Page 1

TAPURA HETU

Vai Tu'u Potu 2010

He ŋoŋoro o te Pakate 'I te matahiti ta'ato'a e aŋa ro 'ā tātou i te ŋoŋoro o te Pakate. Te parau 'āpī o te matahiti nei te ŋā kona ta'ato'a ena o hau, te intitucione, pa he tau-taumiro, muni, hare hāpī, manutara 'e he tetahi atu, ko haka piri 'ā ki te hare pure mo te ŋoŋoro o te Pakate. Na haka 'ou i te 6 kaka.

Ko puru 'ā a Toroko

“¿'A Platovsky mau 'ā koe i to'o mo suerekao?”

Pa he me'e 'ite e tātou ta'ato'a, a Pētero Edmunds, e ho'e 'ahuru ma ono matahiti i aŋa ai pa he tāvana henua o nei, o Rapa Nui. 'E hora nei ko to'o 'ana i a ia e te hau tire mo suerekao. I ha'amata ai tā'ana aŋa pa he suerekao 'i te mahana ra'e o tū 'āva'e ena o Vai Tu'u Nui. Na haka 'ou i te 5 kaka.

He 'ati topa ki te taŋata rapa nui 'i te kona aŋa

'I te rua tapati o Vai Tu'u Nui i kī ai e te muni mo puru i Toroko. Na haka 'ou i te 3 kaka.

Mo 'ite, e rara a roto i te 'ō'one ¿E 'ite mau rō o ruŋa i te haka tere iŋa tuai o te rapa nui hai keri i te 'ō'one? Na haka 'ou i te 8 kaka.

Ko mana 'ā te aŋa tere henua

E ha'aaura'a mai 'ā te matu'a tane pē hē i topa ai te 'ati. Na haka 'ou i te 10 kaka.

He haŋu-haŋu haka 'ou te taina o Hoa Hakananaia He rova'a te ho'e hānere matahiti o te hora keri ra'e era i te 'I te ta'u nei i o'o ai te 'arero rapa nui ki te me'e 'āpī haka 'ou e mōai “Pa'a-pa'a” e rua, he kenu 'e he vi'e. Na haka 'ou i te 4 kaka. tahi. Nei me'e he pērīkura. Na haka 'ou i te 9 kaka.


2

TĀPURA HETU Vai Tu'u Potu 2010

Te kī o te hoa ve'a Te aŋa ena 'i tu'u rima, he rave'a e tahi mo haka hio-hio i te 'arero 'e i te haka tere iŋa tupuna o te Rapa Nui. 'I 'aŋarīnā, te ŋā me'e nei 'i te tētahi nō hare koe ana take'a. 'E hai ve'a nei ko Tāpura Hetu ka haka pūai haka 'ou ena. Tako'a, hai ia ka aŋi-aŋi ena e te taŋata hē mau te ti'ara'a tano mo pāpa'i i te 'arero rapa nui 'e tako'a ka māhani ena i te tai'o 'e i te pāpa'i hai 'arero henua. Hai Tāpura Hetu ka take'a ena e te ta'ato'a e riva nō te 'arero rapa nui mo pāpa'i mo ta'a me'e nō era i haŋa. Ana haŋa mo hā'ū'ū mai 'i te aŋa nei e riva nō kōrua mo pāpa'i ki tapura.hetu@hotmail.com.

Koro nui o te taŋata henua 2010

'I te va'u mahana o Vai Tu'u Nui 2010 i aŋa ai 'i te kāiŋa te cabildo. Te me'e nei i aŋa o te tāvana henua ararua ko te suere-

kao. I aŋa ai e rāua mo 'ite i te mana'u o te taŋata. Pē ira ka 'ite era he aha te rāua me'e mo 'ata haka pūai o te kāiŋa. Te koro nui nei o te cabildo 'i roto i te hā matahiti e aŋa ena. Te me'e i vānaŋa 'i roto o te: tūrita, me'e ho'o, tere vaikava, keu-keu henua, hāpa'o iŋa i te taŋata, hāpa'o iŋa i te henua 'e o te aŋa iŋa i te hare.

Ki tu'u te taŋata ki te koro nui nei e u'i era ko me'e hē o te ŋā me'e nei e hitu haŋa 'ā'ana mo aŋa. He haka piri ia ananake ko te tētahi nu'u haŋa ki tū me'e 'ā, 'e he noho he vana-vanaŋa o ruŋa. 'I te ahi-ahi, he haka aŋiaŋi ki tētahi nuku-nuku i te rāua aŋa. Ki oti he va'ai i rā aŋa ki te pū'oko haka tere henua. Te aŋa ta'ato'a nei 'i te tāpati ra'e o Vai Tu'u Potu ka rarama mai e te muni ki te taŋata ta'ato'a o te kāiŋa. Marcus Edensky I huri ki te 'arero rapa nui: 'Ūmaŋa Hatu Re'o

He mana'u o te taŋata

Ka tai'o hai here. Hoa ve'a, Marcus Edensky

Te 'āva'e o te matahiti Tu'u A Haro Hetu'u Pū Tarahao Vai Tu'u Nui Vai Tu'u Potu Maro 'Anakena Hora 'Iti Hora Nui Taŋaroa 'Uri Ruti Koro

¿Ko ai tu'u 'īŋoa? – Ko Marcus Shields. ¿He aha ta'a aŋa? – He ma'u i te tūrita he haka aŋiaŋi i te kāiŋa. ¿He aha te me'e hope'a o te hauha'a mō'ou? – He 'Atua, ko Ietū. ¿Mo hoki ō'ou a tu'a 'e

mo ha'amata haka'ou mai, ¿he aha ta'a me'e ra'e mo aŋa? – He kimi i te 'Atua e 'āpī nō 'ā, ta'e 'ō e tiaki ki pa'ari. E 'ara ena koe 'i te pō'ā, ¿he aha ta'a me'e ŋaro'a? – He haŋa o te 'Atua. 'I mu'a 'ā he ta'e au nō tō'oku aŋa 'e hora nei he rahi o te haŋa o te 'Atua te me'e ŋaro'a e au. ¿Pē hē koe e me'e ena mo haumarū o tu'u vārua? – He pure ki te 'Atua 'o he oho he hī. ¿He aha ta'a vānaŋa hope'a mo haka 'ite mai? – Te ao e ko kamiare 'e te me'e ta'ato'a ta'e au ena tako'a. Te me'e e rova'a nō mo kamiare ko koe. 'E hai kamiare ō'ou he kamiare tu'u noho iŋa, 'e he riva-riva koe 'i te me'e ta'ato'a.

Hoa ve'a, taŋata pāpa'i, editor, hoho'a: Marcus Edensky • I huri ki te 'arero rapa nui: 'Ūmaŋa Hatu Re'o, Soleil Tuki Manutomatoma Revision de traducciones: Maria Eugenia Tuki Pakarati • Revision de ortografía: Nancy Weber


TĀPURA HETU Vai Tu'u Potu 2010

3

Ko puru 'ā a Toroko 'I te rua tapati o Vai Tu'u Nui i kī ai e te muni mo puru i Toroko. ¿He aha i puru ai? – He kore o te kona mo haka e'a o te vai mai roto o te hare komo, he pōŋeha ki te nu'u tupu'aki 'e he kore o te 'ōpani nui-nui mo e'a o te taŋata ana ai te 'ati o roto. Te mana'u o Pascual Pakarati: he aŋi 'ā, e aŋa tahi a ia i te ŋā me'e nei mo te riva-riva o te ta'ato'a. Tā'ana kī nō, nā e ai tako'a rō 'ana te tētahi kona ho'o 'ava, e hape tako'a rō 'ana te ŋā me'e nei. ¿He aha, pa'i, i ai ai ko ia nō te me'e i haka ūtu'a? Te rua me'e, e tano rō 'ana te pō, he tu'u te nu'u hora toru o te popohaŋa ki Toroko ko ta'ero era 'ana, ko unu era 'ā i te ava 'i te rua kona. He no-noho 'i ira 'ātā ki te hora va'u 'o ki te hora iva o te rua mahana. E tano rō 'ana

te mahana he moto ananake. Te me'e nei, ki te kī a Pascual, ta'e he hape ō'ona, hora pae, pa'i, a ia e puru ena i Toroko. 'E mo topa o te 'ati pē nei, nā e ai rō 'ana te me'e he tau-taumiro, mo rāua e u'i i te me'e nei, ta'e mā'ana. 'I te 'āva'e era 'ā o Tarahao i vānaŋa ai a Pascual ananake ko te tau-taumiro, PDI, nu'u pū'oko haka tere henua, 'e he abogado, o ruŋa i te me'e nei mo aŋa e Pascual 'i Toroko. He va'ai ia e toru 'āva'e mo haka riva-riva tahi o Pascual i rā ŋā me'e, 'e i hope'a ai, kai mo'a i tū me'e vānaŋa era ananake. Kai tano hia, pa'i, rā 'āva'e era e toru, he to'o mai he haka puru i Toroko. Marcus Edensky I huri ki te 'arero rapa nui: 'Ūmaŋa Hatu Re'o Ka 35 matahiti o te ai o Toroko o Pascual Pakarati.

He taote o te me'e tupuna he ha'uru au. Mo pohe ō'oku mo oho mo hī, he oho au ki tā'aku ika. Mo pohe ō'oku mo tarai i te mōai, he tarai au. ¿Pē hē koe i 'ite ai mo tarai i te mōai? – 'Ā'aku 'ana au i hāpī. 'Ina e tahi kope i hāpī mai i te tarai i te mōai. Ki oho au ki a Tire i ha'amata iho ai au i tarai ai i te mōai. Pē nei au i mana'u ai e oho 'ana au ki te hotel o tō'oku matu'a vahine, ta'e pē ira i hope'a ai. 'I ira, i a Tire, a au i māta'i-ta'i ai i te tarai haŋa o tō'oku matu'a tane. 'I a Tire e ko tano mo noho tahaŋa ō'ou, mo unu i te kāpē 'e mo oho ki ŋā hare. ¡Ta'e pē nei! E aŋa koe mo ai Ka maha 'ahuru matahiti o o ta'a rāve'a mo kai. Pē ira au i Maximilian Manutomatoma Pa- ha'amata ai i tarai ai i te mōai. 'I karati 'i te tarai iŋa i te mōai miro te 'āva'e ra'e i ha'amata i tarai ai 'e 'i te rua 'āva'e ko 'apa au 'ana. 'e mā'ea. He vānaŋa nei 'ā'ana: – Aŋa haŋa 'ā'aku. Ko au 'ā tō'oku 'I te toru 'e 'i te hā 'āva'e i ma'a i kape. Mo pohe ō'oku mo ha'uru, oho ai a au.

Mo haŋa rahi ō'ou mo tarai, e 'ite nō koe mo haka tano ō'ou i tu'u mana'u ki rā me'e. 'E mo tarai 'iti-'iti ō'ou 'e mo ha'ere 'o mo ha'uru, e ko 'ite koe. Mo ha'amata ō'ou mo hāpī i te tarai i te mōai te me'e ra'e he 'ite ō'ou i te pa'o hai kauteki. Te aŋa nō he more tō'oku rima i te kauteki 'i te hora ra'e era, ko momo-momo atu 'ana tō'oku rima 'i te kauteki. I māhani era au kai more haka 'ou tō'oku rima ki 'aŋarīnā. ¿Pē hē e topa atu ena te mana'u mo tarai i te mōai? – E tano nō au mo aŋa i te me'e nō era 'ā'aku mo mana'u. I mana'u era a au e tahi me'e, he aŋa au i rā me'e. E noho nei au 'i raro i te tumu he u'i au a ruŋa 'e he take'a e au i te me'e 'i ruŋa i rā miro, i te ika, i te moko, i te kio'e 'e i te tātane! Mo u'i ō'ou ki te tumu he take'a e koe 'i ruŋa i te rauhuru o te me'e mo tarai. ¿E va'ai rō 'ana koe i tu'u

'ite ena ki tētahi? – Me'e rahi te nu'u 'āpī i hāpī e au. I hāpī rō au i te kope e tahi ko Lucho tō'ona 'īŋoa, he ruku ika tā'ana aŋa. He 'ui mai ana ai e hāpī rō au i a ia. 'I 'aŋarīnā haua'a ia i te 'ite ki a au. ¿Pē hē koe e u'i ena i te aŋa tarai mōai pe mu'a ka oho ena? – He hope'a au o te nu'u tarai mōai o te hua'ai nei o tō'oku matu'a vahine. E hā taina vahine ō'oku e i a au 'ā i oti rō ai te aŋa nei he tarai mōai. E hāpī tātou 'i te hora nei i te tātou ŋā poki. Te 'ati nō 'ina te ŋā poki he haŋa mo 'ite. Te me'e haŋa, he turu ki Toroko. Ko hoa 'ana ki te ara te aŋa he tarai mōai. 'O ira te aŋa nei he ŋaro ka oho ena pe mu'a. ¡Ki tā'aku kī, he oho ki te oru! Marcus Edensky I huri ki te 'arero rapa nui: Soleil Tuki Manutomatoma


4

TĀPURA HETU Vai Tu'u Potu 2010

He haŋu-haŋu haka 'ou te taina o Hoa Hakananaia

He rova'a te ho'e hānere matahiti o te hora keri ra'e era i te mōai “Pa'a-pa'a” e rua, he kenu 'e he vi'e. Te ŋā mōai nei o te taŋata e tahi ko Raŋi Topa i va'ai i te 'īŋoa ki a Katherine Routledge 'i te matahiti 1914. Te vi'e nei e keri 'ā i kī kori ai

Ko tū ŋā moai “Pa'a-pa'a” era nei.

pē nei ē: e tahi o rā ŋā mōai, mōai 'ata nui-nui era, he vi'e o tū rua mōai era. 'E hai aŋa o te vi'e nei ko Katherine Routledge i 'ite ai te vi'e marite nei ko Jo Anne Van Tilburg o ruŋa i te ŋā mōai nei. A ia ka piti 'ahuru mā pae matahiti o te rara o ruŋa i te me'e tuai o nei. 'I tū 'āva'e oti ena o Vai Tu'u Nui i ha'amata i keri ai o koā Jo Anne ananake ko tā'ana nu'u aŋa i tū ŋā mōai nei. Te me'e topa kē o te mōai nei ki te tētahi mōai o Rano Raraku he tua'ivi o rāua e tarai rō 'ana. Ki te kī o te nu'u keri, 'ata hau rō atu ki te mōai era ko Hoa Hakananaia. Te mana'u o koā Jo Anne: ki oti a rāua te keri, he to'o mai i te ŋā mōai nei he huri hai me'e

He mākini hāito i te rahi o te 'ati topa 'i te nātura ki te mā'ea. kimiko mo hāpa'o 'o rake-rake 'e 'o ŋaro te me'e tarai 'i te tua'ivi. O te hare marite he Archeological Institute of America te hā'ū'ū hai tara mo te aŋa ta'ato'a nei 'e o te Centro Nacional de Conservación y Restauración te hā'ū'ū tako'a. O te mōai o roto o Rano Raraku, ko te ŋā mōai nō nei ararua te ai rauhuru me'e o te henua

'i ruŋa i te tua'ivi. 'O ira, pē hiva 'ā hai keri nei ana aŋi-aŋi he aha te ha'aaura'a o te ŋā me'e era o ruŋa i te tua'ivi. Ki te kī 'a Jo Anne, te tētahi mōai ena o te rano, ko rahi 'ana te keri iŋa e te nu'u, 'e 'ina e tahi o rā ŋā nu'u i haka rē e tahi parau

Te mōai mā'ea nei ko “Hoa Hakananaia” 'i te British Museum 'i Paretane, he mōai e tarai tako'a rō 'ana tō'ona tua'ivi, 'e he mōai hope'a i tarai ai e 'ite mai ki 'aŋarīnā e ai rō 'ā te me'e 'i te tua'ivi.


TĀPURA HETU Vai Tu'u Potu 2010 e pāpa'i rō 'ana o ruŋa i te me'e ta'ato'a keri era e rāua, mo aŋiaŋi ai, pa'i, e te taŋata o nei. 'O ira, ka oti ena a rāua te keri, he pāpa'i tahi i te aŋa era 'e he haka rē ki te Conaf. Marcus Edensky I huri ki te 'arero rapa nui: 'Ūmaŋa Hatu Re'o

5

Te me'e ka aŋa ena

'I Vai Tu'u Nui: He keri e tahi mētera pe raro o te tua'ivi ararua mōai 'ātā ka tu'u rō ki te roa keri era e Katherine Routhlege 'i te matahiti 1914. He pu'a hai me'e a ruŋa 'o rari. He haka paka-paka 'ātā ki te aŋa haka 'ou. 'I 'Anakena: He paru te mōai hai me'e kimiko mo haka hio-hio i te mā'ea 'o 'ati 'i te me'e o te nātura pa he tokerau, pa he 'ua 'e tētahi haka 'ou atu. 'I Ruti: He keri 'ātā ki raro o te mōai, he haka pa-paka tahi i te tua'ivi, he tātū tahi ki ruŋa i te parau te me'e tarai o ruŋa i te tua'ivi 'e ki oti he tanu haka 'ou.

“¿'A Platovsky mau 'ā koe i to'o mo suerekao?” Pa he me'e 'ite e tātou ta'ato'a, a Pētero Edmunds, e ho'e 'ahuru ma ono matahiti i aŋa ai pa he tāvana henua o nei, o Rapa Nui. 'E hora nei ko to'o 'ana i a ia e te hau tire mo suerekao. I ha'amata ai tā'ana aŋa pa he suerekao 'i te mahana ra'e o tū 'āva'e ena o Vai Tu'u Nui. Ki tu'u mana'u, ¿e haŋa rō 'ana te taŋata o nei mo ai ko koe te suerekao? – I e'a ai, au mai te tāvana e rahi

– ¿Platovsky? Ko mā'ere mai 'ana 'ō au i te 'ui ena. Ta'e, pa'i, au 'ā'ana i to'o mo suerekao. Te vānaŋa ena he me'e reka nō e tahi! A au, pa'i, i to'o o te hau tire. O te pū'oko haka tere o Tire ko Piñera i ohu mai ki a au mo suerekao, ta'e 'ō o te kape ena. ¿E ai rō 'ana te me'e ta'e tano ki a koe o te ŋā intitucione ena o nei, haŋa e koe mo haka riva-riva?

Mai te 'āva'e era 'ā o tarahao, e noho mai ena te nu'u 'i mu'o o te hare aŋa o te suerekao.

rō 'ana te nu'u haŋa mai. 'E ko te rahi iŋa 'ana ki tō'oku mana'u ki 'aŋarīnā, ka ai au he suerekao 'o ko Pētero nō. 'I ruŋa i te henua nei a au i poreko ai, 'i nei tō'oku hua'ai 'e tō'oku repahoa, 'e ko 'ite 'ana e au e haŋa rō mai 'ana rāua ki a au 'e a au ki rāua. Ko 'ite 'ana, ho'i, koe mo ai o tāua he kope hōnui, he rahi tako'a te tāua repahoa 'e 'i te hora era ta'e toe tāua he hōnui, he ŋā-ŋaro tahi rā nu'u. ¿Pē hē i ai ai a Platovsky koe i to'o mo suerekao?

– E ko pau 'e 'ina ō'ona hope'a ra'a. E ta'e tano ena te intitucione 'i te ŋā me'e nei e toru: Te ra'e, he rei ena e haka tere ena i te motu nei. Te rei nei i aŋa ai mo

– Te vānaŋa ena he me'e reka nō e tahi! haka tere 'i a tire, ta'e 'i nei. 'Ina, pa'i, e ko tano mo te henua nei 'e ki te haka tere iŋa o te taŋata o te motu nei. Te rua, he huru o te haka tere iŋa o te kope era ko ia te

pū'oko haka tere o te intitucione. Te rahi ra'a o rāua e haka tere ena hai mana'u o Tire, ta'e hai mana'u pē nei ē: hē mau te me'e tano mo te motu nei. Te me'e nei ia, mo te nu'u mau nō ena ko rāua te pū'oko o te intitucione e noho e haka topa riva-riva i te mana'u. Te toru me'e, he moni. Te tara, pa'i, e haka ma'u mai ena mo te aŋa mau nō e tahi. 'Ina e

taŋata o te motu nei, e hape rō 'ana te ta'e haka pūai i te 'arero. Hai 'arero, pa'i, e ta'e ŋaro ena te haka tere iŋa o te motu nei, hai 'arero te tātou ŋā poki ana hio-hio kō rāua te hoa henua o te motu nei. E mo haŋa o tātou mo ora mo oho nō mai o te haka tere iŋa o te motu nei, ka vānaŋa te tātou 'arero, ka haka pūai te roa ena o te 'arero henua. ¿E riva rō koe mo haka

– 'E ki te mana'u ō'oku pa he taŋata o te motu nei, e hape rō 'ana te ta'e haka pūai i te 'arero. ko ha'ati'a mai mo to'o i te tara era mo aŋa mo te rua aŋa. 'I te ŋā me'e nei e toru, e ku'i-ku'i ena mo aŋa riva-riva ki te taŋata. Te rāve'a aŋa ena e te Ministerio de Ed: “He haka riva-riva i te hāpī iŋa o te hare hāpī haka tere e rāua”. ¿E tano mau rō 'ā ki a koe i to'o ai i te matematica, lenguaje 'e ciencia, 'e he haka rē i te tētahi nō me'e, pa he paru, kori, mo hāpī hai 'arero rapa nui, ka ai atu i ai ro te matahiti i hāito era hai simce i hau ro atu 'i te riva-riva i e'a ai te ŋā poki hāpī hai 'arero henua ki te ŋā poki hāpī era hai 'arero hiva? ¿Ko tano mau 'ā ki a koe te me'e era? – Te aŋa o te hare hāpī, he me'e o te tāvana henua, ta'e 'ō he me'e o te suerekao. 'E ki te mana'u ō'oku pa he

'ite mai he aha te me'e haŋa o te nu'u haro-haro ena i te rāua karapā o haho? – E noho rō 'ana au e mana'u riva-riva rō 'ana he aha. 'E pē nei e kī mai ena, ko haŋa 'ana a rāua mo haka topa mai te tire. 'E ki tā'aku kī, ko hape 'ana rāua mo kī mai i te me'e era ki a au. A au, pa'i, he 'āriŋa o te hau tire, he taŋata aŋa o te tire, ka kī atu ko hau. Mo haŋa o rāua ki te me'e era, ka oho ia ki te ONU o ki Ginebra ka horo te rāua ture mo te tire. 'Ī a au he kī atu: mō'oku 'ina he 'ati te noho mai o rāua 'i te kona era. Te me'e nō ta'e ki a au ana kī mai i te rāua vānaŋa era. Marcus Edensky I huri ki te 'arero rapa nui: 'Ūmaŋa Hatu Re'o


6

TĀPURA HETU Vai Tu'u Potu 2010

He ŋoŋoro o te Pakate 'I te matahiti ta'ato'a e aŋa ro 'ā tātou i te ŋoŋoro o te Pakate. Te parau 'āpī o te matahiti nei te ŋā kona ta'ato'a ena o hau, te intitucione, pa he tau-taumiro, muni, hare hāpī, manutara 'e he tetahi atu, ko haka piri 'ā ki te hare pure mo te ŋoŋoro o te Pakate. O te intitucione te ŋā kona era a ho-ho'e 'ahuru mā maha hiŋa era o Ietū i tāpa'o. Te kona ra'e, o te hare hāpī Lorenzo Vaeza i ha'amata 'e i haka mao o te ŋā poki hāpī mo komuniotumu. Nu'u ri'a-ri'a te nu'u i hokorua i turu i te hakari o Ietū ki te menemā e ma'u-ma'u ro 'ā i te rāua mōrī vera koia ko hīmene 'e ko pure. Te Ara o te Tātaurō i aŋa ra'e, 'i te pō'ā, ki ruŋa o te ma'uŋa era ko Taŋaroa. Te rua 'i te ahiahi pō. I ha'amata ai mai te hare

Te oromatu'a nei ko Bernardo.

pure 'ātā ki te menemā. Ko te ara nei te ara hokorua era e te intitucione. Te kī o te oromatu'a: ki tō'ona mana'u matahiti ena ku 'ata nui-nui 'ā 'e ko 'ata nehenehe atu 'ana te ŋoŋoro nei o te Pakate. Hai parau 'āpī nei ka 'ata pūai ena. Ka tahi matahiti o te tu'u mai ki Rapa Nui o te oromatu'a nei ko Bernardo. A ia e haka roŋo rō 'ana ki te mana'u o te mahiŋo. Ki tā'ana kī, e ai rō 'ana te rāua haŋa 'e te haŋa o te taŋata o te kāiŋa mo 'ata haka pūai i te hare pure ki 'ata riva-riva ai te me'e o ira. Marcus Edensky I huri ki te 'arero rapa nui: 'Ūmaŋa Hatu Re'o


TĀPURA HETU Vai Tu'u Potu 2010

7


8

TĀPURA HETU Vai Tu'u Potu 2010

Mo 'ite, e rara a roto i te 'ō'one

¿E 'ite mau rō o ruŋa i te haka tere iŋa tuai o te rapa nui hai keri i te 'ō'one? Mo haŋa o tāua mo 'ite i te haka tere iŋa o te nu'u, te rāua ora ra'a hai ha'a'apu, e rara a roto i te 'ō'one. Ko te me'e nei te aŋa o te taŋata nei ko Chris Stevenson ararua ko Thane Ladefoged 'e he nūna'a aŋa o rāua. Te nu'u ta'ato'a nei mai te 'āva'e era 'ā o Tarahao i ha'amata i keri ai i te 'ō'one. A rāua, mai tū matahiti atu era 'ā, te pohe mo aŋa i te aŋa nei. Hora nei, ko ma'u mai 'ana e toru nu'u marite aŋi-aŋi i te me'e o te 'ō'one, 'e aŋi-aŋi pē hē te tokerau, te ra'ā, te 'ua mo te ha'a'apu. 'E hai rara i te ŋā me'e nei e 'ite ena a rāua, pē hē te haka

tere iŋa o te rapa nui 'i te noho iŋa tuai era. O te National Science Foundation o Marite te hā'ū'ū hai tara mo te aŋa nei 'e pē ira tako'a 'ana e te Earth Watch. E hā'ū'ū ena hai nu'u 'ite o ruŋa i te aŋa nei. A koā Chris e keri 'ana 'i te hora nei 'i Ma'uŋa Hiva-hiva, Ma'uŋa o Koro 'e 'i 'Ana Marama. Te poroieto (proyecto) nei ka aŋa ena e toru matahiti, te kī, he oho mai he aŋa e tahi 'o e rua 'āva'e 'e he oho, 'ai ka hoki mai 'i te rua matahiti 'e ka tano rō te toru matahiti. E oti ena te keri o te nu'u nei, he hoki ki Marite e ma'u ro 'ana i te 'ō'one mo u'i e rāua 'i rā. Hai nei me'e e 'apa aŋi-aŋi ena e

rāua i te me'e o te mātāmu'a. Te nu'u nei ananake ko koā Sonia Haoa e aŋa tako'a ena. He 'ui iŋa nei o Chris Stevenson ki a ia 'ā: ¿He aha te haka tere iŋa o te rapa nui e aŋa ri'a-ri'a ena mo aŋi-aŋi? ¿He aha a rāua i ha'amata ai mai te nūna'a 'iti-'iti 'ātā ka ai rō e 11 'o 12 mata? ¿Te mātāmu'a e haka rivariva ro 'ana i te 'ō'one 'o e haka rautū nō atu 'ana, 'ai ka e'a ka oho ki te rua kona? Ta'ato'a me'e nei, mo haŋa ō'ou mo 'ite e u'i a roto i te 'ō'one. Marcus Edensky Hai me'e nei e u'i ena i te tokerau, i I huri ki te 'arero rapa nui: te 'ua 'e i te ve'a-ve'a 'e i te take'o o 'Ūmaŋa Hatu Re'o te henua.

Te hauha'a o te kī-kiri Te mātāmu'a e 'ite ro 'ana i te hauha'a o te kī-kiri. Hora nei ta'e ta'ato'a taŋata 'ite o ruŋa. Pē nei te aura'a. • Mai ruŋa i te kī-kiri e tehe ena te me'e hauha'a mo te 'ō'one. • O te kī-kiri te haka noho i te mauku 'o tupu 'i roto i te ha'a'apu. • O te kī-kiri te haka noho i te vai 'o miti ki roto i te 'ō'one.

Te kope nei ko Siŋa Pakarati he kope e 'ite ro 'ana o ruŋa i te me'e tuai o te motu nei, 'ā'ana te hā'ū'ū mai ki te nu'u marite nei i te rāua aŋa.


TĀPURA HETU Vai Tu'u Potu 2010

9

Ko mana 'ā te aŋa tere henua 'I te ta'u nei i o'o ai te 'arero era 'ā ki roto i te mākini, ki oti rapa nui ki te me'e 'āpī haka 'ou e he haka tano-tano te re'o ki te tahi. Nei me'e he pērīkura. taŋata era e vānaŋa 'ā o roto i te pērīkura. Te nu'u nei he taote 'i Te nu'u nei ko Roberto 'e te aŋa nei. E aŋa ena 'i México ko Nancy Weber, ka piti 'ahuru 'i roto i te nuku-nuku ko “Mā'ea tūma'a matahiti o te huri o rāua i Ora” 'e ka 900 nō atu huru o te te Pipiria ki te re'o rapa nui. 'I te re'o henua i rori e rāua 'i roto i te aŋa iŋa o rāua, he topa te mana'u pērīkura. mo huri i te pērīkura hai re'o heTe nu'u henua i hā'ū'ū i te nua. Te mana'u nei ko rahi atu aŋa nei ko Maria Eugenia Tuki 'ana te matahiti a tu'a. Pakarati 'e ko Victoria Hereveri 'E 'i te oti 'i tū matahiti Tuki. Pē ira 'ā te uka nei ko Carena, 'i te 'āva'e era o Taŋaroa 'Uri olina Tuki Pakarati 'e ko Maria te huri i te puka era o Ruka ki Virginia Haoa Cardinali i hā'ū'ū te re'o henua, he ha'amata he rō mo vae i te re'o tano mo te 'āpapa i te vānaŋa mo te pērīkura pērīkura. Te aŋa ta'ato'a nei i aŋa nei. Te teata nei e hā hora e piti ai ta'e hai moni. Hai hā'ū'ū nō o 'ahuru minuti mo māta'i-ta'i. te ta'ato'a. 'I te 12 mahana o Tara“Ko pū nō 'ā te kete” e kī hao i tu'u mai ai e rua kope mai mai nei e Nancy, e mate ro 'ana México, ko Peter ararua ko Jamie 'i te kata. Terrell, vi'e 'ā'ana. Te aŋa o rāua O te ŋā me'e era mo 'auhau, he to'o i te re'o o te nu'u ko vae pa he tīkete 'e tētahi haka 'ou atu,

A Maria Eugenia ka 11 matahiti o te aŋa 'i muri i a Roberto ararua ko Nancy Weber. Tā'ana aŋa he huri i te vānaŋa ki te re'o henua.

Miguel "Miha" Nahoe 'ā'ana i aŋa i te re'o o Ietū. o te muni i 'auhau. Te kona mo noho, te kai o tū ŋā kope nei o México, 'e te roa era mo ha'ati'a mo huri i te re'o o te pērīkura, hai kete mau 'ā o Nancy ararua ko Robert Weber i 'ouhou ai. A Peter ararua ko Jaimie Terrell, 'i hā'ū'ū nō 'i te aŋa nei. 'Ina kai ani ki te tara, ko 'ite 'ana, pa'i, i te pau ri'a-ri'a o te aŋa nei. Te nūna'a ta'ato'a huri i te re'o o te pērīkura nei e ko pau te koa mo te kope ena ko Ignacio Aguirre ararua ko tā'ana vi'e o te hā'ū'ū mai hai kona era o rāua ko Nuku Te Maŋō mo te aŋa nei. Te aŋa ta'ato'a nei ka ai atu 'ina e tahi kope i 'ouhou, riva-riva i e'a ai, he rahi o te koa 'e o te haŋa o te ta'ato'a mo hā'ū'ū mai. ¿He aha kōrua e aŋa ena i te me'e nei? Roberto: – Me'e rahi te māua me'e haŋa mo rova'a hai pērīkura nei. Te ra'e, e haŋa 'ā a māua mo haka hio-hio i te re'o rapa nui 'o ŋaro, mo haka poreko tako'a 'i roto i te taŋata o te motu nei mo 'ata haka tī-tika i te rāua re'o, mo haka take'a pē nei ē: te re'o rapa nui e ai rō 'ana tō'ona me'e ta'ato'a pa he tētahi 'arero.

Te rua me'e, e haŋa 'ā a māua ko Nancy mo tu'u o te roŋo o te 'Atua ki roto i te māhatu o te taŋata o nei. ¿A hē ka riva mo māta'ita'i o tātou i te pērīkura? Roberto: – E tiaki 'ātā ki a Hora Nui. He hoki, pa'i, a Peter ararua ko Jamie Terrell ki México. 'I ira ka popo ka haka riva-riva ena i te re'o 'e i tētahi atu me'e. Ki tu'u mai te master he haka ma'u ki a Tire mo haka rahi 'e mo aŋa i te pu'a. Te pērīkura nei e hā ō'ona DVD, e toru o te pērīkura ta'ato'a 'e e tahi ko haka poto 'ā e rua nō hora. Te DVD era ia e toru e 4,5 hora mo māta'i-ta'i. 'E tako'a e haka topa-topa rō 'ana te pērīkura nei, 'e e riva nō mo 'ui pē ira. Ka tuha'a ena ki te hare hāpī, ki te hare pure, ki te hare ma'u 'aurī, ki te 'ōpītara, ki te tere'ata, ki te hare puka, 'e ki te nu'u ta'ato'a aŋa era mo te pērīkura. Te DVD era ka topa era he


HETU 10 TĀPURA Vai Tu'u Potu 2010 ho'o mo hoki nō mai o te tara era o te DVD 'e o te pu'a. Pe mu'a ka oho ena ¿e ai haka 'ou rō te pērīkura mo rori e kōrua i te re'o? Nancy: – ¡E u'i he ra'e ana ai e haŋa rō te taŋata! Te huru a au e u'i nei, 'ē-ē. I rahi rō 'ā, pa'i, te nu'u i vānaŋa a mātou o ruŋa. Te me'e nō e mana'u riva-riva māua ko Roberto 'e e hā'uru māua 'i ra'e. E kata rō 'ā a Nancy i kī mai ai i te vānaŋa nei 'i te ai kai hā'uru riva-riva 'ana rāua mai te hora ha'amata aŋa era 'ā i te pērīkura nei.

…Ki oti ana aŋa iho haka 'ou e tahi pērīkura. E ko aŋa rahi 'i te hora nei, ko aŋi-aŋi 'ana, pa'i, pē hē ana aŋa, hai pērīkura nei. ¿Ko koa 'ā kōrua 'i te aŋa? Nancy: – He peti e tahi te aŋa. Nu'u rahi te nu'u ko koa 'ā 'i te nehe-nehe o te aŋa. Ki to'oku mana'u e rahi rō te vānaŋa ka ai ena o ruŋa i te pērīkura nei. ¡Ko te reka 'ō! Marcus Edensky I huri ki te 'arero rapa nui: Ko Peter Terrell 'e ko Victoria "Suvī" Hereveri e haka tano-tano 'ā 'i roto i te mākini i te re'o. 'Ūmaŋa Hatu Re'o

He 'ati topa ki te taŋata rapa nui 'i te kona aŋa

Ko te varakasa era nei 'i ruŋa i topa ai rā 'ati.

'Ī te mākini he orokia. Ko 'ite tahi 'ana, ho'i, tātou o te SASIPA te ma'u i te moiha'a mai ruŋa i te 'uahu ki ruŋa i te pahī 'e te haka topa mai i te tao'a

kai rova'a mo to'o i te orokia ka ta'utini te paŋaha'a mai ruŋa i te varakasa ki ruŋa i te pahī. Ko reva-reva nō 'ā 'i roto i te tokerau 'ina he rova'a mo haka teka. 'Ī ia e rua kope e hā'ū'ū atu 'ā hai taura mo haka teka i tū mākini era. A Pota Pakomio ia, matu'a o Viri, he kope ko rahi 'ā tō'ona matahiti o te haka tere i te mākini nui-nui 'e i te kurua. He ri'a-ri'a ia e u'i era ko rahi 'ā te hora o tū me'e era 'i roto i te tokerau. Mo hā'ū'ū he to'o i te kurua he haka tere e ia. He haka mākenu-kenu mo hoki o rā orokia pe ruŋa i te pahī. 'I te paŋaha'a, he pako'o te taura mai te rima o tū ŋā kope era 'e he hoki haka 'ou ia a ruŋa i te

– 'Ō'oku te hape, he ta'e haka tano ō'oku i te aŋa. — Pota Pakomio mai ruŋa i te pahī ki 'uta. Te me'e nō, 'i te hā mahana o tū 'āva'e ena o Vai Tu'u Nui, mahana era o te Pakate, i topa ai te 'ati ki te kope rapa nui e tahi. Nei kope, ko Viri Pakomio. Ka toru 'ahuru mā va'u ō'ona matahiti. Tā'ana aŋa, e tu'u mai ena te pahī 'i ruŋa i te varakasa 'e 'i rā mahana e tari 'ana i te mākini tuai ki ruŋa i te pahī era ko “Vārua Vaikava”. Te kurua o te pahī

varakasa. vī-viri ai. Pē nei te kī 'a Pota: I hoki era tū orokia era he – Ō'oku te hape, he ta'e pakakina pūai te rima-rima o rā haka tano ō'oku i te aŋa. Ko mākini ki te rima o Viri 'e pa he veve-veve atu 'ā a au. Kai haka hoe 'ā tū 'aurī era i hore ai i te maŋa-maŋa o Viri, he reva-reva rō atu 'ai. Hai kiko-kiko nō i ta'e

Te koro nei ko Pota 'i te ta'u era '90 i haka tu'u ai i te mōai 'i ahu Toŋariki. 'Ā'ana te kurua te haka tere.


TĀPURA HETU Vai Tu'u Potu 2010 rē au ki te kope 'ite mau era mo haka tere i te mākini, 'i ira, pa'i, a ia. Ka tahi hora o te topa o tū 'ati era, he tu'u a Viri ararua ko tō'ona mātu'a tane ki te 'ōpītara. I no-no'i era e te taote ki te matu'a tane o Viri mo hore i te rima kai ha'ati'a. 'I te rua mahana i tu'u ai a Viri ki a Tire a ruŋa i te 'avione to'o māui-ui. 'I ira i hore i haka riva-riva ai i tū rima era; e va'u hora o te hore i ŋe'i ai. Kai rahi hia te mahana i ha'amata ro ai e hā maŋa-maŋa te aŋa. Te 'ati nō kai rova'a mo

ra'au te maŋa-maŋa era ko matu'a nea-nea. Ki tano te ono 'āva'e ki ora riva-riva te rima, he hono hai maŋa-maŋa va'e. Ki riva ai mo 'a'aru riva-riva i te me'e. Te 'ati ta'ato'a nei mo te SASIPA e 'auhau. Te me'e nei he taparahita'ata e tahi mo mātou mo te hua'ai. Tā'aku me'e hope'a nō mo 'I te ha-hata rahi o te rima o te kurua i kore ai te haŋu. Te tano mau e 'ata kī atu: māuru-uru ki te 'Atua, haka iri te rima ki hāhine pe muri. Pē ira 'ā mo te taŋata, 'ata ta'e aŋarahi mo ma'u e tahi me'e paŋaha'a a ruŋa mo ai e 'ata hāhine ro 'ā ki te hakari. riva-riva te rima o Viri. Te kī tako'a 'a Pota: – E ai ro 'ā te haka tika iŋa o te SASIPA pē hē koe ana aŋa;ko mātou te Marcus Edensky I huri ki te 'arero rapa nui: ta'e haka roŋo. He haka tu'u e mātou kai ŋaro'a mai e tahi me'e 'i te haŋa mo ke'o-ke'o mo oti o te aŋa. He aŋa ro atu 'ai hai mana'u era 'ā o mātou. 'Ūmaŋa Hatu Re'o

'A'amu o te 'āva'e Mo ha'uru 'i te Taŋaroa pō tuai He 'ariki e tahi ko Te Teko, 'I te noho iŋa tuai era 'ā 'ina he ro'i. 'I raro 'ā te moe haŋa, he mauku te me'e hēriki o roto o te hare. He moeŋa te me'e hēriki ana moe 'i te pō. He to'o mai e tahi mā'ea reŋo-reŋo pararaha mo ŋaru'a, 'e he ha-ha'o ki raro ki te moeŋa, he eke ki ruŋa te taŋata he moe. He to'o mai i te nua, he pu'a he ha'uru. Te moeŋa hai ŋā'atu ana tui. He iri ki te rano, he hu-huti i te ŋā'atu, he to'o mai, he ma'u ki te hare. Ki tu'u ki te hare, he tauaki ki te ra'ā, he haka paka-paka. Ki paka-paka te ŋā'atu, he to'o mai, he tui te ŋā'atu hai haupaka. Ki oti te kero te moeŋa, he viri, he haka rē 'i roto i te hare. E tahi korohu'a i vānaŋa mai ai ki a au, 'i te ta'ato'a hare, e tahi taŋata haka roŋo ki te tau'a ana tu'u mai ki te hare tutu i te pō. 'Ina he pu'a i te nua, hai me'e nua 'iti-'iti ana pu'a ki te hoto, 'ai ka veveri nō 'i te pō 'i te take'okoi'ite te tau'a te tu'u mai ki te hare tutu, ki riva-riva ai ana tere te taŋata 'i te pō. Kope 'ā'ana te 'a'amu: Māteo Veriveri

11

e tahi 'ariki ko Taŋaroa. He tātake ararua mo teki o Taŋaroa mo oho mai ki nei, ki Te Pito o te Henua. He kī e Te Teko: 'Ina koe e ko oho, 'ina e ko tu'u. Ko au mo oho, e toru nō ō'oku rao haŋa, he tu'u au. Ta'e pē koe, kai ani-ani koe pō hia ra'ā ō'ou mo tu'u; he mate koe 'i te oho aŋa". Kai haka roŋo Taŋaroa, he e'a, he tere mai. 'I te hā o te ra'ā, he u'i a Te Teko 'ina Taŋaroa. He kī e te poki 'a Te Teko, ko Moeava: "Ku oho 'ā a Taŋaroa ki te kāiŋa a roto a te vaikava". He 'aroha e Te Teko mo Taŋaroa, he oho mai. I rao nō mai hai va'e, he tu'u mai ki nei,

he u'i: – E Taŋaroa ē, hē koe? 'Ina e tahi ō. He hoki haka 'ou a Te Teko ki Hiva, he taŋi mo Taŋaroa, mo tō'ona taina. 'I te tahi ra'ā he tu'u mai e tahi pakia ki nei, he tomo a Haŋa 'Iti. He 'ara 'i te pō'ā e tahi vi'e, he e'a ki haho ki tā'ana 'umu kā. He turu ki tai, he tata i te kete tāropa, he ŋatu-ŋatu mo tehe o te 'ō'one. 'I ka u'i atu ena ko te pakia e moe rō 'ā. He iri mai, he kī ki tā'ana kenu: – E koro ē, 'ai te pakia e tahi, ku tomo 'ā, e moe rō 'ā 'i mu'a i te haŋa. He raŋi e te kenu ki tētahi taŋata, he oho mai. E ha'uru rō 'ana te pakia. He haka pu'a hai taura, he here a ruŋa a i te pureva. He veveri Taŋaroa, he ara. 'I ka u'i mai nei ko te taŋata he

pu'a-pu'a hai oka, he raŋi mai te re'o o Taŋaroa: – ¡He 'ariki au, ko Taŋaroa, ka haka rere au!. Kai haka roŋo te taŋata era e tiŋa'i era i a Taŋaroa. He raŋi: – ¡He pakia re'o 'ō! Ki oti te tiŋa'i, he hore-hore i te pakia mo ta'o. 'Ina kai 'ō'otu... He nape i te 'īŋoa o rā kona era ko Haŋa 'Iti ko "Haŋa Taŋaroa Mea". He haka ma'u te moreŋa ki tētahi taŋata o te pā'iŋa o Haŋa Ho'onu. He to'o mai, he ta'o; kai 'ō'otu. He nape te 'īŋoa o te kona era 'i ira i ta'o ai ko "Re'e". Kope 'ā'ana te 'a'amu: Santiago Pakarati


HETU 12 TĀPURA Vai Tu'u Potu 2010

He vānaŋa o te nu'u i te ara – Ka haka ma'itaki te ara 'e ka 'oka hai tiare. — Mika – Akirikora. — Angela – ¡Ko te 'ō'one 'i te feria! — Maeva – Ka va'ai mai te autonomia o te mātou henua. — Makenu Re'o O Rapa Nui – 'Ina he ara mo te vici! — Nanue Para – 'Ina e tahi hauha'a o te cabildo, ta'e ta'ato'a nō mana'u e to'o ena. — Orohe – Te me'e ta'e reka mai ki a au he roa ena o te iŋo-iŋo. — Kati Ponticka-Hager

– Ko piri 'ā te ŋao o te motu nei 'i te rahi o te nu'u noho mai 'e 'ina he hoki ki te rāua kona. — Marieta – 'I te mātaki o te 'ōpani o te motu nei mo tu'u mai o te ta'ato'a nō, e rahi mai ena te nu'u ta'e au. — Paula Tepano – Ka mātaki te mata o te rapa nui. — Kiva – Ta'ato'a nō taŋata o te motu nei haŋa mo rāua e haka tere i te henua, tā'aku kī: ¿Ko ai te me'e ena e kōrua ka haka tere ena? Ta'ato'a nō, pa'i e haŋa rō 'ana mo 'ariki 'e 'ina mo mau-mau. — Maria Eugenia

¿E ai rō 'ana ta'a me'e haŋa mo haka e'a atu a ruŋa i te ve'a nei? Ka haka ma'u mai ki tapura.hetu@hotmail.com.

He kī e Ietū: "¿Kai kī atu 'ō e au, mo haka moe mai ō'ou i tu'u mana'u 'i ruŋa i a au, he take'a e koe i te pūai o te 'Atua?" (Iovani 11:40) – Tienda Nehe-Nehe

Turoku Pē hē ana aŋa: Ka u'i nā 'i roto i te ŋā po-poto tika ena, e ai ro 'ana te nūmera. Ka haka mao te nūmera toe mo rava'a mai te ho'e ki te iva. 'Ina ko rēpite te nūmera: • 'I roto i te ŋā po-poto tika rikiriki ena e iva. • Mai ruŋa o mai raro. • Mai te maui 'e mai te mata'u. 'Ina e ko aŋa rahi:

'E aŋa rahi rō:


adfa  

fasdfdfasd asd fasd afsdf a

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you