Issuu on Google+

Publicaties Stadsdeelbestuur 2007 Stadsdeelraad Vergaderstukken 26 april 2007-d

Voorstel over Van Aan

Tabakpanden, nieuwe ruimte voor de creatieve industrie De raadsleden Coumou (GroenLinks) en Schimmelpennink (PvdA) De stadsdeelraad

In bijgaande notitie vindt u het voorstel.

1


De Tabakpanden nieuwe ruimte voor de creatieve industrie

De Tabakpanden: nieuwe ruimte voor de creatieve industrie.

2


Amsterdam, 17 april 2007 Aan de Deelraad, Amsterdam beschikt over een unieke stedelijke cultuur waarin niet alleen de financiële wereld, reclame en pers een grote rol spelen, maar ook het onderwijs met twee universiteiten en de vele HBO s. Maar het belangrijkste zijn misschien wel de veelheid van bedrijven in de creatieve sector en de veelzijdigheid van bewoners en werkers in de Amsterdamse regio. Vanuit deze gedachte heeft stedelijk wethouder Economie, Lodewijk Asscher, het idee van Amsterdam Topstad opgezet: De veelzijdigheid van Amsterdam en de veelheid aan internationale contacten maken verrassende verbindingen mogelijk tussen talentvolle mensen en ondernemingen. Deze verbindingen vormen de basis voor creatieve vernieuwing. En die leidt weer tot de ontwikkeling van nieuwe, onderscheidende diensten en producten. Deze verbindingen komen tot stand in een creatief milieu waarin mensen en bedrijven elkaar gemakkelijk kunnen vinden en het werken aan vernieuwing gewaardeerd wordt. Ook het bestuur van het stadsdeel Centrum omarmt deze gedachte. In het programakkoord 2006-2010 staat: Met name kan de creatieve industrie een impuls van het stadsdeel goed gebruiken. Variëteit en diversiteit zijn sleutelbegrippen bij versterking van de mengfunctie in de binnenstad. Een positieve ontwikkeling van de economie draagt bij aan nieuwe banen en trekt nieuwe dienstverlenende en innovatieve bedrijven aan. Kortom: creëer de juiste ambiance voor bedrijven uit de creatieve sector. Zet bedrijven bij elkaar, zodat ze elkaar inspireren en stimuleren en zorg voor gemeenschappelijke faciliteiten om de ideeën te realiseren. De Tabakpanden, een unieke locatie bij de Dam Bijna direct achter het Paleis, tussen Nieuwe Zijds Voorburgwal en de Spuistraat bevindt zich het complex van de Tabakpanden. Dit complex is al bijna 40 jaar voorwerp van verwaarlozing, speculatie en vaak in handen van dubieuze eigenaren. Nu zijn er plannen om van dit complex een hotel te maken. Hotels in dit deel van de stad zijn niet gewenst zie de Hotelnota. De Spuistraat heeft behoefte aan versterking met aantrekkelijke bestemmingen en niet alweer een hotel. Die aantrekkelijke bestemmingen zijn al aanwezig en kunnen versterkt worden. In de Tabakpanden zijn twee groepen actief, die werkzaam zijn in de creatieve sector: de groep Langgewagt en het Kattenbak Kollektief. In de bijgaande publicatie Lang genoeg Gewagt hebben zij ideeën uitgewerkt om van de Tabakpanden een ruimte te maken voor cultuur en creatieve bedrijven, gecombineerd met wonen. De ideeën van Langgewagt en het Kattenbak Kollektief sluiten aan bij de ideeën van het gemeentebestuur en het stadsdeel om ruimtes te creëren waar bedrijven uit de creatieve sector zich bij elkaar vestigen. In dit geval ook te combineren met enkele tientallen woningen. Realisering van dit perspectief zorgt niet alleen voor een goed gebruik van de Tabakpanden zelf, maar zal ook een positieve uitstraling hebben op wat nu een min of meer verloederd stuk binnenstad is. Voor de ontwikkeling van de Tabakpanden kan dezelfde formule gehanteerd worden die zich bij andere locaties al bewezen heeft, zoals bijvoorbeeld bij het Ytech Innovatiecentrum (zie bijlage). De twee creatieve groepen, die nu al in de Tabakpanden werkzaam zijn (en wonen) vormen het begin en zullen een aanzuigende en katalyserende werking hebben op andere creatievelingen. De Tabakpanden als onderdeel van meer creatieve ontwikkelingen in de binnenstad Daarnaast kan de ontwikkeling van de Tabakpanden tot een centrum voor creatieve economie ook in groter perspectief worden bezien. Door de komst van de Noord-Zuidlijn zullen zich versneld nieuwe ontwikkelingen langs het tracé voordoen mede door de directe verbindingen met Amsterdam-Noord met zijn eigen creatieve economische ontwikkelingen en met de Zuidas. De Tabakpanden kan één van de ontwikkelingen in de binnenstad zijn naast allerlei andere.

3


Voorstellen Om de Tabakpanden te kunnen ontwikkelen, zoals voorgesteld in Lang genoeg Gewagt stellen wij het volgende voor. Het Dagelijks Bestuur treedt in overleg met de groepen Langgewagt en het Kattenbak Kollektief voor een verdere uitwerking van de ideeën als genoemd in de publicatie. Het Dagelijks Bestuur treedt in overleg met de eigenaar om zijn medewerking voor die plannen te bepleiten. Indien nodig treedt het Dagelijks Bestuur in overleg met een andere ontwikkelaar, bijvoorbeeld een corporatie, die bereid is het complex van de eigenaar over te nemen en te ontwikkelen. Luud Schimmelpennink Dingeman Coumou Bijlage: Ytech Innovatiecentrum als model voor de herbestemming van de bedrijfsgebouwen rond de NoordZuidlijn Vanuit de gedachte van het bijeenbrengen van elkaar stimulerende bedrijven is in de 80er jaren Ytech Innovatiecentrum opgezet. Het streven was om een ambiance te creëren voor bedrijven uit de creatieve sector. Zet bedrijven bij elkaar zodat ze elkaar inspireren en stimuleren en zorg voor gemeenschappelijke faciliteiten om de ideeën te realiseren. Een voormalig tabaksveem van 12.000 m2 werd in eigen beheer verbouwd tot een bedrijfsverzamelgebouw. Het gebouw was eigendom van een Friese verzekeringmaatschappij waarmee overeengekomen werd dat het gebouw binnen 5 jaar voor 80% verhuurd zou zijn. Op de bovenste verdieping met schitterend uitzicht op het IJ kwamen de vergaderruimtes en de Y-bar als ontmoetingsplaats voor werkers en gasten. Op de begane grond kwam een cad-cam -centrum met computergestuurde frees- en draaibanken van en voor de twee HTS-en en 6 MTS-en uit Amsterdam. Interessante bedrijven uit de doelgroep werden binnengehaald: meest starters in de kleine ruimtes; bedrijven als Fong Leng modestudio in de middelgrote ruimtes (± 400 m2) en als grootste bedrijf Total Design in een ruimte van 1.500 m2. Na vier jaar was het gebouw vol en werd het gebouw ernaast aangekocht voor verdere uitbreiding. De creatie van deze cluster van bedrijfsverzamelgebouwen voor de innovatieve sector was succesvol. Het Friese verzekeringsbedrijf was tevreden. De naastgelegen graansilo was door de toenmalige wethouder toegezegd, maar die afspraak werd niet nagekomen. Na verloop van tijd bleek een oppervlakte van 18.000 m2 (de twee gebouwen samen) te klein. Er zou iets van 50.000 tot 70.000 m2 nodig geweest zijn. Het resultaat was dat Ytech innovatiecentrum in schaalgrootte is blijven steken en het gestelde doel niet werd gerealiseerd. Noord-Zuidlijn In de binnenstad staat op dit moment veel bedrijfsruimte structureel leeg. De roep om innovatie is groot en het scheiden van ontwikkeling en productie is een aanvaard gegeven. Het bewezen idee van Ytech Innovatiecentrum kan in deze tijd op een andere plaats en schaal worden gerealiseerd. In plaats van langs de IJ-oever kunnen nu de langs de as van de nieuwe Noord-Zuidlijn leegstaande bedrijfsgebouwen als drager van een nieuwe invulling in werkunits en werk-woon studio's worden gebruikt.

4


De Noord-Zuidlijn heeft het voordeel van zijn centrale ligging in de Amsterdamse binnenstad met haar grote hoeveelheid bedrijven in de creatieve sector. Bovendien vormt de Noord-Zuidlijn de verbinding tussen dit gebied en de zware, zakelijke vestigingen op de Zuidas, de RAI als congres- en tentoonstellingsruimte en aan de andere kant de goedkope vestigingsmogelijkheden in Noord, waar nu veel mediabedrijven naartoe trekken.

5


Lang genoeg Gewagt

Een goed plan

9


INHOUDSOPGAVE

1 Inleiding

2 Cluster Tabak 1

3 Kansen voor creatieve bedrijvigheid in het stadshart door: Leon Deben

4 Verleden - de speculatiegeschiedenis van Cluster Tabak 1

5 Heden - de huidige bestemming en initiatiefnemers

6 Toekomst - een creatief-economisch plan voor de toekomstige bestemming pag 16

7 Het Kattenbak Collectief pag 21

April 2007 www.langgewagt.nl Albert Elings, Eugenie Jansen, Marije & Mimi van der Laan, Jeroen Henstra, Bas & Kick van Doorn, Alberto de Michele, Patricia Guarda, Rogier Taminiau Contact : henstra@dds.nl of ruimkader@worldmail.nl 06-22261880 of 020-6387378

7


LANG genoeg GEWAGT

In de Wijdesteeg, die de Nieuwezijds Voorburgwal met de Spuistraat verbindt, bevindt zich een gevelsteen met een afbeelding van een paardenkoets. Eronder staat: Langgewagt. Alleen al aan de spelling valt af te lezen dat de steen al een aardige tijd in de muur van dit monumentale hoekpand ligt te wachten. Waar wordt op deze plek dan al zo lang op gewacht? Tot nu toe wordt er gewacht op auto s, die hier s ochtends in de parkeergarage gestald worden en aan het eind van de dag weer naar huis, de stad uit, rijden. Als laatste en luidruchtigste parkeerder vertrekt de bewaker van YabYum op zijn motor, om half vijf s ochtends. Maar daar zat eigenlijk niemand op te wachten. Voor u ligt een voorstel voor wat anders. Alhoewel het niet helemaal nieuw is, want boven de parkeergarage die onder het hele Cluster Tabak 1 aan de Spuistraat doorloopt, borrelt het al tijden. Maar nu deze parkeergarage eind juni haar rolluiken de nitief gaat sluiten ontstaat er letterlijk ruimte voor iets nieuws op deze bijzondere, centrale gelegen plek in de binnenstad van Amsterdam. Vanuit alle brede toegangspoorten van de garage, zowel aan de Spuistraatzijde als aan de Wijdesteeg, zal binnenkort de ART MALL betreden kunnen worden; een kunstbazaar waar de bezoeker of de toevallige voorbijganger doorheen kan dwalen en voortdurend verrast wordt door een zeer divers aanbod; een markt-gevoel zoals dat bijvoorbeeld te vinden is in de spital eld market in Oost Londen. Hier zal het creatieve proces zich vermengen met verkoop in atelier-shops. Werken, exposeren en verkopen worden in één ruimte verenigt. Het publiek maakt direct kennis met het creatieve proces; je ziet waar de kunstenaar mee bezig is. De atelier-shops ademen een persoonlijke en intieme sfeer. En de kunstenaar of ontwerper spaart kostbare ruimte omdat die drie plekken in één verenigt. Naast de atelier-shops zullen er niet-permanente stands zijn, naar het beproefde voorbeeld van de mobiele KI-OSK, waar kleine kunst en uniek design wordt aangeboden. De kiosk bewijst dat een goed verkooppunt van kunst niet veel ruimte nodig heeft.

8


In de ART MALL is alles te vinden wat Amsterdam als stad zo aantrekkelijk maakt voor de bezoeker: kleinschaligheid, creativiteit en exibel ondernemerschap. Er zijn vreemdsoortige eetstalletjes, maar je kunt ook tegen het alternatief VVV-kantoortje aanlopen, dat inkijkjes en tours door Amsterdam aanbiedt die je in standaardbrochures nooit tegen zult komen. Net om de hoek bevindt zich de Aromawinkel waar een uitgebreid assortiment te vinden is van geuren uit vervlogen tijden, maar eerst kom je dan nog langs de werkplaats van Pimp Your Bike: als jezelf niet creatief genoeg bent om je ets mooi vorm te geven dan kun je hier je ets laten upgraden. Zo verloochent Langgewagt zich als plek voor transportmiddelen toch niet helemaal. Nu de Wijdesteeg niet langer een aan- en afvoerroute van auto s hoeft te zijn, kan deze worden omgevormd tot een publieke ruimte waar iedereen graag doorheen wil lopen op de route van Dam naar Spui, zowel student als toerist, zowel kunstliefhebber als degene die s avonds iets te vertellen wil hebben, als hij of zij gevraagd wordt of er nog iets bijzonders was vandaag . De ART MALL zal het boegbeeld worden van het Cultuur-Cluster Langgewagt, een broeinest van de creatieve economie. Deze ateliers en woon- en werkplaatsen bestaan al voor een groot deel, en wel sinds halverwege de jaren tachtig. Nu de rest nog. De concrete plannen voor dit toekomstig creatieve cluster vindt u in hoofdstuk 6. Eerst volgen de hoofdstukken over het hier en nu, en hoe het zo gekomen is. Er bestaan namelijk ook plannen om van Cluster Tabak 1 het zoveelste hotel in de binnenstad te maken. Behalve dat dat voor projectontwikkelaars ongetwijfeld lucratief zal zijn, zit hier verder niemand op te wachten. De toeristen wel het minst. Want wie gaat er nu naar het bruisend hart van Amsterdam om hotels te bekijken? De paarden staan ongeduldig te trappelen voor de koets. Ze willen vooruit, de toekomst in. Ze wachten

9


op verandering. Ze hebben nu lang genoeg gewacht.

Cluster Tabak 1

De stad Amsterdam heeft ambitieuze doelstellingen voor de komende jaren: Amsterdam moet weer terug in de top 5 van Europese vestigingslocaties. En om dat te bereiken wordt er hard getimmerd aan creatieve vernieuwing; zo verschijnen bijvoorbeeld op de noordelijke IJ-oevers de contouren van een aantrekkelijk productie- en vestigingsmilieu voor de creatieve industrie. In het centrum van Amsterdam zijn deze doelstellingen echter minder makkelijk te verwezenlijken. De Tabakspanden liggen om de hoek van het Koninklijk Paleis, in de Spuistraat, tussen het Keizerrijk en de Roosmarijnsteeg. Ze zijn vernoemd naar Hendrik Tabak, misschien wel de grootste vastgoedbezitter die Amsterdam ooit gekend heeft. De Tabakspanden zijn opgedeeld in Cluster Tabak 1 en Cluster Tabak 2. Beide clusters worden van elkaar gescheiden door de Wijdesteeg. Het Cluster Tabak 1 is gelegen aan de Spuistraat van nr. 219 tot nr. 233. Het cluster loopt vanaf nr 219 de hoek om, tot halverwege de Wijdesteeg, nr. 3 t/m nr 7. De begane grond (Âą 960 m2) wordt al jaren bijna volledig in beslag genomen door een parkeergarage voor 70 personenauto s, met uitzondering van nummer 219 waar de ruimte in gebruik is als woning / galerie. De eerste verdiepingen (Âą 625 m2) bieden in de huidige situatie plaats aan 6 woningen, 2 atelier woningen, 1 atelier en 1 galerie.

10


De tweede verdiepingen (Âą 625 m2) bieden in de huidige situatie plaats aan 5 woningen, 4 atelier woningen en 3 ateliers. De derde verdiepingen (Âą 250 m2) bieden in de huidige situatie plaats aan 4 woningen, 2 atelier woningen en 1 atelier. De vierde verdiepingen (Âą 200 m2) bieden in de huidige situatie plaats aan 2 woningen. Het Cluster Tabak 1 beslaat in totaal 7 panden, waarin zich momenteel 20 atelier woningen en 6 ateliers bevinden, met een totaal vloeroppervlak van ruim 2.600 m2. Het Cluster Tabak 1 vormt een uitgelezen kans om een creatief verzamelgebouw in het hart van de stad te realiseren. Van de 2.600 m2 aan vloeroppervlak worden een kleine 1.000 m2 op de begane grond ingericht als uitbreiding van de openbare ruimte in de vorm van een ART MALL. Door de huidig aanwezige creatieve bedrijvigheid hoeft er niet vanaf nul te worden opgebouwd, maar ligt er al een stevige basis. Zowel voor de toerist als voor de Amsterdammer biedt het een veelzijdige en verassende aanvulling op het culturele aanbod van Amsterdam. Tegelijkertijd helpt het het uitdagende, creatieve klimaat van de stad te versterken; een belangrijke overweging voor bedrijven om Amsterdam als vestigingsplaats te kiezen.

11


Kansen voor creatieve bedrijvigheid in het stadshart

Het komt maar weinig voor dat een sociaal-wetenschappelijke studie een bestseller wordt. Richard Florida boekte met The rise of the creative class (Florida, 2002) een uniek kassucces. Zijn vervolgstudie The ight of the creative class, 2005) overigens al veel minder! De eerste studie verscheen op een moment dat veel steden worstelden met de overgang van productiecentra naar centra van consumptie. Overal in de wereld werden (en worden nog steeds) voormalige industriegebieden, havens, ouderwetse kantoorgebouwen en zelfs parkeergarages verbouwd en opgevuld met luxe appartementen, hotels, lofts, galeries, restaurants en grand cafĂŠs. In de jaren 90 leek de economische groei en het toekomstoptimisme geen grenzen te kennen. Maar vanaf 2001 maakte de westerse economie, vooral de Europese, een stevige crisis door. De zeepbel van de nieuwe economie was geknapt. Waren alle investeringen in een modernere en attractievere stad dan toch voor niets geweest? Net op dat moment bood Florida s creatieve klasse en creatieve industrie een nieuw veelbelovend toekomstperspectief voor vele zoekende steden. Het belang van de werkers in de sectoren van de media en vermaak (zoals uitgeverijen en radio en tv productie), van de creatieve zakelijke dienstverlening (zoals mode, vormgeving en architectuur) en van de kunsten (zoals podia en galeries) werd in vele rapporten en publicaties beklemtoond als de toekomstige basis voor de stad. Dat veel steden zich door het concept creatieve klasse en zijn suggestie van stedelijkheid aangesproken voelen, spreekt voor zich. Steden staan maar al te vaak negatief in de belangstelling als concentraties van armoede, werkloosheid, criminaliteit en onveiligheid. Creativiteit is een uitgesproken positief begrip: welke stad wil er nu niet creatief en innovatief genoemd worden? Ook Amsterdam veranderde in de jaren 60/70 van een productiestad in een consumptiestad, de havenactiviteiten gingen westwaarts en de een na de andere grotere industrie (van Fords assemblage tot sigarettenfabrieken als Marlboro) verdween. Wat te doen? Alleen toeristenstad worden een zogenaamde uitstad - was geen optie en Amsterdam zou te veel gaan lijken op zo vele andere steden. Dat gold ook voor de nadruk op kantoren. De voorbeelden van de buitenlandse binnensteden waar de bewoners waren vertrokken en het centrum gebied een kantorenzone was geworden dat na vijven leegliep, was velen een gruwel. Gelukkig is Amsterdam dat gespaard gebleven. Het centrum inclusief de aangrenzende 19e eeuwse gordel is geen Central Business District geworden door de

12


aanwezigheid van vele actieve bewoners ( nieuwe stedelingen die niet de stad verlieten), door de talrijke monumentale gebouwen, door het sterk gevarieerde grondgebruik en niet te vergeten door de heersende libertijnse atmosfeer. In de binnenstad wonen anno 2005 nog steeds 81.000 mensen en werken er nog bijna 84.000 en dat alles op acht vierkante kilometer! (Kerncijfers O&S 2006)

6. Bezoekers, maar ook de werkers, worden aangetrokken door de gevarieerdheid, de afwisseling en de levendigheid in het centrumgebied. Zij zoeken niet een speciaal doel, maar komen af op de menging van bijzonderheden en andere specialiteiten in een monumentale setting. Zij komen om te genieten van een unieke stedelijke plek: monumenten, grachten, bloemenmarkt, musea, concerten, theaters, en de libertijnse sfeer tot uiting komend in een goedontwikkelde homo scène, de vele kof eshops waar men hasj en marihuana kan kopen en gebruiken, de seksshops en een monumentale warme buurt. Dat alles draagt bij tot het permanente vakantie gevoel dat ook vele creatievelingen nastreven, werken op een plek waar je ook kunt ontspannen en elkaar kunt ontmoeten. Horeca, kunst en cultuur spelen daarbij een belangrijke rol. Amsterdams binnenstad en directe omgeving is zowel een vrije tijdscentrum, een winkelcentrum als een cultureel en creatieve plek zowel voor de locale bevolking, als voor de werkers en de toeristen. Deze eigenheid van Amsterdam oefent een grote aantrekkingskracht uit op de creatieve klasse. Alle manifestaties van hoge en lage cultuur zijn aanwezig en gemakkelijk toegankelijk zoals leden van deze klasse en vele expats bij herhaling beklemtonen. Het daarom van het grootste belang de gedifferentieerdheid vast te houden en alle kansen voor de creatieve industrie te benutten. Niet klakkeloos de marktvraag naar meer hotels te volgen maar oog hebben voor juist het eigene van de stad. Vrijplaatsen en broedplaatsen als de Tabakspanden in de Spuistraat moeten gekoesterd worden. Creatieve bedrijvigheid houdt van clusters doordat de bedrijven onderling van elkaar afhankelijk zijn. Er is vrijwel altijd sprake van een multiplier effect. Als er al een creatieve stedelijke omgeving is, trekt deze nog meer zaken en mensen aan. Juist in de binnenstad is het grootste deel van Amsterdams creatieve bedrijvigheid te vinden. De plannen van het Cluster Tabak I sluiten bij het bovenstaande naadloos aan en verdienen alle aandacht van diegenen die het concept van de creatieve stad omarmen. Een sterke functiemenging van werken, wonen en recreÍren is een basisvoorwaarde om creatieve bedrijvigheid aan te trekken en vast te houden. Geen monocultuur of kantoorpark, maar een mix van functies in een hoge stedelijke dichtheid. Daarbij is historische context een prÊ. De internationale bereikbaarheid speelt daarbij naast genoemde levendigheid, diversiteit, compactheid en tolerantie een grote rol. Ten slotte: ook de aanleg van de NZ lijn zal een stimulerende uitstraling hebben in de directe omgeving en naar verwachting de creatieve industrie in het stadshart, langs de oostzijde van het Rokin en de Vijzelstraat, en verder in de Pijp richting RAI bevorderen. Dat raakt ook de Spuistraat e.o. Een gedifferentieerd stedelijk klimaat is essentieel. Amsterdams aantrekkelijkheid voor de creatieve industrie is dan ook samen te vatten in de slogan it is all in the mix De plannen voor het Tabakscluster voor dit speci ek binnenstadsgebied geven deze potentie uitstekend aan. Leon Deben

13


14


VERLEDEN speculatie-geschiedenis

Het imperium van Hendrik Tabak 1974 -Vrijdagavond 18 januari, om 19.29 uur krijgt de politie de melding dat er iemand in de garage van Tabak aan de Spuistraat ligt te gillen. Het blijkt Amsterdams bekendste huiseigenaar Hendrik Tabak Czn. (73) zelf, die, deerlijk toegetakeld, tussen een paar auto s verfrommeld wordt aangetroffen. Aldus de Haagse Post die na het overlijden een overzichtsartikel wijdt aan het vijftigjarige schrikbewind van huisjesmelker Hendrik Tabak . Wanneer Hendrik Tabak na de oorlog terug komt uit het interneringskamp, waar hij wegens collaboratie was vastgezet, koopt hij een groot aantal panden in de Spuistraat. De muren tussen de panden laat hij slopen en zo ontstaan op de begane grond garages die doorlopen van bijvoorbeeld de Spuistraat naar de Nieuwezijds Voorburgwal. Hendrik Tabak wordt zo machtig en rijk dat hij als een van de eerste Nederlanders geconfronteerd wordt met bedreiging en afpersing. Uit angst voor zakenrelaties komt hij nauwelijks de deur meer uit. Zelf heeft hij hardhandige aanvaringen met de kraakbeweging die op dat moment sterk in opkomst is en wordt hij veroordeeld tot een gevangenisstraf van twee maanden wegens oplichting van zijn huurders. Zijn overlijden, een week na zijn toetakeling, voorkomt dat laatste. De erven Tabak verkopen zijn bezit dat op dat moment op 800 Ă  1400 huizen geschat wordt. Stadsblad De Echo verlaat het Cluster Tabak. Er volgt een periode van acht jaar leegstand.

Het cluster als beleggings-object 1983 - Op 24 april klimt iemand langs de regenpijp omhoog naar de tweede etage van Spuistraat 219, tikt een ruitje in en vanaf dat moment is het voormalige kantoor van de stadsredactie gekraakt. Eigenaar is dan de beleggingsmaatschappij Amfas, en de panden fungeren als postbus-adressen voor diverse BV s. De nieuwe bewoners maken de tweede en derde verdieping geschikt voor bewoning, onder andere door het plaatsen van muren en de aanleg van gasleidingen en sanitair.

15


EĂŠn van de eerste bewoners.

De Zweedse interventie 1989 - Het Cluster Tabak wordt gekocht door de Zweedse rma Larmag Investments van Lars Magnusson. Op initiatief van de bewoners en in samenwerking met projectgroep HAT tekent een architectenbureau de op dat moment in zwang zijnde zelfstandige wooneenheden . Maar wanneer die tekeningen klaar zijn verklaart de eigenaar het Cluster niet meer te willen verkopen aan de gemeente (zoals de bedoeling was). Niet lang daarna trekt de Zweedse beleggingsmaatschappij zich helemaal terug uit Amsterdam. De Zweedse Periode blijkt uiteindelijk een buitenkans voor de Amsterdamse vastgoedhandelaren geweest te zijn: ze verkochten de panden duur aan Larmag, en kochten ze daarna goedkoop weer terug.

De GW Bakker perikelen 1994 - Het is de Amsterdamse projectontwikkelaar G.W. Bakker (Rasto BV) die Cluster Tabak 1 voor twee miljoen gulden in handen krijgt. De bewoners proberen weer om een dialoog op gang te brengen, maar Bakker ontwikkelt een bouwplan dat voorziet in veertig luxe koopappartementen. Om het verlies voor de sociale woningvoorraad enigszins te verzachten, worden

16


daar na een lobby van de bewoners en lang onderhandelen met de gemeente zeven sociale woningen aan toegevoegd. Ruim voordat de inspraakrondes plaatsvinden en de bouwaanvraag ter inzage ligt plaatst de gemeentelijke Dienst Herhuisvesting voortvarend een groot deel van de oorspronkelijke huurders uit, en vult Bakker de vrijgekomen plekken met anti-kraak-bewoners. Op dat moment wordt al gewaarschuwd dat dit de bouwkundige staat van de panden niet ten goede zal komen. Nadat Bakker eerder een schadeclaim bij de gemeente heeft ingediend en vijf miljoen gulden krijgt toebedeeld (in de zogenaamde Amstelveld affaire), verslechteren de verhoudingen tussen de projectontwikkelaar en gemeente aanzienlijk. Bakker klaagt dat hij de stad uit gepest wordt .

De opkomst en ondergang van Erik de Vlieger 2002 - Plotsklaps verkoopt G.W. Bakker het cluster aan Erik de Vlieger (IMCA BV). Geruchten zeggen dat de gemeente Amsterdam daar sterk op aangedrongen heeft. Drie miljoen euro krijgt Bakker nu voor het cluster. Erik de Vlieger geeft de bewoners van het Paard van Amstel onderdak in het Cluster, en biedt een vrijplaats aan galerie de Kattenbak . Hij wil het gesprek met de bewoners aangaan op het moment dat de ontwikkeling van het cluster voor hem actueel wordt. Een paar weken voordat in de media de verhalen over de mogelijke afperspraktijken in de Amsterdamse vastgoedwereld losbarsten, meldt Erik de Vlieger telefonisch dat hij graag een

17


biertje komt drinken; hij wil over alles praten -behalve over vastgoedzaken. Dat biertje is er nooit van gekomen, de Vlieger trekt zich terug uit het vastgoed.

Overname door Maeyveld 2005 - Twintig jaar nadat er langs de regenpijp omhoog geklommen werd, komt er dus wéér een nieuwe eigenaar, Maeyveld BV neemt IMCA BV over. Een aantal woningen zit dan al tien jaar in de wurggreep van anti-kraak-contracten. Van bewoners met tijdelijke contracten zonder enige rechten kun je niet verwachten dat ze groot onderhoud plegen. En gezien de klachten dat zelfs Hendrik Tabak zijn panden al aan hun lot overliet én daarna een dertig jaar lange periode van stelselmatige verwaarlozing en verontachtzaming volgde, is het een wonder dat sommige Tabakspanden überhaupt nog op hun fundering staan. Met het verbouwen van de begane grond tot garages maakte Hendrik Tabak een begin met het onttrekken van woningen aan de binnenstad. Deze tendens is door de opeenvolgende eigenaren voortgezet. En in 2005 dreigt die woonfunctie helemaal te verdwijnen. Maeyveld onderzoekt een nieuwe bestemming voor het Cluster; een hotel.

Bewoners en oud-bewoners tijdens de viering van de reunie ter ere van het 20-jarig bestaan van Langgewagt

18


Van 3 naar 10 miljoen 2006 - Op 7 februari laat het Dagelijks Bestuur van het Stadsdeel Centrum zich voorzichtig positief uit over die eventuele hotelbestemming, ondanks de hotelstop die op dit deel van de binnenstad van toepassing is. Wat het Dagelijks Bestuur op dat moment niet weet, is dat Maeyveld het Cluster op 12 juli 2005 al heeft doorverkocht. De prijs is dan gestegen van 3 naar 10 miljoen euro. Maeyveld is de partij die zich bij het Dagelijks Bestuur voordoet als eigenaar, maar de werkelijke eigenaren zijn op dat moment de heren van Bruggen en Berendsen. Van Bruggen is directeur van de Oyster Group geweest, onderdeel van het zakenimperium van de inmiddels van fraude en witwasserij verdachte Jan Dirk Paarlberg.

Wat wil de stad? 2007 - Het Stadsdeel heeft in de huidige omstandigheden redenen waarom zij niet meer gehouden is aan het principebesluit van het DB. Dit besluit is namelijk genomen op grond van onvolledige informatie die door Maeyveld is gegeven. Zij had de panden immers al verkocht op het moment dat zij haar plannen kwam bespreken. Dit betekent dat het DB haar medewerking zou kunnen opschorten. En dat schept ruimte om na te denken over wat Amsterdam zelf de meest wenselijke invulling van dit stuk binnenstad vindt. In het programakkoord 2006-2010 heeft de stad haar doelstellingen verwoord, en daarin wordt uitdrukkelijk beroep gedaan op de betrokkenheid van de Amsterdammers om de stad sociaal, economisch en cultureel te ontwikkelen en te vernieuwen, om zodoende te komen tot bijvoorbeeld goede woonmilieus en aangename openbare ruimte. EĂŠn van de pijlers van de Amsterdamse economie is de creatieve industrie. In het buitenland worden de unieke kleinschaligheid en de culturele veelzijdigheid hoog gewaardeerd. Het Cluster Tabak 1 is een uitgelezen kans om deze doelstellingen mede te verwezenlijken.

19


HEDEN - initiatiefnemers & huidige invulling

De opeenvolging van eigenaars en speculatie met Cluster Tabak 1 is ĂŠĂŠn van de mogelijke manieren om naar de geschiedenis van dit stukje binnenstad te kijken. Een ander perspectief biedt de gebruikersgeschiedenis ervan, die zich redelijk autonoom van de speculatiegeschiedenis heeft voltrokken. Al 23 jaar lang lopen op deze plek wonen en werken op een unieke manier door elkaar heen en deze broedplaats avant la lettre heeft zich ontwikkeld tot een succesvolle ontmoetingsplek van creatieve kleinschalige economie met een uitgebreid internationaal netwerk en een uitstraling die tot ver buiten de stadsgrenzen reikt. Zo fungeerde bijvoorbeeld het kunstenaarscollectief AORTA van 1982 tot 1988, op Spuistraat 189 als bakermat waar de grenzen tussen de verschillende kunst-disci-plines werden opgeheven. Televisie mengde zich met beeldende kunst, performances waren sterk in opkomst. Na het verscheiden van AORTA werd in Amsterdam een plek gemist waar gelijkgestemden ongedwongen bij elkaar konden komen om van gedachten te wisselen. Die plek werd in 1990 gevonden op de begane grond van Spuistraat 219. Hier mengden oudgedienden zich met een

20


nieuwe generatie in het Cultureel Genootschap De Donkere Kamer (CDGGK). Hondervijftig Amsterdamse kunstenaars, schrijvers, architecten en muzikanten meldden zich aan als lid, en de bijeenkomsten van het CDGGK werden zo populair dat een groot deel van de bezoekers noodgedwongen in de Wijdesteeg moest blijven staan. Ook de kok van de Supperclub, toen nog een reizend kookgezelschap, stond buiten in de Wijdesteeg te koken met gas essen. EĂŠn keer ging het mis. We hoorden een geraas en geschreeuw, vallende potten en pannen; was een nietsvermoedende voorbijganger tegen de tafels aange etst , weet Harry Heyink zich te herinneren.

Marije en Mimi van der Laan

Daarnaast is bijvoorbeeld de eerste verdieping van Spuistraat 219 sinds begin jaren 80 in gebruik als atelier en ontmoetingsplek van onder andere de schilders van After Nature / de Nieuwe Wilden. Bart Domburg, Peter Klashorst en wijlen Peter Giele; de groep die deel uitmaakte van de scene die discotheek Roxy bestierde en model stond voor de roman Gimmick van Joost Zwagerman. Maar ook MediaMatic is hier opgericht en heeft er in haar beginjaren kantoor

21


gehouden en de band Sovjet Sex met Ellen ten Damme vond hier hun oefenruimte. Over deze geschiedenis kunt u meer lezen op de website: www.langgewagt.nl De tweede en derde verdieping van Spuistraat 219 zijn sinds 1983 in gebruik als woon- en werkruimtes voor kunstenaars, muzikanten, journalisten en andere creatieven . Op dit moment wonen er werken er acht volwassenen en twee kinderen. Een schilder, een ontwerpster, een audiovisueel kunstenaar, twee lmmakers, een dĂŠcor,- en lichtontwerper, een tentoonstellingsmaker en een kledingontwerpster. De tentoonstellingsmaker is de drijvende kracht achter succesvolle kunstenaarsinitiatieven als Galerie de Parel , de mobiele tentoonstellingsruimte KI-OSK en het kunstenaarsverzamelgebouw P//////AKT. De audio-visueel kunstenaar geeft les op de Rietveld Academie, vertegenwoordigt Park-TV in het buitenland en verzorgt workshops op kunstacademies zoals bijvoorbeeld in Shanghai.

Rogier Taminiau

22


Albert Elings Op 2-2-2002 fungeerde de montage-studio op de tweede verdieping als zenuwcentrum voor een team van dertig mensen die op straat de mensen vroegen om hun video-opnames ter beschikking te stellen voor de lm Nader tot Maxima , waarin amateurmateriaal van 120 mensen te zien is die die dag in Amsterdam lmden. De theaterontwerper beperkt zich niet tot het bedenken en uitvoeren van ontwerpen voor theatergroepen als Vis-Ă -Vis, maar verzorgde ook de technische coĂśrdinatie van het World-Wide-Video-Festival, en produceerde voor het tweede achtereenvolgende jaar het spektakelfestival Robodoc. Ook onderling wordt er veel samengewerkt; een synergie die door de betrokkenen als bijzonder en waardevol ervaren wordt. Samen met galerie en kunstenaars-collectief De Kattenbak , de jnsmederij van Andor Hemelaar (nu verderop in het cluster gevestigd) en Peter Klashorst, die zijn atelier op de eerste verdieping heeft, willen de bewoners en gebruikers van Spuistraat 219, de huidige bedrijvigheid verder ontwikkelen van een gezamenlijk cultuurcluster tot een vuurtoren van creatieve economie. Het is een groep ambitieuze, betrokken en enthousiaste mensen, die hun ideeĂŤn graag met anderen delen en niets liever willen dan die gezamenlijk ten uitvoer brengen. Die beseffen hoe waardevol hetgeen is dat afgelopen decennia is opgebouwd, die gehecht zijn aan de plek waar sommigen al meer dan vijftien jaar zorg voor dragen, die zich verbonden voelen met de buurt en zich verantwoordelijk voelen voor dit stukje binnenstad. Het zijn uiteindelijk de betrokken bewoners die een stad maken tot wat zij is.

23


Patricia Guarda

24


Eugenie Jansen

25


Jeroen Henstra Begane grond

26


TOEKOMST - het alternatief

Langgewagt wordt een toekomstgerichte plek waar vernieuwing en openheid voorop staan. Creatieve economie, openbare ruimte en wonen zijn sociaal, cultureel en economisch onlosmakelijk met elkaar verbonden, en op een verrassende manier met elkaar verweven. De beschikbare 2.600 m2 wordt exibel ingedeeld, waarbij er rekening gehouden wordt met het feit dat de locatie in het centrum van de stad ligt. Kleinschaligheid betekent in dit geval dan ook: een scala aan initiatieven die ieder voor zich weinig ruimte in beslag nemen. De behoefte aan kleine bedrijfruimtes van circa 25 m2 is immers groot. We willen graag laten zien waar wij als creatieve bewoners van de stad Amsterdam trots op zijn, en willen niets liever dan dit uitstralen, net zo goed naar de buurtbewoners als naar de bezoekers van Amsterdam, die worden uitgenodigd hier onderdeel van te zijn. Bedrijvigheid die elkaar stimuleert en tot steeds weer nieuwe innoverende initiatieven inspireert, die vanuit het hart van Amsterdam de wereld in geslingerd worden.

PLINT als publiek domein: De Art-mall De huidige Wijdesteegparking loopt vanaf de Spuistraat tot de Nieuwezijds Voorburgwal helemaal onder het cluster door, zoals dat ooit bedacht en uitgevoerd is door Hendrik Tabak. Op dit moment wordt die grote open ruimte aan de buitenzijde op veel plekken afgesloten door bekladde garagedeuren en rolluiken. Deze zullen worden verwijderd om een ruime toegang te creeren die de voorbijganger uitnodigt vanaf de straat een andere werkelijkheid te betreden. De ART-MALL is een cultuur-bazar waar de toerist, de zakenman, de kunstliefhebber, of de toevallige voorbijganger doorheen kan dwalen en voortdurend verrast wordt door een zeer divers aanbod van producten en een verkwikkende culturele atmosfeer. Robodock is een internationaal kunst en technologie festival wat een unieke combinatie van beeldende kunst, theater, multimedia en industriele installaties presenteert, waarin recycling en spektakel een belangrijke rol spelen. Dit festival heeft al langer de wens een productiehuis op te zetten, van waaruit speciaal voor het festival gecreeerde objecten, installaties of voorstellingen ook na het festival nog vaker gepresenteerd kunnen worden. De Robodock-shop zou een winkel moeten worden waar de typische roboproducten vanuit een centraal gelegen plek gepromoot en verkocht kunnen worden. www.robodock.

17


In deze ART-MALL zal het creatieve proces zich vermengen met verkoop in atelier-shops, waar werken, exposeren en verkopen in één ruimte worden verenigd. Naast de ateliershops zal er een brede variëteit aan andere culturele marktstalletjes en horeca-loketten te vinden zijn. KI-OSK DAILY ART SUPPORT, werd opgericht in 2001 en verkoopt naast alledaagse waar als broodjes, kranten en kof e ook kunst in oplage, unieke productielijnen zoals die aangeleverd worden door beeldend kunstenaars, fotografen en ontwerpers. Zo onderzoekt KI-OSK zowel het grensgebied tussen beeldende kunst, design en mode, als de verhouding tot de man in de straat. De laagdrempelige aanpak mikt op een zo breed mogelijk publiek. Sinds 2006 is KI-OSK uitgebreid met een webwinkel. www.ki-osk. Een grotere expositieruimte met artshop, zoals geherde nieerd door Collectief de Kattenbak zal kunst van jong aanstormend talent naar buiten brengen, maar je kunt ook langs het alternatief VVV-kantoortje, dat inkijkjes en tours door Amsterdam aanbiedt die je in standaardbrochures nooit tegen zult komen. Een werkplaats zorgt voor de facilitaire ondersteuning, maar is daarnaast ook drie dagen per week opengesteld voor anderen (buurtbewoners bijvoorbeeld die die luxe ontberen) om onder begeleiding te kunnen werken. Verkeerstechnisch is de Wijdesteeg van weinig betekenis, en wanneer deze wordt afgesloten voor autoverkeer zal dit een organische uitbreiding van de Art Mall en aangename aanvulling van de openbare ruimte zijn. Groen in de steeg, met een halfjaarlijkse wisselende aankleding waartoe kunstenaars worden uitgenodigd, en waarbij de gevels gebruikt kunnen worden voor installaties en cross media-events. De Wijdesteeg zal van beroette pissteeg veranderen in wat de lonely-planet, the most charming alley of Amsterdam zal gaan noemen, een plek die de bezoeker van Amsterdam niet gemist mag hebben.

28


17. Eerste verdieping

Bovenliggende verdiepingen als cultureel woon/werk complex : Vanuit de Art Mall zullen de bovenliggende ruimtes makkelijk toegankelijk zijn. Op deze semi openbare verdiepingen komt behalve het werken ook het wonen aan bod. Naast de woonfunctie worden geschikte ruimtes gerealiseerd voor alle mogelijke disciplines, van beeldhouwen tot videomontage, van modevormgeving tot muziek. Individuele kunstenaars en collectieven kunnen hier in alle rust werken aan hun creaties, echter met de mogelijkheid ook snel ideeën uit te wisselen met collega s of buren. Een onmisbare combinatie van twee uitersten binnen één gebouw. De werkplaats van Andor Hemelaar s jnsmederij, bevindt zich sinds 1994 in Cluster Tabak op de 29


eerste verdieping van Spuistraat 225. Andor voert volgens oude ambachtelijke technieken restauratiewerkzaamheden uit voor musea, overheid en particulieren. Daarnaast maakt hij ook nieuwe sieraden en gebruiksvoorwerpen in half- en edelmetalen, zowel in opdracht als vrij werk. www.sindela.nl Naast vaste woon- en werkruimtes zal de tussenliggende overige ruimte zodanig exibel en eigenzinnig worden ingericht dat er steeds adequaat kan worden ingespeeld op een veranderende behoefte. De 5kwadraatkantoortjes huisvesten initiatieven die gebaat zijn bij een centrale plek in de stad.

Het multi-media-theater wordt een ontmoetingsplek voor studenten van verschillende lm- en mediastudies (zoals bijvoorbeeld de lm-academie en de afdeling audio-visueel van de Rietveld-academie) om elkaars werk te becommentarieĂŤren en de verschillende benaderingswijzen te bediscussieren. Steeds vaker zoeken lmmakers naar andere vertoningsmogelijkheden dan het traditionele lmdoek of de televisie-uitzending, en van de andere kant verleggen steeds meer beeldend kunstenaars en theatermakers hun werkterrein naar het bewegend beeld, een ontwikkeling waarbij het internet van onontkoombare invloed is. De overschrijding van deze traditionele grens tussen de verschillende discplines dat de verzamelnamen Nieuwe Media, Cross-Media of Multi-Media gekregen heeft, maakt de behoefte aan het onderling uitwisselen van kennis en ervaring groot. Daarbij opgeteld de razend 30


snelle voortschrijding van de digitale technologie (kennis van gister is vandaag reeds weer verouderd) maakt de honger naar informatie des te groter. De gebundelde kennis in het huidige Langgewagt leidt nu reeds vaak tot veel vragen, en dit zou in de toekomst worden gekanaliseerd door het openen van loket waar tijdens het wekelijks media-technologie-spreekuur vraag en antwoord elkaar zullen vinden. Park-tv is een kunstenaarsinitiatief dat zich in de loop der jaren van verscheidene podia voor Mediakunst heeft bedient. Begonnen op lokale televisie heeft het Puur Beeld en Geluid van PARK4DTV inmiddels de weg gevonden naar onder meer CDRoms, Internetstreams, Download VCDs, DVDs en mobiele telefoonschermpjes. Peter Mertens, Martin Takken, Alberto De Michele, Constant Dullaart, Jasper van den Brink, en Dick Tuinder zien in Langgewagt een ideale uitvalsbasis om vanuit te opereren. www.park.nl Daarnaast komt het theater tegemoet aan de vraag van lmmakers naar een centraal gelegen plek waar in een prettige entourage viewings gehouden kunnen worden voor commis-sioning-editors, festivaldirecteuren, naast pers-screenings en kleinschalige premieres. Ook het Shadow Festival zou, al dan niet op reguliere basis, van het theater gebruik kunnen maken.

19. Wolwerk van oud-bewoner Roel Endendijk

Bij het Shadow Festival staat de magie van creatieve documentaire lms voorop. Het biedt lmmakers (zowel studenten als professionals) de kans om hun werk te vertonen, waarbij de persoonlijke interactie met het publiek belangrijk is. Het Shadow-festival bestaat alweer zeven jaar, en heeft inmiddels een internationale reputatie hoog te houden. www.shadowfestival.nl De multi-functionele ontmoetingsruimte voorziet in de behoefte aan een inspirerende plek in het centrum van 31


de stad waar culturele bijeenkomsten belegd kunnen worden: een breakdownvergadering, een casting, een brainstormsessie enzovoorts. Hier kan iedereen die vanuit het cluster opereert haar bijeenkomsten beleggen, maar de ruimte staat ook open voor ieder ander initiatief die zo n plek nodig heeft. PLU lms is een collectief van 8 (documentaire) lmmakers, in 2005 opgericht op de tweede verdieping van Spuistraat 219. De doelstelling van het collectief is het uitwisselen van ideeën, kennis en ervaring, het produceren van elkaars lms of op andere manieren samen te werken, en het onderling stimuleren om tot kwalitatief hoogwaardige resultaten te komen. De raad van advies bestaat uit Suzanne van Voorst, Jan Herman Meerdink, Ad s Gravesande en Fleur Botman. Films die zich momenteel in produktiefase bevinden zijn bijvoorbeeld: Meeting Strangers (NPS) van Prosper de Roos, Regen boven E (VPRO) van Aliona van der Horst en op weg naar gene zijde van Jaap van Hoewijk en Eugenie Jansen. PLU lms zou graag gebruik maken van de multi-functionele ontmoetings-ruimte voor haar bijeenkomsten. www.plu lms.nl Een deel van de ruimtes zal gereserveerd worden voor tijdelijke woon- en werkunits van artiesten in binnen en buitenland: de adoptie-ruimtes. Amsterdam heeft een grote aantrekkingskracht op kunstenaars uit het buitenland. In Langgewagt hebben we daar ervaring mee; minstens één plek wordt traditioneel ter beschikking gesteld aan een buitenlandse kunstenaar die in de tijd dat hij/zij in Amsterdam verblijft een grote artistieke sprong maakt. Deze vorm van gastvrijheid willen we graag in de toekomst continueren en zelfs uitbreiden: zorgvuldig geselecteerde kunstenaars kunnen voor een verblijf van een half jaar worden uitgenodigd om te wonen en werken in dit bruisende woon- en werkcentrum waarbij dat verblijf wordt afgesloten met een expositie in de plint. Het Kattenbak Collectief geeft in haar eigen plannen nog een toelichting over hoe zij een deel van de ruimte optimaal ingevuld ziet.

20.

32


33


34


35


36


37


38


39


40


41


42


43


Plan Langgewagt