Page 1

นิตยสารส่งเสริมวัฒนธรรมและประเพณีไทย โดย JPM ศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ [มหาชน]

ประเพณีภาคเหนือ

กุมภาพันธ์ 2556 ปีที่ 3 I ฉบับที่ 10 แจกฟรี

1


สารบัญ ปก

1

ประเพณีเข้าอินทขิล(ใส่ขันดอก)

2

ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ

6

ประเพณีการบวช

10

ประเพณีนบพระเล่นเพลง

14

ประเพณีสงกรานต์

18

ประเพณีไหว้พระธาตุดอยตุง

22

ประเพณีลอยกระทงสาย

26

ประเพณีแหล่ส่างลอง(แห่ลูกแก้ว)

30

ประเพณีแห่เจ้าพ่อ-เจ้าแม่ปากน้ำโพ

34

ประเพณีแข่งเรือเมืองน่าน

38

บรรณาธิการอำนวยการ I จตุพร ภักดี ที่ปรึกษา I กฤษณะ จันทร์เต็ม,ภาณุวัฒน์ มะโนวงค์,นงคราญ แสงหล้า,ปิติ ชมพูนคร,อภิสิทธิ์ สมฤทธิ, สุนิษา สุริวงค์,อาภาพร อริยศักดิ์ บรรณาธิการบริหาร I วีรกิจ ภิรมย์ศักดิ์,เกียรติศักดิ์ สมควร ผู้ช่วยบรรณาธิการ I วารุณีย์ วงค์ษา, วีรพล พรมเมือง,เสาวนีย์ รักษ์จันทร์,อรนุช แทนสา กองบรรณาธิการ I ปิยพนธ์ ภักดี,ไตรภพ ถนอมสุข,เมธี ชัยนันต๊ะ เลขากองบรรณาธิการ I สุดารัตน์ ก่อเกิด,เนตรทิพย์ มียาสุข สมาชิกสัมพันธ์ I วิวัฒน์ บุญทาคำ,ชูชาติ ปิ่นมณีย์ นักศึกษาฝึกงาน I สายฝน มณีสว่าง,เกตุแก้ว ดวงมาลา,พิทักษ์ ยอดนักสู้,ดวงดาว แต้มสี ถ่ายภาพ จัดทำโดย I กรมอนุรักษ์วัฒนธรรมและประเพณี จังหวัดเชียงราย 22 หมู่ 8 ตำบลรอบเวียง อำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย 57000 โทร. 053 664 394 แฟกซ์. 027 566 842 พิมพ์ที่ 1 บริษัท ทูโฟร์ พริ้นติ้ง จำกัด

อ่านนิตยสารฉบับออนไลน์ และดูข้อมูลเพิ่มเติมได่ที่ www.creativethailand.org Email: creativethailand.ro.th Twitter: creative_TH


EDITOR’S NOTE บทบรรณาธิการ

บทนำ ประเพณี หมายถึง กิจกรรมที่มีการปฏิบัติสืบเนื่องกันมา เป็นเอกลักษณ์และมีความ

สำคัญต่อสังคม เช่น การแต่งกาย ภาษา วัฒนธรรม ศาสนา ศิลปกรรม กฎหมาย คุณธรรม ความเชื่อ ฯลฯ เป็นกฎระเบียบในการประปฏิบัติตนและ การวางระวางบุคคลในสังคมเช่นมาร ยาทในห้องรับประทานอาหาร ประเพณีของ ไทยนั้นให้ความสำคัญในการให้ความสำคัญกับผู้ อาวุโส ผู้น้อยต้องรู้จักสัม มาคารวะให้ความเคารพผู้ใหญ่ เช่น นักเรียนต้องให้ความเคารพครูบ าอาจารย์ ประเพณีล้วนได้รับอิทธิพลมาจากสิ่งแวดล้อมภายนอกที่เข้าสู่สังคม รับเอาแ บบปฏิบัติที่หลากหลายเข้ามาผสมผสานในการดำเนินชีวิต ประเพณีจึงเรียกได้ว่าเป็น วิถีแห่งการดำเนินชีวิตของสังคม โดยเฉพาะศาสนาซึ่งมีอิทธิพลต่อประเพณีไทยมากที่สุด วัดวาอารามต่างๆ ในประเทศไทยสะท้อนให้เห็นถึงอิทธิพลของพุทธศาสนาที่มีต่อสังคมไทย แ ละชี้ให้เห็นว่าชาวไทยให้ความสำคัญในการบำรุงพุทธศาสนาด้วยศิลปกรรมที่งดงามเพื่อใช้ในพิ ธีกรรมทางศาสนาตั้งแต่โบราณกาล เป็นต้น คำว่าประเพณี ตามพจนานุกรมภาษาไทยฉบับบัณฑิตยสถาน ได้กำหนดความหมายประเพณีไว้ว่า ขนบธรรมเนียมแบบแผน ซึ่งสามารถแยกคำต่างๆ ออกได้เป็น ขนบ มีความหมายว่า ระเบียบแบบอย่าง ธรรมเนียมมีความหมายว่า ที่นิยมใช้กันมา และเมื่อนำมารวมกันแล้วก็มีความหมายว่า ความประพฤติที่คนส่วนใหญ่ ยึดถือเป็นแบบแผน และได้ทำการปฏิบัติสืบต่อกันมา จนเป็นต้นแบบที่จะให้คนรุ่นต่อๆ ไปได้ประพฤติปฏิบัติตามกันต่อไป ประเพณีไทย นั้นเป็นประเพณีที่ได้อิทธิพลอย่างสูงจากศาสนาพุทธ แต่อิทธิพลจากศาสนาอื่นเช่น ศาสนาพราหมณ์และ การอพยพของชาวต่างชาติเช่นคนจีนก็มีอิ ทธิพลของประเพณีไทย

จตุพร ภักดี บรรณาธิการอำนวยการ


ประเพณีเข้าอินทขิล (ใส่ขันดอก)

4


5


ชื่อ เข้าอินทขิล (ใส่ขันดอก) ภาค ภาคเหนือ จังหวัด เชียงใหม่ ช่วงเวลา ระหว่างแรม ๑๒ ค่ำ เดือน ๘ เหนือ (เดือน ๙ จันทรคติภาคกลาง) ถึง ขึ้น ๓ ค่ำ เดือน๙ เหนือ ณ วิหารจตุรมุข วัดเจดีย์หลวงวรวิหาร อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่

ความสำคัญ เป็นประเพณีบูชาเสาหลักเมืองเชียงใหม่ ซึ่งมีชื่อว่าเสาอินทขิล เสาหลักเมืองเดิมมีมาตั้งแต่เมื่อครั้งสร้างเมือ งเชียงใหม่ และประดิษฐานที่วัดสะดือเมือง ต่อมาได้เสื่อมสภาพไป พระยากาวิละซึ่งได้ฟื้นฟูประเพณีอินทขิล ขึ้นใหม่ จึงได้สร้างและย้ายมาประดิษฐานไว้ ณ วัดสวนดอกจนถึงปัจจุบันนี้ ชาวเชียงใหม่ถือว่าเป็นสิ่งศักดิ์ สิทธิ์คู่บ้านคู่เมืองอย่างหนึ่ง

6


พิธีกรรม เริ่มด้วยพ่อหมอพฤฒาจารย์กระทำพิธีบูชาครู สักการะวิญญาณบรรพบุรุษ อารักษ์ และผีเจ้านายทั้งหลาย เทศบาลนครเชียงใหม่จัดขบวนแห่พระพุทธรูปฝนแสนห่าไปรอบเมืองให้ประชาชนสรง น้ำ ที่บริเวณวัดมีขันบูชาเสาอินทขิลสำหรับให้ประชาชนนำดอกไม้ไปบูชา (เรียกว่า ใส่ขันดอก)

สาระ ทำให้ประชาชนทราบความเป็นไปของบ้านเมือง ทำให้มีความหวังว่าในปีที่กำลังจะมาถึงจะมีความอุดมสมบูร ณ์ และประชาชนจะอยู่ดีกินดี

7


ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ

8


9


ชื่อ ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ ภาค ภาคเหนือ จังหวัด เพชรบูรณ์ ช่วงเวลา เทศกาลสารทไทยตรงกับวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐

ความสำคัญ ประเพณีอุ้มพระดำน้ำเป็นประเพณีที่มีเพียงแห่งเดียวในประเทศไท ย เกิดจากความเชื่อเกี่ยวกับอภินิหารของพระพุทธรูปสำคัญคู่ บ้านคู่เมืองคือพระพุทธมหาธรรมราชา ซึ่งคนหาปลาสองสามี ภรรยาทอดแหได้ที่วังเกาะระสารในบริเวณลุ่มน้ำป่าสักในเขตตัวเ มืองเพชรบูรณ์ จึงนำไปไว้ที่วัดไตรภูมิ เมื่อถึงเทศกาลสารทพระ พุทธรูปองค์นี้จะหายไปและชาวบ้านจะพบมาเล่นน้ำที่บริเวณที่ค้น พบเดิม ดังนั้นในเทศกาลทำบุญสารทหลังจากทำบุญเสร็จแล้วจ ะมีพิธีอัญเชิญพระพุทธมหาธรรมราชาลงริ้วขบวนเรือไปสรงน้ ำที่วังเกาะระสาร แต่ปัจจุบันนำมาทำพิธีที่ท่าน้ำของวัดโบสถ์ชน ะมารในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐

10


พิธีกรรม/กิจกรรม ๑. จัดให้มีการตั้งศาลเพียงตาแล้วอัญเชิญพระพุทธมหาธร รมราชามาประทับ ทำพิธีสวดคาถา โดยพราหมณ์ผู้ทำพิธีนุ่ งขาวห่มขาวแล้วอัญเชิญขึ้นบนบุษบกให้ประชาชนได้กราบไหว้ บูชาและมีงานฉลองสมโภช ๒. จัดให้มีพิธีอุ้มพระดำน้ำในตอนเช้าหลังทำบุญสา รทโดยมีขบวนเรือแห่ นำไปโดยผู้ว่าราชการจังหวัด เมื่อถึงบริเวณวัดโบสถ์ชนะมาร เจ้าเมืองพร้อมข้าราชบริ พารจะอุ้มพระลงดำน้ำ โดยหันหน้าองค์พระไปทิศเหนือ ๓ ครั้ง ทิศใต้ ๓ ครั้ง ชาวบ้านจะโปรยข้าวตอก ดอกไม้และข้าวต้มกลีบ เมื่อดำน้ำเสร็จชาวบ้านจะตักน้ำรดศี รษะและรดกันเองเพื่อเป็นสิริมงคล

สาระ ชาวบ้านเชื่อว่าถ้าทำพิธีอุ้มพระดำน้ำแล้วจะทำให้ฝนตกต้อง ตามฤดูกาล

11


ประเพณีการบวช

12


13


ชื่อ ประเพณีการบวช ภาค ภาคเหนือ จังหวัด เพชรบูรณ์ ช่วงเวลา ก่อนเข้าพรรษา

พิธีกรรม ชายหนุ่มที่มีอายุครบบวช (๒๐ ปี) จะต้องเข้าวัดเพื่อท่องหนั งสือเจ็ดตำนาน คำขานนาค ฯลฯ ให้คล่องก่อนที่จะเข้าพิธีบ วชจะต้องถือกรวยดอกไม้ ธูป เทียน ไปบอกกล่าวและขอขมา พร้อมขอพรจากญาติผู้ใหญ่ ก่อนถึงวันบวช ๑ วัน ตอนบ่ายหรือตอนเย็นจะมีการแห่นาค โดยเจ้าภาพจะประดับช้าง หรือม้า หรือเกวียน หรือพาหนะอื่น ๆ ให้สวยงามแล้วให้นาคนั่งแห่ไปตามหมู่บ้านใ กล้เคียงแล้วกลับมายังวัดเพื่อทำขวัญนาค วันบวช ผู้บวชจะเข้าไปขออุปสมบทกับพระอุปัชฌาย์ พร้อมกับเครื่องอัฐบริขาร หลังจากเสร็จพิธีก็จะมีการถวาย เพลเลี้ยงพระ

ความสำคัญ การบวช ชาวเพชรบูรณ์นิยมให้ลูกหลาน (ชาย) บวชเรียนมา ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน การบวชนั้นจะต้องบวชอย่างน้อย ๑ พรรษา จึงลาสิกขาได้ ถือว่าเป็นคนโดยสมบูรณ์ จะทำกิจการใดก็จะมีผู้คนเชื่อถือ ชายหนุ่มถ้าจะแต่งงานมีคร อบครัวจะต้องเข้าพิธีบวชก่อน

14


สาระ การบวชถือได้ว่า ผู้บวชจะได้ศึกษาถึงหลักธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า เพื่อนำไปสู่การปฏิบัติอย่างเคร่งครัด ผู้ที่บวชเรียนแล้วจะเป็นผู้ที่มีความอดทน อดกลั้น และเข้าใจโลกธรรม ทำให้เป็นผู้ที่รู้คิดมีสติมั่น

15


16


ประเพณีนบพระเล่นเพลง

17


ชื่อ ประเพณีนบพระเล่นเพลง ภาค ภาคเหนือ จังหวัด กำแพงเพชร ช่วงเวลา วันเพ็ญ เดือน ๓ (ประมาณเดือนกุมภาพันธ์-ต้นเดือนมีนาคม ของทุกปี)

ความสำคัญ ประเพณีนบพระเล่นเพลง เป็นประเพณีที่สืบทอดมาจากสุโขทัย ซึ่งได้กล่าวถึงว่า ในสมัยพญาลิไทได้อัญเชิญพระบรมสารีริก ธาตุจากลังกามาบรรจุไว้ที่องค์พระเจดีย์ วัดพระบรมธาตุ ตำบลนครชุม ดังนั้นจึงได้มีการจัดขบวนของเจ้าผู้ครองนครไ ปนมัสการพระบรมธาตุ

18


พิธีกรรม จังหวัดกำแพงเพชรได้ฟื้นฟูประเพณีนบพระเล่นเพลงขึ้นในปี พ.ศ. ๒๕๒๖ ด้วยการจัดขบวนแห่พยุหยาตราจำลองไป นบพระ และเวียนเทียนพระบรมธาตุเจดีย์ และได้มีการแสดงการละเล่น เล่นเพลง กันเป็นที่เอิกเกริก รวมทั้งจัดให้มีการแสดง แสงสีเสียงถึงประวัติความเป็นมาของการตั้งบ้านแปงเมือง นอกจากนี้ยังได้มีการออกร้านแสดงสินค้าหัตถกรรมท้องถิ่น

สาระ การจัดงานนบพระเล่นเพลง ถือเป็นงานประจำปีของจังหวัดกำแพงเพชร เป็นการ ฟื้นฟูและเผยแพร่ประเพณีดั้งเดิมที่ถ่ายท อดให้กับคนรุ่นใหม่ได้เข้าใจถึงประวัติความเป็นมาของท้องถิ่นตน

19


ประเพณีสงกรานต์

20


21


ชื่อ ประเพณีสงกรานต์ ภาค ภาคเหนือ จังหวัด เชียงใหม่ ช่วงเวลา วันที่ ๑๓-๑๕ เมษายน ของทุกปี

ความสำคัญ ชาวล้านนาให้ความสำคัญวันปีใหม่เมืองมากเพ ราะถือว่าเป็นการแสดงความเลื่อมใสศรัทธาต่อ พุทธศาสนา แสดงความกตัญญูต่อบรรพบุรุษ ความสามัคคีและสนุกสนานในหมู่คณะ และยังเป็นเท ศกาลที่ญาติพี่น้องซึ่งแยกย้ายกันอยู่ตามที่ต่าง ๆ ได้มีโอกาสกลับมาพบปะสังสรรค์กัน จึงนับเป็นการรวมญ าติครั้งใหญ่ที่สุดในรอบปี

พิธีกรรม วันแรกของงาน คือ วันที่ ๑๓ เมษายน ตามประเพณีพื้นเมืองเรียกว่า วันสังขานต์ล่อง คือ หมายความว่า วันนี้สิ้นสุดศักราชเก่า ใ นวันนี้จะได้ยินเสียงยิงปืนจุดประทัดกันแ ต่เช้าตรู่ การยิงปืนและการจุดประทัดนี้

22

มีความเชื่อถือกันแต่โบราณว่า เป็นการขับไล่เสนียดจัญไรต่าง ๆ ให้ล่องไปพร้อมกับสังขาร นอกจากนั้นชาวบ้านก็จะกวาดข ยะมูลฝอยตามลานบ้านไปกองไว้แล้วจุดไฟเผาเสียและทำความ สะอาดปัดกวาดบ้านเรือนให้เรียบร้อยเก็บเสื้อผ้ามุ้งหมอนผ้าปู ที่นอนไปซัก อุปกรณ์ที่ซักไม่ได้ก็นำออกไปผึ่งแดดเสร็จแล้วก็ชำ ระร่างกายสระผม (ดำหัว) ให้สะอาด และมีการแห่พระพุทธ รูปสำคัญประจำเมืองด้วย ถัดจากวันสังขารล่อง คือ วันที่ ๑๔ เมษายน เรียกว่า วันเนา หรือ วันเน่า ในวันนี้ตามประเพณีถือว่าเป็นวันสำคั ญและเป็นมงคลแก่ชีวิต จะได้ประสบแต่ความดีงามตลอดปี จะไม่ทำอะไรที่ไม่เป็นมงคล เช่นด่าทอ หรือทะเลาะวิวาทกัน ต อนเช้าต่างก็จะไปตลาดเพื่อจะจัดซื้ออาหารและข้าวของมาท ำบุญเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า วันดา (คือวันสุขดิบทางใต้) ตอ นบ่ายจะมีการขนทรายเข้าวัดโดยขนจากแม่น้ำปิงแล้วนำไปยัง วัดที่อยู่ใกล้บ้านเพื่อก่อเจดีย์ทรายตามลานวัด เจดีย์ที่ก่อขึ้นจ ะตบแต่งด้วยธงทิวสีต่าง ๆ ธงสีนี้ชาวพื้นเมืองเรียกว่า ตุง ทำด้วยกระดาษสี ตัดเป็นรูปสามเหลี่ยมชายธงและรูปร่างต่ าง ๆ ติดปลายไม้ อีกชนิดหนึ่งตัดเป็นรูปลวดลายต่าง ๆ ติดปลายไม้เรียกว่า ช่อ การทานหรือถวายตุงหรือช่อนี้ถือกั นว่าเมื่อตาย (สำหรับผู้ที่มีบาปหนักถึงตกนรก) จะสามารถพ้ นจากขุมนรกได้ด้วยช่อและตุงนี้ ส่วนการขนทรายเข้าวัดนั้นถื


อว่าเป็นการทดแทนที่เมื่อตนเดินผ่านหรือเข้าออกวัด ทราย ในวัดย่อมจะติดเท้าออกไปนอกวัดเป็นบาปกรรม ทางวัดจะ ได้ใช้ทรายเพื่อประโยชน์ในการสร้างหรือถมลานวัด เจดีย์ท รายนี้จะทำพิธีถวายทานในวันรุ่งขึ้น และจะมีการปล่อยนก ปล่อยปลาอีกด้วย ในวันขนทรายนี้ จะมีการเล่นรดน้ำกันและเป็นการเล่นอย่าง สนุกสนานที่สุดวันหนึ่ง ผู้หญิงจะแต่งกายพื้นเมืองจะนุ่งผ้ าซิ่นสวมเสื้อแขนยาวทัดดอกเอื้องที่มวยผม ส่วนผู้ชายจะแ ต่งกายด้วยเสื้อผ้าชุดพื้นเมืองคล้องคอด้วยดอกมะลิ ถือขั นหรือโอคนละใบใส่น้ำเพื่อรดกันอย่างสนุกสนาน และขนทร ายเข้าวัดด้วยใบหน้ายิ้มแย้มแจ่มใสทุก ๆ คน วันที่สาม ตรงกับวันที่ ๑๕ เมษายน เรียกว่า วันพญาวัน จะมีการ ดำหัว ซึ่งเป็นประเพณีอย่างหนึ่งของชาวเมืองเห นือ คือ การนำลูกหลานญาติพี่น้องไปขอขมาลาโทษ(สูมา คาระวะ) ต่อผู้ใหญ่ในตอนเย็น วันนี้ตั้งแต่เช้าตรู่ชาวบ้านจะจัดอาหารหวานคาวใส่สำ รับไปถวายพระที่วัด เป็นการถวายภัตตาหารหรือที่เรี ยกกันว่า ทานขันข้าว เป็นการถวายทานเพื่ออุทิศส่วน กุศลถึงญาติพี่น้องบิดามารดาที่ล่วงลับไปแล้วอีกด้วย รวมทั้งถวายเจดีย์ทราย ถวายจ่อตุง ถือว่าเป็นอานิสงส์

23

สาระ ประเพณีปีใหม่เมือง เป็นประเพณีที่แสดงถึงความกตัญญูกต เวที มีความเอื้ออาทรต่อกัน เป็นการสร้างความสามัคคีในห มู่พี่น้องและชุมชน ด้วยการร่วมกันทำอาหารคาว - หวาน สำหรับไปทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้กับผู้ล่วงลับ การขนทรายเ ข้าวัดเพื่อถวายทานเจดีย์ทราย ถวายช่อตุง รดน้ำดำหัวผู้ อาวุโสที่เคารพนับถือ ด้วยการร่วมตกแต่งเครื่องสักการะ ดำหัว ตลอดจนการสรงน้ำพระพุทธรูปสำคัญประจำเมือง ประจำวัดและประจำบ้าน


24


ประเพณีไหว้พระธาตุดอยตุง

25


ชื่อ ประเพณีไหว้พระธาตุดอยตุง ภาค ภาคเหนือ จังหวัด เชียงราย ช่วงเวลา วันเพ็ญเดือน ๖ เหนือ (เดือน ๔ ไทยกลาง) หลังวันมาฆบูชา ๑ เดือน

ความสำคัญ พระธาตุดอยตุง เป็นปูชนียสถานเก่าแก่ของชา วพุทธในเชียงราย และจังหวัดใกล้เคียง รวมทั้ง ชาวพุทธในรัฐเชียงตุง ประเทศพม่า และในประเทศลาว การไหว้พระธาตุดอยตุงเชื่อว่าจะทำให้ชีวิตดีขึ้น

26


พิธีกรรม ในวันเพ็ญเดือน ๖ พุทธมามะกะจากทุกทิศ จะเดินทางขึ้นไปบนยอดดอยตุง ซึ่งตั้งอยู่ในเขตอำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย กิจกรรมในวันนั้น ภาคกลางวันมีการบูชาพระรัตนตรัย รับศีล และฟังเทศน์ กลางคืนมีการเวียนเที ยนรอบองค์พระธาตุ ในอดีต ผู้ที่เดินทางมักเดินจากเชิงเขาที่บ้านห้วยไคร้ อำเภอแม่สายขึ้นไปเป็นระยะทางประมาณ ๙ กิโลเมตร ปัจจุบันนี้ นิยมเดินทางด้วยรถยนต์ตามถนนลาดยางที่แยกจากถนนพหลโยธินที่บ้านสันกอง อำเภอแม่จัน ส่วน ผู้ที่นิยมเดินขึ้นเหลือน้อยลง เพราะถนนสำหรับรถยนต์ได้ทับเส้นทางเดินเท้าหลายแห่ง

สาระ ประเพณีของชาวพุทธมีการสมาทานศีลและการฟังเท ศน์เป็นหลัก ซึ่งเป็นไปเพื่อชำระจิตใจให้ปราศจากกิเลส และฝักใฝ่ทางกุศล การเดินทางขึ้นไปบนยอดดอยตุงแสด งให้เห็นศรัทธา ความเพียร และความอดทน

27


ประเพณีลอยกระทงสาย

28


29


30


สาระ

ชื่อ ลอยกระทงสาย ภาค ภาคเหนือ จังหวัด ตาก ช่วงเวลา วันเพ็ญเดือนสิบสอง

การลอยกระทงสายเป็นประเพณีที่เป็นแบบเฉพาะของชาว ตาก ปฏิบัติสืบต่อกันมาช้านาน แสดงถึงความสามัคคีแล ะความเป็นมิตรไมตรีของชาวบ้านในชุมชนนั้น

ความสำคัญ เพื่อบูชาแม่คงคา ขอขมาที่ได้ทิ้งสิ่งปฏิกูลลงในน้ำและอธิษ ฐานบูชารอยพระพุทธบาท

พิธีกรรม ก่อนถึงวันเพ็ญเดือนสิบสองชาวบ้านจะเตรียมอุปกรณ์ดังต่อไปนี้ ๑. แพผ้าป่าน้ำ ทำจากต้นกล้วยมาตกแต่งให้สวยงามด้วยดอกไม้ธูปเทียน ธงหลากสี ใส่หมากพลู บุหรี่ ขนม ผลไม้ เศษสตางค์ เพื่อเป็นทานสำหรับคนยากจนที่เก็บแพผ้าป่าน้ำได้ ๒. กระทงสาย แต่เดิมตัวกระทงสายจะทำจากใบพลับพลึงอ่อนสีขาว เย็บเป็นรูปกระทง ไส้กระทงจะทำด้วยเชือกฝั้น และใช้น้ำมันมะพร้าวเป็นเชื้อไฟ ปัจจุบันจะใช้กะลามะพร้าว ซึ่งต้องใช้เป็นจำนวนมากนับหมื่นใบ มีไส้กระทงเป็นเทียนหล่อในกะลา มีเชือกฝั้นเป็นไส้หรือจะใช้ขี้ไต้ก็ได้ เมื่อถึงเวลา ชาวบ้านแต่ละหมู่บ้านจะจัดขบวนแห่ แต่งตัวกันสวยงามร่ายรำกันเป็นขบวนนำกระทงสายมายังท่าน้ำริมฝั่งแม่ น้ำปิง เมื่อมาถึงพร้อมกันก็จะทำพิธีจุดธูปเทียนบูชาแม่คงคาขอขมาที่ได้ทิ้งสิ่งปฏิกูลลงในแม่น้ำ รำลึกจิตอธิษฐานบูชารอย พระพุทธบาทที่พระพุทธเจ้า และสุดท้ายอธิษฐานเพื่อลอยทุกข์โศก โรคบาปให้ตัวเองและครอบครัวแล้วทำการปล่อยแพผ้าป่ าน้ำ หลังจากนั้นชาวบ้านแต่ละหมู่บ้านก็จะจับสลากว่า ใครจะเป็นผู้ปล่อยกระทงสายก่อน หมู่บ้านใดได้ลอยก่อน ก็จะพ ากันแบกอุปกรณ์ไปบริเวณที่จะปล่อยกระทง สมาชิกจะต้องช่วยกันคนละไม้คนละมือและจะต้องทำงานประสานกั น คือ คนหนึ่งเตรียมกะลามะพร้าวนำขี้ไต้วางในกะลาส่งให้ผู้จุดไฟ ส่งให้ผู้ปล่อยกะลาลงในน้ำ ซึ่งจะต้องใช้ความ ชำนาญในการปล่อยกะลามะพร้าวลงแม่น้ำให้เป็นระยะ ๆ ให้ห่างเท่ากันโดยสม่ำเสมอ กะลามะพร้าวก็จะลอยเป็นสา ยไปในแม่น้ำปิง ส่องแสงระยิบระยับสวยงาม และหากหมู่บ้านใดลอยได้ระยะสม่ำเสมอสวยงาม แสงไฟไม่ดับตลอดไป ซึ่งมีระยะห่างจนสุดสายตา ก็จะเป็นผู้ชนะสำหรับปีนั้น และขณะที่สมาชิกส่วนหนึ่งปล่อยกระทง ที่เหลือก็จะเป็นกองเชียร์ ส่งเสียงเชียร์ตีกลองร่ายรำกันอย่างสนุกสนาน

31


32


ประเพณีแหล่ส่างลอง (แห่ลูกแก้ว)

33


พิธีกรรม ลักษณะการบวชเณรของชาวแม่สอดจะมีอยู่ ๒ ลักษณะ คือ ๑. แบบข่านหลิบ (บวชเรียบง่าย) คือผู้ที่ตกลงใจบวช พ่อแม่ผู้ อุปถัมภ์ก็จะนำผู้ที่จะบวชไปโกนหัวนุ่งผ้าขาวพร้อมด้วยสำรับกับ ข้าวแบบข้าวหม้อแกงหม้อ ไปวัดให้กับพระภิกษุสงฆ์ทำพิธีบวชเณรให้ก็เป็ นอันเสร็จ ๒. การบวชเณรโดยมีการแหล่ส่างลอง(แห่ลูกแก้ว) ซึ่งจะมีการแต่งตัวให้กับลูก แก้วอย่างสวยงาม มีการตกแต่งปะรำพิธี โดยแต่งตัวให้เด็กในลักษณะของส่างลองอย่างสวยงามเมื่อพร้อมกันหม ดแล้วส่า งลองทั้งหมดก็จะไปรับศีลจากพระ จากนั้นก็จะนำส่างลองขี่คอ(ถ้าเด็กตัวเล็ก) ขี่ม้า ขี่ช้าง นั่งรถ ที่ตกแต่ งอย่างสวยงามแห่แหนไปรอบตัวเมืองแม่สอด ขบวนแห่จะมีการละเล่น มี ดนตรีของพม่าประกอบการแห่อย่างครึกครื้น มีการเอาส่างลองเดินพร้ อมกับโปรยข้าวตอกดอกไม้อย่างสนุกสนาน ขบวนส่างลองจะถูกนำไปยัง บ้านของพ่อแม่หรือผู้ที่บวชเพื่อให้ดูตัว (ส่างลองจะไม่กราบไหว้ผู้บวชให้น อกจากพ่อแม่เท่านั้นเพราะถือว่าส่างลองคือเจ้าชายผู้มีบุญอันยิ่งใหญ่มีศั ชื่อ แหล่ส่างลอง (แห่ลูกแก้ว) กดิ์สูงมาก) แล้วจะ ภาค ภาคเหนือ แห่ส่างลองไปยังศาลเจ้าเมืองซึ่งตั้งอยู่ที่ตลาดเหนือของอำเภอแม่สอ จังหวัด ตาก ด แล้วจึงแห่กลับมาที่วัด ถ้าต้องการแห่หลายรอบก็ใช้เวลา ๒ วัน ช่วงเวลา กลางเดือนมีนาคม-ต้นเดือนเมษายน ถ้าแห่รอบเดียวก็ใช้เวลา ๑ วัน เมื่อมาถึงวัดก็จะนำส่างลองไปโกนผม อาบน้ำแต่งตัวด้วยผ้าขาว ความสำคัญ แล้วจัดสำรับกับข้าวด้วยอาหาร ๑๒ อย่าง ขาดเกินไม่ได้ เสร็จแล้วจึ ๑. เป็นการอนุรักษ์ประเพณีที่มีมาแต่เดิม งมีการทำขวัญแล้วทำการบวชเณร การบวชมักนิยมบวชกันตอนเย็น ๒. ให้เด็กนักเรียนได้ใช้เวลาระหว่างปิดภาคเรียนได้ศึกษาพระธ หรือไม่ก็ตอนเช้า เมื่อบวชเณรแล้วก็จะมีการฉลองโดยการถวายภัตตาห รรมคำสั่งสอนทางพระพุทธศาสนา ารแก่พระใหม่และพระภิกษุของ วัดทั้งหมด ตลอดจนมีการเลี้ยงผู้ ๓. พ่อแม่ผู้ปกครองที่ส่งบุตรหลานเข้าบวชถือเป็นอานิสงส์ที่ มาร่วมงานอย่างเต็มที่รับฟังธรรมะ จึงเป็นอันเสร็จพิธี ยิ่งใหญ่

34


สาระ แหล่ เป็นภาษาไทยใหญ่ว่าหมายถึง แห่ ส่างลอง หมายถึง ลูกแก้ว ชาวไทยใหญ่และชาวไทยผู้นับถือพุทธศาสนาในเขตอำเ ภอแม่สอด มักจะบวชเณรลูกหรือหลานของตนเองในช่วงปิดภ าคเรียนระหว่างเดือนมีนาคม-เมษายน ของทุกๆ ปี เนื่องจา กว่างจากการทำงานและลูกหลานไม่ได้ไปโรงเรียน ทั้งต้องกา รให้ลูกหลานมีโอกาสศึกษาพระธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้าใ นช่วงปิดเทอม การจัดงานบวชลูกแก้ว(แหล่ส่างลอง)นั้น ถือว่ าผู้ที่บวชลูกชายตนเองจะได้บุญหรืออานิสงส์มากถึง ๗ กัลป์ ถ้าบวชลูกชายคนอื่นจะได้บุญ ๔ กัลป์ และถ้าได้บวชลูกชายตน เองเป็นพระภิกษุ จะได้บุญ ๑๖ กัลป์ ถ้าบวชลูกชายคนอื่นเป็นภิ กษุจะได้บุญ ๘ กัลป์ จึงมักจะมีผู้ที่มีฐานะดีหลายคนนิยมหาเด็ กผู้ชายมาบวช โดยจะไปทาบทามจากผู้ปกครองที่มีฐานะยากจ นและถือเป็นการสร้างบุญกุศลร่วมกัน

35


36


ประเพณีแห่เจ้าพ่อ เจ้าแม่ปากน้ำโพ

37


ชื่อ งานประเพณีแห่เจ้าพ่อ-เจ้าแม่ปากน้ำโพ ภาค ภาคเหนือ จังหวัด นครสวรรค์

ความสำคัญ

ช่วงเวลา ประมาณปลายเดือนมกราคม ถึงต้นเดือนกุมภาพันธ์ ของทุกปี (วันขึ้น ๔ ค่ำ เดือน ๑ ของจีน)

38

มีงานประเพณีที่สำคัญของท้องถิ่นที่ปฏิบัติสืบทอดกันม าของชาวปากน้ำโพ เพื่อเป็นการเคารพสักการะเจ้าพ่อเจ้าแม่ปากน้ำโพ มีความเป็นมาดังนี้คือ เมื่อประมาณ ๗๐ กว่าปีที่ผ่านมาได้เกิดโรคห่า (อหิวาตกโรค) ขึ้น ชาวบ้าน ปากน้ำโพได้รับความเดือดร้อน เจ็บป่วยล้มตายกันมาก ส มัยนั้นการแพทย์ยังไม่เจริญเหมือนกับปัจจุบัน ดังนั้นเพื่อคว ามอยู่รอดจึงได้มีชาวบ้านเข้าไปบนบานกับเจ้าพ่อ-เจ้าแม่ให้ ช่วยรักษาให้พ้นจากโรคร้าย เจ้าพ่อ-เจ้าแม่ ได้ช่วยเหลือโดยการเข้าร่างผู้ที่เป็ นร่างทรงและเขียนยันต์หรือที่ชาวจีนเรียกว่า ฮู้ เผาไฟใส่น้ำ ให้ชาวบ้านดื่มกินเป็นที่อัศจรรย์โรคร้ายหา ยไป ชาวบ้านอยู่กันอย่างมีความสุข ความเจริญยิ่งขึ้น จึงเป็นที่เลื่องลือกันทั่วไปถึงความศักดิ์สิทธิ์ของเจ้าพ่ อ-เจ้าแม่ ดังนั้น ชาวตลาดปากน้ำโพจึงได้มีการร่วมแ รงร่วมใจกันจัดประเพณี การแห่เจ้าพ่อ-เจ้าแม่ปากน้ำ โพขึ้นโดยจัดให้มีขบวนแห่เจ้า เป็นขบวนใหญ่โตมโหฬาร เช่นขบวนของเจ้าแม่กวนอิม โดยการคัดเลือกสาวงา


มที่มีคุณสมบัติให้เป็นตัวแทนของเจ้าแม่กวนอิม ขบวนเองกอ ล่อโก้ว ขบวนนางฟ้า สาวงามถือธง เด็กหญิงน้อย ๆ หาบกระเช้าดอกไม้ การเชิดสิงโต ของสมาคมต่าง ๆในจังหวัดนครสวรรค์ ขบวนอัญเชิญเจ้าและผู้เข้าทรง บางปีก็มีการลุยไฟ และขบวนที่ขาดเสียไม่ได้และเป็นจุดเด่นของงานทุก ปี ก็คือ ขบวนแห่มังกร ซึ่งการเชิดมังกรทองที่จังหวัดนครสวรรค์มีชื่อเสียงมากในด้านความสวยงาม และการแสดงที่ตื่นเต้นเร้าใจ

39


40


ประเพณีแข่งเรือเมืองน่าน

41


ชื่อ แข่งเรือเมืองน่าน ภาค ภาคเหนือ จังหวัด น่าน การแข่งเรือของจังหวัดน่าน เป็นประเพณีเก่าแก่สืบต่อกันมาน าน ลักษณะของเรือแข่ง ลำเรือจะใช้ท่อนซุงทั้งท่อนขุดแบบเรือชะล่ า แต่รูปร่างเพรียวเบา หัวเรือแกะเป็นรูปพญานาค หรืองูใหญ่ชูคอเป็นสง่า อ้าปากโง้ง หางเรือทำเป็นหางพญานาคงอนสูง ตลอดลำเรือสลักลวดลาย ลงรักปิดทอง ติดกระจกสี ติดพู่ห้อยตรงหัวเรือและท้ายเรือ ตรงคอต่อหัวเรือปักธงประจำคณะ

ช่วงเวลา นิยมแข่งขันกันในงานบุญและงานทอดกฐิ น การแข่งเรือนัดสำคัญๆ ของจังหวัดน่าน คือ การแข่งในงาน”กฐินสามัคคี” เดิม ปัจจุบันคืองาน “กฐินพระราชทาน” แบ่งการแข่งขันออกเป็น ๒ ประเภท คือประเภทสวยงาม และประเภทความเร็ว การแข่งเรือในเทศ

42

กาลทอดกฐินของจังหวัดน่าน ซึ่งจะจัดช่วงต้นเดือนพฤศ จิกายนของทุกปี ถือว่าเป็นการจัดงานที่ยิ่งใหญ่ และเป็นระ เบียบเรียบร้อยงดงามยิ่งในจังหวัดภาคเหนืออีกแห่งหนึ่งที่จั ดให้มีการแข่งขันเป็นประจำปี คือ การแข่งเรือที่อำเภอเวีย งสาซึ่งจะมีการแข่งขันในเทศกาลทานก๋วยสลาก และเป็นกา รแข่งขันที่ยิ่งใหญ่ไม่แพ้การแข่งเรือในตัวจังหวัด

ความสำคัญ ลักษณะของเรือเมืองน่าน มาจากตำนานการตั้งเมืองน่านว่า ท้าวนุ่น ขุนฟองซึ่งเป็น ต้นเค้าของราชวงศ์ภูคา บรรพบุรุษของเมืองน่านเกิดจาก ไข่พญางูใหญ่ จึงมีความเชื่อว่าบรรพบุรุษของชาวน่านกำเ นิดมาจากพญานาค อีกประการหนึ่งมีความเชื่อว่าพญาน าคเป็นสัญลักษณ์แห่งความอุดมสมบูรณ์ ซึ่งมีผลต่อการป ระกอบอาชีพเกษตรกรรมของเกษตรกร ดังนั้นการทำเรือ แข่งเป็นรูปพญานาคจึงเป็นการบูชาคุณพญานาคเจ้าแห่ง น้ำ และบรรพบุรุษของตนเอง


พิธีกรรม พิธีกรรมในการแข่งเรือมีมากมายหลายขั้นตอน ตั้งแต่การหาไม้เพื่อขุดเรือ การทำพิธีก่อนโค่นต้นไม้ก่อนขุดเรื อ ก่อนนำเรือลงน้ำ และตอนแข่งขัน ผู้ที่ทำพิธี ได้แก่ พ่ออาจารย์ หรืออาจารย์วัดซึ่งจะทำหน้าที่เป็นสื่อกลา งในการติดต่อระหว่างมนุษย์กับภูตผี

สาระสำคัญ การแข่งเรือเป็นประเพณีที่เนื่องด้วยการทำบุญในพุทธศาสนา คือ การทานก๋วยสลาก และการทอดกฐิน แสดงถึงความสามัคคีของชุมชน นอกจากนี้กลวิธีในการเอาชนะคู่ต่อสู้ถือเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นอีกอย่างหนึ่ง ที่ควรสืบทอดให้คงอยู่ต่อไป

43


ประเพณี และอารยธรรมไทยยังนำมาซึ่งการท่อง เท่่ียว เป็นที่รู้จักและประทับใจแก่ชาติอื่น นับเป็นมรดกอัน ลำค่าที่เราคนไทยควรอนุรักษ์และสืบสานให้ยิ่งใหญ่ตลอด ไป

ประเพณีภาคเหนือ  

ประเพณีภาคเหนือ