekir. Temel fikirle uyumlu olursa kompozisyonu daha etkili hâle getirir. Başlık yazının akıcılığını, anlaşılırlığını, etkililiğini engelleyecek şekilde seçilmemelidir. Coşkun (2007) bir yazıya başlık koyarken şu hususlara dikkat edilmesi gerektiğini belirtmektedir:  Başlıklar ilgi ve dikkat çekici nitelikte olmalıdır.  Başlık, kısa ve öz olmalıdır.  Başlıklar anlamlı ve orijinal olmalıdır.  Başlık, konuyu tam olarak kapsamalıdır.  Başlıklar olumlu biçimde düzenlenmelidir. Özellikle “hiç”, “yok” gibi olumsuzluk ifade eden başlıklardan kaçınılmalıdır.

(2)

Konu

Konuşmada, yazıda, eserde ele alınan düşünce, olay veya duruma konu denir. Yazı mutlaka bir konu üzerine kurulur. Olaylar, olgular, insanlık durumları, doğa kısacası doğal ve toplumsal çevremizdeki her şey konu olabilir. Yazıda sık sık vurgulanan, tanıtılan, dile getirilen ifadeler konuyu oluşturur.

(a)

Konunu Seçimi

Konu seçiminde göz önünde bulundurulacak özellikler şunlardır: 

Kişi, konu seçerken bildiği ya da ilgi duyduğu, araştırma yapabileceği konuyu seçmelidir.

Konu, geliştirmeye uygun olmalıdır.

Konu, bilimsel gerçeklerle çelişmemelidir.

Konu, türlü yorumlara yol açmayacak kadar inandırıcı ve açık olmalıdır.

54


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(b)

Konunun Sınırlandırılması

Yazmaya başlarken konu üzerinde düşünülerek hangi bakımlardan ele alınması,

hangi

noktaların

vurgulanması

gerektiği

önceden

kararlaştırılmalıdır. Bu sınırlandırma yazının düzgün ve anlaşılır hale gelmesini sağlar. Ancak seçtiğimiz konu genel, soyut veya karışık olursa açıklama ve yorumlama güçlüğü çekeriz. Yazımızın başarılı olmasının şartlarından biri ve en önemlisi, neyle ilgili olursa olsun konunun anlaşılır olmasıdır. Konuyu anlamadan yazmaya başlamanın bizleri başarısızlığa götüreceği açıktır. Bunun için konunun hangi açıdan ele alınacağını

tespit

etmek

gerekir.

Buna

“anlatımın

(konunun)

sınırlandırılması” denir. Tablo 4: Konu Sınırlandırma Süreci Genel

Sınırlandırma Süreci

Asıl Konu

Konu Sanatçılar

Türk Sanatçılar

Türk Yazarlar

Ömer Seyfettin

Şehirler

Canlılar

Türkiye’nin

Türkiye’nin Doğu

Şehirleri

Şehirleri

Hayvanlar

Suda Yaşayan

Şırnak

Yunus Balığı

Hayvanlar Değerler

Milli Değerler

Manevi

Milli

Bayrak

Değerler Yaşam

Toplum

Aile Yaşantısı

Yaşantısı

Küçük Kardeşim

55


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(3)

Tema

Konuyu oluşturan öğelerden yararlanılarak okura aktarılmaya çalışılan temel duygu veya anlamlara tema denir. Bir sanat eserine, bir metne hâkim olan, o eserde işlenen görüşe de tema denir. Tema ile konu birbiriyle karıştırılmaktadır. Tema, bir yazıda işlenen görüş veya düşüncedir. Konu ise bir yazıda temanın sınırlandırılması, daha somut hâle getirilmesidir. Öyleyse bir metin veya yazıda tema genel, konu ise temaya göre daha özeldir. Tema soyut bir düşünce, konu ise bu soyut düşüncenin daraltılarak somut hâle getirilmesidir. Örneğin “sevgi, ölüm, ayrılık…” birer temadır. Bu somut kavram ya da düşünceler metinde somutlaştırıldığında konuyu oluşturur, konu hâline gelir. Örneğin “Sevginin toplum yaşamındaki yeri, ölüm duygusunun Türk şiirindeki yansımaları” birer konudur.

(4)

Üslup (Tarz)

Sanatçının dili kullanma biçimi, anlatım şekli, nasıl anlattığı üslûbu oluşturur. Bir eserin cümlelerin uzunluğu, kısalığı; sanatçının sözcük seçimi, sanatlı ya da yalın anlatımı üslûp ile ilgilidir. "Yazar, öykülerinde anlattığı yörenin konuşma dilini kullanmayı tercih etmiş." cümlesi üslûpla ilgilidir. Çünkü bu cümlede yazarın öykülerinin dilinden; yani anlatımdan söz edilmiştir. Bu da üslûpla ilgilidir. "Sanatçı, bu öyküsünde gerçekleri kısa, yalın cümlelerle dile getirmiş." sözü üslûpla ilgilidir. Çünkü bu cümlede yazarın eseri oluşturuş şeklinden söz edilmiştir. Bu da üslup ile ilgilidir. Sanat eserinde konu, anlatılan nesneyi; üslûp da bunun nasıl anlatıldığını ifade eder.

56


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Kısacası, sanatçının dili ve anlatım; nasıl bir dil kullandığı veya nasıl anlattığı onun üslûbunu meydana getirir. 5 Örnek:  Yazarın

sade

dili,

parlak

kelimelerle

anlatımı

bizi

esere

yaklaştırıyor.  Romancı, roman kişilerinin karakterlerini çizerken onların diliyle konuşmak zorundadır.  Bu ilk öykülerinde sıfatlardan, söz sanatlarından kaçınan yalın dili ve ayrıntıları gözlemlemedeki ustalığıyla dikkati çekti.  Yazar, yapıtlarında köy yaşamını yerel bir söyleyişle ele alıyor.  Günlüklerinde

başından

geçenleri

alaysamalı

bir

tutumla

işlemiştir.  Anılarında,

yurtdışında yaşadığı yılları,

içten bir anlatımla

kaleme almıştır.  Sözlerinden farklı anlamlar çıkarılmasının önüne geçmek için son derece yalın bir dil kullanıyor, sözcükleri gerçek anlamları ile kullanmaya özen gösteriyordu.  Konuşma dilini yansıtan anlatımı sayesinde, okurlar yazılarını son derece içten buluyordu.  Yalnız halkın konuşmasını yansıtmakla kalmıyor, günlük dildeki deyimleri ve bazı özel kalıpları da köşe yazılarında yerli verinde kullanıyordu.

5

Üslup seçilen anlatım ilkesiyle yakından ilişkilidir. Yazar bir anlatım ilkesi üzerine yoğunlaştığında

üslup da o anlatım ilkesiyle alakalı olacaktır. Sözgelimi açıklık ilkesini benimseyen yazarın üslubu açık ve anlaşılırdır. Bu ilkelerle ilgili Bkz. Bu çalışma, s.18.

57


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Yazar benimsediği anlatım ilkesi çerçevesinde bir de genel ifade tarzı belirleyebilir. Bu ifade tarzlarını aşağıdaki gibi sınıflandırabiliriz.

(a)

Öznel – Nesnel Anlatım

Anlatıcının kendi duygu ve düşüncelerinden yola çıkarak yaptığı anlatıma “öznel anlatım” denir. Anlatıcı, kişisel değer yargılarını yansıtarak yorum yapar. Öznel yaklaşım, bireysel deneyimlerin, duygu ve düşüncelerin yönlendirmesiyle şekillenir. Dolayısıyla böyle metinlerde dile getirilenlere başkaları katılmayabilir. Çünkü bunlar kişiden kişiye değişen, kanıtlanamayan ifadelerdir. Anlatıcının kişisel duygu ve düşüncelerini içermeyen, kişiden kişiye değişmeyen, herkesçe kabul edilip gerektiğinde de kanıtlanabilen anlatımlara ise “nesnel anlatım” denir. Örnek:  Ankara çok güzel bir şehirdir. (Öznel)  Ankara Türkiye’nin başkentidir. (Nesnel)

(b)

Somut – Soyut Anlatım

Somut anlatım, daha çok gözlemlenebilen ve duyu organlarıyla algılanabilen

anlatımlarda

kullanılır.

Soyut

anlatım

ise

duyu

organlarıyla algılanamayan ancak izlenim ve düş gücüyle aktarılabilen anlatımlarda kullanılır. Soyut anlatımda sanatlı söyleyişlere, istiarelere, alışılmamış

bağdaştırmalara

başvurulabilir.

Bu

nedenle

soyut

anlatımlarda anlaşılması güç imgelere ve uzak çağrışımlara rastlarız. Bu anlatım tarzı daha çok şiirde karşımıza çıkar. Örneğin “umut” soyut, “gazete” somuttur. “Umut”la ilgili oluşturulacak metinde anlatıcı elbette soyut anlamlı sözcükler ve söyleyişten, “gazetenin yararı”yla ilgili

58


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

oluşturulacak bir metinde ise somut anlamlı sözcükler ve söyleyişten yararlanılacaktır. Örnek:  Fırından yeni çıkmış sıcacık ekmekleri alıp evine yürüdü. (Somut)  Zaman

geçtikçe

arkadaşının

zekâsına,

düşüncesine

hayran

kalıyordu. (Soyut)6

(c)

Doğrudan ve Dolaylı Anlatım

Anlatıcının,

kendi

gördüklerini,

işittiklerini

duyu

organlarıyla

algıladıklarını ve deneyimlerini dile getirdiği anlatıma “doğrudan anlatım”,

başkasından

öğrendiklerini,

duyduklarını

dile

getirdiği

anlatıma ise “dolaylı anlatım” denir. Doğrudan ve dolaylı anlatım aynı zamanda bir sözün, nasıl aktarıldığıyla da ilgilidir. Doğrudan anlatım, başkasına ait görüş ve düşüncelerin biçimsel hiçbir değişikliğe uğratılmadan, söyleyenin ağzından çıktığı gibi üçüncü bir kişiye aktarılmasıdır. Aktarılacak olan söz genelde ya tırnak içine alınır ya da tırnak kullanılmayacaksa sözün bittiği yer virgülle ayrılır. Örnek:  Can Yücel: “Her zaman acıların en büyüğünü kendi kendimize çekeriz.” der.  Anadolu insanı, bir insanın bahtsızlığını “Denize girse kurutur.” sözüyle anlatıyor.  Bu kadar duyarsız olduğunu bilmiyordum, diye bağırdı ona.

6

Anlatımı güçlü kılmak için yazar değişik anlamlar yükleyerek soyutlama; benzetme ilgisi kurarak da

somutlama yapabilir. Bu kavramlar için Bkz. Bu çalışma, s. 31.

59


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Dolaylı anlatım ise başkasına ait bir sözün, cümleyi söyleyen kişinin kendi söyleyişine göre kip ve kişi eklerinde değişiklik yapılarak üçüncü bir kişiye aktarılmasıdır. Başkasına ait söz, anlam bakımından korunur ancak aktarılan cümlenin yüklemi yerine fiilimsi kullanılır. Örnek:  Can Yücel, her zaman acıların en büyüğünü kendi kendimize çektiğimizi söyler.  Anlamı olmayan bir şiirin biçimce de güzel olmasının mümkün olmadığını belirtti.  Bana, eserindeki olayları iki planda geliştirdiğini açıkladı.

Sonuç olarak diyebiliriz ki anlatıcı anlatımına duygularını katarsa “öznel”, kanıtlanabilecek ifadeler kullanırsa “nesnel” anlatımı seçmiş olur. Bunları kendi gözlemleriyle yapmışsa “doğrudan”, araştırma ya da başkasından duyduklarıyla yapmışsa “dolaylı” anlatımı kullanmış olur. Anlatımını somut anlamlı sözcüklerle dile getirmişse “somut”, soyut anlamlı sözcükler, izlenimlerinin oluşturduğu düş gücüne hitap eden bir anlatımla yapmışsa “soyut” anlatım tercih etmiş olur.

(5)

Plan (Tasarı)

Tasarlama,

bir

yazıda

neyin,

ne

kadar

yazılacağının

önceden

belirlenmesi ve sıraya konması için yapılan bir ön çalışmadır. Tasarlama, düşüncelerimizi karmaşıklıktan kurtarır. Dinleyen ya da okuyanla aramızdaki bağın daha sağlıklı ve çabuk kurulmasını sağlar.

60


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(a)

Giriş/Serim

Yazının konusunun belirtildiği paragrafa giriş denir. Okuyucu bu bölümde yazıya çekilirse sonrasını daha istekli okur. Çoğu kez giriş bir paragraftır. Bazen iki, üç paragraf olabilir. Olaylı yazılardaki giriş paragrafı ya da paragraflarına serim denir.

(b)

Gelişme (Düğüm)

Konunun gövdesi sayılabilen bölüm gelişme olduğu için bir yazıda en az iki üç paragraftır. Bu paragraflar okuyucunun merakını artıracak, onu okumaya isteklendirecek biçimde yazılmalıdır. Gelişme bölümü bitene kadar okuyucu yeni düşünce, görüş ve örneklerle doyurulmalıdır. Olay anlatan yazıların gelişme paragraflarına düğüm denir. Kimilerinde betimlemelere yer verilir, kimilerinde çözümlemelere gidilir. Ana olay, ona bağlı yan olaylar ile desteklenir. Karşılıklı konuşma ve sahnelerin bulunduğu paragraflar da vardır. Olayların düğümlendiği yerlerde düğüm paragrafları vardır. Okuyucunun merakı bu paragraflarda doruğa ulaşmalıdır.

(c)

Sonuç (Çözüm)

Sonuç düşünce yazılarının son bölümüdür. Konu bu bölümde bir yargı ile biter. Okuyucuyu asıl etkileyecek bölümdür. Onun için bu bölümün daha önceki giriş ve gelişme paragraflarında anlatılanlara ters düşmemesi gerekir. Yeni bir düşünce öne sürülmez. Önce söylenenler belleklerde yer edecek şekilde vurgulanır. Bir ya da birkaç cümlelik paragraftır. Olaya dayalı anlatımlardaki sonuç bölümüne çözüm denir. Yazının büyüklüğüne göre birkaç paragraflık bölüm, birkaç sayfa dolduracak sayıdaki paragraftan da oluşabilir. 61


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

d)

Yazma Süreci

Tablo 5: Yazma Süreci

Yazılı anlatım becerisinin geliştirilmesi süreç odaklı bir eğitimle mümkündür. Etkili tasarlanmış bir süreç öğrencilerin yalnızca yazma becerilerinin gelişimine dönük değil; aynı zamanda da bilişsel becerilerin de gelişimini sağlayacaktır. Çünkü yazma görünüşte kalem ve kağıt etkileşiminden ortaya çıkan bir ürün niteliğinde görünse de ifade edilmek istenen düşünceler, hayaller, tasarılar, duygular öncelikle zihinsel bir süreçten geçmektedir. Bu zihinsel süreç ile birey neyi ne kadar ifade edeceğinden hangi amaca hizmet edeceğine kadar soyut bir plan

yapma

eğilimindedir.

Yazı

gerçekte

bu

soyut

planların

somutlaştırılmış şeklidir denebilir. Hangi konuda olursa olsun yazmanın etkili

ve

güzel

olabilmesi

belirli

aşamaların

öğrenilmesi

ve

uygulanmasından geçmektedir. Yazmanın aşamalarını aşağıdaki gibi açıklanmaktadır.

62


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(1)

Yazma Öncesi Hazırlık

Etkili bir hazırlık başarılı bir yazma çalışmasının ön şartıdır denebilir. Hazırlık çalışmaları yazmayı kolaylaştırıcı bir işlev görmelidir. Hazırlık aşaması öğrencilerin yazmaya güdülenmesi, konu seçimi, amaç ve metin türü belirleme, konu ile ilgili temel düşünceleri belirleme (neler yazabiliriz, alt başlıklar veya içerik ne olabilir?) gibi çalışmalardan oluşabilir.

(2) Taslak

Taslak Oluşturma oluşturma,

hazırlık

aşamasında

yapılan

çalışmaların

bir

birleriyle ilişkilendirilmesi şeklinde yorumlanabilir. Konunun temel boyutlarının ve yardımcı düşüncelerinin belirlenmesi taslak aşamasında yapılır.

(3)

Düzenleme

Yazma sırasında düşüncelerin arka arkaya sıralanması yeterli değildir. Düşüncelerin mantıksal ilişkiler içerisinde ve birini tamamlar nitelikte olması gereklidir. Bu niteliğin metinde olup olmadığını öğrenci metni tekrar tekrar okuyarak kontrol etmelidir. Okuma sırasında öğrenci kendi metni için geri bildirimlerde bulunmuş olacak ve eklenmesi gereken, çıkarılması

gereken,

değiştirilmesi

gereken

noktaları

belirlemiş

olacaktır.

(4)

Düzeltme

Düzenleme daha çok içeriği kapsarken düzeltme metnin şekil yazımve dil bilgisi yönünden uygunluğunu yoklar. Düzeltme yazılı bir metnin ortaya çıkmasında son aşamadır. Düzeltme yaparken metin üzerinde aşağıdaki işaretleri kullanabilirsiniz. 63


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(5)

Paylaşım

Yazılan metinlerin arkadaş, anne-baba, öğretmen yani bir başka kişi ile paylaşımı anlamına gelmektedir. Paylaşımla amaç yazılı hale gelen duyguların, düşüncelerin başka birine aktarılmasıdır. Bunun yanında paylaşım yazı ile ilgili olarak görüş, eleştiri şeklinde de olabilir.

e)

Yazım Kuralları

Yazıda doğabilecek karışıklıkların önüne geçmek, yanlış okumayı önlemek, okumayı ve anlamayı kolaylaştırmak, herkesin aynı şekilde yazıp okumasını sağlamak için belirlenmiş olan kurallara imlâ (yazım) kuralları denir. Bu kurallardan birçoğu aslında anlama ve telâffuza bağlıdır. Anlam ve telâffuz; akla, mantığa, geleneğe, çoğunluğa vb.ne uyduğu takdirde zaten yazıldığı gibi okunan ve okunduğu gibi yazılan bir dil olanTürkçenin imlâsı kolayca halledilecektir.

(1)

Büyük ve Küçük Harflerin Kullanımı

Alfabemizde (Lâtin alfabesi) her harfin bir büyük, bir de küçük şekli vardır. Yazıda yaygın olarak küçük harf kullanılır. Ancak belirli yerlerde büyük harf kullanılmalıdır. Büyük harfle küçük harf arasında okunuş olarak fark olmasa da yazılış olarak büyük farklar vardır. Büyük ve küçük harflerin kullanımı ile ilgili kurallar şunlardır: 1. Her cümlenin ilk kelimesi büyük harfle başlar. Büyük harfle başlamayan bir kelime dizisi, öncesi yazılmamış ya da silinmiş bir cümle zannedilebilir.

64


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

"Bir gün, istiklâl ve cumhuriyeti müdafaa mecburiyetine düşersen, vazifeye atılmak için, içinde bulunacağın vaziyetin imkân ve şeraitini düşünmeyeceksin!" "Ömür,

yarınlara

bağlanan

ümitlerle

geçip

gitmekte,

gafilcesine

kavgalarla, gürültülerle, didinmelerle tükenip durmadadır. Sen aklını başına al da, ömrünü, şu içinde bulunduğun bugün say." (Mevlâna) 2. Noktayla, iki noktayla, üç noktayla, soru ve ünlem işaretleriyle biten cümlelerden sonra gelen cümleler büyük harfle başlar. -Ah, bilsen biz senin ıstırabını ne iyi anlıyoruz! Biz ki her şeyi görür ve anlarız. Düşün, bir elbiseyle bir vücut arasındaki esrarlı rabıtayı düşün. Vücudun sonsuz hareketleri içinde bize düşmeyen pay hangisidir? Bunların

içinde

sefaletlerin,

açlıkların,

ihtirasların,

cinayetlerin,

coşkunlukların, kahkahaların alnımıza çizdiği hep hususî bir çizgi vardır. (Necip Fazıl, Eski Elbiselerin Hafızası) Orhun Kitabesi'nde Türk hakanı şöyle diyor: Türk Tanrısı, Türk milleti yok olmasın diye atalarımı gönderdi ve beni gönderdi. Ben hakan olunca gündüz oturmadım, gece uyumadım. (Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları) 3. Bu işaretler asıl cümlenin içinde, yani iç cümlede ise sonraki kelime büyük harfle başlamaz: "Durun!" diye bağırdı annem. Bu kez çocuk, "Bu peri midir, melek mi?" diye düşünerek, öğretmene hayranlıkla baktı. 4. İki noktadan sonra cümle gelmiyorsa, örnekler sıralanıyorsa bunlar büyük harfle başlamaz:

65


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Bazı mastarlar kalıcı nesne adı olmuşlardır: yemek, çakmak, dolma, dondurma, kavurma, buluş... 5. Örneklerle başlayan cümleler de büyük harfle başlar: Bilgisayar, sinema, tiyatro, internet, fotoğraf gibi hobiler, pahalılık yüzünden lüks gibi görülmektedir. 6. Cümle içerisinde başkasından aktarılan ve tırnak içinde verilen cümleler de büyük harfle başlar: Atatürk gençliğe seslenirken ilk önce "Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk cumhuriyetini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir." demektedir. 7. Tırnak içinde verilen söz tam bir cümle değilse veya cümlenin baş kısmı verilmemişse büyük harfle başlamaz. Nabi'nin "......... var içinde" redifli gazeli açıklanacak. 8. İki kısa çizgi veya iki virgül arasında verilen ara sözler, ara cümleler, açıklama cümleleri büyük harfle başlamaz. Bu konuda kararlı olduktan sonra -geç karar vermiş olsan da- başarıya ulaşırsın. Başımın ağrısı yazları -sıcaklardan olmalı- daha da artar. Kalıcı konutları bu yıl sonuna kadar -geçen seneki lâf- yetiştireceklermiş. Çıkmamız gereken uygar milletler seviyesini -ki bu seviyeye hâlâ çok uzağız- Mustafa Kemal hedef olarak göstermişti bize. Bu işi 2000 sununa kadar bitireceklerini -inanılacak gibi değilsöylüyorlar. Bu adam, seni temin ederim, sahtekârın biridir. 66


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Cihan yıkılsa, emin ol, bu cephe sarsılmaz. 9. Rakamla başlayan cümlelerde rakamdan sonra gelen kelime büyük harfle başlamaz. 1998 yılında ortaokulu bitirdim. 10. Şiirde her mısra (birkaç mısra bir cümle oluştursa da) büyük harfle başlar. Küçük harfle başlatılmış bir mısraın ilk kelimesi veya

kelimeleri

Günümüz

şiir

silinmiş

veya

kitaplarında

yazılmamış bu

zannedilebilir.

kurala

çoğunlukla

uyulmamaktadır: ... Bir de baharlar bilirim, Apartman odalarında büyüyen çocukların bilmediği bilemeyeceği. Anadolu bozkırlarında Bütün özel isimler (özel ismi oluşturan her kelime ve onları niteleyen, tanıtan unvanlar) büyük harfle başlar. Büyük harfle başlamazsa cins ismi zannedilebilirler: 11. Kişi adları ve soyadları, takma adlar, kişi adlarından önce ve sonra gelen saygı sözleri, unvanlar ve meslek adları, tarihî kişilerin adlarından önce gelen unvan ve lâkaplar büyük harfle başlar: Ali, Meltem, Mehmet, Meral, Yasemin, Uğur, Barkın... Binbaşı Ömer, Doktor Kenan, Mütercim Asım, Ankaralı Âşık Ömer... Mustafa Kemal Atatürk, Mehmet Akif Ersoy, Nazım Hikmet Ran, Yavuz Bülent Bakiler, Kâmuran İnan, Victor Hugo, Halil Cibran...

67


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Sayın Kenan Evren, Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer, Hamdi Bey, Mustafa Efendi, Zeynep Hanım, Bay Ali Çiçekçi, Prof. Dr. Mehmet Kaplan, Doktor Behçet Uz, Mareşal Fevzi Çakmak, Yüzbaşı Cengiz Topel... Fatih Sultam Mehmet, Mimar Sinan, Yavuz Sultan Selim, Genç Osman, Deli İbrahim, Avcı Mehmet, Nişancı Mehmet Paşa, Aslan Yürekli Richard, Deli Petro... 12. Akrabalık adları bildiren kelimeler büyük harfle başlamaz. Ancak akrabalık kelimeleri başta gelirse büyük harfle başlar. Fahriye abla, Ayşe teyze, Numan amca... Nene Hatun, Baba Gündüz, Dayı Kemal... 13. Resmî yazılarda saygı bildiren sözlerden sonra gelen makam mevki, unvan bildiren kelimeler büyük harfle başlar: Sayın Bakan, Sayın Başkan, Sayın Profesör, Sayın Vali... 14. Kurum, kuruluş, kurul, müessese, makam, üniversite isimleri: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Mamak Anadolu Lisesi, Yeşilay Derneği, Türk Dil Kurumu, Ege Üniversitesi, Kars Valiliği, Mamak İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü, Bakanlar Kurulu, Emek İnşaat, Millî Kütüphane, Türk Ocağı... 15. Kurum, merkez, bakanlık, üniversite, fakülte, bölüm vb. ifade eden kelimelerden herhangi biriyle belli ve özel bir kurum, kuruluş vb. kastedildiği zaman

bu

kelime büyük harfle

başlatılabilir: Bu yıl Meclis yine boş, faydasız ve sadece milletvekillerinin işine gelecek şeylerle uğraşacak gibi. 68


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Son yıllarda Bakanlık, kendi elemanları aleyhine çalışmaya başladı. 16. Millet, kavim, boy, oymak, din, mezhep isimleri ve bunlara mensup olanlara verilen isimler: Türk, Türkler, Yunan, İngiliz, Çeçen, Ruslar, Alman, Arap... Oğuz, Kazak, Tatar, Özbek, Tacik... Müslüman, Musevî, Hıristiyan... Müslümanlık, İslâm, Musevîlik, Hıristiyanlık... Şiilik, Budizm, Malikîlik, Hanefîlik... Hanefî, Şafiî, Alevî, Budist, Katolik... 17. Din ve mitoloji kavramlarını karşılayan özel adlar büyük harfle başlar. Bazı dinî kavramlar küçük harfle başlar. Tanrı kelimesi özel isim olarak kullanılmıyorsa küçük harfle başlar: Allah, Tanrı, Cebrail, Zeus, Kibele... cennet, cehennem, uçmak, tamu, sırat köprüsü... Eski Yunan tanrıları... 18. Dil ve lehçe isimleri: Türkçe, Farsça, Fransızca, Macarca, Fince, Tibetçe, Kırgızca, Özbekçe, Tatarca, Oğuzca... 19. İl, İlçe, Semt, mahalle, cadde, bulvar, sokak, pasaj, çarşı, park isimleri (bunlarda geçen tüm kelimeler) büyük harfle başlar: Sivas, Ankara, İstanbul, Mamak, Yenişehir, Şirinevler, Dikimevi, Atatürk Bulvarı, İvedik Caddesi, Gönül Sokak, Şaziyem Pasajı, Kuyumcular Çarşısı, Güvenpark, Altınpark, Kuğulu Park... 20. Saray, köşk, han, kale, köprü, anıt vb yapı adlarına ait bütün kelimeler büyük harfle başlar: 69


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Topkapı Sarayı, Çankaya Köşkü, Ankara Kalesi, Galata Köprüsü, Atakule... 21. Devlet, ülke ve bölge isimleri: Türkiye, Türkiye Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri, Afganistan, İran, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti... Batı Almanya, Batı Trakya, Güney Yemen, Doğu Avrupa, Doğu Anadolu Bölgesi, İç Anadolu (Bölgesi), Ege, Marmara... Not: Yön bildiren kelimeler bir bölge veya ülke adından önce gelirse büyük, sonra gelirse küçük yazılır. Kuzey Kıbrıs'a tatile gittik. Kıbrıs'ın kuzeyine tatile gittik. Doğu Anadolu'nun coğrafyası... Anadolu'nun doğusundaki dağlar... 22. Kıta isimleri: Avrasya,

Asya,

Avrupa,

Afrika,

Amerika,

Antarktika,

Arktika,

Avustralya. 23. Deniz, okyanus, göl, akar su, boğaz, geçit isimleri: Akdeniz, Karadeniz, Manş Denizi, Büyük Okyanus, Atlas Okyanusu Van Gölü, Hazar Denizi, Beyşehir Gölü, Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Seyhan, Fırat, Nil, İstanbul Boğazı,Panama Geçidi, Süveyş Kanalı ... 24. Dağ, tepe, ova, yayla isimleri: Elmadağ, Uludağ, Ağrı Dağı, Erciyes (dağı), Everest Tepesi, Çukurova, Konya Ovası...

70


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Dikkat! Çanakkale Boğazı, Gülek Geçidi, Haymana Ovası, Konya Ovası, Van Gölü, Ağrı Dağı" gibi her iki harfi de büyük yazılan özel isimlere dikkat edilirse, birinci kelimenin zaten il olarak mevcut olduğu; ikinci kelime eklenince oluşan ismin o ile ait ama yeni ve özel bir varlığı karşıladığı görülür. Yani iki kelime birden kastedilen varlığa aittir. Meselâ Çanakkale Boğazı sadece Çanakkale kelimesiyle ifade edilemez. Hâlbuki Hürriyet gazetesi, Marmara denizi, Altay dağları, Nil nehri, Ankara şehri, Fırat nehri, Erciyes dağı gibi örneklerde birinci kelime büyük, ikinci kelime de küçük harfle başlamaktadır. Bunun sebebi bu kelimelere eklenen ikinci kelimelerle yeni bir özel isim oluşturulmuş olmamasıdır. Hürriyet zaten bir gazete adı; Nil zaten bir nehir adı; Ankara zaten bir şehir adı; Erciyes zaten bir dağ adıdır. Erciyes dağı, Erciyes kelimesi ile de ifade edilir. 25. Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar. Ancak dünya, güneş ve ay kelimeleri terim olarak (astronomi ve coğrafya terimi) kullanılıyorsa özel isim olduğu için büyük; diğer anlamlarında (gerçek, mecaz, yan, eş, deyim vb.) kullanılıyorsa cins ismi olduğu için küçük harfle başlar: Merih, Mars, Jüpiter, Venüs, Küçükayı, Halley... Ay'ın yakından çekilmiş fotoğrafları insanlığı pek şaşırtmıştı. Yazın Güneş ışınları Dünya'ya dik olarak gelir. Türkiye'nin birçok yerinde insanlar Güneş tutulmasını seyretti. Sabahtan beri dünya kadar yer dolaştık. Şair sevgilisinin yüzünü aya benzetir. (ayın kendisine değil, görünüşüne)

71


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

26. Kitap, gazete, mecmua, eser, kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge isimleri büyük harfle başlar. Bunlara dahil olmayan kelimeler küçük harfle başlar: Tercüman (gazetesi), Zaman (gazetesi); Nokta (dergisi), Aktüel (dergisi); Türk Dili (dergisi), Virgül; Yaprak Dökümü, Semerkant; Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, Türk Ansiklopedisi; Halı Dokuyan Kızlar (tablosu), Düşünen Adam (heykeli), Medenî Kanun, Borçlar Hukuku... 27. Hayvanlara takılan özel isimler: Düldül, Sarıkız, Fino, Tekir, Karabaş, Yumoş, Minnoş... 28. Yer ve millet adlarıyla kurulan birleşik kelimelerdeki özel adlar büyük harfle başlar. Antep fıstığı, Brüksel lâhanası, Hindistan cevizi, İngiliz anahtarı, Maraş dondurması, Van kedisi... Yazı başlıkları, konu adları büyük harfle başlar: İmlâ Kuralları, Dil Bilgisinin Bölümleri, 19. Yüzyılda Türk Edebiyatının Seyri... Gazete ve dergiler konu başlıklarında sadece ilk kelimeyi büyük harfle başlatırlar: Kamyon eve girdi, Büyük seçim yarın... Kitap, gazete, dergi isimleriyle konu başlıklarındaki "ile, ve, de, ya da, ki" bağlaçlarıyla soru ekinin küçük yazılması gerekir: Başarmak ve Kazanmak, Türk Dili ve Edebiyatı, Karga ile Tilki, Ya Devlet Başa ya Kuzgun Leşe, Ben de Yazdım... Kitap, gazete, dergi isimleri ve konu başlıkları -dikkat çekmek içinbütünüyle büyük harfle yazılabilir. Bu durumda aralardaki "ile, ve, de, ya da, ki" bağlaçlarıyla soru ekinin küçük yazılması gerekir:

72


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Başarmak ve Kazanmak, Türk dili ve edebiyatı, karga ile tilki... (Başka bir bilgi: Yazı başlıkları tamamen büyük harfle yazılmışsa, bağlaçlar da tamamen büyük harfle yazılır. Başlıkların sadece baş harfleri büyük yazılmışsa, bağlaçlar küçük harfle başlar.) Mektuplarda ve resmî yazılarda hitapların ilk kelimeleri büyük harfle başlar: Aziz kardeşim, Canın anneciğim, Sevgili kardeşim Hakan... 29. Ay ve gün adları, belirli bir tarih belirttiğinde büyük; bunun dışında küçük harfle başlar: Bu yıl 2 Eylül'de döneceğiz. 15 Kasım 1999 Pazartesi günü konferans yapılacak. Bu yıl temmuz sıcaklarında kavrulduk. Bu sokakta salı günleri pazar kurulur. 30. Levhalar ve açıklama yazıları büyük harfle başlar. Yazı birkaç kelimeden oluşuyorsa ilk kelime büyük harfle başlar. Yazı rakamla başlamışsa ondan sonraki kelime küçük harfle başlar. Giriş, Çıkış, Müdür, Müdüriyet, Vezne, Başkan, Doktor Otobüs durağı, Şehirler arsı telefon... III. kat, IV. sınıf, I. blok... 31. Kurultay, sempozyum, panel vb toplantıları bildiren özel adlar büyük harfle başlar: Manas Bilgi Şöleni, Uluslar Arası Türk Dili Kurultayı...

73


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

32. Millî ve dinî bayramlarla bayram niteliği kazanmış günler büyük harfle başlar. Ancak genel nitelik arz edenler küçük harfle başlar: Cumhuriyet Bayramı, Ramazan Bayramı, Kurban Bayramı, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, Nevruz Bayramı, Anneler Günü, Öğretmenler Günü, Tıp Bayramı, tiyatro günü, kitap haftası, film haftası, sağlık haftası, dil kurultayı. 33. Çağ, dönem ve tarihî olay adları büyük harfle başlar: Cilâlı Taş Devri, İlk Çağ, Millî Mücadele, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı... 34. Özel isimlerden türetilen isim, sıfat ve fiiller büyük harfle başlar ve ekleri de kesme işareti ile ayrılmaz. Bu özel isimler türetilen kelimenin içinde kalıyorsa büyük harfle başlamaz: Türkleşmek,

İslâmlaşmak,

Türkolog,

Darvinci,

Sivaslı,

Ankaralı,

Türkçecilik, Avrupalı... Panislâmizm, Panturanizm, Pantürkizm... 35. Özel isim kendi anlamı dışında yeni bir anlam kazanmışsa küçük harfle başlar. Müzik terimleri için de bu geçerlidir: acem, acemi, hicaz, nihavent, amper, jul, allahlık, donkişotluk... acembuselik, acemaşiran, bayatî, hicazkâr, türkü, varsağı...

(2)

Kısaltmaların Yazımı

Kısaltma; bir kelime, terim veya özel adın içerdiği harflerden biri veya birkaçı ile daha kısa olarak ifade edilmesi ve sembolleştirilmesidir.

74


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Yapılan

kısaltmaların

benimsenmesi,

yaygınlaşması

ve

herkes

tarafından anlaşılması gerekir. AA, AB, ABD, age., AGİK, AIDS, aids, AKM, Alb., Alm., anat., AOÇ, AP, APS, Apt., Ar., Ar. Gör., ark., Asb., ASELSAN, Asist., ASKİ, AŞTİ, AT, Atğm., ATO, AÜ, AÜ, AÜ, Av., B (batı), B. (bay), bağ., BAĞ-KUR, BBC, BCG, BDT, bk. (bakınız), BM, Bn. (bayan), BOTAŞ, Bşk., C. (cilt), DGM, dm, EKG, ed. (edebiyat), FIFA, Fr., g, GAP, gr, HABITAT, Hz., İETT, KBB, km, l, m, Mah., MKE, No. veya Nu., öl., sn (saniye), TIR, TL, yy., zool. 1.

Kurum,

kuruluş,

müessese,

makam,

üniversite

adlarının

kısaltmalarında bütün harfler büyüktür. Harfler arasına nokta koymaya gerek yoktur. TRT, TBMM, İTÜ, DSİ, TDK, TTK, MEB, AÜ DTCF, DAÜ, D, B, K, G, KB, GB, KD, GD (son sekizi yön adı) Bu kısaltmalardan sonra gelen çekim ekleri kesme ile ayrılır. Ekler son harfin okunuşuna göre belirlenir; kelimenin uzun şeklinin okunuşuna göre değil: MEB'e, TBMM'nin, DTCD'ne değil DTCF'ye, İTÜ'nden değil İTÜ'den Bazı kısaltmalar da kelime gibi oluşturulmuştur. ASELSAN, BOTAŞ, İLESAM, SEKA, TÖMER, TEDAŞ Bunlara getirilen ekler de düz okunuşa göre belirlenir: ASELSAN'da, BOTAŞ'a, İLESAM'ın, SEKA'nın, TÖMER'den, TEDAŞ'ta Nokta kullanılan kısaltmalar da vardır. Bunlardan sonra getirilen ekler kesmeyle ayrılmaz: K.K.K., M.Ö., M.S., P.K., T.C. 2. Özel isim veya unvan olan bir kelime birkaç harfle kısaltılıyorsa yalnız ilk harf büyük yazılır. 75


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Prof., İst., Doç., Dr., Av., Alb., Gen. Alm. (Almanca), İng., Kocatepe Mah., Güniz Sok. Bu kısaltmalara ek getirilirken kelimenin uzun şeklinin okunuşu esas alınır; ekler kesmeyle ayrılmaz: İst.da, Alm.yı, İng.ye 3. Özel isim olmayan kelimelerin kısaltması küçük harfle başlar. C. (cilt), s. (sayfa), bkz.(bakınız), vb. (ve benzeri), vs. (ve saire), is. (isim), sf. (sıfat), hz. (hazırlayan), çev. (çeviren), ed. (edebiyat), fiz. (fizik), kim. (kimya) Bu kısaltmalara ek getirilirken kelimenin uzun şeklinin okunuşu esas alınır; ekler kesmeyle ayrılmaz: vb.leri, vs.den, is.ler, sf.lar, hz.da, çev.e, ed.ı, fiz.le, kim.da 4. Elementlerin ve ölçülerin kısaltmalarında nokta kullanılmaz: C, Ca, Fe, m, mm, cm, km, g, kg, l, mg... Bu kısaltmalara ek getirilirken kelimenin uzun şeklinin okunuşu esas alınır; ekler nokta kullanılmadığı için kesmeyle ayrılır: m'ye, mm'de, cm'yi, km'ye, g'dan, kg'dan, l'de, mg'ı 5. Sert

sessizle

biten

kısaltmalara

ünlüyle

başlayan

getirildiğinde okunuşta sondaki sert ünsüz yumuşamaz: AGİK'in (agiğin değil agikin), TÜBİTAK'a (tübitağa değil tübitaka) Ancak "birlik" kelimesiyle kurulan kısaltmalarda yumuşama görülür: ÇUKOBİRLİK'e (çukobirliğe)

76

ek


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(3)

Ek-Fiilin Yazımı

Ek-fiil isimlerin yüklem olmasını sağlayan ektir.. a. Ek-fiil (imek fiili) eklendiği kelimeye bitişik de yazılabilir ondan ayrı da... Ama genellikle bitiştirilir. Ayrı yazıldığı zaman ünlü uyumlarına uyup uymadığına bakılmaz. Bitişik yazılan ek-fiil "büyük ve küçük ünlü uyumu" kurallarına uyar. 1. Sessiz harfle biten kelimeye bitiştiriliyorsa, başındaki "i" düşer: rahatsız idim>rahatsızdım, çocuk ise>çocuksa, Serkan imiş>Serkan'mış, koşar iken>koşarken Suçlanan ben imişim>benmişim Biz imişiz>bizmişiz Meğer sen ne çalışkan imişsin>çalışkanmışsın Çalışkan imişsiniz>çalışkanmışsınız Adam yirmi yıldır evine hasret imiş>hasretmiş 2. Sesli harfle biten kelimeye bitiştiriliyorsa, başındaki "i" düşer ve yerine "y" kaynaştırma harfi gelir: Bir güzelin hayranı i-di-m>hayranıydım, hayranı idik>hayranıydık Zeki idi>zekiydi Ali imiş>Ali'ymiş, Hasta ise>hastaysa, Nöbetçi iken>nöbetçiyken, Merhametli imişler>merhametliymişler Merhametliler imiş>merhametlilermiş

77


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

b. Fiillere

getirildiğinde

onların

birleşik zamanlı

çekimlerini

yapmayı sağlayan ek-fiil bitişik de ayrı da yazılabilir: çalışmış i-di-k>çalışmıştık okuyor i-se>okuyorsa okuyor i-miş-ler/okuyorlar imiş>okuyorlarmış

(4)

"ile" Edatının ve Bağlacının Yazımı

Edat ve bağlaç olarak kullanılır. Yazılışları bakımından aralarında fark yoktur. Bu kelime kendinden önceki kelimeye bitişik de yazılabilir, ondan ayrı da... Bitişik yazılan "ile" kelimesi "büyük ve küçük ünlü uyumu" kurallarına uyar. Ayrı yazıldığında ünlü uyum kuralları aranmaz: arabası ile>arabasıyla, konu ile>konuyla, annem ile babam>annemle babam Ünlüyle biten kelimelere bitiştirildiğinde, baştaki "i" ünlüsü düşer ve yerine "y" kaynaştırma harfi gelir: Bora

ile>Bora'yla,

sopa

ile>sopayla,

dava

ile>davayla,

arkadaşı

ile>arkadaşıyla, dolayısı ile>dolayısıyla... Ünsüzle biten kelimelere bitiştirildiğinde, sadece baştaki "i" ünlüsü düşer, büyük ünlü uyumuna göre "la" veya "le" şeklinde kullanılır. Murat ile>Murat'la, cam ile>camla, deve ile>deveyle...

(5)

"mi" Soru Ekinin Yazımı

Hem isimlere hem de fiillere getirilen bir çekim ekidir.

78


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

1. "-mi", kendinden önceki kelimden her zaman ayrı (bir kelime gibi) yazılır: Gelecek miydin? (fiile) Sen misin? (isme) Geldi mi?, okuyor mu?, onlar mı?, özgün mü?... Sen burada mısın? Bizi duyuyor musunuz? İzmir mi yoksa İstanbul mu daha güzel? Ağlasam sesimi duyar mısınız mısralarımda? 2. Eklendiği kelimenin son sesine, dolayısıyla büyük ve küçük sesli uyumu kurallarına uyar: Salı mı?

Sen mi?

O mu?

Ölü mü?

3. Soru ekinden sonra gelen ekler kendisine bitişik yazılır. Seni çağıran bu çocuk muydu? 4. Soru anlamı vermediği zamanlarda da ayrı yazılır. Yağmur yağdı mı dışarı çıkmak isterim. Güzel mi güzel bir evi var.

(6)

"de" Bağlaının ve "-de" Hâl Ekinin Yazımı

"de" bağlacı ve "de" eki birbirinden kolayca ayırt edilebilir. Aşağıda, dikkat edilmesi gereken noktalar da verilmiştir.

(a)

"de" Bağlacı 1. Her zaman kendinden önceki ve sonraki kelimelerden ayrı ve "de, da" şeklinde yazılır; bitiştirilmez, "te, ta" şeklinde yazılmaz.

79


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

"ya" ile birlikte kullanıldığında da ayrı yazılır: "ya da" İsimlerden sonra da kullanılabilir, fiillerden sonra da. 2. Kelimenin son hecesine kalınlık-incelik bakımından uyar. Ama ünsüz uyumuna bağlı değildir, yani -te, -ta şekilleri yoktur. Gölgende ban da bana da yer ver. Ateşten kızaran bir gül arar da Gezer bağdan bağa çoban çeşmesi. Bu soruyu Ali de mi bildi? Sorsan da söylemem. Çalış da çalış... Büyüyecek de bana bakacak. Çalışıp da kazanacaksın. Alacak ya da almayacak.

(b)

"-de" Hâl Eki

İsim çekim eklerindendir. İsmin bulunma hâlini yapan hâl ekidir. Yer ve zaman bildirir. Sesli uyumlarına uyar. 1. "de" bağlacının yalnız "de", "da" biçimleri varken; "-de" hâl ekinin "-de", "-da", "-te", "-ta" biçimleri vardır. Bunun sebebi ekin bitişik yazılıyor olmasıdır. 2. Yapım eki olarak da kullanılabilir: Eski İstanbul'da ne güzel günler yaşanmış. Saat yedide mi gelecekmiş? 80


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Her şey yerli yerinde. Suyu bir yudumda içti. Siz ayakta kaldınız. Çamaşırları elde yıkıyormuş. Yılda yirmi gün izni var. Yüzde yetmiş başarı vardı. Ayda yılda bir uğrar oldu. Elde avuçta ne varsa bitti. Parmak kalınlığında yaprakları var. Peyami Safa'nın "Sözde Kızlar"ını okudun mu?

(7)

"ki" Bağlacının, "-ki" İlgi Zamirinin ve "-ki" Yapım Ekinin

Yazımı Aşağıda bu bağlacın ve iki ekin birbirinden ayırt edilmesi için dikkat edilmesi gereken noktalar da verilmiştir.

(a)

"ki" Bağlacı

Sadece "ki" biçimi vardır. Kendinden önceki ve sonraki kelimelerden ayrı yazılır. Türkçe değil, Farsça bir bağlaçtır ve Türkçe cümle yapısına aykırı olarak kullanılır. "ki" ile başlayan bir ara cümle asıl cümlenin içinde kısa çizgiler arasında verilebilir: Bu ezanlar -ki şahadetleri dinin temeliYağmur yağmadı ki mantarlar ortaya çıksın. Atatürk diyor ki: ... Bir şey biliyor ki konuşuyor. Ben ki hep sizin için çalıştım. 81


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Sınavı kazanabilir miyim ki... Baktım ki gitmiş. Ancak bu bağlaç birkaç örnekte kalıplaşarak bitişik yazılmaktadır. belki, çünkü (ünlü uyumuna girmiş), hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki.

(b)

"-ki" İlgi Zamiri

Ek hâlindeki tek zamirdir. Eklendiği kelimeye -ki sadece isim tamlamasında tamlayana eklenirbitişik yazılır ve bir ismin (tamlananın) yerini tutar. Büyük ve küçük ünlü kurallarına uymaz; sadece -ki şekli vardır: senin kalemin>seninki, Ali'nin eli>Ali'ninki, onun düşüncesi>onunki...

(c)

“-ki” Yapım Eki / Sıfat “-ki” si

İsimlere eklenerek yer ve zaman bildiren sıfatlar türeten ektir. Zaman bildiren kelimelerin sonuna doğrudan eklenirken, yer bildiren sıfatlar türetirken "-dE" hâl ekiyle birlikte kullanılır. Sadece -ki ve az da olsa -kü şekilleri vardır: bu yılki sınav, yarınki maç, dünkü film, bugünkü aklım... masadaki kitaplar, duvardaki saat, evdeki hesap...

(8)

Birleşik Kelimelerin Yazımı

Birleşik kelimeler aşağıdaki durumlarda bitişik yazılırlar: 1. Ses düşmesine uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

82


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

birbiri (< biri biri), kaynana (< kayın ana), kaynata (< kayın ata), nasıl (< ne asıl), niçin (< ne için), pazartesi (< pazar ertesi), sütlaç (< sütlü aş) vb. 2. Özgün biçimleri tek heceli bazı Arapça kökenli kelimeler etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yardımcı fiilleriyle birleşirken ses

düşmesine,

ses

değişmesine

veya

ses

türemesine

uğradıklarında bitişik yazılır: emretmek, meno­lunmak, cemetmek, kaybolmak; darbetmek, dercetmek, hamdetmek; affetmek, hissetmek, reddetmek vb. Kelimelerden

her

ikisi

veya

ikincisi,

birleşme

sırasında

anlam

değişmesine uğradığında bu tür birleşik kelimeler bitişik yazılır. a. Bitki adları: aslanağzı, civanperçemi, keçiboynuzu, kuşburnu, turnagagası, açıkağız, akkuyruk (çay), alabaş, altınbaş (kavun), altıparmak (palamut), beşbıyık (muşmula), çobançantası, karnıkara (börülce), katırtırnağı, kuşyemi, şeytanarabası,

yılan­yastığı,

akşamsefası,

camgüzeli,

çadıru­şağı,

ayşekadın (fasulye), hafızali (üzüm), havvaanaeli, meryemanaeldiveni vb. b. Hayvan adları: danaburnu (böcek), akbaş (kuş), alabacak (at), bağrıkara (kuş), beş­parmak (deniz hayvanı), çakırkanat (ördek), kababurun (balık), kamçıkuyruk (koyun), kamışkulak (at), karagöz (balık), kara­fatma (böcek), kızılkanat (balık), sarıkuyruk (balık), yeşilbaş (ördek), sazkayası (balık), sırtı­kara (balık), şeytaniğnesi, yalıçapkını (kuş), bozbakkal (kuş), bozyürük (yılan), karadul (örümcek) vb. c. Hastalık adları: itdirseği (arpacık), delibaş, karabaş, karabacak vb. 83


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

d. Alet ve eşya adları: balıkgözü (halka), deveboynu (boru), domuztır­nağı (kanca), horozayağı (burgu), kargaburnu (alet), kedigözü (lamba), leylekgagası (alet), sıçankuyruğu (törpü), gagaburun (gemi), kancabaş (kayık), adayavrusu (tekne) vb. e. Biçim, tarz, tür, motif vb. adlar: ayıbacağı (yelken biçimi), balıksırtı (desen), civankaşı (nakış), eşek­sırtı (çatı biçimi), kazkanadı (oyun), kırlangıçkuyruğu (işaret), koçboynuzu (desen), köpekkuyruğu (yağlı güreş), sıçandişi (dikiş), balgümeci (dikiş), beşikörtüsü (çatı biçimi), turnageçidi (fırtına) vb. f.

Yiyecek adları:

hanımgöbeği (tatlı), ka­dınbudu (köfte), kedidili (bisküvi), dilberdudağı (tatlı), tavukgöğsü (tatlı), vezirparmağı (tatlı), bülbülyuvası (tatlı), kuşlokumu (kurabiye), alinazik (kebap) vb. g. Oyun adları: beştaş, dokuztaş, üçtaş vb. h. Gök cisimlerinin adları: Altıkardeş (yıldız kü­mesi), Arıkovanı (yıldız kümesi), Büyükayı (yıldız kümesi), Demirkazık (yıldız), Küçükayı (yıldız kü­mesi), Kervankıran (yıldız), Samanyolu (yıldız kümesi), Yedikardeş (yıldız kümesi) vb. i.

Renk adları:

baklaçiçeği,

balköpüğü,

camgöbeği,

devetüyü,

fildişi,

gülkurusu,

kavuniçi, narçi­çeği, ördekbaşı, ördekgagası, tavşanağzı, tavşankanı, turnagözü, vapur­dumanı, vişneçürüğü, yavruağzı vb. j.

Oğlu, kızı sözleri: çapanoğlu, eloğlu, hinoğluhin, elkızı vb. 84


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

3. -a, -e, -ı, -i, -u, -ü zarf-fiil ekleriyle bilmek, vermek, kalmak, durmak, gelmek ve yazmak fiilleriyle yapılan tasvirî fiiller bitişik yazılır: düşünebilmek, gidedurmak,

sevebilmek; yazadurmak;

alıvermek, çıkagelmek,

gülüvermek;

uyuyakalmak;

süregelmek;

düşeyazmak,

öleyazmak vb. 4. Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik keli­meler bitişik yazılır: albeni, ateşkes, çalçene, çalyaka, dönbaba, gelberi, incitmebeni, sallabaş, sallasırt, unutmabeni; batçık, çekyat, geçgeç, kaçgöç, kapkaç, örtbas, seçal, tutkal, veryansın, yapboz, yazboz vb. 5. -an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir, -maz/-mez ve -mış/-miş sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır: alaybozan, cankurtaran, çöpçatan, dalgakıran, demirkapan, gökdelen, yelkesen;

akımtoplar,

altıpatlar,

barışsever,

basınçölçer,

özezer,

pürüzalır; baştanımaz, değerbilmez, etyemez, hacıyatmaz, kadirbilmez, karıncaezmez,

kuşkonmaz,

külyutmaz,

tanrıtanımaz,

varyemez;

çokbilmiş, güngörmüş vb. 6. İkinci kelimesi -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) kalıplaşmış belirli geçmiş zaman ekleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır: albastı, ciğerdeldi, çıtkırıldım, dalbastı, fırdöndü, gecekondu, gündöndü, hünkârbeğendi, imambayıldı, karyağdı, külbastı, mirasyedi, papazkaçtı, serdengeçti, şıpsevdi, zıpçıktı vb.

85


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

7. Her iki kelimesi de -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) belirli geçmiş zaman veya -r /-ar /-er geniş zaman eklerini almış ve kalıplaşmış bulunan birleşik kelimeler bitişik yazı­lır: dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, uçtuuçtu; biçerbağlar, biçerdö­ver, göçerkonar, kazaratar, konargöçer, okuryazar, uyurgezer, yanardö­ner, yüzergezer vb. Aynı yapıda olan çakaralmaz kelimesi de bitişik yazılır. 8. Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst ve üzeri sözlerinin sona getirilmesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır: ayakaltı, bilinçaltı, gözaltı (gözetim), şuuraltı; akşamüstü, ayaküstü, bayra­müstü, gerçeküstü, ikindiüstü, olağanüstü, öğleüstü, öğleüzeri, suçüstü, yüzüstü; akşamüzeri, ayaküzeri vb. 9. İki veya daha çok kelimenin birleşmesinden oluşmuş kişi adları, soyadları ve lakaplar bitişik yazılır: Alper, Birol, Gülnihal, Gülseren, Şenol, Varol; Abasıyanık, Adıvar, Atatürk, Gökalp, Güntekin, İnönü, Karaosmanoğlu, Tanpınar, Yurdakul; Boynueğri Mehmet Paşa, Tepedelenli Ali Paşa, Yirmisekiz Çelebi Mehmet, Yedisekiz Hasan Paşa vb. 10. İki veya daha çok kelimeden oluşmuş il, ilçe, semt vb. yer adları bitişik yazılır: Çanakkale, Gümüşhane; Acıpayam, Pınarbaşı, Şebinkarahisar; Beşiktaş, Kabataş vb. Şehir, köy, mahalle, dağ, tepe, deniz, göl, ırmak, su, çay vb. kelime­lerle kurulmuş sıfat tamlaması ve belirtisiz isim tamlaması kalıbındaki yer adları bitişik yazılır: Akşehir, Eskişehir, Suşehri, Yenişehir; Atakent, Batıkent, Konutkent, Korukent; Çengelköy; Yenimahalle; Karadağ, 86


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Uludağ; Kocatepe, Tınaztepe; Akdeniz, Karadeniz, Kızıldeniz; Acıgöl; Kızılırmak, Yeşilırmak; İncesu, Karasu, Sarısu; Akçay vb. 11. Kişi adları ve unvanlarından oluşmuş mahalle, meydan, köy vb. yer

ve

kuruluş

adlarında,

unvan

kelimesi

sonda

ise

gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır: Abidinpaşa, Bayrampaşa, Davutpaşa, Gazi Osmanpaşa (mahalle); Ertuğrulgazi (ilçe), Kemalpaşa (ilçe); Mustafabey (cadde), Necatibey (cadde) vb. 12. Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır: güneybatı, güney­doğu, kuzeybatı, kuzeydoğu 13. Dilimizde her iki ögesi de asıl anlamını koru­duğu hâlde yaygın bir biçimde gelenekleşmiş olarak bitişik yazılan keli­meler de vardır: a. Baş sözüyle oluşturulan sıfat tamlamaları: başağırlık, başbakan, başbayan, başçavuş, başeser, başfiyat, başhekim, başhemşire, başkahraman, başkent, başkomutan, başköşe, başmüfettiş, başöğretmen, baş­parmak, başpehlivan, başrol, başsavcı, başyazar vb. b. Bir topluluğun yöneticisi anlamındaki başı sözüyle oluşturulan belirtisiz isim tamlamaları: aşçıbaşı, binbaşı, çarkçıbaşı, çeribaşı, ele­başı, mehterbaşı, onbaşı, ustabaşı, yüzbaşı vb. c. Ağa, baba, bey, efendi, hanım, nine vb. sözlerle kurulan birleşik kelime­ler:

87


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

ağababa, ağabey, beyefendi, efendibaba, hanımanne, hanımefendi, hacıağa, kadınnine, paşababa vb. d. Biraz, birçok, birçoğu, birkaç, birkaçı, birtakım, herhangi, hiçbir, hiç­biri belirsizlik sıfat ve zamirleri de gelenekleşmiş olarak biti­şik yazılır. 14. Ev kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik ya­zılır: aşevi, bakımevi, basımevi, doğumevi, gözlemevi, huzurevi, kahveevi, ko­nukevi, orduevi, öğretmenevi, polisevi, yayınevi vb. 15. Hane, name, zade kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelime­ler bitişik yazılır: çayhane, dershane, kahvehane, yazıhane; beyanname, kanunname, se­yahatname, siyasetname; amcazade, dayızade, teyzezade vb. 16. -zede ile oluşturulmuş birleşik kelimeler bitişik yazılır: depremzede, afetzede, selzede, kazazede vb. 17. Farsça kurala göre oluşturulan sözler bitişik yazılır: âlemşümul, cihanşümul; darıdünya, ehli­beyit, ehvenişer, erkânıharp, gayrimenkul,

gayrimeşru,

Kuvayımilliye,

Misakımillî,

suikast;

cürmümeşhut, hamdüsena, hercümerç, hüsnükuruntu, hüsnüniyet vb. 18. Arapça kurala göre oluşturulan sözler bitişik yazılır: aliyyülâlâ, ceffelkalem, darülaceze, darülfünun, daüssıla, fevkalade, fevkalbeşer,

hıfzıssıhha,

hüvelbaki,

şey­hülislam,

tahtelbahir,

tahteşşuur; aleykümselam, Allahualem, bismillah, fenafillah, fisebilillah, hafazanallah, inşallah, maşallah, velhasıl vb. 19. Müzikte kullanılan makam adları bitişik yazılır: acembuselik, hisarbuselik, muhayyerkürdi vb. 88


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

UYARI: Bir sıfatla oluşturulan usul adlarında sıfat ayrı yazılır: ağır aksak, yürük aksak, yürük semai vb. 20. Kanunda bitişik geçen veya bitişik olarak tescil ettirilmiş olan kuruluş adları bitişik yazılır: İçişleri, Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim Kurulu, Açıköğretim Fakültesi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi vb. 21. Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan veya hastalık adları bitişik yazılır: akağaç, alacamenekşe, karadut, sarıçiçek; alabalık, beyazsinek, bozayı; aksu, akbasma, mavihastalık, maviküf vb.

(9)

İkilemelerin Yazımı

İkilemeler genellikle ayrı yazılır. Araya hiçbir noktalama işareti de konmaz. adım adım, ağır ağır, akın akın, allak bullak, aval aval (bakmak), cır cır (ötmek), çeşit çeşit, derin derin, gide gide, güzel güzel, karış karış, kös kös (dinlemek), kucak kucak, şıp şıp (damlamak), şıpır şıpır, tak tak (vurmak), takım takım, tıkır tıkır, yavaş yavaş. bata çıka, çoluk çocuk, düşe kalka, eciş bücüş, eğri büğrü, enine boyuna, eski püskü, ev bark, konu komşu, pılı pırtı, salkım saçak, sere serpe, soy sop, süklüm püklüm, yana yakıla, yarım yamalak. m ile yapılmış ikilemeler de ayrı yazılır: at mat, çocuk mocuk, dolap molap, kapı mapı, kitap mitap. İsim durum ekleri ve iyelik ekiyle yapılan ikilemeler de ayrı yazılır: baş başa, diz dize, el ele, göz göze, iç içe, omuz omuza, yan yana; baştan başa, daldan dala, elden ele, günden güne, içten içe, yıldan yıla; başa baş, bire

89


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

bir (ölçü), dişe diş, göze göz, teke tek; ardı ardına, boşu boşuna, günü gününe, peşi peşine, ucu ucuna. Bitişik yazılan ikilemeler de vardır: cırcır (böceği), cızbız, civciv, çıtçıt, dırdır, fırfır, fısfıs, hımhım, hoşbeş, şıpşıp (terlik), yüzgöz (olmak)... darmadağınık, darmaduman, karmakarışık.

(10)

Sayıların Yazımı

Sayılar rakamla yazılabildikleri gibi harfle de yazılabilir. ]Küçük sayılar, yüz ile bin sayıları ve daha çok edebî karakter taşıyan metinlerde geçen sayılar harfle gösterilir. İki hafta sonra, haftanın beşinci günü, üç ayda bir, dört kardeş, üçüncü sınıf, yüz yıllık tarih, bin yıldan beri... Yaş otuz beş, yolun yarısı eder. Buna karşılık saat, para tutarı, ölçü, istatistik verilere ilişkin sayılar ile büyük sayılarda rakam kullanılır. Öğleden sonra saat 17.30'da, 1.500.000 lira, 25 kilometre, 150 kg, 15 metre kumaş, 60.000.000.000 insan... Saat ve dakikaların metin içinde harfle yazılması da mümkündür. Saat dokuzda, dokuzu beş geçe, yediye çeyrek kala, sekizi on dakika üç saniye geçe, meselâ saat onda... Sayılar daha çok Arap rakamlarıyla gösterilir: 25, 150, 15.000... Romen rakamları, yüzyıllarda, hükümdar adlarında, kitap ve dergi ciltlerinde

ve

kitapların

asıl

bölümlerinden

önceki

sayfaların

numaralandırılmasında kullanılır. Bu tür örneklerde Arap rakamlarının (harflerinin değil) kullanılması da mümkündür. Hükümdar adlarında kullanılan rakamlar hükümdarın adından önce gelir. 90


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

XX. yüzyıl, III. Selim, XIV. Louis, V. Karl, I. Cilt... Rakamlardan sonra getirilen ekler kesme işareti (') ile ayrılır: Saat 10.30'da, 1972'de, 2000'den, 12'nci... Sıra sayıları harfle de gösterilebilir, rakamla da: beşinci, yirmi ikinci... Rakamlardan sonra, sıra belirtmek üzere nokta da kullanılabilir, "-ncİ" eki de: 16., 20., XXI., 16'ncı, 121'inci, 110'uncu... Üleştirme sayıları harfle gösterilir: ikişer, yedişer, dokuzar, üçer üçer, onar onar, ellişer bin lira, yüz yirmi yedişer milyon... Beş ve beşten çok rakamlı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır. Gruplar arasına nokta da konabilir: 22 605, 111 548 600, 22.605, 111.548.600 ]Sayılarda kesirler virgülle ayrılır: 15,2

5,26

]Harflerle yazılan birden fazla sayının her biri ayrı yazılır. Yüz yirmi beş milyon, on altı, yedi yüz iki, Ancak para ile ilgili işlem ve belgelerde (senet, çek vb.) harflerle yazılan sayıların tamamı, aralarına sonradan başka harfler konmasın diye birbirine bitişik yazılır: onbirmilyonyediyüzaltmışikibindokuzyüzkırkaltı

(11)

Tarihlerin Yazımı

a. Tarihler zaman birimi olarak en kısadan en uzuna doğru sıralanır: gg.aa.yyyy: 91


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

30 Haziran 1998 30.06.1998 30/06/1998 b. Gün, ay, yıl rakamlarının arasına nokta ya da eğik çizgi konur: 11.12.1999=11/12/1999 c. Tarihlerde aylar harfle de rakamla da yazılabilir. Ayların adı harfle yazılırsa gün, ay ve yıl arasına işaret konmaz: 2 Eylül 2000=02.09.2000

(12)

Pekiştirmeli Kelimelerin Yazımı

Pekiştirme sıfatları ve zarfları bitişik yazılır: dümdüz,

sapsarı,

mosmor,

kapkara,

apaçık,

tertemiz,

çepeçevre,

sapasağlam, darmadağınık, yapayalnız, çırılçıplak, çepeçevre

(13)

Düzeltme İşaretinin Kullanımı

Düzeltme işareti Türkçe olmayan kelimelerde kullanılan bir işarettir. Bu işaret hem uzatma hem de inceltme görevinde kullanılır. İnceltme görevi sadece "g, k, l" ünsüzleri için; uzatma görevi de "a, i ve u" ünsüzleri için söz konusudur.

(a)

İnceltme görevi

"Bazı

yabancı

kelimelerde

-Türkçede

kalın

ünlülerle

birlikte

kullanılmayan- ince ünsüzler (g, k, l) vardır. Bu ünsüzlerin ince olduğunu, yani ince okunmaları gerektiğini kendilerinden hemen sonra gelen kalın ünlülerin (a, u) üzerine düzeltme işreti koyarak anlarız. Bu ünsüzlerin ince okunmasının gereği asıllarının öyle oluşu; amacı da yanlış anlam çıkarılmasını engellemektir: 92


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

dergâh, gâvur, ordugâh, tezgâh, yadigâr, rüzgâr, yegâne bekâr, dükkân, hikâye, kâfir, kâğıt, kâr, kâtip, mekân mahkûm, mezkûr, sükûn, sükût, ahlâk, evlât, felâket, hâlâ, hilâl, ilâç, ilân, ilâve, iflâs, ihtilâl, istiklâl, kelâm, lâkin, lâle, lâzım, mahlâs, selâm, sülâle, telâş, villâ, vilâyet billûr, üslûp, velût Batı dillerinden alınan kelimelerde de durum böyledir. plâj, plân, plâk, klâsik, lâhana, lâik (a kısa okunur) , lâmba, Lâtin, melânkoli, reklâm... Ses yansımalı kelimeler için de aynı kural geçerlidir. lâklâk, lâpa lâpa, lâp lâp, lâkırdı, lâppadak... Eğer bu kelimelerden bazılarında düzeltme işareti kullanılmazsa aynı harflerle yazılan başka kelimelerle karıştırılabilir ve yanlış anlamalara yol açılabilir ki bu kelimelerin anlamları çok farklıdır: Hâlâ il hala Kâr ile kar

(b)

Uzatma görevi

Türkçede uzun ünlü yoktur. Arapça ve farsçadan alınan ve uzun ünlü barındıran kelimelerde uzun ünlünün üstüne gerektiğinde düzeltme işareti konur. Düzeltme işaretinin üç türlü uzatma görevi vardır: Birincisi: Düzeltme işaretinin bu görevi uzun ünlüleri göstererek yine aynı

harflerle

yazılan

kelimelerin

birbirinden

ayırt

edilmelerini

sağlamaktır. Eğer bu kelimelerde düzeltme işareti kullanılmazsa aynı harflerle yazılan başka kelimelerle karıştırılabilir ve yanlış anlamalara yol açılabilir ki bu kelimelerin anlamları çok farklıdır. Zaten bu

93


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

kelimelerin hepsinin aynı harflerle, hem kısa hem de uzun ünlülerle yazılan şekilleri vardır: âdet

: gelenek, alışkanlık

adet

: sayı

yâr

: sevgili

yar

: uçurum

âlem : dünya, evren

alem

: bayrak

şûra

: danışma kurulu

şura

: şu yer

hâlâ

: şimdi

hala

: babanın kız kardesi

"âciz, âdem, âdet, âkit, âlâ, âlem, âli, âlim, âmâ, âmin, âşık, âyan, bâtın, dâhi, dâhil, dâr, fâni, hâdis, hâk, hâkim, hâl, hâlâ, hâsıl, hâşâ, hayâ, mâni, nâkil, nâr, nâzım, rahîm, sâdır, sâri, şâhıs, sûra, tâbi, vâkıf, vâris, vâsi, yâd, yâr" Not: "katil" (öldürme) ve "katil" (öldüren) kelimeleri aynı şekilde yazıldıkları ve birbirine karıştırılma ihtimali olduğu hâlde, öldüren anlamındaki "katil" kelimesindeki uzun a, düzeltme işareti olmadan kullanılır. Bunun sebebi, düzeltme işareti kullanıldığında "k"nin ince (ke) telâffuz edilebileceği endişesidir. Aynı endişe gasıp, kaide, kail, kadir, kelimeleri için de geçerlidir. Bu kelimelerin hangi anlamda kullanıldığı, telâffuzdan ve cümlenin anlamından çıkarılabilir. İkincisi: Arapça kelimeleri sıfat yapan ve yine Arapça bir ek olan nispet "i"sini belirtme hâl ekinden ve iyelik ekinden ayırt etmek için bu "i"nin üzerine konur. Bu harfin üzerinde kullanılmasının gereği aslının öyle oluşu; amacı da yanlış anlam çıkarılmasını engellemektir: Abbasî, adlî, anî, adî, ailevî, an'anevî, askerî, bedenî, dünyevî, cevabî, edebî, ebedî, fizikî, garbî, hakikî, ırkî, ilmî, irsî, kalbî, mahallî, nebatî, örfî, ruhî, sun'î, şarkî, tarihî, ulvî, ümmî, vasatî, yabanî, zihnî... Söyleyişte kısa olan nispet "i"lerine düzeltme işareti konmaz. Çünkü bunlardaki "i"ler çekim ekiyle karıştırılmaz. 94


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

çengi, çini, tiryaki, zenci, Kutsi, Necmi, Ruhi... Bazı Türkçe kelimelerde de nispet "i"si bulunabilir. Bu kelimelerde ikinci heceler de uzun okunur. altunî, bayatî, gümüşî, kurşunî... Türkü, varsağı, Hüsnü, Lütfü, kırmızı gibi kelimelerde nispet "i"si ünlü uyumlarına uymuştur. Nispet "i"si alan kelimelere ek getirildiğinde düzeltme işareti olduğu gibi kalır. ciddîleşmek, resmîlik, millîlik, mahallîleşme... Eğer bu kelimelerdeki nispet "i"lerinin üzerine düzeltme işareti konmazsa belirtme hâl ekiyle veya iyelik ekiyle karıştırılabilir: (Türk) askeri, askeri gördüm,askerî elbise (Türk) tarihi, tarihi bilirim, tarihî eserler (onun) zihni zihni geliştirir zihnî meseleler Üçüncüsü: Aynı harflerle yazılan, fakat hem farklı dillerden olan hem de işlevleri ve okunuşları farklı olan "bi"leri ayırt etmek için kullanılır. Farsça olan ve yokluk anlamı veren "bî" ön ekinde kullanılır; bu ön ekin "ile" anlamı veren Arapça "bi" ön ekinden ayırt edilmesi sağlanır: bîçare, bîvefa, bîtaraf; bihakkın, bizatihi, bilumum...

(14)

İki Şekilde Yazılabilen Kelimeler

Bazı kelimelerin söylenişinde "ğ"nin "v"ye dönüştüğü görülür. Bunları iki şekilde yazılması ve okunması doğrudur.

95


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

döğmek>dövmek; göğermek>gövermek; oğmak>ovmak; öğmek>övmek; söğmek>sövmek, öğün>övün... Söyleyişte ğ>v değişimi görülen bu

kelimeleri "v"li yazmak daha

uygundur.

(15)

Yabancı Kelimelerde Büyük "i"nin Yazımı

Lâtin harflerini kullanan yabancı milletlerin yazı sistemlerinde büyük "i harfi noktasız yazılır. Ibsen, Indiana... Türkçe metinlerde de bu isimler bu şekilde yazılır. Ancak bu isimler sözlüklerde "i" sırasında yer alır.

(16)

Ses Değişikliği Görülen Bazı Kelimelerin Yazımı 1. Ünlü daralması görülen Türkçe kelimeler:

söyle-yor>söylüyor, anla-yor>anlıyor, yaşa-yor>yaşıyor, de-yor>diyor de-e>diye de-en>diyen, de-e-lim>diyelim, ye-en>yiyen, ye-ince>yiyince, ye-ecek>yiyecek, kork-ma-yor>korkmuyor, gel-me-yor>gelmiyor... Birden çok heceli olan kelimelerde de sadece söyleyişte daralma vardır, atlayarak (>atlıyarak), başlayan (>başlıyan), yaşayacak (¦yaşıyacak),

96


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

atlamayalım

(¦atlamıyalım),

gelmeyen

(¦gelmiyen),

gizleyeli

(¦gizliyeli)... 2. Ünlü düşmesi olan kelimeler: ağız>ağzı, burun>burnu, koyun (bağır, döş)>koynuna, alın>alnı, oğul>oğlu, gönül>gönlüm, beniz,>benzi, ömür>ömrüm, cürüm>cürmü, hüküm>hükmü, fikir>fikri... ileri-le-mek>ilerlemek, koku-la-mak>koklamak, kavuş-ak>kavşak, uyu>uyku, devir->devril-... nerede>nerde, burada>burda, şurada>şurda... kayıp>kaybolmak, emir>emretmek, keşif>keşfetmek, sabır>sabretmek... gönülden gönüle, ağıza, buruna, babadan oğula örneklerindeki gibi ekte geniş ünlü varsa hece düşmesi olmayabilir. oyunu, koyunu vb. hece düşmesi olmayan kelimelerdir. Özel isimlerde -hâliyle- hece düşmesi olmaz: Gönül'e, Ömür'ü... 3. Ünsüz türemesi görülen kelimeler: aff>af>affetmek, affı hiss>his>hissetmek, hissi zann>zan>zannetmek ,zannı redd>ret>reddetmek, reddi şıkk>şık>şıkkı, zemm>zem>zemmetmek, hall>hal>halli, halletmek... fiat>fiyat, faide>fayda, zaif>zayıf, repertuar>repertuvar, lâboratuar>lâboratuvar, konservatuar>konservatuvar, tual>tuval, tualet>tuvalet... Bu kelimelere benzeyip de ünsüz türemesi görülmeyen kelimeler: 97


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Duayen, fail, faiz, fuar, fuaye, kuaför, lâik, puan, suare... 4. Ünsüz düşmesi görülen kelimeler: Türkçede ikiz ünsüz bulunmaz. Bu yüzden Arapçadan dilimize geçmiş olan ve sonunda ikiz ünsüz bulunduran kelimeler yalın durumunda kullanıldığında ünsüzlerden biri düşer. hakk>hak, redd>ret, hiss>his, zann>zan, zemm>zem, hall>hal, şıkk>şık, afv>af... Alıntı kelimelerden ft, st ünsüz çiftleriyle bitenlerin bir kısmında t sesi söyleyişte düşme eğilimi gösterse de yazıda korunur. çift, rast, serbest... Farsça "hane" kelimesiyle yapılan birleşik kelimelerde "ha" hecesi korunmalıdır. Hastahane, pastahane, postahane, muayenehane, yazıhane, sarphane, dökümhane, yatakhane, yemekhane, dershane, eczahane... Fransızca'dan dilimize girmiş olan sürpriz kelimesindeki r, yazıda da konuşmada da korunur. 5. " n>m değişimi görülen kelimeler: Türkçe veya yabancı kelimelerde b'den önce gelen n sesi m'ye dönüşebilmektedir. saklanbaç>saklambaç, canbaz>cambaz,

dolanbaç>dolambaç, anber>amber,

anbar>ambar,

çeharşenbe>çarşamba,

pencşenbe>perşembe, çenber>çember, sünbül>sümbül, penbe>pembe, tenbel>tembel, menba>memba...

98


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

İstanbul, Safranbolu, Zeytinburnu, düzenbaz, sonbahar, bin bir, binbaşı, onbaşı gibi kelimelerde söyleyişte m'ye doğru bir kayma olmasına rağmen yazda yine "n" olarak korunur. 6. i>ı dönüşümü görülen bazı Arapça kelimeler. Bunlarda "k" sesi daima kalın okunur. inkılâp, inkıyat... 7.

b>p değişmesine uğratılan Arapça kelimeler:

"s"den sonra gelen "b", "p"ye dönüşür. nispet, ispat, kispet, müspet, naspetmek, tespit, tespih... 8. "s"den sonra gelmeyen "b"ler ise olduğu gibi kalır. Makbul, ikbal, tatbik, teşbih... 9.

c>ç değişmesi görülen ve görülmeyen Arapça kelimeler:

eçhel, içtihat, içtimaî, meçhul... mescit, tescil, teşci... 10. d>t değişmesi görülen yabancı kelimeler Farsça "-dar" soneki bulunduran kelimelerde d, t'ye dönüşür. emektar, minnettar, silâhtar, taraftar... Bazı Arapça kelimeler: metfun, methal, methiye, tetkik... Bazı Arapça kelimelerde "d" korunmuştur: takdim, takdir (taktir farklı anlamdadır), takdis, tasdik, tekdir... 99


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

11. "din" kelimesiyle kurulmuş Arapça isimler: Seyfettin, Necmettin, Hayrettin... 12. "abd" kelimesiyle kurulmuş olan ve "u"lu veya "ü"lü kullanılan Arapça isimler: Abdullah, Abdurrahman... Abdülkadir, Abdülkerim, Abdülaziz, Abdülhamit, Abdüsselâm...

(17)

Hem Ayrı Hem Bitişik Yazılabilen Ekler

Ek-fiilin çekimleri olan "iken, ile, ise" kelimeleri kendinden önceki kelimeden ayrı yazılır. Ama bunların bitişik yazılış şekilleri de vardır: ken, -le, -se. Bitişik yazılırken araya kaynaştırma harfi de girebilir. Ama bu eklerden sadece "-ken", hiçbir zaman ünlü uyumlarına uymaz; her kelimeden sonra "iken" ya da "-ken" olarak yazılır. Alır iken>alırken, okulda iken>okuldayken, gelenler ile>gelenlerle, Ali ile>Ali'yle, çanta ile>çantayla olacak ise>olacaksa, okumalı ise>okumalıysa...

(18)

Ünlü Uyumlarına Aykırı Olan Eklerin Yazımı

"-yor (şimdiki zaman eki): Sadece -yor şeklinde yazılır, ünlü uyumlarına aykırıdır. geliyor, biliyor, istiyor, gizliyor... "-ken (zarf-fiil eki): Ünlü uyumlarına aykırıdır. Sadece -ken şeklinde yazılır. alırken, koşarken, bakarken... "-leyin (isimden zarf yapan ek): Ünlü uyumlarına aykırıdır. 100


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

sabahleyin, akşamleyin "-(İ)mtırak (sıfattan sıfat yapan ek): yeşilimtırak, mavimtırak, ekşimtırak... "-ki (Aitlik eki, ilgi zamiri ve sıfat yapan ek): "bugünkü, dünkü, öbürkü" kelimeleri hariç -ki eki ünlü uyumlarına aykırıdır; -ki şeklinde yazılır ve okunur. onunki, yukarıdaki, akşamki... "-Taş (isimden isim yapan ek): meslektaş, ülküdaş... "-gil (aile bildirir): halamgil, dayımgil, baklagiller...

(19)

Alıntı Kelimelerde Kesme İşaretinin Kullanılması

Kullanılmaması Bazı Arapça kelimeler gırtlak ünsüzü taşıdıkları, Türkçede de bu özelliği anlaşılacak şekilde telâffuz edildiği için kesme işreti barındırırlar: "an'ane, an'anevî, bid'at, cür'et, cür'etkâr, cüz'î, iz'an, kat'î, kat'iyen, kat'iyet, kıt'a, kur'a, Kur'an, mel'un, mes'ul, mes'uliyet, mes'ut, meş'ale, sun'î, sür'at, şer'î, vak'a." Alıntı olup da kesmesiz kullanılan bu yapıda kelimeler de vardır. defa, defetmek, heyet, menetmek, mesele, neşe, neşet, sanat... Aşağıdaki kelimelere iyelik ekinin getirilmesi, aslında kelimenin sonunda bulunup da dilimizde eriyen gırtlak ünsüzünü ortaya çıkarır ve kesme işaretini gerektirir. (Bu kelimelerdeki ekler iyelik ekidir.) cem>cem'i, cüz>cüz'ü, kat>kat'ı, men>men'i, nev>nev'i, tab>tab'ı...

101


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Sonunda gırtlak ünsüzü bulunan kelimeler iyelik ekini -ı, -i biçiminde alırlar. Bunlardan cami ve mâni kelimeleri camisi ve mânisi şeklinde de olabilir. Bunlar yalın hâlde kullanıldıklarında sonlarında tek ünlü vardır. bayi>bayii, cami>camii veya camisi, mâni>mânii veya mânisi, memba>membaı, mısra>mısraı, sanayi>sanayii... Bu kelimelere yönelme hâl eki getirildiğinde araya y sesi girebilir de girmeyebilir de. Her iki kullanış da doğrudur: bayiye, bayie; camiye; camie; membaya, membaa; mevzuya, mevzua, mısraya, mısraa... bayiyi, bayii; camiyi; camii; membayı, membaı; mevzuyu, mevzuu, mısrayı, mısraı... Bazı Arapça kelimelerde kısa ünlüden sonra gelen gırtlak ünsüzü dilimizde kaybedilerek ondan önceki ünlü uzun okunur. dava, mamur, mana, memur, resen, tamim, tecil, tediye, tehir, telif, tesir...

(20)

Satır Sonunda Kelimelerin Bölünmesi

Satır sonunda, yer kalmadığı için yarım kalan kelimelerin bölünmüş olduğunu, yani devamının altta olduğunu göstermek için satır sonunda kısa çizgi kullanılır: ... O zaman gördü ki, küçük çocuk, memleketlisi, minimini yavru ağlıyor. Sessizce, titreye titreye ağlıyor.

102


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Birleşik kelimeler de tek kelime gibi telâffuz edilerek heceleme buna göre yapılır. ................................................................................................. başöğretmen Atatürk ................................................................... ilkokuldayken ...............................................................Karaosmanoğlu'nun.............................................................. Kelimeler satır sonunda ve başında bir tek harf kalacak şekilde bölünmez. Aşağıdaki gibi kullanımlar yanlıştır: ...............................................................................................arabayla .................................................................................uçurtmamızın ...................................................................camii ........................................................................................nihaî...................................... Doğruları şöyle olacaktır: .........................................................................................arabayla ..............................................................................uçurtmamızın ..............................................................................camii .....................................................................................nihaî.................................... Özel isimlerde ve rakamlarda kesme işareti satır sonuna geliyorsa ve kesme işaretinden sonraki kısmın alt satıra geçmesi gerekiyorsa bu durumda kısa çizgi kullanılmaz: ............................................................... Geçen yıl Ankara' daki akrabalarımıza ......................................................1996' da .................................................

103


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Gırtlak ünsüzü için kesme kullanılan kelimelerde kesmeli heceler satır sonuna getirilmez. .....................................................................................meş'aleyi

değil

.........................meş'a-

leyi

olacak

......................... kur'-

dan

değil

.........................kur'a-

dan.

olacak

"de" ve "ki" bağlacı ile "mi" soru ekinden önceki kelime satır sonunda kalıyor da bu ek ve bağlaçlar alt satıra iniyorlarsa araya (satır sonuna) kısa çizgi konmaz: ....................................................................... önünde kitap da yoktu ................................................................ gördüm ki

söylüyorum

........................................................................................

geçen yıl mı kazanmış? Özgün imlâsıyla yazılan yabancı kelimeler satır sonunda kendi dillerinin kurallarına göre bölünür.

(21)

Alıntı Kelimelerin Yazımının Dilimize Uyarlanması-

Uyarlanmaması 1. Dilimize mal olmuş yabancı kelimeler Türkçede söylendiği gibi yazılır. kulüp, kent, kamu, duvar, merdiven, çamaşır, pencere, kitap, iskele, banka, sigorta, sandalye...

104


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

2. Dilimize mal olan ya da olmayan bazı kelimeler söylendiği gibi yazılmamaktadır: beysbol, blender, funya, çikolata, entelektüel, firkateyn, fosseptik, kampus, master, mönü... 3.

İki ünsüzle biten bazı Arapça ve Farsça

kelimelerin son iki

ünsüzü arasına ünlü girer: emr>emir, keşf>keşif, azl>azil, nakl>nakil, hükm>hüküm, bahs>bahis, fikr>fikir, nutk>nutuk, sabr>sabır, şahs>şahıs, şehr>şehir, ilm>ilim, zehr>zehir. 4. Bu kelimelere ünlüyle başlayan bir ek veya yardımcı fiil eklendiğinde, sonradan konan ünlü, yazılışta da okunuşta da düşer. emir>emretmek keşif>keşfi azil>azli nakil>nakledilmek hüküm>hükmü bahis>bahsimiz fikir>fikrin nutuk>nutku sabır>sabretmek şahıs>şahsı şehir>şehrim ilim>ilminiz zehir>zehri zikir>zikreylemek 105


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

5. İçinde iki veya daha fazla ünsüzün yan yana bulunduğu yabancı kelimeler olduğu gibi yazılır: alafranga, apartman, biyografi, elektrik, gangster, orkestra, telgraf... 6. İki ünsüzle başlayan ve iki ünsüzle biten batı kökenli kelimeler olduğu gibi yazılır; ünsüzler arasına ünlü konmaz: gram, gramer, grup, kral, kredi, kritik, plân, pratik, problem, program, proje, prova, psikoloji, slogan, spor, stil, stüdyo, trafik, tren... film, aks, form, lüks, modern, natürmort, risk, slayt, teyp... 7. Bazı yabancı kelimelerde kelime başında veya iki ünsüz arasında ünlü türemiştir. Bunlar da bu yeni şekilleriyle kullanılırlar: iskarpin, iskele, istasyon, iskelet, istatistik, kulüp... 8. Ön ek, son ek veya edat bulunduran yabancı kelimelerle iki kelimeden oluşan yabancı kelimeler: alelhusus, alelâcele, bîçare, bilâistisna, bilvesile, bîvefa, ilelebet, lâdinî, lâkayt, naçar, namağlûp, namevsut, namüsait, namütenahi, Panislâmizm, Panturanizm, Pantürkizm, reorganizasyon, sürrealizm, realizm, romantizm... otobiyografi, telekart, telekonferans, bankamatik... 9. Batı kökenli kelimelerin içindeki ve sonundaki "g" sesi korunur: lig, org, morg, biyografi, dogma, magma, monografi, paragraf, program, arkeolog, demagog, diyalog, jeolog, katalog, monolog, psikolog, Türkolog, ürolog... Ancak

"coğrafya,

fotoğraf,

topoğraf"

dönmüştür. 106

kelimelerinde

"g"ler

"ğ"ye


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

10. Ödünçlemeler (dilimize mal olmamış kelimeler) özgün imlâları ile yazılır: by-pass, center, centrum, check-up, fuel-oil, pipeline, pizza, spaghetti... 11. Bilim, sanat ve uzmanlık dallarında kullanılan terimler de özgün imlâları ile yazılır. andante (müzik), cuprum (kimya), deseptyl (eczacılık), quercus, terminus technicus (teknik terim). 12. Yabancı dillerden alıntı yapılan deyim ve sözler özgün imlâları ile yazılır. Veni, vidi, vici (Geldim, gördüm, yendim.); conditio sine qua non (Olmazsa olmaz.); eppur si muove (Dünya her şeye rağmen dönüyor.); to be or not to be (olmak veya olmamak); l'art pour l'art (Sanat sanat içindir.); l'Etat c'est moi (Devlet benim.); traduttore traditore (Çevirmen haindir.); persona non grata (istenmeyen kişi). Mesele falan değildi öyle, To be or not to be kendisi için; Bir akşam uyudu; Uyanmayıverdi. (Orhan Veli Kanık)

(22)

Yabancı Özel Adların Yazımı

1. Arapça ve Farsça özel adların yazımı a. Türkler

tarafından

kullanılan

kişi

adları

Türkçedeki

söylenişine göre yazılır: Ahmet, Bedrettin, Fuat, Mehmet, Necmettin, Ömer, Rıza, Saadettin

107


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Aynı isimlerin Araplar ve Farslar tarafından kullanıldığı belirtilecekse yumuşak

ünsüzler

korunur.

Bu

imlâ,

bilimsel

çalışmalarda

da

kullanılabilir: Ahmed, Bedreddin, Fuad, Muhammed, Necmeddin, Saadeddin, b. Arapça ve Farsça yer adları Türkçe söyleyişe göre yazılır: Cezayir, Fas, Filistin, Mısır, Suudi Arabistan, Bağdat, Cidde, Halep, İsfahan, İskenderiye, Medine, Mekke, Şam, Şiraz 2. Lâtin alfabesini kullanan milletlere ait özel isimlerin yazılışı Yabancı özel adlardan türemiş akım adlarıyla dilimizde eskiden beri Türkçe biçimiyle kullanılan kişi ve yer adları Türkçe söyleyişe göre yazılır. Bunların dışındaki yabancı özel adlar özgün imlâlarıyla yazılır. Bu kelimelerdeki özel karakterler ve işaretler de mümkün olduğunca (baskı sırasında bulunabiliyorsa) korunur: Napolyon, Şarlken, Atina, Brüksel, Cenevre, Londra, Marsilya, Münih, Paris, Roma, Selânik, Venedik, Viyana, Hollânda... Alain, Beethoven, Byron, Shakespeare, Nice, New York, Rio de Janerio, Molière... Marksist, Dekartçılık, Kartezyenizm... realist, realizm, romantizm, dadaizm, fütürizm vb. 3. Yunanca adların yazımı Yunanca isimler, Yunan harflerinin Lâtin alfabesindeki karşılıkları kullanılarak yazılır: Homeros, Herodotos, Sokrates, Aristoteles, Platon, Papandreu... Bazıları dilimiz söyleyişine uyarlanarak kullanılmaktadır:

108


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Herodot, Sokrat, Aristo, Eflâtun, Pisagor, Öklid 4. Rusça adların yazımı Rusça

isimler,

Rus

harflerinin

Lâtin

alfabesindeki

karşılıkları

kullanılarak yazılır: Çaykovski, Gogol, Puşkin, Tolstoy, Petersburg Ancak "Moskva" kelimesi dilimizde "Moskova" olarak kullanılmaktadır. Rusçadan alınan bazı kelimelerin yazımı: Enisei>Yenisey Dostoevskiy>Dostoyevski Çexov>Çehov 5. Çince ve Japonca adların yazılışı Çince ve Japonca adlar, Türkçede yerleşmiş biçimlerine göre yazılır. Kişi isimlerinde tire kullanılır: Pekin, Şanghay, Tokyo, Hiroşima, Osaka, Sun Yat-sen, Lin Yu-tang...

(23)

Diğer Türklere Ait İsimlerin Yazımı

Türk devlet ve topluluklarına ait isimler, ünlüler bakımından Türkiye Türkçesine, ünsüzler bakımından ilgili Türk toplumundaki kullanıma göre yazılır: Azerbaycan, Özbekistan, Taşkent, Semerkant, Bakû, İslâm Kerimov, Nebi Hazri... Saparmurad Niyazov, Gasım Gasımzade... Öteden beri tanınan şahısların isimleri Türkçedeki yaygın imlâları ile yazılır: 109


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Cengiz Aytmatov... Lâtin alfabesinde bulunmayan harfler kullanılmaz: Baxtiyar>Bahtiyar, Baykoñur>Baykonur...

f)

Noktalama

Duygu ve düşünceleri daha açık ifade etmek, cümlenin yapısını ve duraklama noktalarını belirlemek, okumayı ve anlamayı kolaylaştırmak, sözün vurgu ve ton gibi özelliklerini belirtmek üzere noktalama işaretleri kullanılır. Noktalama işaretlerinden nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta, soru, ünlem, tırnak, ayraç ve kesme işaretleri ait oldukları kelimelere bitişik olarak yazılır ve kesme dışındaki işaretlerden sonra bir harf boşluğu ara verilir.

(1)

Nokta ( . ) 1. Cümlenin sonuna konur:

Türk Dil Kurumu, 1932 yılında kurul­muştur. Saatler geçtikçe yollara daha mahzun bir ıssızlık çöküyordu. (Reşat Nuri Güntekin) 2. Bazı kısaltmaların sonuna konur: Alb. (albay), Dr. (doktor), Yrd. Doç. (yardımcı doçent), Prof. (profesör), Cad. (cadde), Sok. (sokak), s. (sayfa), sf. (sıfat), vb. (ve başkası, ve benzeri, ve benzerleri, ve bunun gibi), Alm. (Almanca), Ar. (Arapça), İng. (İngilizce) vb.

110


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

3. Sayılardan sonra sıra bildirmek için konur: 3. (üçüncü), 15. (on beşinci); II. Mehmet, XIV. Louis, XV. yüzyıl; 2. Cadde, 20. Sokak, 4. Levent vb. 4. Arka arkaya sıralandıkları için virgülle veya çizgiyle ayrılan rakamlardan yalnızca sonuncu rakamdan sonra nokta konur: 3, 4 ve 7. maddeler; XII – XIV. yüzyıllar arasında vb. 5. Bir yazının maddelerini gösteren rakam veya harflerden sonra konur: I.

1.

A.

a.

II.

2.

B.

b.

6. Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: 29.5.1453, 29.X.1923 vb. UYARI: Tarihlerde ay adları yazıyla da yazılabilir. Bu durumda ay adların­dan önce ve sonra nokta kullanılmaz: 29 Mayıs 1453, 29 Ekim 1923 vb. 7. Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: Tren 09.15’te kalktı. Toplantı 13.00’te başladı. Tören 17.30’da, hükûmet daireleri kapandıktan yarım saat sonra başlayacaktır. (Tarık Buğra) 8. Kitap, dergi vb.nin künyelerinin sonuna konur: Agâh Sırrı Levend, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, TDK Yayınları, Ankara, 1960. 9. Dört ve dörtten çok rakamlı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve araya nokta konur: 1.000, 326.197, 49.750.812 vb. 10. Genel Ağ adreslerinde kullanılır: http://tdk.org.tr

111


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

11. Matematikte çarpma işareti yerine kullanılır: 4.5=20, 12.6=72 vb.

(2)

Virgül ( , ) 1. Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur:

Fırtınadan, soğuktan, karanlıktan ve biraz da korkudan sonra bu sı­cak, aydınlık ve sevimli odanın havasında erir gibi oldum. (Halide Edip Adıvar) Sessiz dereler, solgun ağaçlar, sarı güller Dillenmiş ağızlarda tutuk dilli gönüller (Faruk Nafiz Çamlıbel)

Zindana atılan mahkûmlar gibi titreşerek, haykırarak geri geri kaçmaya uğraşıyorduk. (Hüseyin Rahmi Gürpınar) Köyde kim çaresiz kalırsa, kimin işi bozulursa İstanbul yolunu tutar. (Ömer Seyfettin) 2. Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur: Umduk, bekledik, düşündük. (Yakup Kadri Karaosmanoğlu) 3. Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan özneyi belirtmek için konur: Saniye Hanımefendi, merdivenlerde oğlunun ayak seslerini duyar duymaz, hasretlisini karşılamaya atılan bir genç kadın gibi koltuğundan fırlamış ve ona kapıyı kendi eliyle açmaya gelmişti. (Yakup Kadri Karaosmanoğlu) 4. Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için ara sözlerin veya ara cümlelerin başına ve sonuna konur: 112


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Zemin bu kadar koyu bir kırmızıya dönüşünce, bir an için de olsa, belirginliğini yitiriverdi sivilceleri. (Elif Şafak) Şimdi, efendiler, müsaade buyurursanız, size bir sual sorayım. (Atatürk) 5. Anlama güç kazandırmak için tekrarlanan kelimeler arasına ko­nur: Akşam, yine akşam, yine akşam, Göllerde bu dem bir kamış olsam! (Ahmet Haşim) 6. Tırnak içinde olmayan alıntı cümlelerinden sonra konur: Adana’ya yarın gideceğim, dedi. Aç karnına sigara içmekle hiç de iyi etmiyorsun, dedi. (Necati Cumalı) 7. Konuşma çizgisinden sonraki alıntı cümlesinin bitimine konur: – Bu akşam Datça’ya gidiyor musunuz, diye sordu. 8. Edebî eserlerde konuşma bölümünden önceki ifadenin sonuna konur: Bahçe kapısını açtı. Sermet Bey’e, – Bu anahtar köşkü de açar, dedi. (Ömer Seyfettin) 9. Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul ve teşvik bil­diren hayır, yok, evet, peki, pekâlâ, tamam, olur, hayhay, başüstüne, öyle, haydi, elbette gibi kelimelerden sonra konur: Peki, gideriz. Olur, ben de size katılırım. Hayhay, memnun oluruz. Haydi, geç kalıyoruz. Evet, kırk seneden beri Türkçe merhale merhale Türkleşiyor. (Yahya Kemal Beyatlı) 113


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

10. Bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelime veya kelime grup­larıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek ve anlam karışıklığını önlemek için kullanılır: Bu, tek gözlü, genç fakat ihtiyar görünen bir adamcağızdır. (Halit Ziya Uşaklıgil) Bu gece, eğlenceleri içlerine sinmedi. (Reşat Nuri Güntekin) 11. Hitap için kullanılan kelimelerden sonra konur: Efendiler, bilirsiniz ki hayat demek, mücadele, müsademe demektir. (Atatürk) Sayın Başkan, Sevgili Kardeşim, Değerli Arkadaşım, 12. Sayıların yazılışında kesirleri ayırmak için kullanılır: 38,6 (otuz sekiz tam, onda altı), 0,45 (sıfır tam, yüzde kırk beş) 13. Metin içinde art arda gelen zarf-fiil eki almış kelimelerden sonra konur: Ancak yemekte bir karara varıp, arkadaşına dikkatli dikkatli bakarak konuştu. UYARI: Metin içinde zarf-fiil eki almış kelimelerden sonra virgül konmaz: Cumaları bahçede buluştukça kıza kendisinin adi bir mektep talebesi olmadığını anlatmaya çalışıyordu.

(Halide Edip Adıvar)

Şimdiye dek, ben kendimi bildim bileli kimse Değirmenoluk köyünden kaçıp da başka köyde çobanlık, yanaşmalık etmedi. (Yaşar Kemal) Meydanlığa varmadan bir iki defa İsmail kendisini gördü mü diye kahveye baktı. (Necati Cumalı) 114


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

14. Özne olarak kullanıldıklarında bu, şu, o zamirlerinden sonra konur: Bu, benim gibi yazarlar için hiç kolay olmaz. O, eski defterleri çoktan kapatmış, Osmanlıya kucağını açmıştı. (Tarık Buğra) 15. Kitap, dergi vb.nin künyelerinde yazar, eser, basımevi vb. maddelerden sonra konur:

Falih Rıfkı ATAY, Tuna Kıyıları, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1938. Yazarın soyadı önce yazılmışsa soyadından sonra da virgül konur: ERGİN, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Ankara, 1958. UYARI: Metin içinde ve, veya, yahut, ya ... ya bağlaçlarından önce de sonra da virgül konmaz: Nihat

sabaha

kadar

uyuyamadı

ve

şafak

sökerken

Faik’e

bol

teşek­kürlerle dolu bir kâğıt bırakarak iki gün evvelki cephe dönüşü kıyafeti ile sokağa fırladı. (Peyami Safa) Ya şevk içinde harap ol ya aşk içinde gönül Ya lale açmalıdır göğsümüzde yahut gül! (Yahya Kemal Beyatlı) UYARI: Tekrarlı bağlaçlardan önce ve sonra virgül konmaz: Hem gider hem ağlar. Ya bu deveyi gütmeli ya bu diyardan gitmeli. (Atasözü) Gerek nesirde gerek nazımda yeni bir söyleyişe ulaşılmıştır. Siz ister inanın ister inanmayın, bir gün bile durmam. Ne kız verir ne dünürü küstürür. Bu kurallar bugün de yarın da geçerli olacaktır.

115


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

UYARI: Cümlede pekiştirme ve bağlama görevinde kullanılan da / de bağlacından sonra virgül konmaz: İmlamız lisanımız düzelince, lisanımız da kafamız düzelince düzele­cek çünkü o da ancak onlar kadar bozuktur, fazla değil!

(Yahya Kemal

Beyatlı) UYARI: Metin içinde -ınca / -ince anlamıyla zarf-fiil görevinde kulla­nılan mı / mi ekinden sonra virgül konmaz: Ben aç yattım mı kötü kötü rüyalar görürüm nedense. (Orhan Kemal) Öyle zekiler vardır, konuştular mı ağızlarından bal akıyor sanırsın. (Attila İlhan) UYARI: Şart ekinden sonra virgül konmaz: Tenha köşelerde ağız ağıza konuşurken yanlarına biri gelecek olursa hemen susuyorlardı. (Reşat Nuri Güntekin) Gör gözlerinle de aklın yatarsa anlatıver millete. (Tarık Buğra)

(3)

Noktalı Virgül ( ; ) 1. Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için konur: Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul, Aslan, Orhan; kız çocuklara ise İnci, Çiçek, Gönül, Yonca adları verilir.

Türkiye, İngiltere, Azerbaycan; Ankara, Londra, Bakü. 2. Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayır­mak için konur: Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak, ağlamak istiyorum. At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır. (Atasözü)

116


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

3. İkiden fazla eş değer ögeler arasında virgül bulunan cümlelerde özneden sonra noktalı virgül konabilir: Yeni usul şiirimiz; zevksiz, köksüz, acemice görünüyordu. (Yahya Kemal Beyatlı)

(4)

İki Nokta (:) 1. Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlenin sonuna konur:

Millî Edebiyat akımının temsilcilerinden bir kısmını sıralayalım: Ömer Seyfettin, Halide Edip Adıvar, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Ali Canip Yöntem. Kendisiyle ilgili açıklama verilecek cümlenin sonuna konur: Bu kararın istinat ettiği en kuvvetli muhakeme ve mantık şu idi: Esas, Türk milletinin haysiyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasıdır. (Atatürk) Kendimi takdim edeyim: Meclis kâtiplerindenim. (Falih Rıfkı Atay) 2. Ses bilgisinde uzun ünlüyü göstermek için kullanılır: a:ile, ka:til, usu:le, i:cat. Karşılıklı konuşmalarda, konuşan kişiyi belirten sözlerden sonra konur: Bilge Kağan:

Türklerim, işitin! Üstten gök çökmedikçe, alttan yer delinmedikçe ülkenizi, törenizi kim bozabilir sizin?

Koro:

Göğe erer başımız başınla senin!

117


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Bilge Kağan:

Ulusum birleşip yücelsin diye gece uyumadım, gündüz oturmadım. Türklerim Bilge Kağan der bana. Ben her şeyi onlar için bildim. Nöbetteyim! (A. Turan Oflazoğlu)

3. Edebî eserlerde konuşma bölümünden önceki ifadenin sonuna konur: – Buğdayla arpadan başka ne biter bu topraklarda? Ziraatçı sayar: – Yulaf, pancar, zerzevat, tütün... (Falih Rıfkı Atay) 4. Genel Ağ adreslerinde kullanılır: http://tdk.org.tr 5. Matematikte bölme işareti olarak kullanılır: 56:8=7, 100:2=50 vb.

(5)

Üç Nokta ( ... ) 1. Anlatım olarak tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur:

Ne çare ki çirkinliği hemencecik ve herkes tarafından görülüveri­yordu da bu yanı... (Tarık Buğra) 2. Kaba sayıldığı için veya bir başka sebepten dolayı açık yazılmak is­tenmeyen kelime ve bölümlerin yerine konur: Kılavuzu karga olanın burnu b...tan çıkmaz. Arabacı B...’a yaklaştığını söylüyor, ikide bir fırsat bularak arabanın içine doğru başını çeviriyordu. (Ahmet Hamdi Tanpınar) 3. Alıntılarda başta, ortada ve sonda alınmayan kelime veya bölümle­rin yerine konur:

118


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

... derken şehrin öte başından boğuk boğuk sesler gelmeye başladı... (Tarık Buğra) 4. Sözün bir yerde kesilerek geri kalan bölümün okuyucunun hayal dünyasına bırakıldığını göstermek veya ifadeye güç katmak için konur: Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz! (Faruk Nafiz Çamlıbel) Binaenaleyh, biz her vasıtadan, yalnız ve ancak, bir noktainazardan istifade ederiz. O noktainazar şudur: Türk milletini, medeni cihanda layık olduğu mevkiye isat etmek ve Türk cumhuriyetini sarsılmaz temelleri üzerinde, her gün, daha ziyade takviye etmek... (Atatürk)

5. Ünlem ve seslenmelerde anlatımı pekiştirmek için konur: Gölgeler yaklaştılar. Bir adım kalınca onu kıyafetinden tanıdılar: —

Koca Ali... Koca Ali, be!.. (Ömer Seyfettin)

UYARI: Ünlem ve soru işaretinden sonra üç nokta yerine iki nokta konulması yeterlidir: Gök ekini biçer gibi!.. Başaklar daha dolmadan. (Tarık Buğra) Nasıl da akşam oldu?.. Nasıl da yavrucaklar sustu?.. Nasıl da serçecikler yuvalarına sığındı?.. (Necip Fazıl Kısakürek) 6. Karşılıklı

konuşmalarda,

yeterli

cevap­larda kullanılır: — Yabancı yok! — Kimsin? — Ali... 119

olmayan,

eksik

bırakılan


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

— Hangi Ali? — ... — Sen misin, Ali usta? — Benim!.. — Ne arıyorsun bu vakit buralarda? — Hiç... — Nasıl hiç? Suya çekicini mi düşürdün yoksa!.. — !.. (Ömer Seyfettin) UYARI: Üç nokta yerine iki veya daha çok nokta kullanılmaz.

(6)

Soru İşareti ( ? ) 1. Soru eki veya sözü içeren cümle veya sözlerin sonuna konur:

Ne zaman tükenecek bu yollar, arabacı? (Faruk Nafiz Çamlıbel) Atatürk bana sordu: — Yeni yazıyı tatbik etmek için ne düşündünüz? (Falih Rıfkı Atay) 2. Soru bildiren ancak soru eki veya sözü içermeyen cümlelerin sonuna konur: Gümrükteki memur başını kaldırdı: — Adınız? 3. Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan yer, tarih vb. durumlar için kullanılır: Yunus Emre (1240 ?-1320), (Doğum yeri: ?) vb. 1496 (?) yılında doğan Fuzuli... Ankara’dan Antalya’ya arabayla üç saatte (?) gitmiş.

120


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

UYARI: mı / mi ekini alan yan cümle temel cümlenin zarf tümleci olduğunda cümlenin sonuna soru işareti konmaz: Akşam oldu mu sürüler döner. Hava karardı mı eve gideriz. Bahar gelip de nehir çağıl çağıl kabarmaya başlamaz mı içimi geri kalmış bir saat huzursuzluğu kaplardı. (Haldun Taner) UYARI: Soru ifadesi taşıyan sıralı ve bağlı cümlelerde soru işareti en sona konur: Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı? Üsküdar’dan mı, Hisar’dan mı, Kavaklardan mı? (Yahya Kemal Beyatlı)

(7)

Ünlem İşareti ( ! ) 1. Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarele­rin sonuna konur: Hava ne kadar da sıcak! Aşk olsun! Ne kadar akıllı adamlar var! Vah vah!

Ne mutlu Türk’üm diyene! (Atatürk) 2. Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur: Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri! (Atatürk) Ey Türk gençliği! Birinci vazifen; Türk istiklalini, Türk cumhuriye­tini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir. (Atatürk) Ak tolgalı beylerbeyi haykırdı: İlerle! (Yahya Kemal Beyatlı) Dur, yolcu! Bilmeden gelip bastığın Bu toprak bir devrin battığı yerdir. (Necmettin Halil Onan) UYARI: Ünlem işareti, seslenme ve hitap sözlerinden hemen sonra konulabi­leceği gibi cümlenin sonuna da konabilir: Arkadaş, biz bu yolda türküler tuttururken Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz! (Faruk Nafiz Çamlıbel) 121


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

3. Alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırılmak istenen sözden hemen sonra yay ayraç içinde ünlem işareti kullanılır: İsteseymiş bir günde bitirirmiş (!) ama ne yazık ki vakti yokmuş (!). Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor.

(8)

Kısa Çizgi ( - ) 1. Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna konur:

Soğuktan mı titriyordum, yoksa heyecandan, üzüntüden mi bilmem. Havuzun suyu bulanık. Kapının saatleri 12’yi geçmiş. Kanepelerde kimseler yok. Tramvay ne fena gıcırdadı! Tramvaydaki adam bir tanıdık mı idi acaba? Ne diye öyle dönüp dönüp baktı? Yoksa kimseciklerin oturmadığı kanepelerde bu saatte pek başıboşlar mı oturur? (Sait Faik Abasıyanık) 2. Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için ara sözlerin veya ara cümlelerin başına ve sonuna konur, bitişik yazılır: Küçük bir sürü -dört inekle birkaç koyun- köye giren geniş yolun ağzında durmuştu. (Ömer Seyfettin) 3. Kelimelerin kökleri, gövdeleri ve eklerini birbirinden ayırmak için kullanılır: al-ış, dur-ak, gör-gü-süz-lük vb. 4. Fiil kök ve gövdelerini göstermek için kullanılır: al-, dur-, gör-, ver-; başar-, kana-, okut-, taşla-, yazdır- vb. 5. İsim yapma eklerinin başına, fiil yapma eklerinin başına ve sonuna konur: -ak, -den, -ış, -lık; -ımsa-; -la-; -tır- vb. 6. Heceleri göstermek için kullanılır: a-raş-tır-ma, bi-le-zik, du-ruşma, ku-yum-cu-luk, prog-ram, ya-zar-lık vb. 122


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

7. Arasında, ve, ile, ila, ...-den ...-e anlamlarını vermek için kelimeler veya sayılar arasında kullanılır: Aydın-İzmir yolu, Türk-Alman ilişkileri, Ural-Altay dil grubu, Dil ve Tarih-Coğrafya

Fakültesi,

09.30-10.30,

Beşiktaş-Fenerbahçe

karşılaşması, Manas Destanı’nda soy-dil-din üçgeni, 1914-1918 Birinci Dünya Savaşı, Türkçe-Fransızca Sözlük vb. UYARI: Cümle içinde sayı adlarının yinelenmesinde araya kısa çizgi konmaz: On on beş yıl. Üç beş kişi geldi. 8. Matematikte çıkarma işareti olarak kullanılır: 50-20=30 9. Sıfırdan küçük değerleri göstermek için kullanılır: -2 °C

(9)

Uzun Çizgi (—)

Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. Buna konuşma çizgisi de denir. Frankfurt’a gelene herkesin sorduğu şunlardır: — Eski şehri gezdin mi? — Rothschild’in evine gittin mi? — Goethe’nin evini gezdin mi? (Ahmet Haşim) Oyunlarda uzun çizgi konuşanın adından sonra da konabilir: Sıtkı Bey — Kaleyi kurtarmak için daha güzel bir çare var. Gerçekten ölecek adam ister. İslam Bey — Ben daha ölmedim. (Namık Kemal) UYARI: Konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kul­lanılmaz. Arabamız tutarken Erciyes’in yolunu: “Hancı dedim, bildin mi Maraşlı Şeyhoğlu’nu?” (Faruk Nafiz Çamlıbel) 123


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(10)

Eğik Çizgi ( / )

1. Dizeler yan yana yazıldığında aralarına konur: Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak / O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak / O benimdir, o benim milletimindir ancak. (Mehmet Akif Ersoy) 2. Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına ve semt ile şehir arasına konur: Altay Sokağı No.: 21/6 Kurtuluş / ANKARA Ülke adı yazılacağında ise: Atatürk Bulvarı No.: 217 06680 Kavaklıdere / Ankara TÜRKİYE 3. Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: 18/11/1969, 15/IX/1994 vb. 4. Dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için kullanılır: -a /-e, -an /-en, -lık /-lik, -madan /-meden vb. 5. Genel Ağ adreslerinde kullanılır: http://tdk.gov.tr 6. Matematikte bölme işareti olarak kullanılır: 70/2=35 7. Fizik,

matematik

vb.

alanlarda

birimler

arası

orantıları

gösterirken eğik çizgi araya boşluk konulmadan kullanılır: g/sn (gram/saniye)

(11)

Ters Eğik Çizgi ( \ )

Bilişim uygulamalarında art arda gelen dizinleri birbirinden ayırt etmek için kullanılır: C:\Belgelerim\Türk İşaret Dili\Kitapçık.indd Tırnak İşareti ( “ ” ) 124


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

1. Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tır­nak içine alınır: Türk Dil Kurumu binasının yan cephesinde Atatürk’ün “Türk dili, Türk milletinin kalbidir, zihnidir.” sözü yazılıdır. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinin ön cephesinde Atatürk’ün “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.” vecizesi yer almaktadır. Ulu önderin “Ne mutlu Türk’üm diyene!” sözü her Türk’ü duygulandırır. Bakınız, şair vatanı ne güzel tarif ediyor: “Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır. Toprak eğer uğrunda ölen varsa vatandır.” UYARI: Tırnak içindeki alıntının sonunda bulunan işaret (nokta, soru işareti, ünlem işareti vb.) tırnak içinde kalır: “İzmir üzerine dünyada bir şehir daha yoktur!” diyorlar. (Yahya Kemal Beyatlı) 2. Özel olarak vurgulanmak istenen sözler tırnak içine alınır: Yeni bir “barış taarruzu” başladı.

3. Cümle içerisinde eserlerin ve yazıların adları ile bölüm başlıkları tırnak içine alınır: Bugün öğrenciler “Kendi Gök Kubbemiz” adlı şiiri incelediler. “Yazım Kuralları” bölümünde bazı uyarılara yer verilmiştir. UYARI: Cümle içerisinde özel olarak belirtilmek istenen sözler, kitap ve dergi adları ve başlıkları tırnak içine alınmaksızın eğik yazıyla dizilerek de gösterilebilir: Höyük sözü Anadolu’da tepe olarak geçer. 125


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Cahit Sıtkı’nın Şairin Ölümü şiirini Yahya Kemal çok sevmişti. (Ahmet Hamdi Tanpınar) UYARI: Tırnak içine alınan sözlerden sonra gelen ekleri ayırmak için kesme işareti kulla­nılmaz: Elif Şafak’ın “Bit Palas”ını okudunuz mu? 4. Bilimsel çalışmalarda künye verilirken makale adları tırnak içinde yazılır.

(12)

Tek Tırnak İşareti ( ‘ ’ )

1. Tırnak içinde verilen cümlenin içinde yeniden tırnağa alınması gereken bir sözü, ibareyi belirtmek için kullanılır: Edebiyat öğretmeni “Şiirler içinde ‘Han Duvarları’ gibisi var mı?” dedi ve Faruk Nafiz’in bu güzel şiirini okumaya başladı. “Atatürk henüz ‘Gazi Mustafa Kemal Paşa’ idi. Benden ona dair bir kitap için ön söz istemişlerdi.” (Falih Rıfkı Atay) Denden İşareti (")

Bir yazıdaki maddelerin sıralanmasında veya bir çizelgede alt alta gelen aynı sözlerin, söz gruplarının ve sayıların tekrar yazılmasını önlemek için kullanılır: a. Etken

fiil

b. Edilgen

"

c. Dönüşlü

"

ç. İşteş

"

126


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(13)

Yay Ayraç ( )

1. Cümledeki anlamı tamamlayan ve cümlenin dışında kalan ek bilgiler için kullanılır. Yay ayraç içinde bulunan ve yargı bildiren anlatımların sonuna uygun noktalama işareti konur: Anadolu kentlerini, köylerini (Köy sözünü de çekinerek yazıyorum.) gezsek bile görmek için değil, kendimizi göstermek için geziyoruz. (Nurullah Ataç) 2. Özel veya cins isme ait ek, ayraçtan önce yazılır: Yunus Emre’nin (1240?-1320)... İmek fiilinin (ek fiil) geniş zamanı şahıs ekleriyle çekilir. 3. Tiyatro eserlerinde ve senaryolarda konuşanın hareketlerini, durumunu açıkla­mak ve göstermek için kullanılır: İhtiyar – (Yavaş yavaş Kaymakam'a yaklaşır.) Ne oluyor beyefendi? Allah rızası için bana da anlatın... (Reşat Nuri Güntekin) 4. Alıntıların aktarıldığı eseri, yazarı veya künye bilgilerini göstermek için kullanılır: Cihanın tarihi, vatanı uğrunda senin kadar uğraşan, kanını döken bir millet daha gösteremez. Senin kadar kimse kendi vatanına sahip ol­maya hak kazanmamıştır. Bu vatan ya senindir ya kimsenin. (Ahmet Hikmet Müftüoğlu) Eşin var, aşiyanın var, baharın var ki beklerdin Kıyametler koparmak neydi ey bülbül, nedir derdin? (Mehmet Akif Ersoy) Bir isim kökü, gerektiğinde çeşitli eklerle fiil kökü durumuna getirilebilir (Zülfikar 1991: 45).

127


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

5. Alıntılarda, alınmayan kelime veya bölümle­rin yerine konulan üç nokta, yay ayraç içine alınabilir. 6. Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için kullanılan ünlem işareti yay ayraç içine alınır: Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor. 7. Bir bilginin şüpheyle karşılandığını veya kesin olmadığını gös­termek için kullanılan soru işareti yay ayraç içine alınır: 1496 (?) yılında doğan Fuzuli... 8. Bir yazının maddelerini gösteren sayı ve harflerden sonra kapama ayracı konur:

(14)

I)

1)

A)

a)

II)

2)

B)

b)

Köşeli Ayraç ( [ ] )

1. Ayraç içinde ayraç kullanılması gereken durumlarda yay ayraçtan önce köşeli ayraç kullanılır: Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı (1886-1973)] en güzel eserlerini Bodrum’da yazmıştır. 2. Metin aktarmalarında, çevirilerde, alıntılarda çalışmayı yapanın eklediği sözler için kullanılır: “Eldem, Osmanlıda en önemli fark[ın], mezar taşının şeklinde ortaya çık[tığını] söyledikten sonra...” (Hilmi Yavuz) 3. Kaynak olarak verilen kitap veya makalelerin künyelerine ilişkin bazı ayrıntıları göstermek için kullanılır: Reşat Nuri [Güntekin], Çalıkuşu, Dersaadet, 1922. Server Bedi [Peyami Safa]

128


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(15)

Kesme İşareti ( ’ )

1. Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır: Kurtuluş Savaşı’nı, Atatürk’üm, Türkiye’mizin, Fatih Sultan Mehmet’e, Muhibbi’nin, Gül Baba’ya, Sultan Ana’nın, Mehmet Emin Yurdakul’dan, Kâzım Karabekir’i, Yunus Emre’yi, Ziya Gökalp’tan, Refik Halit Karay’mış, Alman’sınız,

Ahmet

Cevat

Kırgız’ım,

Emre’dir,

Namık

Karakeçili’nin,

Kemal’se,

Osmanlı

Şinasi’yle,

Devleti’ndeki,

Cebrail’den, Çanakkale Boğazı’nın, Samanyolu’nda, Sait Halim Paşa Yalısı’ndan, Resmî Gazete’de, Millî Eğitim Temel Kanunu’na, Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği’ni, Eski Çağ’ın, Yükselme Dönemi’nin, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı’na vb. “Onun için Batı’da bunlara birer fonksiyon buluyorlar.” (Burhan Felek) 1919 senesi Mayıs’ının 19’uncu günü Samsun’a çıktım. (Atatürk) Yer bildiren özel isimlerde kısaltmalı söyleyiş söz konusu olduğu zaman ekten önce kesme işareti kullanılır: Hisar’dan, Boğaz’dan vb.

Belli bir kanun, tüzük, yönetmelik kastedildiğinde büyük harfle yazılan kanun, tüzük, yönetmelik sözlerinin ek alması durumunda kesme işareti kullanılır: Bu Kanun’un 17. maddesinin c bendi... Yukarıda adı geçen Yönetmelik’in 2’nci maddesine göre... vb. Özel adlar için yay ayraç içinde bir açıklama yapıldığında kesme işareti yay ayraçtan önce kullanılır: Yunus Emre’nin (1240?-1320), Yakup Kadri’nin (Karaosmanoğlu) vb. Ek getirildiğinde Avrupa Birliği kesme işareti ile kullanılır: Avrupa Birliği’ne üye ülkeler...

129


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

UYARI: Sonunda 3. teklik kişi iyelik eki olan özel ada, bu ek dışında başka bir iyelik eki getirildiğinde kesme işareti konmaz: Boğaz Köprümüzün güzelliği, Amik Ovamızın bitki örtüsü, Kuşadamızdaki liman vb. UYARI: Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: Türkiye Büyük Millet Meclisine, Türk Dil Kurumundan, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına, Türk Dili ve Edebiyatı

Bölümü

Başkanlığının;

Bakanlar

Kurulunun,

Danışma

Kurulundan, Yürütme Kuruluna; Türkiye Büyük Millet Meclisinin 112’nci Birleşiminin 2’nci Oturumunda; Mavi Köşe Bakkaliyesinden vb. UYARI: Başbakanlık, Rektörlük vb. sözler ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde Başbakanlığa, Rektörlüğe vb. biçimlerde yazılır. UYARI: Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen diğer ekler kesmeyle ayrılmaz: Türklük, Türkleşmek, Türkçü, Türkçülük, Türkçe, Müslümanlık, Hristiyanlık, Avrupalı, Avrupalılaşmak, Aydınlı, Konyalı, Bursalı, Ahmetler, Mehmetler, Yakup Kadriler,

Türklerin,

Türklüğün,

Türkleşmekte,

Türkçenin,

Müslümanlıkta, Hollandalıdan, Hristiyanlıktan, Atatürkçülüğün vb. UYARI: Sonunda p, ç, t, k ünsüzlerinden biri bulunan Ahmet, Çelik, Halit, Şahap; Bosna-Hersek; Kerkük, Sinop, Tokat, Zonguldak gibi özel adlara ünlüyle başlayan ek getirildiğinde kesme işaretine rağmen Ahmedi, Halidi, Şahabı; Bosna-Herseği; Kerküğü, Sinobu, Tokadı, Zonguldağı biçiminde son ses yumuşatılarak söylenir. UYARI: Özel adlar yerine kullanılan “o” zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrıl­maz.

130


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

2. Kişi adlarından sonra gelen saygı ve unvan sözlerine getirilen ekleri ayırmak için konur: Nihat Bey’e, Ayşe Hanım’dan, Mahmut Efendi’ye, Enver Paşa’ya; Türk Dil Kurumu Başkanı’na vb. 3. Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için konur: TBMM’nin, TDK’nin, BM’de, ABD’de, TV’ye vb. 4. Sayılara getirilen ekleri ayırmak için konur: 1985’te, 8’inci madde, 2’nci kat; 7,65’lik, 9,65’lik, 657’yle vb. 5. Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekleri ayırmak için konur: Başvurular 17 Aralık’a kadar sürecektir. Yabancı Sözlere Karşılıklar Kılavuzu’nun veri tabanının Genel Ağ’da hizmete sunulduğu gün olan 12 Temmuz 2010 Pazartesi’nin TDK için önemi büyüktür. 6. Seslerin ölçü ve söyleyiş gereği düştüğünü göstermek için kullanılır: Bir ok attım karlı dağın ardına Düştü m’ola sevdiğimin yurduna İl yanmazken ben yanarım derdine Engel aramızı açtı n’eyleyim (Karacaoğlan) Şems’in gözlerine bir şüphe çöreklendi: “Dostum ne’n var? Her şey yolunda mı?” (Elif Şafak) Güzelliğin on par’etmez Bu bendeki aşk olmasa (Âşık Veysel) 7. Bir ek veya harften sonra gelen ekleri ayırmak için konur: a’dan z’ye kadar, Türkçede -lık’la yapılmış sözler.

131


İKİNCİ BÖLÜM METİN TÜRLERİ


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Tablo 6: Metin Türleri METİN TÜRLERİ I.

RESMÎ (KURUMSAL/

II.

EDEBÎ (KURGUSAL/

BİÇİMSEL) METİNLER

A.

Dilekçe

B.

Özgeçmiş (CV)

C.

Tutanak

D.

Rapor

E.

Duyuru (İlân)

III.

FİKRÎ (DÜŞÜNCE AKTARAN/ÖĞRETİCİ)

YARATICI/SANATSAL) METİNLER

METİNLER

A.

Öykü (Hikâye)

A.

Deneme

B.

Roman

B.

Makale

C.

Şiir

C.

Eleştiri (Tenkit)

D.

Fabl

D.

Mektup (Nâme)

E.

Masal

E.

Anı (Hatıra)

F.

Destan

F.

Gezi Yazısı (Seyahatnâme)

G.

Efsane (Söylence)

G.

Günlük (Günce)

H.

Halk Hikâyeleri

H.

Biyografi (Yaşam Öyküsü)

İ.

Tiyatro

İ.

Otobiyografi (Öz Yaşam Öyküsü)

J.

Söyleşi (Sohbet)

K.

Haber

L.

Köşe Yazısı (Fıkra)

M.

Röportaj

133


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

I.

RESMÎ (KURUMSAL/BİÇİMSEL) METİNLER

A.

DİLEKÇE

Bir

dileği

şikayeti

bildirmek

için

resmi/gayri

resmi

makamlara/kurumlara sunulan tarihli, adresli ve imzalı yazılardır. Dilekçeler istek ve şikayet dilekçeleri olmak üzere iki türe ayrılır. Biçimsel olarak temelde 3 paragraftan oluşur. 

Kuruma yönelik başlık atılır. Başlığın sağ altına bağlı bulunan il yazılır. İlin hemen altına tarih atılır.

Dilekçenin ilk paragrafında kişi kendini tanıtır.

İkinci paragrafta dilek/şikayet belirtilir.

Üçüncü paragrafta “Gereğini arz/rica ederim” yazılır.

Sağ alt köşeye ad-soyad yazılıp imzalanır. Sol alt köşeye

Örnek Metin 1: Dilekçe CİZRE NÜFUS MÜDÜRLÜĞÜNE ŞIRNAK 01/05/2011

Nüfusa kayıtlı 205541….. T.C numaralı vatandaşım Nüfus cüzdanımı kaza nedeniyle kaybettiğimden tarafıma yenisinin düzenlenmesini istiyorum. Gereğini arz ederim.

134


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

ADRES

AD-SOYADİMZA

B.

ÖZGEÇMİŞ (CV)

Kişinin

doğumundan

gerçekleşen

olayları

başlayarak

hayatının

sıralı(kronolojik)

önemli

yazmasıdır.

evrelerinde

Genellikle

başvurusu veya kişisel tanıtımlarda kullanılan bir metin türüdür.  Özgeçmişte olaylar tarihleriyle verilmelidir.  Fazlaca kişisel olan ve önem arz etmeyen konulara değinilmez.  Bölümlerden oluşur. ( Bu bölüm sayısı ve adları kişisel yaşantılara göre değişkenlik gösterir.)  Özgeçmiş kronolojisi ters işler. Yani en son olay ilgili bölümde en başa yazılmalıdır.7 Örnek Metin 2: Özgeçmiş (CV8)

ÖZGEÇMİŞ

Fotoğraf

Aylin YILMAZER Avukat

Olabilir

EĞİTİM BİLGİLERİ 

Ankara Üniversitesi, Hukuk Fakültesi, 2008 – 2012.

7

Özgeçmişler şirketlerin İnsan Kaynakları Bölümlerince farklı şekillerde hazırlanabilir.

8

CV: Latincede "hayatın yönü" anlamına gelen "Curriculum Vitae" kelimesinin kısaltılmış halidir.

135


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Çubuk Lisesi, Eşit Ağırlık Bölümü, 2003-2007.

Atatürk İlköğretim Okulu, 1995-2003

İŞ DENEYİMLERİ 

Yılmazer Hukuk Bürosu, Avukat, 2012 – .

Ankara Barolar Birliği, Stajyer avukat, 2011 – 2012.

KURS BİLGİLERİ 

Bilgisayar İşletmenliği, Çubuk Halk Eğitimi Merkezi, 2010.

KİŞİSEL BİLGİLER

C.

Doğum Yeri ve Tarihi

: ÇUBUK – 1989

Medeni Hâl

: Bekâr

Yabancı Dil

: İngilizce

TUTANAK

Bir olay ya da durumun yetkili kimselerce olduğu gibi yazıya aktarıldığı, tarihli, adresli imzalı ve şahitli yazılardır. Tutanaklar konularına göre türlerine ayrılırlar. Kaza için tutulmuşsa “Kaza Tutanağı” , doğum için tutulmuşsa “Doğum Tutanağı” adını alırlar.

Bunların

dışında;

Yangın

Tutanağ,

Suçüstü

Tutanağı,

Tutuklama Tutanağı, Buluntu Eşya Tutanağı, Otopsi Tutanağı, Ölüm Tutanağı vb. çeşitleri vardır. Örnek Metin 3: Tutanak TUTANAKTIR Konu : Kaza Yer

: Şırnak – Mardin Karayolunun 7. Km’si 136


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Tarih : 15 Kasım 2003 Özet

: Mardin istikametinden Şırnak istikametine seyir hâlindeki

47 AC ... Plakalı otomobille tersi istikamette bulunan 73 DE … plakalı kamyonet çarpışmıştır. İlk belirlemelere göre iki araçtan da ölen ya da yaralanan bulunmamaktadır. Mustafa ERCANOĞLU

Selim CANÖZ

Şahit

Şahit

Bahattin EKER Polis Memuru

D.

RAPOR

Olay ya da durum sonucu yapılan incelemeyle anlaşılan gerçekleri aktaran tarihli, imzalı ve onaylı yazılardır.

1.

Rapor Türleri

Konularına Göre

: Deney, Tez, Hava Raporu

İşlevlerine Göre

: Bilgi, Uzman, Durum, Araştırma Raporu

Hazırlanışlarına Göre

: Kişisel, Ortak Raporlar

Biçimlerine Göre

: Biçime Bağlı, Biçime Bağlı Olmayan

Raporlar Zaman Aralığına Göre

: İstisnai Raporlar, Periyodik Raporlar

Özel Raporlar

: Şirket, Denetim, Teknik Rapor

137


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnek Metin 4: Rapor

E.

DUYURU (İLAN)

Herhangi bir konudaki bir durumun, gazete, dergi, radyo, televizyon veya internet aracılığıyla ilgililere veya kitlelere duyurulmasına ilan denir. Konunun niteliğine göre ilan ya özeldir ya da resmîdir. İlanda

138


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

çarpıcılık, kısalık, açıklık, ve anlaşılırlık önemlidir. İlanlar iş, toplantı, kayıp, ölüm vb. durumlarda da verilir. Örnek Metin 5: İlan (Duyuru)

139


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

II.

EDEBÎ (KURGUSAL/YARATICI/SANATSAL) METİNLER

A.

ÖYKÜ (HİKÂYE)

Olmuş veya olabilecek olayları belli bir plan çerçevesi içinde yer ve zamana bağlı olarak anlatan yazı türüne hikâye (öykü) denir. 

Dar bir zaman dilimini kapsar.

Olayla ilgili yer ve zaman bellidir.

Romana göre kısa eserlerdir.

Karakter sayısı azdır.

Serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşur.

Kısa soluklu eserlerdir.

Olay, başlangıçtan sonra doğru giden bir olayın bir anlık parçasıdır.

Örnek Metin 6: Öykü (Hikâye) KAŞAĞI Annesi, İstanbul’a gittiği için kendisinden bir yaş küçük olan kardeşi Hasan’la artık Dadaruh’un yanından hiç ayrılmaz. Bu, babasının seyisi, yaşlı bir adamdır. En sevdikleri şey atlardır. Dadaruh’la birlikte onları suya götürmek, çıplak sırtlarına binmek, onlar için çok zevklidir.Torbalara arpa koymak, yemliklere ot doldurmak, gübreleri kaldırmak eğlenceli bir oyundan daha çok hoşlarına gider. Dadaruh eline kaşağıyı alıp işe başladı mı, tıkı… tık… tıkı… tık… tıpkı bir saat gibi… yerinde duramaz, bunu gören küçük çocuk ben de yapacağım! diye tutturur.

140


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

O vakit Dadaruh, onu Tosun’un sırtına koyar, eline kaşağıyı verir, - Hadi yap! Der. Bu demir gereci hayvanın üstüne sürter, ama o uyumlu tıkırtıyı çıkaramazdı. Her sabah ahıra gelir gelmez, - Dadaruh, tımarı ben yapacağım, der.Ama adam izin vermez ancak boyu at kadar olunca yapabileceğini söyler.Boyu atın karnına bile varmıyordu. Oysa en keyifli, en eğlenceli şey buydu. Sanki kaşağının düzenli tıkırtısı Tosun’un hoşuna gidiyor, kulaklarını kısıyor, kuyruğunu kocaman bir püskül gibi sallıyordu. Tam tımar biteceğine yakın huysuzlanır, o zaman Dadaruh, “Höyt..” diye sağrısına bir tokat indirir, sonra öteki atları tımara başlardı.Bir gün yalnız başına kalır. Hasan’la Dadaruh dere kenarına inmişlerdi. İçimde bir tımar etmek hırsı uyanır. Kaşağıyı arar, bulamaz. Annesinin bir hafta önce İstanbul’dan gönderdiği armağanlar içinden çıkan fakfon kaşağı, pırıl pırıl parlıyordu. Hemen alıp, Tosun’un yanına koşar, karnına sürtmek ister fakat rahat durmaz. - Sanırım acıtıyor? Diye düşünür. Gümüş gibi parlayan bu güzel kaşağının dişlerine bakar. Çok keskin, çok sivridir. Biraz köreltmek için duvarın taşlarına sürtmeye başlar. Dişleri bozulunca yeniden dener. Gene atların hiçbiri durmaz ve kızar. Öfkesini sanki kaşağıdan çıkarmak ister. On adım ilerdeki çeşmeye koşar. Kaşağıyı yalağın taşına koyup yerden kaldırabildiği en ağır bir taş bularak üstüne hızlı hızlı indirmeye başlar. İstanbul’dan gelen, üstelik Dadaruh’un kullanmaya kıyamadığı bu güzel kaşağıyı ezip, parçalar. Sonra yalağın içine atar. Babası çeşmeye bakarken, yalağın içinde kırılmış kaşağıyı görür; Dadaruh’a yanına çağırınca çok korkar. Dadaruh şaşırır, kırılmış kaşağı ortaya çıkınca, babası bunu kimin yaptığını sorar.Dadaruh, 141


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

- Bilmiyorum, der. Babasının gözleri ona döner, daha bir şey sormadan, çocuk kaşağıyı kardeşi Hasan’ın kırdığını söyler. “Dadaruh uyurken odaya girdi. Sandıktan aldı. Sonra yalağın taşında ezdi” der. Babası Hasan’ı çağırır. -Bu kaşağıyı niye kırdın?diye sorar. Hasan, Dadaruh’un elinde duran alete şaşkın şaşkın baktıp, sarı saçlı başını sarsarak, - Ben kırmadım, der. - Doğru söyle, darılmayacağım. Yalan çok kötüdür, der babası. Hasan inkârda direnir. Baba öfkelenir. Üzerine yürür “Utanmaz yalancı” diye yüzüne bir tokat indirir. - Götür bunu eve; sakın bunu bir daha buraya sokma. Hep Pervin’le otursun! diye haykırır. Artık ahırda hep yalnız oynar. Hasan eve hapsedilir. Annesi geldikten sonra da bağışlanmaz.Annesi onun iftira atabileceğine hiç ihtimal vermez. Ertesi yıl anne, yazın gene İstanbul’a gider.Hasan’a ahır hâlâ yasaktır. Bir gün birdenbire hastalandı. Doktor “Kuşpalazı” der. Babası yatağın başucundan hiç ayrılmaz.Hizmetçi kardeşinin öleceğini söyler ve çocuk ağlamaya başlar.Gece uyuyamaz, uykuya dalar dalmaz Hasan’ın hayali gözünün önüne gelir “İftiracı! İftiracı!” diye karşısında ağlar.Pervin’i uyandırır. Hasan’ın yanına gitmek istediğini ve babasına bir şey söylemek istediğini söyler.Yarın söylersin, der.Sabaha kadar gene gözlerini kapayamaz. Hava henüz ağarırken Pervin’i uyandırır.Ama zavallı suçsuz kardeşi, o gece ölmüştür. Ömer SEYFETTİN

142


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

1.

Olay Öyküsü

Bu tür öyküde yazar okuyucuyu “çarpıcı” bir olayla öyküye bağlamaya çalışır. Öykücü, giriş, gelişme ve sonuç bölümleri içinde olayı aktarır; önce gerilimi artırır, sonra düşürür. Olay

öyküsünün

dünya

edebiyatındaki

öncüsü

Fransız

sanatçı

Maupassant’tır. Bizim edebiyatımızda olay öyküsünün önde gelen bazı sanatçıları şunlardır: Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Reşat Nuri Güntekin, Y. Kadri Karaosmanoğ-lu, Sabahattin Ali vb…

2.

Durum / Kesit Öyküsü

Bu tür öyküde yazar, ya yaşamdan okuyucuya bir kesit sunar ya da bir insanlık durumunu belli bir ortam içinde aktarır. Kesit öyküsünde “olay”ın ve “gerilim”in yerini belli bir ortamdan kaynaklanan izlenimler, çağrışımlar almıştır. Konular günlük yaşamın içinden gelişi güzel çıkarılır. Sıradan insanlar kendi ortamı içinde, değişik açılardan yansıtılır. Bu tür öykülerde serim, düğüm, çözüm gibi bölümlere rastlanmaz. Durum / Kesit öyküsünün dünya edebiyatındaki öncüsü, ünlü Rus sanatçı A. Çehov’dur. Bizim edebiyatımızda Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal gibi sanatçılar bu türün başarılı örneklerini vermişlerdir. Günümüzde olay öyküsünün sınırları iyice daralmış, durum ve kesit öyküsü ağırlık kazanmıştır. Her öyküyü “olay” ya da “kesit” öyküsü diye nitelemek her zaman doğru olmaz; çünkü kimi öykülerde iki türün nitelikleri de bulunabilmektedir.

143


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

3.

Öykü İncelemesi

İyi bir inceleme yapmak belli bir çaba ve zaman gerektirir. İnceleme yapılacak kitabın iyi seçilmesi, yaş ve seviyemize uygunluğu, okuma sonrası anlaşılmış olması ciddi önem taşır. Yapılan incelemede bilgiler savruk bir biçimde değil belli bir düzende verilmelidir. Bu düzen ve nasıl bir çalışma yürütüleceği aşağıda bir yönergede sunulmuştur: Tablo 7: Öykü İnceleme Yönergesi BAŞLIK İncelemenin başlığı yazar adı, eser adı ve inceleme kelimesinin birleşmesiyle oluşmalıdır.(Örnek: Yaşar Kemal’in Sarı Sıcak Adlı Öyküsünün İncelenmesi) A.

DIŞ YAPI İNCELEMESİ

Kitabın biçimsel özelliklerini inceleyeceğiniz birinci kısımdır. 1.

Ön Kapak

Ön kapağın fotoğrafını internetten bularak ya da kitaptan kendiniz çekerek ödeve koyunuz. 2.

Arka Kapak

Arka kapağın fotoğrafını internetten bularak ya da kendiniz çekerek ödeve koyunuz. 3.

Basım Yeri/Yılı/Yayınevi/Baskı Sayısı/Sayfa Sayısı

Kitapta kapaktan sonraki sayfada yer alan bilgilerdir. B.

İÇ YAPI İNCELEMESİ

1.

Konu

Bir cümle ya da kısa bir paragrafla kitabın ne anlattığının yazılmasıdır.

(Örnek:

Eser,

Kurtuluş

memleketin genel durumu, Atatürk’ün

144

Savaşı

ve

sonrasında

bu mücadelede önemini


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

anlatır.) 2.

Tema

Eserin konuyu hangi düşünce ya da duygu etraf��nda işlediğini ifade eder. Tema/Temalar bir ya da birkaç kelime ile ifade edilmelidir. Temayla eserin tamamı ilişkili olur ve olaylar bu tema etrafında gerçekleşir. a.

Ana Tema

Eserin tamamında hakim olan temadır. Diğer yan temalar bir şekilde ana temaya bağlanır. Örnek: Savaş ana tema olduğunda, açlık, ölüm, yoksulluk, mücadele yan temalar olacaktır. Görüldüğü gibi açlık, yoksulluk, ölüm, mücadele Savaş ana temasına bağlıdır. b.

Yan Temalar

Ana temayla bağlı, ana temanın ortaya çıkardığı sonuçlar gibi düşünülebilir. Yukarıda bu açıklanmıştır: Savaş ana teması, açlık, yoksulluk, ölüm, mücadele gibi yan temaları ortaya çıkarır. 3.

Olay Örgüsü

Bir eserde küçüklü büyüklü olaylar vardır. Yürüyüp eve gitmek de bir olaydır ancak bu kadar küçük, etkisiz olaylar olay örgüsünde yer almaz. Olay örgüsünde yer alacak olaylar Giriş bölümünden başlayıp sonucu derinden etkileyen, sonucun nedenleridir. a.

Özet

Olay halkalarının, ana ve yardımcı karakterlerinin, yer ve zamanın mutlaka içinde olduğu; konunun kısaca sunulmasıdır. Özetleme yaparken olay sırasına dikkat etmek gerekir; öyküden alıntılar yapılabilir. Özette geniş zaman kipi kullanılır.(…oynar, …gider vb.) b. Olay Halkaları Sonuca neden olan olaylardır. Eserin sonunda trafik kazası ile ölen kadını anlatan bir olay için şoförün öncesinde alkol alması bir halkadır. Bunu zincirin halkaları olarak düşünebilirsiniz, her bir 145


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

olay halka iken zincirin tamamı olay örgüsünü ve sonuçta olan esas olayı simgeler. 4. Kişiler (Karakterler) a. Asıl Kişi (Ana Karakter) Genellikle asıl olayları gerçekleştiren veya onlardan etkilenen kişidir. Asıl kişi öykünün büyük bir bölümünde adı geçen kimsedir. (1) Fiziksel Özellikleri Boyunun uzun oluşu kilolu oluşu; saç veya göz rengi gibi özellikler kişinin fiziksel özellikleridir. (2) Ruhsal Özellikleri Sinirli, yardımsever, korkak oluşu kişinin ruhsal özellikleridir. b. Yardımcı Kişiler (Yan Karakterler) Asıl kişi dışında kalan ancak olayların gerçekleşmesinde etkisi bulunan veya asıl kişiyi etkileyen kişilerdir. c. Diğer Kişiler(Dekoratif Karakterler) Asıl olaya veya kişiye herhangi bir etkisi bulunmayan ancak öyküde yer alan kişilerdir. 5. Zaman(Vakit) Olayın veya olayların gerçekleştiği zaman ya da zaman aralığıdır. Bu bazen bir saat bazen de bir yıl olabilir. Öyküler de zaman, illaki tarih veya kesin süreç olarak verilmez. Bazen bir ifadeden, kişi yaşlarından tarih ya da zaman aralığına bizim ulaşmamız gerekir. 6. Yer (Mekân) Genelde asıl kişinin önemli olayları yaşadığı ülke, şehir, kasaba, köy, orman, deniz gibi açık ya da kapalı mekânlardır. 7. Kişisel Değerlendirme Bu kısımda incelemeyi yapan kişinin olumlu veya olumsuz görüşleri yer alır. Okunmaya değer mi, sürükleyici mi gibi sorulara kişisel cevaplar verilir 146


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

B.

ROMAN

Toplumların ve fertlerin başından geçmiş veya geçmesi mümkün olayları geniş olarak, ayrıntılarıyla anlatan yazı türüne roman denir.  Yaşanmış ya da yaşanabilir olaylar anlatılır.  Geniş bir zaman dilimini kapsar.  Olayla ilgili yer ve zaman bellidir.  Hikâyeye göre uzun eserlerdir.  Karakter sayısı fazladır. Örnek Metin 7: Roman SAKARYA SAVAŞI’NA HAZIRLIK Porsuk Irmağı’nın kuzey kıyısındaki patikada kırk kadar askerden oluşan

bir

birlik,

düzensizbir

şekilde

yürümekteydi.

Hepsi

dökülüyordu. Birkaçı çıplak ayaktı. Bazıları ayaklarına çuval, çaput sarmıştı. Yaralılar yardımla yürüyorlardı. Cephe yarılınca o kızılca kargaşalık içinde taburlarından ayrı düşmüş, ormanda kaybolmuş, dövüşmüş, alayı aramak için vakit kaybetmiş, ordunun gerisinde kalmışlardı. Belki daha güvenlidir diye Porsuk’un kuzeyine geçerek orduya yetişmeye çalışıyorlardı. Asker kaçaklarını arayan bir süvari müfrezesi birdenbire tepeden aşağı inerek çevrelerini sardı. Müfrezenin komutanı, yüzü yaralı bir yüzbaşıydı. Ömer Çavuş öne çıkıp selam verdi. Yüzbaşı eli tabancasında, çavuşa ve birliğe göz attı. Kaçağa ve bozguncuya benzemiyordu bunlar: “Hangi birliktensiniz?” “4. Tümen, 55. Alay, 3. Tabur, 1. Bölükteniz komutanım!”

147


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

“Bölüğün geri kalanı nerde?” “Bölükten geri kalan budur.” “Nereye gidiyorsunuz?” “Duyduk ki ordu Sakarya ötesine çekiliyormuş. Biz de oraya gidiyoruz. Alayımızı orada buluruz.” Yüzbaşı,

sevindi. Bunlar, silahlarının

şerefini

sonuna kadar

korumaya kararlı sahici askerlerdendi. Sesi yumuşadı: “Şu tepenin ardında, suyu bol bir küçük köy var. Orada dinlenin. Sonra durmadan doğuya yürüyüp Sakarya’yı aşın. Ama birliğini köye bu hâliyle sokma. Halkı üzmeyin. Anladın mı?” Çavuş anlamıştı: “Evet komutanım! Köye sanki belimiz kırılmamış gibi gireceğiz. Başüstüne!” Yüzbaşı hüzünle gülümseyerek atının başını çevirdi. Kaçak ve bozguncu avlamak için dörtnala uzaklaştılar. Müfreze uzaklaşana kadar selam duran çavuş, elini indirip birliğe döndü: “Duydunuz. Halka teftiş vereceğiz. Ona göre. Sıraya gir! Çabuk, çabuk, çabuk! Hazır ol! Arş!” Ayaklarını sürüyerek yürümeye başladılar. “Bu ne biçim yürüyüş? Başınızı kaldırın. Canlı yürüyün. Haydi hep beraber.” Kalan son gücüyle marşa başladı: Annem beni yetiştirdi

148


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Bu ellere yolladı Al sancağı teslim etti Allah’a ısmarladı... Marşa önce Hamza Onbaşı’yla birkaç er mırıldanarak katılmıştı. Çavuş azarlayınca katılanlar arttı, giderek hepsi katıldı. Marş ilaç gibi geldi. Yürüyüş canlandı, düzene girdi, başlar dikildi, sesler yükseldi. Çınarlı Köyü’ne sefil görünüşlerine hiç uymayan bir çalım içinde girdiler. Bütün kapılar kapalı, pencerelerin tahta kepenkleri örtülüydü. Görünürde kimse yoktu. Elinde domuz fişeği sürülmüş av tüfeği, köy odasının aralık kapısından gelenleri gözleyen Gazi Çavuş, muhtar ile iki yaşlıca köylüye, “Korkmayın...” dedi. “...bunlar çapulcu da değil, kaçak da.” “Emin misin?” “Bunlar Ezrail’le güreş tutmuş babayiğitler.” Tüfeği bırakıp dışarı koştu: “Hoş geldiniz kardeşler! Gazanız mübarek olsun. Hey millet! Su getirin! Sofra açın! Kemal’in askerleri bunlar!” Kadınlar, kızlar, çocuklar, ellerinde testiler, bakraçlar, çanaklarla evlerden çıktılar. Sofralar açıldı. Karpuzlar kesildi. Asker iki gündür uyumamıştı. Karnı doyanlar ağaçların altına, duvar diplerine uzanıp uyudular. Ömer Çavuş, Hamza Onbaşı, Gazi Çavuş, muhtar ve yaşlı erkekler bir araya gelip diz çöktüler. Sigaralar sarıldı. Ömer Çavuş savaşı hikâye etti, “Düşman da iyi dövüştü.” dedi, “...o da yoruldu. 149


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Dinlenince

yine

yürüyüp

peşimizden

gelecektir.

Çünkü

bizi

bitiremedi.” Muhtarın sakalı titredi: “Öyleyse bizi de ezip geçecektir.” “Elbette. Söylemesi benden. Köyleri önce soyuyor sonra yakıyorlar.” Gazi Çavuş muhtarın gözünün içine baktı: “Herkes oğullarını ırmak gibi cepheye akıtsaydı, bu duruma düşmezdik.” Muhtar kızdı, “O lafın sırası geçti...” dedi. “...şimdi ne edeceğiz, onu söyle sen!” “Ne edeceğiz, siz gelinleri, kızları, anaları, çocukları, gitmek isteyen erkekleri göç yoluna vuracaksınız. Ben de delikanlıları götürüp usulünce askere yazdıracağım. Savaş bitince kavuşuruz.” Muhtarın başı önüne düştü. Bu toprak kaç yüzyıldır işgal görmemişti. İşgal üstüne masal bile dinlememişlerdi. Ama neler olabileceğini kestirebiliyordu. Bir zamanlar Rus savaşına katılmış, savaşın çirkin yüzünü tanımıştı. Başını zorlukla kaldırdı: “Pekâlâ Gazi Çavuş. Öyle edelim.” Büyük Millet Meclisi, hükûmetin isteği üzerine gizli oturuma geçmişti. Tutanak kâtipleri ve dinleyiciler salonu boşalttılar. Kâtiplerin yerini hızlı yazan milletvekilleri aldı. Fevzi Paşa kürsüye geldi. Tıraşı uzamış, uykusuz ve yorgundu. Bozguncuların ortaya çıkma olasılığının belirdiğini söyleyerek Konya ve Kastamonu bölgelerinde iki İstiklal Mahkemesinin kurulup ordunun sağ ve sol kanatlarının güven altına alınmasına gerek gördüklerini belirttikten sonra asıl konuya girdi: “Düşmanı Ankara batısında, Sakarya mevzilerinde karşılamaya 150


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

hazırlanıyoruz. Fakat biz Ankara’da kaldıkça ordu daima Ankara’yı korumak zorunluluğunu duyacak ve serbestçe savaşamayacaktır. Bakanlar Kurulu, orduyu manevralarında serbest bırakmak için hükûmet merkezimizin Kayseri’ye naklini uygun görmektedir.” Bir şaşkınlık sessizliğinden sonra Meclis patladı: “Hayırr! Aslaaa! Olmaz öyle şey!” Çoğu ayağa kalkmıştı. Bazıları sıraları yumrukluyordu. Fevzi Paşa konuşmasını gürültüler arasında sürdürerek sözünü zorlukla tamamlayabildi: “Bu iki hususun görüşülerek karara bağlanmasını rica ediyorum.” Kürsüden indi. Erzurum Milletvekili Durak Bey (Sakarya) kürsüye yürürken bağırdı: “Söz istiyorum!” Oturumu yöneten Dr. Adnan Bey’in cevabını beklemeden kürsüye çıktı: “Efendiler! Biz bu davaya başladığımız gün, elimizde ne böyle bir ordu ne de bu kadar silah vardı. Bugün eskiye nispetle çok kuvvetliyiz.

Bu

sebeple

Bakanlar

Kurulunun

önerisini

reddediyorum...” Alkışlar yükseldi. “...Halk gidebilir. Ailelerimiz gidebilir. Memurlar gidebilir. Herkes gidebilir...” Cebinden silahını çıkarıp kürsünün üstüne koydu: “...Ama

biz

elimizde

silah,

burada

öleceğiz.

Hiçbirimiz

şehitlerimizden daha büyük değiliz.” Meclis ayağa fırlayıp Durak Bey’i alkışlamaya başladı. Bakanlar 151


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Kurulunun önerisini reddeden yoğun alkışla destekleniyordu. Ama birkaç milletvekilinin telaşa kapıldığı da gözleniyordu. Son olarak beklenilmez bir şey oldu, o güne kadar hiç söz alıp konuşmamış olan Tunceli Milletvekili Diyap Ağa’nın el kaldırdığı görüldü. Dr. Adnan Bey inanamadı, sordu: “Söz mü istiyorsunuz Diyap Ağa?” “He ya.” “Buyrun.” Meclis sustu. Sakalı göğsüne inen Diyap Ağa ağır ağır kürsüye geldi. Gözlerini kısarak Meclisi süzdü, “Lafım kısadır...” dedi, “...biz buraya kaçmaya mı geldik yoksa kavga ederek ölmeye mi?” Kürsüden indi. Meclis alkıştan yıkılacaktı. Milletvekillerinin isteği üzerine Samsun Mahkemesi de eklenerek üç yeni İstiklal Mahkemesinin

kurulması

oy

birliği

ile

kararlaştırıldı.

Bu

mahkemelere ilerde Yozgat İstiklal Mahkemesi de katılacaktır. Hükûmet arşivlerinin Kayseri’ye taşınması kabul edildi. Seçilecek bir kurul Sakarya doğusuna çekilen orduya Meclisin selamını götürmek için cepheye gidecekti. Turgut ÖZAKMAN Şu Çılgın Türkler (Düzenlenmiştir)

1.

Hikâye ile Roman Arasındaki Farklar:  Hikâye türü, romandan daha kısadır  Hikâyede temel öge olaydır. Romanda ise temel öge karakter, yani kişidir. 152


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

 Hikâyeler olay üzerine kurulur, romanlar ise kişi üzerine kurulur.  Hikâyede tek olay bulunmasına karşılık romanda birbirine bağlı olaylar zinciri vardır. Romandaki olaylardan her biri hikâyeye konu olabilir.  Hikâyede

kahramanların

tanıtımında

ayrıntıya

girilmez,

kahramanlar her yönüyle tanıtılmaz.  Romandan farklı olarak hikâyede kişiler sadece olayla ilgili yönleriyle anlatılır. Bu yüzden hikâyelerdeki kişiler bir karakter olarak karşımıza çıkmaz.  Öyküde, olayın geçtiği yer (çevre) sınırlıdır ve ayrıntılı olarak anlatılmaz. Romanlarda olaylar çok olduğu için olayların geçtiği çevre de geniştir. Bu çevreler çok ayrıntılı olarak anlatılır.  Hikâyeler kısa olduğu için anlatım yalın, anlaşılır ve özlüdür. Romanlarda ise anlatım daha ağır ve sanatlıdır.

C.

FABL

İnsan dışındaki canlı ve cansız varlıklara insan özelliği verilerek başlarından geçen olayların insanlara ibret dersi verecek şekilde anlatıldığı kısa yazılara fabl denir.  Sonunda ders verme amacı güden yazılardır.  Genellikle hayvanlar ve bitkiler konuşturulur.  Fabl kahramanları insanlar gibi düşünür, insanlar gibi konuşur ve tıpkı insanlar gibi davranır.  Dünyanın en ünlü fabl yazarları Ezop, La Fontaine ve Beydeba’dır. Örnek Metin 8: Fabl

KURT İLE KUZU

153


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Masal masal içinde, Bilir misin bir çok gerçek var bu masalın içinde. Kim daha güçlüyse hep odur haklı. İnanmayan dinlesin bu masalı. Kuzunun biri su içiyormuş, tertemiz pırıl pırıl bir dereden. Aç bir kurt yaklaşmış yanına, belli ki av istemiş canı. -

Vaayy

demiş,

sinirle.

Sen

kim

oluyorsun

da

suyumu

bulandırıyorsun, şimdi gösteririm sana. - Aman efendim, demiş kuzu: Kızmayın bana ne olur. Hem bir bakın hele

ben

neredeyim?

Bulunduğum

yerden

suyunuzu

nasıl

bulandırabilirim. Hem bakın bakın, siz benden yukarıdasınız, bulandırsanız suyu siz bulandırırsınız. Kurt doğruları biliyormuş da , bu doğrular işine gelmiyormuş. Üstüne yürümüş kuzucuğun. - Onu bunu bilmem demiş canavar: Bulandırıyorsun işte o kadar. Hem dahası bile var. Sen bana geçen yıl küfretmiştin ya, nasıl unuturum ben onu ? Kuzucuk itiraz etmiş; - Efendim ben geçen yıl yoktum ki. Daha bu yıl doğdum inanın. Kurt bozulmuş ya belli etmemiş. Sen değilsen kardeşindir ukala demiş. - Kardeşim yok ki küfretsin demiş kuzu. Kurt ısrar etmiş; - Seninkilerden biridir mutlaka. Benden iyi mi bileceksin. İşiniz gücünüz benimle uğraşmak, çobanlarınız ve köpekleriniz anlattılar bana. Sana ve senin gibilere haddini bildirme zamanı artık geldi. Kurt kapmış kuzuyu koşmuş ormana. Kuzucuğu gören olmamış bir 154


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

daha. Jean de La FONTAİNE

D.

MASAL

Olağanüstü olaylarla süslü, olağanüstü kişilerin başından geçen, zaman ve yer kavramları belirli olmayan hayalî olayların anlatıldığı yazılara masal denir. » Masalda eğiticilik ve öğreticilik esastır.  Masallardaki olaylar gerçeğe uymaz.  Kahramanlar olağanüstü özelliklere sahiptir.  Masalın geçtiği yer ve zaman belirsizdir.  Türk masallarında tekerleme bölümleri bulunur. (başta, ortada, sonda.)  Masaldaki karakterler; cinler, periler, devler ve hayvanlar olabilir.  Masalların sonunda iyiler ödüllendirilir, kötüler cezalandırılır.  Ulusal konulara yer verilmez, evrensel konular ve mesajlar içerir.9 Örnek Metin 9: Masal AÇIL SOFRAM AÇIL Zaman zaman içinde, kalbur saman içinde, develer top oynarken, eski hamam içinde... Hasılı kelâm, yıkıldı hamam; üşüdüm üşüdüm üş oldum, bir torbacık keş oldum, keşimi elimden aldılar, beni yollara saldılar; yolda bir tarak buldum, tarağı tatara verdim; tatar bana at verdi, elime berat verdi; bindim gittim küheylana, vardım indim Hindistan’a. Hindistan’da kanlar akar, güzeller de bana bakar; tamam tamam temaşa, hoş geldin Bayram Paşa! Bayram

9

Dünya edebiyatındaki ilk masal örneği Hintli Beydaba’nın Kelile ve Dimne’sidir.

155


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Paşa’nın atları kiyir kiyir kişniyor, arpa saman istiyor; arpa saman yokmuş, kilimcide çokmuş; kilimci kilim dokur, üstünde bülbül okur; o bülbül benim olsa, ceplerim yemiş dolsa, diye çıktım yukarı, bir de baktım bir karı! Yüzünde elli duvak, duvağı açtım kabak, adamdan azma, dişleri kazma, ensesi telli, kurbağa belli; tozu dumana kattım, sıkı bir fiske attım; başladı feryada, koştular imdada; kendimi şaşırdım,

Kaf

Dağı’ndan

aşırdım;

göründü

Sivas’ın

bağları,

Keloğlan’ın dağları; bu dağlara konalım; bir masal konduralım; harfi var, notası yok; yapacak ustası yok; başımda hindi, dinleyim şimdi; .. Bir varmış, bir yokmuş. Allah'ın kulu çokmuş, çok söylemesi günahmış; develer tellal iken, pireler berber iken, ben anamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken, memleketin birinde bir Keloğlan varmış.. Günlerden bir gün bu Keloğlan, o sokak senin, şu sokak benim dolaşırken iki taş arasında bir on para bulur; ama ne alsam, ne alsam diye düşünüp durur: “Üzüm alsam, çöpü çıkar! Erik alsam, çekirdeği çıkar! Et alsam hani ocak? Ot alsam hani bıçak? İyisi mi, kaygısız başım, ağrısız dişim; leblebi alırım da kütür kütür yerim; artanını da götürür anama veririm” der, alır leblebiyi, düşer yola... Yine şura senin, bura benim derken varır bir kuyu başına. “Acep ne kuyudur bu kuyu, içilir mi ki suyu?” diye eğilir bakar; amma derinmiş kuyu, görünmez suyu; daha daha eğileyim derken yarım leblebisi suya düşmesin mi? Keloğlan’ın da aklı başından gider: “A kara kuyu, kara kuyu! Sen esirge benden bir yudum suyu... Sonra dönüp elsiz, ayaksız gel de, al elimden leblebiyi; hoppala yavrum, hoppala! Neredeymiş bu yağ, bu yağma? De hadi, verirsen ver leblebimi, yok, yoksa taşını kırar, başını yararım senin!” der, bir söyler, ses çıkmaz, iki söyler, ses çıkmaz; üçüncüsünde bir Arap bacı 156


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

çıkar kuyudan: “Ne istiyorsun, Keloğlan?” diye sorar... Keloğlan da: “Ne isteyeceğim, leblebimi istiyorum” der. Arap bacı da: “A Keloğlan, yarım leblebin, su perisinin düğününe çerez oldu; koca bir düğün halkı yedi yedi bitmedi, hâlâ da yiyip duruyorlar; eksik, artık helâl et! Onun yerine sana öyle bir sofra getirdim ki, açıl sofram açıl dersin, açılır; yersin, içersin; sana da yeter, ona da yeter; ne tükenir, ne biter. Sonra kapan sofram kapan dersin, kapanır” der, demesiyle kaybolması da bir olur Arabın... Keloğlan: “bak hele şu kısmete, insanın kaşığına nasıl da çıkıyor” diye düşünür; sofrayı omzuna vurup eve döner. Çındılpıt deyip kapıdan girince, anası onu şöyle bir tepeden tırnağa süzer, sonra ağız, dilden söz açıp: “Ne o yine Keloğlan, ağzın kulağına varıyor?” diye sorar. Keloğlan anasının sözünü ağzında kor: “Açıl sofram açıl” demesiyle önlerine öyle bir sofra açılır, öyle bir sofra açılır ki... Çeşit çeşit yemekler; baklavalar, börekler... Bu defa da anasının ağzı kulaklarına varır; yerler yerler bitmez; içerler içerler tükenmez; sonra “kapan sofram, kapan” der Keloğlan, sofra kapanır! Bir gün böyle, beş gün böyle, “açıl sofram açıl, kapan sofram kapan” Ne od istiyor, ne ocak; ne kaşık istiyor, ne çanak... Günlerden bir gün Keloğlan, anasının karşısına dikilir: “Ana ana, canım ana! Şu konu komşuyu bir yemeğe çağırsak nasıl olur?” diye sorar. Anası da: “Aman deyim oğul, herkesin gözü götürmez, ya şu halimize göz değerse? Gene de sen bilirsin... Sen kendi başını kayır, öyle de olur, böyle de olur, ben yarım ekmeğin açı, yarım ekmeğin tokuyum” der, der ama Keloğlan bu söze omuz silker: “Bak hele, şu düşünüp kurduğun şeye!” der, gidip yedi mahalleye birden haber eyler ki, “nimetimi

yesinler,

devletimi

157

görsünler

de,

kadir

kıymetimi


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

bilsinler!” Akşama

varmaz,

bu

haber

koca

memlekete

yayılır.

Aklı

başındakiler: “Keloğlan, ne ocağın yanıyor, ne bacan tütüyor; elin adamlarını ne ile doyuracaksın” diye biraz kulağını bükmek isterler ama, o bu söze başını kaşır: “Misafir, umduğunu yemez, bulduğunu yer, herkesin kısmetinde ne varsa, kaşığına o çıkar; elbette tok oturanlar, aç kalkmaz ya?” diye savuşturur onları. Gelgelelim, ilde ne cingöz adamlar var! Öyle her akıntıya pabuç bırakırlar mı? “Keloğlan, daha bir baltaya sap olamadı, kendi karnını doyurdu da bizimki mi kaldı?” diye düşünür, çağırıltıya kulak asmazlar. Ancak, işin alayında olanlar: “Keloğlan’ın gene bir oyunu var ama, gidip de görsek mi ki?” diye düşünür.

Karınlarını

tıka

basa

doyurup

yollarını

o

yana

doğrulturlar; bir de gelip görürler ki, görülmedik, işitilmedik bir sofra. Keloğlan: “açıl sofram açıl” diyor, açılıyor: gelen yiyor, giden yiyor, oğlan yiyip oyuna, çoban yiyip koyuna gidiyor, ne bitiyor, ne tükeniyor; misafirlerin ardı arası alındıkça “kapan sofram kapan” diyor, kapanıyor... Gelenler, görenler şaşırıp kalır buna... Hepsi de içinden “kanaat sofrası mı desem, keramet sofrası mı desem, ne desem, ne tükenmez bir sofra bu, Keloğlan’ın sofrası” diye geçirir, yedisinden

yetmişine

kadar

herkes

imrenir

ve

karınlarını,

burunlarını doyurduktan sonra hep bir ağızdan: “Neler yedi bu diş, ne altın oldu, ne gümüş; şimdiden geri, bize de böyle bir kanaat sofrası ihsan et; hey yeri göğü yaratan!” diye bir sofra duası yaparlar. Gelgelelim; sür sürelim; bu davet günü Keloğlan’ın başına gelen pişmiş tavuğun başına gelmez. Ne olur, nasıl olur? O gün, bu sofracık “sırra kadem” basar! İşte o zaman Keloğlan’ın gözleri faltaşı gibi açılır. Anası başını bir sallar, iki sallar 158


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

da: “Demedim mi oğul herkesin gözü götürmez diye? Korktuğumuza uğradık işte! Şimdi yerde ara ki gökte bulasın... Ana sözü dinlemedikten geri, ben gayrı işine, aşına karışmam; ne halin varsa gör” der ve gene kendi yününü eğirmeye başlar. Keloğlan “hele bir sorup soruşturayım” diye; önüne gelen kapıyı çalar; her gördüğüne sorar. Kabahati gelin etmişler de kimse oğluna almamış! Kimsecikler oralı olmaz; herkes, birbirinin üstüne atar: “kim ne yapacak; çalsa çalsa eskici baba çalmıştır” derler; bu, dünyasına küsmüş de: “Çok şükür, ben kendi elimle, emeğimle geçinip gidiyorum, elin sofrasında tasında gözüm yok benim. Alsa alsa Emeti Ana almıştır” der; ona gider, o da: “Kudret helvası desen bende, sabır meyvesi desen bende; elin balında, malında gözüm yok benim” der. Sözün kısası, yer demir, gök bakır; bu sofracığı kaşla göz arasında kimin aldığı bir türlü anlaşılamaz. O zaman Keloğlan kel başını kaşımaya başlar: “Hımmm bildim, bildim, ne bu almıştır; ne şu çalmıştır; gene onlar yapmıştır bunu” der ve sihirli kuyunun yolunu tutar. Keloğlan, sihirli kuyunun yolunu tutar tutmasına ama, o gider yol gider, o gider yol gider, gölgesi de peşi sıra tin tin eder, derken akşamın bir saatinde kuyunun başına varır: “A kara kuyu, kara kuyu! Bir verip, bir almak Allah’a yakışır, sen kimden öğrendin bu huyu? Perileri mi gönderdin? Pirleri mi gönderdin? Nettin, neyledin? Ben uyur, anam uyanıkkan sofrayı aldırdın evimden? Böyle dönek pazarlık olacaksa, ver sen de benim leblebiyi” der. Bir söyler, kuyudan ses çıkmaz, iki söyler ses çıkmaz, üçüncüsünde bir Arap bacı çıkar: “Gene ne istiyorsun Keloğlan” der. Keloğlan da: “Ne isteyecek mişim, ya aldığın leblebiyi, ya verdiğin sofrayı. Öyle ya o gün, bugün 159


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

doyduğum, doyacağım yok; anamın el kadar ekmeği de bana yetmiyor. İmdi elim boş, yüzüm kara dönemem” der. Arap bacı da: “Kem küm etme Keloğlan, senin yarım leblebi düğüne, derneğe harcandı; artanı da su perisine çerez oldu; bu defa da sana öyle bir değirmen getirdim, öyle bir değirmen getirdim ki... Sağa çevirirsen altın öğütür, sola çevirirsen, gümüş öğütür, bugüne de yeter, yarına da yeter, düğüne de yeter, bayrama da yeter! Bileğine kuvvet; çek çekebildiğin, çevir çevirebildiğin kadar” der, demesi ile kaybolması bir olur. Keloğlan: “demek, kısmette bu da varmış” der, değirmeni yüklenip eve döner. Keloğlan, kapıdan girince anası baştan ayağa bir daha süzer onu: “Ne o Keloğlan, gene ne dolap çevirdin, gözlerinin içi gülüyor?” der. Keloğlan da “Ne çevirdiğimi, ne çevireceğimi şimdi görürsün! Sen hele kalk, iki torba bul, getir bana” der. Anası kalkar, kıyıyı, köşeyi arayıp tarar; kırk yıldan kalma, iki torba bulup buluşturur; birinin kırk yerinde kırk deliği, ötekinin kırk yerinde kırk yamalığı var ama, ne ise... Keloğlan soyunup dökünür; değirmenin başına geçer! Sağa çevirir, altın akar; sola çevirir, gümüş akar, Keloğlan’ın anası bakar da bakar, bakar da bakar; bir türlü gözlerine inanamaz. Sonra: “peh peh peh maşallah! Bu defa da kaybolmaz inşallah!” diye bir maşallah iki inşallah ile şeytanın elini, kolunu bağlar. Keloğlan bir gün böyle, beş gün böyle... Gece demez, gündüz demez; ne durur, ne dinlenir, sağ eli yorulsa, sol elini atar; sol eli yorulsa, sağ elini atar; kâh şu yana, kâh bu yana çevirir; çevirdikçe de altın akar, gümüş akar; anası da dökülenleri devşirir toplar, sandık, sepet, küp, külek demez, doldurur...

160


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Ama gelgelelim, Keloğlan, gelgeç akıllının biri... Bir gün olup kel başından yine kavak yelleri esmeye başlar; gece gezip, gündüz tozar; böylece haftalar, aylar geçer; bir sabah anası bakar ki, ne baksın, küpteki altınlar eriyip akmış; gümüşler de suyunu çekmiş... Ak bürçekli hatuncağız neye uğradığını bilmez; hemen oğlunun yanına seğirtir; bir de görür ki ne görsün! Keloğlan uyuz uykusuna yatmış, horul horul uyuyor; üç defa “lâhavle” çeker, dördüncüsünde burnuna bir kıl tüttürüp uyandırır: “Keloğlan, Keloğlan beğendin mi ettiğin işi?” diye olup biteni yana yakıla anlatır. Keloğlan yine başını kaşımaya başlar: “Hay ana, bak hele şu hayıflandığın şeye! Şimdi seni altına boğar, gümüşe gark ederim, getir şu değirmeni!” der, der ama anası rafı dolabı altüst eder, yok! Bereket versin, aklına düşer de, üç defa “estane, mestane! Gel kapıma, gir evime; yitirdiğimi ver elime” der, demesiyle değirmenin ayaklarına dolaşması bir olur: “Vah vah, keşke sofra için de vaktiyle bunu okuyup üfleseydim” diye dövünür. Ne ise, değirmeni götürüp Keloğlan’ın karşısına diker. Keloğlan da “yâ Allah” der keçesinden doğrulur, “yâ Pir!” der, değirmenin koluna yapışır; ama sağa çevirmek ister, çevrilmez; sola çevirmek ister, çevrilmez! Paslı pasaklı değirmen çevrilir mi ya, çevrilmez vesselâm! Anası ağzını açıp da he, yok demez ama, Keloğlan neye uğradığını bilmez; kel başını bir, bir daha kaşıdıktan sonra: “Hımm! Bildim, bildim... Bu ne cin işi, ne şeytan işi; bu gene onların işi! Bunu onların yanına bırakır mıyım sanki?” der, bir daha sihirli kuyunun yolunu tutar. Az gider, uz gider; dere, tepe düz gider, bir de dönüp ardına bakar ki, bir arpa boyu yol gitmiş. Hele bir mola verip biraz kestireyim şunun şurasında der; bir dulda yer bulup uzanır; nice sonra gözünü 161


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

açıp bakar ki kuyunun başından... Bir taş üstünde dinlenmeden, mendilini çıkarıp terini kurulamadan seslenir: “A kara kuyu, kara kuyu, bir değirmen verdin ama, hani ya bunun suyu?

Sağa

çeviriyorum,

çevrilmem

diyor;

sola

çeviriyorum,

çevrilmem diyor, ya terkettir bana bu huyu, ya da geri ver leblebimi” der. Bir durur, iki söyler; kuyudan ses çıkmaz; üçüncüsünde bir Arap bacı çıkar; bir dudağı yerde, bir dudağı gökte... Keloğlan’ın beti benzi atar, dili, dişi tutulur, ne “leb” diyebilir, ne “leblebi”, ne “kuyu” diyebilir, ne “suyu” Amma velakin Arap bacı: “Ham hum etme Keloğlan, sana öyle bir tokmak getirdim, öyle bir tokmak getirdim ki, kim haksızlık ederse “kudur tokmağım kudur” dersin, kudurur. Vurur ha vurur, vurur ha vurur... Sonra “dur tokmağım dur” dersin, durur” der. Demesiyle kaybolması da bir olur. Keloğlan: “demek kısmette bu da varmış. Her başa yazılan gelir” der. Tokmağı yüklenip eve gelir. Kapıdan girince anası: “Ne o gene Keloğlan, yüzünden düşen bin parça oluyor” der; Keloğlan da: “Görürsün şimdi gününü” der ve “kudur tokmağım kudur” diye bağırır. Vay sen misin diyen! Kara tokmak Keloğlan’ın kel başına inip kalkmaya başlar. Keloğlan “dur tokmağım dur” der, tokmak duymaz! Gene kel başın üstüne bir inip bir kalkar; Keloğlan iki göz iki pınar, bir daha “dur tokmağım der; bu defa da tokmak bu “vay vuy” arasında duru vur anlar; daha bir vurur, daha bir vurur. Keloğlan’ın kel başı, al kanlar içinde kalır. Sonunda can acısıyla avaz avaz bağırır da tokmak duyar ve durur. Anası ocak başında oğlunun bu akıbetini görür; “gülsem mi, ağlasam mı” diye düşünür; ama ne güler, ne ağlar, sadece “bu akılsız başa bu tokmak bile az” diye söylenir. Bu söz üzerine Keloğlan köpürür, küplere biner ve anasının üstüne yürüyüp: “Kudur 162


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

tokmağım kudur! Şu anam olacağa bir, bir daha vur!” der, der ama, tokmak kılını bile kıpırdatmaz. O zaman Keloğlan hanyayı, Konya’yı anlar ama, iş işten geçmiş olur. Öyle ya, suçun büyüğü kendinde.... O sofracığı çaldıran da kendi, el değirmenini paslandıran da. Ettiğine edeceğine bin pişman olup anasının eline eteğine varır. “Ana ana, canım ana, hanımlardan hanım ana; ben ettim, sen eyleme” diye yalvarıp yakarır. Neye derler ki ana gibi yâr, vatan gibi diyar olmaz. Kel olsun, kötürüm olsun; ciğer paresini atar, atar ama başı darda kalınca da koşup tutar. Bundan ötürü Keloğlan’ın anası da kuzucuğunun garip garip meleyişine dayanamaz; suçunu, günahını bağışlar; sonra dizi dibine oturup bir güzel de öğüt eyler: “A kel oğlum, keleş oğlum; yılan yılan iken toprağı bile kanaatle yalar. Bundan örnek alacak yerde gösterişe düşüp de elâlemi başına toplamasaydın, o sofracık ne yiter, ne biterdi; o güne de yeter, bugüne de yeterdi. Haydi o sofracıktan oldun, ya şu değirmene ne demeli? Allah yine yüzüne bakıp haline acıdı da bari bu işe koşulup sebeplensin diye bir de tutup bunu gönderdi. Dört ayağını uzatıp Tembel Ahmet gibi yatacağına bu değirmenin kulpuna yapışılacağı gibi yapışsaydın; sağ elin durursa sol elinle; sol elin yorulursa sağ elinle çevirseydin; ne paslanır, ne küflenir; altın, gümüş dediğin evimize oluk gibi akardı. Şimdi son pişmanlık para etmez ama oğul, başına böyle bir felaket tokmağı indikten geri, belki aklın başına gelir de bundan sonra, ya Allah’ın verdiği ile kıt kanaat geçinir gidersin; ya da tuttuğun, tutacağın işe koşulacağın gibi koşulursun. Günün birinde önü söğütlü değirmen olmazsan bile, gözümün bebeği, evimin direği olursun inşallah” der.

163


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Öğüt olur da kim tutmaz ki, Keloğlan tutmasın! Ana öğüdü, öğütlerin anasıdır der; ekmeğini tuza batırıp oturacak yerde varır, bir zorlu işe koşulur; gece demez, gündüz demez, yorulur mu yorulur: evlerine altın oluk gibi akmaz ama, alın terinden öyle bir pırlanta yapar, öyle bir pırlanta yapar ki, görenler parmağını ısırır. Gerçi sofralarını, ne Arap bacı kurar, ne kum hacı kaldırır; ille velakin eli kolu dert görmesin, iki cihanda yüzü ak olsun, yine anacığı serer, anacığı derler; yerler, içerler, öte yana geçerler. Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine. Eflatun Cem GÜNEY

E.

DESTAN

Bir ulusun kahramanlıklarını, savaşlarını, büyük toplumsal olaylarını anlatan ve genellikle şiir (nazım) biçiminde olu��turulan eserlere destan denir.  Yazı türleri içinde en uzun olanıdır.  Efsaneden sonra bilinen en eski türdür.  Sözlü edebiyat ürünüdür; ancak sonradan yazıya geçirilen destanlar da vardır.  Olağanüstü olaylar ve kahramanlar vardır.  Destan kahramanları yarı tanrısal nitelikler taşıyan han, hakan ve kağan gibi kişilerdir. Destanlar doğal ve yapay(suni) olmak üzere ikiye ayrılır: 10

10

Destanlar ‘‘doğuş(çekirdek), yayılma(oluşum), yazılış(derleme/tespit edilme)’’ olmak üzere 3 safhada

oluşur.

* Türk destanları henüz 3. aşamayı tam olarak tamamlamamıştır.

164


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

1.

Doğal (Tabii) Destanlar

Halk ozanlarının büyük toplumsal olayları anlattıkları destanlardır. Doğal destanların yazarı belli değildir, yani anonimdir. Tablo 8: Türk Destanları

İslamiyet Öncesi Türk Doğal Destanları

Dönemler / Devletler

Destanlar

1. Altay - Yakut Dönemi 2. Sakalar Dönemi

3. Hun Dönemi

Yaradılış Destanı 1.

Alp Er Tunga Destanı

2.

Şu Destanı

Oğuz Kağan Destanı

4. Köktürk(Göktürk) Dönemi 5. Uygur Dönemi

1.

Bozkurt Destanı

2.

Ergenekon Destanı

1.

Türeyiş Destanı

2.

Göç Destanı

İslamiyet Etkisinde/Sonrası Türk Doğal Destanları

Dönemler / Devletler

Destanlar

165


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

1. Karahanlı Dönemi 2. Kazak

-

Kırgız

Satuk Buğra Han Destanı Kültür

Manas Destanı Şu Destanı

Dâires 3. Türk-Moğol Kültür Dâiresi

Cengiz-nâme Destanı

4. Tatar - Kırım

Timur ve Edige Destanları

5. Selçuklu

-

Beylikler

Osmanlı

ve

Dönemleri

1.

Battal

Gazi

Destanı(Battal-Nâme) 2.

Destanları

Seyid

Danişmend Gazi Destanı

(Danişmendnâme) 3.

2.

Köroğlu Destanı

Yapay (Suni) Destanlar

Yazarı belli olan, daha yakın zamanda yazılan ve olağanüstü durumlara daha az yer veren destan türüdür.

Türk Yapay Destanları

a) Bir

çok

şair

ve

yazar

destan

türünde

eser

kaleme

almıştır.

Edebiyatımızda destan türüne örnek başlıca eserler şunlardır:  Kayıkçı Kul Mustafa

: Genç Osman Destanı

 Fazıl Hüsnü Dağlarca

: Üç Şehit Destanı

 Mehmet Akif Ersoy

: Çanakkale Şehitleri

 Nazım Hikmet

: Kuvayi Milliye ve Kurtuluş Savaşı

Destanı

166


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

3.

Türk Destanlarının Özetleri

a)

İslamiyet Öncesi Türk Doğal Destanları

(1)

Yaradılış Destanı

Altaylardan Verbitskiy'in derlediği yaradılış destanı özetle şöyledir: Yer gök hiç bir şey yokken dünya uçsuz bucaksız sulardan ibaretti. Tanrı Ülgen bu uçsuz bucaksız dünyada durmadan uçuyordu. Göklerden gelen bir ses Tanrı Ülgen'e denizden çıkan taşı tutmasını söyledi. Göğün emri ile oturacak yer bulan Tanrı Ülgen artık yaratma zamanı geldi diye düşünerek şöyle dedi : Bir dünya istiyorum, bir soyla yaratayım Bu dünya nasıl olsun, ne boyla yaratayım Bunun çaresi nedir, ne yolla yaratayımş Su içinde yaşayan Ak Ana,su yüzünde göründü ve Tanrı Ülgen'e şöyle dedi : Yaratmak istiyorsan Ülgen, Yaratıcı olarak şu kutsal sözü öğren : De ki hep," yaptım oldu " başka bir şey söyleme. Hele yaratır iken,"yaptım olmadı" deme. Ak Ana bunları söyledi ve kayboldu. Tanrı Ülgen'in kulağından bu buyruk hiç gitmedi . insana da bu öğüdü iletmekten bıkmadı : " Dinleyin ey insanlar, varı yok demeyin. Varlığa yok deyip de, yok olup da gitmeyiniz." Tanrı Ülgen yere bakarak : " Yaratılsın yer!" Göğe bakarak "Yaratılsın Gök!" Bu buyruklar verilince yer ve gök yaratılmış. Tanrı Ülgen çok büyük üç balık yaratmış ve dünya bu balıkların üzerine konmuş. Böylece dünya gezer olmamış bir yerde sabit olmuş.Tanrı Ülgen balıkların kımıldadıklarında dünyaya su kaplamasın diye Mandı şire'ye 167


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

balıkları denetleme görevi vermiş. Tanrı Ülgen, dünyayı yarattıktan sonra tepesi aya güneşe değen etekleri dünyaya değmeğen büyük Altın Dağın başına geçip oturmuş.Dünya altı günde yaratılmışdı, yedinci günde ise Tanrı Ülgen uyumuş kalmışdı. Uyandığında neler yarattım diye baktı: Ayla güneşden başka fazladan dokuz dünya birer cehennem ile bir de yer yaratmıştı. Günlerden bir gün Tanrı Ülgen denizde yüzen bir toprak parçacığı üzerinde bir parça kil gördü" insanoğlu bu olsun, insana olsun baba." dedi ve toprak üstündeki kil birden insan oldu. Tanrı Ülgen bu ilk insana "Erlik" adını verdi ve onu kardeşi kabul etti. Ancak Erlik'in yüreği kıskançlık ve hırsla doluydu. Tanrı Ülgen gibi güçlü ve yaratıcı olmadığı için öfkelendi. Tanrı Ülgen, kemikleri kamıştan, etleri topraktan yedi insan yarattı. Erlik'in yarattığı dünyaya zarar vereceğini düşünerek insanı korumak üzere Mandışire adlı bir kahraman yarattıktan sonra yedi insanın kulaklarından üfleyerek can, burunlarından üfleyerek başlarına akıl verdi.Tanrı Ülgen insanları idare etmek üzere May-Tere'yi yarattı ve onu insanoğlunun başına han yaptı. Yakut'lardan (Saka) derlenen yaradılış efsaneleri de Altay yardılış destanının yakın varyantı niteliğindedir . XIX.yüzyıl'da derlenen bu efsanelerin çeşitli din ve kültürlerin etkilerini taşıdıkları düşünülmektedir.

(2)

Alp Er Tunga Destanı

Sakalar dönemine âit Alp Er Tunga ve şu olmak üzere iki destan tesbit edilmiştir. Alp Er Tunga, M.Ö. VII. yüzyılda yaşamış kahraman ve çok sevilen bir Saka hükümdarıdır. Alp Er Tunga Orta Asya'daki bütün Türk boylarını birleştirerek hâkimiyeti altına almış daha sonra Kafkasları aşarak Anadolu Suriye ve Mısır'ı fethetmiş ve Saka devletini kurmuştur. Alp Er Tunga'nın hayatı savaşlarla geçmiştir. Uzun süre mücadele ettiği iranlı Medlerin hükümdarı Keyhusrev 'in davetinde hile 168


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

ile öldürülmüştür. Alp Er Tunga ile iranlı Med hükümdarları arasındaki bu mücadelelerin hatıraları uzun asırlar hem Türkler hem iranlılar arasında yaşatılmıştır. Alp Er Tunga, Asur kaynaklarında Maduva, Heredot'ta Madyes, iran ve islâm kaynaklarında Efrasyab adlarıyla anılmaktadır. Orhun Yazıtlarında "Dokuz Oğuzlar" arasında "Er Tunga" adına yapılan "yuğ" merasiminden söz edilmektedir. Turfan şehrinin batısında bulunan "Bezegelik" mabedinin duvarında da Alp Er Tunga'nın kanlı resmi bulunmaktadır. "Divan ü Lügat-it Türk" ün yazarı Kaşgarlı Mahmud'a ve " Kutadgu Bilig" yazarı Yusuf Has Hacip'e göre "Alp Er Tunga" iran destanı

"şehname"

deki

büyük

ve

efsanevî

Turan

hükümdarı

"Efrasiyab"dır. Divan ü Lûgat-it Türk'de Turan hükümdarlığının merkezi olarak "Kaşgar" şehri gösterilmektedir. islâmiyeti kabul etmiş olan Karahanlı devleti hükümdarları da kendilerinin "Efrasyap" sülalesinden geldiklerine inanmışlar ve bunu ifade etmişlerdir. Moğol tarihçisi Cüveyni de Uygur devletinin hükümdarlarının da Efrasyap soyundan olduğunu yazmaktadır. şecere-i Terakime'ye göre Selçuklu Sultanları kendilerini Efrasyab soyundan kabul ederlerdi. Sovyet Sosyalist

Cumhuriyetler

Birliğıinin

dağılmasından

sonra

iletişim

kurmak imkânı bulduğumuz ve Rusların Yakut adını verdiği Türk gurup aslında kendilerine Saka dediklerini söylemişlerdir. Tarih içinde kaybolduğunu

düşündüğümüz

Saka

Türklerinin

az

da

olsa

bir

bölümünün bugün hayatiyetlerini sürdürmeleri pek çok meselenin yeniden

araştırılarak

doğruların

ortaya

çıkmasına

yardımcı

olabilecektir.Tarihçi Mesudî de M.S. 7. yüzyılın başındaki Köktürk hakanının "Efrasyab" soyundan olduğunu yazmaktadır. Bütün bu bilgilerden hareketle "Tunga Alp" le ilgili efsanelerin Kök Türklerden önce doğu ve orta Tiyanşan alanında yaşayan Türkler arasında meydana geldiğini ve bu destanın daha sonraları Kök Türk ve Uygurlar arasında 169


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

yaşayarak devam ettiğini göstermektedir.Alp Er Tunga destanının metni bu

güne

ulaşamamıştır.

Bir

kısmından

yukarıda

bahsettiğimiz

kaynaklarda bu değerli Saka hükümdarı ve kahramanı hakkında bilgiler ve bir de sagu (ağıt) tesbit edilmiştir: Alper Tunga Sagusu11 Alp Er Tunga Öldü mü Dünya sahipsiz kaldı mı Korkak öcünü aldı mı şimdi yürek yırtılır Felek yarar gözetti Gizli tuzak uzattı Beğlerbeyini kaptı Kaçsa nasıl kurtulur Erler kurt gibi uludular Hıçkırıp yaka yırttılar Acı seslerle bağırdılar Ağlamaktan gözleri kapandı Beğler atlarını yordular Kaygı onları durdurdu Benizleri yüzleri sarardı Safran sürülmüş gibi oldular Kutadgu Bilig'de "Alp Er Tunga" hakkında şu bilgi verilmektedir: " Eğer dikkat edersen görürsün ki dünya beyleri arasında en iyileri Türk beyleridir. Bu Türk beyleri arasında adı meşhur ikbali açık olanı Tonga Alp Er idi. O yüksek bilgiye ve çok faziletlere sahip idi. Ne seçkin, ne

11

Sagu: Ölen kimselerin arkasından söylenen bir tür şiir, ağıt.

170


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

yüksek, ne yiğit adam idi ; zaten âlemde ferasetli insan bu dünyaya hâkim olur. iranlılar ona Efrasiyap derler; bu Efrasiyap akınlar hazırlayıp ülkeler zaptetmiştir. Dünyaya hâkim olmak ve onu idare etmek için pek çok fazilet, akıl ve bilgi lâzımdır. iranlılar bunu kitaba geçirmişlerdir.Kitapta olmasa onu kim tanırdı." Bugünkü bilgilerimize göre Alp Er Tunga ile ilgili en geniş bilgi iran destanı şehname'de tesbit edilmiştir.

şehname'nin

başlıca

konularından

biri

iran

-Turan

savaşlarıdır. Bu destana göre en büyük Turan kahramanı önce şehzade sonra hükümdar olan Efrasyap'tır.şehname'deki Alp Er Tunga ile ilgili bilgiler şöyle özetlenebilir: "Turan şehzadesi Efrasyap babasının isteği üzerine iran'a harp açtı. iki ordu Dihistan'da karşılaştılar.Boyu servi, göğsü ve kolları arslan gibi ve fil kadar kuvvetli olan Efrasyap, iranlı'ları yendi. iran padişahı Efrasyap'a esir düştü. iran'ın ilk intikamını o zaman iran'a bağlı olan Kabil Padişahı Zal aldı. Zal başarılı olmasına rağmen iran şahının öldürülmesini engelleyemedi. Efrasyab iran'ı ele geçirmek için yeni bir savaş açtı. iran'ın yetiştirdiği en büyük kahramanlardan Zal oğlu Rüstem Efrasyab'ın üzerine yürüdü.. Efrasyab ile Zal oğlu Rüstem arasında bitmez tükenmez savaşlar yapıldı. iran tahtında bulunan Keykâvus, hem oğlu Siyavuş'u hem de Zal oğlu Rüstem'i darılttı. Siyavuş Efrasyap'a sığındı . Siyavuş'un Turan'da bulunduğu sırada evlendiği Türk beyi Piran'ın kızından bir oğlu oldu. Siyavuş oğluna babası Keyhusrev'in adını verdi. Efrasyab uzun yıllar Turan'da hükümdarlık etti. iran'lılar Siyavuş'un oğlu Keyhusrev'i kaçırarark iran tahtına oturttular. Keyhusrev Zaloğlu Rüstem'le işbirliği yaptı ve Turan ordularını yendi. Keyhusrev ile Efrasyap defalarca savaştılar. Sonunda ordusuz kalan Efrasyap Keyhusrev'in adamları tarafından öldürüldü. şehname'de Efrasyap adıyla anılan Turan hükümdarı Alp Er Tunga'nın iran hükümdarlarına sık sık yenildiği anlatılmaktadır. Ancak iran Turan 171


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

savaşlarında iran hükümdarları sürekli değişmiş ı4o yıl yaşadığı rivayet edilen Alp Er Tunga ise mücadeleye devam etmiştir. Bu durum Efrasyap'ın

başarısız

olmadığını

gösterir.

Gerçek

destan

metni

bulunduğu takdirde bu destanla ilgili daha sağlıklı değerlendirmeler yapılabilir görüşündeyim.

(3)

Şu Destanı

Şu destanı M.Ö. 330-327 yıllarındaki olaylarla bağlantılıdır. Bu tarihlerde Makedonyalı iskender, iran'ı ve Türkistan'ı istilâ etmişti. Bu dönemde Saka hükümdarının adı şu idi. Bu Destan Türklerin iskender'le mücadelelerini ve geriye çekilmeleri anlatımaktadır. Doğuya çekilmeyen 22 ailenin Türkmen adıyla anılmaları ile ilgili sebeb açıklayıcı bir efsane de bu destan içinde yer almaktadır. Kaşgarlı Mahmud Divan ü Lügat-it Türk'de iskender'den Zülkarneyn olarak bahsetmektedir.Destanın tesbit edilebilen kısa metni şöyle özetlenebilir: iskender, Türk memleketlerini almak üzere harekete geçtiğinde Türkistan'da hükümdar şu isminde bir gençti. iskender'in gelip geçici bir akın düzenlediğine inanıyordu.Bu sebeble de iskender'le savaşmak yerine doğuya çekilmeği uygun bulmuştu. iskender'in yaklaştığı haberi gelince kendisi önde halkı da onu izleyerek doğuya doğru yol aldılar. Yirmi iki aile yurtlarını bırakmak istemedikleri için doğuya gidenlere katılmadılar. Giden gurubun izlerini takip ederek onlara katılmaya çalışan iki kişi bu 22 kişiye rastladı. Bunlar birbirleriyle görüşüp tartıştılar. 22 kişi bu iki kişiye: "Erler iskender gelip geçici bir kişidir. Nasıl olsa gelip geçer , o sürekli bir yerde kalamaz. Kal aç" dediler. Bekle , eğlen, dur anlamına gelen "Kalaç" bu iki kişinin soyundan gelen Türk boyunun adı oldu. iskender Türk yurtlarına geldiğinde bu 22 kişiyi gördü ve Türk'e benziyor anlamında " Türk maned " dedi.Türkmenlerin ataları bu 22 kişidir ve isimleri de iskender'in yukarıdaki sözünden kaynaklanmıştır. Aslında Türkmenler, 172


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Kalaçlarla birlikte 24 boydur ama Kalaçlar kendilerini ayrı kabul ederler. Hükümdar şu Uygurların yanına gitti. Uygurlar gece baskını yaparak iskender'in öncülerini bozguna uğrattılar.Sonra iskender ile şu barıştılar. iskender Uygur şehirlerini yaptırdı ve geri döndü. Hükümdar şu da Balasagun'a dönerek bugün şu adıyla anılan şehri yaptırdı ve buraya bir tılsım koydurttu. Bugün de leylekler bu şehrin karşısına kadar gelir, fakat şehri geçip gidemezler. Bu tılsımın etkisi hâlâ sürmektedir. Bu destana göre iskender Türkistan'a geldiğinde Türkmenlerin dışındaki Türkler doğuya çekilmişlerdi. iskender Türkistanda mukavemetle karşılaşmamış bu sebeble de ilerlememiştir. Büyük ölçüde çadırlarda yaşayan Türkler iskender'in seferinden sonra şehirler kurmuş ve yerleşik hayatı geliştirmişlerdir.

(4)

Oğuz Kağan Destanı

Oğuz Kağan destanı M.Ö. 209-174 tarihleri arasında hükümdarlık yapmış olan Hun hükümdarı Mete'nin hayatı etrafında şekillenmiştir. Bütün Türk destanlarında olduğu gibi bu destanın da ilk şekli günümüze ulaşmamıştır.

Bugün,

elimizde

Oğuz

destanının

üç

varyantı

bulunmaktadır. XIII ile XVI yüzyıllar arasında Uygur harfleriyle yazılmış ve islâmiyetten önceki inancı yansıtan varyantın ilk örneği temsil ettiği kabul edilebilir. XIV. yüzyıl başında yazıldığı bilinen Reşîdeddîn'in Câmiüt-Tevârih adlı eserinde yer alan Farsça Oğuz Kağan Destanı islâmî varyantların ilkini temsil etmektedir. Oğuz Kağan Destanının üçüncü varyantı ise XVII. yüzyılda Ebü'l-Gazî Bahadır Han tarafından

Türkmenler

arasındaki sözlü

yazmalardan faydalanarak yazılmıştır.

173

rivayetlerden ve önceki


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Oğuz Kağan Destanının islâmiyet Öncesi Rivayeti Ay Kağan'ın yüzü gök , ağzı ateş, gözleri elâ ,saçları ve kaşları kara perilerden daha güzel bir oğlu oldu. Bu çocuk annesinden ilk sütü emdikten sonra konuştu ve çiğ et ,çorba ve şarap istedi.Kırk gün sonra büyüdü ve yürüdü. Ayakları öküz ayağı , beli kurt beli, omuzları samur omzu, göğsü ayı göğsü gibiydi. Vücudu baştan aşağı tüylüydü. At sürüleri güder ve avlanırdı. Oğuz'un yaşadığı yerde çok büyük bir orman vardı. Bu ormanda çok büyük ve güçlü bir gergedan yaşıyordu. Bir canavar gibi olan bu gergedan at sürülerini ve insanları yiyordu. Oğuz cesur bir adamdı. Günlerden bir gün bu gergadanı avlamağa karar verdi. Kargı, yay, ok, kılıç ve kalkanını aldı ve ormana gitti. Bir geyik avladı ve onu söğüt dalı ile ağaca bağladı ve gitti. Tan ağarırken geldiğinde gergedanın geyiği almış olduğunu gördü. Daha sonra Oğuz, avladığı bir ayıyı altın kuşağı ile ağaca bağladı ve gitti. Tan ağarırken geldiğinde gergedanın ayıyı da aldığını gördü. Bu sefer kendisi ağacın altında bekledi. Gergedan geldi ve başı ile Oğuz'un kalkanına vurdu. Oğuz kargı ile gergedanı öldürdü. Kılıcı ile başını kesti. Gergedanın barsaklarını yiyen ala doğanı da oku ile öldürdü ve başını kesti. Günlerden bir gün Oğuz Kağan Tanrıya yalvarırken karanlık bastı. Gökten bir gök ışık indi. Güneşden ve aydan daha parlaktı. Bu ışığın içinde alnında kutup yıldızı gibi parlak bir ben bulunan çok güzel bir kız duruyordu. Bu kız gülünce gök tanrı da gülüyor, kız ağlayınca gök tanrı da ağlıyordu.Oğuz bu kızı sevdi ve bu kızla evlendi. Günler ve gecelerden sonra bu kız üç oğlan çocuk doğurdu. Çocuklara Gün, Ay ve Yıldız isimlerini verdiler. Oğuz ormanda ava çıktığı günlerden birinde göl ortasında bir ağaç gördü. Ağacın kovuğunda gözü gökten daha gök, saçı ırmak gibi dalgalı, inci gibi dişli bir kız oturuyordu. Yeryüzü halkı bu kızın güzelliğini görse dayanamaz ölüyoruz derlerdi. Oğuz bu kızı sevdi ve onunla evlendi. Günlerden

174


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

gecelerden sonra Oğuz'un bu kızdan da üç oğlu oldu. Bu çocuklara Gök, Dağ ve Deniz isimlerini koydular. Oğuz Kağan büyük bir toy(şenlik) verdi. Kırk masa ve kırk sıra yaptırdı.Çeşit çeşit yemekler,şaraplar, tatlılar, kımızlar yediler ve içtiler.Toydan sonra Beylere ve halka Oğuz Kağan şunları söyledi: Ben sizlere kağan oldum Alalım yay ile kalkan Nişan olsun bize buyan Bozkurt olsun bize uran Av yerinde yürüsün kulan Dana deniz, daha müren Güneş bayrak gök kurıkan Oğuz Kağan bu toydan sonra dünyanın dört bir tarafına elçilerle şu mektubu gönderdi:" Ben Uygurların kağanıyım ve yeryüzünün dört köşesinin kağanı olmam gerekir. Sizden itaat dilerim. Kim benim emirlerime baş eğerse, hediyelerini kabul eder ve onu dost edinirim. Kim baş eğmezse, gazaba gelirim. Onu düşman sayarım. Onunla savaşır ve yok ettiririm". Yine o zamanlarda sağ yanda bulunan Altun Kağan, Oğuz Kağan'a pek çok altın gümüş ve değerli taşlar hediye etti ve ona itaat ederek dostluk kurdu. Oğuz Kağanın sol yanında ise askerleri ve şehirleri çok olan Urum Kağan vardı. Urum Kağan Oğuz Kağanı dinlemezdi. Oğuz Kağan'ın isteklerini gene kabul etmedi. Oğuz Kağan gazaba geldi, bayrağını açtı ve askerleriyle birlikte Urum Kağana doğru yürüdü.Kırk gün sonra Buz Dağ'ın eteklerine geldi. Çadırını kurdurdu ve sessizce uyudu. Tan ağarınca Oğuz Kağanın çadırına güneş gibi bir ışık girdi.O ışıktan gök tüylü gök yeleli büyük bir erkek kurt çıktı. Kurt: " Ey Oğuz, sen Urum üzerine yürümek istiyorsun; Ey Oğuz ben senin önünde yürüyeceğim."dedi. Bunun üzerine Oğuz çadırını toplattırdı ve ordusuyla 175


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

birlikte kurdu izlediler. Gök tüylü gök yeleli büyük erkek kurt itil Müren denizi yakınındaki Kara dağın eteğinde durdu. Urum Hanın ordusu ile Oğuz Kağanın ordusu arasında büyük savaş oldu. Oğuz Kağan savaşı kazandı, Urum Hanın hanlığını ve halkını aldı.Oğuz Kağan ve askerleri Gök tüylü ve gök yeleli kurdu izleyerek itil ırmağına geldiler. Oğuz Kağan'ın beylerinden Uluğ Ordu bey itil ırmağını geçmek için ağaçlardan sal yaptı ve böylece karşıya geçtiler. Oğuz'un bu buluş hoşuna gittiği için bu Uluğ Ordu Bey'e "Kıpçak" adını verdi. Gök tüylü gök yeleli kurdu izleyerek yeniden yola devam ettiler. Oğuz Kağan'ın çok sevdiği alaca atı Buz Dağa kaçtı. Oğuz Kağanın çok üzüldüğünü gören kahraman beylerinden biri Buz Dağa çıktı ve dokuz gün sonra alaca atı bularak geri döndü. Oğuz Kağan atını ve karlarla örtünmüş kahraman beyi görünce çok sevindi. Atını getiren bu beye: " Sen buradaki beylere baş ol. Senin adın ebediyen Karluk olsun." dedi. Bir süre ilerledikten sonra gök tüylü ve gök yeleli erkek kurt durdu. Çürçet yurdu adı verilen bu yerde Çürçetlerin kağanı ve halkı Oğuz Kağana boyun eğmeyince büyük savaş oldu. Oğuz Kağan, Çürçet Kağını yendi ve halkını kendisine bağladı. Oğuz Kağan, ordusunun önünde yürüyen bu gök tüylü gök yeleli erkek kurdla Hint, Tangut, Suriye, güneyde Barkan gibi pek çok yeri savaşarak kazandı ve yurduna kattı. Düşmanları üzüldü, dostları sevindi. Pek çok ganimet ve atla evine döndü. Günlerden bir gün Oğuz Kağanın tecrübeli bilge veziri Uluğ Bey rüyasında bir altın yay ve üç gümüş ok gördü. Altın yay gün doğusundan gün batısına kadar uzanıyordu. Üç gümüş ok da kuzeye doğru gidiyordu.Oğuz Kağan bu rüyayı dinleyince yurdunu oğulları arasında paylaştırdı.

(5)

Bozkurt Destanı

Bu destandaki söylenceye göre Türkler bir sa­vaşta yenilirler. Tek, yaralı bir Türk kalır. Bu genç bir Bozkurt tarafından kurtarılır. Beslenip 176


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

büyütülür. Daha sonra da Göktürkler bu dişi kurttan yeniden türerler. Bu destanla ilgili bilgiler Çin kaynaklarından bize ulaşmıştır. Bozkurt Destanı’nda da belirttildiği gibi, Türkler Tengri’nin göndermiş olduğu

bir

dişi

bozkurt

ile

ilk

Türk’ün

soyundan

geldiklerine

inanıyorlardı. Bozkurt’un Türklerin ulusal sembolü olmasının bir nedeni de Bozkurt’un her zaman özgür olmasıdır. Türkler özgürlüğe çok önem verdikleri için, kendilerini Bozkurt ile özleştirmişlerdir. Türklerin tarihte Bozkurt’u her zaman kutsal saydıklarını görebiliyoruz. Zira Kök Türklerin bayrağı mavi rengin (mavi, Kök Tengri’yi temsil etmektedir)

üzerinde

Bozkurt

başıydı.

Ayrıca,

bugünkü

Türk

Dünyası’ndaki bazı özerk cumhuriyetler de bayraklarında Bozkurt’u kullanmaktadırlar. Bozkurt, bugün Türk milliyetçiliğinin sembolüdür. Bozkurt Destanı ve Ergenekon Destanı, Büyük Türk Destanı’nın bir parçasıdır ve Göktürkler çağını konu alır. Ergenekon Destanı, Bozkurt Destanı’nın ana çizgileri üzerine kurulmuş olup, bu destanın serbestçe genişletilmiş biçimidir diyebiliriz. Daha doğrusu Bozkurt Destanı ile kaynağını belirleyen Türk soyu, Ergenekon Destanı ile de gelişip güçlenmesini,

yayılış

ve

büyüyüş

dönemlerini

anlatmıştır.

Çin

tarihlerinin de yazmış olduğu Bozkurt Destanı’nın bittiği yerde, Ergenekon Destanı başlar. Bozkurt Destanı’nın devamı, Ergenekon Destanı’dır.

(6)

Ergenekon Destanı

Moğol ilinde Oğuz Han soyundan il Han'ın hükümdarlığı sırasında Tatarların hükümdarı Sevinç Han Moğol ülkesine savaş açtı. ilhan'ın idaresindeki orduyu Kırgızlar ve diğer boylardan da yardım alarak 177


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

yendi. ilhanın ülkesindeki herkesi öldürdüler. Yalnız il Han'ınn küçük oğlu Kıyan ve eşi ile yeğeni Nüküz ile eşi kaçıp kurtulmayı başardılar.Düşmanın, onları bulamayacağı bir yere gitmeğe karar verdiler. Yabanî koyunların yürüdüğü bir yolu izleyerek yüksek bir dağıda dar bir geçite vardılar. Bu geçitten geçerek içinde akar sular,pınarlar, çeşitli bitkiler, çayırlar, meyva ağaçları, çeşitli avların bulunduğu bir yere gelince Tanrıya şükrettiler ve burada kalmağa karar verdiler. Dağın doruğu olan bu yere dağ kemeri anlamında "Ergene" kelimesiyle

"dik"

anlamındaki

"Kon"

kelimesini

birleştirerek

"Ergenekon" adını verdiler. Kıyan ve Nüküz'ün oğulları çoğaldı. Dört yüz yıl sonra kendileri ve sürüleri o kadar çoğaldılarki Ergenekon'a sığamadılar. Atalarının buraya geldiği geçitin yeri unutulmuştu. Ergenekon'un çevresindeki dağlarda geçit aradılar. Bir demirci, dağın demir kısmı eritirlerse yol açılabileceğini söyledi. Demirin bulunduğu yere bir sıra odun, bir sıra kömür dizdiler ve ateşi yaktılar. Yetmiş yere koydukları yetmiş körükle hep birden körüklediler.Demir eridi, yüklü bir deve geçecek kadar yer açıldı.ilhan'ın soyundan gelen Türkler yeniden güçlenmiş olarak eski yurtlarına döndüler, atalarının intikamını aldılar. Egenekondan çıktıkları gün olan 21 martta her yıl bayram yaptılar. Bu bayramda bir demir parçasını kızdırırlar, demir kıpkırmızı olunca önce Hakan daha sonra beyler demiri örsün üstüne koyarak döğerler. Bugün hem yeniden özgür hem de bahar bayramı olarak hala kutlanmaktadır.

(7)

Türeyiş Destanı

Büyük Hun Hakanlarından birinin iki kızı vardı. Kızlarının ikisi de bir birinden güzeldi. Öyle güzeldi ki, Hunlar, bu iki kızın da, ancak ilahlarla evlenebileceğine inanıyor ve bu kızların insanlar için yaratıldığını söylüyorlardı.

178


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Hakan da aynı şekilde düşündüğü için kızlarını insanlardan uzak tutmanın yollanın aradı, ülkesinin en kuzey ucunda, insan ayağı az basan veya insan ayağı hiç görmeyen bir yerinde, çok yüksek bir kule yaptırdı. Kızların ikisini de bu kuleye kapattı. Ondan sonra da aklınca inandığı ilaha yalvarmağa, gelip kızlarıyla evlenmesi için yakarmağa başladı. Öyle yalvarıyor, öyle yakarıyordu ki sonunda bir gün. Hakanın kendi aklınca inandığı İlâh dayanamadı ve bir Bozkurt şekline girip geldi. Hun Hakanının kızlarıyla evlendi. Bu evlenmeden bir çok çocuklar doğdu; bunlara Dokuz Oğuz-On Uygur denildi. Çocukların hepsinin sesi Bozkurt sesine benzedi. Yine bu çocuklar, birer Bozkurt ruhu taşıyarak çoğaldılar.

(8)

Göç Destanı

Uygurların yurdunda "Hulin" isimli bir dağ vardı. Bu dağdan Tuğla ve Selenge isimli iki ırmak çıkardı. Bir gece oradaki bir ağacın üzerine gökten ilâhi bir ışık indi. iki ırmak arasında yaşayan halk bunu dikkkatle izlediler. Ağacın gövdesinde şişkinlik oluştu, ilâhi ışık dokuz ay on gün şişkinlik üzerinde durdu. Ağacın gövdesi yarıldı ve içinden beş çocuk göründü. Bu ülkenin halkı bu çocukları büyüttü. En küçükleri olan Buğu Han büyüyünce hükümdar oldu. Ülke zengin halk mutlu oldu. Çok zaman geçti. Yuluğ Tiğin isimli bir prens hükümdar oldu. Çinlilerle çok savaştı. Bu savaşlara son vermek için Oğlu Galı Tigini bir Çin prensesi ile evlendirmeğe karar verdi. Çinliler , prensese karşılık hükümdardan Tanrı dağının eteğindeki Kutlu Dağ adını taşıyan kayayı istediler. Gali Tigin kayayı verdi. Çinliler kayayı götürmek için kayanın etrafında ateş yaktılar, kaya kızınca üzerine sirke döktüler. Ufak parçalara ayrılan kayayı arabalara koyarak Çin'e taşıdılar. Memleketteki bütün kuşlar,

179


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

hayvanlar kendi dilleriyle bu kayanın gidişine ağladılar. Bundan yedi gün sonra da Gali Tigin öldü. Kıtlık ve kuraklık oldu . Yurtlarını bırakarak göç etmek zorunda kaldılar. Buraya kadar kısaca tanıtmağa çalıştığımız Türklerin ilk dönem edebî eserleri olan Yaratılış, Alp Er Tunga, şu, Oğuz Kağan, Ergenekon, Türeyiş ve Göç destanları bugünkü bütün Türk Cumhuriyet ve Topluluklarının ortak destanları olarak kabul edilmektedir. Büyük bir ihtimalle XV. yüzyılda yazıya geçirildiği kabul edilen "Dede Korkut Hikâyeleri" nin Hun-Oğuz Destan dâiresinden ayrılmış destan parçası olduğu görüşü oldukça yaygındır. Dede Korkut Hikâyeleri ve bu hikâyelerin hem anlatıcısı hem de kahramanlarından biri olan Dede Korkut bütün Türk dünyasında ortak olarak tanınan sözlü ve yazılı gelenekte yaşatılan önemli eserlerden biridir. Türklerin X. yüzyılda büyük kitleler halinde islâmiyeti kabul etmelerinden ve Oğuzların büyük bir bölümünün batıya bugünkü Anadolu topraklarına göçmelerinden sonra gerek Orta Asyada gerek Anadolu , Balkanlar ve Orta Doğuda, Türkler farklı siyasî birlikler içinde yaşamışlardır. X. yüzyıldan sonra teşekkül eden destanlardan Köroğlu dışındakiler Türk topluluk ve guruplarının iletişimleri ölçüsünde yaygınlaşmıştır. Köroğlu destanı XVI. yüzyılda Anadolu'da teşekkül etmiş ve hemen hemen bütün Türk dünyası tarafından benimsenmiş ve çeşitlenerek yaşatılmaktadır.

b)

İslamiyet Etkisinde/Sonrası Türk Doğal Destanları

(1)

Satuk Buğra Han Destanı

Hz. Muhammed kanatlı atı Burak'ın sırtında göklere yükseldiği "Mirâc Gecesinde" gök katlarında kendinden önceki peygamberleri görür. Bunlar arasında birini tanıyamaz ve Cebrail'e bunun kim olduğunu sorar. 180


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Cebrail : " Bu peygamber değildir. Bu sizin ölümünüzden üç asır sonra dünyaya inecek olan bir ruhtur. Türkistan'da sizin dininizi yayacak olan bu ruh " Abdülkerim Satuk Buğra Han" adını alacaktır." Hz. Muhammed yeryüzüne döndükten sonra hergün islâmiyeti Türk ülkesine yayacak olan bu insan için dua etti. Hz. Muhammed'in arkadaşları da bu ruhu görmek istediler. Hz. Muhammed dua etti. Başlarında Türk başlıkları bulunan silâhlı, kırk atlı göründü. Satuk Buğra Han ve arkadaşları selâm verip uzaklaştılar. Bu olaydan üç asır sonra Satuk Buğra Han, Kaşgar Sultanının oğlu olarak dünyaya geldi. Satuk Buğra Hanın doğduğu gün yer sarsılmış, mevsim kış olduğu halde bahçeler , çayırlar çiçeklerle örtülmüştü. Falcılar bu çocuğun büyüyünce müslüman olacağını söyleyerek öldürülmesini isterler. Satuk Buğra Hanı, annesi : " Müslüman olduğu zaman öldürürsünüz." diyerek ölümden kurtarır. Satuk Buğra Han 12 yaşında arkadaşlarıyla birlikte ava çıkmağa başlar. Avda oldukları günlerden birinde kaçan bir tavşanın arkasından hızla koşarken arkadaşlarından uzaklaşır. Kaçan tavşan durur ve bir ihtiyar insan görünümü kazanır.Satuk Buğra Han'ın sonradan Hızır olduğunu anladığı bu yaşlı kişi ona müslüman olmasını öğütler ve islâmiyeti anlatır. Satuk Buğra, Kaşgar hükümdarı olan amcasından islâmiyeti kabul etmesini ister. Kaşgar Hanı, müslüman olmayacağını söyler. Satuk Buğra Han'ın işaretiyle yer yarılır ve hükümdar toprağa gömülür. Satuk Buğra Han hükümdar olur ve bütün Türk ülkeleri onun idaresinde islâmiyeti kabul ederler. Satuk Buğra Han, ömrünü müslümanlığı yaymak için mücadele ile geçirmiştir. Menkabelere göre Satuk Buğra Han'ın düşmana uzatıldığında kırk adım uzayan bir kılıcı varmış ve savaşırken etrafına ateşler saçıyormuş. 96 yaşında Tanrıdan davet almış bu sebeble Kaşgar'a dönmüş ve hastalanarak burada ölmüştür. 181


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(2)

Manas Destanı Şu Destanı

Kırgız Türkleri arasında doğan Manas destanı Kazak-Kırgız Türk kültür dâiresi içinde bugün de bütün canlılığı ile yaşamaktadır. Bu destanın XI ile

XII.

yüzyıllarda

meydana

geldiği

düşünülmektedir.

Destanın

kahramanı Manas da, Oğuz Kağan destanının islâmî rivayetindeki ve Satuk Buğra Han gibi islâmiyeti yaymak için mücadele eden bir kahramandır. Böyle olmakla beraber Manas destanında islâmiyet öncesi Türk kültür , inanç ve kabullerinin tamamını görmek mümkündür. Bazı varyantları

4oo.ooo

mısra

olan

Manas

destanı

Türk-Bozkır

medeniyetinin Kazak -Kırgız dâiresinin kültür belgeseli niteliğindedir.12

(3)

Cengiz-nâme Destanı

Ortaasya'da yaşayan Türk boyları arasında XIII. yüzyılda doğup gelişmiştir. Cengiznâme Moğol hükümdarı Cengiz'in hayatı, kişiliği ve fetihleri ile ilgili olarak Cengiz'in oğulları tarafından idare edilen Türkler tarafından meydana getirilmiştir. Orta Asya'da yaşayan Türkler özellikle de Başkurd, Kazak ve Kırgız Türkleri, Cengiz destanını çok severek günümüze kadar yaşatmışlardır. Cengiz-nâme'de, Cengiz bir Türk kahramanı olarak kabul edilmekte ve hikâye Türk tarihi gibi anlatılmaktadır. Cengiz, Uygur Türeyiş destanının kahramanları gibi gün ışığı ile Kurt-Tanrı'nın çocuğu olarak doğar. Cengiz-nâme, Moğol Hanlarının

destanî

tarihi

olarak

kabul

edildiğinden

tarih

araştırıcılarının da dikkatini çekmiştir. XVII. yüzyılda Orta Asya Türkçesinin değerli yazarı Ebü'l Gâzi Bahadır Han, "şecere-i Türk" adlı eserinde "Cengiz-Nâme"nin ı7 varyantını tesbit ettiğini söylemektedir. Bu bilgi, bu destanın, Orta Asya'daki Türkler arasındaki yaygınlığını göstermektedir. Orta Asya Türkleri, Cengiz'i islâm kahramanı olarak da

12

En uzun destan olma niteliği taşır ve hâlen yazıldığı söylenmektedir.

182


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

görmüşler ve ona kutsallık atfetmişlerdir. Batıdaki Türkler tarafından ise Cengiz hiç sevilmemiştir. Arap tarihçilerinin, bu hükümdarı islâm düşmanı olarak göstermeleri ve tarihî olaylar onun sevilmemesinde etkili olmuştur. Moğolların Anadoluya saldırgan biçimde gelip ortalığı yakıp yıkmaları, Bağdat'ın önce Hülâgu daha sonra Timurlenk tarafından yakılıp yıkılması, Timurlenk'in Yıldırım Beyazıd'la sebebsiz savaşı

gibi

tarihi

gerçekler,

Cengiz'in

de

diğer

Moğollar

gibi

sevilmemesine sebeb olmuştur. Cengiz-Nâme batıda yaşayan Türkler'in hafıza ve gönüllerinde yer almamıştır. "Cengiz-Nâme"nin Orta Asya Türkleri arasında bir diğer adı da " Dâstân-ı Nesl-i Cengiz Han"dır.

(4)

Timur ve Edige Destanları

Bu destanda XIII yüzyılda Hazar denizi kıyısında kurulan Altınordu Hanlığının XV. yüzyılda Timurlular tarafından yıkılışı anlatılmaktadır. Destanın adı, Altınordu Hanı ve bu destanın kahramanı Edige Mirza Bahadır'a atfen verilmiştir. Edige Mirza Bahadır'ın devletini ayakta tutabilmek için yaptığı büyük mücadeleler, ölümünden sonra XV. yüzyılda destan haline getirilmiştir. 1820'yılından itibaren yazıya geçirilen Edige destanının Kazak-Kırgız, Kırım, Nogay, Türkmen, Kara Kalpak, Başkırt olmak üzere altı rivâyeti tesbit edilmiştir Çeşitli Türk guruplar arasında Alp Er Tunga ve Oğuz Kağan gibi ilk Türk destanlarının izlerini taşıyan Türk kahramanlık dtünya görüşünü temsil eden burada bahsi geçenler kadar yaygınlaşmamış ortak edebiyat geleneği içinde yer almamış pek çok başka destan örneği bulunmaktadır. Osmanlı sahasında destandan hikâyeye geçişte ara türler olarak da nitelendirilen çok tanınmış ve bir çok Türk topluluklarınca da bilinen Köroğlu

örneği

yanında

daha

sınırlı

alanlarda

tesbit

edilen

Danişmendname , Battalname gibi ilgi çekici örnekler de bulunmaktadır.

183


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(5) Bu

Seyid Battal Gazi Destanı (Battal-Nâme) destanın

benimsenmiş

kahramanı bir

Arap

Türkler

arasında

savaşcısıdır.

Battal

Asıl destan,

Gâzi

adıyla

VIII. yüzyılda,

Emevî'lerin hırıstıyanlarla yaptıkları savaşlarda büyük kahramanlıklar göstermiş Abdullah isimli bir kişiyle ilgili olarak doğmuştur. Battal arapça kahraman demektir, Battal Gâzi, Arap kahramanına verilen unvanlardır. Türklerin müslüman olmalarından sonra Battal Gâzi destan tipi Türkleştirilmiş önceki destan epizotlarıyla zenginleştirilmiş ve anlatım geleneği içine alınmıştır. XII ve XIII yüzyıllarda Battal-Nâme adı

ile

ve

nesir

biçimi

yazıya

geçirilmiştir.

Hikâyeci

âşıkların

repertuarlarında da yer almıştır.Seyyid Battal adıyla da anılan bu kahraman hem çok bilgili, çok dindar ve cömertdir. Müslümünlığı yaymak için yaptığı mücadelelerde insanların yanında büyücü, cadı ve dev gibi olağanüstü güçlerle de savaşır. " Aşkar Devzâde" isimli atı da kendisi gibi kahramandır. Arap, Fars ve Türklerin X-XX. yüzyıllar arasında oluşturdukları ortak islâm kültür dâiresinin ürünlerinden biri olmakla beraber Orta Asya'da yaşayan Türk guruplar arasına da yayılarak Türk kabul ve değerleriyle kaynaşmıştır.

(6)

Danişmend Gazi Destanı (Danişmendnâme)

Anadolu’nun fethini ve bu mücadelenin kahramanlarını anlatan, X11. yüzyılda sözlü olarak şekillenen X111. yüzyılda yazıya geçirilen islâmî Türk destanlarındandır. Danişmendnâme'de hikâye edilen olayların tarihi gerçeklere uygunluğu, kahramanlarının yaşamış Türk beyleri olmalarından, Anadolu coğrafyasının gerçek isimleriyle anılmasından dolayı uzun süre tarih kitabı olarak nitelendirilmiştir. Köroğlu metni destan adıyla anılmakla ve bazı destanî niteliklere de sahib olmakla birlikte XX. yüzyılda Anadolu'dan derlenen örnekleri daha çok halk hikâyesi geleneğine yakındır. 184


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(7)

Köroğlu Destanı

Bolu beyi, güvendiği seyislerinden biri olan Yusuf'a : " Çok hünerli ve değerli bir at bul ." emrini verir. Seyis Yusuf, uzun süre Bolu beyinin isteğine uygun bir at arar. Büyüdüklerinde istenen niteliklere sahip olacağına inandığı iki tay bulur ve bunları satın alır. Bolu beyi bu zayıf tayları görünce çok kızar ve seyis Yusuf'un gözlerine mil çekilmesini emreder. Gözleri kör edilen ve işinden kovulan Yusuf, sıska taylarla birlikte evine döner. Oğlu Ruşen Ali'ye verdiği talimatlarla tayları büyütür. Babası kör olduğu için Köroğlu takma adıyla anılan Ruşen Ali, babasının isteğine göre atları yetiştirir. Taylardan biri olağanüstü bir at haline gelir ve Kırat adı verilir. Kırat da destan kahramanı Köroğlu kadar ünlenir. Seyis Yusuf, Bolu beyinden intikam almak için gözlerini açacak ve onu güçlü kılacak üç sihirli köpüğü içmek üzere oğlu ile birlikte pınara gider. Ancak, Köroğlu babasına getirmesi gereken bu köpükleri kendisi içer, yiğitlik, şâirlik ve sonsuz güç kazanır. Babası kaderine rıza gösterir ancak oğluna mutlaka intikamını almasını söyler. Köroğlu Çamlıbel'e yerleşir, çevresine yiğitler toplar ve babasının intikamını alır. Hayatını yoksul ve çaresizlere yardım ederek geçirir. Halk inancına göre silâh icat edilince mertlik bozuldu demiş kırklara karışmıştır. Çeşitli dönemlere ve farklı siyâsî birlikler sahip Türk gurubları arasında tesbit edilen Türk destanlarının kısaca tanıtımı ve özeti bu kadardır. Bu destan metinleri incelendiğinde hepsinde ilk Türk destanı Oğuz Kağan destanının izleri bulunduğu görülür. Bu destan parçaları Türk dünyasının ortak tarihî dönem hatıralarını aksettiren ilk edebî ürünler olarak da önem ve değer taşırlar. Bir gün bu parçalardan hareketle Fin destanı Kalavala gibi değerli mükemmel bir Türk destanını yazılabilirse çeşitli kaynaklarda dağınık olarak bulunan malzeme daha anlamlı hale gelebilir kanaatindeyim.

185


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

F.

EFSANE (SÖYLENCE)

Halkın duygu, düşünce ve hayal dünyasında doğarak ağızdan ağıza dolaşan, gelenek ve göreneklerin oluşumunu etkileyen hikayelere efsane denir. 

Hayal gücünün ürünü ve bilinen en eski türdür.

Eski

dönemlerde

tabiat

olaylarının

nedenlerini

bilmeyen

insanlar, bu olayları açıklama gereği hissetmişlerdir. Yağmurun yağması, gök gürültüsü, şimşek çakması gibi birçok olayı kendilerine göre yorumlamışlar, efsaneler vasıtasıyla bunlara açıklık getirmişlerdir. 

Efsanelerde kahramanlar Tanrı, ruh, melek gibi kavramlar bazen de taş, kaya, dağ gibi doğa parçası unsurlardır. Bu kahramanlar

hikayelerde

kişileştirilir(teşhis)

ve

konuşturulur(intak)

1.

Efsane ile Destan Arasındaki Farklar: 

Destanlardaki

olayları

tarih

sayfalarında

bulmamız

mümkündür. Ama bunu efsane için her zaman söyleyemeyiz. 

Destanlar

genellikle

şiir

(manzum)

biçiminde

yazılırken,

efsaneler düz yazı (nesir) biçimindedir. 

Destanlar milletlerin yaşamış olduğu önemli olayları konu alır. Bu bakımdan bu önemli olayları bir tarihi gerçeklik olarak görebiliyoruz. Ancak bunu bütün efsaneler için söylememiz mümkün değildir.

Efsanelerin benzerlerini başka milletlerde de bulabiliriz. Fakat destanlar milli oldukları için benzerleri olamaz, sadece bir millete aittirler.

186


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

2.

Efsane ile Masal Arasındaki Farklar: 

Masallar tamamen olağanüstü, olağandışı olayları anlatırken efsaneler toplumsal olaylarlar ilgili insanların doğaüstü olaylara karşı verdiği savaşı anlatır.

Masallar her zaman mutlu sonla biterken efsaneler her zaman mutlu sonla bitmez.

Masalın amacı eğiticilik, efsanenin amacı ise bazı olaylara açıklık getirmektir.

187


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnek Metin 10: Efsane(Söylence) TUFAN EFSANESİ Ülgen (Tanrı), Nama’ya bir kerep (=tahta sandık) yapmasını buyurdu. Nama, sandığın yapılması işini üç oğluna bıraktı. Oğulları, kerepi bir dağ üzerinde yaptılar. Kerep yapıldıktan sonra Nama, onu her biri seksen kulaç olan sekiz halatla köşelerinden yere bağlamalarını söyledi. Böylece su seksen kulaç yükseldiğinde durum anlaşılacaktı. Bundan sonra Nama, ailesi ile çeşitli hayvanları, kuşları alarak kerepe girdi. Yeryüzünü sisler kapladı. Dünya korkunç bir karanlığa gömüldü. Yerin altından, ırmaklardan, denizlerden sular fışkırdı. Gökten sağanaklar boşandı. Yedi gün sonra yere bağlanan halatlar koptu, kerep yüzmeğe başladı; suyun seksen kulaç yükseldiği anlaşıldı. Yedi gün daha geçti. Nama en büyük oğluna kerepin penceresini açmasını, çevreye bakmasını söyledi. Sozun Uul bütün yönlere baktı. Sonra şöyle dedi: “Her şey suların altına batmış. Yalnızca dağların dorukları görünüyor.” Daha sonra Nama da baktı. O da “Gökyüzü ile sular dışında bir nesne görünmüyor” dedi. Kerep sonunda sekiz dağın birbirine yaklaştığı yerde durdu. Çomoday ve Tuluttu dağlarında karaya oturdu. Nama pencereyi açtı, kuzgunu serbest bıraktı. Kuzgun geri dönmedi. İkinci gün kargayı gönderdi, üçüncü gün saksağanı gönderdi. Hiçbiri geri gelmedi. Dördüncü gün bir güvercin gönderdi. Güvercin, gagasında bir ince dalla geri döndü. Nama bu kuştan, öteki kuşların niçin geri gelmediğini öğrendi. Onlar sırasıyla geyik, köpek ve at leşi yemek üzere gittikleri yerde kalmışlardı. Nama bunu duyunca öfkelendi. “Onlar şimdi ne yapıyorsa, dünyanın sonuna değin onu yapmağa

188


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

devam etsinler” dedi. Efsanenin devamında Nama yaşlandığı zaman, kurtardığı canlıları öldürmesi için kendisini kışkırtan karısını öldürür. Oğlu Sozun Uul’u yanına alarak cennete (göğe) çıkar. Daha sonra orada beş yıldızlı bir yıldız kümesine dönüşür. Holmberg’in düşüncesine göre, tufan kahramanları, Yayık Han’a dönüşmüştür. Yayık Han, Altay Türkleri’ne göre, insanları koruyan ve yaşam veren bir ruhtur. Ayrıca insanlarla Ülgen (Tanrı) arasında elçilik yapar. Alıntıdır… Altay Türkleri Efsaneleri

G.

HALK HİKÂYELERİ

Toplumsal iz bırakmış bir olaydan veya bir yazınsal ürünün sözlü kültürde bıraktığı derin etkiden kaynaklanarak ortaya çıkan halk edebiyatı ürünlerine verilen isimdir.

189


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

 Halk hikayelerinde destanlara göre tarihi olaylara daha az yer verilir. Halk hikayelerinde kişiler destanlara göre gerçeğe daha yakındır.  Halk hikayeleri, ağırlıklı olarak aşk hikayelerini içerir: Kerem ile Aslı, Arzu ile Kamber, Ferhat ile Şirin…  Kahramanlık hikayeleri de vardır: Köroğlu, Battal Gazi…  Destanlardaki ‘’alp’’ tipi yerini halk hikayelerinde ‘’aşık’’ tipine bırakmıştır.  Halk hikayeleri, saz eşliğinde, aşıklarca söylenir.  Gerçeklere dayanmakla birlikte olağanüstü unsurlarda taşır. 13 Örnek Metin 11: Halk Hikâyesi EMRAH İLE SELVİHAN Isfahan Şahı Şah Abbas'ın himaye ettiği kırk aşık bulunmaktadır. Bu aşıklar bir gün Şah'tan izin alarak Kara Vezir'in ülkesi olan Gence'ye giderler. Burada Kara Vezir'e misafir olurlar, ondan atışma yapmak için rakip isterler. Ancak yarışmaya kimse gelmez. Kara Vezir bunun üzerine sazı sözü güçlü bir aşık olan Aşık Ahmet'i davet eder. Aşık Ahmet davete icabet edip Gence Sarayına gider. Ancak Şah

Abbas'ın

aşıklarının

gücünü

görünce

atışmayı

kazanamayacağını anlar ve daha önce gördüğü rüyanın da işaretiyle eşini ve altı yaşındaki oğlu Emrah'ı da yanına alarak Erciş'e göç eder. Aşık Ahmet Erciş'te köyün dışına yerleşir. Burada Erciş'in zenginlerinden Miroğlu Ahmet Bey'in aşıklar meclisine katılır ve

13

15.yüzyılda yazıya geçirilen Dede Korkut Hikâyeleri Türk edebiyatında destandan halk hikâyeciliğine

geçiş eseridir.

190


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

kırk altın kazanır. Miroğlu, Aşık Ahmet'in ustalığını beğenir, ona bir ev verir, bunun karşılığında da kendisini eğlendirmesini ve hizmetinde bulunmasını ister. Aşık Ahmet artık maddi sıkıntılardan kurtulmuştur. Bu arada on dört yaşına gelen Emrah babasının Cuma akşamları nereye gittiğini annesinden öğrenerek bir gün meclise katılır. Babası kızarsa da Miroğlu çocuğa da bir saz verilmesini, baba oğulun çalıp söylemesini ister. Ancak aşıklıktan ve saz çalmaktan anlamayan Emrah sazın bütün tellerini kırar. Babası da herkesin içinde Emrah'ı döver. Bu dayağı içine sindiremeyen Emrah meclisi terk edip köyün dışındaki çeşmeye gider, yüzündeki kanı temizler, abdest alıp namaz kılar ve kendisine aşıklık verilmesi için Allah'a dua eder. Duası kabul olur ve Hazret-i Pir yanına gelip ona üç bade sunar. Bunlardan ilki Allah'ın aşkına, ikincisi üçler, beşler, yediler ve kırklar aşkına, üçüncüsü de Miroğlu Ahmet Bey'in kızı Selvi Han aşkınadır. Hazret-i Pir daha sonra Emrah'a Selvi'nin suretini gösterir. Emrah Selvi'yi görür görmez bayılır. Aynı zamanda Selvi Han'a da bade içiren Pir, Emrah'ın suretini de ona gösterir. Selvi, Emrah'ın suretini görünce bayılır. Emrah eve dönmeyince yakınları onu aramaya koyulurlar ve çeşme başında

baygın

bulurlar.

Bütün

uğraşlarına

rağmen

onu

uyandıramazlar. Babası onun derdinin aşıklık olduğunu anlar ve sazının tellerine dokunur. Emrah hemen ayılır ve başından geçenleri babasına anlatır. Sonra da babasına atışma teklif eder. Ancak babası ona güç yetiremez ve oğlunun üstünlüğünü kabul eder. Bu olayı duyan Miroğlu Ahmet Bey, babasının da onayıyla Emrah'ı kendisine evlatlık alır. Bu arada Selvi Han'ın rahatsızlığı çok geçmeden halk arasında 191


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

yayılır. Köyün imamı kızın durumunu görünce babasına "Ağam korkmanıza

gerek

yok,

kızınız

sevdalanmış.

Vakti

gelince

rahatsızlığı geçer." diyerek Miroğlu'nu teselli eder. Selvi Han kendine gelince derdinden kimseye bahsetmez. Tek bir dert ortağı vardır ki o da arkadaşı Nazlı'dır. Nazlı bir gün aşıkları gizlice buluşturur. Isfahan'da ise kuşatma hazırlıkları başlamıştır. Şahoğu Şah Abbas bir iddia yüzünden Van Kalesi'ni zaptetmek üzere ordusunu hareket ettirir. Van'a gelerek kaleyi kuşatır. Kuşatma yaptığı yere bağ diktirerek burasının adını "Şahlar Bağı" koyar. Uzun süren kuşatmaya rağmen kaleyi bir türlü fethedemeyen Şah, bir süre sonra artık pes eder ve kuşatmayı kaldırır, ordusunu geri döndürür. Ordu Isfahan'a geri dönerken Erciş'e uğrar. Burada Şah'ın ordusundan iki asker, Miroğlu Ahmet Bey'in evinin bahçesine girer, Selvi ile Nazlı'yı kaçırır. Ancak olanlardan haberdar olan Şah Abbas, o iki askeri cezalandırır ve kızları yanına alır. Ardından hem kızları, hem de hizmetini çok beğendiği Sahat Çukuru (Iğdır) yöneticisi Yakup Han'ı yanına alarak Isfahan'a döner. Isfahan'a vardıklarında Şah Abbas veziri yaptığı Yakup Han'a Selvi ile evlenme niyetini bildirir. Yakup Han kıza haber gönderir. Ancak Selvi Han zaman kazanmak için bir şart koşar. Bu şarta göre Şah Abbas Selvi Han için bir bağ diktirecek, adını "Selvi Han Bağları" koyacak, bağ üzümünü vermeden de düğün kurulmayacaktır. Ancak Şah sabırlıdır. Emrah, Selvi Han'ın kaçırılmasına çok üzülür. Anne-babasıyla helalleşip onu aramak üzere yollara düşer. Sahat Çukuru'na uğrar. Orada Yakup Han'ın annesiyle karşılaşır. Yakup Han'ın annesi Emrah'a yardım etmesi için oğluna bir mektup gönderir. Emrah 192


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

yıllarca Selvi Han'ın izini sürer. Nihayet Isfahan'a ulaşır. Bu arada "Selvi Han Bağları" üzümünü vermiş, Isfahan'da Şah ile Selvi'nin kırk gün kırk gece sürecek düğünleri başlamıştır. Emrah düğün gecelerinden birinde aşıkların meclisine katılır, burada ödüller kazanır. Sonra Yakup Han ile görüşür, annesinin mektubunu ona verir. O da Emrah'a yardım edeceğine dair söz verip Emrah'ı Şahoğlu Şah Abbas'ın huzuruna çıkarır. Şah'ın huzurunda Selvi'nin resmini gören Emrah, onun için şiirler söyler, Selvi Han'ı sevdiğini ima eder. Şah Abbas, Emrah ile Selvi'nin birbirlerini sevdiklerini ve Emrah'ın badeli aşık olduğunu anlar. Ancak onları evlendirmek için engeller çıkarır. Emrah bu engelleri geçer. Şah Abbas en sonunda evlenmelerine razı olur. Ancak bazı vezirlerinin "Eğer bu, gerçekten badeli bir Hak aşığı ise verilecek zehri de içmelidir" diye şart koşmaları üzerine son bir sınava tabi tutulur. Emrah, zehiri Selvi Han'ın vermesi karşılığında bu teklifi kabul eder. Selvi Han tam zehri Emrah'a sunacakken Hazret-i Pir kimseye görünmeden gelir, parmağını zehire sokar ve gider. Zehri içen Emrah'a bir şey olmayınca artık herkes onun badeli bir aşık olduğuna inanır. Şahoğlu Emrah'a bir ömür yetecek servet bahşederek onları Yakup Han ile birlikte Erciş'e yolcu eder. Erciş'e vardıklarında Miroğlu Ahmet Bey ile hanımı ölmüştür. Selvi'nin kardeşleri ise bu evliliğe razı olmazlar. Emrah, Selvi Han ve kendisi için köşk inşa etmekle uğraşırken kardeşleri Selvi'yi yanlarına alarak Gence'ye kaçarlar. Yakup Han ise Isfahan'a döner. Şah Abbas'a, aşıkları evlendirdim deyip yalan söyler. Selvi Han'ın kardeşleri, onu Gence'de Kara Vezir'in oğlu ile evlendirmek isterler. Selvi Han yine zaman kazanmak için bir şart koşar. Buna göre çeyizinde yer alacak halıyı kendisi dokuyacak, bu halının dokunması da yedi yıl sürecektir. Aksi takdirde intihar edeceğini söyler. 193


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Emrah ve babası ise Selvi Han'ı aramak için yollara düşerler. Önce Erzurum'a, oradan Halep'e ve nihayet Gence'ye ulaşırlar. Gence'de uzun arayışlardan sonra bir evin bahçesinde Selvi Han'ın suretini görürler. Selvi Han'ın sırdaşı Nazlı, bahçedeki iki kişiyi görüp tanır ve onları içeriye alır. Emrah'ı, saçı sakalı birbirine karışmış bir şekilde gören Selvi Han çok üzülür. Bu arada nişanlısını görmek için yanına giden Kara Vezir'in oğlu, Emrah'ı orada görünce babasına haber verir. Kara Vezir Emrah'ı öldürmeye karar verir. Emrah'a son arzusu sorulunca o da başından geçenleri bir bir anlatır, Şah Abbası'ın kendileri için ferman verdiğini söyler. Kara Vezir anlatılanlara inanır fakat durumun Şah Abbas'tan sorulması için Isfahan'a elçi gönderir. Ancak elçiye sahte bir yazıyla geri dönmesini söyler. Nazlı da Kara Vezir'in bir hainlik yapacağını anlar ve onun elçisinin ardından Emrah'ın babası Aşık Ahmet'i de Isfahan'a gönderir. Kara Vezir'in elçisi on sekiz gün sonra, elinde sahte yazıyla geri döner. Kağıtta, Şah Abbas'ın Emrah'ı ve Selvi'yi tanımadığı, böyle bir ferman vermediği yazmaktadır. Bunun üzerine Kara Vezir Emrah'ı zindana attırır. Isfahan'a ulaşan Aşık Ahmet ise Şah Abbas ile görüşüp olan biteni anlatır. Bu durumda Yakup Han'ın yalanı da ortaya çıkar. Şah Abbas, bu işi çözmesi için Yakup Han'ı emrindeki askerlerle birlikte derhal Gence'ye gönderir. Aksi halde Sahat Çukuru'nu dümdüz edeceğini söyler. Yakup Han Gence'ye ulaştığına önce Kanlı Dere'ye gider. Burada cellatların öldürmek üzere olduğu Emrah'ı kurtarır. Sonra da elçiyi sorgular. O da bu işi Kara Vezir'in yaptığını söyler. Kara Vezir'i de öldüren Yakup Han Şah Abbas'a haber gönderir. Şah Abbas'ın talimatıyla Emrah ve Selvi Han'ın düğünleri yapılır. 194


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Böylece aşıklar birbirlerine kavuşurlar. Alıntıdır Türk Halk Hikayeleri

H.

TİYATRO

Dram, komedi, trajedi gibi sahnede oynanmak üzere yazılan genellikle diyalog ağırlıklı edebiyat türlerinin ortak adına tiyatro denir. Ayrıca yazılan eserlerin sahnede oynanmasına ya da bu tür eserlerin oynandığı binaya da tiyatro denir. 

Genellikle oynanmak için yazılır. Okunmak için yazılan tiyatro türleri de vardır.

Olayları oluş hâlinde gösterir. » Konuşma ve eyleme dayanan bir türdür.

İnsana ders vermek, onu düşündürmek onu yorum yapmaya yönlendirmek amacı taşır.

Tiyatronun unsurları: “Yazar, eser, oyun ve seyirci”dir.

Tiyatronun temel ögeleri: “Olay, yer, zaman ve kişiler”dir.

Tablo 9: Tiyatro Terimleri TİYATRO TERİMLERİ Adaptasyon :Yabancı dilde yazılmış bir eseri,yerli adlar ile yerli yaşama uydurarak çevirme,uyarlama. Amfitiyatro

:Çember yada oval biçimde bir sahne çevresinde oturma

yerlerinin basamaklarla yükseldiği açık hava tiyatro yapısı. Aksesuar

:Tiyatro sahnesinde kullanılan eşya

Aksiyon :Bir oyuncunun sahne üzerindeki hareketi,bu hareketten 195


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

ortaya çıkan gelişim.Oyunun başlıca olayı. Aktör:Erkek tiyatro sanatçısı. Aktrist:Kadın tiyatro sanatçısı. Akustik:Kapalı yerlerde seslerin dağılım biçimi,tonlama ,ses uyumu . Bale:Konusu ,türlü dans ve ritmik hareketlerle anlatılan müzikli,sözsüz gösteri türüdür. Dekor:Tiyatroda sahneyi eserin konusuna göre döşeyip hazırlamada kullanılan eşyanın genel adı. Diksiyon: Tiyatro ve benzeri sözlü edebiyat türlerinde ,seslerin,sözlerin ,vurguların anlam ve heyecan duraklarının duru ve açık bir biçimde söylenmesidir. Diyalog:Oyun,roman ,öykü gibi eserlerde iki veya daha çok kimsenin konuşmsı ,konuşmaya dayanılarak yazılmış eser. Doğaçlama:

Oyuncunun,konuya

bağlı

fakat

metne

bağlı

kalmadan,içinden geldiği gibi konuşması ve davranması. Dramatize etmek:Bir edebi eser radyo ,televizyon veya sahne oyunu biçimine getirmek. Dublaj:Tiyatroda olmasıdır.Yabancı

yahut dille

sinemada

yazılmış

eserin

oyuncunun yerli

dile

rolüne

hazır

çevrilmesi

ve

oynanması. Dublör: Tiyatro ve sinemada bir rolün yedek oyuncusu. Entrik unsur: Tiyatro,roman ve öyküde olayların seyircide,okuyucuda merak uyandırılıcak biçimde birbirine karışması.Entrika Epizot: Yunan trajedisinin öğelerini oluşturan diyaloglu bölümlerin her biri.Bu bölümler modern tiyatroda perde adıyla bilinir. 196


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Fars: Olayların örgüsü daha çok halk zevkini okşayan,basit hareketli komedi. Fasıl: Bölüm.Tiyatroda perde karşılığı kullanılmıştır.Karagöz oyununda belli bir olayın geçtiği bölüm. Feeri:

Doğaüstü

olayların

muhteşem

dekorlar

arasında

gösteren,kahramanları cin,peri,dev vb. hayali varlıklar olan tiyatro eseri. Fuaye: Tiyatro salonlarında perde aralarında oyuncuların ve seyircilerin dinlenmesi için ayrılan yer. Jest: Tiyatro sahnesinde,sanatçıların bütün el,kol,ayak, ve beden hareketleri. Kabare: Genelde güncel konuları taşlayıcı biçimde ele alan skeçlerin oynandığı,monoglerın ,şarkıların ve şiirlerin söylendiği küçük tiyatro. Kanto:Tanzimant döneminde,tiyatro sahnesinde azınlık artislerince başlatılan oyunlu ve neşeli şarkılar. Kondüit: Tiyatro oyunlarında ,rol sırası gelenlere sahneye çıkmasını anımsatan kişi. Koro:

Antik

Yunan

tiyatrosunda

veya

günümüz

sahne

oyunlarında gerektiğinde hayvanların,ağaçların ya da başka varlıkların yerine sembol olarak kullanılan kadınlı erkekli şarkı grubu. Kostüm: Tiyatroda sanatçıların oyuna uygun giydikleri kıyafet. Kulis: Tiyatro sahnesinin arkasında bulunan kısım ,sahne arkası. Kurgu: Bir eserin dil,biçim ve içerik olarak farklı ya da aynı cinsten parçalarını bir araya getirme . Makyaj: Tiyatro ve sinemada sanatçıların yüzlerinde boya ve başka maddelerleyapılan tuvalet ve değişiklikler. 197


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Melodram:Modern

tiyatroda

acıklı,korkunç,olağanüstü

konular

etrafında yazılan ve gerilimi yüksek sahneler içeren duygusal oyun. Mimik: Bir duygu ve düşüncenin kaş,göz,ağız,yüz hareketleriyle anlatılması. Mizansen:

Bir

tiyatro

eserinin

sahneye

konması,sahneye

göre

düzenlenip yorumlanması. Monolog: Bir oyunda ,kişilerden birinin kendi kendine yaptığı konuşma 2. Dinleyicilere bir kişinin analattığı,genellikle güldüren olay. Muhavere: Konuşma.Tiyatro türlerinde kahramanların konuşması. Opera: Latince opus yada operis sözcüklerinin kökünden gelen opera ;ses,bale,koro ve orkestra müziğinden oluşan sahne eseridir. Operakomik: Güldürücü bir biçimde yazılan operadır.Bir adı operebuffadır. Operet: Eğlenceli ve hafif konular üzerinde yazılıp bestelenmiş tiyatro eseridir. Pandomima : Jest ve mimiklerle sergilenen sözsüz oyun. Perde: Tiyatro eserinin bölümlerinin her birine perde denir.Bu bölümler sahnedeki perdenin açılmasıyla başlayıp kapanmasıyla biter. Piyes: Tiyatro eseri. Radyofonik Oyun:Radyo oyunu .Radyoda oynanmak için yazılan oyun Reji: Sinema,tiyatro,radyo ve televizyon oyunlarında oyunu yönetme. Rejisör: Tiyatro ve sinema oyunlarında oyuncuların rollerini dağıtıp oyunu düzenleyen ,metni,yorum,dekor,müzik gb ögeler arsında birlik sağlamaya çalışan sanatçı,yönetmen.

198


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Repertuvar:Opera

,operet

ve

tiyatro

topluluklarının

bir

oyun mevsiminde gösterecekleri eserin listesi. Replik:

Sahne

oyunlarında

konuşanların

birbirine

söyledikleri

sözlerden her biri. Revü:Tiyatroda

,eserden

önce

gösterilen

müzikli

ve

danslı

oyundur.Revü ;tablo,skeç,şarkı,monolog gb sahnelerden kurulu ,daha çok gündelik olayları alaya alan ve taşlayan bir gösteri türüdür. Rol:

Sahne

sanatlarında

oyuncuların

eser

kişilerini

sahnede

canlandırması. Sahne: 1.Perdelerin içinde kişilerin oyuna girip çıkmasıyla oluşan küçük bölümler. 2 .Eserin oynandığı yer. Senarist: Tiyatro eserinin sahnelerinin yazarı,senaryocu. Senaryo: Tiyatro,sinema televizyon veya radyo eserinni sahnelerinin akışını gösteren yazılı metin . Skeç: Genellikle bir nükteyle son bulan,az kişili ve yalın ,şakacı bir içeriği olan kısa oyundur. Suflör:

Tiyatroda,kuliste

durarak

,oyunculara

sözlerini

fısıltıyla

söyleyip,hatırlatan yardımcı. Temaşa: Tiyatro , oyun ,temsil,piyes. Temsil: Bir tiyatro eserini sahnede oynamak. Tirat: 1. Sahnede kişilerin birbirlerine söyledikleri uzun sözler 2. Bir tiyatro oyununda ,oyuncunun uzun ve kesintisiz konuşması. Tuluat:Yazılı metne dayanmayan ,önceden hazırlanmadan ,sahnede akla gelen sözlerle oynanan oyun .

199


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

1.

Geleneksel Türk Tiyatrosu

a)

Köy Seyirlik Oyunları

Geleneksel Türk tiyatrosu denildiğinde hem köylü tiyatrosu geleneği, hem de halk tiyatrosu geleneği anlaşılmaktadır. Ancak, hemen belirtelim ki "köylü" ve "halk" kavramları birbirinden ayrı düşünülmemelidir. Köylü aynı zamanda halktır, halk da köylü kökeninden olabilir. Yukarıda yapılan ayrımın nedeni köylü tiyatrosunun daha içe kapalı olmasıdır. Kırsal kesimde, dar bir çevrede yaşayan insanların kendi aralarında belli zamanlarda oynadıkları sözlü ya da sözsüz oyunlardır. Sahnesiz ve ortada oynanır. Özel bir oyun yeri yoktur. Basit giysi ve araçlarla rol kişileri canlandırılır. Törensel yanın öne çıkarıldığı bu oyunlarda, genellikle üretim, bereket, doğum, ölüm konuları işlenir. Köylü tiyatrosu geleneği işlevleri bakımından kutlama törenlerinden (kut törenlerden) kaynaklandığı için halk tiyatrosu geleneğinden ayrılır. Oyunların topluca yaratıldığı ve seyircilerin de oyunlara katıldığı görülür. Seyirlik oyunlarda kullanılan en yaygın ögeler, ak-kara ögesi ve erotik ögedir. Değişik yörelerde değişik biçimlerde ve işlevlerde oynanan seyirlik oyunları yedi öbekte toplamak olasıdır: 1. Kut tören ve söylence kaynaklı oyunlar - gerçekçi oyunlar, 2. Ölüp dirilme ve kız kaçırma oyunları, 3. Yılbaşı ve yıl sonu oyunları, 4. Tarımsal oyunlar - çoban oyunları,

200


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

5. Hayvan taklitli oyunlar, 6. Dilsiz oyunları - kukla, şaka oyunları, 7. Tek ve çift izlekli oyunlar - dizi oyunları Seyirlik oyunlarda taklit en önemli özellik olarak yansır. Çatışma ve kişileştirme taklitle sağlanır. Sözlü veya sözsüz oyunlarda bir eylemin veya rolün taklidi söz konusudur. İlkinde eylem olarak olay dizisi, ikincisinde ise insan, hayvan, bitki ve cansız nesneler taklit edilir. Bir başka özellik ise sözlü oyunların belli bir metne bağlı olmadan doğaçtan oluşturulmasıdır. Seyirlik oyunlarda dans, müzik, şiir ve soytarılığın birbirinin içine girdiği görülür. Seyirlik oyunlar her yönüyle "göstermeci tiyatro" özelliği taşır.

b)

Kukla

Geleneksel Türk tiyatrosunun en az bilinen dallarından biri kukladır. Geçmişi çok eskilere dayanmakla birlikte 16. yy.'de Türkler tarafından kullanıldığı öne sürülmektedir. Başka bir deyişle Karagöz'den eski olduğu varsayımı güçlüdür. Türk kukla oynatıcılığı 18. yy.'den başlayarak Batı kuklasının etkisinde kalmış ve giderek unutulmuştur. Sözlü seyirlik oyunlarından olan kukla türlerinden en yaygın olanları ipli kukla, resim kukla, el kuklası, araba kuklası ve iskemle kuklası'dır. Araştırmalarda daha çok el kuklasına ilişkin bilgilere ulaşılmıştır. Türk kuklasındaki kişiler Karagöz veya Ortaoyunundakiler gibi belirgin özelliklere sahip değildirler. Daha çok doğaçtan konuşmaların (tuluat) yapıldığı kukla oyunlarında, olaylar genellikle birincil kişilerle (İbiş ve İhtiyar), ikincil kişiler (Genç Aşık, Sevgili Kız, Kahya vb.) arasında geçer. 201


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Kukla oyunlarında ya Karagözle Ortaoyunundan alınmış konular ya da halk efsaneleri, aşk hikayeleri vb. işlenir. Tuluat tiyatrosundan etkilenmiş olan bu seyirliklere Sahte Esirci, Cinli Yazıcı, Gül ile Fidan, Üvey Anne, İncili Çavuş vb. oyunlar örnek olarak sayılabilir. Örnek Metin 12: Kukla – Tiyatro REFİK B. - (Ses) Evlâdım neredesin. İbiişş?.. (Girip dolaşarak) Perdeler açılıp gösterimiz başlayacak halâ görünürde yok? «Bir yere gitme!» diye de tembih ettim. Biz başlasak bile İbişsiz tadı tuzu olmaz ki... Aaaa, aman, perdeler açıkmış!... (Seyircilere) Merhaba efendim,

hoş

geldiniz,

safalar

getirdiniz!

Şey,

siz

de

İbiş'i

bekliyorsunuz değil mi? Hemen gidip bir daha arayayım! (Çıkar) İbiişşş!... YAŞAR B. - (Girip seyircileri selamlar. Mahçuptur. Önce saatine bakınır. Sonra kukla sahnesine giderek içine bakınır. Seyircilere) Efendim, ben bu kukla tiyatrosunun sahibiyim de... Şey... Şimdi başlayacak!.. Allah Allah sanki sözleşmiş gibi evin beyi de, uşak İbiş de yok oldular? (İbiş görünüp yanaşır) Çok ayıp ettiler! (İbiş başını sallar)

Herhalde

oyunları

olduğunu

unuttular?

(İbiş

başını

salladıktan sonra nişanlayıp şakşağı ile onun kafasına birden vurunca) Aaaahh, bu da nesi?.. (O tarafa) İbiş sen misin?.. (İbiş diğer yandan vurur) Ooofff!.. İBİŞ - İbiş ben miyim? (Seyircilere) Hani alkış?.. (Yaşar Beye) gördün mü İbiş benmişim!.. YAŞAR B. - Utanmadan vuracağına hesap ver? İBİŞ - İki kere iki, eder üç tane tilki... Al sana hesap!.. (Şakşakla vurur)

202


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

YAŞAR B. - Yine yüzüne gözüne bulaştırdın, öyle hesap değil! Neredeydin? İBİŞ - Ben sahnenin altındaydım, sen neredeydin. (Vurur) YAŞAR B. - Seyircilerin önünde şımararak vurup durma, kuklasın demem... (Seyircileri hatırlayarak) şey, neyse, geç kaldım diye zâten nefesim kesildi. ............ YAŞAR B. - (Saate bakarak) Neyse, vakit geçiyor. Bey nerede, oyunu başlatalım? İBİŞ - Sen işine git, biz hem haşlarız hem başlarız! Kızdırma yoksa senden başlarız! (Vurur ve gider) YAŞAR B. - Tamam gidiyorum! Haydi Beyefendini bul da hemen başlayın! (Seyircileri selamlayarak, kuklaların alkışlanmasını işaret ederek çekilir) İBİŞ - (Sallanarak dolaşır. Sonra sahne gazelini okur) Of aman aman! Merhaba pek sevgili, kıymetli büyüklerim! Merhaba hem kıymetli, sevgili küçüklerim! Adıma İbiş derler, her işime gülerler, Her yerde dost bilirler, sevgi ne güzel derim. Boyalı, tahta başım; kapkara gözüm kaşım, Ağlasam akmaz yaşım, böyle ömür sürerim. Bakmayın hiç boyuma, gülüp geçin huyuma, Kuklalar gitsin suyuma şaka deyip döverim. 203


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Okuma yazma bilmem ama yalancı olmam, Kötü söze de gelmem, neşeyi çok severim. Sıra sıra oldunuz karşıma oturdunuz, Bir güzel kuruldunuz! Görün neler eylerim! Yaaa, işte böyle! Ben bu evin uşağıyım. Oooo, gençliğimden beri... Neyse gidip Beyefendiyi arayayım (Çıkar) REFİK B. - (Girer) İbiişşş!.. (Çıkar) İBİŞ - (Girer) Bulamıyorum... Beyefendi kaybolursa ne yaparım? Birbirimizi çok severiz. Aramaktan başka çâre yok.. (Çıkar) Beyefendiii!.. ÇİÇEK - (Girer, aranır) Bugün bu evde bir tuhaflık var? Beni bulup soruyorlar

da

birbirlerini

bulamıyorlar.

(Seslenerek

çıkar)

Beyefendiiii, İbiişş, neredesiniz?.. REFİK B. - (Girer) Misafirler gelecek, İbiş halâ yok?.. Sağ bulursam mahallenin fakirlerine ziyâfet vereceğim (Seslenerek çıkar) İbiişş!.. İBİŞ - (Girer) Herhalde Beyefendi benimle saklambaç oynuyor? Bir de şuralara bakayım. (İki yandaki sahne perdelerine bakar) Yokk!.. Onu

sağ

bulursam

bizim

Aşçı

Tosun'un

kepçe

kulaklarını

mahallenin kedilerine atacağım. (Çıkar) REFİK B. - (Girer) Acaba sahneden aşağı falan mı düştü? (Eğilip sahnenin diplerine bakınır) Yokkk!.. İBİŞ - (Ses) Kekik Beeyyy!.. REFİK B. - Aman İbiş, neredesin?.. (Çıkar) İBİŞ - (Girer) Buradayııım Kekik Bey! (Çıkar)

204


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

REFİK B. - (Ses) İbişş, salona gel evlâdım! İBİŞ - (Ses) Balonla mı geleyim? REFİK B. - (Ses) Çabuk salona gel! İBİŞ - (Ses) Çabuk salona gel de birbirimizi yine kaybetmeyelim! REFİK B. - (Hızla girer) İbiişş!.. İBİŞ - (Hızla girer) Kekik Beey!.. REFİK B. - (Çarpışırlar, ses) Aaahh, belim belim!.. İBİŞ - (Ses) Oy anaamm, yüzüm yüzüm!.. (Kalkarlar) REİK B. - İbiş, sen misin, aç yüzünü! İBİŞ - (Yüzü kapalı) Beyefendi burnun gözüme girdi. Kendimi göremiyorum ki, ben miyim? REFİK B. - Hemen saçmalama da aç gözünü! Burnum gözünün içinde kalmadı ya... İBİŞ

-

(Yüzünü

açar,

bakınır)

Aman,

benmişim.

Şükür

buluştuğumuza Beyefendi! (Sarılıp sırtına vurur) REFİK B. - Şükür ama neredeydin bakayım?.. İBİŞ - Vallahi çok şükür görüştüğümüze Beyefendi! (Sarılıp vurur) REFİK B. - Aaaa, yeter canım, ne vuruyorsun? İBİŞ - Sevincimden ne yaptığımı biliyor muyum? REFİK B. - Sağ sâlim buluştuk diye bu sefer de vura vura öldüreceksin! (Çıkar) İBİŞ - Nasıl istiyorsan öyle öldüreyim? ... 205


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

c)

Meddah

Arapça'da övücü anlamındaki "methetmek" kökünden gelmiştir. Meddah veya dramatik öykü anlatıcılığı İslam ülkelerinde yaygın görülen bir türdür. Meddah biranlatı türü olmakla ötekilerden ayrılırsa da anlatı bölümünün aralarına söyleşmeli, taklitli, ses değiştirerek kişileştirmeli kesimler

yerleştirildiği

için

kolaylıkla

dramatik

türden

sayılır.

Meddahların dağarcıkları çok zengindir. Yanlız güldürü türünü değil, dinsel konuları da işlerler. Amaç, Karagöz ve Ortaoyunundan ayrı olarak hep güldürmek değildir, izleyicide merak, acıma, korku gibi duygular da uyandırılır. Meddahlar izleyiciyi meraklandırmayı, ilgilerini ayakta tutmayı çok iyi bilirler. Sözlü halk yazınının en önemli yanlarından biri de öykü anlatmadır. Özellikle

doğu

ülkelerinde

görülmekle

birlikte

bütün

dünyada

rastlanabilir. Geçmişi yazının bulunmasından öncelere dayanır. Olup bitenlerin özellikle yetişmiş ya da yetiştirilmiş kişilerce anlatılması söz konusudur. Meddahlık zengin kaynaklara dayanır. Öykü dağarının çeşitliliği güldürmenin yanı sıra düşündürücü, merak uyandırıcı özelliğe sahip olması Ortaoyunu ve Karagözden farkıdır. Yanlızca gösterimci dramatik bir tür değil aynı zamanda birbirinden farklı olayları ve durumları da aktaran bir anlatı yöntemidir. Seçilen konulara göre göstermeci ve benzetmeci tiyatro türleri gibi yansır. Günümüz tiyatrosunun da bazen başvurduğu bir yöntem olan anlatı, bir bakıma çağdaş meddahlıktır. Zaman zaman geleneksel biçimiyle sunularak yeni öyküler anlatılmakta ve güncel bir boyut kazandırılmaya çalışılmaktadır.

206


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Meddah, gösteri/anlatı sırasında elinde bir baston veya âsa, omuzunda bir büyük mendil (yağlık) bulundurur. Kullandığı mendil, başörtüsü, göz bağı, ter bezi vb. işlevler üslenir. Meddah öyküleri ile meddah öykünmeleri (taklitleri) ayrıdır. Öyküler daha çok bir olay örgüsü içinde işlenir ve uzundur. Öykünmeler ise daha kısa ve güldürmeye yöneliktir, güncel olayları işler. Meddah, öykülerine tekerlemeler, şiirler veya kalıplaşmış sözlerle başlar. Meddahın dili yalın, kullanılan halk dilidir. Meddah sadece Acem, Anadolu, Yahudi gibi çeşitli ağızların değil ayrıca çeşitli hayvanların ve cansız nesnelerin seslerini de taklit eder. Genellikle "Hay hak" ya da "Hak dostum hak" diye söze başlayan meddah "Sürç-ü lisan ettikse affola" diye de sözünü bitirir. Oyundan çıkarılması gereken dersi belirler. Bir sonraki öykünün adını ve nerede söyleyeceğini bildirir. Örnek Metin 13: Meddah – Tiyatro BİR SARHOŞUN RAKIYA TÖVBESİ (Mazlum Bey'den Bir Taklit) Sarhoş - Hoca efendi, mutlaka bana tövbe ettireceksin bu akşam. Çünkü karıynan boyuna çıngar ediyoruz. Hadi, Hocacım, bana mutlaka rakıya tövbe ettireceksin! Hoca Efendi - Evladım, nasıl tövbe ettireyim. (Yüzünü buruşturarak) Hem bak, daha ağzın rakı kokuyor. İçmişsin gene... - Yahu, çok içmedik. Allahaşkına bugün tövbe ettir, boyuna kavga 207


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

ediyoruz karıynan. - Peki, tövbe ettireyim, ama bu akşam değil. Bu akşam birinci tövbe olsun. Yarın akşam esas tövbeni yaptırırım. Şimdi sen doğrudan yatsı namazına, camiye, bana yetiş. - Hoca efendi, ben namaz kılmasını çakmam. - Aaa! Estağfurullah, estağfurullah! Hiç camiye gitmedin mi? - Bir defa bayram namazına gittim; ayakkapları çaldırdık, ondan sonra bir daha gitmedim. - Oğlum, evlâdım, bazen öyle zuhur eder. Neyse, şimdi sen doğrudan doğruya yatsı namazına gel, namazı kılarsın. - Ee, çakmam dedim. - Benim yaptığım gibi yaparsın. Sonra aptes almak için... Onu da bilmiyorsun galiba? - Onu da çakmam. - Öyleyse, evvela, şadırvanın başına git, herkes nasıl aptes alıyorsa, elini, yüzünü yıkıyorsa, öyle yıkarsın. Sonra camiye yetiş! yalnız benim yaptığımı yap, yoksa namazı bozarım. Hadi oğlum, şimdi yatsı namazına gel, yetiş. Ben de gidiyorum. - Peki Hoca Efendi. (Yolda giderken) Külhanbeyi - Vaaay! Alicim, anam! Aslan abi! (Arkada saz başlar) Dalga geçmiyelim, gel, bakiim anam! Bir tane içmiyecek misin? Biz seni bekliyoruz yahu! Nereye savuştun gittin?

208


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

- Valla sultanlar, Hocaya yapıştım. Evde karıynan boyuna kavga ediyoruz, onun için, rakıya tövbe ettirsin, diye. O da bana birinci tövbeyi yaptırdı. Şimdi camiye yetişeceğim. Anlıyor musun, onun için gidiyorum. - Öyleyse, bir tane bizden içeceksin. Tövbe sağlam olsun. Hem vekarına yapar. - Pekalâ, öyleyse bir tane içelim. Sakatlanmaz ya! - Yok usta! Yahudi - Aşkolsun be, bir tane de benden iç, Avram'dan be! Külhanbey - Bak abi, gel bakiim Nazım Abinden de bir tane iç! - Eyvallah sultan, bir tane de senden içelim, ama camiye yetişeceğiz. Kürt - Aha, hamşari, benden de bir tane içmezsen, tövbeler olsun, hani tövben sakatlanır. - Peki, bir tane de senden içelim. Ermeni - E ahbar, bir tane de benden iç bakalım. (Dili dolaşarak) - Pekalâ, öyleyse ben camiye yetişeyim... yetişip... camiye geç kaldık! (Sallanarak gider) - Vay, Hoca Efendi, aman yetişelim, yoksa manzaramız bozulur ha! 209


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Hoca efendi, şöyle gel bakiyim. Yalnız elimde bir emanet var, istakoz aldım: hem de diri diri. Ayağının yanına koyuyorum. Hoca Efendi, dalga geçmiyelim. Bak senin yaptığın gibi yapıyorum: hem yatıp hem kalkıyorum. Hoca Efendi, dalga geçmiyelim, ben geldim. Baksana hoca ben arkadayım: yatıp kalkıyorum valla! Aman emanet kaçmasın! Hoca - Eyvaah, ayağımın parmağını bir şey ısırdı! Ne oldu? Acaba bu adam mı vuruyor? Dur bakıyim, şu selâmı vereyim, bir tokat atayım. - Vaay, bana tokat ha! Ben de ötekine ha? Yoksa namaz bozulur. - Ulan bana mı atıyorsun? - Ne yapiyim? Hoca bana, ben de sana! - Demek böyle? - Bilmem, namazı bozacaksın. Sen de ötekine atacaksın... Tamam!

d)

Ortaoyunu

(1)

Oynanışı

Ortada oynanan oyun anlamına gelir. Ortaoyunu yuvarlak, çevresi seyircilerle dolu bir alanda oynanır. Bu biçimdeki oynanışa değişik ülkelerde de rastlanır. Oyun alanları genellikle açık havada oluşturulur. Ortaoyununda dekordan çok giysiye önem verilir. Baş kişileri aynı zamada oyunun düzenleyicisi olan Pişekar ile oyunun baş güldürücü tipi Kavuklu'dur. Dekor olarak bir paravan ve onun önünde alçak bir hasır iskemle (peyke) kullanılır. Paravana Yeni Dünya da denilir. Gerek oyunun başında ve içinde, gerekse bölüm geçişlerinde müzik kullanılır. 210


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(2)

Bölümleri

Ortaoyununun

sahnelenişinde

dört

bölüm

vardır.

Bunlar

mukaddime(giriş), muhavere(söyleşme) fasıl(oyun) ve bitiştir.

(a)

Mukaddime (Giriş)

Zurnacı, Pişekâr havası çalar. Pişekâr çıkar ve izleyiciyi selâmladıktan sonra zurnacıyla konuşur. Bu konuşmada, oynanacak oyunun adı bildirilir. Daha sonra zurnacı Kavuklu havasını çalar. Kavuklu ile Kavuklu arkası oyun alanına girer. Kavuklu ile Kavuklu arkası arasında kısa bir konuşma geçer. Sonra bu kişiler birden Pişekâr’ı görüp korkarlar ve korkudan birbirlerinin üstüne düşerler. Bazı oyunlarda zenne takımı ve Çelebi’nin daha önce çıkıp Pişekar’la konuştukları bir sahne de vardır.

(b)

Muhavere (Söyleşme)

Bu bölüm Kavuklu ile Pişekâr’ın birbirleriyle tanıdık çıktıkları tanışma konuşmasıyla başlar. Kavuklu ile Pişekâr’ın birbirinin sözlerini ters anlamaları bir gülmece oluşturur ki buna arzbâr denir. Arzbârdan sonra tekerleme başlar. Tekerlemede Kavuklu, başından geçen olağan dışı bir olayı Pişekâr’a anlatır. Pişekâr da bunu gerçekmiş gibi dinler, sonunda bunun düş olduğu anlaşılır.

(c)

Fasıl (Oyun)

Oyunun asıl bölümü, belli bir olayın canlandırıldığı fasıl bölümüdür. Orta oyunu fasılları genellikle iki paralel olay dizisinde gelişir. Dükkân dekorunda gelişen olaylarda genellikle Kavuklu bir iş arar. Pişekâr’ın ona iş bulmasıyla olaylar gelişir. Dükkâna gelip giden çeşitli müşterilerle ilgili oyunlar da vardır. İkinci olaylar dizisi yeni dünya denilen ev

211


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

dekorunda geçer. Zenne takımının, Pişekâr aracılığıyla ev araması ve bir eve yerleşmesi biçiminde olaylar gelişir.

(d)

Bitiş

Oyunun son bölümüdür. Pişekâr, izleyicilerden özür dileyerek gelecek oyunun adını ve yerini bildirir. Oyunu kapatır. Geleneksel Türk halk tiyatrosunun önemli seyirliklerinden olan orta oyununun başlıcaları şunlardır: Mahalle Baskını, Terzi Oyunu, Yazıcı Oyunu, Büyücü Hoca. Fotoğrafçı, Hamam, Tahir ile Zühre, Kale Oyunu, Pazarcılar, Çeşme, Gözlemeci. Çifte Hamamlar, Kunduracı, Eskici Abdi. Ortaoyununda genellikle zurna ve çifte-nâra gibi nefesli ve vurmalı sazlarla insan sesi kullanılır. Oyun kişilerinin giysileri onların özelliklerini yansıtır. Ayrıca Pişekar'ın elinde iki dilimli tahtadan yapılmış şakşak bulunur. Bu aynı zamanda Pişekar'ın yönlendirici özelliğini yansıtır. Yuvarlak bir alandan oluşan oyun yeri oyuncuların sürekli yer ve yön değiştirmelerine neden olur. Bu durum izleyicilerin oyunu daha rahat izlemelerini sağlar. Oyuncular belli rollerde ustalaşmışlardır. İzleyici de özellikle o oyuncuları ustalaştığı rol ya da rollerde izlemek ister.

(3)

Kişileri

Ortaoyunu kişileri kalıplaşmış tiplerden oluşur. Bunlar konuşma, davranış ve giysileriyle hemen tanınırlar. Oyun alanına girmeden çalmaya başlayan müzik de tanınmalarına yardımcı olur. Her tip bağlı olduğu kesimin ya da toplumun bütün karakteristik özelliklerini yansıtır. Genelleştirilmiş kişilerdir.

212


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Pişekar: Karagöz oyunundaki Hacivat'ın karşılığıdır. Oyun başıdır. Oyunu başlatır, gelişmesini sağlar ve bitirir. Elindeki şakşakla hem oyuncu hem yönetmen hem de yazar gibi davranır. Kavuklu: Karagöz oyunundaki karşılığı Karagöz'dür. Ortaoyununun baş güldürücüsüdür. Pişekar'la birlikte oyunu yürüten ikinci oyuncudur. Bütün oyuncular oyun alanına girip çıksalar da Kavuklu hep sahnededir. Kavuklu her karmaşık olayın içinde vardır. Bildiğini bilmemeyi, gördüğünü görmemeyi oynar. Herkesi uğraştırıp ilgilerini çekip oyunun gelişmesini sağlar. Çelebi: Mal mülk sahibi, mirasyedi, zampara bir kişiyi temsil eder. Zenne: Sevgili, eş, hayat kadını gibi rolleri oynayan erkek oyunculardır. Kavuklu'nun veya Pişekar'ın karısı, kızı, tanıdığı rollerinde oynadıkları gibi oyunun diğer kişileriyle de ya sevda ya da alacak verecek ilişkileri vardır. Cüce veya Kambur: Oyunun başında Kavuklu ile birlikte meydana çıkar. Onun ardından yürüyen "Kavuklu arkası" diye de adlandırılan bedensel veya zihinsel engelli kişidir. Örnek Metin 14: Ortaoyunu – Tiyatro KÂĞITHÂNE SAFÂSI GİRİŞ (Zurna Pişekâr havası çalar. Pişekâr gelir, iki eliyle dört tarafındaki hâzırûnu selâmlar.) PİŞEKÂR - Efendim, safâ geldiniz. (Zurnacı'ya hitâben) - Ammâ benim pehlivanım! ZURNACI - Buyurun üstadım!

213


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

PİŞEKÂR - Bu da hesap değil. ZURNACI - Nedir hesabın? PİŞEKÂR - Oğlum, borcunu ver kasabın. - "Kâğıthane Safâsı" oyununun taklidini aldım, çal da oyunumuz başlasın; teşrif buyuran zevât-i kiram zevk-yâb olsunlar. (Bir kenara çekilir oturur) ORTAOYUNU (SÖYLEYİŞ) (Zurna Kavuklu havası çalar. Kavuklu, arkasında bir Kambur ile meydana gelir, zurna duruncaya kadar devir yapar. Pişekâr, Kavuklu'nun güzergâhına gelerek onların devrini seyr eder.) KAVUKLU - (Ardına dönerek) Haa! Almışsın. KAMBUR - Neyi almışım? KAVUKLU - Neyi al dediler evden sana, sersem! KAMBUR - Haa! " - ��ok yoruldunsa dur da nefes al." dediler. Onu mu soruyorsun? KAVUKLU - Hay abdal hay! (Yürür) Onu tembih etmeğe ne hâcet, oğlum. Onu sen kendi kendine yaparsın. Ulan, sana «- Zembili al.» demediler mi? KAMBUR - Haa! Sahi, annem öyle dediydi. Aldım mı acaba? KAVUKLU - (Ardına dönerek) Ulan, benimle eğleniyor musun, eşek herif? Sırtındaki ne? - (Bir eliyle sırtını yoklayarak) Haa! Ulan, sahiden almışım. PİŞEKÂR - (Birdenbire) Aman da maşallah! Hak nazardan saklasın! O ne endam, o ne letâfet, o ne çedik pabuç... Doğrusu görenler 214


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

gıptaya düşecekler. Yakışıklı ve zarif. Peh peh peh peh! KAVUKLU - (Birdenbire irkilerek) Ulan, İsmail, bunu sen her vakit yapıyorsun. İnsan dalgın dalgın yürürken, birdenbire bağırarak insanı ürkütüyorsun. Doğrusu, şu yaptığın... PİŞEKÂR - Aman, birader, insanlar ürkmez. «Ürkme» tabiri hayvanlara kullanılır. Sen birdenbire irkildin. KAVUKLU - Silkindim, milkindim, her ne hal ise. Adam gibi insanı karşılasan da adamı korkutmasan olmaz mi, be yahu? PİŞEKÂR - Efendim senin bu lâtif lebessümün insanı hayrete bırakıyor, artık başka şeyler de düşünemiyor. Hele o binişin insanın ağzının suyunu akıtıyor. KAVUKLU - Tabiî. Sade senin değil ananın da ağzının suyu akardı. Birader, sen ne söylüyorsun! PİŞEKÂR - Canım, efendim, bir kere gözden nihân oldun mu idi, aylarca kaybolur, hepimizi meraka düşürürdün. Yine öyle oldu da, seni görünce sevindim ne söyleyeceğimi şaşırdım. Arkandaki mahdum mu? KAVUKLU - İsmail, eğleniyor musun? PİŞEKÂR - Aman, birader, neden eğlendiğime hükm ettin? KAVUKLU - Ulan, sen beni görmeyeli haydi haydi iki ay, bilemedin üç ay olsun. Üç ayda benim bu kadar çocuğum olur mu? PİŞEKÂR - Canım, öyle deme, insan hali bu. Bir de bakarsın... KAVUKLU - Bakar sensin. PİŞEKÂR - Canım, sözümü ne kesiyorsun? Ne bileyim? Seni kaybettiğimiz müddet zarfında bir evlât sahibi olamaz mısın? 215


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

KAVUKLU - Ulan, üç ayda bu kadar evlât olur mu? PİŞEKÂR - Peki, o halde kim o öyle? KAVUKLU - O, bizim komşulardan birinin evlâtlığı. Benim çarşıya çıkacağımı anlayınca, yaşlı kadın öteberi almasını beceremiyor, yalvardı, kendine lâzım birkaç şeyi «- Alıver.» dedi. İşte bu çocuk da onun, anladın mı? PİŞEKÂR - Haa! Anladım: yanaşma. ...........

e)

Karagöz

Karagöz oyunu baş oyuncularından Karagöz'ün adıyla anılan bir gölge oyunudur. Oyunun diğer başoyuncusunun adı da Hacivat'tır. Bu oyun deriden kesilmiş bir takım insan, hayvan, bitki ve eşya biçimlerinin arkadan ışık verilerek beyaz perdeye gölgelerinin yansıtılması ile oynatılır. Doğu ülkelerine özgü bir sanat olduğu görüşü oldukça yaygındır. Gölge oyununun Türk toplumunda ne zaman kullanılmaya başlandığı tam olarak belli değildir. Ancak en yaygın olan görüş: "Gölge oyunu"nun Çinlilerden Moğollara onlardan da Türklere geçtiğidir. Türk gölge oyununun vazgeçilmez iki kahramanı olan Karagöz ile Hacivat'ın da 14. yy.'de Bursa'da yaşadıkları görüşü eldeki verilere dayanarak öne sürülebilir. "Hayal-i Zıl" oyunu olarak ortaya çıkarılan Karagöz oyununun kurucusu ise Şeyh Küşteri kabul edilmektedir. Karagöz oyununun üç temel niteliğinden söz edilebilir: 1. Güldürücü olması,

216


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

2. Siyasal ve toplumsal taşlamalar yapması, 3. Açık-saçık konuşmalara yer vermesi.

(1)

Oynatılışı

Yatay ve perdeye dik açı yapan çubuklarla beyaz perde gerisinde oynatılır. Geriden verilen ışıkla görüntülerin (tasvirlerin) gölgeleri perdeye yansıtılmış olur. Görüntüler tek yönlü hareket ederler, geri dönemezler. Karagöz oynatıcısı hem görüntüleri hareket ettirir hem de her oyun kişisinin özelliğine göre sesini değiştirerek her birini ayrı ayrı konuşturur. Karagözcünün tef çalan, görüntüleri sıraya koyan, perdeyi hazırlayan bir yardımcısı vardır. Oyunun tasvir denilen görüntüleri de deve, dana, manda vb. sığır derisinden yapılır.

(2)

Bölümleri

Karagöz oyunları dört bölümden oluşur. Bunlar mukaddime(giriş), muhavere(söyleşme) fasıl(oyun) ve bitiştir.

(a)

Mukaddime (Giriş)

Bu bölümde müzik başlar ve perdeye bir göstermelik konulur. Konulan göstermelik, oyunun konusuyla ilgili olabileceği gibi ilgisiz de olabilir. Göstermeliklerin işlevi izleyiciyi oyunun havasına sokmak ve merak uyandırmaktır. Önce perdeye Hacivat gelir ve bir semai okuyup ardından perde gazeline geçer. Daha sonra perdenin diğer yanından Karagöz gelir. İkisi dövüşürler. Hacivat kaçar Karagöz yere uzanır.

217


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(b)

Muhavere (Söyleşme)

Bu kısımda konuşmalar genellikle Karagöz ve Hacivat arasında geçer. Bu bölüm salt söz oyunlarına dayanır ve bir olay anlatılmaz. Bu bölümün işlevi Hacivat'la Karagöz'ün birbirlerine zıt olan kişiliklerini sergilemektir. Söyleşme bölümleri genellikle bir sonraki oyun (fasıl) bölümünden bağımsızdır.

(c)

Fasıl (Oyun)

Oyun bölümünde Hacivat'la Karagöz'den başka oyunun çeşitli kişileri de konu kapsamında ve olaylar dizisinde perdeye yansıtılırlar. Yeni oyun kişileri kendi konuşma ve giysi özelliklerini yansıtırlar. Karagözcüler, oyunun ana temasına bağlı kalmakla birlikte küçük değişiklikler de yaparlar. Örneğin perdeye çıkardıkları taklitlerin sayısını azaltıp çoğaltabilirler. Giriş sıralarını değiştirebilirler.

(d)

Bitiş

Oyun bölümünden sonra kısa bir bitiriş vardır. Hacivat'la Karagöz oyun bölümünde giysi değiştirdilerse yeniden kendi klasik giysilerini giyerek perdeye gelirler. Bu bölümde Karagöz, Hacivat'ı yine döver. Bunun üzerine Hacivat: - Yıktın perdeyi eyledin viran, varayım sahibine haber vereyim heman, diyerek çıkar. Karagöz de: - Her ne kadar sürc-i lisan ettikse af ola. Kalın sağlıcakla, diyerek bir sonraki oyunun adını ve yerini belirterek gösteriyi sona erdirir. Örnek Metin 15: Karagöz – Tiyatro ÖYLE Mİ DERLER? 218


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

HACİVAT - Akşam şerifler hayır olsun! KARAGÖZ - Bugün gidemem. HACİVAT - Nereye? KARAGÖZ - Bahşiş dağılan yere. HACİVAT - Ulan, ben sana bahşiş dedim mi? KARAGÖZ - Ben de sana hediye dedim mi (Diye Hacivat'a vurur.) HACİVAT - Safâ geldin. KARAGÖZ - Evde unuttum. HACİVAT - Neyi? KARAGÖZ - Sopayı. HACİVAT - Ulan, ben sana sopa dedim mi? (Der, Karagöz'e vurur.) KARAGÖZ - Ben de sana çelik çomak dedim mi? (Der, Hacivat'a vurur.) HACİVAT - Aman efendim, her ne hal ise!... Başıma bir fes almıştım da, gelirken yorgunluk almak üzere Karagöz'üme uğrayım demiştim. KARAGÖZ - Ne yapayım fes aldıysan? HACİVAT - Ulan, öyle mi derler? KARAGÖZ - Ya nasıl derler? HACİVAT - Ulan, «Güle güle başında paralansın!» demek yok mu? KARAGÖZ - Güle güle başında paralansın! HACİVAT - Haa, aferim, işte öyle demeli yaa!... - derken, efendim, onun üzerine evde odun bitmiş, «- Biraz odun al.» dediler, Odunkapısı'na gidip beş on çeki odun aldım. 219


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

KARAGÖZ - Güle güle başında paralansın! HACİVAT - Ulan, sus! Bu fes değil, odun aldım, odun. KARAGÖZ - Güle güle başında paralansın! HACİVAT - Ulan, başım gözüm yarılır. KARAGÖZ - Güle güle başında paralansın! HACİVAT - Ulan, öyle demezler. KARAGÖZ - Ne bileyim, sen öğrettin. HACİVAT - Ulan, o fese göreydi. KARAGÖZ - Ey, ne deyim? HACİVAT - «Güle güle yak , otur da külüne bak!» demek yok mu? KARAGÖZ - Yok yok, var mı? Güle güle yak, otur da külüne bak! HACİVAT - Haa, aferim, işte şöyle söyle! KARAGÖZ - Güle güle yak , otur da külüne bak! HACİVAT - Derken efendim, geçen günkü yağmur, malûm ya, evin kiremitleri filân kırılmış, bütün yağmur evin içine akmış; bari bir iki dülger çağırayım da hem kiremitleri, hem de yıkık bazı yerlerini yaptırayım, dedim; evi bi güzelce tamir ettirdim. KARAGÖZ - Güle güle yak , otur da külüne bak! HACİVAT - Ulan, bu ev! Yeni tamir ettirdim daha. KARAGÖZ - Güle güle yak , otur da külüne bak! HACİVAT - Ulan, yazık değil mi? KARAGÖZ - Güle güle yak , otur da külüne bak!

220


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

HACİVAT - Öyle denmez. KARAGÖZ - Ya ne denir? HACİVAT - Ulan, «Oh oh, maşallah, pek memnun oldum! Güle güle oturunuz, içinde hiç eksik olmayınız!» demek istemez mi? KARAGÖZ - İs... is... ister... şey... Oh oh, maşallah, pek memnun oldum! güle güle oturunuz, içinde hiç eksik olmayınız! HACİVAT - Sonra, bilâder, borçlunun biri, «Hacivat zenginleşmiş, evi yaptırıyor» deyip para almağa gelir; benim de param bitmiş olduğundan, borçluyla boğaz boğaza kavga ederiz; sonra da dâva edip bizi hapse atarlar. KARAGÖZ - Oh, oh, maşallah, pek memnum oldum! Güle güle oturunuz, içinde hiç eksik olmayınız! HACİVAT - Aman bilâder, hapisteyim hapiste! KARAGÖZ - Oh, oh, maşallah, pek memnum oldum! Güle güle oturunuz, içinde hiç eksik olmayınız! ............

(3)

Kişileri

Karagöz: Okumamış bir halk adamıdır. Öğrenim görmüş kişilerin sözlerini anlamaz görünür , o sözlerin yerine başka şeyler uydurur. Hep neşeli ve dalgacı bir tiptir. Başı çoğu zaman belaya girer ama sonra paçayı kurtarır. Açık sözlü ve patavatsızdır. Hacivat: Karagözün tam tersi bir tiptir. Öğrenim görmüştür. Her çeşit konudan az- çok anlar. Her zaman kişisel çıkarlarını göz önünde bulundurur.

221


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Çelebi: Kimi oyunlarda malı mülkü olan , zengin bir adam ya da miraz yedi ,kimi oyunlarda da kadınların sırtından geçinen bir jigolo ve genellikle keyif düşkünü bir zamparadır. Çoklukla adı '' Hoppa Bey '' , '' Razak-ı Zade '', '' Kınap Zade'' vb. Onun bu zade'liği Karagöz ' ün soylulukla alay etmesine yol açar. Zenne: Karagöz oyununda ki bütün kadınlara genellikle zenne denir. Bunların çoğu ; hafif, meşreb, fettan, kimisi dost tutan, eve adam alan yosma, kimisi cinsel sapık olarak gösterilmiştir. Tiryaki: Afyon yutup pineklemekle ömür geçiren, konuşmaların en tempolu noktalarında başı önüne düşüp uyuklamaya başlayan '' Tiryaki '' nin adı, çoklukla '' Nokta Çelebi '' dir. Aynı zamanda hem sarhoş hem de esrarkeştir. Beberuhi: Hemen bütün oyunlarda '' Altı Kolaç '' lakabıyla anılan beberuhi ; cüce , ağzı kalabalık , yaygaracı, boyu ile uygun düşmeyen , tafra satıcı bir çeşit mahalle aptalıdır. Tuzsuz Deli Bekir: Bir elinde kama, bir elinde şarap şişesi ile perdeye gelen, nara atan, anasını, babasını ve dokuz yüz doksan dokuz kişiyi öldürmekle övünen , öldürme işinde elinin hafif olduğunu belirten, başını kestirmek istemeyen ve kendisi gibi yiğit bir kişiden çürük bir başı esirgeyen Karagöz'e şaşan Tuzsuz, perdede ki kişileri zorbacılığıyla ürkütür; dolantı karmaşık bir hal aldığı sırada ortaya çıkıp meseleyi çözerek oyunu sona erdirir. Laz: Tanıtıcı dansı horon'dur. Elinde çoğu kez kemence bulunur. Ağzı kalabalıktır, çok ça­buk konuşur, yerinde duramaz, çabuk öfkelenip

222


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

çabuk yatışır. Ya gemicidir, gemisiyle fındık taşır ya da kalaycı, hallaç, tütüncüdür. Adı Hemşinli Hayreddin ya da Çopur Memiş'tir. 14

2.

Batı Tiyatrosu

a)

Trajedi

Yaşamın acıklı yönlerini, kendine özgü kurallarla, sahnede yansıtmak; ahlak, erdem örneği göstermek için yazılmış manzum (şiir şeklinde olan) tiyatro eserine“trajedi (tragedya)” denir.15

Temel Özellikleri

 Amaç seyirciye erdemli davranışları yücelterek ahlak dersi vermektir. Bu amaçtan asla taviz verilmez.

 Konularını tarihten ve mitolojiden alır. 17. yüzyıla kadar yazılan trajedilerde konular Yunan ve Latin mitolojisinden alınmıştır. 17. yüzyıldan sonra Latin, İspanyol ve Osmanlı tarihinden de konular alınmış ve bu yüzyıldan sonra artık klasik tragedya yazılmamıştır.

 Kahramanları konuya bağlı olarak krallar, kraliçeler, saray eşrafı gibi soylu kimseler veya mitolojideki tanrılar, tanrıçalar ve yarı tanrılardır. Trajedide sıradan insanlara, insan müsveddesi olarak

nitelenen

basit

kişilere

yer

verilmez.

Tarihsel

kahramanlar trajedilerde karşımıza çıkabilir.

14

Hüsmen Ağa , Türk, Bolulu, Kayserili , Kürt , Arnavut, Acem, Ak Arap, Zenci Arap , Yahudi , Ermeni,

Frenk, Rum ' da Karagöz Gölge Oyunu'nun diğer kişileridir. 15

Trajedinin kurucusu Yunanlı Thespis (Kaynaklarda “Tepsis” olarak da geçer.

223


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

 Üslubu sanatlıdır, işlenmiş, kusursuz ve seçkin bir dil kullanılır, ağır bir anlatımı vardır. Bu nedenle trajedilerde kaba sayılan sözlere, küfürlü ifadelere, argolara hiç rastlanmaz.

 Manzum olarak (şiir şeklinde) yazılır.  Kavga, vurma, yaralama, öldürme, intihar gibi seyircinin kötü olarak göreceği, kaba bulacağı çirkin olaylar sahnede seyircinin gözü önünde canlandırılmaz. Oyunun içinde bu tür bölümler varsa bu bölümler sahne arkasından gelen yani kulisten gelen konuşmalarla canlandırılır. Seyirci ne olduğunu seslerden anlar ancak kötü sayılan olayı görmez.

 Beş perdeden oluşur. Bir oyunun her bir bölümüne perde denir. Eser ara vermeden oynanır. Koro, perde görevi görür. Bölümler arasındaki geçiş, koronun araya girmesiyle sağlanır.

 Birbiri arkasından sürüp giden “diyalog” ve “koro” bölümlerinden oluşur.

Eserin

dramatik

bölümlerini

diyaloglar

oluşturur.

Korolar ise şarkı ve dansla söylenen lirik bölümlerdir. Koro, kentin

yaşlılarından

ya

da

kadınlardan

oluşur.

Diyalog

bölümündeki kişiler nasıl soluysa veya doğaüstü niteliklere sahipse korodakiler de iyilik, kötülük, ahlak, din gibi konularda halkın görüşlerini yansıtan kimselerdir.

 Üç birlik kuralına uyulur. Trajedide olayın bir günlük zaman dilimi içinde geçmesi ilkesi nedeniyle oyun yazarları sahnede canlandırılacak bölümü genellikle olayın sonundan seçerler. Olayın başlangıç bölümü ise sahnede bulunan koro tarafından toplu olarak şiir şeklinde söylenir.16

16

Eski Yunan’da: Aiskhylos (Ayklos, MÖ. 6. yüzyıl) Euripides (Öripides, MÖ. 5. yüzyıl) Sophokles

(Sofokles, MÖ. 5. yüzyıl) Ennius (Enius, M.Ö. 3. yüzyıl) Klasik Fransız Edebiyatında: Coreille (Korneyl, M.S. 17. yüzyıl) ve Racine (Rasin, M.S. 17. yüzyıl)’dir.

224


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnek Metin 16: Trajedi – Tiyatro HELENE

Paris’in Isparta’dan kaçırdığı Helene, asıl Helene olmayıp Zeus’un karısı kıskanç Heran’ın esirden meydana getirdiği canlı bir gölge, bir ikinci Helene’dir. Yunanlılar (Akhalılar) işte bu hayalin peşinde Troyayı sarmış, on yıl savaşmışlardır. Helene’ye tıpatıp benzeyen bu gölgesi Paris ile Troya’ya kaçarken tanrıların habercisi ve Hera’nın sadık adamı Hermes, asıl Helene’i alıp Mısır’a götürmüş, kral Theoklymenos (Teoklimenos)’a emanet etmişlerdir. Helene, Mısır’da kendini

kurtarmaya

geleceğini

umduğu

kocası

Menelaos’u

beklemektedir. Nitekim Troya’dan kurtardığı öteki (gölge) Helene’in göklere uçtuğunu gören ve asıl karısının Mısır’da bulunduğunu öğrenen Menelaos, Hera’nın korumaları ile oraya gider. Karısını alarak Isparta’ ya dönmek emelindedir. Ama Mısır kralı Theokiymenos, Helene’in kocası Menelos’u öldürterek dünyanın en güzel kadını ile evlenmek arzusundadır. Helene ile Menelaos, çeşitli oyunlarla onun tuzağından kurtulur, gemi ile kaçarlar. Kral buna çok öfkelenir ama tanrıların

iradesine

boyun eğerek onları

kovalamaktan vazgeçer.

EURİPİDES

225


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

b)

Komedi

İnsanları güldürerek, eğlendirerek düşündürmeyi ve eğitmeyi amaçlayan tiyatro türüne “komedi (komedya)” denir. Komedya bireysel ve toplumsal aksaklıkları sergilerken güldürmeyi ve düşündürmeyi amaçlar.

(1)

Temel Özellikleri

 Amacı seyirciyi güldürme yoluyla düşündürme ve doğru yola yöneltmedir.

 Konusunu günlük hayattan, sosyal olaylardan, sıradan insanların birbirleriyle olan ilişkilerinden alır.

 Kahramanları konuya bağlı olarak sıradan insanlar toplumun alt tabakasında bulunan eğitimsiz veya sonradan görme olarak nitelenebilecek kişilerdir. Komedide soylu kişilere, mitolojik kahramanlara yer verilmez.

 Üslubu özenli değildir, üslupta kusursuzluk aranmaz. Halk arasında kullanılan, herkesin anlayabileceği bir dil kullanılır. Bu nedenle komedilerde kaba sayılan sözlere, şakalara, argolara hatta küfürlü ifadelere rastlanabilir.

 Manzum olarak (şiir şeklinde) yazılır. Ancak 17. yüzyıldan itibaren bazı komediler nesirle (düzyazı şeklinde) yazılmaya başlanmıştır.

 Vurma, yaralama, kan akıtma, öldürme, intihar gibi çirkin olaylar sahnede seyircinin gözü önünde canlandırılır.

 Beş perdelik oyunlardır. Ancak birbiri arkasından sürüp giden “diyalog” ve “koro” bölümlerinden oluşur. Eser ara vermeden oynanır, perde arası yoktur.

 Üç birlik kuralına uyulur. Üç birlik kuralının yer, zaman ve olay birliği

olduğunu

trajediyi

anlatırken

söylemiştik.

Ancak

komedilerde daha sonları üç birlik kuralından vazgeçilmiştir. 226


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Klasik komedinin bu katı kuralı günümüzde modern tiyatrolarda uygulanmamaktadır. Komedideki bu değişim, Rönesans’tan beri devam etmektedir.17

(2)

Komedi Türleri

(a)

Karakter Komedisi:

İnsan

karakterinin

gülünç

ve

eksik

yönlerini,

toplumun

değer

yargılarıyla çatışan aksak ve zayıf yanlarını anlatan komedilere “karakter komedyası” denir. Moliere’in “Cimri”, Shakespeare’in “Venedik Taciri” adlı eserleri karakter komedisine örnek olarak gösterilebilir.

(b)

Töre Komedisi:

Toplumun gelenek ve göreneklerinden kaynaklanan gülünçlükleri anlatan komedilere “töre komedyası” denir. Moliere’in “Gülünç Kibarlar”, “Bilgiç Kadınlar” Beamarchais’in “Sevil Berberi”, “Figaro’nun Düğünü”; Gogol’un “Müfettiş”; Şinasi’nin “Şair Evlenmesi” adlı eserleri töre komedisine örnek olarak gösterilebilir.

(c)

Entrika Komedisi:

Olayların, seyircilerin merakını kamçılayacak, onları şaşırtıp güldürecek biçimde anlatıldığı komedilere “entrika komedyası” denir. Entrika komedilerine

“vodvil”

de

denmektedir.

Bu

türde

temel

amaç

güldürmektir. Eleştirel bir yaklaşım ya da düşündürme söz konusu değildir.

17

Moliere’in

“Scapin’in

Dolapları”,

“Zoraki

Hekim”;

Eski Yunan’da: Aristophanes (Aristofanes, MÖ. 5. yüzyıl) Menandros (MÖ. 4. yüzyıl) Terentius (MÖ.

3. yüzyıl) Latin Tiyatrosunda: Plautus (Platus, MÖ. 3. yüzyıl) Klasik Fransız Edebiyatında: Moliere (Molyer, M.S. 17. yüzyıl)

227


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Shakespeare’in “Yanlışlıklar Komedisi” adlı eserleri entrika komedisine örnek gösterilebilir. Örnek Metin 17: Komedi – Tiyatro KİBARLIK BUDALASI Mösyö Jourdain (Jurden), zengin ve cahil bir ku-mas tüccarıdır. Zamanla

böyle

basit

adamlarda

sık

rastlanan

bir

kibarlık

hastalığına tutulur. Asil olma hevesine kapılmıştır. Asillerin yaşayışlarını öğrenmek için

müzik, dans,

eskrim ve

felsefe

öğretmenleri tutmuştur. Mösyö Jourdain bu arada bir markize âşık olmuştur. Öte yandan, Jourdain, kızi Lucille (Lusil)’i seven ve onunla evlenmek isteyen Cleonte (Kont)’u asil olmadığı için reddeder. Cleonte, Türk padişahının kılığına girer. Mösyö Jourdain’i asilzadelik makamına yükseltmeyi vaad ederek kızı ile evlenmeleri için izin vermeye razı eder. Jourdain de Türk asilzadesi diye tanıdığı bu gence kızını verir. MOLİERE

c)

Dram

Hem komik hem de acıklı olayları günlük hayatta olduğu gibi iç içe anlatan tiyatro türüne “dram” denir. Dram, trajedinin sıkı kurallarını yıkmak amacıyla trajediye bir tepki olarak ortaya çıkmıştır.

Temel Özellikleri

 Dram türü, komedi ve trajedinin karma şekli gibidir.  Konusunu günlük hayattan veya tarihin herhangi bir döneminden alır. Klasik trajedi ve komedideki Eski Yunan mitolojisine yönelik

228


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

değerler yerine ulusal değerlere yönelme görülür. Konular daha çok Orta Çağ Avrupa’sından alınmıştır.

 Hem acıklı hem de komik olaylar aynı oyun içinde bulunur.  Kahramanlar hem soylu kişilerden hem sıradan insanlar arasından seçilir.

 Şiir ve düzyazı karışık şekilde bulunur.  Her türlü olay seyircinin gözü önünde canlandırılır.  Perde sayısı yazarın isteğine göre değişir.  Yalın, anlaşılır ve halkın konuştuğu dil kullanılır.  Üç birlik kuralına uyma zorunluluğu yoktur. Dramı, trajedi ve komediden ayıran önemli bir özelliktir bu.18 Örnek Metin 18: Dram – Tiyatro HAMLET Hamlet, Danimarka prensidir. Amcası Claidius (Kladyus) ile annesi Gertrude (Gertrut), işbirliği yaparak babasını öldürmüşler, sonra da evlenerek tahta sahip olmuşlardır. Hamlet, bu cinayeti öğrenince öç almaya karar verir. Amacını belli etmemek için deli numarası yapar. Saray Başkanı Polenius (Polonyus)’u, kral sanarak yanlışlıkla öldürür. Hamlet’in gerçekten deli olmadığından ve aslında kendisini öldürmeye

çalıştığından

şüphelenen

kral,

Hamlet’i

göreve

gönderiyormuş gibi görünerek öldürtmek amacıyla İngiltere’ye yollar.

Hamlet,

durumu

yolda

öğrenerek

kaçar,

yeniden

Danimarka’ya döner. Polonius’un kızı ve Hamlet’in nişanlısı olan Ophelia (Ofelya), babasının ölümü ve nişanlısının onu terk etmesi

18

İngiliz Edebiyatı: William Shakespeare (1564–1616), İspanyol Edebiyatı: Lope de Vega (1562–1635):

Alman Edebiyatı: Herder (1744–1803), Schiller (1759 – 1805) Goethe (1749–1832), Fransız Edebiyatı: Victor Hugo (1802–1885)

229


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

üzerine çıldırır, kendini ırmağa atarak intihar eder. Poloniusun oğlu Laertes (Lartes), babasının öcünü almak için Danimarka’ya gelir, bir kılıç yarışmasında ucu zehirli bir kılıçla Hamlet’i yaralayıp öldürmek üzere kralla anlaşır. Yarışma sırasında dediğini yaparsa da oyunun kızıştığı sırada kılıçların değişmesi nedeniyle Hamlet, Laertes’i yaralar. Kraliçe Getrude, hamlet için hazırlanmış olan zehirli şarabı yanlışlıkla içerek ölür. Zehirli kılıçla yaralandığı için öleceğini anlayan Laertes, ger-çekleri Hamlet’e açıklar. Hamlet, zehirli şarabın annesinden artan kısmını krala zorla içirir. Böylece başlıca kahramanlar ölür. William SHAKESPEARE

İ.

ŞİİR

Duygu, hayal ve düşüncelerin bir düzene bağlı olarak, çekici bir dil ve ahenkli mısralar içinde aktarılmasına şiir denir. Şiir, bir ana duygu etrafında örgülenir. Diğer türler gibi şiir de bir plana sahiptir. Ancak her ölçülü ve kafiyeli metin, şiir değildir. Şiirde “duygu’ temel unsurdur ama duygunun dışında “düşünce” ve “hayal” de vardır. Şiirde “sanat” öğesi ağır basar. Bu bakımdan şiirde sözcük seçimi öne çıkar. Aslında şiir, sözcüklerin ahenk oluşturacak şekilde bir araya getirilmesinden oluşur. Şiir yazana şair denir. Halk şiiri yazan ve bunu çalıp söyleyene de ozan denir. Günümüzde ise şair yerine ozan sözü de kullanılmaktadır. Her şiirin bir başlığı vardır. Başlığın, şiirde anlatılanlarla uyumla olması gerekir. Şiirde her bir satıra dize (mısra) denir. Şiiri yazarken her dizenin başındaki harf büyük harfle yazılır. Dört dizelik kümelere kıta (dörtlük) denir. İki dizeden oluşan kümelere de beyit adı verilir.

230


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnek Metin 19: Şiir

İSTİKLÂL MARŞI -Kahraman OrdumuzaKorkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak. O benim milletimin yıldızıdır parlayacak! O benimdir, o benim milletimindir ancak! Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilal! Kahraman ırkıma bir gül... ne bu şiddet, bu celâl? Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helal. Hakkıdır, Hakk'a tapan milletimin istiklal. Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım; Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım! Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım. Yırtarım dağları, enginlere sığmam, taşarım. Garbın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar. Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var. Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir imânı boğar, 'Medeniyet! ' dediğin tek dişi kalmış canavar? Arkadaş, yurduma alçakları uğratma sakın; Siper et gövdeni, dursun bu hayâsızca akın. Doğacaktır sana va'dettiği günler Hakk'ın, Kim bilir, belki yarın, belki yarından da yakın.

231


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Bastığın yerleri 'toprak' diyerek geçme, tanı! Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı. Sen şehid oğlusun, incitme, yazıktır, atanı. Verme, dünyâları alsan da bu cennet vatanı. Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda? Şühedâ fışkıracak toprağı sıksan, şühedâ! Cânı, cânânı, bütün varımı alsın da Hudâ, Etmesin tek vatanımdan beni dünyâda cüdâ. Rûhumun senden İlahî, şudur ancak emeli: Değmesin ma' bedimin göğsüne nâ-mahrem eli! Bu ezanlar-ki şehâdetleri dinin temeliEbedî yurdumun üstünde benim inlemeli. O zaman vecd ile bin secde eder -varsa- taşım. Her cerîhamdan, İlâhî, boşanıp kanlı yaşım; Fışkırır rûh-ı mücerred gibi yerden na'şım; O zaman yükselerek arşa değer belki başım! Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilâl! Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helâl. Ebediyyen sana yok, ırkıma yok izmihlâl; Hakkıdır, hür yaşamış, bayrağımın hürriyet, Hakkıdır, Hakk'a tapan milletimin istiklâl! Mehmet Âkif ERSOY

232


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

1.

Şiirde Ahenk Unsurları

a)

Ölçü

(1)

Hece Ölçüsü

Her ölçü bağlı bulunduğu dilin yapısından doğar. Bu nedenle Türk dilinin doğal ölçüsü, hece ölçüsüdür. Hece ölçüsü, dizelerdeki sözcüklerin hece sayısının belli bir düzene bağlı olarak eşitliği temeline dayanır. Şiirin bütün dizelerindeki hece sayısının eşit olması gerekir. Hece sayısının eşitliği, o dizenin ölçüsünü, kalıbını gösterir. Yedi heceli bir dizenin kalıbı, yedili; on bir heceli bir dizenin kalıbı on birli diye anılır. Hecelerin uzun veya kısa, kapalı ya da açık oluşuna dayanan hecelerin belli bir düzene göre sıralanarak ahengin sağlandığı nazım ölçüsüne aruz ölçüsü denir.

(2)

Aruz Ölçüsü

Türk edebiyatında aruzun kullanıldığı ilk örnek 11. yüzyılda Yusuf Has Hacip tarafından yazılan Kutadgu Bilig’tir. Modern Türk şiirinde Tevfik Fikret, Yahya Kemal, Ahmet Haşim ve Mehmet Âkif aruzu başarıyla kullanmışlardır. Aruz vezninde kullanılan ulamalara vasi, vezin gereği kısa hecenin uzun gibi okunmasına imale, uzun hecenin kısa gibi okunmasına zihaf, uzun hecenin olduğundan daha uzun (bir buçuk hece) okunmasına med denir. Aruz vezni bulunurken ünsüzle biten (kapalı) heceler çizgiyle, ünlüyle biten (açık) heceler noktayla gösterilir.

233


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(3)

Serbest Ölçü

Hece, aruz gibi herhangi bir ölçüye bağlı kalınmayan ölçüdür. Hecelerin açık veya kapalı olmasına ya da sayılarına bakmaksızın şairin tamamen kendi üslubuna göre yazmasıdır. Serbest ölçü, Türk şiirinde 1940’lardan sonra Orhan Veli Kanık ile yaygınlaşmaya başlamıştır.

b)

Uyak (Kafiye)

Dizelerin sonundaki yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ve görevleri farklı kelimelerin, eklerin benzerliğine kafiye (uyak) denir. Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol Bu dizelerdeki “yol” ve “kol” sözcüklerinde “-ol” sesleri benzerdir. Dize sonundaki bu iki ses benzerliği kafiyeyi oluşturmuştur.

(1)

Yarım Uyak (Kafiye)

Dize sonlarında bulunan sözcüklerdeki tek ses benzerliğine yarım uyak denir. Ve deniz aynı deniz O gülüşten eser yok yalnız Yukarıdaki dizelerde bulunan “deniz” ve “yalnız” sözcüklerindeki ortak ses “-z” dir. Dize sonundaki bu bir ses benzerliği yarım kafiyeyi oluşturur. Ben çektiğim kimler çeker Gözlerim kanlı yaş döker Yukarıdaki dizelerde bulunan “çeker” ve “döker” sözcüklerinin sonundaki “-er” sesleri iki sözcükte de aynı görev ve anlamda kullanıldıkları için “redif“tir. “-er” sesi dışındaki ortak olan “-k” sesi ise “yarım uyak”tır. 234


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(2) Dize

Tam Kafiye Uyak (Kafiye) sonlarında

bulunan

sözcüklerdeki

iki

ses

benzerliğine tam

uyak denir. Söğüt giz fısıldar sayıklar meşe Ayık düş görür her bucak, her köşe

Yukarıdaki dizelerde “meşe” ve “köşe” sözcüklerinde iki ses benzerliği vardır: “-şe” Bu iki ses benzerliği tam kafiyeyi oluşturmuştur.

(3)

Zengin Uyak (Kafiye)

Dize sonlarında bulunan sözcüklerdeki üç veya daha fazla ses benzerliğine zengin uyak denir. Ne hoştur kırlarda yazın uyumak Bulutlar ufukta beyaz bir yumak Yukarıdaki dizelerde bulunan “uyumak” ve “yumak” sözcüklerinde “umak” dört ses benzerliği vardır. Bu da zengin kafiyeyi oluşturmuştur.

(4)

Cinaslı Uyak (Kafiye)

Dize sonlarında yazılışları aynı, anlamları farklı olan sözcükler cinaslı uyak oluşturur. Niçin kondun a bülbül Kapımdaki asmaya Ben yarimden vazgeçmem Götürseler asmaya 235


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Yukarıdaki dizelerde “asmaya” sözcüklerinin yazılışları aynı, ama anlamları farklıdır. İlk sözcük bitki çeşidi olan “asma”dan bahsediyorken diğer sözcük, idam anlamındaki “asmak” eyleminden bahsetmektedir. İşte yazılışça aynı, anlamca farklı bu sözcükler cinaslı kafiyeyi oluşturmaktadır. Madem çoban değilsin Arkandaki sürü ne Beni yârdan ayıran Sürüm sürüm sürüne Yukarıdaki dizelerde “sürü ne” ve “sürüne” yazılışları aynı, ama anlamları farklı sözcüklerdir. Bu yüzden bu sözcükler cinaslı kafiyeyi oluşturmaktadır.

c)

Redif

Dize sonlarındaki yazılışları, görevleri ve anlamları aynı olan ek, sözcük ya da sözcük gruplarına redif denir. Redif, sadece eklerden oluşmaz. Hem ek hem sözcükten, hatta sözcük gruplarından da oluşabilir. Açılmış çiçektir her gülen dudak Kılıfta tomurcuk zor gülen dudak

Bu dizelerde “gülen dudak” sözcükleri, İyi doğru sözler onda Şefkat dolu gözler onda Bu dizelerde ise “-ler” eki ve “onda” sözcükleri görevleri ve anlamları aynı olduğu için redifi oluşturmuştur.

236


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

d)

Uyak (Kafiye) Şemaları

Kafiye düzeni şiirin biçimsel bir özelliğidir. Kafiye düzeni (örgüsü), dizelerin sonlarına bakılarak çıkarılır. Kafiye örgüsünün, mısraların son seslerindeki düzene göre çeşitleri vardır.

(1)

Düz Uyak (Kafiye)

Bir dörtlükte bütün dizelerin ya da ilk üç dizenin veya birinci dizeyle ikinci, üçüncü dizeyle dördüncü dizenin kafiyeli oluşuna düz uyak denir, “aaaa”, “aaab”, “aabb” gibi. ……………a

|

……………a

|

……………a

……………a

|

……………a

|

……………a

……………a

|

……………a

|

……………b

……………a

|

……………b

|

……………b

Ayaklar, çeşit çeşit kunduralar içinde

(a)

Ayaklar, yarı çıplak, paçavralar içinde

(a)

Ayaklar, odalarda, bir çift yavru güvercin

(b)

Tutup avuca almak, okşayıp öpmek için

(b)

(2)

Çapraz Uyak (Kafiye)

Dörtlüğün birinci ve üçüncü dizeleri ile ikinci ve dördüncü dizelerinin kendi aralarında kafiyelenmesineçapraz uyak denir. ……………a ……………b ……………a ……………b

237


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Bir garip rüya rengiyle

(a)

Uyumuş gibi her şekil

(b)

Rüzgârda uçan tüy bile

(a)

Benim kadar hafif değil

(b)

(3)

Sarmal Uyak (Kafiye)

Dörtlüğün birinci ve dördüncü dizeleri ile ikinci ve üçüncü dizelerinin kendi arasında kafiyeli olmasınasarma kafiye denir. ……………a ……………b ……………b ……………a Her dakika biraz daha kırılan

(a)

Kalbim parçalanmış, yazık, içimde

(b)

Artık ızdırap yok, artık içimde

(b)

Çöreklenmeyecek her gün bir yılan

(a)

2.

Şiir Türleri

a)

Lirik (Duygusal) Şiir

İçten gelen heyecanları coşkulu bir dille anlatan duygusal şiirlere lirik şiir denir. Bu şiirlerde “sevgi, özlem, ayrılık” gibi konular işlenir. Nasıl acıkırsa susarsa insan Öyle sevdim bir memleket kızını Bir şey bu aşkın artırdı hızını Aramıza dağlar deryalar koyan 238


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Bu dörtlükte olduğu gibi lirik şiirde hayal, duygu ve coşkunluk birinci plandadır.

b)

Epik (Destansı) Şiir

Kahramanlık, yiğitlik, savaş konularını işleyen ya da tarihsel bir olayı coşkulu bir anlatımla işleyen şiirlere epik şiir denir. Bizdik o hücumun aşkıyla kanatlı Bizdik o sabah ilk atılan safta yüz atlı Uçtuk Mohaç ufkunda görünmek hevesiyle Canlandı o meşhur ova at kişnemesiyle Bu dörtlükte olduğu gibi epik şiirler, okuyanlarda vatan ve millet sevgisi oluşturur.

c)

Didaktik (Öğretici) Şiir

Belli bir düşünceyi kabul ettirmek veya belli bir konuda öğüt, bilgi vermek, ahlaki bir ders çıkarmak için yazılan öğretici şiirlere didaktik şiir denir. Piknik, gezi yaparken Çöp bırakma geride Çayırlarda yürürken Zarar verme çiçeğe Bu dörtlükte kişilerde çevre bilinci oluşturma amaçlanmıştır. Şair, şiir yolu ile okuyucusunu çevre konusunda bilinçlendirmeyi amaçlamıştır

d)

Pastoral Şiir (Doğa Şiiri)

Doğa güzelliklerini; orman, yayla, dağ, köy ve çoban yaşamını ve bu hayata duyulan özlemi ifade eden şiir türüne pastoral şiir denir. 239


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Gümüş bir dumanla kapandı her yer Yer ve gök bu akşam yayla dumanı Sürüler, çeşmeler, sarı çiçekler Beyaz kar, yeşil çam, yayla dumanı

Satirik Şiir (Yergi Şiiri)

e)

Toplum hayatındaki aksayan yönlerin, düzensizliklerin; insanların çeşitli konulardaki beceriksizliklerinin ve zayıflıklarının anlatıldığı yergi şiirlerine satirik şiir denir. Bu şiir türü, Halk edebiyatında “taşlama”; Divan edebiyatında “hicviye”; günümüz edebiyatında ise “yergi” adıyla bilinir. Cüzdanı görseler itin boynunda “Buyur baş sedire it ağa.” derler Eğer paran yoksa senin koynunda “Defol git şuradan kurbağa!” derler Bu dörtlükte insana değil de paraya önem verilmesi eleştirilmekte, toplumsal bir sorun dile getirilmektedir.

III.

FİKRÎ (DÜŞÜNCE AKTARAN/ÖĞRETİCİ) METİNLER

A.

DENEME

Bir yazarın herhangi bir konu üzerinde, özel görüş ve düşüncelerini iddiasız, kesin kurallara varmaksızın anlattığı yazılara deneme denir.  Denemede konu sınırlaması yoktur. Yazar, istediği konuyu ele alıp işleyebilir. 240


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

 Yazarın anlattıklarını kanıtlama kaygısı yoktur.  Yazar kendisiyle konuşuyor gibi bir anlatım kullanır. Daha doğrusu kendi içiyle yaptığı konuşmaları yazıya geçirir.  Anlatılanlar kesin bir sonuca bağlanmaz.  Denemede alabildiğine kişisellik ve kendine özgülük vardır.  Dünya edebiyatında Montaigne, Türk edebiyatında ise Nurullah Ataç bu türün en önemli temsilcisidir. Örnek Metin 20: Deneme YAŞAMAK VE ÇALIŞMAK Doğa bir ana gibi davranmış bize: İstemiş ki ihtiyaçlarımızı gidermek zevkli bir is de olsun üstelik: Aklımızın istediği şey, iştahımızın da aradığı şey olsun: Onun kurallarını bozmaya hakkımız yok. Caesar'ın ve İskender’in, en büyük isleri başarırken, doğal ve budan ötürü gerekli ve akla uygun zevkleri bol bol tattıklarını görünce, buna ruhu gevşemek demem; tersine, o zor isleri ve yorucu düşünceleri dinç bir yürekle günlük hayatın bir parçası haline sokmak,

ruhu

sağlamlaştırmaktır

derim.

Zevklerin

gündelik

zaferlerini olağanüstü is Saymışlarsa bilge adamlarmış. Biz pek şaşkın varlıklarız: Filanca hayatını issiz güçsüz geçirdi, deriz; bugün hiçbir şey yapmadım, deriz. -Bir şey yapmadım ne demek? Yasadınız ya! Bu sizin yalnız başlıca isiniz değil, en parlak, en onurlu isinizdir: Bana büyük isler çevirmek olanağını verselerdi, neler yapmaya gücüm olduğunu gösterirdim, deriz. Önce siz kendi hayatınızı düşünmeyi, çevirmeyi bildiniz mi? Bildinizse bütün islerin en büyüğünü görmek için büyük

241


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

fırsatlara ihtiyaç yoktur hangi mevkide olursa olsun, perde arkasında da, perde önünde de insan kendini gösterir. Bizim isimiz kitap doldurmak değil, ahlakımızı yapmaktır; savaşmak ülke kazanmak değil, yasayışımıza dirlik düzenlik getirmektir; En büyük en onurlu eserimiz doğru dürüst yasamaktır. Geri kalan her şey, basa geçmek, para yapmak, binalar kurmak, nihayet ufak tefek eklentiler, yollardır. Bir komutanın, az sonra hücum edecek olduğu bir kalenin eteğinde dostlarıyla tümüyle serbest ve rahatça, kaygısızca sohbete dalması, Brutus'un herkesin kendisine ve Roma'nın

özgürlüğüne

karsı

pusu

kurduğu

bir

sırada

gece

dolaşmalarından birkaç saat çalarak tam bir sessizlik içinde Polybius'u okuyup notlar yazması ne güzel bir şey! Düşündükçe içim açılır. Ancak küçük ruhlar islerin ağırlığı altında ezilir; onlardan sıyrılmayı, bir yerde durup yeniden başlamayı bilmezler. Michel De MONTAİGNE Denemeler

B.

MAKALE

Herhangi bir konuda bilgi vermek veya bir gerçeği savunmak için yazılan yazılara makale denir.  Makalenin temel öğesi fikirdir.  İnceleme ve araştırmaya dayanır.  Bir tezi savunmak, desteklemek amacı taşır.  Makalelerde bilimsel verilerden yararlanılır.  Gazete ve dergi yazısıdır.

242


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnek Metin 21: Makale AKILCIYDI, BİLİME İNANIRDI Gazeteci yazar Falih Rıfkı Atay anlatıyor: Bir gün, Türkiye Cumhuriyeti için nasıl bir arma bulmak gerektiğini tartışıyorduk. Arkadaşlardan biri, temel motif olarak “kurt”u önerdi. Atatürk sordu: — Ne kurdu? — Bozkurt. Ve uzun hikayesini anlattık. Gülümseyerek: — Masalları bırakınız, dedi. Her şeyin kaynağı insan zekâsıdır. Siz bana bir zekâ simgesi arayınız.” (...) Atatürk, bir konuşmasında kendisini anlatırken şöyle der: “Bizim akıl, mantık, zekâ ile hareket etmek belli özelliğimizdir. Bütün hayatımızı dolduranolaylar bu gerçeğin belgesidir.” Gerçekten de Atatürk’ün en belirgin özelliklerinden biri akılcı oluşu, aklın ürünü olan bilim ve tekniğe yakınlığı idi. Kurtuluş Savaşı biter bitmez bilgisizliğe, tutuculuğa, bağnazlığa, her türlü geriliğe karşı yeni bir savaş başlatmıştı: “Arkadaşlar! Bundan sonra pek önemli zaferlere kavuşacağız. Fakat bu zafer, süngü zaferleri değil, bilim ve teknik zaferleri olacaktır.” Daha 1922 yılında, Başkomutanlık Savaşından birkaç gün sonra İstanbul Darülfünunu (Üniversitesi) Edebiyat Fakültesi öğretim üyeleri, Atatürk'ün bilime, bilim adamlarına yakınlığını görmüş, ona “fahri müderrislik” (onur öğretim üyeliği) unvanını vermiştir. TBMM başkanı ve Başkomutan Gazi Mustafa Kemal, adı geçen 243


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

üniversiteye çektiği telgrafla teşekkür etmiş ve şöyle demiştir: “Güveniyorum ve inanıyorum ki ulusal bağımsızlığımızı bilimsel alanda fakülteniz tamamlayacaktır. Aranızda bulunmak, benim için bir kıvançtır.” Türk tarihini ve dilini inceletmek, aydınlatmak amacıyla Atatürk, Ankara’da “Dil ve Tarih - Coğrafya Fakültesi”ni açtırır. Açılış gününün (9 Ocak 1936) akşamı, Fakültenin öğretim üyeleri Çankaya Köşkü’ne çağrılır. O gecenin izlenimlerini, o zaman fakültenin öğretim üyesi olan Prof. Dr. Melahat Özgü’den dinleyelim: “Çankaya, o zaman Atatürk demekti. Onun dik yamaçlarından başkente bakıldığında, cumhuriyet devriminin yurdu nasıl ışıklandırdığı görülür gibiydi. Çankaya, cumhuriyet devriminin beyni olmuştu. Atatürk

ve

onun

devrim

arkadaşları,

cumhuriyeti

orada

kararlaştırdılar. Hilafetin kaldırılmasını

orada

kararlaştırdılar.

Şapka

devrimine,

harf

devrimine, hukuk devrimine, dil devrimine hep orada karar verdiler. Şimdi de bilim yolunu orada açmak istiyordu sanki: “Dünyada her şey için uygarlık için hayat için başarı için en hakiki mürşit (yol gösterici) bilimdir!” Köşk’ün

kapısından

Seviniyorduk

çünkü

girerken en

hepimiz

büyüğümüzün

heyecan

içindeydik.

yanına

gidiyorduk.

Korkuyorduk çünkü “Bizleri sorguya çekecek!” diyorduk. Hepimizi, solda büyük bir salona aldılar. Ne olacaktı şimdi? Yukarıya mı çıkacaktık? Salonun duvarları önünde, sırayla yan yana dizildik. Atatürk, bizleri çok bekletmeden Prof. Afet (İnan) ile birlikte içeriye girdi. Bir an salonun tam ortasında durdu ve hepimizi teftiş edercesine gözden Atatürk, öğrencilerin arasında geçirdi. Sıra ile önüne gidip elini sıkacağız diye 244


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

bekliyorduk ama öyle olmadı. O, bizim yanımıza geldi ve erlerini teftiş edercesine hepimizin önünde durarak ayrı ayrı ellerimizi sıktı. Yüzüne baktık. Büyük kurtarıcı, büyük kumandan, büyük insanın önündeydik. Elinden sanki bir “kurtuluş diploması” alıyorduk. Bizlere sanki keskin

bakışlarıyla, “Bilimde, hak yolunda, devrim yolunda,

yükselme yolunda yürüyün.” demek istiyordu: “Ülkeyi

ve

ulusu

kurtarmaya

çalışanların

aynı

zamanda

mesleklerinde birer namuslu uzman ve birer bilgin olmaları gerekir.” Sözünü bir kez daha tekrarladı: “Evet, ulusumuzun toplumsal hayatında, ulusumuzun eğitiminde de rehberimiz bilim ve teknik olacaktır.

Okul

sayesinde,

okulun

vereceği

bilim

ve

teknik

sayesindedir ki Türk ulusu, Türk sanatı, Türk ekonomisi, Türk şiir ve edebiyatı, bütün güzelliğiyle gelişir.” Bilim ile gerçeği, gerçek değerlere karşı bir anlayış uyandırmak, insanlığımızı kaynaklarına götürmek, yıkılan saltanat döneminin karanlığını

yenmek,

Atatürk’ün

ereği

oldu.

Atatürk,

bilim

adamlarına hep güvenmiş, onlardan yararlanmaya çalışmıştır: “Ben o adamım ki ordunun ülkeyi, ulusu kesin bir sonuca götürebileceği noktalarda emir veririm. Fakat bilim ve özellikle toplumsal bilim alanına bağlı işlerde ben komutanlık edemem. Bu alanda isterim ki bana bilginler doğru yolu göstersinler. Onun için siz kendi biliminize, kültürünüze güveniyorsanız bana söyleyiniz. Toplumsal bilimin güzel yönlerini gösteriniz, ben izleyeyim.” Ahmet KÖKLÜGİLLER Atatürk’ün İlkeleri ve Düşünceleri

245


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

C.

ELEŞTİRİ (TENKİT)

Bir kişi veya sanat eserinin olumlu ya da olumsuz yanlarını somut verilere dayanarak yargılayıp kişinin, eserin gerçek değerini ortaya koymak amacıyla yazılan yazı türüne eleştiri denir.  Eleştiri yazıları, bir eseri, kişiyi tanıtmayı amaçlar.  Eleştiri yapan kişiye eleştirmen denir.  Değerlendirme yazılarıdır.  Eleştiri denince, akla eserin olumsuz yanlarının belirlenip okuyucuya aktarılması gelir. Bu yanlış bir düşüncedir. Gerçek bir eleştiride eleştirilen eserin hem olumlu hem de olumsuz yanları bir arada verilir.  Eleştirinin amacı, okuyucuya ve yazara kılavuzluk yapmaktır. Örnek Metin 22: Eleştiri (Tenkit) HALİKARNAS BALIKÇISI

Halikarnas Balıkçısı takma adıyla tanınan Cevat Şakir Kabaağaçlı (1886-1973),

öykücü

ve

romancı

olarak,

Ege

ve

Akdeniz

kıyılarımızın, ekmeğini çekişe dövüşe denizden çıkaran yoksul, ama namuslu insanlarının yaşam serüvenini, bu bölgelerin taşı toprağı, ormanı dağı, mitolojisi efsanesiyle birlikte, şiirsel bir anlatımın bütün sıcaklığında coşa taşa edebiyatımıza mal eden ilk ve tek sanatçıdır. Daha babasının (Şakir Paşa) elçi olarak bulunduğu Atina’da geçen çocukluk günlerinde filizlenip, Oxford’daki tarih öğreniminde daha bir gelişerek bilinçlenen mitoloji merakı, meraktan da öte tutkusu, o taşkın deniz sevgisiyle sarmaş dolaş olarak, hikâye ve romanlarına

246


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

yansır. Cevat Şakir, Oxford’dan klasik kültür yüküyle yurda dönünce (1910), resim karikatür, dergi kapağı resimleri, çevirilerle başlar gazetelerde

çalışmaya.

1925’te

Resimli

Ay

dergisinde,

asker

kaçaklarının yargılanmadan kurşuna dizilmelerini konu alan bir öyküsü, Doğu İsyanı günlerine rastlaması kasıtlı bir eleştiri sayılarak sanatçı üç yıl Bodrum’da kalebentlik cezasına çarptırılır. Daha Bodrum’a ayak bastığı ilk gece ile sanatçının yaşamında, ömrünün sonuna kadar sürecek olan, yepyeni bir dönem başlar. Yurt gerçeklerinden

uzakta,

varlıklı,

alafranga

bir

çevrede,

Batı

kültürüyle beslenmiş çıtkırıldım genç aydının, görüp yaşadığı, alışıp benimsediği dünyadan apayrı, yoksul ama mert deniz insanları ile karşılaşmasıdır bu. Cevat Şakir, Bodrum’da geçirdiği bir buçuk yıl içinde, daha başlangıçtan beri kafasından yüreğine, yüreğinden kafasına akıp ona gerçek kişiliğini aydınlatan her şeyi bulur: Denizle sarmaş dolaş doğa güzelliği yanında, taşı toprağıyla boğazına kadar mitolojik anılarla dolu bir dünya, o anılardan habersiz, günlük ekmek tasası içinde çırpınan yoksul ama dürüst, temiz deniz insanlarının imrenilesi yaşamı. Kalebentlik cezası biter ama, ondaki deniz sevgisi, deniz insanlarına duyduğu hayranlık, sevgi bitmez. İstanbul’lardan kalkıp, evini barkını, kolay hayatını, rahatını elinin tersiyle bir yana iter ve gelip tam yirmi yıl Bodrum’da yaşar, ekmeğini alnının teriyle kazanan deniz insanlarının arasında. Önce sokaklara palmiyeler dikip, yurtdışından getirttiği bitkilerle şehrin dört bir yanını donatmak, bilgisini, görgüsünü bütün cömertliğiyle çevresine saçmakla başlar işe. Sonra, karşılıklı sevgi ve duygu alışverişinin potasında oluşturduğu zengin izlenimleri, hayal gücünün bütün yetisiyle dile getirir hikâye ve romanlarında.

247


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Daha öykü kitaplarının adlarından başlar deniz sevgisinin, insanı doğayı kucak kucağa birbiriyle kaynaştıran önüne geçilmez bir tutkunun serüveni. Yazarın ilk hikâye kitabı, Halikarnas Balıkçısı adıyla 1939’da çıkar: Ege Kıyılarında. Onun ardından sırasıyla Merhaba Akdeniz (1947, 1962), Ege’nin Dibi (1952), Yaşasın Deniz (1954), Gülen Ada (1957) yayınlanır. Balıkçı, bütün bu öykülerde (romanlarında olduğu gibi), kara insanlarının yanı sıra, ama onlardan çok, umutlarını, fırtınalı denizlerde dalgalarla boğuşa boğuşa çoluk çocuklarının günlük nafakasını çıkarmaya çalışan yiğit babaların, oğulların, vefalı kocaların, kardeşlerin, vazgeçilmez sevgililerin ağları, sandalları, kürekleri yelkenleri, tekneleri ile bir bereket

müjdesi

gibi

geri

dönmelerini,

rıhtımlarda,

kapı

aralıklarında, damlarda pencerelerde bekleyen kızlı erkekli, çoluklu çocuklu kıyı insanlarının çileli yaşayışını verir. Kimi zaman denizin üstünde, kimi zaman sünger avcıları, dalgıçlarla denizlerin dibinde, renkli, esrarlı, sürprizli bir dünyanın ta orta yerinde buluruz kendimizi. Bir geçim kaygısı olmakla birlikte, o kaygıyı gerilerde bırakıp, kazası belası, bin bir tehlikesi güçlüğü ile bir serüven tutkusuna dönüşen deniz sevgisi, deniz büyüsü, Balıkçı’nın romanlarını da alır avucunun içine. Balıkçının ilk ve en güzel romanı olan Aganta Burina Burinata’nın (1946), amcası açıklarda boğulduğu için, denizcilikten

uzaklaştırılan,

evlendirilip

karaya

bağlanmaya

çalışılan kahramanı genç Mahmut’u, sonunda denizin çağrısına dayanamayıp, enginlere teslim eder kaderini. Deniz insanlarına olan hayranlığı, Balıkçı’yı, yanında yöresinde görüp

tanıdığı,

ölesiye

bağlandığı

sıradan

insanlar

yanında,

tarihimize mal olmuş deniz kahramanlarının hayatlarını da

248


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

romanlaştırmaya götürür. Uluç Reis (1962) ve Turgut Reis (1966) adlı romanlar bu hayranlığın bir ürünüdür.

Balıkçı’nın, öykücülüğü ve romancılığı yanında, bir o kadar önemli, bir o kadar üzerinde durulması gereken özelliği, tarih bilinci ve mitoloji merakıyla sivrilen, bunların da ötesinde, gelmişi geçmişiyle Anadolu’nun kültür kaynakları üstüne eğilen, gerçek bir düşünür, yurtsever bir düşünür olmasıdır. Balıkçı, bir yandan, mitoloji tutkusuyla Anadolu Efsaneleri (1955) ve Anadolu Tanrıları (1962) üzerine eğilirken, öte yandan, Batı kültürünü oluşturan kaynağın Yunanistan’da değil, Anadolu’da yeşerip geliştiğini ispatlamaya adar kendini. Anadolu’nun Sesi (1971) ve Hey, Koca Yurt’ta (1972) İyonya (Anadolu)

kültürünün

Yunanistan

kültüründen

üstünlüğünü

göstermeye çalışır. Ona göre Batılıların Yunan Mucizesi diye belledikleri şey, aslında Ege bölgelerinde yeşermiş, aklı mantığı, olumlu düşünceyi başlatan bir çabanın, adına, göğsümüzü kabarta kabarta Ege Mucizesi diyebileceğimiz bir düşünce akımını ürünüdür. Balıkçı’ya

göre,

insan

aklının

olumlu

tohumları

maddeci

düşünürlerle İyonya’da atılmıştır. Sokrataes ve Platon’la, bu akılcı atılım bir başka yöne yaptırılmış, ruh ve madde ayrılığı içinde ruha üstünlük

tanıyarak,

insan

aklı

1800

yıllık

bir

gecikmeye

uğratılmıştır. Doğru yanlış yönleri bir yana, Batı kültürünü İyonya dışında yalnız Yunanistan’a bağlayan klasik görüşe karşı çıkışı, yurt topraklarında, nüfus kütüğü merakına düşmeden, boy atmış, gelişim göstermiş her çeşit düşünceyi özümseme yolundaki çabası ile Balıkçı, Azra Erhat’ın deyimiyle bir kültür öncüsü olmuştur ve öyle anılacaktır.

249


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Vedat GÜNYOL Çalakalem

D.

MEKTUP (NÂME)

Kişi ya da kurumlar arasında haberleşmeyi sağlamak için kaleme alınan yazılardır. Mektuplar özel, resmî gibi kendi içinde türlere ayrılır.  Sevgili kardeşim, değerli arkadaşım gibi hitap sözleriyle başlar.  Sol üst köşesine gönderici adı-soyadı ve adresi; sağ alt köşesine alıcı adı-soyadı ve adresi yazılır. Örnek Metin 23: Mektup (Nâme)

17 Mayıs 1977 Sevgili Özgeciğim Mektubunu bu sabah aldım. Bana böyle uzun ve güzel bir mektup yazdığın için teşekkür ederim; Ahmet Mithat Efendi-Hüseyin Rahmi hikâyesini de çok beğendim. Yalnız bazı yerlerinde - "helecan"dan olacak- kelimeleri eksik ya da fazla yazmışsın ('göndelirmi', 'mektubunuzu alınınca' gibi) Bunlar önemli değil; asıl dilbilgisi yazın-

kurallarında

bazı

hatalar

yapıyorsun;

benim

kızımın

yazılarında böyle şeyler olmamalı. Meselâ 'Efendi'ye' derken arada apostrof gerekli değil. Ayrıca "şık'ı" (roman adı) derken tek tırnak (' apostrof gibi) yazılırsa daha iyi olur ve asıl önemlisi tırnak içinde sadece özel isim bulunur -şık da büyük harfle başlar; yani şöyle olur: 'Şık'ı, ya da senin gibi yazarsak: "Şık"ı. Sonra İnglizce' değil "İngilizce". Ayrıca bazı Osmanlıca kelimeler kullanmışsın, olabilir; ama 'cerzebe' değil 'cerbeze' yazılır. Yazılışta kuşkun olursa hemen Yazın Kılavuzuna ya da sözlüğe bakacaksın. (Ben bile cerbeze için

250


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

hemen sözlüğe baktım şimdi.) Bir önemli nokta da, 'dahi' anlamına gelen 'de' ve 'da'ların ayrı yazılması. Sen bazı yerlerde, özellikle özel isimlerden sonra bu kelimeleri apostrofla ayırmışsın-yanlış. Sadece ayrı yazılır. ("Ahmet Efendi'de romanın sonunu da başı kadar beğenmiş." apostrof olmayacak. "O zevat'ta" derken apostrof olmayacak ve ayrı yazılacak ve "ta" değil "da".) "Müziğimde kırık değilmiş." değil "Müziğim de kırık değilmiş." olacak. Sonra, başkalarının

konuşmaları

tırnak

içinde

verilirken,

tırnak

kapanmadan bir virgül konulur: Meselâ, "Bunu tamamla, sonra neşredelim," demiş. (Ayrıca el yazısında [<<] değil, ["] kullanılır.) Bu kadar eleştiriyorum diye bana kızmıyorsun, değil mi? Çünkü kazık kadar adamlar daha beter yazın hataları yapıyorlar; benim kızım zamanında öğrensin de onlar gibi olmasın istiyorum. Bir iki nokta daha var: Bir kere "ayın 23'de" değil, "ayın 23'ünde" olacak; en iyisi üşenmemek: "ayın yirmi üçünde" yazmak. Bir de -son olarak- çok uzun cümle yazmaya özeniyorsun; cümlenin başı sonunu tutmuyor. Bütün bunları senin daha doğru ve güzel yazman için söyledim. Yetenekli ve akıllı bir kızsın; böyle yanlışlar yüzünden yazdıklarının değeri azalsın istemiyorum. Okulda derslerinin iyi gitmesine çok sevindim. Aferin benim çalışkan ve akıllı kızım! Benim burada bir yıl kalma işim olmuş diyorlar, fakat formaliteler bir türlü bitmiyor ve bana resmî bir yazı göndermiyorlar. İngiltere'de altı ay kalma iznim de bir ay sonra bitiyor. İngiltere hükümetinden tekrar izin alabilmem için de böyle bir yazıya ihtiyacım var. Geçen ay buradaki doktorum Mr. Morgan (Morgın) beni tekrar gördü, iyi buldu. Gelecek hafta gene görecek ve filim çektirerek kontrol edecek. Ben de daha iyi hissediyorum kendimi; ama daha -arada- baş ağrıları ve yorgunluklar oluyor. Doktor bunları da normal buldu. İlâçlarımı da azalttı. Televizyon seyrediyorum, sinemaya ve parklara gidiyorum. 251


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Biraz da okuyorum. İşte böyle canım kızım! Seni de çok özlüyorum. Bu mektubun bana çok iyi geldi. Söz verdiğin gibi sık sık ve uzun uzun yaz bana, olur mu? Seni hasret ve sevgiyle çok çok öperim. Oğuz ATAY

E.

ANI (HATIRA)

Yaşanmış olayların, üzerinden zaman geçtikten sonra yazıldığı yazı türüne anı (hatıra) denir.  Bir kişinin yaşadığı veya tanık olduğu olaylar anlatılır.  Yazar, olayları kendi bakış açısından anlatır  Geçmişe ışık tutar.  Tarihsel olayların öğrenilmesine katkıda bulunur.19 Örnek Metin 24: Anı

Çanakkale Geçilmez… Conkbayırı'nı almak ve bütün boğaza hakim olmak için İngilizler 20.000 kişilik bir kuvvetle günlerce kazdıkları siperlere yerleşmişler, hücum anını bekliyorlardı. Gecenin karanlığı tamamen kalkmış, tan ağarmak üzereydi. 8. tümen komutanı ve diğer subaylarını çağırdım: - Mutlaka düşmanı yeneceğinize inanıyorum ancak siz acele etmeyin, evvela ben ileri gideyim, size ben kırbacımla işaret verdiğim zaman hep birlikte atılırsınız. Bu durumdan askerlerini de haberdar etmelerini istedim. Hücum baskın şeklinde olacaktı. Sakin adımlarla ve süzülerek düşmana 20 -30 metre yaklaştım. Binlerce

19

Anı ve otobiyografi aynı şey değildir. Anılar otobiyografilere göre daha sınırlı yazılardır. Anı ancak

bir otobiyografide bir bölüm olabilir.

252


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

askerin bulunduğu Conkbayırı'ndan ses çıkmıyordu. Dudaklar sessizce bu sıcak gecede dua ediyordu. Kontrol ettim. Kırbacımı başımın üstüne kaldırıp çevirdim ve birden aşağı indirdim. Saat 4:30 da kıyametler kopmuştu. İngilizler neye uğradıklarını şaşırmıştı. "Allah Allah" sesleri bütün cephelerde, karanlıkta gökleri yıkıyordu. Her taraf duman içinde ve heyecan her yere hakim olmuştu. Düşmanın topçu ateşi büyük çukurlar açıyor, her tarafa şarapnel ve kurşun yağıyordu. Büyük bir şarapnel parçası tam kalbimin üzerine çarptı, sarsıldım, elimi göğsüme götürdüm, kan akmıyordu. Olayı Yarbay Servet Bey'den başka kimse görmemişti. Ona parmağımla susmasını

emrettim.

Çünkü

vurulduğumun

duyulması

bütün

cephelerde panik yaratabilirdi. Kalbimin üzerinde bulunan saat param parça olmuştu. O gün akşama kadar birliklerin başında daha hırslı olarak çarpmıştım. Yalnız bu şarapnel vücudumla kalbimin üzerinde aylarca gitmeyen derin bir kan lekesi bırakmıştı. Aynı günün gecesi, yani 10 Ağustos günü, beni mutlak ölümden kurtaran ve parçalanan saatimi Ordu Komutanı Liman von Sanders Paşa' ya hatıra olarak verdim. Çok şaşırmış, heyecanlanmıştı. Kendisi de alıp cep saatini bana hediye etti. Bu hücumlarda İngilizler binlerce ölü bırakarak tamamen geri çekildi ve Çanakkale' nin geçilmeyeceğini iyice anlamış oldular. (Alıntıdır) Çanakkale Anıları

F.

GEZİ YAZISI (SEYAHATNÂME)

Gezilip görülen yerlerin ve o yerlerle ilgili izlenimlerin anlatıldığı yazılara gezi yazısı denir.  Gezilip görülen yerler edebî bir üslupla anlatılır. 253


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

 Yazarın duygu ve düşüncelerini içerebilir.  Gözlem gücüne dayanır.  Anlatılanlar gerçektir, hayal ürünü değildir. Örnek Metin 25: Gezi Yazısı (Seyahatnâme) İPEK DİYARI VE TAHT ŞEHRİ BURSA Şehrin kalesini kimin yaptığı belli değildir. Kalenin temeli yalçın kaya üzerine kurulmuştur. Şekli kareden uzuncadır. Uzuncası doğudan batıya olan yönüdür. Kuzey yönü yüksek olduğu gibi altı da uçurumdur.

Üç

tarafında

asla

hendek

yoktur.

Pınarbaşı,

Değirmenler Mahallesi, Leben Mahallesi tarafları derin hendektir. Zamanla hendekleri imar edilmemiştir. Celâli Kara Yazıcı, Arap Said, Kalenderoğlu adlı eşkıyalar kuşatarak hendeklerini toprakla doldurmuşlardır. Ama kalenin dört çevre temelinde gözüken taşlardan her biri hamam kubbesi kadardır. Bu da gösteriyor ki kale insanoğlu yapısı değildir. (...) Bursa’daki Büyük Yapılar İç kalesi 2000 evdir. (...) Bu evler adeta kat kat büyük saraylardır ama bağ ve bahçeleri yoktur. Dar evlerdir. Yedi mahalle, yedi cami, bir hamamı; çarşısında yirmi dükkânı vardır. Sultan Orhan Camisi: İç Kale’dedir. Boyu ve eni 110 ayaktır. Bir minaresi vardır. Orhan Gazi burada gömülüdür. “Orhan Davulu” dedikleri kırmızı kılıflı büyük davul bu caminin bir kemerinde asılıdır. Osmanlı Devleti’nde önce bu davul çalınmıştır. Önceki padişahlara mahsus saray da bu kalededir. Fatih’e gelinceye kadar padişahların sarayı bu idi. Fakat

254


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Hüdavendigâr Gazi bazen Edirne Sarayı’nda otururdu. (...) Şimdi bu saraylara rağbet kalmamıştır. Boştur. Ama yine serdarları ve bostancıları vardır. (...) Bu şehir düz bir yerde olup Yukarı Kale eteğindeki evler, imaretler, Ulu Cami semtleri şehrin yüksek yerine düşmüştür. Kuzey tarafında, bir saat mesafede bulunan Filedar Ovası’ndan güneşin ışınları vurunca bu şehrin, Kesiş Dağı eteğinde mavi kurşunla süslenmiş olan han, hamam, mescit, Selatin camileri ve kat kat çarşılarını seyredenler hayran kalır. Bu şehir, Filedar Ovası’ndan acayip, garip bir manzara teşkil eder. Gördüğüm şehirlerin hiçbirine benzemez. Manevi yönden güçlü bir şehirdir. Burada olan büyük evliyalar, din bilginleri başka diyarda yoktur. Olsa olsa Bağdat’ta vardır. Güney tarafında olan Keşiş Dağı sanki hayat suyunun madenidir. Çünkü bu büyük dağdan 1060 tane adı sanı ile malum hayat suyu kaynaklar gibi akıp her yeri sular. Yukarıda yazılan büyük saraylara yer altı su yolları ile bölüştürülmüştür. Öylece evden eve gider. Yemiş ağaçları, çiçekleri, hele erguvan ağacı boldur. Yılda bir defa Emir Sultan Hazretleri’nin erguvan toplantısı olup her yerden pek çok insan toplanır ki bu büyük derneğin tarifinden kalem acizdir. Böyle bir topluluk ancak Emir Sultan sevgisiyle olur. Memleketi güzel, halkı sevimli, tarlaları çok, nimetleri fazla, suyu ve havası hoş, bayındır ve büyük bir şehirdir. Anadolu’daki büyük şehirlerden biri de bu Bursa’dır. Camileri 255


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Hepsi 1040 tanedir. 357 tanesi sultan, vezir, vekiller, ileri gelenler ve büyük kimselerin camileridir. Ulu Cami: Yıldırım Beyazıt Han yaptırmıştır. Bursa’nın havadar, yüksek yerinde güzel bir camidir. Cami içinde dört köşe paye sütunlardan her birinin aşağısı adam boyu kadar altınlı, nakışlıdır; üstünde her payenin dört tarafında da Tanrı isimleri türlü hatlarla ziynet verir. Bu yazıların elif harfleri üçer ziradır ve düzdür. Bu sütunlar üzerinde on dokuz kubbe vardır ki hep kurşunla örtülüdür. Her kubbenin alemleri güneş gibi ışık verir. Yirminci kubbe yeri caminin ortasında olup sarı pirinç telden bir kubbe örülmüştür. Hayvanlar ve kuşlar giremeyip güneş ışığı girerek baydınlatır. Bu açık kubbenin altında eni boyu aynı büyüklükte bir havuz vardır ki içinde türlü balıklar yüzer. Bütün cemaat o havuzdan abdest tazeleyip ibadet ederler. (...) Bursa’nın Büyük Çarşısı Bütünü 9000 dükkândır. Kale gibi dört demir kapılı büyük bir Kapalı Çarşı’sı vardır. Üç yüz dükkândır. Her birinde Mısır hazinelerine sahip tüccarlar vardır. O kadar değerli, mücevherli kap kacakları ve hediyelikleri vardır ki dillerle anlatılamaz. Kapalı Çarşı’nın dört çevresindeki Kuyumcular Çarşısı bir büyük yolun dört tarafına yayılmış kâgir binalardır. Gazazlar Çarşısı, Kavukçular Çarşısı, Takkeciler Çarşısı, İplikçiler Çarşısı, Bezzazlar, Hallaçlar çarşıları gayet süslü olup sahipleri iyi ahlaklı, olgun kimselerdir. Fakat Baharat Çarşısı, hele gelincik gibi güzel Gelincik Çarşısı ayrıca bir büyük yolun iki tarafında olup öd, amber, misk, gül suyu satılan güzel kokulu bir çarşıdır. İçinden 256


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

geçen adam keyfinden çıkmak istemez. İşte bu on tane esnaf dükkânları Kapalı Çarşı’nın dört çevresini sarar. Kurşun örtülü kemerlerdir. Bazı yerlerinde demir pencereleri var. Her köşe başında bir çeşmesi bulunur. Bundan başka daha yüz yerde düzenli olarak yapılmış pazarlar vardır. Seyyahların söylediğine göre bunlara denk güzel bir bina başka bir diyarda görülmemiştir. Bursa’nın bu çarşıları İstanbul’da bile yoktur. Fakat Halep’in çarşılarıyla Edirne’nin Ali Paşa Çarşısı bunlara denk olabilir. Saraçhanesi süslüdür. Uzun Çarşı’sı gayet bayındır ve süslü olup orada her türlü esnaf vardır. Pirinç Hanı yakınındaki Kebapçılar Çarşısı da ihtişamlıdır. Zevk sahiplerince bilinsin ki Bursa’nın yiyecek, içecek satıcılarının hepsi Müslümandır. Bakkallar Çarşısı temizdir. Hoşafçıları bu diyara mahsustur. Kayağan Pazarı’ndaki yemiş pazarcıları dükkânlarını meyve dallarıyla süslerler. İpekçiler başka bir çarşıdır. (...) Kahvelerinin en büyüğü Ulu Cami dibindeki Emir Kahvesi’dir. İleri gelenlerin ocağı, süslü, bezekli bir kahve olup cihanın bayıldığı rakkasları vardır. Kahve, Ulu Cami dibinde olduğundan müezzin “Hayy ale’sselat” deyince kahvede kimse kalmaz. Hep camiye giderler. Bursa halkı namazını bırakmaz. Kahveleri birer irfan mektebidir. Şerefyar

Kahvesi,

Serdar

Kahvesi,

meşhurlarıdır.

257

Cin

Müezzin

Kahvesi


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

(...) Bursalılar Nice bin samur kürklü, muhteşem, çok zengin tüccarları ve bilginleri vardır. Birtakımı da ileri gelenlerdir ki at sahibi, hanedandan hizmet ehilleridir. Birtakımı çarşı ve pazarda sanat sahipleridir. Güçleri yettiği kadar türlü türlü güzel elbiseler giyerler. (...) Halkı ince endamlı, gümüş bedenli, sevimli kimselerdir. Konuşsalar gayet güzel söz ettiklerinden insana tesir edip gönül ferahlığı verir. Çünkü her biri bir üstattan ders almış kimselerdir. Evliya ÇELEBİ Evliye Çelebi Seyahatnâmesi’ nden Seçmeler (Düzenlenmiştir.)

G.

GÜNLÜK (GÜNCE)

Düzenli bir biçimde yazılan, tarih atılan günlük notlara, bir yazarın yaşamı boyunca günü gününe yazdığı yazılara günlük denir. 

Olaylar günü gününe, tarih belirtilerek yazılır.

Kısa yazılardır.

Kaleme alan kişinin yaşamından izler taşır.

İçten ve sevecendir. Anlatımda “iç konuşma” yöntemi kullanılır.

Örnek Metin 26: Günlük (Günce) 9 Kasım 1953 Dolmuşta dört kişiyiz, bir beşinci bekliyoruz. Elli elli beş yaşlarında

258


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

biri gözüktü. Şoförün yanında oturan genç bir bay sesleniyor: “Baba, çabuk!” Duramadım: “Neden baba diyorsunuz?” dedim. Belliydi tanımadığı. Samimiyettenmiş, samimiyetindenmiş, samimiyetin bir erdem

olduğunu

öğretmişlermiş

kendisine.

“Hayır!”

dedim,

“Medeniyet samimiyet üzerine kurulmaz, eskiden adâb erkân denirdi, onun üzerine kurulur. Yol, yordam…” Neyse ki o delikanlı kızıp da “Eee! Ukalâlık etme!” demedi. Samimilik bir erdem, ukalâlık da en bağışlanmaz suç… Ukalâlığı, ukalâ sayılmayı gözümüze almalıyız, hele bu samimiyet denilen lâubaliliğe karşı. Tanıdığımız tanımadığımız karşımıza kim çıkarsa hemen baba, amca, teyze demek köylü töreleridir; kurtulmalıyız bu köylü törelerinden, köylüyü de kurtarmalıyız. Bir iki konuşmada, çabucak senli benli olmak da kötü huylarımızdan. Ondan da silkinmeliyiz. Başka türlü eremeyiz gerçek uygarlığa. Özdenlik (samimilik), bir erdemdir; ama ne demektir özdenlik? Ağzını yaya yaya ötekine berikine “sen” demek midir? Özdenlik; duygularımızı, düşüncelerimizi kendi kendimize inceleyip iyice kavrayıp onları söylemek, onlara göre davranmaktır. Aklına ne eserse

onu

söyleyen,

karşısındakini

kırmaktan

çekinmeyen,

tanımadığı kimselere yakınlık göstermeye kalkışan kimse, özden değildir, düşüncesizin biridir. Beni tanımıyorsunuz, bilmiyorsunuz kim olduğumu, ne türlü bir kişi olduğumu, belki en sevemeyeceğiniz, hoşlanamayacağınız insanlardanım, bana “kardeş, amca, baba” demenizin ne yeri var? Öyle demekle yalan söylemiş olmaz mısınız? Yalan da özdenliğin tam tersi değil midir? Nurullah ATAÇ Günce

259


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

H.

BİYOGRAFİ (YAŞAM ÖYKÜSÜ)

Bilim, sanat veya spor gibi alanlarda tanınmış, ün bırakmış kişileri anlatan yazılara biyografi denir.  Önemli şahısların hayatı başkası tarafından anlatılır.  Anlatılan kişinin hayatı tarih sırasına göre ele alınır.  Kurgusal değildir, gerçekçidir.  Üçüncü kişinin ağzıyla anlatılır.

Örnek Metin 27: Biyografi (Yaşam Öyküsü) UZUN MEHMET

Bundan uzun yıllar önce Türkiye’de maden kömürü var mı, yok mu bunu bilen yoktu. Bizde maden kömürünü ilk defa Uzun Mehmet adında bir genç buldu. Böylece memlekete büyük hizmet etti. Uzun Mehmet bir köylü çocuğu idi. Zonguldak’ta bir köyde doğdu, büyüdü. Asker oldu. İstanbul’a gitti; orada deniz eri olarak askerlik yaptı. Maden kömürünü ilk defa asker ocağında gördü; onun memlekete ne kadar gerekli bir şey olduğunu asker ocağında öğrendi. Günler geldi, geçti. Askerlik bitti. Son gün erler toplandılar. Uzun Mehmet de onların içinde idi. Bölük komutanı geldi. Elinde bir parça maden kömürü vardı. Dedi ki: — Arkadaşlar, bunun maden kömürü olduğunu asker ocağında öğrendiniz. Bizim için nekadar gerekli olduğunu da öğrendiniz. (...) Türkiye’de maden kömürü var mı yok mu bilen yok.

260


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Belki var, belki yok. Varsa bulmak lazım. Onu bulmak memlekete çok büyük hizmet olacak. Gittiğiniz köyde, dağda, derede, her yerde bu kömürü arayın arkadaşlar. Bölük komutanı her ere bir parça maden kömürü verdi. Uzun Mehmet de bir parça aldı. Sonra bölük komutanı: — Arkadaşlar, diye devam etti. Vatana hizmet yalnız asker ocağında olmaz. Bu güzel vatana her zaman, her yerde hizmet edelim. Ben size diyorum ki, maden kömürü arayın. Bu da vatana büyük hizmet olur. Kim maden kömürü bulursa, hükûmet ona biraz para da verecek. Güle güle arkadaşlar. Sizden hayırlı haber beklerim. Uzun Mehmet, aldığı maden kömürü parçasını torbasına koydu, yola çıktı. Birkaç gün sonra köye vardı. Anası onu görünce çok sevindi. Ana oğul uzun uzun konuştular, birlikte yemek yediler. Yemekten sonra anası, içinde ne var diye Mehmet’in torbasına baktı. ‹çindeki maden kömürünü gördü: — Bu ne oğlum, bu kara taş nedir? diye sordu. Mehmet güldü: — Ona maden kömürü derler ana. Onu iyi bir yere koy, dedi. — Ne olacak bu taş oğlum? — Dağda, derede, her yerde bu taştan arayın diye bölük komutanı verdi. Onu iyi bir yere koy ana. O gün anası bir şey demedi. Taşı aldı, ocağın yanına bir yere koydu. (...) Haftalar böyle geçti. Kasım ayı geldi. Bir gün Uzun Mehmet değirmene gitti. Birçok kişi sıra bekliyordu. Uzun Mehmet baktı, kendine sıra çok sonra gelecek. O zaman aklına yine maden kömürü 261


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

geldi. Kalktı, maden kömürü aramaya gitti. Bir aralık, yerde taşlar içinde maden kömürü gibi kara şeyler gördü. Birkaç tane aldı, baktı: — Bunlar maden kömürü olacak, dedi. Sonra beş on parça aldı, koşa koşa eve götürdü. Ocak yanıyordu, onları ocağa attı. Anası: — Yine mi taş getirdin oğlum? Değirmene bunun için mi gittin? Ne oldu buğday, orada mı kaldı? dedi. Uzun Mehmet: — Dur ana, bekle biraz. Taş değil bunlar. Bunlar maden kömürü, dedi. Anası ocağın yanına geldi, baktı. Ocağın içindeki taşlar yanıyordu. Bunu görünce şaştı kaldı. Uzun Mehmet: — İşte ana, işte bu maden kömürü! Bak, işte maden kömürünü şimdi buldum! diye bağırdı. Böylece Uzun Mehmet her gün maden kömürü aramaya gitti. Bir sabah erkenden evden çıktı, bütün gün yürüdü. Akşam üzeri bir yarın önüne geldi. Burası tam bir maden kömürü yatağı idi. Uzun Mehmet: — Buldum, işte buldum! Maden kömürü yatağı burası! diye sevindi. Hemen işe başladı. kömürü kazdı. Ondan bir çuval aldı, eve götürdü. Artık gece olmuştu. Anası bekliyordu: — Oğlum, seni merak ettim. Çok merak ettim. Ne oldu? dedi. Uzun Mehmet: 262


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

— Merak etme ana. Merak edecek hiçbir şey yok, dedi. Sonra anasına çuvalı gösterdi. — Bak, bunlar hep maden kömürü. Artık yatağı buldum, dedi. Birkaç parça aldı, ocağa attı. Bunlar maden kömürü idi. Hem de iyi cins maden kömürü. Çok güzel yanıyordu. Uzun Mehmet: — Ana, ben ‹stanbul’a gideceğim. “Maden kömürü buldum.” diye bizim komutana haber vermem lazım. Komutanım kim bilir ne kadar memnun kalacak. Vatana hizmet bu, ana; vatana büyük bir hizmet bu, dedi. Aradan zaman geçti; kış gitti, bahar geldi. Uzun Mehmet yola çıktı. İstanbul’a vardı. Doğru kışlaya gitti. Orada komutanı buldu. Ona bulduğu kömürü gösterdi. Bölük komutanı kömürü aldı, baktı: Evet, bu maden kömürü. Hem de iyi bir cins maden kömürü. Aferin Mehmet. Bunu nereden buldun? dedi. Uzun Mehmet: — Zonguldak’ta, diye cevap verdi. Bölük komutanı üç beş parça kömürü aldı; hemen götürdü, yaktırdı. Hepsi yanıyordu hem de iyi yanıyordu. Bunu duyunca kışlada ne kadar subay varsa geldiler. Hepsi Uzun Mehmet’e: — Aferin Mehmet! Vatana hizmet işte böyle olur. Aferin sana! dediler. O gün bölük komutanı “Uzun Mehmet Zonguldak’ta maden kömürü

263


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

buldu.” diye hükûmete haber verdi. Hükûmet, Uzun Mehmet’e elli altın lira verdi; altı lira da aylık bağladı. Turan OFLAZO⁄LU - Emin ÇAKIRO⁄LU Yerli ve Yabancı Yazarlardan Örneklerle Çocuk Edebiyatı (Kısaltılarak düzenlenmiştir.)

İ.

OTOBİYOGRAFİ ( ÖZ YAŞAM ÖYKÜSÜ)

Bir insanın, kendi hayatını kendisinin yazdığı eserlere otobiyografi denir. Biyografilerde kişinin hayatı, çalışmaları başkası tarafından yazılırken otobiyografilerde kişi kendisini anlatır, yazar. 

Kaynak olarak kişi kendisini ve aile büyüklerinden aldığı bilgiyi

kullanır. 

Birinci kişinin ağzıyla anlatılır.

Örnek Metin 28: Otobiyografi(Öz Yaşam Öyküsü)

ORHUN KİTABELERİ BİLGE KAĞAN YAZITI Doğu Yüzü Tanrı gibi Tanrı yaratmış Türk Bilge Kağanı, sözüm: Babam Türk Bilge Kağanı ... Sir, Dokuz Oğuz, İki Ediz çadırlı beyleri, milleti ... Türk tanrısı ... üzerinde kagan oturdum. Oturduğumda ölecek gibi düşünen Türk beyleri, milleti memnun olup sevinip, yere dikilmiş gözü yukarı baktı. Bu zamanda kendim oturup bunca ağır töreyi dört taraftaki ... dim. Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisi

264


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

arasında insan oğlu kılınmış. İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumın Kağan, İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini, töresini tutu vermiş, düzene soku vermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş, dizliye dik çöktürmüş. Doğuda Kadırkan ormanına kadar, batıda Demir Kapıya kadar kondurmuş. İkisi arasında

pek

teşkilâtsız

Gök

Türk'ü

düzene

sokarak

öylece

oturuyormuş. Bilgili kağan imiş, cesur kağan imiş. Buyruku bilgili imiş tabiî, Cesur imiş tabiî. Beyleri de milleti de doğru imiş. Onun için ili öylece tutmuş tabiî. İli tutup töreyi düzenlemiş. Kendisi öylece vefât etmiş. Yasçı, ağlayıcı, doğuda gün doğusundan Bökli Çöllü halk, Çin, Tibet, Avar, Bizans, Kırgız, Üç Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtay, Tatabı, bunca millet gelip ağlamış, yas tutmuş. Öyle ünlü kağan imiş. Ondan sonra küçük kardeşi kağan olmuş tabiî, oğulları kağan olmuş tabiî. Ondan sonra küçük kardeşi büyük kardeşi gibi kılınmamış olacak,

oğlu

babası

gibi

kılınmamış

olacak.

Bilgisiz

kağan

oturmuştur, kötü kağan oturmuştur. Buyruku da bilgisizmiş tabiî, kötü imiş tabiî. Beyleri, milleti ahenksiz olduğu için, aldatıcı olduğu için, Çin milleti hilekâr ve sahtekâr olduğu için, küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için, bey ve milleti karşılıklı çekiştirttiği için, Türk milleti il yaptığı ilini elden çıkarmış, kağan yaptığı kağanını kaybedivermiş. Çin milletine beylik erkek evlâdını kul kıldı, hanımlık kız evlâdını cariye kıldı. Türk beyler Türk adını bıraktı. Çinli beyler Çin adını tutarak, Çin kağanına itaat etmiş. Elli yıl işi gücü vermiş. Doğuda gün doğusunda Bökli kağana kadar ordu sevk edi vermiş. Batıda Demir Kapıya ordu sevk edi vermiş. Çin kağanına ilini, töresini alı vermiş. Türk halk kitlesi şöyle demiş: İlli millet idim, ilim şimdi hani, kime ili kazanıyorum der imiş. Kağanlı millet idim, kağanım hani, ne kağana işi, gücü veriyorum der imiş. 265


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Öyle diyip Çin kağanına düşman olmuş. Düşman olup, kendisini tanzim ve tertip edemediğinden, yine tâbi olmuş. Bunca işi, gücü vermediğini

düşünmeden,

Türk

milletini

öldüreyim,

kökünü

kurutayım der imiş. Yok olmaya gidiyormuş. Yukarıda Türk Tanrısı, mukaddes yeri, suyu öyle tanzim etmiştir. Türk milleti yok olmasın diye, millet olsun diye, babam İltiriş kağanı, annem İlbilge Hatun'u göğün tepesinden tutup yukarı kaldırmıştır. Babam kağan on yedi erle dışarı çıkmış. Dışarı yürüyor diye ses işitip şehirdeki dağa çıkmış, dağdaki inmiş. Toplanıp yetmiş er olmuş. Tanrı kuvvet verdiği için, babam kağanın askeri kurt gibi imiş, düşmanı koyun gibi imiş. Doğuya batıya asker sevk edip toplamış, yığmış. Hepsi yedi yüz er olmuş. Yedi yüz er olup ilsizleşmiş, kağansızlaşmış milleti, cariye olmuş, kul olmuş milleti, Türk töresini bırakmış milleti, ecdadımın töresince yaratmış, yetiştirmiş. Tölis, Tarduş milletini orda tanzim etmiş. Yabguyu, şadı orda vermiş. Güneyde Çin milleti düşman imiş. Kuzeyde Baz Kağan, Dokuz Oğuz kavmi düşman imiş. Kırgız, Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtay, Tatabı hep düşman imiş. Babam kağan bunca .... kırk yedi defa ordu sevk etmiş, yirmi savaş yapmış. Tanrı lûtfettiği için illiyi ilsizletmiş, kağanlıyı kağansızlatmış, dizliye diz çöktürmüş, başlıya baş eğdirmiş. Babam kağan öylece ili, töreyi kazanıp, uçup gitmiş. Babam kağan için ilkin Baz kağanı balbal olarak dikmiş. Babam kağan uçtuğunda kendim sekiz yaşında kaldım. O töre üzerine amcam kağan oturdu. Oturarak Türk milletini tekrar tanzim etti, tekrar besledi. Fakiri zengin kıldı, azı çok kıldı. Amcam kağan oturduğunda kendim prens ... Tanrı buyurduğu için ondört yaşımda Tarduş milleti üzerine şad oturdum. Amcam kağan ile doğuda Yeşil Nehir'e, Şantung ovasına kadar ordu sevk ettik. Batıda Demir Kapı'ya kadar ordu sevk ettik. Kögmen'i aşarak Kırgız ülkesine kadar ordu sevk ettik. Yekun olarak yirmi beş defa ordu sevk 266


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

ettik,

on

üç

defa

savaştık.

İlliyi

ilsizleştirdik,

kağanlıyı

kağansızlaştırdık. Dizliye diz çöktürdük, başlıya baş eğdirdik. Türgiş kağanı Türk'üm, milletim idi. Bilmediği için, bize karşı yanlış hareket ettiği, ihanet ettiği için kağanı öldü, buyruku, beyleri de öldü. On Ok kavmi eziyet gördü. Ecdadımızın tutmuş olduğu yer, su sahipsiz kalmasın diye Az milletini tanzim ve tertip edip ... Bars bey idi. Kağan adını burda biz verdik. Kız kardeşim prensesi verdik. Kendisi ihanet etti, kağanı öldü, milleti cariye, kul oldu. Kögmen'in yeri, suyu sahipsiz kalmasın diye Az, Kırgız milletini tanzim ve tertip edip geldik. Savaştık ... ilini geri verdik. Doğuda Kadırkan ormanını aşarak milleti öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. Batıda Kengü Tarbana kadar Türk milletini öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. O zamanda kul kullu, cariye cariyeli olmuştu. Küçük kardeş büyük kardeşini bilmezdi, oğlu babasını bilmezdi. Öyle kazanılmış, öyle düzene sokulmuş ilimiz, töremiz vardı. Türk, Oğuz beyleri, milleti işit: Üstte gök basmasa, altta yer delinmese, Türk milleti, ilini, töreni kim bozabilecekti? Türk milleti, vazgeç, pişman ol! Disiplinsizliğinden dolayı, beslemiş olan kağanına, hür ve müstakil iyi iline karşı kendin hata ettin, kötü hâle soktun. Silâhlı nereden gelip dağıtarak gönderdi? Mızraklı nereden gelerek sürüp gönderdi? Mukaddes Ötüken ormanının milleti, gittin! Doğuya giden, gittin! Batıya giden, gittin! Gittiğin yerde hayrın şu olmalı: Kanın nehir gibi koştu. Kemiğin dağ gibi yattı. Beylik erkek evlâdını kul kıldın. Hanımlık kız evlâdını cariye kıldın. O bilmemenden dolayı, kötülüğün yüzünden amcam kağan uçup gitti. Önce Kırgız kağanını balbal olarak diktim. Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye, babam kağanı, annem hatunu yükselten Tanrı, il veren Tanrı, Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye, kendimi o Tanrı kağan oturttu tabiî. Varlıklı, zengin millet üzerine oturmadım. İçte aşsız, dışta elbisesiz; düşkün, perişan 267


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

millet üzerine oturdum. Küçük kardeşim Kül Tigin, iki şad, küçük kardeşim Kül Tigin ile konuştuk. Babamızın, amcamızın kazanmış olduğu milletin adı sanı yok olmasın diye Türk milleti için gece uyuyamadım, gündüz oturmadım. Küçük kardeşim Kül Tigin ile, iki şad ile öle yite kazandım. Öyle kazanıp bütün milleti ateş, su kılmadım. Ben kendim kağan oturduğumdan her yere gitmiş olan millet yaya olarak, çıplak olarak, öle yite geri geldi. Milleti besleyeyim diye kuzeyde Oğuz kavmine doğru; doğuda Kıtay, Tatabı kavmine doğru; güneyde Çine doğru on iki defa ordu sevk ettim ... savaştım. Ondan sonra Tanrı buyurduğu için, devletim, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli kıldım. Fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Değerli illiden, değerli kağanlıdan daha iyi kıldım. Dört taraftaki milleti hep tâbi kıldım, düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti. Onyedi yaşımda Tanguta doğru ordu sevk ettim. Tangut milletini bozdum. Oğlunu, karısını, at sürüsünü, servetini orda aldım. Onsekiz yaşımda Altı Çub Soğdaka doğru ordu sevk ettim. Milleti orda bozdum. Çinli Ong vali, elli bin asker geldi. Iduk Başta savaştım. O orduyu orda yok ettim. Yirmi yaşımda, Basmıl Iduk Kut soyumdan olan kavim idi, kervan göndermiyor diye ordu sevk ettim. K ... m tâbi kıldım, malını çevirip getirdim. Yirmi iki yaşımda Çin'e doğru ordu sevk ettim. Çaça general, seksen bin asker ile savaştım. Askerini orda öldürdüm. Yirmi altı yaşımda Çik kavmi Kırgız ile beraber düşman oldu. Kemi geçerek Çike

doğru

ordu

sevk

ettim.

Örpende

savaştım.

Askerini

mızrakladım. Az milletini aldım ... tâbi kıldım. Yirmi yedi yaşımda Kırgız'a doğru ordu sevk ettim. Mızrak batımı karı söküp, Kögmen ormanını aşarak yürüyüp Kırgız kavmini uykuda bastım. Kağanı ile Songa ormanında savaştım. Kağanını öldürdüm, ilini orda aldım. O yılda Türgiş'e doğru Altın ormanını aşarak İrtiş nehrini geçip 268


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

yürüdüm. Türgiş kavmini uykuda bastım. Türgiş kağanının ordusu ateş gibi, fırtına gibi geldi. Bolçu'da savaştık. Kağanını, yabgusunu, şadını orda öldürdüm. İlini orda aldım. Otuz yaşımda Beş Balıka doğru ordu sevk ettim. Altı defa savaştım ... askerini hep öldürdüm. Onun içindeki ne kadar insan ... yok olacaktı ... çağırmak için geldi. Beş Balık onun için kurtuldu. Otuzbir yaşımda Karluk milleti sıkıntısız, hür ve serbest iken, düşman oldu. Tamag Iduk Başta savaştım. Karluk milletini öldürdüm, orda aldım ... Basmıl kara ... Karluk milleti toplanıp geldi ... m, öldürdüm. Dokuz Oğuz benim milletim idi. Gök, yer bulandığı için, ödüne kıskançlık değdiği için düşman oldu. Bir yılda dört defa savaştım: En önce Togu Balık!ta savaştım. Togla nehrini yüzdürerek geçip ordusu ... İkinci olarak Andırgu'da savaştım. Askerini mızrakladım ... Üçüncü olarak Çuş başında savaştım. Türk milleti ayak titretti, perişan olacaktı. İlerleyip yayarak gelen ordusunu püskürttüm. Çok ölecek orda dirildi. Orda Tongra yiğiti bir boyu Tonga Tigin mateminde çevirip vurdum. Dördüncü

olarak

Ezginti

Kadız'da

savaştım.

Askerini

orda

mızrakladım, yıprattım ...yıprat ... Otuziki yaşımda Amgı kalesinde kışladıkta kıtlık oldu. İlk baharında Oğuz'a doğru ordu sevk ettim. İlk ordu dışarı çıkmıştı, ikinci ordu merkezde idi. Üç Oğuz ordusu basıp geldi. Yaya, kötü oldu diyip yenmek için geldi. Bir kısım ordusu evi barkı yağma etmek için gitti, bir kısım ordusu savaşmak için geldi. Biz az idik, kötü durumda idik. Oğuz ... düşman ... Tanrı kuvvet verdiği için orda mızrakladım, dağıttım. Tanrı bahşettiği için, ben kazandığım için Türk milleti kazanmıştır. Ben küçük kardeşimle beraber böyle başa geçip kazanmasam Türk milleti ölecekti, yok olacaktı. Türk beyleri, milleti, böyle düşünün, böyle bilin! Oğuz kavmi ... göndermeden, diye ordu sevk ettim. Evini barkını bozdum. Oğuz kavmi Dokuz Tatar ile toplanıp geldi. Aguda iki büyük savaş yaptım. 269


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Ordusunu bozdum. İlini orda aldım. Öyle kazanıp ... Tanrı buyurduğu için otuzüç yaşımda ... idi. Seçkin, muhterem, güç beslemiş olan, kahraman kağanına ihanet etti. Üstte Tanrı, mukaddes yer, su, amcam kağanın devleti kabul etmedi olacak. Dokuz Oğuz kavmi yerini, suyunu terk edip Çin'e doğru gitti. Çin ... bu yere geldi. Besleyeyim diye düşünüp ... millet .... suçla ... güneyde Çin'de adı sanı yok oldu. Bu yerde bana kul oldu. Ben kendim kağan oturduğum için Türk milletini ... kılmadım. İli, töreyi çok iyi kazandım ... toplanıp ... orda savaştım. Askerini mızrakladım. Teslim olan teslim oldu, millet oldu; Ölen öldü. Selengadan aşağıya yürüyerek Kargan vâdisinde evini, barkını orda bozdum ... ormana çıktı. Uygur valisi yüz kadar askerle doğuya kaçıp gitti ...... Türk milleti aç idi. O at sürüsünü alıp besledim. Otuz dört yaşımda Oğuz kaçıp Çin'e girdi. Eseflenip ordu sevk ettim. Hiddetle .., oğlunu, karısını orda aldım. İki valili millet ..... Tatabı milleti Çin kağanına itaat etti. Elçisi, iyi sözü, niyazı gelmiyor diye yazın ordu sevk ettim. Milleti orda bozdum. At sürüsünü ... askeri toplanıp geldi. Kadırkan ormanına kon ... yerine doğru, suyuna doşru kondu. Güneyde Karluk milletine doşru ordu sevk et diyip Tudun Yamtarı gönderdim, gitti ... Karluk valisi yok olmuş, küçük kardeşi bir kaleye ... kervanı koşmadı. Onu korkutayım diyip ordu sevk ettim. Koruyucu iki üç kişi ile beraber kaçıp gitti. Halk kütlesi kağanım geldi diyip övdü ... ad verdim. Küçük adlı ... Güneydoğu Yüzü .... Gök Öngü çiğneyerek ordu yürüyüp, gece ve gündüz yedi zamanda susuzu geçtim. Çorağa ulaşıp yağmacı askeri ... Keçine kadar ... Güney Yüzü ... Çin süvarisini, on yedi bin askeri ilk gün öldürdüm. Piyadesini 270


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

ikinci gün hep öldürdüm. Bi ... aşıp vard ... defa ordu sevk ettim. Otuzsekiz yaşımda kışın Kıtay'a doğru ordu sevk ettim ... Otuz dokuz yaşımda ilk baharda Tatabı'ya doğru ordu sevk ettim.... ben ... öldürdüm. Oğlunu, karısını, at sürüsünü, servetini ... millet... karısını yok kıldım....... savaştım. ... verdim. Kahraman erini öldürüp balbal kılı verdim. Elli yaşımda Tatabı milleti Kıtaydan ayrıldı. ... lker dağına ... Ku general kumandasında kırk bin asker geldi. Töngkes dağında hücum edip vurdum. Otuz bin askeri öldürdüm. On bin ... ise ... öktüm. Tatabı .... öldürdü. Büyük oğlum hastalanıp yok olunca Ku'yu, generali balbal olarak diki verdim. Ben on dokuz yıl şad olarak oturdum, on dokuz yıl kağan olarak oturdum, il tuttum. Otuz bir ... Türk'üm için, milletim için iyisini öylece kazanı verdim. Bu kadar kazanıp babam kağan köpek yılı, onuncu ay, yirmi altıda uçup gitti. Domuz yılı, beşinci ay, yirmi yedide yas töreni yaptırdım. Bukağ vali ... babası Lisün Tay generalin başkanlığında beş yüz yiğit geldi. Kokuluk .... altın, gümüş fazla fazla getirdi. Yas töreni kokusunu getirip diki verdi. Sandal ağacı getirip öz ... Bunca millet saçını, kulağını ... kesti. İyi binek atını, kara samurunu, mavi sincabını sayısız getirip hep bıraktı. Tanrı gibi Tanrı yaratmış Türk Bilge Kağanı, sözüm: Babam Türk Bilge Kağan'ı oturduğunda şimdiki Türk beyleri, sonra Tarduş beyleri; Kül Çor başta olarak, arkasından şadpıt beyleri; önde Tölis beyleri; Apa Tarkan başta olarak, arkasından şadpıt beyleri; bu ... Taman Tarkan, Tonyukuk Boyla Baga Tarkan ve buyruk ... iç buyruk; Sebig Kül İrkin başta olarak, arkasından buyruk; bunca şimdiki beyler, babam kağana fevkalâde fevkalâde çok iltica etti ... Türk beylerini, milletini fevkalâde çok yüceltti, övdü ... babam kağan ... ağır taşı, kalın ağacı Türk beyleri, milleti ... Kendime bunca ...

271


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Kuzey Yüzü Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı, bu zamanda oturdum. Sözümü tamamiyle işit. Bilhassa küçük kardeş yeğenim, oğlum, bütün soyum, milletim, güneydeki Şadpıt beyleri, kuzeydeki Tarkat, Buyruk beyleri, Otuz Tatar, ... Dokuz Oğuz beyleri, milleti! Bu sözümü iyice işit, adamakıllı dinle: Doğuda gün doğusuna, güneyde gün ortasına, batıda gün batısına, kuzeyde gece ortasına kadar, onun içindeki millet hep bana tâbidir. Bunca milleti hep düzene soktum. O şimdi kötü değildir. Türk kağanı Ötüken ormanında otursa ilde sıkıntı yoktur. Doğuda Şantung ovasına kadar ordu sevk ettim, denize ulaşmama az kaldı. Güneyde Dokuz Ersin'e kadar ordu sevk ettim, Tibet'e ulaşmama az kaldı. Batıda İnci nehrini geçerek Demir Kapıya kadar ordu sevk ettim. Kuzeyde Yir Bayırku yerine kadar ordu sevk ettim. Bunca yere kadar yürüttüm. Ötüken ormanından iyisi hiç yokmuş. İl tutacak yer Ötüken ormanı imiş. Bu yerde oturup Çin milleti ile anlaştım. Altını, gümüşü, ipeği, ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatlı, ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle,

yumuşak

ipek

kumaşla

aldatıp

uzak

milleti

öylece

yaklaştırırmış. Yaklaştırıp, konduktan sonra, kötü şeyleri o zaman düşünürmüş. İyi bilgili insanı, iyi cesur insanı yürütmezmiş. Bir insan yanılsa kabilesine, milletine, akrabasına kadar barındırmaz imiş. Tatlı sözüne, yumuşak ipek kumaşına aldanıp çok çok, Türk milleti, öldün; Türk milleti, öleceksin! Güneyde Çogay ormanına, Tögültün ovasına konayım dersen, Türk milleti, öleceksin! Orda kötü kişi şöyle öğretiyormuş: Uzak ise kötü mal verir, yakın ise iyi mal verir diyip öyle öğretiyormuş. Bilgi bilmez kişi o sözü alıp, yakına varıp, çok insan öldün! O yere doğru gidersen Türk milleti, öleceksin! Ötüken yerinde oturup kervan, kafile gönderirsen hiç bir sıkıntın yoktur. Ötüken ormanında oturursan ebediyen il tutarak oturacaksın. 272


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Türk

milleti,

tokluğun

kıymetini

bilmezsin.

Acıksan

tokluk

düşünmezsin. Bir doysan açlığı düşünmezsin. Öyle olduğun için beslemiş olan kağanının sözünü almadan her yere gittin. Hep orda mahvoldun, yok edildin. Orda, geri kalanınla, her yere zayıflayarak ölerek yürüyordun. Tanrı buyurduğu için, kendim devletli olduğum için kağan oturdum. Kağan oturup aç, fakir milleti hep toplattım. Fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Yoksa bu sözümde yalan var mı? Türk beyleri, milleti, bunu işitin! Türk milletini toplayıp il tutacağını burda vurdum. Yanılıp öleceğini yine burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedî taşa vurdum. Ona bakarak bilin. Şimdiki Türk milleti, beyleri, bu zamanda itaat eden beyler olarak mı yanılacaksınız? Babam kağan, amcam kağan oturduğunda dört taraftaki milleti nasıl düzene sokmuş ... Tanrı buyurduğu için kendim oturduğumda dört taraftaki milleti düzene soktum ve tertipledim ... kıldım. ... Türgiş kağanına kızımı ... fevkalâde büyük törenle alı verdim. Türgiş kağanının kızını fevkalâde büyük törenle oğluma alıverdim ... fevkalâde büyük törenle alı verdim ... yaptırdım ... başlıya baş eğdirdim, dizliye diz çöktürdüm. Üstte Tanrı, altta yer bahşettiği için gözle görülmeyen, kulakla işitilmeyen milletimi doğuda gün doğusuna, güneyde ... batıda ... Sarı altınını, beyaz gümüşünü, kenarlı ipeğini, ipekli kumaşını, binek atını, aygırını, kara samurunu, mavi sincabını Türk'üme, milletime kazanı verdim, tanzim edi verdim ... kedersiz kıldım. Üstte Tanrı kudretli ... Türk beylerini, milletini ... besleyin, zahmet çektirmeyin, incitmeyin! ... benim Türk beylerim, Türk milletim, ... kazanıp ... bu ... bu kağanından, bu beylerinden ... suyundan ayrılmazsan, Türk milleti, kendin iyilik göreceksin, evine gireceksin, dertsiz olacaksın. ... Ondan sonra Çin kağanından resimciyi hep getirttim. Benim sözümü kırmadı, maiyetindeki resimciyi gönderdi. Ona bambaşka türbe 273


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

yaptırdım. İçine dışına bambaşka resim vurdurdum. Taş yontturdum. Gönüldeki sözümü vurdurdum ... On Ok oğluna, yabancına kadar bunu görüp bilin! Ebedî taş yontturdum ... yontturdum, yazdırdım. ... O taş türbesini ... Batı Yüzü ... üstte ... Bilge Kağan uçtu. Yaz olsa, üstte gök davulu gürler gibi, öylece ve dağda yabani geyik gürlese, öylece mateme gark oluyorum. Babam kağanın taşını kendim kağan ...... Güneybatı Yüzü Bilge Kağan kitâbesini Yollug Tigin, yazdım. Bunca türbeyi, resimi, sanatı ... kağanın yeğeni Yollug Tigin ben bir ay dört gün oturup yazdım, resimledim Anonim

J.

SÖYLEŞİ (SOHBET)

Yazarın, gündelik olaylarla ilgili düşüncelerini, okuyucu ile karşı karşıya oturup konuşuyormuş gibi içten bir hava içinde yazdığı yazılara sohbet denir. Karşılıklı konuşma havası içinde yazılır. Belirli konusu yoktur. Yerine ve zamanına göre sıkıcı olmayan her şey sohbet konusu olabilir.  Gazete ve dergi yazılarıdır.  Yazarın kendi kişisel düşüncesi ağırlıktadır.  En önemli özelliği, samimi bir üslupla kaleme alınmasıdır.  Yazarın öğretme ve kanıtlama amacı yoktur.

274


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnek Metin 29: Söyleşi (Deneme) GÖRME, ANLAMA MERAKI

Eskiden çocuklar daha mı öğrenme meraklısıydılar, dersiniz. Yoksa bugünkü çocukların merakı başka konulara mı çevrildi? Ne zaman bir

küçüğe;

Hindistan’a,

Kutuplara,

Çin

Seddi’ne,

Mısır

piramitlerine, lokomotifin icadına ilişkin soru sorarsınız şu cevabı alıyorsunuz: — Daha bunları okumadık! Demek ki zamanımız çocukları ve gençleri, tarihe, coğrafyaya, keşif ve icatlara, dünya çapındaki dâhilere dair ancak okulda edindikleri bilgilerle kalıyorlar. Kendiliklerinden bu konularda bilgi sahibi olmak istemiyorlar. ‹lgilerini her hâlde başka şeylere saklıyorlar. Hâlbuki elde, düne göre çok daha bol öğrenme imkânları var. Ansiklopediler, cilt cilt seyahat kitapları, tarihî eserler, biyografiler, karşılaştırmalı istatistikler, propaganda broşürleri, radyo, televizyon programları, filmler, her türlü meraka cevap verecek kadar bol ve çeşitli. Bizim çocukluğumuzda ise imkânlar ne kadar azdı. Doymak bilmeyen merakımızı avutmak için ne çocukça çarelere başvururduk. Elimizdeki coğrafya kitaplarını didik didik etmek yetmiyormuş gibi haritaları oyun malzemesi olarak kullanır, enlem ve boylam çizgileri arasına karışmış küçücük şehir isimlerini birbirimize sorardık. Bütün devletlerin merkezlerini adıyla, nüfus ve yeriyle su gibi bilirdik. O zamanlar çikolataların içinden çıkan bayrak, harita, şehir resimleriyle büyük adam portrelerinden koleksiyonlar yapardık. Pul biriktirirdik ama ticaret için değil, sırf çeşitli memleketlere ait 275


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

manzaraları, tarihî şahsiyetleri, sembolleri görmek ve öğrenmek için. Yine aynı maksatla kartpostal toplardık. Jules Verne (Jül Vern)’in ne kadar romanı çıkmışsa hepsini bulur okurduk. Bu sayede kutupları, Antil Adalarını, Afrika’nın balta girmemiş ormanlarını, Çin’i, denizaltı âlemini öğrenirdik. Zevaco (Zevako)’nun romanları, bize bir devrin Fransa, ‹talya ve ‹spanyası’nı öğretirdi. Kılıcı karşısında herkesin titrediği roman kahramanlarıyla birlikte, tarihe mal olmuş şahsiyetlerle tanışıklık kurardık. Biri bize Saint Barthelmy (Sen Bartelmi) olayını sorsa bülbül kesilirdik. İspanya’daki engisizyon mahkemelerinin nasıl işlediğini en ince ayrıntılarına kadar bilirdik. Aramızda

bunların

ve

diğerlerinin

bahsi

geçerdi.

Bilmeyeni

ayıplardık. Tarih öğretmenlerimiz, sözlü yoklamalarda bilgimizden hayrete

düşerdi.

Edebiyat

derslerinde

de

öğrendiklerimizle

öğretmenlerimizi hayran ederdik. Okul idareleri de her dönemde teşekkür ve takdir yazılarıyla bizi ödüllendirirdi. Hepimiz bir karış boyumuzla, Rönesans Devri adamlarının oburluğu ile sağdan soldan boyuna bilgi edinmeye çalışırdık. Bizde doymak bilmez bir merak vardı. Yanımızda bir şey konuşulduğu zaman konunun cahili olmaktan ödümüz kopardı. Zamanımızda çıkan gazete ve dergilerin her sahadaki ilerlemelere ayırdıkları sayfaları yutarcasına okumak en büyük zevkimizdi. Ama ayakkabı eskitmek korkusuyla top peşinde pek koşmazdık. Babamızdan aldığımız gündelik, sinemaya girmeye yetmediği için sık sık film seyretmeye gitmezdik. Sokakta oynamak da haysiyetimize dokunurdu. Hatta bazı akşamlar fincan ve papazkaçtı oynayan ev halkına bile uymazdık. Misafirliğe gitsek konsol üstünde veya duvarlarda gördüğümüz hatıra hakkında bilgi edinmeden

içimiz

rahat

etmezdi. 276

Mahallemizdeki

caminin,


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

çeşmenin,

imaretin

kitabelerini

pek

sökemezdik

ama

büyüklerimizden sorup öğrenmeyi de ihmal etmezdik. Kısacası biz, çocukluğumuzda bilgi edinmeyi bir oyun, hatta bir huy hâline getirmiştik. Acaba iyi mi yapıyorduk, kötü mü? Belki kafamızı abur cuburla dolduruyorduk. Elimizdeki malzeme bugünküne göre hayli eksik hatta hatalı idi. Fakat mesele bu değil. Nasıl ve neler öğrendiğimizin önemi yok. Asıl önemli olan şey, daima öğrenmeye hazır, daima iştahlı bir merakımız vardı. Bu merak, müsait şartlar bulsaydı, pekâlâ araştırıcılığa ve yapıcılığa dönebilirdi. Bugünün şartları elbette çok daha elverişli. Fakat çocuklarımızda o eski merak ve ilgiden pek eser yok gibi geliyor bana. Lakin merak, büsbütün ortadan kalkarsa araştırıcılık ve yapıcılığın yolunu bulmak da imkânsız. Merakı, yapıcılık doğrultusunda geliştirmek gerek. Prof. Sabri Esat SİYAVUŞGİL Türkçe Dil Bilgisi ve Dil Yeteneği

K.

HABER

Belli bir zaman içerisinde geçen olayları anında okuyucuya bildiren gazete yazılarına haber denir. Gazetelerde haber toplayan kişilere muhabir denir. Haber yazılarında temel ilke nesnelliktir.  Bir haber yazısı 5N1K (kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, niçin?) sorularına cevap vermelidir.  Haber; ilginç, yeni, doğru ve önemli olmalıdır.

277


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnek Metin 30: Haber TEKNE FACİASI Ukrayna’nın Odessa ilinde bir gezi teknesinin alabora olması sonucunda, 16 kişi hayatını kaybetti. Ukrayna’nın Odessa Valiliği’nden yapılan açıklamada, bir gezi teknesinin sahilden bir kilometre açıkta fırtınaya yakalanarak alabora olduğu bildirildi. Açıklamada, ölü sayısının 16’ya yükseldiği, ayrıca 20 kişinin hastaneye kaldırıldığı kaydedildi. Açıklamada, faciaya denizdeki fırtınanın yanısıra, teknede yeterli sayıda can yeleği olmamasının neden olduğu ifade edildi. Ukrayna Başbakanı Arseniy Yatsenyuk, faciayı incelemek üzere özel bir komisyonun kurulması talimatını verdi. Facia nedeniyle, Pazar günü Odessa’da bir günlük yas ilan edildi.

L.

KÖŞE YAZISI (FIKRA)

Bir yazarın, herhangi bir konu üzerinde, kişisel anlayış, görüş ve düşüncelerini güzel bir üslupla, hiçbir kanıtlama gereği duymadan anlattığı yazı türüne fıkra denir. İki tür fıkra vardır: Gazete fıkraları, nükteli hikâyecik türündeki fıkralar. Yazı türü olarak “gazete fıkraları” kabul edilmektedir. Gülmece yazılardan olan fıkraları, gazete yazı türü olan fıkrayla karıştırmamalıyız.  Gazete yazısıdır.  Yazar düşüncelerini kanıtlama yoluna gitmez.  Dil doğaldır. Günlük deyimlere, yer yer nükteli sözlere yer verilir.  Okuyucuyla sohbet ediyormuş havası hâkimdir.  Anlatım senli benlidir. 278


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Örnek Metin 31: Köşe Yazısı (Fıkra) BİR TEŞHİS Beş altı seneden beri edebiyatımızın gösterdiği çıplaklık manzarası bütün fikir adamlarını düşündürse yeri var. Okuyup yazmanın halk arasında yayılması ve bundan dolayı okuyucu sayısının çoğalması nispetinde yazı hünerine arız olan bu soysuzlaşmanın anlaşılmaz sebepleri hakkında hayli şeyler söylendi. Felce uğrayan maalesef yalnız edebiyatımız değildir. Bu bitkinlik rengi, gizli bir hastalığın sarılığı gibi, ruh ve hayalin bütün bahçelerinde yayılmakta ve bütün yaprakları, yer yer soldurup kurutmaktadır. Geçen gün Türk Ocağı’nın bayramında bütün iyi niyetlere rağmen, yaşlı ve yorgun iki sanatkârın ney ve sazından daha genç ve daha zinde bir şey dinlenilemediğine bakılırsa, musikide de artık sanatkar neslinin tükenmiş olduğuna hükmetmek lâzım geliyor. Gerçi iyimserliği saflık derecesine vardıran bazı kalem sahipleri, hâlâ kısır çalı fidanları üzerinde taze güller görmekte ısrar etmektedir. Safdilliğin bu derecesi hakkında fikir beyan etmek, ancak tıbbın salâhiyetine girer. Bahsi dağıtmadan edebiyata dönelim. On, on beş seneden beri aynı nağmeyi

geveleyip

durduğumuzun

okuyucunun

yeni

eserlere

alışkanlıktır.

Bu

alışkanlık

karşı ancak

açık

alâmetlerinden

gösterdiği âdet

hayretsizlik

şekline

gelmiş

biri, ve bir

hassasiyetin uysallığı değil midir? Aksülâmeller, hiddetler, kinler ve gayzların durduğu bir fikir âlemi içinde, artık yeni hiçbir eserin ortaya çıkmadığında zerre kadar şüphemiz olmamalıdır. Ahmet HAŞİM 279


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

M.

RÖPORTAJ

Yazarın herhangi bir konuda önceden hazırladığı soruları ilgili kişilere yöneltmesi aldığı cevapları fotoğraf ve çeşitli belgelerle destekleyerek okuyucuya sunmasıdır.

 Yazar bilgiden başka izlenimlerini, görüşlerini, düşüncelerini yazmalıdır.  Röportajdaki konu iyice öğrenilmeli, gerekli incelemeler yapılmalı, gerekli belgeler toplanmalıdır.  Röportajlarda ses kayıtları, fotoğraflar, filmler vb. teknolojik aletler inandırıcılık kazandıran öğelerdir. Röportajda konularına göre üç’e ayrılır: 1. Bir yeri konu alan röportajlar; Bu röportajlarda ya da tanıtılan yeri, yaşamı her yönüyle bilinir. Farklı yönleri fotoğraflarla filmlerle kanıtlanır. 2. Eşyayı konu alan röportajlar; Eşyanın dikkat çekici özelliği, düşündürücü özellikleri ele alınır. 3. İnsanı konu alan röportajlar; Belli bir üne kavuşmuş kimselerin, dikkat çeken ve düşündüren yönleri belirtilir. Fotoğraflarla desteklenir.

1.

Haber Yazısı ile Röportaj’ ın Farkı  Haber yazılarında haber, olduğu gibi objektif yansıtılır. Röportajda yazarın kişisel görüşleri vardır. Haberin genişletilmiş halidir.

280


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

2.

Röportaj ile Gezi Yazısı’ nın Farkı  Gezi

yazılarında

fotoğraf,

resim

gibi

belgeler

bulunmaz.

Röportajlarda resimlere, fotoğraflara yer verilir.  Gezi yazılarında insan konuşmalarına (diyaloglara) yer verilmez. Röportajda konuşmalara yer verilir.

3.

Röportaj ile Biyografi’ nin Farkı  Röportajlarda konuşmalara yer verilirken biyografide yoktur.  Röportajlarda kişisel yorum varken biyografilerde yoktur.  Röportajlar yaşayan sanatçılarla yapılır. Biyografiler belgelere dayandırılarak yapılır.

Örnek Metin 32: Röportaj ATATÜRK’ LE RÖPORTAJ En demokratik insanlardan biri olan Mustafa Kemal Paşa beni gayriresmi

biçimde

eskiden

istasyon

şefinin

oturduğu

şimdi

kendisinin yaşadığı küçük evdeki Batılı tarzda döşenmiş çalışma odasına kabul etti. Hakiki Türk usulüyle bana kahve ve sigara ikram etti. Benimle yaklaşık iki saat boyunca yavaş ve ölçülü bir tonda, iyi bir Fransızcayla konuştu. Diktatör değil (bugün Türkiye Millet Meclisi kadar gerçek halk gücünü uygulayan Batılı bir parlamento bilmiyorum) ama Milli Mücadele’yi örgütleyen ve onun liderliğini yapan kişi olarak itibarı, halkın sevdiği ve güvendiği bir liderin otoritesiyle konuştuğunu söyleyebilirim.” Meclis’in geçirdiği anayasaya göre, yürütme ve yasama güçleri

sadece

Meclis’in

kendisine

281

verildi.

Bu

durum


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Sultan’ın gelecekteki konumunu nasıl etkileyecek? Anayasamızı kabul edecek ya da çekilecektir. Bizim isteklerimize sıcak bakan başka bir sultan bulmak kolay olacaktır. Türkiye’nin başşehrinin ileride Anadolu’da kurulacağı doğru mudur? İstanbul elbette geleneksel başşehrimiz ve bu şekilde de devam etmeli. Fakat bu savaşta edindiğimiz bir deneyim bize ders oldu. Saltanat ve halifelik İstanbul’da kalacaktır ama gerçek hükümet, Millet Meclisi ve kabine, burada Anadolu’da İstanbul’dan daha iyi korunacağı için memleketin merkezinde olacaktır. Meclis elbette zaman zaman İstanbul’a gidebilir ama hükümetin daimi makamı orada olmamalıdır. Mesele için varılmadı ama tartışılıyor. Kayseri, Sivas ve Yozgat’ı olası yerler olarak düşünüyoruz. Bu merkezi bölgeyi araştırıp en iyi başşehir bölgesini bulması için bir komisyon göndereceğiz. Bol bol ağacı ve bir akarsuyu olmalı, kısacası doğal güzelliği… Dini meseleler ve Cihat’a karşı tutumunuzu daha ayrıntılı açıklar mısınız? Dini konularda pek bilgim yoktur ama duyduğum kadarıyla İslamiyet tehlikedeyken Halife’nin Müslümanları müdafaa için Cihat’a çağırma hakkı var. Bence Sultan 2. Balkan Savaşı’nda böyle bir çağrı yaptı ama bildiğiniz üzere başarılı olamadı. Burada siyasetle dini meseleleri birbirine karıştırmıyoruz. Biz sadece emrimizdeki maddi güçlerle savaşıyoruz, dini hisleri yardımımıza çağırmıyoruz. Türkler bağnaz değildir. Elbette her ülkede olduğu gibi aramızda halkı ayaklandırmaya çalışan hocalar (din görevlileri) var ama onları kontrol altında tutmalıyız ve tutacağız.

282


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

Cihat, Şeriat gibi dini meselelerde ve din ve devletin ayrılmasıyla ilgili hükümetinizin tutumu nedir? Sanırım her millet gibi her fert de vicdan hürriyetinden tam olarak istifade etmelidir. Bu prensip “Bir millet şayet Müslümansa bağımsızlığa

hakkı

yoktur”

şeklinde

düşünen

düşmanlarımız

tarafından maalesef çiğnenmiştir. Halen, Suriye’de, Irak’ta ve Anadolu’da cereyan eden durum ileri sürdüğüm bu hususun en güzel delilidir. Bizim dinimiz İslamiyet’tir. İslam, dogmatik kısmı dışında nazara alınırsa en geniş anlamı ile hoşgörü temeline dayanan “sosyo-politik” bir sistemden başka bir şey değildir ve “ferdiyetçilik” ile “komünizm” arasında orta bir yol teşkil etmektedir. Diğer Müslüman hükümetlerle hükümetinizin ilişkileri ne durumdadır? Biz tabiatıyla bütün Müslüman devletlerle son derece dostane ilişkiler içindeyiz. (…) Önceden de belirttiğim gibi, kendi kaderini kendi tayin etme hakkının bütün Müslüman milletlere tanınmasını görmek benim en büyük arzumdur. İslam Birliği (Panislamizm), Türklük birliği (Pantürkizm) ve Turan Birliği (Panturanizm) hakkında tutumunuz nedir? Bütün Müslümanların Türk hakimiyeti altında birleşmesi anlamına geldiği sürece Panislamizm, üzerinde Türk ırkı yaşayan bütün ülkelerin

Anadolu

Türklerinin

anlamına

geldiği

müddetçe

hakimiyeti de

altında

birleşmesi

Panturanizm;

İngiltere

emperyalistlerinin, bize karşı sürdürdükleri daimi haçlı seferine kendi milletlerinin desteğini temin etmek maksadı ile uydurmuş oldukları “korkuluk”lardır. Thames nehrinin kıyılarından bize gülünç ithamlar savuranların yapmış oldukları ve her gün biraz 283


MEHMET ALİ KÖTÜĞ ÖRNEKLERLE

METİN TÜRLERİ

daha yaptıkları gibi dünyanın yarısını veya dörtte birini fethetmeye bizim herhangi bir şekilde ne niyetimiz ne de arzumuz vardır. (…) İngilizlerin

beyan

ettiklerinin

aksine,

biz

milletlerin

kendi

kaderlerini bizzat tayin etmeleri ilkesinin Müslümanlar dahil bütün milletler samimi bir şekilde tatbik edilmesi halinde bu savaşın sonlanacağına inanıyoruz. Türkiye’nin gelecekteki yönetim şekli, saltanat ve hilafetin yeri, eğitim, kadın hakları, ulaşım ve doğal kaynakların kullanımıyla ilgili düşünceleriniz nelerdir? Türkiye’nin

gelecekteki

rejimi

“Hakimiyet

kayıtsız

şartsız

milletindir” esasına dayanmaktadır ve böyle devam edecektir. Türk Milleti’nin mevcudiyeti ve kudreti saltanat ve hilafetin gerçek kaynağıdır. Biz eğitim sistemimizin geliştirilmesi için şimdiden çaba göstermekteyiz. Sulha kavuşur kavuşmaz bu konuya yeni bir hız vereceğiz. Aynı şekilde kadınların eğitimine de büyük önem atfediyoruz. Bizi zincire vuran kapitülasyonları bertaraf ettikten sonra ekonomik kalkınmamız için hararetle çalışacağız. Clarence K. STREİT Atatürk ’le Röportaj, 1920

284


SONSÖZ Metinler kalıcı iletişimin esasını oluştuturlar ve dilin aktarım özelliğini kuvvetlendirler. Metinler ileti amacı etrafında türleşmiştir. Zaman içinde bazı biçimsel, anlamsal ve kurgusal özelliklere bürünmüşlerdir. Bu özellikler içerisinde aynı zamanda türün oluşturuluş kurallarını da barındırmaktadır. Her metin türü bazılarında belirgin olmasa da plan dâhilindedir.(Giriş, Gelişme, Sonuç) Yine her metin türünde bir başlık bulunması gerekmektedir. Bazı metinler özellikleri bakımından bir başka metin türüne benzese de en az bir ayırt edici özelliğiyle ayrılır.20 Farklı

metin

türleri

bütünleşerek

yeni

bir

metin

türü

ortaya

çıkarmışlardır. Böylesi türler her iki türün de özelliğini barındırırlar. 21 Kimi resmi metin türleri yıllar sonra sanat, kimi sanat metinleri de yıllar sonra resmî, tarihî değer taşır hale gelebilir.22 Genel manzara olarak metinlerin insan ihtiyaçlarından doğduğu gözlenmekle birlikte bu ihtiyaçlardan estetiğin başı çektiği bazı ve maddi, resmî, amaçlarla oluşturulan öteki metinlerin oldukça basit kaldığı anlaşılmaktadır.

20

Anının otobiyografiden kapsamının dar oluşuyla veya günlüğün anıdan günü gününe tarihli

yazılışıyla ayrılması gibi. 21

Otobiyografik romanlar hem roman niteliğini hem de otobiyografi özelliğini koruyarak bu türlerden

doğmuştur. (Örnek: Peyami SAFA, Dokuzuncu Hariciye Koğuşu) 22

Turgut ÖZAKMAN, Diriliş Çanakkale 2015 romanında birçok resmî yazışmaya da yer vermiştir.

Benzer olarak bazı özel mektupların, günlüklerin de tarihi araştırmalara kaynak olduğu görülmektedir.

285


İletişimde bilgisayar, telefon ve internetin, bunlarla beraber elektronik yazım araçlarının metin türlerinin bazı özelliklerini, yazım ve noktalama kurallarını etkilemiştir. Bazı metin türleri bölümlendiğinde içerisinde farklı metin türleri barındırdığı görülmektedir.23

23

Bir romanın her bir bölümü öykü gibi kurgulanmış olabilir. Aradaki bağ kuvvetsizse bu durum daha

net ortaya çıkar. Bunun dışında bir otobiyografide irili ufaklı anılar yer alır. Her biri anılar şeklinde yayıma alınabilir.

286


KAYNAKÇA A.

KİTAPLAR VE ANSİKLOPEDİLER 1. AĞCA H., Yazılı Anlatım, Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, Ankara 1999. 2. AKSAN, Doğan, Her Yönüyle Dil, TDK, Ankara 1982. 3. AKTAŞ Şerif, Yazılı ve Sözlü Anlatım, Akçağ Yayınları, Ankara 2011. 4. AKYÜZ, Kenan, Batı Tesirinde Türk Şiiri Antolojisi, İnkılâp Kitabevi, İstanbul 2010. 5. ARIBURNU, Kemal, Atatürk'ten Anılar, İnkılâp Kitabevi, İstanbul 1988. 6. ASILKEFELİ, Fatih, Karagöz ile Hacivat (Seçmeler), Pan Kitabevi Yayınları, Ankara 2005. 7. ATAÇ, Nurullah, Diyelim-Söz Arasında, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2004. 8. ATAÇ, Nurullah, Günce, TDK Yayınları, Ankara 1960. 9. Atatürkçülük, 2. Kitap, Genelkurmay Basımevi, Ankara 1983. 10. AYBEK, Selçuk (hzl.), Ö¤rencilere Resimli Türk ve Dünya Edebiyat›ndan Seçme Örnekler, İnkılâp Yayınları, İstanbul 1999. 11. BAKIRCIOĞLU, N. Ziya, Güldeste 2, Ötüken Yayınları, İstanbul 2000.

287


12. BANARLI Nihat Sami,

Resimli Türk Edebiyatı Tarihi,

Devlet Kitapları, İstanbul 1971. 13. BANARLI, Nihat Sami, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi I, Devlet Kitapları, İstanbul 1971. 14. BANARLI, Nihat Sami, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul, 1988. 15. BANG W. – ARAT R.R., Die Legende von Oghuz-Kaghan, Berlin 1932. Türkçe çevirisi, Oğuz Kağan Destanı, İstanbul 1936. 16. Başlangıcından Günümüze Kadar Bü yük Türk Klasikleri, Ötüken-Söğüt Yayıncılık, Şefik Matbaası, Cilt II, İstanbul 1992. 17. BEKİROĞLU, Nazan, Mavi Lâle-Yitik Lâle, Timaş Yayınları, İstanbul 2003. 18. BERK İlhan, El Yazılarına Vuruyor Güneş, YKY, İstabul 1983 19. BİNYAZAR A. ve ÖZDEMİR E., Yazılı Anlatım Bilgileri, İstanbul Milliyet Yayınları. İstanbul 1980. 20. BORATAV, Pertev Naili, Az Gittik Uz Gittik, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara 2007. 21. BOZDEMİR, Banu, Nasreddin Hoca (Seçme Fıkralar), Say Yayınları, İstanbul 2010. 22. BROCKMAN, John, Gelecek 50 Yıl, NTV Yayınları, İstanbul 2008. 23. BUĞRA, Tarık, Osmancık, Ötüken Yayınları, İstanbul 1998.

288


24. Büyük Türk Klasikleri C. 11, Ötüken Yayınları, İstanbul 2004. 25. Büyük Türk Klasikleri C. 13, Ötüken Yayınları, İstanbul 2004. 26. ÇAMLIBEL, Faruk Nafiz, Han Duvarları, MEB Yayınları, Ankara 1999. 27. ÇETİN, Nihat; Liseler İçin Genel Türk Tarihi, MEB, Ankara 2006. 28. DEMİREL, Ö., İlköğretim Okullarında Türkçe Öğretimi, MEB Yayınları, Ankara 1999. 29. DENİZ Kemalettin, Türkçe Ders Kitabı(6, 7, 8. Sınıf), MEB Yayınları, Ankara 2015. 30. DOĞAN Mehmet, YAKICI Ali, YELOK V. Savaş, YÜCEL Mustafa, Türkçe-2 (Sözlü Anlatım), Gazi Kitabevi, Ankara 2006. 31. DOĞANAY Hayati, Türkiye Ekonomik Coğrafyası, Çizgi Kitabevi, Erzurum 1998. 32. EMİR, Sabahat, Örnekleriyle Kompozis yon Yazma Sanatı, Emir Yayınları, İstanbul 1976. 33. EMİR, Sabahat, Seçme Denemeler, Emir Yayınları, İstanbul 1975. 34. En Güzel Öğrenci Fıkraları, Yolculuk Yay›nevi, İstanbul 2010. 35. ERGİN Muharrem, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları İstanbul 1991. 36. ERGİN Muharrem, Dede Korkut Kitabı, TDK Yayınları, Ankara 1997. 289


37. ERGİN, Muharrem, Türk Dil Bilgisi, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1985. 38. ERSOY, Mehmet Âkif, Safahat, İz Yayınları, İstanbul 1991. 39. ESENDAL, Memduh Şevket, Mendil Altında, Bilgi Yayınevi, Ankara 2006. 40. EYÜBOĞLU, Sabahattin, Mavi ve Kara, İş Bankası Yayınları, İstanbul 2000. 41. GARİBOĞLU, Kemal, Örnekli Kompozisyon Bilgileri, Serhat Yayınları, İstanbul 1990. 42. GARİPOĞLU, Kemal, Örnekli Kompozisyon Bilgileri, Altan Yayınları, İstanbul 1992. 43. GÖĞÜŞ, B. Orta Dereceli Okullarda Türkçe ve Yazın Eğitimi, Kadıoğlu Matbaası, Ankara 1978. 44. GÖKYAY Orhan Şâik, " Han-nâme" Necati Lugal Armağanı, Ankara 1968. 45. GÖZLER Fethi, Temel Kompozisyon Bilgileri, İnkılap-Aka Bası mevi, İstanbul 1984. 46. GÜNYOL Vedat, Çalakalem. Can Yayınları, İstanbul 1977. 47. Güzel Yazılar (Gezi-Hatıra), Atatürk Kültür, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2007. 48. Güzel Yazılar (Hikâyeler 1), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1996. 49. Güzel Yazılar (Hikâyeler 2), Türk Dil Kurumu Yay›nları, Ankara 2000.

290


50. Güzel Yazılar, Oğuz’dan Bugüne, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1996. 51. HAŞİM Ahmet, Bize Göre (Haz. Mehmet Kaplan), Ankara 1981. 52. İNAN Abdulkâdir,

Tarihte Ve Bugün Şamanizm, Ankara

1945. 53. İZBIDAK Reşat, Hidrografya, Akarsular ve Göller, Harita Genel Müdürlüğü Matbaası, Ankara 1971. 54. KABAAĞAÇLI Cevat Şakir (Halikarnas Balıkçısı), Bütün Eserleri II, Bilgi Yayınevi, Ankara 2008. 55. KABAKLI Ahmet, BEYATLI Yahya Kemal, Türk Edebiyatı C.I, II, Türk Edebiyatı Yayınları, İstanbul 1978. 56. KABAKLI, Ahmet, Türk Edebiyatı I, Türk Ede biyatı Yayınları, İstanbul 2002. 57. KARAALİOĞLU, Seyit Kemal, Kompozisyon Sanatı, İnkılâp Yayınları, İstanbul 1996. 58. KARASOY

Yakup(v.d.);

Uygulamalı

Türk

Dili

ve

Kompozisyon Bilgileri, Selçuk Ünitersitesi Basımevi, Konya 2002. 59. KAZANKAYA Hasan, Fatih Sultan Mehmet, Toplumsal Dönüşüm Yayınları, İstanbul 1999. 60. KILIÇ Veysel, Dilin İşlevleri ve İletişim, Papatya Yayıncılık, İstanbul 2002. 61. KISAKÜREK, Necip Fazıl, Bir Adam Yaratmak, Kültür Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1976.

291


62. KOCATÜRK Utkan, Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Semih Ofset, Ankara 1999. 63. KOÇ,

Nurettin,

Güzel

Türkçeyi

Öğreniyorum,

İnkılap

Kitabevi, İstanbul 1990. 64. KORKMAZ Zeynep, Türk Dili Üzerine Araştırmalar, Ankara, 1995. 65. KÖPRÜLÜ Mehmet Fuat, Türk Edebiyatı Tarihi,

İstanbul

1928. ikinci baskı İstanbul 1982. 66. KUDRET Cevdet, Örneklerle Edebiyat Bilgileri, C. II, İnkılap Kitabevi, İstanbul 2003. 67. KUDRET, Cevdet, Örneklerle Edebiyat Bilgileri, İnkılâp Yayınları, İstanbul 1980. 68. KURAL, Orhan, Büyük Dünyada Küçük Adımlar, Beril Yayınları, İstanbul 1997. 69. LEVEND Agâh Sırrı, Ahmet Rasim, TDK Yayınları, Ankara 1965. 70. Moğolların Gizli Tarihi (Çev.: Ahmet Temir), Ankara 1948. 71. MONTAİGNE

Michel

(Çev.:

Sabahattin

Eyuboğlu),

Denemeler, Cem Yayınevi, İstanbul 1995. 72. MORAN, Berna, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1972. 73. ORKUN H. N., Oğuzlara Dâir, Ankara 1935. 74. OZANSOY,

Halit

Fahri,

“Orta

Oyunu”,

Eski

İstanbul

Ramazanları”, İnkılâp ve Aka Kitabevleri, İstanbul 1968. 75. ÖGEL Bahaeddin, Türk Kültür Tarihi, Ankara 1962. 292


76. ÖNEN, Akın, Türkçeyi Türkçe Kullanmak, İnkılâp Yayınevi, İstanbul 2002. 77. ÖNER

Sakin,

Örneklerle

Kompozisyon

Sanatı,

Yuva

Yayınları, İstanbul 2005. 78. ÖZDEMİR, Emin, Eleþtirel Okuma, Bilgi Yayınevi, İstanbul 2005. 79. ÖZDEMİR, Emin, Sözlü-Yazılı Anlatım Sanatı (Kompozisyon), Remzi Kitabevi, İstanbul 1986. 80. ÖZDEMİR, Emin, Yazı ve Yazınsal Türler, Varlık Yayınları, İstanbul 1983. 81. ÖZDEMİR, Emin, Yazınsal Türler, Bilgi Yayınları, İstanbul 1999. 82. Özkan,

Mustafa;

Hatice

Tören,

Osman

Esin,

Yüksek

Öðretimde Türk Dili, Yazılı ve Sözlü Anlatım, Filiz Kitabevi, İstanbul 2001. 83. PALA İskender, Divan Edebiyatı, Kapı Yayınları, İstanbul 2005. 84. PAR, Arif Hikmet, Planlı Yazma Sanatı Kompozisyon, Serhat Dağıtım Yayınları, İstanbul 1974. 85. PAR,

Arif

Hikmet,

Planlı

Yazma

Sanatı,

Minnetoğlu

Yayınları, İstanbul 1971. 86. RADO, Şevket, Ümit Dünyası, Doğan Kardeş Yayınları, İstanbul 1957. 87. SARICA Salih, GÜNDÜZ Mustafa, Güzel Konuşma Yazma, Fil Ya yınevi, İstanbul 1994.

293


88. SEPETÇİOĞLU, Mustafa Necati, “Ergenekon Destanı”, Türk Destanları, Toker Yayınları, İstanbul 1972. 89. SEYFETTİN Ömer, Seçme Hikâyeler II, 1000 Temel Eser, Millî Eğitim Basımevi, İstanbul 1971. 90. SÜMER Faruk, Oğuzlar, Ankara 1967. 91. TANPINAR, Ahmet Hamdi, Edebiyat Üzerine Makaleler, Dergâh Yayınları, İstanbul 2011. 92. TANPINAR, Ahmet Hamdi, Edebiyat Üzerine Makaleler, MEB Devlet Kitapları Yayınları, İstanbul 1969. 93. TARANCI, Cahit Sıtkı, Otuz Beş Yaş, Varlık Yayınevi, İstanbul 1977. 94. TOGAN Zeki Velidi, Umumî Türk Tarihine Giriş, İstanbul 1946. 95. Türk Mitolojisi, Ankara 1971. 96. ZÜLFİKAR,

Hamza,

Türk Dili ve

Kompozisyon, Ekin

Yayınları, Ankara 2005.

B.

SÖZLÜK VE KILAVUZLAR 1.

DEVELİOĞLU

Ferit,

Osmanlıca-Türkçe

Lügat,

Aydın

Kitabevi, İstanbul 2009. 2.

KÂŞGARLI Mahmud, (Çev.: Besim ATALAY), Dîvânü Lugâti't-Türk I – IV, TDK Yayınları, Ankara 1992.

3.

Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2011.

4.

Yazım Kılavuzu, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2012.

294


C.

SÜRELİ YAYINLAR 1.

Atlas Dergisi, Eylül 2006, Sayı 162.

2.

Bilim ve Teknik Dergisi, S. 41, C. 492.

3.

Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim Dergisi, S., 100, Ankara 2008.

4.

Bilim ve Aklın Aydınlığında E¤itim Dergisi, S., 80-81, Ankara 2006.

D.

MAKALELER 1.

İUSİUMBELİ İrina, Gagauz Türklerinin Mitolojisi Üzerine Bir Deneme, Millî Folklor Dergisi, S. 68, 2005.

2.

KILIÇ Yusuf, Eski Ön Asya Toplumları Arasında Yazı ve Dil Etkileşimi,

Pamukkale

Üniversitesi

Sosyal

Bilimler

Enstitüsü Dergisi, S. 4, Denizli 2009. 3.

MEMİŞ E., Eskiçağda Mezopotamya, Ekin Kitabevi, Bursa 2007.

4.

ÖGEL Bahaeddin, "Uygurların Menşe Efsanesi", A.Ü. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, Ankara 1947.

5.

YAZICI Nermin, Türk Edebiyatında Otobiyografi, Türkbilig, S. 11, Ankara 2006.

E.

İNTERNET SİTELERİ 1.

www.tdk.gov.tr/

2.

www.turkedebiyati.org/

295