performing _gender

Page 1


performing _gender [ dans OR perform* AND gender_performatief? ]


cover: video stills ‘Amorfose’

titel: performing _gender [ dans OR perform* AND gender_performatief? ] mary janssen concept, design, tekst en redactie: mary janssen foto’s Performing Gender: overige foto’s en illustraties: mary janssen assistentie printen en binden: ArtEZ Arnhem Uitgeverij Den Giraffe 2016 ISBN 978 90 801275 0 0




[ dans OR perform* AND gender_performatief? ]

mary janssen juni 2016


Does controlling the body relate freedom? What is the influence of stereotyping in society with its expectations? In how far is our determined by others?

to a feeling of sex imaging and associated role gender identity

Do we act in a stereotype male or female manner? Does that feel as a conscious act and in how far do we feel freedom of choice? Are we in this way keeping up a faรงade? Or are we internalizing the norms and will they become part of ourselves, part of our identity? Performing = being? And what is the position of the body, especially when our biological corporeality does not fit our sense of our feeling of being male, female or something else?




voorwoord Deze publicatie schreef ik in een jaar waarin het thema gender mijn leidraad bleek. Het proces van de studie was als het rhizomatische groeien van een wortelstelsel. De wisselwerking tussen schrijven, beeldend werk, maken, de doorgaande verdieping in kennis, inzicht en voelen, de interactie met anderen en het doorgaan van de tijd veroorzaakten een onvoorspelbare en interessante ontwikkeling. Dansen vervulde daarbij een essentiÍle rol. Het dansen bleek onverwacht het logische medium dat alles met elkaar vervloeide. Het was van on(be)grijpbare maar ervaarbare meerwaarde. Dit afgebakende onderzoek was de aanleiding me beter te verdiepen in genderstudies. Was ik eerder vooral bezig met zogenaamde niet-westerse gender issues, nu vond ik het interessant die achtergrond te verbreden met meer westerse en filosofische focus. De studie heeft een theoretisch kader, maar is toegepast door te concentreren op Performing Gender. Door dit karakter van een case study werd de theorie voor mij juist levend. De specifieke gerichtheid op gender maakte het een fijn toeval dat ik Performing Gender kon gebruiken om dans en theorie te combineren. Veruit het meest inspirerende deel van de studie waren de gesprekken met de performers. Zij gaven me een blik in hun persoonlijke leven. Zonder uitzondering deelden ze op een open manier hun ervaring van een heel eigen ontwikkeling in Performing Gender. Ieder gesprek was steeds opnieuw een verrassende inkijk in hun leven vanuit een persoonlijk pivot point. Het heeft mijn enthousiasme voor dans, performance en kunst bevestigd en vergroot. Mijn grote dank daarom voor Amy Bell, Cecilio Moisio, Connor Schumacher, Pablo Esbert Lilienfeld, Riccardo Buscarini, Poliana Lima en Jan Martens. Zonder hun bijdrage was deze studie er niet geweest. Verder was de ondersteuning van Margreet Brinkman heel waardevol. Haar snelle, analytische en kritische blik en support hebben me vooral door de lastige beginperiode geholpen. Mijn grote steun in het afgelopen jaar was Michèl. Zijn niet te onderschatten kennis van gender en filosofie, zijn kritische en positieve houding boden verfrissende discussies en relativering. Dank!


summary In this study I elaborated on my art work, which dealt with issues of gender identity en sexual diversity. I combined gender theory with dance and performance as an artistic means of expression, with special interest in the body. I chose to do a case study on the Performing Gender project. It is a dance and performance project specifically directed at gender identity and expression. My research question was to explore how dance and performance in the Performing Gender project relate to Judith Butlers theory of gender performativity with a focus on the body. Butler perceives gender to be fluid and culturally constructed and not being put into the binary division of male or female. Gender identity is in her view constructed by doing and thus performing cultural norms. We do this by using language and signs concerning masculinity and femininity that are culturally dominant. This producing and reproducing she calls performing. In my study I am particularly interested in the potential performativity of dance and performance in relation to gender. Can performance have a potential power in questioning sex stereotypes and in portraying alternative images? And more interesting: in what way, how? What is the role of experiencing the body in performing in relation to this potential performativity? methodology For background knowledge on theory and Performing Gender I studied literature and specifically the Performing Gender information and the website. I invited nine participants of Performing Gender of which I interviewed seven. This gave me the core information to relate my research question, Butler and the Performing Gender performances to each other. conclusion At first it was remarkable that all respondents pointed out that gender stereotyping in the dance world itself was not subject of discussion within Performing Gender. Not surprisingly, similar to Butler the participants do not see gender as binary but more in terms of ‘varieties of gender’. Also they think of gender as culturally constructed. These items were main aspects in their performances.


BLUR was about ambiguity: what does male and female entail? The net that ensnared Riccardo Buscarini was as a blurred system of dominant stereotypes. The unclear contours of himself symbolizing the instability of gender. Once out of the net he felt he needed this system as well in order to define himself as a person; like Butlers idea of the need of the system in becoming subject. The social influences on being a woman was the explicit starting point in CUERPO TRAPO, performed by Poliana Lima. The invisibility of a cleaning woman being made visible in dance. Her movements in her dancing resemble a manipulated ‘trapo’, mop. Like Butler: gender identity not as static, with the body as territory and in constant interaction with the context. In the same terms of territory expresses Pablo Esbert in GENDER TRAVEL how he considers gender not as a duality. Performing literally at the border of two buildings of the museum. Shifting from one to the other, as making it clear how unclear these boundaries are. He interacts with the public to discuss identity aspects, indicating the role of time and place, of the environment, of culture. Gender not as a dichotomy and culturally constructed is very present in FACETS. In diverse performances Cecilia Moisio puts herself into different so-called male or female roles. United in her one person and therefore not reserved to a biological definiteness. She plays with sex stereotypes in a non-stereotype manner. Text and image are not coherent; in this way questioning accepted and not-accepted gender roles. Jan Martens shows homosexuality explicitly in his dance. By performing this is different settings he points out the influence of the environment. More conceptually Connor Schumacher deals with the cultural impact of acceptance of a deviant identity. Being part of the reactions of the public at an unknown identity a system of interaction ‘codes’ is being revealed. Once he steps out of his ‘bubble’ and his body becomes visible, people start lapse into categorizing and putting definition codes. Like Butler, all respondents think of performing and being as the same thing. Riccardo Buscarini: ‘performing is like putting on a mask, but not becoming another character. It is like transgression: go inside, connect with yourself and bring it out again.’ PG aimed to portray new identities. Most participants do not feel it this way so explicitly. Some of them think of themselves as an activist, but most of them find this a too strong way of putting it. However, they all share the idea of some sort of awareness raising as very important.


This suggests performing as having the potential of showing another image and possibly another way of thinking, feeling or maybe even acting. In my view this can happen because dance and performance may have the same performative function as in the idea of Butler language can be performative. According to Butler it is possible that within a certain power system the mainstream power forces can be questioned by using codes in a subversive way. In a project as PG I think a similar process took place. To what extend PG or the individual performances really had an impact is difficult to assess and very dependent on the context. A strong outcome was the same idea all participants shared in the way how dance and performance can have impact. The ‘language’ of dance and movement is important to visualize the content. Dance IS communication at first. This happens through a so-called dance language through the body. Similar: art has a physical aspect as well, but dance differs in the fact that the physic itself constitutes the work. Which is then also lost in the moment of time. (Amy Bell) For all of them it is not possible to express this language in words. In an attempt to do so the given descriptions resemble feelings and sound almost poetic. Because the body is what we are and is the material with which the dance takes place some of them speak of ‘a sense of belonging’. The body is the only thing we possess and to which we belong to. It transcends even ‘feeling’ to a level of ‘being’, in their words. This connects to the vision of Merleau Ponty who argues that the body in itself can give meaning to the world in which we live. The body was there before there was language. According to Butler we only have access to the body through language. She acknowledges though that we cannot express the body completely in language. That we understand the body through language is explicable in my view. From the interviews however it becomes clear that the body in dance and movement (and maybe even beyond that), has its own way of being, of a non-rational understanding and of giving meaning. The body is a medium in its very own and non-verbal manner. It has nothing to do with a cerebral process, but with a corporeality that in and through dance can have an interaction with the world, with the public. In this interaction with the other a mutual physical understanding arises in a non-cognitive way. In sharing the physical expression with the public there is a back and forth of seeing, looking and sharing of feeling and movements. This is a process of reflection through the eyes and through the body and leads to a physical reaction, as some participants stated. In this process ‘undoing’ of stereotypes can take place. And in this way there can be a performative influence.


In other words the body may not only be receptive, constructed by the context and culture (Butler) but may give form as well, can construct by itself and be performative in potency. It is interesting if and how cultural interpretation has a role in this manner of giving meaning. This might be an interesting question for further study. Halsema poses the question whether physical sensations can play a role in our feeling of gender identity, as apparently body experience cannot solely be attributed to culture. How experience of the body in dance and performance can have a meaning in gender expression appeared to be a complex question. Certainly there was no consensus. The physical component of gender is present in performance and can be more or less conscious be put into use. Amy Bell sees a clear relation between the physical character of gender and sexuality on the one side and the physical sharing of your identity in dance on the other hand. For Riccardo Buscarini it was special to perform about identity with his own identity. Pablo Esbert however considers using the body in itself not special. What is interesting are the choices you make. It was difficult to make a difference between ‘having a body’ and ‘being a body’. For making movements consciousness is necessary, relating to ‘having a body’. However all point out that having and being a body can never be fully separated. Because each of them had its own definition of having and being a body it is not possible to compare the answers. It might be interesting to go deeper into this to understand better the role of the body in gender identity. discussion In interpreting the outcome of the study I am realistic. The representability is very low, the reliability of the answers very high. About representability: the number of respondents was very small. There was a great variety in performances and the performers, considering for example their dance background, their cultural context and gender. The PG project itself is quite exclusive with a limited number of participants. It is not representative for ‘dancers’ or ‘the dance world’ and has no intention to be so. Also I think PG to be quite ‘western’ and ‘white’. The participants I interviewed were very open and personally involved in the subject and their own performance. It was special to have this very personal insight view into their work. I assume the reliability of the answers therefore to be very high.


My research questions turned out to be very close related and difficult to separate fully. Performativity has much to do with what they call in Dutch: ‘zeggingskracht’, which can be badly translated into ‘expressiveness’. This is associated to communication and awareness raising, even activism. Performativity (potentially) happens through the ‘language’ of body in dance. Therefore these issues all seem to be related to each other in some aspect. It appeared to be almost impossible to consider dance apart from the body, the ‘language’ of movements being done through the body. In talking about dance it was therefore difficult to separately regard body and movement. In further research I would recommend to broaden the theoretical part with insights of gender in dance. Beyond Butler there are many other very relevant philosophic insights to gain relating to gender, sexuality and identity.


inhoudsopgave voorwoord ....................................................................................... 9 summary ........................................................................................ 10 inhoudsopgave .............................................................................. 15 inleiding ......................................................................................... 19 afbakening .................................................................................... 20 indeling ......................................................................................... 22 onderzoeksvraag ........................................................................... 25 methodologie ................................................................................ 27 onderzoeksstrategie en dataverzameling .................................... 27 analyse .......................................................................................... 28 relevantie ...................................................................................... 28 gender_ begrippen ........................................................................ 32 judith butler ................................................................................... 36 inleiding ........................................................................................ 36 sekse en gender ............................................................................ 39 sexe-gender-verlangen: Freud ..................................................... 42 gender melancholie ...................................................................... 42 identiteit, performativiteit ........................................................... 43 lichamen ....................................................................................... 45 performativiteit en macht ............................................................ 46 media: taal en beeld in een consumptiemaatschappij ................ 47 vragen bij Butler ........................................................................... 48 15

lichaam zijn en hebben, kritiek op Butler ..................................... 50 performing gender ........................................................................ 55 achtergrond .................................................................................. 55 thema’s ......................................................................................... 57 performing gender & butler .......................................................... 59 fluïde & cultureel construct .......................................................... 59 performance power ...................................................................... 70 lichamen performen, spreken ...................................................... 75 conclusie ........................................................................................ 87 [dans: _performatief?] .................................................................. 92 dans: performend lichaam ........................................................... 93 activisme ....................................................................................... 94 bronnen ......................................................................................... 97 bijlagen ........................................................................................ 103 i interview introductie ................................................................. 103 ii butler en de_sign ...................................................................... 106 iii performing gender, een selectie.............................................. 109 Riccardo Buscarini: BLUR ............................................................ 109 Cecilia Moisio: FACETS ................................................................ 111 Bruno Isakovic: GUERNICA 2014 ................................................ 114 Pablo Esbert Lilienfeld: GENDER TRAVEL ................................... 116 Jan Martens: DARWIN ................................................................ 118 Poliana Lima CUERPO-TRAPO ..................................................... 120 Connor Schumacher: I TRUST IN THIS LIFE WE WILL HAVE ANOTHER MOMENT ALONE ....................................................... 122 16

Cristina Henriquez and Juanjo Arques: SIAMO DUE ................... 123




inleiding In mijn beeldend werk ben ik geboeid door vragen over identiteit en expressie van gender en sekse. Het man of vrouw of anderszins zijn of voelen is minder eenduidig dan normerende beeldvorming ons voorhoudt. In onze cultuur lijkt er sprake te zijn van een binaire verdeling van mannelijk en vrouwelijk. Is dit ook de realiteit of bestaat er een verschuivend en veranderlijk gebied waarin grenzen niet vastliggen? Ik maakte in dit kader voor mijn afstuderen bij ArtEZ University of the Arts schilderijen, foto’s en een videoprojectie, ‘Amorfose’ (zie ook kader).1 Er ontstond een scala aan vragen waarin ik verdieping zou willen. In wat we typerend mannelijk of vrouwelijk vinden spelen cultuur- en omgeving een belangrijke rol. Stereotypen, rolverwachtingen, beeldcultuur in media interacteren met ons en onze omgeving en bepalen mede ons zelfbeeld. Hebben zij ook invloed op de ontwikkeling van onze gender identiteit? Hoe dwingend of vrijblijvend ervaren we dominerende gender en sekse codes? Voelen we ons vrij zo mannelijk/vrouwelijk te zijn als we willen en kunnen we hierin afwijken? Of hebben we het gevoel een rol te spelen? Correspondeert deze uiterlijke rol dan nog met ons innerlijke zelf? Worden het façades of internaliseren we uiteindelijk dominerende normen en wordt dit deel van onszelf? Of maakt de buitenkant die we presenteren, de ‘performance’, ook onderdeel uit van onze identiteit en ook genderidentiteit? Ik vraag me af in hoeverre regulerende codes functioneel zijn om een samenleving leefbaar te houden of onze identiteit vorm te geven. Hoe wenselijk of ongemakkelijk zou het zijn ons een maatschappij voor te stellen zonder façades? Bewustzijn van deze codes en een gevoel van keuzevrijheid daarin kan het gevoel geven van controle. Hoe verhouden het hebben van controle en een gevoel van vrijheid zich tot elkaar. Bestaat vrijheid niet juist in het vrij zijn van controle? Als het man of vrouw voelen afwijkt van wat het biologisch lichaam lijkt voor te schrijven, hoe verhoudt dit zich tot het gevoel van wie je bent? Ook kunnen dan vragen ontstaan over rolpatronen en de seksuele oriëntatie (val ik op mannen, vrouwen, beide?). Voor zulke mensen gaat al snel zo’n beetje 1


alles schuiven. Sommigen zoeken daarbij uiteindelijk weer een stereotiep op, anderen komen uit op eigen vormen en evenwichten. De rol van het lichaam vind ik boeiend. Hoe ervaren we het lichamelijke in het besef van ons ‘zijn’, het zelfbewustzijn, zelfbeeld en specifiek onze sekse. Genderidentiteit heeft een zeer sterke relatie met het lichaam. Enerzijds omdat het lichaam lijkt te bepalen welke genderidentiteit wij hebben of denken te moeten hebben, anderzijds omdat de geest vaak maar moeilijk kan accepteren dat we misschien in een ‘verkeerd’ lichaam zitten. Sekse is sterk lichamelijk en tegelijkertijd sterk geestelijk. Het is onduidelijk wie de sekse bezit: het lichaam of de geest. Zowel gedachten over onze gender en sekse en beleving van het lichaam behoren toe aan het lichaam. Hoe verhoudt zich dit tot elkaar? Mijn vragen zijn breed en divers. Ik onderzoek hoe ik hierin verdieping kan vinden in een theoretisch kader. Zowel beeldend als theoretisch zie ik mij in een oriënterende fase van een continuerend proces van onderzoek. Deze publicatie is een resultaat van mijn theoretisch werk voor mijn scriptie dat ik hiermee afzonderlijk publiceer en openbaar maak. afbakening In het afbakenen van mijn interesse besloot ik me in deze studie toe te leggen op gender en genderidentiteit in dans en performance. Dans en beweging heeft mijn persoonlijke passie en heeft een rol in mijn eigen werk. Het gebruik van het lichaam in expressie van gender en sekse vind ik interessant gezien de specifieke relatie van het lichaam tot dit thema. Performance als concept raakt zowel de inhoud (expressie van gender en seksualiteit, performance als metafoor voor het performen in de maatschappij in relatie tot gender) als vorm: expressie in beeld, beweging en dans. Ik focus me in mijn onderzoek op het project ‘Performing Gender’ (hierna afgekort tot PG) dat in 2014 en 2015 heeft plaatsgevonden. Dit was een dans en performance project in vier steden in Europa waarin thema’s van gender en seksuele diversiteit uitgewerkt zijn in dans en beweging. Uit een traject van ontwikkeling en onderzoek zijn zeer uiteenlopende performances ontstaan die in gerenommeerde musea zijn opgevoerd. Uitwerking in vorm en inhoud van de performances zijn heel divers. Omdat ik dit zie als een inleidend theoretisch onderzoek wil ik de veelheid aan performances en thema’s gebruiken. In deze scriptie wil ik Performing Gender en haar inhoud en vorm verbinden aan bestaande gendertheorieën. Ik baken mijn onderzoek af met een


Amorfose’ 1 afstudeerwerk (juli 2015) video-installatie

'Amorfose' refers to the amorphous characteristic organisms may have. Both outer and inner form can be moving, can be continuously in transition, influenced by our surroundings and our more or less conscience urge to control. In how far is our sense of gender amorphous?

Video stills ‘Amorfose’

Amorfose is een drieluik van film waarin ik gelaagd werk, zoals ik ook gender niet zie als vastomlijnd of eenduidig. Dit genuanceerde karakter wil ik versterken door het gebruik van meerdere technieken in één beeld. De film fragmenten zijn een compilatie van afwisselende, in elkaar vervloeiende en gelaagde 2D en 3D beelden, dans, beweging, film, foto’s en tekst. De weergegeven figuren bevatten mannelijke en vrouwelijke contouren, die vervagen, veranderlijk zijn en in elkaar overvloeien. Met behulp van film, animatie en foto’s wil ik kwetsbaarheid, doorleefdheid en veranderlijkheid tonen. Buiten- en binnenkant zijn in transitie in een opeenvolgend geheel van beeld en geluid van mens en omgeving. Het linker beeld van de drieluik projecteer ik op geometrische objecten. Hierdoor vertekent het beeld: wat is onze perceptie van de werkelijkheid? Ik gebruik geometrie in mijn beelden als het ware om te refereren aan de essentie van onszelf, onze identiteit.


theoretische focus op Judith Butler. Ze is nog steeds een maatschappelijk en wetenschappelijk belangrijke referentie op het gebied van gender en haar zienswijze lijkt nog steeds actueel te zijn. Haar ideeën over gender als culturele constructie en vloeibaar kan ik goed verbinden aan mijn eigen vragen over gender en sekse stereotypen en aan de thema’s in PG. Mijn specifieke interesse in de rol van het lichaam vind ik ook interessant in het kader van Butler, maar nu juist omdat ik met haar idee over de positie van het lichaam niet zo goed uit de voeten kan. Ik ben benieuwd hoe lichamelijke expressie over gender zich verhoudt tot haar theorie. Vanuit mijn hierboven beschreven interesse kom ik tot mijn onderzoeksvraag. In mijn studie bekijk ik hoe dans en performance in PG relateren aan de ideeën van Butler over gender als fluïde en cultureel geconstrueerd. In hoeverre kan PG normerende stereotypen in genderidentiteit aan de kaak stellen en op die manier richting geven aan het denken en misschien ook voelen over gender en sekse identiteit? In hoeverre kan de dans/performance in PG ‘performatief’ zijn, op de manier waarop Judith Butler performativiteit beschrijft. Op welke manier kan dans/performance dit doen? Daarbij kijk ik naar de beleving en het ervaren van het lichaam in dans. In welke zin heeft het lichaam toegevoegde waarde om een aan het lichaam gerelateerde inhoud uit te drukken in lichaamsbeweging? indeling In het hoofdstuk hierna geef ik mijn onderzoeksvraag en de methodologie, waarna ik de definities van enkele kern begrippen bespreek. Daarop volgt een hoofdstuk over ideeën van Judith Butler die ik relevant en interessant vind voor mijn onderzoeksvraag. Ik bespreek Performing Gender, het dans en performanceproject dat ik als uitgangspunt neem voor mijn onderzoek. In hoofdstuk 7 beschrijf ik de resultaten van de interviews met enkele deelnemers van Performing Gender. Hierin betrek ik de onderzoeksinhoud op een persoonlijk niveau. In de conclusie kom ik terug op mijn onderzoeksvragen. Op enkele zaken reflecteer ik in de discussie in het laatste hoofdstuk. De foto’s van Performing Gender in deze scriptie zijn afkomstig van de PG website, Elisa D’Errico, Darko Vaupotic, Jasmijn Slegh, Barbara Velasco Ghisleri. Het project, inclusief website en foto’s, zijn gefinancierd door de Europese Unie. Alle overige illustraties zijn afkomstig van mijzelf.


queer2 (kwîr) adj. queer·er, queer·est 1. a. Deviating from what is expected or normal; strange: "The light above his head made a queer reflection of himself in the glowing wineglass" (Carson McCullers). b. Odd or unconventional, as in behavior; eccentric: "His mother is very queer, with witchy hair and mismatched shoes" (Caroline Preston). c. Of a questionable nature or character; suspicious: thought there was something queer about his explanation. 2. a. Offensive Slang Gay or lesbian. b. Usage Problem Of or relating to lesbians, gay men, bisexuals, or transgender people. 3. Feeling slightly ill, as in being dizzy or queasy. n. 1. Offensive Slang Used as a disparaging term for a gay man or a lesbian. 2. Usage Problem A lesbian, gay male, bisexual, or transgender person. tr.v. queered, queer·ing, queers Slang To ruin or thwart: "might try to queer the Games with anything from troop movements ... to a bomb attack" (Newsweek). [Perhaps from Low German, oblique, off-center, from Middle Low German dwer; see terkw- in Indo-European roots.] queer′ish adj. queer′ly adv. queer′ness n.2. suspicious, dubious, or shady


23 video still Amorfose

onderzoeks vraag


onderzoeksvraag In de inleiding beschreef ik de achtergrond en aanleidende vragen voor deze scriptie. Ik gaf ook aan welke keuzes ik maak in mijn afbakening. Dit leidt tot mijn onderzoeksvraag: Hoe verhouden de dans en performance in Performing Gender zich tot de theorieën van Judith Butler over gender performativiteit en over de rol van het lichaam? De subvragen hierbij zijn: 

Wat bedoel ik met gender, genderexpressie, genderdiversiteit?

Wat is Performing Gender?

 Wat zegt Judith Butler over gender in relatie tot o performativiteit o sekse o de rol van het lichaam o macht? en wat is kritiek op haar visie?  o o o  o o  o o

Hoe spelen Judith Butlers ideeën een rol in de Performing Gender performances, met betrekking tot: gender als culturele constructie gender als vloeibaar relatie performing en being? Kan dans/performance performatief zijn zoals in de visie van Butler taal performatief kan zijn? Kan Performing Gender: bewustmaken, ideeën veranderen, nieuwe beelden creëren, bestaande stereotypen bevragen? macht uitoefenen? Wat is de rol van het lichaam in dans en performance in Performing Gender relaterend aan gender/seksualiteit? Heeft het lichaam in de dans en performance een andere waarde dan andere vormen van expressie (bv taal, kunst) ten aanzien van gender? Hoe speelt de beleving en ervaring van het lichaam een rol in het performen, in performativiteit, in communicatie ten aanzien van gender?




methodologie onderzoeksstrategie en dataverzameling Dit is een kwalitatief onderzoek waarbij ik ideeën van Judith Butler als voornaamste theoretisch kader gebruik om mijn onderzoeksvragen te beantwoorden. Ik gebruik bronnenonderzoek om het theoretisch kader te beschrijven. De publicaties heb ik gevonden via bibliotheken en internet. Het PG project heb ik aanvankelijk bestudeerd aan de hand van bronnen gevonden op internet. Daarbij vond ik veel informatie in de vorm van documenten, interviews, foto’s en video’s waarbij ik heb gezocht op thematische zoektermen, Performing Gender en de organisaties en instituten die deelnamen. De PG site is breed uitgemeten. Zoektermen waren o.a. gender, gender identity, gender diversity, sexuality, seksualiteit, performance, dance, movement, queer, gender art, gender dance, feminism, transgender, gender philosophy, philosophy sexuality, body philosophy, Performing Gender. Om mijn onderzoeksvragen meer in detail uit te zoeken heb ik gekozen voor kwalitatief onderzoek op basis van open interviews met deelnemers van PG. Ik koos voor open interviews omdat het in dit onderzoek gaat om de persoonlijke belevingen waarbij de eigen bewoordingen belangrijk zijn. De houding, mening, het gevoel en de lichaamsbeleving spelen een belangrijk rol. Dit soort informatie is vooral te verkrijgen met een diepgaander gesprek waarin de respondent de ruimte en vrijheid voelt om aspecten aan bod te laten komen die relevant zijn voor de respondent zelf en waarin het mogelijk is dit in eigen woorden weer te geven. Het zou weinig zin hebben om alleen getalsmatige informatie weer te willen geven. 3 De interviews waren open waarbij ik ter informatie en voorbereiding voorafgaand aan het interview een inleiding stuurde met mijn onderzoeksvragen en topics, zoals ik geef in bijlage i. Tijdens de interviews kwamen de topics aan de orde, maar dan binnen wel het verhaal van de geïnterviewde. De interviews zijn gedaan via Skype.


Bij kwalitatief onderzoek gaat het om het verkrijgen van diepgaande en gedetailleerde informatie, meestal betrekking hebbend op een relatief kleine groep ondervraagden. Dit onderzoek is gericht op het hoe en waarom van gedragingen, houdingen en belevingen. 3 En sluit daarom dus goed aan bij mijn onderzoeksvraag.


respondenten Aanvankelijk heb ik alle performances uitgebreid bestudeerd en maakte een selectie. Die was gebaseerd op vorm en inhoud wat mij aansprak en ook relateerde aan de thema’s van mijn studie vond. Nadat ik mijn onderzoeksvraag formuleerde heb ik 10 deelnemers van PG benaderd. Ik interviewde eerst Amy Bell. Zij is degene die het gehele PG proces heeft gedocumenteerd en aanwezig is geweest bij alle onderdelen in de vier landen. Zij is zelf professioneel danser, interviewde alle performers en schreef stukken voor de PG website en de catalogus. Hierdoor verwachtte ik dat zij het meest overzicht had over het hele proces wat ik mogelijk kon gebruiken in de daaropvolgende gesprekken. Daarna interviewde ik de anderen. Ik nodigde 9 performers uit voor een interview waarvan er een niet reageerde en twee in tweede instantie afzegden. Uiteindelijk interviewde ik naast Amy Bell: Riccardo Buscarini, Connor Schumacher, Cecilio Moisio, Poliana Lima, Pablo Escebar Lilienfeld en Jan Martens. analyse De informatie uit de interviews verwerkte ik op een kwalitatieve manier. Hierbij gebruikte in een kwalitatieve analyse methode naar een methode die van der Hammen beschrijft4. Hierbij herhaalde ik een aantal stappen meerdere malen. De interviews schreef ik letterlijk uit. Hierbij gebruikte ik bewoordingen van de respondenten, en daarmee hun eigen aangeduide relaties, gevoelens, overtuigingen en duidingen van de eigen motieven. Dit las ik meerdere malen door waarbij ik de meest opvallende uitspraken en thema’s opmerkte zonder meteen te proberen die in relatie te brengen met mijn onderzoeksvragen. Gezien de omvang van het verslag heb ik de uitgewerkte interviews niet bijgevoegd. Daarna nam ik alles nog een keer maar nu wel vanuit het oogpunt van verbanden leggen met de door mij geformuleerde vraagstelling. Daarna kijk ik specifiek naar de theorie van Butler om een relatie te kunnen leggen met de informatie uit de interviews. Ik gebruik hierbij wel weer zoveel mogelijk de oorspronkelijke interviews. relevantie wetenschappelijk In dit onderzoek wil ik dans als vorm van expressie, en in dit geval genderexpressie, verbinden met de theorie van gender performativiteit van 4

Maso (1987) ´Kwalitatief onderzoek´ Meppel, Boom, in: M. van der Hammen (2004) ‘Transgender: leven tussen de seksen in, Een kwalitatieve studie naar de strijd van transgenders met de man-vrouw dichotomie in onze samenleving’ VU Amsterdam.


Judith Butler. Zijzelf heeft het wel over een cultuur van tekens maar richt zich toch vooral in haar gendertheorie op de performativiteit van taal. In vind het interessant om deze theorie te koppelen aan beweging als expressie vorm in plaats van taal. Butler is een nog steeds veel aangehaalde theoreticus op het gebied van gender. Toch is er ook kritiek op haar ideeën, waarvan één er is dat de rol van het lichaam bij haar onduidelijk blijft. Met dit kleine onderzoek hoop ik met een aantal persoonlijke ervaringen enig licht te schijnen op die rol. Performing Gender is in die zin daarin uniek dat het zowel dans als gender combineert. De performers hebben daarom de ervaring van de beleving van het lichaam in performance in het kader van genderexpressie. Uiteraard realiseer ik mij het zeer geringe aantal geïnterviewden en de zeer specifieke setting waardoor de representativiteit veel te laag is om hier een algemene conclusie over te trekken. maatschappelijk Het dichotome denken in mannen vs vrouwen is nog steeds relevant in onze westerse samenleving. Mensen worden door de omgeving vaak ingedeeld op basis van deze tweedeling waarmee rolverwachtingen en eigenschappen gepaard gaan. Mensen die hiervan afwijken zoals transgenders ondervinden vaak problemen in het maatschappelijk leven. Voor het ontwikkelen van genderidentiteit spelen maatschappij en de normen en waarden van die maatschappij een belangrijke rol.5 PG zelf formuleert als een van de doelen een constructieve dialoog op gang te brengen over gender en diversiteit in seksuele oriëntatie om op die manier hun waarde te benadrukken, sociale inclusie te versterken en discriminatie en vooroordelen te bestrijden. In dit onderzoek kijk ik ook naar wat een project als PG kan betekenen voor bewustwording in de ogen van de performers zelf. Danielle del Pozzo, Artistic and Cultural Director van de Italiaanse organisatie Gender Bender:6 ‘It was natural for us to use the language of dance and art, the only language which manages to represent the emotion of beauty, certain that what we


M. van der Hammen (2004) ‘Transgender: leven tussen de seksen in, Een kwalitatieve studie naar de strijd van transgenders met de man-vrouw dichotomie in onze samenleving’ VU Amsterdam. 6 PG Catalogue: Performing Gender, A European Dance project on Gender and sexual orientation differences (2015)


were creating, thanks to the passion of many people involved, is a powerful and innovative model in order to take a real political and cultural action.’


gender _begrippen


gender_ begrippen

Wat is gender? De definitie van gender blijkt afhankelijk van de geraadpleegde bron. Ik haal Wikipedia aan omdat ik de definitie interessant vind van een veel geraadpleegde bron. ‘Gender staat voor de gedrags- en identiteitsaspecten van sekse, ter onderscheiding van lichamelijke en biologische aspecten. Gender staat voor de socioculturele aspecten van het man of vrouw zijn. Hiertegenover staat ‘sekse’: sekse verwijst naar de biologische verschillen.’7 Feministen eigenden zich de term gender toe om het onderscheid te kunnen maken tussen biologische en sociaal-psychologische verschillen. Robert Stoller was een van de eerste wetenschappers die onderscheid maakte tussen gender en sekse.8 Dit deed hij om transseksualiteit beter te kunnen beschrijven. Ook feministen vonden dit onderscheid zinvol.9 Wat leidde tot de visie dat gender sociaal geconstrueerd is. Dit betekent dat gender (vrouwen en mannen) en genderkenmerken het bedoelde of onbedoelde product zijn van sociale praktijken.10 Maar over de invulling van ‘sociale praktijken’ is geen consensus. Ook de definitie van Harding sluit hier op aan: ‘Gender laat zien hoe individuen, sociale en institutionele structuren en symbolen mannelijk dan wel vrouwelijk zijn of een mannelijke dan wel vrouwelijke connotatie met zich meedragen.’ 11 Rijkuniversiteit Groningen schrijft dat het begrip gender politiek beladen is en wordt gebruikt in veel verschillende contexten. Hierdoor is de betekenis onstabiel. In de meest algemene definitie refereert gender aan de gevarieerde en complexe afspraken tussen mannen en vrouwen, afhankelijk

7 8 Stoller R. (1968) ‘Sex and Gender: On the Development of Masculinity and Femininity’, New York, Science House 9 Zoals Rubin: Rubin, G., 1975, “The Traffic in Women: Notes on the ‘Political Economy’ of Sex”, in Toward an Anthropology of Women, R. Reiter (ed.), New York: Monthly Review Press. In 10 Haslanger, S., 1995, “Ontology and Social Construction”, Philosophical Topics, 23: 95–125. In 11 Harding S. (1986), ‘The science question in feminism’, Ithaca, NY: Cornell University Press


van de cultuur.12 Het omvat de organisatie van reproductie, de seksueel bepaalde scheidingen van toegang tot de arbeid en de zorg voor kinderen en de culturele definities van mannelijkheid en vrouwelijkheid. Ook dit valt in mijn ogen onder socioculturele aspecten, waarbij meer specificering is aangegeven. In Alsop et al.13 bevraagt het begrip gender ook het waarom van de tweedeling man/vrouw en stelt genderstudies de grenzen en beperkingen van het mannelijke dan wel het vrouwelijke als categorieën ter discussie. Zij stellen expliciet dat gender meer is dan de sociale constructie van de begrippen mannelijk en vrouwelijk. Het bevragen van de tweedeling is in mijn ogen echt een toevoeging aan bovenstaande beschrijvingen van gender. Buikema en van der Tuin14: ‘Gender is de paraplu waaronder onderzoek wordt geschaard dat is gericht op de inventarisatie en analyse van machtsverhoudingen tussen en binnen de categorieën mannen en vrouwen. Het onderzoek is gericht op het in kaart brengen maar ook het realiseren van verandering. De term gender is een theoretisch concept dat verschillende lagen verbindt, en vraagt om interdisciplinariteit vanwege de complexiteit van de problematiek.’ Het gaat hier over zowel over gender als genderstudies. De focus ligt op machtsstructuren. Expliciet noemen zij het doel van verandering. De visie van Judith Butler op gender en de bovengenoemde aspecten beschrijf ik in hoofdstuk 5.Daarin komt ook aan bod of en hoe Butler daarin verschil ziet met de biologische sekse. Er lijkt geen volkomen eenduidigheid te zijn over de definitie van gender. Gemeenschappelijk is dat gender in ieder geval gaat over de sociaal culturele aspecten van wat man en vrouw dan wel mannelijkheid en vrouwelijkheid inhouden. In discussie over gender en genderonderzoek kan de focus verschillen zoals dichotomie in man/vrouw en mannelijkheid en vrouwelijkheid, politiek en machtsverhoudingen, culturele en biologische aspecten, maatschappelijke constructies en consequenties. Mannelijkheid en vrouwelijkheid zijn cultureel ingevulde concepten en verwijzen naar een aantal eigenschappen, gedragingen en rollen die geassocieerd worden met mannen of vrouwen. Wat in de ene cultuur bv als mannelijk wordt gezien kan in een andere cultuur of periode als onmannelijk 12 . Het begrip 'gender' staat voor de betekenis die in een bepaalde cultuur aan het verschil tussen de seksen wordt toegekend. 13 Alsop R., A. Fitzsimons en K. Lennon (2002), ‘Theorizing gender’, Cambridge. 14 Buikema R. en I. van der Tuin (2007), ‘Gender in media, kunst en cultuur’, Bussum.


of wellicht vrouwelijk worden ervaren. Behalve eigenschappen (mannen zijn bijvoorbeeld stoer, agressief, hard en krachtig en vrouwen zacht, lief etc.). vindt invulling van mannelijkheid en vrouwelijkheid ook fysiek plaats en is ook cultuurafhankelijk. Het westerse slankheidsideaal bij vrouwen bijvoorbeeld geldt niet in alle traditionele Afrikaanse culturen. Genderidentiteit is iemands persoonlijke beleving van gender. Op de meeste plaatsen, en vooral in de ‘westerse cultuur’, is er een genderdichotomie of gender binary die een tweedeling oplegt tussen mannelijk en vrouwelijk, zowel voor geslacht als genderidentiteit en genderexpressie. In andere samenlevingen bestaat er een derde geslacht of zijn de categorieën veel losser. De uiting van het gewenste geslacht wordt genderexpressie genoemd. Genderdiversiteit is het hele scala aan genderidentiteiten en – expressies die mensen bezitten en uiten in onze samenleving. 15 Voor de meeste mensen komt hun gender en genderidentiteit overeen met hun biologisch geslacht. Het is echter mogelijk dat iemand die geboren is met mannelijke geslachtsorganen zich toch identificeert met het vrouwelijk gender, of andersom. Of er bestaan allerlei tussenvormen die niet thuis te brengen zijn in mannelijk/vrouwelijk of man/vrouw. Omdat de westerse samenleving druk uitoefent op individuen om zich volgens een van twee genderrollen te gedragen, voelen mensen met een verschillende genderidentiteit en geslacht zich 'afwijkend'. 16 Een definitie van seksuele oriëntatie is de in termen van sekse gedefinieerde fysieke, romantische en/of emotionele aantrekkingskracht die anderen hebben op een mens. Al naargelang de sekse van de persoon die zich aangetrokken voelt en van de ander die aantrekt, is er onderscheid tussen biseksualiteit, homoseksualiteit en heteroseksualiteit. Geslacht / sekse zijn begrippen die beide verwijzen naar de indeling van mensen in twee (biologisch gegeven) groepen: mannen en vrouwen. Het vaststellen van iemands geslacht gebeurt op basis van het bij de geboorte zichtbare geslachtsdeel. 17

15 16 17


judith butler


judith butler inleiding Judith Butler is een hedendaagse denkster, geboren in 1956 in Ohio in een Joods gezin van Hongaarse en Russische afkomst. Als tiener maakte ze kennis met de filosofie in de lokale synagoge. Vervolgens studeerde ze filosofie aan de universiteit van Yale, waar ze haar dokterstitel behaalde met een proefschrift over Hegel. Dit legde de filosofische basis voor haar poststructuralistische denken op het terrein van feminisme, queer theory, politieke filosofie en ethiek. Haar publicatie ‘Gender Trouble’ deed in 1990 veel stof opwaaien en bracht een ware omwenteling teweeg in het denken rond sekse en gender. De laatste jaren heeft Butlers werk een meer ethische wending genomen, met een theoretische aandacht voor geweld en oorlog.18 Butler is een van de meest aangehaalde filosofen op het terrein van gender en seksualiteit. Centraal in haar werk staat het idee dat de sociale werkelijkheid niet is gegeven, maar wordt gecreëerd in taal, gebaar en teken. Onze taal is niet neutraal, maar construeert en versterkt vooroordelen over wat typisch mannelijk of typisch vrouwelijk is, typisch voor hetero’s of typisch voor homo’s. Bijvoorbeeld wanneer twee mannen die gearmd op straat lopen wordt nageroepen: “Homo’s!” Hierbij wordt identiteit niet bevestigd, maar gecreëerd volgens Butler. De taaluiting heeft een ‘performatieve functie”: het beschrijft niet alleen maar voltrekt ook een daad. Op die manier wordt een fictie gecreëerd waarin omschreven stereotypen ook gaan bestaan. Sterker nog volgens Butler, als die gearmde mannen agressief worden bejegend, geeft dat een machtsverhouding in de samenleving weer: hetero is dominant aan homo. Zulke stereotypen werken vaak beperkend, maar de sociale werkelijkheid is maakbaar: begrippen kunnen immers van betekenis veranderen.19 De heersende norm bij gender is het heteroseksuele model.20 Maar Butler ziet gender als vloeibaar, variabel en meer in termen van gedrag op een bepaald tijdstip en situatie en dan in termen van ‘wie we zijn’. Door op deze manier over gender te denken en de binaire tweedeling in man/vrouw op te


S. Bracke (2011) Het engagement van de kritiek: Judith Butlers denken, U Gent KARAKTER (LEUVEN). p.13-15 19 20 Felluga, Dino (2011) "Modules on Butler: On Gender and Sex." Introductory Guide to Critical Theory.


heffen kan er volgens haar meer gelijkwaardigheid ontstaan waarbij mensen niet beperkt zijn tot uitsluitend de mannelijke of vrouwelijke genderrol.21 Dit kan bevrijdend werken voor degenen die zich niet aangesproken voelen tot dit duale man/vrouw denken of zelfs uitgesloten zoals homoseksuelen of transgenders.22 Ook brengt ze het theoretisch denken over gender een stap verder vindt Halsema23. De basis voor haar ideeën vormen de psycho analyse en de poststructuralistische filosofie van Derrida en Foucault. Andere inspiratiebronnen voor Butler zijn Althusser, Lacan, de Beauvoir, Hegel en Irigaray, denkers uit de homobeweging en het feminisme. Hegeliaans is haar gedachte dat identiteit niet enkel wordt bepaald door de positie die men inneemt maar ook door een negativiteit: namelijk door wat men niet is. ‘Subjects of Desire’ 24is haar proefschrift over de relatie tussen verlangen en erkenning. In ‘Gender Trouble’25 problematiseert ze identiteit en identiteitsproblematiek, de dominantie van heteroseksualiteit in feministische theorie. Haar probleem met de feministische theorie is dat de betekenis van gender daarin wordt beperkt tot al bestaande noties van mannelijkheid en vrouwelijkheid, is dus vooral heteroseksueel. Dit kan personen uitsluiten die niet ‘passen’ in de hetero categorieën en leiden tot homofobie. Ook kan in het voorbeeld van het naroepen van ‘homo’ bij gearmde mannen een hiërarchisch effect optreden: hetero ‘boven’ homo bijvoorbeeld. In haar publicatie ‘Bodies that Matter’26 en ‘The Psychic Life of Power27’ gaat zij in op deze problemen, in relatie tot het lichaam respectievelijk geest. In haar sociaal constructivistische lijn gaat ze vrij ver. Niet alleen de culturele invulling van het sekseverschil, ook het lichamelijke sekseverschil zelf beschouwt zij niet langer als een natuurlijk gegeven maar als cultureel 21

S. Young (1998) Judith Butler, Halsema A. en M. Wilmink (2000) ‘Judith Butler: Gender Turbulentie’, Boom/parresia Amsterdam. 23 24 J. Butler (1987) ‘Subjects of Desire. Hegelian reflections in twentieth century France. New York: Columbia University Press, in: Halsema en Wilmink (2000) 25 J. Butler (1990) Gender Trouble. Feminism and the subversion of identity. New York en Londen: Routledge, in: Halsema en Wilmink (2000) 26 J. Butler (1993) Bodies that matter. On the discursive limits of ‘sex’. New York en Londen: Routledge, in: Halsema en Wilmink (2000) 27 J. Butler (1997) The psychic life of power. Theories in subjection. Standford: Standford Univserity Press, in: Halsema en Wilmink (2000) 22


geconstrueerd. Dit is een belangrijke verandering vergeleken met het feministische idee van verschil tussen sexe en gender. Ik leg dit meer uit in ‘sekse en gender’. Butler wordt beschouwd als grondlegger voor de queer theorie. Dit is een theoretische stroming die radicaal wil breken met het idee van vaste identiteiten op basis van gender en seksuele voorkeur.28, 29 Dit vanwege haar kritiek op de vanzelfsprekende heteroseksualiteit in het feminisme en vanwege haar manier waarop zij identiteit ter discussie stelt. Ze bevraagt de grenzen van zowel het feminisme als het onderzoeksgebied van homo- en lesbische studies. Anderzijds heeft Butler ook kritiek op sommige queer theoretici die in haar ogen ontkennen dat er een relatie is tussen gender en sekse (het biologische man-vrouw verschil). Butler ziet JUIST hoe man- en vrouw-‘vorming’ in de maatschappij de heteroseksuele norm impliceert en andere normen uitsluit. Gender en sekse zijn in haar ogen constructies: historisch en cultureel ontstane praktijken met een normatieve werking. Door haar eigen visie is Butler moeilijk te plaatsen in het theoretische discours. Butler zelf ziet zich de ene keer als feministisch theoretica, de andere keer als queer theoretica. Feministisch is bijvoorbeeld haar agenderen van de relatie macht en heteroseksualiteit [wat bruikbaar is in de strijd voor gelijke man/vrouwenbelangen]. Queer is haar bevragen van de categorisering man/vrouw. [dit is weer onhandig in politiek opzicht: zonder gebruik van een term als bijvoorbeeld transgender is het lastig voor hun belangen op te komen.] 30


De queer theory is een sociologische en filosofische theorie. De theorie bekritiseert vooral de noties sekse, essentialistisch of "differentialistisch" feminisme en het vooropgezette idee van een genetisch determinisme van de seksuele voorkeur ( 29 Queer theory is a set of ideas based around the idea that identities are not fixed and do not determine who we are. It suggests that it is meaningless to talk in general about 'women' or any other group, as identities consist of so many elements that to assume that people can be seen collectively on the basis of one shared characteristic is wrong. Indeed, it proposes that we deliberately challenge all notions of fixed identity, in varied and non-predictable ways. ( 30 Halsema A. en M. Wilmink (2000) ‘Judith Butler: Gender Turbulentie’, Boom/parresia Amsterdam.


sekse en gender Stoller31 ziet gender als het beeld dat mensen van zichzelf hebben als mannelijk of vrouwelijk. Dit hoeft niet per definitie overeen te komen met het lichamelijke geslacht. Bij het onderscheid sekse en gender wordt vaak verwezen naar Simone de Beauvoir die kijkt naar historische en culturele bepaaldheid van vrouwelijkheid in haar boek De Tweede Sexe32. In haar ogen wordt je niet als vrouw geboren maar tot vrouw gemaakt. Binnen de feministische theorie, zoals die zich in een academische context begon te verankeren vanaf de jaren 1970, was het gangbaar om gender als een sociale constructie te zien van het biologische gegeven van sekse. Volgens dit intussen welgekende uitgangspunt staat gender voor de sociale rollen en betekenissen die in een gegeven samenleving aan biologische sekse toegedicht worden. Gender is met andere woorden een soort ideologische bovenbouw voor de biologische basis van sekse. Of in een meer gebruikelijke formulering: gender verhoudt zich tot sekse zoals cultuur zich tot natuur verhoudt.33 Butler vecht dit onderscheid tussen sekse en gender aan. Feministische theoretici gaan er volgens Butler teveel vanuit dat gender een culturele constructie is, dat volledig losgezien dient te worden van een zgn. ‘natuurlijke’ sekse. Butler ziet gender ook als geconstrueerd maar maakt geen onderscheid in status van gender en sekse. Volgens haar is ook het lichamelijke verschil cultureel geconstrueerd. Sekse is geen vaststaand lichamelijk gegeven maar wordt toegeschreven aan het lichaam. Ze ontkent niet dat er biologische verschillen zijn. Maar ons begrijpen van het materiele, van anatomische verschillen in anatomie vindt plaats via een cultureel framework van duiding34. De wijze waarop we sekse begrijpen is bij voorbaat gekleurd door ons begrip van gender. Aangezien dit een vernieuwende en onderscheidende manier van denken was over sekse en gender vergeleken met de voorgaande feministische visie wil ik dit idee juist weergeven. Ik citeer daarom een originele beschrijving om onjuistheden in de vertalingsslag te voorkomen.35 31

Stoller R. (1968) ‘Sex and Gender’, New York, Science House in: Halsema A. en M. Wilmink (2000) 32 Beauvoir, S. de, (1972) “De tweede sekse. Feiten, mythen en geleefde werkelijkheid’ Utrecht Bijleveld in: Halsema A. en M. Wilmink (2000) 33 S. Bracke (2011) ’ Het engagement van de kritiek: Judith Butlers denken’, U Gent KARAKTER (Leuven). p. 13-15 34 R. Alsop et al., 2002, Theorizing Gender, Cambridge, UK 35


negativiteit In mijn dansles zojuist leek ik ‘negativiteit’ te ervaren. Twee personen dansten in dialoog in contact met elkaar. Toen werd een derde danser toegevoegd die juist danste met de ruimte eromheen en er tussenin. Als het ware de dans met ‘het negatieve’. De dans werd meer ruimtelijk en de compositie interessanter. Hierdoor leek de gehele dans meer inhoud en diepgang te krijgen. Er werd bijna meer focus gelegd op de dialoog dan zonder de derde danser die het ‘negatieve’ danste.

Mikkola, Mari, "Feminist Perspectives on Sex and Gender", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2016 Edition), Edward N. Zalta (ed.)


‘For Butler, sexed bodies never exist outside social meanings and how we understand gender shapes how we understand sex. Sexed bodies are not empty matter on which gender is constructed and sex categories are not picked out on the basis of objective features of the world. Instead, our sexed bodies are themselves discursively constructed: they are the way they are, at least to a substantial extent, because of what is attributed to sexed bodies and how they are classified. Sex assignment (calling someone female or male) is normative. When the doctor calls a newly born infant a girl or a boy, s/he is not making a descriptive claim, but a normative one. In fact, the doctor is performing an illocutionary speech act [een zogenaamde ‘taalhandeling, zie ook mijn sectie over performatviteit en performatief taalgebruik]. In effect, the doctor's utterance makes infants into girls or boys. We, then, engage in activities that make it seem as if sexes naturally come in two and that being female or male is an objective feature of the world, rather than being a consequence of certain constitutive acts (that is, rather than being performative). And this is what Butler means in saying that physical bodies never exist outside cultural and social meanings, and that sex is as socially constructed as gender. She does not deny that physical bodies exist. But, she takes our understanding of this existence to be a product of social conditioning: social conditioning makes the existence of physical bodies intelligible to us by discursively constructing sexed bodies through certain constitutive acts.” Sekse staat met andere woorden niet los van het terrein van interpretatie en betekenisgeving. Gender functioneert als een regulerende categorie, die een identiteit coherent maakt, inclusief een coherente en binaire visie op biologische sekse.36 Omdat voor Butler sekse en gender dezelfde status hebben hoeft er geen onderscheid hiertussen gemaakt te worden. Het maken van het onderscheid tussen sekse en gender maakt deel uit van gender denken. Gender is daarmee meer dan een culturele constructie tegenover een lichamelijke sekse, het is een regulerend mechanisme dat deel uitmaakt van ons denken en spreken, en geseksueerde lichamen en connotaties van mannelijkheid en vrouwelijkheid onderscheidt en vastlegt. Volgens Halsema vraagt Butler naar de voorwaarden waaronder dergelijke verschillen in de sociale orde tot karakteristieken van sekse worden. Ze bevraagt de normatieve praktijken die maken dat biologische verschillen niet neutraal zijn. Er lijkt nog steeds geen consensus te zijn over of er tussen sekse


S. Bracke (2011) ’ Het engagement van de kritiek: Judith Butlers denken’, U Gent KARAKTER (Leuven). p. 13-15


en gender onderscheid bestaat en wat het nut is van een dergelijk onderscheid.37 Butler combineert de psychoanalyse met de machtstheorie van Foucault. Allereerst psychoanalyse: Freud. sexe-gender-verlangen: Freud 38

Conventioneel is het idee dat onze sekse (biologische man/vrouw) onze gender bepaalt (mannelijk of vrouwelijk voelen) wat ons verlangen bepaalt: onze sekse gerichtheid naar de andere sekse. Volgens Freud zijn er bepaalde identificaties primair in het vormen van onze genderidentiteit. Zoals bv de relatie met de moeder. Andere zijn secundair en volgen na de primaire. Het vormen van onze gender identiteit is aldus een soort lineair proces. Uitkomst is dat je je identificeert met een van de twee seksen en je daarmee verlangt naar de andere sekse. Freud verklaart homoseksualiteit door te claimen dat als bv een vrouw naar een vrouw verlangt dit komt doordat zij eigenlijk een innerlijke identificatie met een man heeft in plaats van met een vrouw. Butler verwerpt deze denkwijze omdat het geen ruimte laat voor variatie, voor verschillende invloeden afhankelijk van een variërende persoon of context. Ze ziet gender niet als een kernelement van identiteit of biologische bepaaldheid, maar als ‘performance’, een gedrag dat we ‘doen’ naargelang de context (zie ook sectie ‘performativiteit’). Ieder zal het gevoel kennen zich soms meer of minder vrouwelijk of mannelijk te voelen, dit is geen vast gegeven. Gender is aldus geconstrueerd en een soort van vloeibaar en onafhankelijk van het gegeven lichaam. "When the constructed status of gender is theorized as radically independent of sex, gender itself becomes a free-floating artifice, with the consequence that man and masculine might just as easily signify a female body as a male one, and woman and feminine a male body as easily as a female one."39 gender melancholie In het freudiaans man of vrouw worden impliceert insluiting van hetero verlangens en uitsluiting van homoseksuele verlangens. Homoseksuele

37 Mikkola, Mari, "Feminist Perspectives on Sex and Gender", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2016 Edition), Edward N. Zalta (ed.) 38 Halsema A. en M. Wilmink (2000) ‘Judith Butler: Gender Turbulentie’, Boom/parresia Amsterdam. 39 J. Butler (1990) Gender Trouble. Feminism and the subversion of identity. New York en Londen, Routledge. P.6


verlangens horen tot het zgn. abjecte domein40. Deze uitsluiting benoemt Butler als melancholisch verlies. Dit melancholisch verlies wordt geïncorporeerd in het ik, dus abjecte genderidentiteiten en ingesloten heteroseksualiteit is onderdeel van het ik. Gender houdt een melancholische inlijving van afgewezen homoseksuele objecten in, dit betekent dat op homoseksualiteit een cultureel verbod rust. Ook bij homo’s bestaat melancholie: te weten het uitsluiten van het heteroseksuele verlangen. Belangrijk is het samengaan van culturele en psychische verboden. Zoals bij het verbod op homo zijn. Dit wordt dan echter niet verbannen uit de geest; ze behouden daar hun invloed. Het benoemen van de werking van dit proces van verwerping geeft de mogelijkheid te ontkomen aan de regulerende werking. Met behulp van taal kan daarom uitdrukking worden gegeven aan het ongezegde dat werkelijk maakt en wellicht de enige mogelijkheid is om verder te komen.41

Mijn eigen vraag hierbij is wat de rol kan zijn van kunst of in dit geval beweging en dans, naast taal, in weergeven (naast benoemen) en daarmee in bewustwording? Kan een kunstzinnig beeld of expressie in bv dans of een performance eenzelfde performatieve rol vervullen zoals taal op de manier zoals Butler beschrijft?

identiteit, performativiteit Butler vraagt zich af in hoeverre een individu, of subject zoals zij het noemt, zichzelf kan vormen of dat dit gebeurt door de plek van een subject binnen taal en traditie. Hierbij volgt ze het concept van wat Lacan noemt ‘The Symbolic Order’, waarmee bedoeld wordt het geheel van tekenen (en ook taal) en conventies die de perceptie bepaalt van wat we zien als werkelijkheid. 42

Identiteit krijgt volgens Butler gestalte door terug te kijken op wat we DOEN, het vormt zich door ons handelen. Ook voor gender geldt dit: de handeling, 40

Abject duidt in mijn eigen bewoording op ’niet behorend tot de algemeen geaccepteerde waarden en normen’. 41 Halsema A. en M. Wilmink (2000) ‘Judith Butler: Gender Turbulentie’, Boom/parresia Amsterdam. 42 Felluga, Dino (2011) "Modules on Butler: On Gender and Sex." Introductory Guide to Critical Theory.


het ‘performen’ van gender bepaalt wat we zijn.43 Dus niet andersom (gender bepaalt handelen). Die identiteit gevormd door het handelen is een vorm van dwingende illusie, een geloof. Dit geloof wordt dus bepaald door normerende ideeën (‘by social sanction and taboo”). 44 Individuen krijgen een gender door culturele normen over mannelijkheid of vrouwelijkheid aan te halen en te herhalen. Hierin worden die normen herbevestigd en opnieuw als norm geproduceerd en zo gereproduceerd. Wat geldt als mannelijk en vrouwelijk is zeer contextafhankelijk en varieert gelang de tijd en cultuur. Dit kan zelfs bij een persoon in een mensenleven variëren. Dit aanhalen en herhalen van normen ziet Butler als vormend, als DOEN, als performance. Aldus wordt het subject, de subjectiviteit gevormd door de performance van zichzelf en van anderen naar diegene toe. We performen binnen een bepaald zgn. ‘script’ van de Symbolic Order (Lacan) van sociaal aanvaarde normen en praktijken. In dit performen speelt taal een belangrijke rol. Performatieve taaluitingen zijn uitspraken waarmee je een handeling verricht, taalhandelingen45. Zoals Foucault gelooft Butler dat ‘discourse’ productief is ten aanzien van de identiteiten die zij aanvankelijk slechts lijken te representeren. Alle uitspraken zijn tot op zekere hoogte performatief en oefenen een effect uit op wat ze benoemen en vormgeven. Dit geldt overigens niet alleen voor gender, maar ook voor factoren als sociaal economische klasse of ‘ras’ of andere sociale of identiteitscategorieën. Gender performativiteit hangt overigens ook samen met andere identiteitsfactoren zoals bv religie of sociaal economische klasse.46 Butler sluit ook aan op Derrida47 (1989) en verbindt performativiteit met iterabiliteit: herhaling en citeren van taaluitingen. Volgens Derrida is het zo dat uitspraken altijd in andere contexten geciteerd kunnen. Echter herhaling 43

Felluga, Dino (2011) "Modules on Butler: On Performativity." Introductory Guide to Critical Theory. 44 Felluga, Dino (2011) "Modules on Butler: On Gender and Sex." Introductory Guide to Critical Theory. 45 Austin J. (1962), How to do things with words. Cambridge, Mass: Harvard University Press, in: A. Halsema en M. Wilmink (2000) ‘J. Butler, Gender turbulentie’, red:, Boom/parresia Amsterdam. 46 A. Halsema en M. Wilmink (2000) ‘J. Butler, Gender turbulentie’, red:, Boom/parresia Amsterdam. 47

Derrida J. (1989), Signatuur, evenement, context. In J. Derrida, Marges van de filosofi. Hilversum: Gooi & Sticht, 191-222. In: A. Halsema en M. Wilmink (2000) ‘J. Butler, Gender turbulentie’, red:, Boom/parresia Amsterdam.


wil niet altijd zeggen stabiliteit van betekenis. De context of omstandigheid kan verschillen waardoor herhalingen nooit per definitie replica’s zijn van hetzelfde. Butler gebruikt eenzelfde zienswijze van performativiteit van taal bij performativiteit van gender. ‘The action of gender requires a performance that is repeated. This repetition is at once a re-enactment and re-experiencing of a set of meanings already socially established.’ Vanwege een veranderende context bestaat de mogelijkheid dat herhalingen andere betekenissen kunnen ontwikkelen en op die manier dominerende normen kunnen doen verschuiven. 48 Een door Butler veel gebruikt voorbeeld van hoe gender kan ontstaan door doen is travestie. Daarbij is er geen overeenstemming met uiterlijke verschijning en lichamelijke sekse. Maar in feite ziet Butler alle verschijningsvormen van gender als performance. Zonder performen zouden we geen manier hebben om subject te worden, onszelf te bepalen, verlangens te hebben en keuzes te maken. Het performen maakt het daarom mogelijk een persoon te worden en zijn. Butler ziet ook geen verschil tussen performen en ‘echt’. ‘The performance constitutes the real: ‘Gender is a kind of persistent impersonation that passes as the real’. 49 lichamen Als gender een performatief proces is dat wordt toegekend aan het lichaam, doet de sekse van het lichaam er dan nog toe? Is gender onafhankelijk van het lichaam? In Bodies That Matter spreekt Butler dit tegen. In Gender Trouble schrijft ze dat lichamen pas ontstaan doordat er een gender aan wordt toegeschreven. In Bodies That Matter stelt ze dat gender wordt geproduceerd in een proces van materialisation. Hiermee bedoelt ze dat het man- en vrouw zijn als ontologische50 gegevens worden voortgebracht in het proces van aanen herhaling van gendernormen zoals ik hierboven beschreef. Belangrijk hierbij is de zienswijze dat taal performatief werkt en het lichaam mede


R. Alsop et al., 2002, Theorizing Gender, Cambridge, UK Butler, J. (1990) Gender Trouble: feminism and the subversion of identity, New York and London: Routledge. 50 Ontologie : zijnsleer 49


vormgeeft. Butler ziet het lichaam echter niet alleen als talige constructie. Ze stelt wel dat we alleen via taal toegang hebben tot het lichaam.51 Het lichaam is echter in mijn ogen bij uitstek iets dat we kunnen ervaren zonder dit in woorden uit te drukken. En er op die manier toegang toe hebben. Het lichaam is er ook voorafgaand aan taal. Ik ben het er wel mee eens dat we lichamelijkheid begrijpen door taal of cultuur. Begrijpen gaat immers door middel van gedachten, en dus met taal. Butler erkent overigens wel een grens aan het construeren. Volgens haar hebben we geen toegang tot dat wat buiten normatieve sociale praktijken bestaat (zoals slapen eten, etc.). performativiteit en macht Bij performen is er sprake van macht. Butler kijkt hierbij ook naar Foucault. In het performen van gender worden meestal dominante idealen nagestreefd, waardoor een bepaalde machtsverdeling kan bestaan. Bijvoorbeeld mannen of heteroseksuelen boven anderen. De anderen worden gezien als sociale outsiders zoals homo’s en travestieten (maar ook geldt dit voor andere groepen zoals bijvoorbeeld vluchtelingen). Die macht van heersende normen bevindt zich in individuen, interacties en instituten. Butler echter ziet hoe deze twee categorieën (heersende en subversieve groepen) niet zonder elkaar kunnen bestaan. Door het bestaan van een dominante ‘orde’ wordt het abjecte denkbaar en kan bestaan. Subject wording betekent een invoeging in de sociale orde. Een individu (of lichaam in de termen van Butler) krijgt sociaal bestaansrecht door bestaande normen te herhalen en te bevestigen. Dit leidt tegelijkertijd tot uitsluiting: ontstaan van domein van abjectie.52 Abject in de zin van een uitgesloten domein, uitgesloten maar tegelijkertijd noodzakelijk. Zo’n uitgesloten domein ziet Butler als een deel van een sociale gemeenschap. Abjecte lichamen worden hiervan uitgesloten (want zijn bedreigend), maar zijn eveneens constitutief voor die gemeenschap omdat zij aangeven waar grenzen liggen. Dit maakt het mogelijk voor het abjecte om een ontregelende functie in te nemen door het bevragen van die dominante structuren. Op die


A. Halsema en M. Wilmink (2000) ‘J. Butler, Gender turbulentie’, red:, Boom/parresia Amsterdam. 52 Felluga, Dino (2011) "Modules on Butler: On Gender and Sex." Introductory Guide to Critical Theory.


manier kunnen onderdrukte subversieve groepen een bepaalde rebellerende oppositionele macht ontlenen. Zie ook kader.53 Een andere manier waarop machtsstructuren kunnen veranderen ligt in de performativiteit. In het performen van gender kan worden normen opnieuw aangehaald en gereproduceerd. Echter in dit proces wordt opnieuw betekenis gegeven aan bestaande machtspraktijken. Dit kan ontregelen. De bestaande ongelijkwaardigheid tussen de seksen ligt in de perceptie van genderrollen door onszelf en de maatschappij. Als we in staat zijn om dit te ‘deconstrueren’ ontstaan mogelijkheden om politieke veranderingen te realiseren. In haar artikel benoemt Young het potentieel van deze visie. Het eerdere feminisme legde de nadruk op de man/vrouw verschillen en gebruikte dit in hun strijd voor gelijke rechten. Butler in haar benadering ziet de sekse verschillen in het licht van perceptie van genderrollen. Werkelijke gelijkheid kan pas ontstaan als het classificeren als man of vrouw niet meer plaatsvindt. Haar manier van verklaren hoe gender identiteit ontstaat is ook plausibel gezien de ‘gendervariaties’ die er zijn. Pas als de ‘sekse –gender – verlangen’ relatie niet meer als zodanig wordt gezien kunnen mensen als individu gezien worden en niet meer als man of vrouw. 54 media: taal en beeld in een consumptiemaatschappij Gabriel Ann Maher richten zich in hun publicatie op gender performativiteit in de consumptiewereld van de design. 55 Butler wordt hierin gerelateerd aan de representatie van binaire traditionele gender stereotypen in design media. Aan de hand van Butler wordt op een geloofwaardige manier de invloed geanalyseerd van de media als cultuurdrager binnen de alledaagse consumptie-maatschappij. Het voert te ver binnen mijn onderzoeksvraag deze publicatie uitgebreid te behandelen omdat ik het wel een interessante en relevante aanvulling vind vertel ik er iets meer over in bijlage ii.


R. Alsop et al., 2002, Theorizing Gender, Cambridge, UK S. Young (1998) Judith Butler, 55 G. A. Maher (2015) De_Sign, Revealing the Condition of the Mediated Body, at The virtuous Circle, CUMULUS Conference, June 3-7 Milan 54


vragen bij Butler Er is echter ook kritiek op Butler. Bijvoorbeeld Seyla Benhabib vraagt zich af in haar boek ‘Situating the Self’56 hoeveel ruimte Butler laat in haar theorieën voor politieke actie. Laat haar performatieve zelf wel mogelijkheden open voor verzet tegen de discursieve machtspraktijken? Als een subject volledig cultureel bepaald wordt, is het dan niet ook volledig gedetermineerd en daardoor niet meer in staat tot verandering? Butler laat hierop weten dat in de aan- en herhaling van het performatieve proces dit altijd in een nieuwe context gebeurt waardoor de betekenis die het heeft en de duiding kan verschillen. Hierdoor kunnen grenzen ter discussie komen te staan en kunnen nieuwe normen gevormd worden met andere mogelijkheden tot handelen. Machtsverhoudingen kunnen dan nieuwe verhoudingen aannemen. Haar subjectopvatting is dus geen deterministische. De vraag blijft volgens Benhabib: Hoe? Verweij uit kritiek op Butlers pogingen de heersende binaire posities in de samenleving te doorbreken. Terwijl Butler hier ook in man/vrouw dualiteiten blijft hangen. Alle mogelijke genders blijven variaties op de man-vrouw dualiteit. Verder vindt Verweij dat mannelijkheid en vrouwelijkheid niet hoeven te verwijzen naar een bepaald lichaam. Doordat Butler dit onderscheid wil overstijgen gaat ze in de ogen van Verweij teveel voorbij aan de historiciteit en materialiteit van het lichaam. 57 Young vindt het nu eenmaal de realiteit dat de meerderheid van de mensen heteroseksueel is. Alle andere vormen van seksuele gerichtheid vormen een minderheid. Butler zegt gender is free floating. Echter in praktijk zijn de meeste mensen heteroseksueel, gedragen mannen zich mannelijk en vrouwen vrouwelijk. Homo’s zijn in de minderheid. Butler bekritiseert de zgn. heteroseksuele matrix, maar die bestaat wel. 58 Het idee van Butler is dat gender categorieën culturele constructies zijn. Om deze notie politiek vorm te geven zou je afstand moeten nemen van categorieën terwijl feministische, homo- en lesbische, antiracistische bewegingen en dergelijke zich juist organiseren rond hun gemeenschappelijke doelen en ook hun identiteit. Butler ziet hier problemen 56

Benhabib, S. (1992) “Situating the Self. Gender, community and postmodernism in contemporary ethics’, New-York/London Routledge in: Hammen, van der M. (2004) 57 Verweij, D. (1994) ‘Een sekse is te weinig en twee is slecht een mogelijkheid, e onvermijdelijke valkuil van binaire opposities in Krisis 57, in: Hammen van der M. (2004). 58 S. Young (1998) Judith Butler,


omdat in haar ogen de illusie wordt gegeven van coherente groepen. Die groepen bestaan door het stellen van grenzen wat delen uitsluit terwijl tegelijkertijd die delen ook degenen zijn die je wilt representeren. Er is in haar ogen geen ‘ontology of gender’ want dit betekent het bepalen en vaststellen van subjecten die je juist wilt bevrijden. Dit houdt volgens haar in dat het onmogelijk is los te komen van de dominante normen waarin die categorieën zijn ontstaan. 59 Veel bewegingen vinden zich juist in gemeenschappelijke belangen, ondanks contextuele verschillen. En kunnen vooruitgang boeken door gezamenlijke lobby (zoals in de anti racisme beweging in de VS bijvoorbeeld). De individuele benadering laat weinig ruimte om onderdrukte vrouwen te zien en daarvoor op te komen in de wereld. De VN ziet vrouwen in veel aspecten achtergesteld op mannen; de positie van vrouwen is een specifiek aandachtspunt.60 Versnippering leidt volgens bell hooks juist tot wanhoop.61 62 Ook volgens Sally Young laat de individuele benadering van Butler geen ruimte voor collectieve actie. Dit is echter wel de manier om in een democratie veranderingen te bewerkstelligen. De wereld veranderen door individuele performatieve handelingen vindt zij onrealistisch. De meeste mensen zijn hiervoor niet bewust genoeg met genderhandelingen bezig. Young vindt Butler vooral erg vaag en niet concreet. Zowel in haar manier van schrijven als in inhoud. “Butler fails to illustrate how subversive, 'performative' acts might play an integral part in the lives on anyone outside a minority of drag artists and extrovert performers, used to shock tactics and making a statement”. Butler impliceert dat genderidentiteiten door bewust gedrag te veranderen zijn. Echter veel mensen zien zichzelf niet in staat hun fundamentele gedrag te kunnen veranderen.63


R. Alsop et al., 2002, Theorizing Gender, Cambridge, UK S. Young (1998) Judith Butler, 61 bell hooks (1990) Yearning: race, gender, and cultural politics. Boston, Mass.: south End Press in: R. Alsop et al., 2002, Theorizing Gender, Cambridge, UK 62 Biddy Martin waarschuwt ook om gender categorieën als puur negatief te benoemen. Alsof het zien van jezelf als man of vrouw alleen kan als je slachtoffer bent van behoudende normen. Het heeft soms ook een functie om seksualiteit specifieker aan te geven, en dit positief te kunnen benoemen. In: R. Alsop et al (2002) 63 S. Young (1998) Judith Butler, 60


lichaam zijn en hebben, kritiek op Butler 64

Hieronder bespreek ik een artikel van Halsema over de positie van het lichaam. Dit biedt naar mijn idee een interessante aanvullende ingang op de visie van Butler en daarom behandel ik dit uitgebreid. Halsema ziet twee lijnen in de benadering van het lichaam: de sociaal constructivistische (nadruk op construeerbaarheid van het lichaam) en de fenomenologische (lichaam als iets dat geleefd en beleefd kan worden). Simone de Beauvoir vindt zij een voorbeeld van het samengaan van beide lijnen. De Beauvoir ziet de mens als een wezen dat betekenis krijgt in geschiedenis en cultuur. Maar zij vindt ook dat door het lichaam de mens in staat is zichzelf te verhouden tot de wereld en die te beleven. 65 In de feministische ontwikkeling echter blijven de twee lijnen niet verbonden. Halsema pleit in dit artikel voor het weer samengaan. Ze richt zich daarvoor op Butler die een voornamelijk constructivistische visie heeft op het lichaam. Halsema vindt het onduidelijk hoe het verschil in ervaring van het lichaam en het uiterlijk bij Butler een plaats krijgt en denkt dat de fenomenologische visie hier aan kan bijdragen. Butler Butler ziet lichamelijkheid als iets dat vorm krijgt binnen een sociaal culturele en historische context, maar niet uitsluitend als discursieve constructie. Hierboven besprak ik uitgebreid haar idee van performativiteit, het aan en herhaling van normen in relatie tot genderidentiteit. Ook sprak ik over haar idee van een culturele geconstrueerd lichaam en materialisatie van het lichaam. Butler erkent dat het construeren een grens heeft. Lichamen leven, slapen, sterven, voelen pijn etc. Butler ziet lichamen niet zuiver als een constructie van taal maar wel hebben we enkel via taal toegang tot het lichaam zegt zij. We begrijpen ons lichaam door middel van taal.66 Een talige betekenisgeving van het lichaam zal altijd onvolledig zijn. Zowel taal als lichaam zijn materieel, maar verschillen in soort (materieel). Volgens Butler is er dus verschil in taal en lichaam maar ze kunnen niet zonder elkaar bestaan. Butler: ‘Alhoewel het lichaam als een taal is en door de taal toegankelijk wordt gemaakt,


A. Halsema (2011) “Het lichaam zijn en hebben. Een kritiek op Butlers constructivistische visie op het lichaam’, Tijdschrift voor Genderstudies, derde jaargang nr I, pp 28 – 35. 65 Oa in A. Schwarzer (1983),’Gesprekken met Simone de Beauvoir’, Amsterdam: Rainbow, 89 – 114 66 V. Vasterling, (1999), ‘Butler’s sophisticated constructivism. A critical assessment’. Hypatia 14 (3), p 17 – 38


overschrijdt het toch ook de taal, waarvan het afhankelijk is. Op gelijke wijze verlangt de taal, dat het lichaam gesproken en geschreven wordt, maar ze wist deze afhankelijkheid uit, zonder die werkelijk te overwinnen.’ 67 De taal overwint het tekort dat het lichaam impliceert: het lichaam is immers nooit volledig uit te drukken. Maar wel roept het op tot steeds hernieuwbare betekenisgeving. Butler legt hier een link met de fenomenologische beschouwing van het lichaam maar in haar benadering ontbreekt dit. Merleau-Ponty68 Volgens Merleau-Ponty is lichamelijkheid op zichzelf betekenis gevend aan onze omgeving. Het lichaam is niet alleen via taal toegankelijk. Betekenisgeving is niet alleen voorbehouden aan taal. Dit sluit aan bij mijn kritiek op Butler. We geven de wereld niet alleen door taal betekenis maar ook door ons lichaam. De geleefde lichamelijkheid is onderdeel van hoe we de wereld waarnemen en ervaren. Ook wijst Merleau-Ponty er op dat het lichaam soms de wereld kent en betekenis geeft voordat wij dit op een bewuste manier doen. In verhouding tot anderen bv in de erotiek is lichamelijke betekenisgeving belangrijk zonder invloed van taal. De omgeving krijgt dus ook vorm en betekenis vanuit het lichaam en doet dat op een oorspronkelijke manier. Door handelen en beweging, opgewonden raken etc. maakt ons lichaam ons gericht op de omgeving. Die gerichtheid op de omgeving vanuit het lichaam ontbreekt bij Butler. Bij haar blijft het lichaam te veel geconstrueerd door die omgeving en niet zozeer zelf vormend (open, op die wereld gericht). Niet alleen geven we betekenis aan de wereld mede door het lichaam, ook kunnen we ons afvragen wat het betekent een lichaam te hebben. De fenomenoloog Gabriel Marcel69 maakt onderscheid tussen een lichaam hebben en zijn. Dit onderscheid is niet hetzelfde als het onderscheid tussen subject en object. Immers, je lichaam is beide in dit geval. Het hebben van een lichaam verwijst naar het lichaam waaraan je kenmerken kunt toeschrijven en waarover je kunt reflecteren, wat je kunt tonen aan anderen. Het impliceert dat je niet met jezelf samenvalt. Bij een lichaam zijn is dit wel het geval. Identiteitsvormende factoren (waaronder ook gender) behoren tot de orde van het hebben; het zijn cultuurgebonden factoren. Lichamelijke ervaringen behoren tot de orde van zijn. En zijn meestal geen cultureel gangbare 67

J. Butler (1997) The psychic life of power. Theories in subjection. Standford: Standford Univserity Press 68 Merleau-Ponty (1997) “Fenomenologie van de waarneming”, Amsterdam: Ambo 69 Marcel G. (1960), ‘Schets van een fenomenologie van het hebben’. In G. Marcel ‘Zijn en hebben’ (p. 144-176). Utrecht: Bijleveld.


benamingen van lichamelijke kenmerken maar benoemingen van gevoelde ervaringen. Als Butler spreekt over genderidentiteit heeft ze het over de sociale constructies: de wijze waarop we onszelf benoemen als man, vrouw, hetero. Volgens Halsema is het onduidelijk op grond waarvan we dat doen, en in hoeverre lichamelijke gewaarwordingen daarbij een rol spelen. Uiterlijke kenmerken en beleving kunnen verschillen. Het lichaam hoeft dus niet samen te vallen met culturele constructies. Wat heeft dan het laatste woord? Wat Butler ook constateert maar bij haar blijft de betekenis-vormende aspect van lichamelijkheid onderbelicht. Macht Omdat we ook altijd ons lichaam zijn en niet alleen hebben vallen we niet altijd samen met de culturele constructies die ons lichaam mede vormgeven. Onze lichamelijke ervaringen zijn niet altijd te vatten in talige constructies of culturele schema’s, ook wat betreft gender. We kunnen meer of minder vrouwelijk of mannelijk voelen ook al hebben we de buitenkant van een vrouw of man. Het lichaam kan andere ervaringen hebben dan de stereotypen voorschrijven. Door de afstand die we hebben door onze lichamelijkheid ten opzichte van culturele constructies is het misschien mogelijk om verandering te realiseren. Niet alleen door de zogenaamde ‘abjecte’ lichamen. Ook als vrouw kan een vrouw zich niet vrouwelijk gedragen, hoeven haar lichamelijke gewaarwordingen niet vrouwelijk te zijn. Halsema ziet dit als een ander potentieel voor actie: juist door het zijn en niet alleen hebben van een lichaam.


lichaam hebben, lichaam zijn

Dans ervaar ik als een manier van uitdrukking of communicatie, of zelfs alleen maar van ‘zijn’, die verschilt van uitdrukking door middel van taal. Het proberen te beschrijven met woorden van de lichaamsbeleving in dans vind ik onbevredigend. De bewegings´taal´ (en misschien wel de ´taal´ van alle kunstzinnige expressie...?) relateert naar mijn gevoel aan een andere dimensie. Het heeft een andere waarde dan woorden ergens in het gebied van wat uitdrukking en interactie kunnen voorstellen. Begrijpen, ervaren, voelen..? Het feit dat ik er al geen goed woord voor weet en het woord taal maar tussen aanhalingstekens zet is al illustratief. Ik had een dansles waarin ik dit ervaarde. In een oefening moest ik met gesloten ogen mij laten leiden door de ander. Deze bracht mij in contact met de ruimte, liet me de muren voelen, de geur van een plant, de textiele structuur van een gordijn. Die ander liet me zitten, ik voelde de bank tegen mijn lichaam, mijn lichaam voelde de bank. Een stuk stof werd tegen mijn voeten gedrukt en ik ervaarde de zachtheid en indrukbaarheid van het voorwerp. Ik liep aan de hand van de ander door de ruimte en verloor mijn oriëntatie. Ik voelde hoe mijn zintuigen scherper werden en de indrukken in zich opnamen, ik voelde me bewust van prikkeling. Het in aanraking komen met de objecten, met de ruimte was een dans op zich. Nadat mijn hand een muur raakte liet de ander me los en ik bewoog me alleen verder. Na mijn hand voelde ook mijn arm, mijn schouder en daarna mijn hele achterkant de muur. Ik streelde de muur vanuit mijn geopende zintuigelijke gevoel. Hieruit ontstond een dans van bewegingen. Nog steeds met mijn ogen dicht. Kortom, het zintuigelijke ervaren was de prikkel voor beweging, ging over in mijn lichaam, in beweging. Het gevoel en niet het begrijpen liet mij mezelf een ruimtelijk ritme vinden. Ik had niet het idee geleid te worden door begrijpen of denken.


performing gender


performing gender achtergrond Performing Gender (PG) 70,71 was een dansproject in de periode van 2013 – 2015 in vier Europese landen: Italië, Nederland, Spanje en Kroatië. Het doel was om op artistieke en culturele manier reflectie in de samenleving te stimuleren op de diversiteit in gender en seksuele oriëntatie. Deze diversiteit wordt gezien als rijk en waardevol voor de Europese samenleving. “Gender identiteit en seksuele oriëntatie zijn wezenlijke elementen van onze zelfperceptie, belangrijk om anderen te begrijpen, fundamenteel voor ons gevoel van burgerschap en het gevoel onderdeel van de samenleving te zijn. De Europese gemeenschap ziet zichzelf als complex en divers en daartoe is het nodig om een constructieve dialoog aan te gaan over diversiteit in gender en seksuele oriëntatie. Het doel is de waarde en creativiteit ervan te belichten, om sociale insluiting te bevorderen en discriminatie en vooroordelen te bestrijden.”72 Er werd een structuur gecreëerd waarin dominante codes en mainstream beelden over gender en seksuele voorkeuren ter discussie stonden. En waarvan de discussie op artistieke manier gedeeld werd met het grotere publiek. Het doel was om nieuwe beelden en inzichten te leveren. Uitgangspunt was het lichaam van de artiest, gezien als het ideale culturele medium om nieuwe identiteiten te onderzoeken en portretteren. Een internationale groep van 17 choreografen, dansers en visual artists zijn twee jaar met elkaar in onderzoek gegaan in vier Europese steden. In workshops, trainingen, residenties en performances werd de representativiteit van gender en seksualiteit onderzocht. Stereotypen, bias en de eigen identiteit van de performer/kunstenaar werd daarbij uitgedaagd. Dit resulteerde in het maken van nieuw werk die ze in het daarop volgende jaar uitvoerden in gevestigde en gerenommeerde Europese musea. Hun 70 PG Catalogue: Performing Gender, A European Dance project on Gender and sexual orientation differences (2015) 72 71


performance en kunstwerk werd daarmee deel van de collectie van deze instituten. De catalogus en de website van PG beschrijven uitgebreid de performers, de betrokken instituten en organisaties, het proces en de performances zelf. Het hele proces is gedocumenteerd en vastgelegd in interviews, achtergrondinformatie, logboeken, reflectiedagboeken, film en foto’s. 73 In het hele proces van dit project stond het bevragen en ontwikkelen centraal. Een aantal termen die mij hierbij aanspraken in dit bevragen waren diversiteit, , queerness, culturele context, bewustwording en /making, identiteit in gender, het belichamen van gender en seksualiteit, Your body is your battle ground ,[ grenzen ], zichtbaarheid, politiek, lichaam, meer en minder subtiel activisme, (een net van) betekenisgeving (…), en being, collectiviteit en individu. De achtergrond van de artiesten is erg uiteenlopend. Ze verschillen in hun politieke, sociale en culturele geschiedenis en in hun persoonlijke genderidentiteit. Een aantal dansers zijn opgegroeid in een conservatief en traditioneel milieu waarbinnen het bevragen van grenzen in gender nog taboe is, zoals de Kroatische Sinisa Labrovic of Bruno Isakovic. Connor Schumacher komt uit een zwaar religieus deel van de VS. Ook is er een groot verschil in de dans- en trainingsachtergrond. Variërend van de klassieke dans, de hedendaagse dans of werkend als visual artist met een heel eigen ontwikkelingstraject in beweging en performance. Aansprekend vind ik het kritische en onderzoekende karakter van het project waarbij inspiratie werd gezocht in kunst en in workshops met maatschappelijke organisaties. Dit proces leidde tot zeer uiteenlopende werken met persoonlijke inhoudelijke en vormkeuzes. Van heel maatschappelijke genderstereotype thema’s tot persoonlijke identiteitsvraagstukken. De vorm varieert van meer of minder hedendaags, performance art tot conceptueel werk met gebruik van objecten. Helaas ben ik niet in de gelegenheid geweest de werken te zien. Na het uitgebreid bestuderen van de beschikbare informatie maakte ik een selectie van werken. In bijlage 3 bespreek ik de performances die mij het meest intrigeerden. Hierbij liet ik me leiden door zowel inhoud als vorm, waarbij mijn onderzoeksinteresse leidend was. Hieruit destilleerde ik enkele inhoudelijke thema’s aansluiten op mijn onderzoeksvraag. 73


thema’s de rol van interactie met de omgeving in de ontwikkeling van (gender)identiteit De vraag werd gesteld door Peggy Olislaegers in een van de workshops: How far are we defined by others? Hoe sterk is de rol van anderen, van de cultuur waarin we ons bevinden, van bestaande dominerende genderrollen op onze identiteit en op onze genderidentiteit en –expressie? Heeft cultuur een grote invloed? Kunnen we onze gender performen dankzij of ondanks de invloed van het ons omringende culturele systeem? Hoe werkt dit proces van mannelijke en vrouwelijke beelden in de samenleving op onze ontwikkeling van genderidentiteit, hoe werkt deze spiegeling, deze ‘reflectie’? Bevestigen we daarin altijd stereotypen of is er soms ook sprake van ‘undoing’? de vraag of we meerdere genderidentiteiten kunnen bezitten en of die identiteit wel zo duidelijk man dan wel vrouw is. Kunnen we zowel mannelijk als vrouwelijk zijn, ook in fysiek opzicht? Wat is eigenlijk mannelijk en vrouwelijk? Is er niet eerder sprake van veranderlijkheid? het verschil tussen performing en being Is ons gedrag, onze uiterlijkheid, onze buitenkant, niet ook wat wij ook zijn? dans of performance als een vorm van activisme Kan dans of performance een vorm van activisme zijn en hoe belangrijk was dit in PG? Op welke manier kan dit plaatsvinden in en door een performance? de rol van het lichaam in dans en gender Op welke manier is het lichaam in de dans in staat een genderthema uit te drukken? Hoe staat het lichaam in relatie tot de geest als het gaat over het gevoel van gender- en sekse-identiteit? Of is daartussen geen verschil? Is het lichaam zowel subjectief als objectief te ervaren? Op welke manier heeft een lichaam in dans zeggingskracht?


performing gender & butler

58 CUERPO-TRAPO Photo by Darko Vaupotic

performing gender & butler In dit hoofdstuk geef ik de resultaten van de interviews met de PG performers aan de hand van de laatste drie onderzoeksvragen. Voor de beschrijvingen van hun performances verwijs ik naar Bijlage iii. De uitgeschreven interviews zijn op te vragen74. Onderstaande uitspraak is gedaan door Peggy Olislaegers in enkele van de voorbereidende PG workshops en ook relevant in het kader van Butler.

‘How far are we defined by others?’ fluïde & cultureel construct Volgens Butler performen we onze sekse en gender door productie en reproductie van (taal)handelingen. Deze bevestigen meestal de normen en stereotypen van het dominante discourse: man, vrouw, hetero. Butler echter ziet gender niet in deze dominerende categorieën maar als vloeibaar. Gender en sekse hebben in haar ogen dezelfde status en zijn cultureel geconstrueerd. Butlers theorie van gender performance lijkt een niet te missen link te zijn met de titel van het project. Hoe staan de performers tegenover haar ideeën van gender fluïditeit en gender als cultureel geconstrueerd? Hoe was dit onderdeel van hun performance? Vinden zij dat Performing = being?

Gender als fluïde en cultureel geconstrueerd Allen kennen een grote rol toe aan context en culturele omgeving bij het ontwikkelen van genderidentiteit en zien gender niet als binair. De wisselwerking tussen omgeving en individu in de ontwikkeling van genderidentiteit is een van de voornaamste thema´s in PG en duidelijk aanwezig in de performances. Hieronder benoem ik waar en hoe dit terugkomt in hun visie en dans. danswereld




Genderstereotypering in de danswereld was geen onderwerp van discussie binnen PG. Opmerkelijk omdat vrijwel alle respondenten spontaan benoemen dat er in de danswereld strikte gendercodes bestaan. Vooral in de klassieke opleiding maar ook in de hedendaagse dans komt dit nog steeds voor. ‘De balletwereld is super macho. Mannelijkheid is zeer gerelateerd aan atletisch, aan een machismo houding. Juanco Arquez bijvoorbeeld komt van een zeer conservatieve klassieke dansachtergrond. PG was voor hem een eye opener: hij werd zich er van bewust dat ook binnen de hedendaagse dans nog strikte codes bestaan. Zijn performance ging daarom over transitie. Hierin danste hij op een kwetsbare manier alsof hij de bestaande grenzen wilde aftasten.’ (Amy Bell) Poliana Lima gaf aan dat het niet voldoen aan de lichamelijke normen voor vrouwen in de dans een van de redenen was voor haar om haar vroegere dansgezelschap te verlaten. Ze werd er continu op gewezen dat ze te dik zou zijn.


Amy Bell legt een duidelijke link tussen Butler en de sterke genderstereotiepe traditie in de danswereld. a performative act as Dans is volgens haar te zien als een ‘performative act bringing into reality an as bringing into reality an identity which is built over identitiy which is built time through repetition.’ ´Als dansers hebben we ook over time through een zekere macht over het vormen van ons lichaam. repetition. Maar gedurende ons leven als danser hebben we op een gegeven moment die macht afgestaan en ons overgegeven aan training regimes waarvan we ons helemaal niet meer bewust zijn wat daarvan de politiek was.´

dance: repatterns your body Die strikte gender codes kunnen volgens Amy Bell ook onderdeel worden van het lichaam door het dansen. ‘Dance repatterns your body. It creates, builds your body; by repeating certain movements it changes neural pathways in your brain, changes your muscular balance, your nerves receptivity. The more you make certain movements, the more this pathway is enchained in your body. Cultural forces are in the air, they create how your body is in the world.” Zelf is ze ambivalent over haar eigen geschiedenis wat dit betreft. Haar traditionele danstraining heeft haar geholpen haarzelf te ontwikkelen, maar tegelijkertijd is haar ‘tomboyish’ manier van beweging verdwenen. Ze merkt op dat ‘female masculinity ’nauwelijks aanwezig is in de dans. ‘Hoe ziet zo’n vocabulaire er eigenlijk uit?’


Riccardo Buscarini Gender als fluïde en culturele constructie is een kernelement in BLUR. Het net in BLUR waarin Riccardo Buscarini zich beweegt is als een metafoor voor de heersende mores, normen en stereotypen. Hij wilde werken met ambiguïteit: wat is mannelijk/vrouwelijkheid? Ambigue vertaalde zich in een blurred systeem van kenmerken. Zijn tweede fascinatie was seksuele oriëntatie en dus verleiding. Ook in verleiding speelt de invloed van de ander een belangrijke rol. Als die ander er niet is, kunnen we ons niet tot een ander verhouden. De ander is bij gender dus fundamenteel. Het in zijn ogen ambigue karakter van gender, evenals de interactie met anderen passen in Butlers theorie. In zijn performance wikkelt hij zich in een net, als een dier dat vastzit. Het instabiele karakter van gender geeft hij weer door te transformeren tussen dier en mens. Het net was een tweede huid wat zijn uiterlijk veranderde. Het was een poëtisch filter tussen reality en non reality. Hij voelde zich verstrikt in het net. Zonder het net voelde hij zich naakt, het was een tweede huid geworden. Hij voelde hoe hij dit net nodig had voor het vormen van zijn identiteit. Ook op dat moment als performer. Het net was symbool voor het netwerk, het systeem van restricties, definities, Het net: genderdefinities, een systeem van ideeën. Het publiek voelde wat hij nodig had. De interactie een krachtige prop. was essentieel. Het was een medium om Het verbindt ons, verwarring te tonen. Het verbindt mensen, maar maar maakt ook dat kan een individu ook verstrikken. het individu vast zit. Het moment dat hij uit het net stapte was een belangrijk moment van bewustwording voor Het gendersysteem hemzelf als performer. Hij voelde zich echt naakt, van restricties was verlegen, ook al had hij nog kleding aan. nodig voor hem om Het net waarvan hij weg wilde was ook deel van zichzelf te definiëren. hem geworden. Dat gender-systeem van restricties was ook nodig voor hem om zijn eigen identiteit te vormen, ook op dat moment als performer. Hij merkte dat het hem definieerde als persoon. Dit maakte dat zijn performance voor hem persoonlijk veel betekenis kreeg.


Poliana Lima Poliana voelt zich erg verbonden met de ideeën van Butler over fluïditeit en de invloed van de context. Het uitgangspunt bij haar performance is vrouwzijn in een bepaalde sociale klasse. In dit geval wilde zij de onzichtbaarheid van de geëmigreerde vrouw die werkt als schoonmaakster opheffen. Ze wilde haar sociale positie en haarzelf als vrouwelijk persoon in beeld brengen. De handeling van het schoonmaken stond centraal in zowel inhoud (symbolisch: zichzelf uitwissen door het schoonmaken, haar eigenwaarde reduceren) als vorm (het schoonmaken was onderdeel van haar performance, evenals de dans die geïnspireerd was op bewegingen van een gemanipuleerde dweil waaraan getrokken en mee geduwd werd). Vanuit haar achtergrond als sociologe ziet zij de invloed van cultuur in vele aspecten, niet slechts alleen in gender en sekse. Ook het aspect van migratie paste goed in het identiteitsdenken van Butler. Wat gebeurt er met je identiteit bij migratie? Net alsgender is dit ook niet statisch. Gender is een onderdeel van identiteit. Ze ziet een parallel met het lichaam: lichaam als territorium. Als je aan alles toebehoort realiseer je je niet dat identiteit erg vloeibaar is. Pas als daarin iets verandert (vgl. migratie: als je verandert van land is alles wat je denkt dat je bent ineens verdwenen), wordt je je bewust van identiteit. ‘Alles gaat door je lichaam, het is de manier hoe we levend zijn. It is the only land we really have. To which you belong in the end. Je eigen thuis, sense of home of belonging. De sensatie is steeds de beweging van buiten naar binnen en binnen naar buiten. De context gaat door je heen en je reageert daarop. De context transformeert je en jij transformeert de context. ‘

62 CUERPO-TRAPO Photo by Darko Vaupotic

Pablo Esbert Lilienfeld Het is frappant hoe in vrijwel dezelfde bewoordingen als Poliana Pablo praat over zijn performance GENDER TRAVEL. Over lichaam en territorium, over instabiliteit van grenzen en identiteit. GENDER TRAVEL speelt zich af ‘op de grens’: in een overbruggende gang en in de daar aan grenzende ruimten die twee gebouwen van het Reine Sofia met elkaar verbinden. Om instabiliteit aan te geven, om niet over gender te denken in termen van dualiteit, wilde hij letterlijk werken op de grens. Hij wilde breken met het duale denken in gender, maar ook breder zoals het rechts-links denken in politiek. Ook hierin is Butler dus duidelijk terug te vinden. Hij gebruikte vlaggen om te refereren aan een bepaalde collectieve identiteit en op die manier te komen tot individuele identiteit. De gesprekken met het publiek gingen daarom ook vaak hierover. Vlaggen zijn een sterk symbool. Met de vlaggen kleedde hij zich aan en speelde zo op een subtiele manier met vrouwelijkheid en mannelijkheid. Ook hier spreekt uit hoezeer identiteit en ook genderidentiteit niet eenduidig (of duaal in dit geval) is, en een sterkte culturele en maatschappelijke component heeft.

GENDER TRAVEL als woordspeling op Gender Trouble en tegelijkertijd verwijzend naar territorium. Gender als territorium met grenzen, soevereiniteit, migratie, stabiliteit en instabiliteit.


‘Territory is like a politicized land. A land that requires a specific connotation of sovereignty.’ This terrain was ‘the wild, the natural landscape’. Which I saw similar to the duality of the natural body vs the gendered cultural body.


Connor Schumacher Hij begrijpt de lijn van Butler en kan zich daar in vinden. In zijn performance gaat hij een niveau hoger. Hij wilde in zijn performance de reactie van mensen op onbekende identiteiten weergeven (genderidentiteit maar eveneens ruimer op te vatten). De blijkbare noodzaak van mensen te willen categoriseren te laten zien. Het publiek de vraag te laten stellen hoe we met elkaar communiceren. In communicatie loop je aan tegen stereotypen, miscommunicaties en verwachtingen. Hij wilde het publiek confronteren elkaars reacties op een vreemd bewegend levend object. Hij verborg zijn lichaam in dit object, juist vanwege de coderingen die een lichaam met zich meebrengen. Op het moment dat je een lichaam ziet, codeer je het.


Nu waren het reacties op een vreemd object, maar dit is in te vullen met elk ander karakter of figuur zoals transgenders, drag queens etc. Hij veroordeelt die reacties overigens niet, maar vindt wel dat we ons er bewust van moeten zijn. Hij geeft aan vaak te spelen met genderrollen in zijn performances. Zelf heeft hij een zeer masculien uiterlijk, een uitgesproken mannelijke fysiek. Dit is in contrast met zijn manier van bewegen en dansen die meer als stereotiep vrouwelijk en zacht is te benoemen. Hiermee spelen is voor hem ook een soort zelfonderzoek. Die manier van performen laat hem zijn eigen gender en lichamelijke codes begrijpen. PG maakte hem bewust hoezeer hij naar de buitenkant kijkt, maakte hem bewust van genderperformance in het algemeen en dat het gemakkelijk is te categoriseren. En ook dat het iets is van bepaald worden in interactie. ‘Als gender een performance is dan kijk ik naar een performance en kijken zij ook naar mijn performance. Het gaat niet alleen om naar de ander kijken maar ook dat die ander terugkijkt. Dubbel Toen hij zichtbaar gecompliceerd dus.’ werd als persoon, uit Ik zie een duidelijk verband tussen zijn performance en met de gedachten van hoe cultureel bepaald ons gedrag is, bepaald wordt in interactie en de neiging anderen graag te willen plaatsen in (gender)categorieën.


de bubble stapte, werd hij ineens bloedserieus genomen en verdween het gelach. Golden de normale interactie en definitie codes weer.

Cecilia Moisio FACETS, de titel van haar performance verwijst al naar haar idee dat gender niet vastzit aan één bepaald normatief idee maar dat zij in haar gender diverse rollen speelt. En er daarmee dus sociale invloeden bestaan. Zowel het niet binaire karakter van gender als de culturele invloed op genderidentiteit is in haar performance aanwezig. ‘Ik voel me meestal vastzitten in het vrouw-zijn/vrouwelijk lichaam of hoe daar tegenaan wordt gekeken.’ Bij haarzelf bestaat het zogenaamde mannelijke en vrouwelijke steeds tegelijkertijd, simultaan. Maar in de maatschappij kun je dit niet laten zien, want dat is niet de norm. Zoals het ook niet de norm is om open over je seksualiteit te zijn. ‘Als performer ben ik meestal nogal mannelijk, fysiek en soms agressief. Zelfs meer dan de ‘echte’ mannen. Dit heb ik ook in me. Maar zelfs op podium word je niet toegelaten dat te laten zien. Als vrouw een man te spelen.’ Ze geeft aan dat ze zich soms meer man dan vrouw voelt, maar ziet dit vooral gerelateerd aan de maatschappij. ‘Als ik een man speel is het mijn fantasie van wat ik wil dat die man moet zijn.’ Maar ook: ‘ Soms wil ik wel een man zijn, een penis hebben. Niet alle vrouwen hebben dat gevoel. Soms ben ik heel erg in touch met mijn mannelijk gevoel en dan wil ik dat onderzoeken. Fascinerend, soms voel ik me mentaal en fysiek sterker dan een man.’

FACETS photo’s by Darko Vaupotic


Ik weet eigenlijk niet of die mannelijkheid die ik voel of dat mannelijk of vrouwelijk is. Misschien heeft iedereen dat. We hebben allemaal die kenmerken (agressie etc) alleen de maatschappij zegt dat dit mannelijk is, mannelijke energie, dus ik benoem dit als mijn mannelijke kant, maar het is mijn vrouwelijke kant. Maar ik word niet geacht het te zien als vrouwelijk.

Ze beaamt dat er een breed spectrum bestaat tussen mannelijke en vrouwelijke gevoelens die iedereen kan bezitten maar het vooral aan de maatschappij ligt hoe we die benoemen. ‘Dat was ook het geval in FACETS. Je hebt al die verschillende gevoelens. Soms wil ik girlie en sexy zijn, en soms helemaal niet, maar juist mannelijk. Soms wil ik niet dat anderen me als sexy vrouwelijk zien, wil ik seksloos zijn. In FACETS wilde ik al die facetten laten zien, dat die allen tegelijkertijd kunnen bestaan naast elkaar in een persoon. In FACETS speelde ze met die genderrollen door deze op een bevreemdende manier in beeld te brengen. Zo bevoelde ze haar tepels gedurende zeer lange tijd. Ze droeg burleske kleding, wat als seksualiserend en erotiserend kan worden gezien voor mannen, maar gedroeg zich niet in die rol. Ze was juist serieus in plaats van frivool en wilde op die manier een andere zijde weergeven. Met een twist dus en juist niet cute bedoeld. Door haar tepels in deze setting op die manier te bevoelen werd het juist een kritiek op die situatie. Jan Martens


In DARWIN was homoseksualiteit uitgesproken aanwezig. Ook wilde Jan Martens de invloed van de context aan de orde stellen. Dit deed hij door de vraag op te werpen of de omgeving er toe doet bij het accepteren (of niet) van homoseksueel gedrag. Naakte mannen zijn wellicht geoorloofd in de white cube van het museum, maar evenzo kussend in de gangen?

69 DARWIN photo’s by Darko Vaupotic

Is de biologische sekse een culturele constructie? De meeste respondenten gaan hier niet helemaal in mee, maar erkennen wel een belangrijk rol van culturele factoren. Amy Bell bv denkt dat biologie wel degelijk een rol speelt; er zijn fysieke grenzen en realiteiten. Dat geldt ook voor aspecten van identiteit. Maar ze denkt ook zeker dat culturele effecten enorm zijn, ook bij sekse. ‘When you meet a transgender you immediately understand.’ Performing en being: is er verschil? Eigenlijk denken allen hetzelfde, performing is being. Pablo Escebar Lilienfeld vindt het een mooie manier van er naar kijken. Poliana Lima ziet het als hetzelfde, het is steeds gemengd. Connor Schumacher vindt ook dat Performing is being. Dit voelde hij duidelijk binnen in zijn bubbel. ´Ik zat daar gewoon in die bubbel en op een gegeven moment was ik aan het whats appen. I was just a boy in a bubble. Er zat alleen een laagje plastic omheen dat was alles.´ Riccardo Buscarini: ´Performing en being is hetzelfde. Performing is een handeling van blootstellen. Dus performing yourself is een vorm van een masker opzetten maar geen ander karakter worden. Iets komt naar buiten dat er al was. Transgressing is misschien de dagelijkse realiteit. Naar binnen gaan, verbinding met jezelf maken en naar buiten brengen. Performing = being = performing´. performance power Butler spreekt van performatief taalgebruik: taal kan behalve beschrijven ook een bepaalde daad voltrekken. Met het uitspreken van woorden kan een specifieke handeling worden voltrokken. Ook met gendernoties kan dit het geval zijn. Dit geeft de machtsverhoudingen weer in een samenleving.75 Kan dans performatief zijn zoals in de visie van Butler taal performatief kan zijn; kan het daarmee sociale verandering ondersteunen? En daarmee macht uitoefenen? In de ogen van de performers, kan PG bewustmaken, ideeën veranderen, nieuwe beelden creëren? Is PG en hun eigen werk een vorm van sociaal activisme?



Uit de interviews bleek dat de deelnemers niet zozeer bezig waren met het neer willen zetten van nieuwe identiteiten maar eerder vragen willen stellen bij dominerende gender codes. Ontdekken hoe divers deze kunnen zijn, uiteengerafeld kunnen worden, hoe daarmee gespeeld kan worden. Activisme was meer op een subtielere manier aanwezig in de vorm van bewustwording, maar altijd aanwezig. De meesten vonden dit ook belangrijk, alhoewel de mate waarin verschilde. Het is voor hen lastig een inschatting te maken of en hoeveel invloed PG of hun eigen performance heeft gehad. Amy Bell Interessant is hoe Amy beschrijft dat krachten van heersende mores in de samenleving veranderd kunnen worden: ‘…think about how our identities are also ‘undone’. Dit kan in dans plaatsvinden in oogcontact met de performer waarbij je jezelf als het ware ziet door de ogen van de ander. Deze spiegel veroorzaakt bij haar een bevragen van de eigen identiteit en laat zien hoe precair en relatief die identiteit kan zijn. 76

... how identities are undone ... dit gebeurt in dans door oogcontact: een spiegel ‘Soft activism’ was een belangrijk doel van PG volgens Amy. ´Dans in vergelijking tot ‘live arts’ (zoals performance art), is erg achter in dit opzicht. In live arts wordt gender bevraagd met een veel krachtiger vocabulaire en theoretische achtergrond. Bij live arts wordt vaak op de rand gewerkt: een goede ‘rebellerende’’ plek voor weerstand tegenover mainstream. Bij live arts is de keuze voor beweging er vaak één vanuit een persoonlijke ontwikkelingswens, een heel bewuste en eigen keuze met een eigen traject. Echter bij dans ontkom je bijna niet aan de bestaande trainingsnormen. Codes zijn dan al geïnternaliseerd en er is daarvan minder bewustzijn. Dit is een verschil dans en ‘live arts’ heel ander vertrekpunt.´ Een bewuste keus van PG was om te werken met gerenommeerde grote bestaande mainstream musea en instituten om een groot en breed publiek te bereiken. Mainstreaming ‘softens’ het onderzoek. Het had wat shockender gemogen vond Amy. ‘Als je doel echt is om een verandering teweeg te brengen in de samenleving en je wilt iets radicaals doen over embodiment van gender en sexualiteit, waarom dan een groot 76


kunstmuseum?´ Anderzijds maakt dat het niet schadeloos. Het zien heeft altijd een zekere kracht. Ook vond zij het interessant dat de performance, het bewegende lichaam, gebruikt werd te midden van kunst. Wat doet dit met de blik/gaze van de toeschouwer? Of het publiek daadwerkelijk bewuster werd is moeilijk te zeggen. Zelfs het tijdstip van de dag of de context van het land was van invloed. Zo vond in Kroatië tegelijkertijd met de workshop de Gay Pride plaats. Ook was er een politieke strijd gaande op dat moment of het huwelijk voorbehouden moest zijn aan man en vrouw. PG veroorzaakte in Kroatië negatieve homofobe reacties in de krant. Dat is toch wel een verschil met landen als Nederland en UK. ‘Butler geeft je het inzicht dat binnen de machtsstructuren waarin je je bevindt, jijzelf deze ook kunt bevragen, kunt onderhandelen. Je kunt deze codes ook op een subversieve manier kunt gebruiken. Je kunt ze niet veranderen, maar wel er op een andere manier mee omgaan.’ Poliana Lima Al het werk van Poliana heeft te maken met activisme. Maar ze wil in haar werk niets ‘portrayen’. In CUERPO TRAPO schuilen veel lagen die met het politieke aspect te maken hebben van gender en sociale klasse: het schoonmaken, de kleding, haar dansbewegingen die de ondergeschikte positie van de vrouw weergeven, heen en weer gesleept als dweil.

Politiek aspect: zichtbaar te maken wat niet zichtbaar was. Schoonmaken: ‘That is what women do all the time: making themselves invisible!

Het is voor haar sociaal activisme maar niet in de zin van protestpamfletten. Ze wil juist vragen oproepen, eerlijk zijn en dingen meer levend maken. ‘Hoe kan ik jouw wereld uitnodigen te ontmoeten met mijn wereld? En daardoor meer vrijheid creëren? Het maakt de wereld groter om met elkaar dingen te delen.’ In die zin vindt ze haar werk politiek. Ik vind Butler hier erg aanwezig. De ontmoeting van twee werelden is mijn ogen de manier waarop bewustwording plaats kan vinden en performatief kan werken. De sociale invloed op vrouw-zijn is kern van de inhoud van de performance.


je kunt niet stoppen met het statement ‘er is geen gender’ Poliana heeft een dubbel gevoel over het bevragen van gender categorieën zoals de queer theorie dat doet: ‘it can be good and progressive but it can also screw people.’ De negatieve gevolgen van vrouw-zijn in tradities is realiteit, het bestaat. Als je zegt er is geen gender, ontken je dit dan? Vrouwen Ik begrijp de queer theorie benoemen als vrouwen is behulpzaam bij het en het is ook nodig om opkomen voor hun rechten. Mensen worden vermoord omdat ze gay zijn. Kijk naar de gender te bevragen, beweging tegen racisme. Je kunt niet stoppen maar… met het statement ‘er is geen gender’.

hoe kun je achter deze theorie staan maar niet kijken naar het idee ‘vrouw’ en naar de rechten van vrouwen?

Dit kun je zien als kritiek op Butler, maar Poliana vindt dit wel een erg gemakkelijke manier om haar theorie politiek leeg te maken. ‘To portray new identities‘ vindt ze een mooi doel van PG. Voor jonge mensen kan het een mooie nieuwe referentie vormen.

Connor Schumacher Bij Connor was bewustwording creëren een belangrijk element. Het publiek te confronteren met elkaars reactie op het vreemde object. En op die manier hen zich te laten afvragen: Waarom gedragen we ons op die manier bij de ontmoeting van een onbekende identiteit? Hij voelt zich niet zo thuis bij de term activisme, dat hij associeert met extreem. Het gaat hem meer om discussie. Hij wil geen politieke agenda pushen. Ik vond interessant wat hij zei over het neerzetten van een identiteit. Zijn gedachte was dat hij per se NIET een stereotiep afwijkende of exotische genderidentiteit wilde weergeven. Dit bevestigt in zijn ogen bepaalde andere gender stereotypen. Hij vond dit ‘te gemakkelijk’ en wil juist afstand doen van op die manier van genderbeelden te creëren. Liever kijkt hij naar basaal gedrag. ‘Anno 2014 hoeven we niet nog een andere man in een jurk te zien. Dat zien we al, en we hebben nog steeds problemen hiermee.’ Hij beaamt dat er nog steeds krachtige culturele codes bestaan. En dat het legitiem is daar nieuwe beelden daar tegenover te zetten. Maar dat er misschien nieuwe tools nodig zijn om die codes te hacken.


Het neerzetten van andere stereotypen als karikaturen is misschien wel contraproductief. Maar hij weet eigenlijk niet wat hierin effectief is, ook niet of PG en of zijn eigen performance hierin effect hebben. Cecilia Moisio Haar werk is altijd activistisch. Ze ziet Ik maak nooit beweging zichzelf als emotional activist. Ze wil graag de werkelijke gevoelens van mensen vanuit een esthetische onthullen. Wat zit er achter die façade? In reden. Ik geef juist vorm FACETS had haar lichaam ook een speciale aan de inhoud. rol in relatie tot gender. Haar lichaam was haar pamflet. Het stond in dienst van de boodschap en de performance, was bedoeld alsritiek door verschillende images te laten zien. Ze gebruikte haar lichaam ook om het publiek te provoceren in FACETS.

Pablo Esbert Lilienfeld Sociaal activisme ligt te ver weg van wat hij doet. ‘Ik ‘doe’ geen sociaal activisme als ik perform. Natuurlijk heeft het een impact, en ik wil er ook me bewust van zijn. Maar ik houd er niet van om vanuit zo’n doel te werken om mensen te veranderen in gedachten of gedrag. Dat is te veel voor mij.’ ‘Ik zou het vreemd vinden als sociale verandering het enige doel zou zijn van kunst, het mist dan iets. Maar misschien is het ook dat ik niet weet hoe ik dat zou moeten doen.’ In het gesprek komt naar boven dat bewustwording wel een belangrijk element was in zijn performance. Hij koos doelbewust voor interactie met het publiek, voor ruimte tot discussie en reflectie. Hij ging zitten met hen en praatte over de indrukken van zijn performance en de vragen die het opriep.

Gaat dit [PG] werkelijk inderdaad die discussie brengen? Of zijn het vier artiesten die twee dagen een ding gaan doen in het museum met geld van de EU en mensen zeggen: “Oh weard’. And that’s it? Dus daarom wilde ik met mensen praten, zitten, vragen stellen.

Riccardo Buscarini Riccardo vindt PG één groot sociaal activistisch event. Dans is kunst, kunst is een manier van communiceren conform woorden en handelingen die gelieerd zijn aan onze identiteit. En bevestigt hierin Butler. Hij ziet dans als een performatieve taal. Sowieso vindt hij alle actie die we doen sociale actie. Het is het proces van verbinding maken met jezelf waar hij het eerder over had waardoor je performt en dus handelt. Performing is being. Hij is hierin heel duidelijk.


De thematische kern van zijn performance was ambiguïteit, instabiliteit, verleiding, wat hij duidelijk wilde uitdragen in zijn dans met het net. Ook zocht hij de interactie met publiek. Hij gaf ook aan dat hij voelde dat het publiek begreep waar naar hij op zoek was. Dit was een belangrijk element en gewaarwording. Jan Martens Koos er bewust voor om een vrij expliciete performance te maken. Expliciet in de zin van: kussende mannen, naakte mannen. Dit hield verband met de context van Kroatië. Alles leek daar zo zwart-wit te zijn. Het anti-sentiment tegen de nog jonge gay pride, protest acties tegen het homo huwelijk. Het leek hem passend dan om homoseksualiteit uitgesproken te tonen. Terwijl in zijn eerdere performances eerder juist gender op ‘gentle’ of latente manier aanwezig was. lichamen performen, spreken PG stelt op haar website dat : ‘the body is seen as the ideal medium to portray new identities.’ Dit suggereert een performatieve invloed van de performances. Hoe speelt het lichaam daarin een rol? Kan het lichaam in PG eenzelfde rol spelen in gender zoals performatief taalgebruik dat heeft volgens Butler? Op welke manier vindt dat plaats? Hoe speelt de beleving en ervaring van het lichaam een rol in het performen over gender? En is er voor de performers een verschil tussen het lichaam hebben en zijn in hun dansexpressie?

‘Taal’ De dansers zien de dans en beweging als een heel eigen taal, en daarmee middel van communicatie. Zij hebben ieder hun eigen manier dit te beschrijven. De gesproken taal is daartoe gebrekkig gezien het andere ‘niveau’ van communicatie. Bij allen is de ‘taal’ van de dans en beweging belangrijk om inhoud weer te geven. In interactie met de ander ontstaat er een wederzijds lichamelijk begrijpen dat verschilt van rationeel begrip. Het delen van het fysieke zelf zien de meesten als een wederkerig proces waarin een over en weer plaatsvindt van kijken en delen van gevoel en bewegingen dat ook iets lichamelijks teweeg brengt. Spiegelen van de een aan de ander


en andersom. In dit proces kan ‘undoing’ van stereotypen plaatsvinden; er kan een performatieve werking van uitgaan.

‘Je fysieke zelf delen met anderen, niet alleen om naar te kijken, maar ook het gevoel te delen, wat doet jouw beweging met hen, hoe voelen zij zich in hun lichaam. Dit is wat mij beweegt. Dit is waarom gender en seksualiteit zo gesitueerd is in het fysieke. Het is niet iets waar je over nadenkt, geen cerebraal proces. Een soort gut feeling van wie je bent.’ (Amy Bell)

Amy Bell ‘Het kijken naar iemands fysieke performance kan je raken zonder dat je echt goed in staat bent dit te analyseren en in woorden om te zetten. Door er woorden aan te geven, sluit je het eigenlijk al af. Daar ligt dan ook een bepaalde kracht van performing. Iedereen die zich bezig houdt met fysieke performance voelt dit. Onafhankelijk van het thema. Je kunt niet performen zonder dit te erkennen.’ ‘Bij elk kunstwerk zit een stuk lichamelijkheid, wat erg mooi is. Het ligt voor de hand om te zeggen dat bij een kunstwerk dit fysiek zich buiten het lichaam bevindt, een fysiek spoor dat is achtergelaten. Bij een performance ben je het zelf, is het geen fysiek spoor, maar de fysiekheid zelf. Dit is een heel fundamenteel en groot verschil. Je deelt dezelfde ruimte, dat is zeer anders dan de ruimte delen met een kunstwerk. Dit heeft ook een fysieke respons, het verandert je lichaam. Een verschil is ook dat die fysiekheid in het moment verloren gaat.‘‘

Bij een performance ben je de fysiekheid zelf. Het lichaam, of specifieker de huid, is de plek van de strijd. De scheidslijn tussen de interne subjectieve ervaring die je hebt van enerzijds jezelf in de wereld, en anderzijds de buitenkant: de externe meer objectifying ervaring die de wereld heeft van jou. Dit in en uit, hoe voel ik me, hoe zie ik er uit, dit wordt door middel van het lichaam en door de ogen uitgespeeld. Voor de uitwisseling van zien en gezien worden is performing belangrijk. Het zijn momenten in een wederkerige relatie. Dit gebeurt vooral door beweging van


het lichaam.’ Amy verwijst naar Foucault. ‘De Dit in en uit, hoe voel kracht van de samenleving op jou is vooral ik me, hoe zie ik er uit, fysiek, in gedrag, wordt uitgedrukt door het lichaam.’ Ze geeft hier in eigen wordt door middel van bewoordingen op een mooie manier weer het lichaam en de ogen hoe zij ziet dat dans performatief kan zijn uitgespeeld. door middel van het lichaam. ‘Het lichaam draagt dingen die we niet uit Bij performing is zien kunnen spreken, niet in woorden kunnen en gezien worden een uitdrukken, diep ingebed in ons cellulair belangrijke niveau: hoe onze verlangens zijn, hoe we in de wereld zijn, hoe onze geschiedenis is. Dit uitwisseling. gaat niet alleen over de dans training, maar Dit creëert een ook over onze eigen persoonlijkheid, bijvoorbeeld hoe je je als vrouw moet wederkerige relatie. gedragen, hoe je je kleedt. Wat je draagt heeft ook weer invloed op hoe je beweegt. Iedereen ervaart dit en niet altijd bewust. Dit is ook de manier hoe dit soort codes macht uitoefenen. Het gebeurt vaak onbewust, normen zijn geïnternaliseerd. In fysieke performance word je je daarvan bewust en maak je keuzes. Je stelt je kwetsbaar op door dit met een publiek te delen.’ Opnieuw haar opmerking dat dans ‘repatterns your body. Hoe meer je bepaalde (gender gecodeerde) bewegingen maakt, des te meer wordt dit pad geïntegreerd in je lichaam. En je in die zin culturele normen uitdraagt in beweging. Poliana Lima ziet dans als een soort taal dat een zgn. universal model kan zijn. Het kan op die manier een andere vorm van stereotiep worden. Een beweging wordt een vorm, maar zodra je het een vorm geeft wordt het al een stereotiep omdat mensen dit gaan reproduceren en herhalen. Dit gebeurt steeds opnieuw (reproduceren en herhalen, bewegen, vormen). En werkt op die manier performatief. Werken met het lichaam heeft veel voordelen. Een nadeel kan zijn dat de kenmerken van haar lichaam een bepaald stereotiep met zich mee brengt dat de toeschouwer heeft. Dit kan beperkend zijn. Belangrijk voor haar is hoe ze het gevoel van het lichaam kan creëren en de sensatie van de kwaliteit van de aanraking kan overbrengen. Dit gebeurt volgens haar gewoon door het te zien. Door het te zien kun je het ervaren. Vanuit deze invalshoek is zij zich ook gaan interesseren voor de huid, als echte grens tussen binnen en buiten.


Om met haar lichaam een genderthema te verbeelden is niet speciaal voor haar. Dans is nu eenmaal wat ze doet. Connor Schumacher Dans is voor Connor een manier, een perspectief, om naar inhoud te kijken door beweging. In PG is zijn lichaam niet zichtbaar [hij zit in een bubbel], maar in zijn andere werk ligt het anders. Daar is de buitenkant zijn lichaam, een laag die hij gebruikt. Communicatie met het lichaam, lichaam als taal, het representeren van identiteiten zijn onderdeel van zijn werk. Hij gebruikt genderstereotypen in zijn performances. Zo keek hij naar wat er gebeurt met identiteitsvorming als anderen kijken. Hoe beïnvloed jij de ander, hoe de ander jou? Dit impliceert een communicatieve taal.

de huid is de echte grens tussen binnen en buiten. De manier voor contact maken is de grens van het gevoel van de ervaring van geweld. De aanraking is met de huid. De huid lijkt een kaart van het leven met haar tekens en littekens, haar markeringen.

Cecilia Moisio Tekst en lichaam zijn twee soorten taal voor Cecilia. Bij haar gaat het altijd om het lichaam. Hoofd en lichaam zijn gescheiden. Body language geeft meer informatie dan gewone taal. Alhoewel ze ook tekst gebruikt in haar performance. Dat doet ze dan vaak met het doel tegengestelde beelden te geven wat aanzet tot nadenken hoe beelden versus tekst invloed hebben. Welke is echt? Welk beeld verandert afhankelijk van de context? Dit deed ze ook in FACETS. Lichaamstaal gebruikt ze om mee te communiceren. Het is in haar ogen zeker een taal met eigen invloed. Bv het feit al dat er iemand, een lichaam, tegenover je staat creëert al empathie door de spiegeling. Die taal spreekt op een eigen manier. Als je via deze dans’taal’ kunt beleven wat een performer beleeft dan kan het publiek het eigenlijk ook fysiek ervaren. Uitputting is vaak onderdeel van haar werk. Door uitputten kom je tot de ‘werkelijke’ echte gevoelens, die niet zozeer geacteerd zijn. Er zijn diverse lagen, aanvankelijk ben je heel gecontroleerd, maar bij uitputting verdwijnt dat. Dat gevecht om door te gaan vind ze interessant. Ze ziet grote schoonheid in lichamelijke uitputting. De ervaring van het lichamelijke is bij haar dus een belangrijk onderdeel. Pablo Esbert Lilienfeld


kan zich goed vinden in hoe Butler performativiteit beschrijft en daar inhoud aan geeft in relatie tot gender. Het gebruik van het lichaam in dans en performance op zich zegt wat hem betreft niets specifieks in relatie tot gender. Hij ziet daarin in ieder geval geen dualiteit met taal. Het gaat er vooral om welke keuzes je maakt in beweging in choreografie, in het idee van wat het lichaam betekent in de performance. In die zin kan het lichaam zeer gendered informatie geven en een sterke rol spelen in de representatie van identiteit. Kijk bijvoorbeeld alleen al naar MTV.

Lichamen zien bewegen is meer zoals kijken naar de zee of naar een dier, het zegt veel maar niet op een cognitieve manier. … het is meer zoals een zonsopgang, een primitieve ervaring. … maar als je er nog dieper op in gaat zijn het niet eens meer gedachten of gevoel maar iets dat er zelfs achter ligt. Meer diep. De ‘sense of being’. Niet ‘zijn’ in de zin van ‘jou of mij zijn’ of ‘man of vrouw zijn’, maar gewoon ‘zijn’.

‘Het is een beetje ‘tricky’ om lichaamsbeweging te willen ‘vertalen’ naar taal. Waar en wat zijn de tekenen, waar zouden de woorden zijn, is dit of dat een woord of teken? Het lichaam raakt aan andere dingen. Het is zeer communicatief, maar het is geen geformaliseerde communicatie zoals bij taal.’

‘Onze lichamen hebben een bepaalde golflengte van begrijpen en communiceren met elkaar op die manier, komen bij elkaar. Ook al begrijpen we het met ons hoofd niet helemaal. Die manier van begrijpen komt dichter bij gevoel, maar dit is moeilijk in taal uit te leggen. Als je er nog dieper op in gaat zijn het niet eens meer gedachten of gevoel maar iets dat er zelfs achter ligt. Meer diep. De ‘sense of being’. Niet eens ‘zijn’ in de zin van ‘jou of mij zijn’ of ‘man of vrouw zijn’, maar gewoon ‘zijn’. Als je daarmee connect dan .. daar kan ik niet echt iets over zeggen. Maar als veel mensen ‘touch upon that’, dan is er wooh, een vibratie!’ In dans werkt hij vaak met ideeën zoals bv: ‘thinking body’, ‘body memory’. ‘Geen idee hoe wetenschappelijk ze zijn maar ze zijn goed voor dans, het zijn beelden waarmee je intelligentie in een lichaam stopt.’ Ik vond dit een mooie link met hoe taal en lichaam in dans elkaar vinden. Alsof taal op die manier fysiek gemaakt wordt.


‘There is nothing else we belong to apart from the body, there is nothing else we possess. Dance is very powerful because it is an art of belonging. We belong to our body and the body is the only thing of which we can say it belongs to us.’

Riccardo Buscarini


Riccardo Buscarini Dans vindt hij heel krachtig. De meeste kunst heeft met lichaam te maken. Dans is een kunst die spreekt door middel van het lichaam. Dans kan volgens hem dezelfde performatieve invloed hebben als taal. Dat ziet hij als hij lesgeeft. Beweging is als woorden. Dans is een manier van communicatie. Het lichaam is een krachtig medium, het is het enige dat we hebben, waartoe we behoren. Dans is een kunst van toebehoren, Dance is an art of belonging. ‘There is nothing else we belong to apart from the body, there is nothing else we possess. Dance is very powerful because it is an art of belonging. We belong to our body and the body is the only thing of we can say it belongs to us.‘ ‘Speaking about gender with the body itself is the most challenging, because gender means identity. It was challenging because how can I explain identity with just me, explaining identity through the identity? It was enriching.’ Voor Riccardo is het bijzonder om met zijn lichaam een genderthema te performen. Hij had het gevoel dat hij iets van zijn eigen identiteit weggaf. Dat gebeurt altijd bij performen, maar omdat dit zo raakte aan zijn eigen identiteit werd het nog waardevoller.

Lichaam hebben en zijn: Is er voor de performers een verschil? Alle performers zijn zich erg bewust van hun lichaam tijdens het dansen. Dit bewustzijn is nodig om een beweging gecontroleerd uit te voeren. Tegelijkertijd benoemen ze ook dat het lichaam zijn en hebben nooit volledig gescheiden is en niet los van elkaar te zien is. Pablo Esbert Lilienfeld ziet wel een verschil. ‘Een lichaam hebben lijkt te refereren naar bezit, eigendom. Alsof je je brein bent, dan bezit je als het ware je lichaam, als iets dat is verbonden aan je ‘echte zelf’ en dat is je geest. Dat is inderdaad een manier om die twee te scheiden.’ In het dansen is hij zich erg bewust van het lichaam. ‘Je moet in staat zijn om erg aanwezig en in controle van je lichaam te zijn. Het fluctueert. Ik denk niet dat je meer of minder lichaam bent maar je kunt je er wel meer of minder bewust van zijn.’


a body without a person a person without a body Wat is het lichaam inderdaad?

Pablo Esbert Lilienfeld


Riccardo Buscarini ‘Bij het dansen ben ik me bewust van het lichaam door zenuwbanen en dergelijke. Bij het relateren aan de ander in dans spiegel je je aan elkaar door middel van het lichaam. Het proces van empathie is sterk. Er is geen medium tussen beschouwer en performer, alleen van lichaam tot lichaam. Dus ja misschien zijn we ons lichaam en is dit dus niet reductief. Ons lichaam is ook het brein om dingen te begrijpen en verbeelden.’ Connor Schumacher Hij beschrijft in dit kader een performance waarin hij een robot performt. Op een gegeven moment gelooft het publiek in de robot, gelooft in de fantasie, ziet de robot en niet de persoon. Zijn eigen brein is natuurlijk zijn persoon maar dan voelt hij een scheiding tussen hoe zijn lichaam wordt gezien en hoe zijn hele identiteit verandert maar dit verandert nooit werkelijk. Het is hetzelfde als met de bubble: mensen vergeten dat er een identiteit is achter die bubble. Poliana Lima ‘Sommige mensen maken hun lichaam tot object als ze dansen. Bijvoorbeeld als je een oefening doet of traint. Dat is ook logisch. Je moet iets doen om ergens te komen. Maar als ik dans gaat het om iemands being there. Je bent je lichaam de hele tijd. It is just the way you treat your body and you treat your wholeness. Je bent alles, je lichaam is een social, emotional, psychological en fysical complex. Het is alles tegelijk in je lichaam, it belongs to you somehow. Ik weet niet of ik de hele tijd dans alsof ik mijn lichaam ben. Ik denk dat je de hele tijd je lichaam kunt zijn en hebben. Both informations are there. Het gevoel van ‘to be’ is heel duidelijk en anders dan het gevoel van ‘to are’. Een andere realiteit.

Ik denk dat je de hele tijd je lichaam kunt zijn en hebben.

Both informations are there. 83

‘in the there is the

possibi 84


lity being’ for





In deze studie wilde ik de dans en performance van Performing Gender relateren aan de ideeën van Judith Butler over gender performance, waarin zij gender en sekse ziet als culturele constructies, niet denkt in de man-vrouw dualiteit en gender ontstaat door het aan- en herhalen van normerende rolmodellen. Speciaal wilde ik kijken naar de rol van het performende lichaam in relatie tot gender performance. Allereerst was opmerkelijk dan genderstereotypering in de danswereld zelf geen onderwerp van discussie was binnen PG. De geïnterviewde deelnemers van PG zien net als Butler gender niet als binair in mannen met mannelijke eigenschappen en vrouwen met vrouwelijke eigenschappen. Er zijn in hun ogen variaties in mogelijke ‘genders’. Gender vinden ze net als Butler vooral een cultureel geconstrueerd concept. Deze thema’s vormden een belangrijk onderdeel van hun performances. Zo ging BLUR over ambiguïteit: wat is mannelijk en vrouwelijk eigenlijk? Het net dat Riccardo verstrikte was als een blurred systeem van dominerende stereotypen. De onduidelijke vormen die hij aannam symboliseerde het instabiele karakter van gender. Eenmaal losgekomen uit dit net voelde hij dat hij dit systeem ook nodig had om zichzelf als persoon te definiëren, zoals ook Butler aangeeft in haar theorie van subjectvorming. De sociaal culturele invloed op het vrouw-zijn was expliciet uitgangspunt in CUERPO TRAPO. De onzichtbaarheid van de vrouw als schoonmaakster zichtbaar gemaakt in dans. Haar bewegingen van een vrouw als een gemanipuleerde voortgetrokken dweil. Gender identiteit als niet statisch met het lichaam als territorium en in wisselwerking met de context. ‘De context transformeert je en jij transformeert de context.’ In dezelfde termen van territorium verbeeld Pablo Esbert in GENDER TRAVEL hoe hij gender niet ziet als binair. Hij werkt letterlijk op de grens tussen twee gebouwen, performt tussen twee uitersten. In zijn performance interacteerde hij met het publiek om te discussiëren over onder andere aspecten van identiteit waarin de rol van context naar voren komt. Gender als niet binair en als sociaal geconstrueerd is vooral bij FACETS duidelijk te zien. In een aantal performances zet Cecilia Moisio haarzelf neer


in mannelijke dan wel vrouwelijke rollen. Verenigd in haar ene persoon en dus niet voorbehouden aan een biologische bepaaldheid. Ze speelt sekse stereotypen op een niet-stereotype manier, tekst en beeld zijn niet in overeenstemming en roept daarmee discussie op over wel en niet geaccepteerde genderrollen. Jan Martens stelt vragen over acceptatie door homoseksualiteit expliciet in zijn dans te tonen en in verschillende settingen uit te voeren. Meer conceptueel komt culturele bepaaldheid aan bod bij Connor Schumacher. De reactie van mensen op een onbekendheid vormt de kern van zijn performance. Eenmaal uit de bubbel laat hij zien hoe sterk codes en definities weer gelden, mensen vervallen (zonder veroordeling) in categorisering. ‘Zodra je een lichaam ziet, codeer je het.‘ Performing en being is voor hen allen hetzelfde, zoals ook Butler dit ziet. Riccardo: ‘Performing is als een masker opzetten, maar geen ander karakter worden. Het is als transgressie: naar binnen gaan en verbinden met jezelf en naar buiten brengen.’ PG wilde andere dan gangbare genderbeelden neerzetten. Voor de performers zelf was dit niet altijd een expliciet doel, maar wel van belang. Een aantal noemen zich activist, maar de meeste spreken over bewustmaking. Dit suggereert dat dans/performance een ander beeld kan tonen en mogelijk een ander handelen of denken kan realiseren. Dit is in mijn ogen mogelijk omdat dans/performance performatief kan werken zoals in de ogen van Butler taal performatief kan zijn. Butler ziet de mogelijkheid om binnen machtsstructuren deze ook te bevragen en codes op subversieve manier te gebruiken. Ik denk dat dit kon plaatsvinden in PG. In welke mate PG of de individuele performances werkelijk impact hebben (gehad) is moeilijk in te schatten en erg context afhankelijk. Ik vond het sterk dat de deelnemers een duidelijk overeenkomstig idee hebben over de manier waarop dans/performance impact kan hebben. Bij allen is de ‘taal’ van de dans en beweging belangrijk om inhoud weer te geven. Dans IS communicatief vinden zij allereerst, en dit gebeurt door middel van een zogenaamde ‘danstaal’. Hierin is belangrijk dat dans plaatsvindt met het lichaam. Ter vergelijking heeft kunst ook een fysiek aspect, maar dans verschilt daarin dat het werk het fysiek zelf is, en ook in het moment verloren gaat. Het is voor hen niet mogelijk deze ‘taal’ uit te drukken in woorden. In de pogingen dit toch te doen ontstaan beschrijvingen die mij erg doen denken aan gevoelens en poëtisch klinken. Omdat het lichaam is wat we zijn en


waarmee de dans plaats heeft spreken een aantal van ‘a sense of belonging’. Het lichaam is het enige ‘waaraan we toebehoren’ en overstijgt daarmee zelfs gevoel tot het niveau van ‘zijn’, zoals zij uitdrukken. Dit sluit aan op het idee van Merleau Ponty die zegt dat het lichaam op zichzelf betekenis kan geven aan de wereld om ons heen. Het lichaam is er voordat taal er was. Volgens Butler hebben we enkel toegang tot het lichaam via taal. Daarbij erkent ze dat het lichaam niet volledig in taal is uit te drukken. Dat we een lichaam begrijpen door middel van taal is in mijn ogen verklaarbaar. Maar uit de interviews blijkt echter dat het lichaam in dans en beweging (maar wellicht ook buiten dans) haar eigen manier heeft van ‘zijn’ van een niet-rationeel begrijpen en van betekenisgeving. Het lichaam is een heel eigen en krachtig medium, non-verbaal. Heel duidelijk geven de respondenten aan dat er niet sprake is van een ‘cerebraal proces’, maar van een fysiekheid die in de dans een interactie kan hebben met de wereld en het publiek. In die interactie met de ander ontstaat er een wederzijds lichamelijk begrijpen op een niet-cognitieve manier. Bij het delen van de lichamelijke expressie met publiek vindt een over en weer plaats van kijken en delen van gevoel en bewegingen. Dit heeft ook een lichamelijk spiegelen aan elkaar tot gevolg door de ogen en het lichaam en leidt tot een lichamelijke reactie. In dit proces kan ‘undoing’ van stereotypen plaatsvinden. En kan er een performatieve werking van uitgaan. Met andere woorden is het lichaam in dit proces niet alleen ‘ontvangend’, geconstrueerd door de omgeving (naar het idee van Butler), maar kan ook vormend zijn en daarmee wellicht dus performatief. Het is interessant of en hoe culturele duiding bij deze betekenisgeving meespeelt. Dit is wellicht een mooi thema voor een verdere onderzoeksvraag. Halsema stelt de vraag of lichamelijke gewaarwordingen een rol kunnen hebben in ons gevoel van genderidentiteit, aangezien blijkbaar lichaamsbeleving (lichaam zijn en niet het lichaam hebben) niet puur door cultuur toegeschreven kan worden. Hoe die lichaamsbeleving in dans betekenis kan hebben in genderexpressie bleek een complexe vraag voor de respondenten waarover geen overeenstemming was. De lichamelijke component van gender is vaak aanwezig in dans en wordt soms wel en soms niet bewust ingezet. Amy Bell ziet een duidelijke relatie tussen het fysieke van gender en seksualiteit enerzijds en het lichamelijk delen van je identiteit in dans anderzijds. Voor Riccardo Buscarini was het performen over identiteit met zijn eigen identiteit bijzonder. Voor Pablo Esbert Lilienfeld is het gebruik


van het lichaam op zich hierin niet bijzonder, maar wel de keuzes die je maakt in de performance. Een onderscheid tussen lichaam hebben en zijn bleek lastig te maken. Voor beweging is een bewustzijn nodig wat duidt op een lichaam hebben, maar tegelijkertijd noemen allen dat een lichaam hebben en zijn nooit volledig los te zien is van elkaar. Doordat ieder aan ‘lichaam zijn en hebben’ op een eigen manier betekenis gaven is het niet mogelijk antwoorden te vergelijken. Het kan interessant zijn dit beter uit te zoeken om de rol van het lichaam beter te begrijpen in de ontwikkeling van genderidentiteit.


[dans: _performatief?]


[dans: _performatief?]

In deze studie heb ik gekeken naar een aantal performances met als overkoepelend thema genderidentiteit en seksuele diversiteit. Het aantal deelnemers dat ik gesproken heb is gering en de performances waren heel uiteenlopend wat betreft inhoud en expressievorm. De resultaten van dit onderzoek geven daarom zeker geen representatief beeld. Er waren grote verschillen tussen de dansers/performers in dans- en trainingsachtergrond, in culturele geschiedenis, in gender. Algemeen geldende uitspraken en conclusies over ‘dansers’, ‘performers’, dans of performance in het algemeen of in relatie tot Butler kan ik op basis van mijn studie daarom niet geven. PG alleen al is een exclusief project met slechts een beperkt aantal deelnemers. PG zelf is niet representatief voor de danswereld, wat het ook geenszins beoogt. PG zie ik ook als ‘blank’ en ‘westers’. De deelnemers waren erg open en het viel me op hoe persoonlijk betrokken de meeste zich voelden over hun deelname, het onderwerp, hun ontwikkeling en het eigen werk in PG. Het was bijzonder voor mij dat zij op die manier een heel persoonlijke inkijk boden op een specifiek deel van hun leven en werk. Ik schat de betrouwbaarheid van de antwoorden daarom hoog in. In de interviews bleken mijn onderzoeksvragen dicht bij elkaar te liggen en aan elkaar gerelateerd zijn. Het was daarom lastig om deze goed te scheiden; vooral de laatste twee onderzoeksvragen hadden overlap. Performativiteit in de performances heeft te maken met de zeggingskracht (hoe letterlijk!) van deze performances en is in die zin gerelateerd aan de component van bewustwording of sterker soms activisme. De performativiteit vond in de meeste gevallen plaats door middel van bewegingen van het lichaam, door haar ‘taal’. De laatste twee onderzoeksvragen hingen daarom nauw met elkaar samen. Ook was het vrijwel onmogelijk om dans apart te zien van het lichaam. De ‘taal’ van de bewegingen gaat door middel van het lichaam en het bleek moeilijk ‘lichaam’ te scheiden van ‘beweging’ in het praten daarover. Dat de deelnemers deze ‘taal’ op een verschillende en heel eigen manier verwoorden is op zich valide. Ook al gaven allen daarbij aan dat ze taal daarin niet vinden voldoen.


Ik heb me weinig verdiept in de literatuur over dans in relatie tot gender en seksualiteit. Meer studie daarnaar levert ongetwijfeld een beter inzicht om mijn bevindingen te plaatsen in de tijd en al verworven inzichten. Ook is mijn focus op Judith Butler natuurlijk erg beperkt. Het onderwerp gender valt veel beter te begrijpen door meer filosofische inzichten op gebied van gender, seksualiteit en identiteit erbij te betrekken. dans: performend lichaam Dans en performance hebben bij uitstek te doen met het lichaam. Meer nog dan in ieder artistiek werk is het lichaam essentieel. In dans kunnen we geraakt worden door fysieke spiegeling. Dit manifesteert zich niet alleen in denken, maar ook in lichamelijke reactie. In die spiegeling ligt haar zeggingskracht wat ook blijkt uit de interviews. In die spiegeling ligt ook de potentie van performativiteit. Dit door de interactie met mensen, met de samenleving met een traditie van gedragingen of rolpatronen over en weer, het aan en herhalen van gender normen (Butler), die ook in de tijd kunnen veranderen.77 In het denken over dans en performativiteit wil ik graag de volgende tekst aanhalen van Rudi Laermans.78 ‘In de tijd gezien lijkt er sprake van een paradigmashift in de danswereld. Dans lijkt een vorm van lichaamskunst te zijn geworden. Was vroeger het lichaam van de performer centraal in de dans en was de toeschouwer kijker van het dansende lichaam als voorstellingsmachine. In de ‘nieuwe’ hedendaagse dans lijkt de performance een geheel van bewegingen met ‘publieke performativiteit’. De beweeglijkheid van de performers vindt haar complement in de verschuivende operativiteit van beelden, lichtstralen, geluiden, objecten... Producties veranderen daarom in multimediale affectenmachines die zich koppelen aan de recipiërende lichamen van de aanwezigen. Dans blijft lichaamskunst, maar focust in het nieuwe paradigma op het lichaam als vermogen om te worden bewogen of aangedaan. Daarbij lijkt er sprake te zijn van een kruisen van de oude en nieuwe paradigma’s en ontstaan er producties waarin dansante momenten afwisselen met periodes waarin een atmosfeer wordt geconstrueerd.’ In PG beschouw ik de performances niet als multimediale machines, maar zie ik wel hoe het lichaam ‘wordt bewogen’ en in meer of mindere mate in interactie met het publiek het vermogen heeft aan te doen en te worden 77 78 R. Laermans (2007) ‘Het kunstwerk als performatief netwerk’


aangedaan. Dit is een essentieel onderdeel is van de performance. Het is mooi aansluitend bij Butler dat Laermans dit benoemt als publieke performativiteit. Laermans verder: ‘In kunst en ook in dans, bestaat een spanning tussen zintuiglijkheid en vormelijkheid, waarneming en communicatieve boodschap of materiaal en intentie. Juist dankzij deze zgn. ‘radicale disjunctie’ bestaat de kunst die zij altijd opnieuw articuleert en bespeelt.’ In dans kan een dergelijke disjunctie plaatshebben in het lichamelijke vs het mentale, wat volgens Laermans de aloude tegenstelling tussen lichaam en bewustzijn reproduceert. Wat ik interessant vind aan zijn zienswijze, ook in het licht van PG, is dat hij de toeschouwer ziet als zichzelf interpreterend als ‘de eenheid van het verschil tussen lichaam en bewustzijn’. De interpretatie produceert de ‘disjunctie’ (daar het beeld, hier mijn lichaam). Hij benoemt het als de performatieve verdeling van informatie en haar interpretatie. Vooral die interpretatie van informatie zie ik als een van de essentiële onderdelen terug in de PG performances. Het zien van bewegende (soms naakte) lichamen, de performance, is informatie. ‘Informatie ligt misschien vast op schrift, in beeld, digitaal. Maar is in de tijd gezien veranderlijk en voorbijgaand. We nemen die materialiteit niet altijd waar want we zijn gericht op de betekenis, de interpretatie.’ In PG wordt die lichamelijke materialiteit in de performances voelbaar en affectief gemaakt waarbij een gevoelde disjunctie kan blijven bestaan. Dit kan in mijn ogen aansluiten op de visie van Merleau Ponty dat het lichaam op zich betekenis kan geven aan de wereld om ons heen. Mijn vraag daarbij is weer of culturele duiding hierbij een rol speelt. activisme Activisme was een belangrijk doel van PG. De performers zelf spreken liever over bewustmaking, voor hen meestal een belangrijk element. Relevant bij activisme is de geschiedenis en politieke context. Activisme en politiek lijkt vooral in Kroatië een heel actueel aspect te zijn van PG, de meest conservatieve van de vier participerende landen. Zowel politieke als artistieke actie kunnen krachtig zijn door fysieke kwetsbaarheid te tonen. ‘Sekse, gender, seksualiteit kan alleen bestaan als we deze belichamen, deze fysiek laten zien, of het nu is in protest of performance. Waarmee we het risico nemen ons bloot te stellen in het uniek zijn, anders zijn, de lichamelijke aanwezigheid zichtbaar en voelbaar te maken met al zijn complexiteiten van mannelijkheid en vrouwelijkheid in elk gebaar en


beweging. Het hangt uiteraard af van hoe liberaal de maatschappij is waarin je verkeert, maar dat in zichzelf heeft de potentie te ontregelen en geaccepteerde normen te reorganiseren.’79 Linkend aan Butler is dit een manier waarop ‘abjecte lichamen’ hun positie kunnen gebruiken om te rebelleren tegen dominante (hetero) machtsstructuren. De activistische component is in mijn ogen niet los te zien van performativiteit. Gregor Jansen in Metropolis M80 legt een relatie tussen performativiteit en politieke kritiek in kunst, performance en lichaamstaal. Dorothea von Hantelmann81 in dit artikel ziet performance als het samenspel tussen taal, handeling en lichaam, als een moment van betekenisgeving en daarmee als sociale handeling. Door zoals in PG te performen in een museale context is er sprake van een ‘aura’, een ’ontkenning van tijd’. In haar ogen ontdoet performatieve (lichaams)kunst zich daarmee enigszins van haar handelend vermogen en politiek potentieel. Jansen ziet op die manier performatieve kunst als geënsceneerde demonstratie waarbij het belangrijk is om een actief standpunt in te nemen. Performatief betekent volgens hem een vorm van kritiek die zich bewust is van haar tijdelijke en terloopse karakter. In PG is duidelijk gekozen voor een mainstream gebeuren: grote musea en de inzet van sociale media om een groot publiek te bereiken. Echter waarom willen mainstreamen als je object van focus ‘queerness’ is? Amy Bell: ‘mainstreaming softens’. Maar voor Queer Zagreb betekent mainstreaming juist een manier van activisme. Op deze manier zien zij mogelijkheid om te kunnen lobbyen voor het respect voor diversiteit in de samenleving. Separatistische bewegingen kunnen heel machtig zijn, maar soms ook leiden tot uitsluiting. De context is daarom belangrijk voor de keuzes die gemaakt worden en kunnen ook de keuze voor een museum legitimeren. s82 Op dit moment is een aanvraag ingediend voor een vervolg op Performing Gender. Ik ben benieuwd in dit licht welke doelen daarin worden gesteld en welke keuzes dat inhoudt met betrekking tot locaties, artiesten, proces en inhoud. 79 80 G. Jansen (2004) “Handelingen die tot handelingen aanzetten’ Metropolis M, 81 Dorothea von Hantelmann, ‘Showing Art Performing Politics’, in tentoonstellingscatalogus I promise it´s political. Performativity in art, Museum Ludwig Keulen 2002, p. 23-24 in G. Jansen (2004) “Handelingen die tot handelingen aanzetten’ Metropolis M, 82






R. Alsop et al., (2002), Theorizing Gender, Cambridge, UK Austin J. (1962), How to do things with words. Cambridge, Mass: Harvard University Press, in: A. Halsema en M. Wilmink (2000) ‘J. Butler, Gender turbulentie’, red:, Boom/parresia Amsterdam. Beauvoir, S. de, (1972) “De tweede sekse. Feiten, mythen en geleefde werkelijkheid’ Utrecht Bijleveld in: Halsema A. en M. Wilmink (2000) Benhabib, S. (1992) “Situating the Self. Gender, community and postmodernism in contemporary ethics’, New-York/London Routledge in: Hammen, van der M. (2004) S. Bracke (2011) Het engagement van de kritiek: Judith Butlers denken, U Gent KARAKTER (LEUVEN). p.13-15 J. Butler (1990) Gender Trouble. Feminism and the subversion of identity. New York en Londen, Routledge J. Butler (1987) ‘Subjects of Desire. Hegelian reflections in twentieth century France. New York, Columbia University Press, in: Halsema en Wilmink (2000) J. Butler (1993) Bodies that matter. On the discursive limits of ‘sex’. New York en Londen: Routledge, in: Halsema en Wilmink (2000) J. Butler (1997) The psychic life of power. Theories in subjection. Standford: Standford Univserity Press, in: Halsema en Wilmink (2000) Buikema R. en I. van der Tuin (2007), ‘Gender in media, kunst en cultuur’, Bussum. Colomina, B. (1996). Sexuality and Space, Princeton Architectural Press, p.introduction. in: G. A. Maher (2015) De_Sign, Revealing the Condition of the Mediated Body, at The virtuous Circle, CUMULUS Conference, June 3-7 Milan


Costera Meijer & Prins, (1997), ‘Ik wil het bestaan(srecht) van abjecte lichamen afdwingen’. Een interview met Judith Butler. Tijdschrift voor Vrouwenstudies 69, 18 (1), 22-33. In: A. Halsema (2011) “Het lichaam zijn en hebben. Een kritiek op Butlers constructivistische visie op het lichaam’, Tijdschrift voor Genderstudies, derde jaargang nr I, pp 28 – 35. Derrida J. (1989), Signatuur, evenement, context. In J. Derrida, Marges van de filosofie. Hilversum: Gooi & Sticht, 191-222. In: A. Halsema en M. Wilmink (2000) ‘J. Butler, Gender turbulentie’, red:, Boom/parresia Amsterdam Felluga, Dino (2011) "Modules on Butler: On Gender and Sex." Introductory Guide to Critical Theory. dersex.html Felluga, Dino (2011) "Modules on Butler: On Performativity." Introductory Guide to Critical Theory. ormativity.html Fine, C. (2010) Delusions of Gender: The Real Science Behind Sex Difference, London, Icon Books, p 238 in: G. A. Maher (2015) De_Sign, Revealing the Condition of the Mediated Body, at The virtuous Circle, CUMULUS Conference, June 3-7 Milan A. Halsema (2011) “Het lichaam zijn en hebben. Een kritiek op Butlers constructivistische visie op het lichaam’, Tijdschrift voor Genderstudies, derde jaargang nr I, pp 28 – 35. Halsema A. en M. Wilmink (2000) ‘Judith Butler: Gender Turbulentie’, Boom/parresia, Amsterdam M. van der Hammen (2004) ‘Transgender: leven tussen de seksen in, Een kwalitatieve studie naar de strijd van transgenders met de man-vrouw dichotomie in onze samenleving’ VU Amsterdam. Harding S. (1986), ‘The science question in feminism’, Ithaca, NY: Cornell University Press Haslanger, S., 1995, “Ontology and Social Construction”, Philosophical Topics, 23: 95–125. In:


bell hooks (1990) Yearning: race, gender, and cultural politics. Boston, Mass.: south End Press in: R. Alsop et al., 2002, Theorizing Gender, Cambridge, UK R. Laermans (2007) ‘Het kunstwerk als performatief netwerk’ G. A. Maher (2015) ‘De_Sign, Revealing the Condition of the Mediated Body, at The virtuous Circle’, CUMULUS Conference, June 3-7 Milan Marcel G. (1960), ‘Schets van een fenomenologie van het hebben’. In G. Marcel ‘Zijn en hebben’ (p. 144-176). Utrecht: Bijleveld. Martin B. (1994) Sexuality without gene and other queer utopias. Diacritics, 24, 2-3, 104-21. in: R. Alsop et al., 2002, Theorizing Gender, Cambridge, UK Maso (1987) ´Kwalitatief onderzoek´ Meppel, Boom, in: M. van der Hammen (2004) ‘Transgender: leven tussen de seksen in, Een kwalitatieve studie naar de strijd van transgenders met de man-vrouw dichotomie in onze samenleving’ VU Amsterdam. Merleau-Ponty (1997) “Fenomenologie van de waarneming”, Amsterdam: Ambo in: A. Halsema (2011) “Het lichaam zijn en hebben. Een kritiek op Butlers constructivistische visie op het lichaam’, Tijdschrift voor Genderstudies, derde jaargang nr I, pp 28 – 35. Mikkola, Mari (2016), "Feminist Perspectives on Sex and Gender", The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.) L. McNay (2000) “Gender and Agency’, Cambridge: Polity. in: R. Alsop et al., 2002, Theorizing Gender, Cambridge, UK Rubin, G., 1975, “The Traffic in Women: Notes on the ‘Political Economy’ of Sex”, in Toward an Anthropology of Women, R. Reiter (ed.), New York: Monthly Review Press. In: A. Schwarzer (1983),’Gesprekken met Simone de Beauvoir’, Amsterdam: Rainbow, 89 – 114 in: A. Halsema (2011) “Het lichaam zijn en hebben. Een kritiek op Butlers constructivistische visie op het lichaam’, Tijdschrift voor Genderstudies, derde jaargang nr I, pp 28 – 35. Stoller R. (1968) ‘Sex and Gender’, New York, Science House


Slater, D. (1998) Consumer Culture and Modernity, New York, John Wiley and Sons Ltd, p 132, p 140 – 3 in: G. A. Maher (2015) De_Sign, Revealing the Condition of the Mediated Body, at The virtuous Circle, CUMULUS Conference, June 3-7 Milan V. Vasterling, (1999), ‘Butler’s sophisticated constructivism. A critical assessment’. Hypatia 14 (3), p 17 – 38 in: A. Halsema (2011) “Het lichaam zijn en hebben. Een kritiek op Butlers constructivistische visie op het lichaam’, Tijdschrift voor Genderstudies, derde jaargang nr I, pp 28 – 35. Verweij, D. (1994) ‘Een sekse is te weinig en twee is slecht een mogelijkheid, een onvermijdelijke valkuil van binaire opposities” in Krisis 57, in: Hammen van der M. (2004). PG Catalogue: Performing Gender, A European Dance project on Gender and sexual orientation differences (2015) S. Young (1998) Judith Butler,




i interview introductie This example was sent to Pablo Esbert Lilienfeld, having performed Gender Travel. Introduction I introduce some of my questions which fascinated me in my art work of my graduation. In my thesis I would like to further explore my questions around gender identity in relation to artistic expression. I decided to focus on dance. Personally I have a passion for dance, dance plays a role in my graduation art work. And sexuality and dance/performance share the same ‘instrument’: the body, which makes it an interesting connection. In the Performing Gender project these three items come together. In studying the Performing Gender project I would like to relate the process and the outcome of the project with ideas of Judith Butler concerning performativity of gender. She perceives gender to be fluid and culturally constructed and not being put into the binary division of male/female. Gender identity is in her view constructed by doing/performing cultural norms, using language and signs concerning masculinity and femininity that are culturally dominant. This producing and reproducing she calls performing. With her ideas of social construction she goes quite far: even the physical sex difference she sees as culturally constructed. As the Performing Gender project consists of a large variety of performances as well as themes I decided to keep my research question quite broad to be able to touch upon the various issues raised. This will give me a more thorough basis to focus later on in a further deepening. My research question therefore is: How do gender and sex play a role in dance and performance in the Performing Gender project in relation to the performativity theory of Judith Butler? Questions 1 Performativity Butler and Performing Gender: Where do they meet?


     

Do you support the ideas of Butler: gender being fluid, being socially constructed, dominant stereotypes or codes being acted upon? Was this part of your performance and how? For Judith Butler ‘performing and being’ are the same thing. What do you think about this, also looking at your performance? Do you think that the performances themselves are performative in a way that they maybe can ‘undo’ the socially dominant norms concerning gender? If yes, how and was this part of our performance? According to Butler even the body is not a natural given situation. What is your idea about this and was it part of your performance?

2 Does the body have a specific position as the performance was about gender identity? In the main aim it was stated that: ‘The starting point of this journey was the body of the artist, seen as

the ideal cultural medium to research and portray new identities.‘     

 

Do you agree with this idea of the body seen as the ideal medium to portray new identities and why? How do you experience the body in your dancing / performing in relation to the subject of gender expression? Does the body have a special meaning to you in performing as the performance was related to a body related issue: gender? How is the experience of dancing (through body work), the movement, of additional value to a performance with a gender theme? How does the discourse of performance/dance, the ‘body work’ relate to Butlers idea of performativity in GENDER TRAVEL? Do you think performing/dancing with your body may influence the way we can feel or think, or have an impact on how we experience our own body? Could you describe this discourse or ‘body language’? Was there a relation with the ‘non body’ art of the museum? Can art be in the same way maybe influential as a performance?

Did it maybe activate a personal process of development in your own gender identity an expression and how was that related to your dancing, to your performance? In your opinion is there a difference in having a body and being a body? Can you relate this to dancing and performing? You were mentioning the subjectivity and objectivity of the body? Can you elaborate on this and on how this was present in GENDER TRAVEL? Is it related to having/being a body?


3 Politics Do you feel that this Performing Gender performances, also yours, can be looked at as an act of social activism? How? Was making a difference or some sort of awareness raising one of your personal aims to join the Performing Gender project? Do you think one can have influence by as an individual making a performative statement which differs from the stereotype? Or would you have to be grouped as a collective? 4 Personal goals and development Why did you want to participate in Performing Gender? What did it mean to you, what did it bring you most?


ii butler en de_sign Een voorbeeld van hoe Butler gebruikt kan worden in een analyse van genderstereotypering in de alledaagse consumptie is te zien in het onderzoek van Gabriel Ann Maher.83 Maher richten zich in hun publicatie op gender performativiteit in de consumptiewereld van de design. De representatie van binaire gender stereotypen in design media continueert traditionele gender rollen. Media zijn een belangrijke cultuurdrager en kunnen door produceren en reproduceren van vaste dominerende gendernoties met taal en beeld een performatieve werking uitoefenen. G.A. Maher refereren aan neurowetenschapper Fine84 die beschrijft dat circuits in de hersenen het product zijn van fysieke, sociale en culturele omgeving, maar ook product zijn van gedrag en gedachten. Gender als sociaal fenomeen wordt dan een onderdeel van de ‘biologie van de hersenen’ en aangeleerde gedachten en gedrag. En is daarmee dus geen statisch concept.85 Als je zoals Butler doet, gender ziet als culturele constructie, wordt zichtbaar dat media een belangrijke actor kunnen zijn als cultuurdrager en daarmee belangrijk in de vorming van gender connotaties. In marketing wordt aan producten een culturele betekenis verbonden86. We kunnen die producten dan ook niet beschouwen zonder die duiding, we verbinden ons daarmee. Op die manier ontstaat er een invloed op de vorming van identiteit en de relatie met het lichaam. According to Colomina ‘the body has to be understood as a political construct, a product of such systems of representation rather than the means by which we encounter them’. 87 83

G. A. Maher (2015) De_Sign, Revealing the Condition of the Mediated Body, at The virtuous Circle, CUMULUS Conference, June 3-7 Milan 84 Fine, C. (2010) Delusions of Gender: The Real Science Behind Sex Difference, London, Icon Books, p 238 in: G. A. Maher (2015) De_Sign, Revealing the Condition of the Mediated Body, at The virtuous Circle, CUMULUS Conference, June 3-7 Milan 85 C. Fine (2010) Delusions of Gender: The real science behind sex difference, London, Icon Books. In : G.A. Maher (2015) 86 Slater, D. (1998) Consumer Culture and Modernity, New York, John Wiley and Sons Ltd, p 132, p 140 – 3 in: G. A. Maher (2015) De_Sign, Revealing the Condition of the Mediated Body, at The virtuous Circle, CUMULUS Conference, June 3-7 Milan 87 Colomina, B. (1996). Sexuality and Space, Princeton Architectural Press, p.introduction. in: G. A. Maher (2015) De_Sign, Revealing the Condition of the Mediated Body, at The virtuous Circle, CUMULUS Conference, June 3-7 Milan


Design heeft daarom ook een seksuele component. Seksualiteit kunnen we plaatsen in de manier van communiceren van mensen in de samenleving. Berger ziet hierin een kernelement in publiciteit en media: ‘Seksualiteit wordt gebruikt voor commerciële doelen en is daarbij niet op zichzelf staand maar een symbool voor iets groters: een goed leven waarin je alles kunt kopen wat je maar wilt. ‘ Seksualiteit wordt verkocht en voorgeschreven. Vaak zijn dit beperkte traditionele ideeën van acceptabele en stereotype genderrollen die opnieuw te gebruiken herbevestigd worden. De ‘universal narrative’ die hierbij gehanteerd wordt is die van witte heteronormativiteit binnen een systeem van culturele productie waarin de macht wordt gelegd bij een voorgeschreven geïdealiseerde universele leefstijl. Consumentisme is daarbij het doel om tot een ‘goed leven’ te komen. Een afwijken hiervan zit niet in het schema. De truc is dus een zichzelf bevestigend beeld te scheppen (doorgaans door de media): dat beeld waarin de maatschappij gelooft.88 Lastig is het dat de onderliggende stigma’s soms moeilijk te herkennen zijn en voorkomen als natuurlijk en objectief. We vereenzelvigen ons met het beeld. Het lichaam wordt dan een commodity en verschilt daarin niet meer dan elk ander object/product. En wordt op die manier zelf een sign. In design media is een dergelijke projectie te zien van een (in de ogen van Maher) vals geconstrueerde werkelijkheid: de universal narrative. Hoe duiding plaatsvindt aan objecten is erg context afhankelijk en kan ook door media worden gemanipuleerd. Design: De _ sign. Sign = teken. Omdat Maher de ‘universal narrative’ zien als een ‘vals geconstrueerde werkelijkheid’ tonen in hun ogen Design media een verstoorde weergave van gender. Een nieuw vocabulaire is nodig voor nieuwe constructies. Media gaan over representatie. Bij representatie is sprake van tekens, signs, die ingebed zijn in een bepaalde culturele context. Ze zijn betekenis gevend voor sociale relaties en de dominerende sociale orde. Media structuren kunnen daarom construerend werken voor gender. Om de dominerende culturele constructie van gender, lichaam en identiteit in de media te destabiliseren bekijken G. A. Maher die vanuit feministisch, trans en queer oogpunt. Design media zijn dan sociaal politieke en culturele constructies waarin subversiviteit een bepaalde positie inneemt. 88

Slater, D. (1998) Consumer Culture and Modernity, New York, John Wiley and Sons Ltd, p 132, p 140 – 3 in: G. A. Maher (2015) De_Sign, Revealing the Condition of the Mediated Body, at The virtuous Circle, CUMULUS Conference, June 3-7 Milan


Door een cyclus van consumptie blijft een bepaald vast begrip van gender bestaan. De tekenen / signs en symbolen van man en vrouw en hun relaties zijn bekend en worden gereproduceerd voor mainstream consumptie. Design media gebruiken die structuur om een lifestyle te verkopen aan een zo breed mogelijk publiek. Als consumptie is verbonden met cultuur en cultuur bepaalt de behoeften voor die consumptie, dan nemen individuen een identiteit aan gebaseerd op de dingen en de betekenis van de dingen die we consumeren. We laten die zien doordat we bepaalde codes hanteren, gerelateerd aan onszelf, aan de geconsumeerde producten. Deze identiteit en betekenis kunnen we delen door middel van taal. We reproduceren continu onze eigen identiteit en gedeelde identiteit binnen een cultuur tot het een bepaalde leefstijl vormt. In deze bevinding is duidelijk de visie van Butler terug te vinden.


iii performing gender, een selectie89

Riccardo Buscarini: BLUR Bologna Riccardo Buscarini maakte voor PG de performance BLUR, uitgevoerd in het museum voor moderne kunst MAMbo in Bologna. Een stukje van zijn performance is te zien op vimeo.90 Ik zie een man, bewegend in een net, ermee worstelend, er mee levend, ermee dealend, hij lijkt er mee één te zijn, er niet van los te komen, of toch? Hij is voortdurend in interactie met de ruimte en de mensen om hem heen, samen met dit net. In een interview vindt hij vooral het bevragende karakter van het project kenmerkend en ziet dit als neverending.91 “My first reaction, when I was invited to take part in Performing Gender, was that of confusion: I had never reflected on my gender identity or my sexual orientation through my work. With BLUR, I want to transmit this same sense of uncertainty and ambiguity: A meditative space, undefined, where gender is the echo of a chimera which fluctuates in the shadows”.92 Hierna geef ik een groot deel weer van een interview met hem waarin hij veel interessante issues aansnijdt. Deze heb ik vet gedrukt. Het lichaam impliceert sterfelijkheid. Die vergankelijkheid maakt voor hem dans tot een totale kunstvorm. Beweging en leven staan tot elkaar in een onvermijdelijke wisselwerking. Parallel van dans aan het leven is de constante beweging door ambiguïteit en transformatie. Waar ligt de grens tussen beweging en dans? Is er sprake van normativiteit of standaardisering wanneer we performen, dansen? Hebben we dat nodig om de wereld te begrijpen? En bestaat er een verschil tussen performing en gewoon ‘zijn’? Ambiguïteit in ons leven, onduidelijkheden of 89

De weergegeven foto’s in deze bijlage zijn afkomstig van de PG website: 90 91 92


dubbelzinnigheden maken ons dat we betekenis moeten geven aan dingen, gebeurtenissen, gedrag. Do we really have to build a system of meanings – a strict net of intertwined, uncertain, blurry meanings- to be able to orientate ourselves in the meanders of reality? Apparently we do have to do so. This was my territory of inquiry. The net, the fluid cage, slips and falls. Covers and constrains. A trapping which confines you. A mode of self-regulation in anticipation of punishment and objectification. Where and when was it woven? Do we create our own nets? Or are they woven by tired old hands? Blijkbaar hebben we een systeem nodig om zin- en betekenisgeving te vormen en onszelf niet verloren te voelen in chaos. Iedereen weeft zijn/haar eigen net. Wat wij maatschappij noemen is het mozaïek van biljoenen perspectieven. Het net is daarom een systeem van controle, zelfbeoordeling, censorship en ook bestraffing. But also a seductive tool, a veil to peak through… a way of being controlled becoming an empowering tool to control the other – the revenge of the objectified. That is how I feel when I am wrapped in it. Dit net is als een zachte veranderbare tweede huid, een bedekkende laag die van vorm kan veranderen, evolueren, transformeren. Het lichaam en het net zijn afhankelijk van elkaar, de een gebruikt de ander. They end up being the same thing. Wat is collectiviteit zonder de individuele bijdrage? The biggest political changes lie in the smallest actions. I believe we can transform through time. But only step by step. We are all stuck in the form, in the meaning, in judging. We will feel freer when we will really stop considering difference – or what we do not fully understand – as something dangerous. We are not all the same, thank God. And it is enriching. We would get instantly bored otherwise. 93



  

 

Key notes Is er verschil in performing en gewoon ‘zijn’? Het belang van betekenisgeving, duiding is nodig om onszelf te zijn en worden. Is dit zo en ook op het gebied van gender? We leven in een ‘net’, geweven door onszelf maar ook de maatschappij om ons heen. Het net van betekenissen geeft ons houvast en controle, maar kan ook verstikkend werkend. In het performen van onze gender, is het hierbij in balans? Wordt onze identiteit vooral vormgegeven door dit net, kunnen we onze gender performen dankzij of ondanks dit net? The body and the net end up being the same thing. Worden wij één met onze omgeving in de wording van onze identiteit? Het individu maakt deel uit van de collectiviteit en kan dus verschil maken. Of worden we verstikt onder de druk van het collectieve? Cecilia Moisio: FACETS Zagreb FACETS is een compilatie van performances van de verschillende karakters van Cecilia Moisio. FACETS is een weergave van een associatief gedachtenproces van een vrouw en de stereotypen die een rol spelen in haar leven.94 In haar werk gebruikt ze tekst en humor. Cecilia Moisio deed eerder veel gender based performances. Als choreograaf zijn haar thema’s vooral sociaal, psychologisch en politiek van aard. Kernvraag in haar werk is vaak “How truthfull we are as human beings”. Interessant thema daarbij is vaak hoe bepalend beeldcultuur en de mening van anderen is in hoe vrouwen zichzelf als vrouwen neerzetten. En hoe ver zij er in gaan om te voldoen aan deze verwachtingen. In FACETS probeert ze het proces te ontrafelen hoe vrouwen worden tot wat wij herkennen als vrouwelijk en wil ze tonen hoe de maatschappij dit beeld van vrouwelijkheid vormt. Ze geeft daarin aan dat ze zelf zich soms ook in tweestrijd voelt. Mee willen doen met het ‘systeem’, maar ook commentaar erop willen geven: ‘It is confusing sometimes. Am I just a fucking slave to the media and everything I’ve seen since I was a kid?’95 Ze ziet zichzelf als activist, vragend naar de psychologie van de dingen van haarzelf en anderen in relatie tot de samenleving. Ze is echter niet bezig met het systeem te willen veranderen, eerder bewustwording in gang zetten.

94 95


‘Yeah, in a way that’s what I want, just to [make] a little change of thought maybe. I’m not there to change the system.’ PG is voor haar een heel persoonlijk project waarin ze zoekt naar de ontwikkeling van haar eigen vraag rondom gender en seksualiteit.96 Er zijn zoveel typen vrouwen en als persoon voelt ze zichzelf soms verschillend, ook fysiek, op verschillende momenten: dan weer heel mannelijk, soms heel vrouwelijk. Vaker voelt zij zich meer mannelijk dan vrouwelijk, ook al ziet ze er vrouwelijk uit. Waarom kun je niet beide tegelijk zijn en daarmee jezelf zonder die hokjes? Key notes  Het zijn of weergeven van meerdere identiteiten.  Kunnen we zowel mannelijk als vrouwelijk zijn?  De ervaren invloed van geldende normen, beeldcultuur (het ‘systeem’) om ons heen: in hoeverre gaan we daar in mee, willen we dat of niet, bepalen we daarin positie?  De vraag naar het waarom van ons gedrag en naar ons ‘zijn’, proberen dit proces te ontrafelen in het licht van ‘vrouwelijkheid’ zoals heerst in de samenleving.  Performance als manier voor bewustwording, activisme.




Bruno Isakovic: GUERNICA 2014 Madrid De ontwikkeling van genderidentiteit lijkt het centrale punt in GUERNICA 2014 van Bruno Isakovic, uitgevoerd in het Reine Sofia in Madrid. Zijn werk toont dat we gedurende ons leven transformeren en veranderen door diverse factoren in de vorming van ons gevoel van gender, onze richting in seksualiteit, verlangen en liefde. Dit is een levenslang proces wat hij wil vertalen met zijn naakte lichaam met al zijn betekenissen. Wat zijn de dingen die ons gevormd hebben, onze basis en alles wat we daarna zijn tegengekomen? Om te begrijpen wie we zijn die we zijn moeten we kijken naar het onverwachte, het vanzelfsprekende ter discussie stellen, het vergeten en datgene wat we niet snel geneigd zijn te zien ook te zien. Dit is geen blik op alleen onszelf, maar ook op de wereld waarin we leven die ons mede vormgeeft. 97 Hij voelde zich geïnspireerd door het werk van kunstenaar Manuel Millares en zijn gebruik van zwart en wit. Het zwarte leek hem tegemoet te komen vanaf het witte canvas. Hij worstelde vroeger met het plakken van etiketten en het door anderen benoemd te worden als gay. Hij beseft dat de houding van de ‘ontvanger’



daar ook een rol in heeft. Hij constateert dat dit stoppen in hokjes nu eenmaal gebeurt in de samenleving. Het is slechts een momentopname is die je identiteit niet in zijn volledigheid weergeeft. In die zin voelt hij zich activist dat hij zijn eigen identiteit in zijn werk continu wil bekrachtigen. Zijn werk is een reflectie van zijn persoonlijke gevoel over zichzelf. 98 Bruno verkoos de ‘Sala de Protocolo’ voor zijn performance met naaktheid, subversieve teksten strijdend tegen marginalisatie en obscuriteit, in deze zaal die ver weg lag van het gebruikelijke pad, bijna als in afzondering. Als om de zwarte spotten en duistere plekken te benadrukken zoals in zijn performance. Ook werd niet overal getolereerd zijn naaktheid te tonen. Het Reine Sofia, een kolossaal instituut als immens soeverein controle orgaan waarin de bezoeker toegelaten wordt, heeft haar eigen wetten, grenzen en controle. Een protocol zoals misschien een genderprotocol dat we ervaren in real life? 99 In zijn performance laat hij een zes uur durende transformatie zien waarin hij de discussie aangaat met de protocollen van het instituut ‘Reine Sofia’ en instituut ‘gender’. 100

 

Key notes De invloed van de spiegel via de ander: reflectie en ‘undoing’? De wisselwerking genderidentiteit en de maatschappij met haar ‘protocollen’, de transformatie die daardoor plaatsvindt.

98 100 99


Pablo Esbert Lilienfeld: GENDER TRAVEL Madrid

photo by Barbara Velasco Ghisleri, Identiteit als voorbijgaande plaats, als territorium (met grenzen soevereiniteit, macht), identiteit als transitie (instabiliteit). In dit framework plaatst Pablo Esbert genderidentiteit en seksuele oriĂŤntatie als uitgangspunt voor een debat met lichaam, beweging en conversatie.101 Volgens Pablo Esbert zijn collectieve identiteiten altijd cultureel maar nooit politiek of territoriaal. Waar overlappen collectieve en individuele identiteit? Bestaat er een relatie tussen persoonlijke identiteit en politiek territorium met een focus op gender? Dit wil hij onderzoeken. Hij praat, danst, beweegt en is gekleed in vlaggen. Hij leidt het publiek door de gangen van het Reine 101


Sofia en gaat daarna in gesprek met hen. Dit is weer input voor zijn eigen performance. 102 ‘Your body is your battle ground’. Deze uitspraak van Barbara Kruger lijkt zeer van toepassing op dit stuk en vooral in het Reine Sofia, een instituut met haar eigen wetten en regels. Gender Travel met een knipoog naar Butler, maar ook Kruger. What if my gender was a country? Ideeën over natiegevoel, grenscontrole, wetten, patriottisme, xenofobie, nomadisme, vluchtelingen, toerisme, landen en oorlog lijken ineens vruchtbare metaforen om onze eigen identiteiten als man, vrouw, trans of queer te begrijpen en te bevragen. (Amy Bell)103 Vernieuwend inzicht voor hem was de opmerking van antropoloog David Berna dat homo- en heteroseksualiteit zijn uitgevonden in taal, dit niet bestond als zodanig voordat er een woord voor was. Taal ziet hij als iets creatiefs en de enige manier om de wereld te kennen. Wat is een teken (sign)? ‘De ‘ecosfeer’ van tekenen, beelden is belangrijk voor me. Daarom werk ik met het lichaam als een raar soort teken, bijna geen teken of vaak is er in ieder geval geen duidelijkheid over.’ Het lichaam kan volgens hem zowel subjectieve als objectief ervaren worden. Het lichaam is er voordat er taal is. Praten over objectiviteit van het eigen lichaam lijkt subjectiviteit te impliceren, kan dit dan wel? Hij gelooft dat het mogelijk is te ‘zijn’ in het lichaam. Dit gebeurt voordat er woorden aan gegeven worden, voordat er sprake is van taal, dus het is moeilijk om erover te praten. Zijn interesse in objectiviteit in het lichaam bedoelt hij spiritueel. Een ‘common thing, a very strong sense of collectivity’. Het werken met of door het lichaam betekent niet automatisch dat we er niet over kunnen nadenken. Met praten maken we onderscheid: ‘we need to create separation by logic, diminish and shrink this sense of collectivity and that is what I am searching for.’ Zoals in chaos lijken dingen ergens naar toe te gaan. Hij ziet zichzelf niet zozeer als ‘creator’ maar wil energie toevoegen om te komen tot een niveau van universaliteit of een objectiviteit. Vanuit persoonlijk maar zeker ook artistiek oogpunt is hij bezig met hoe hij deze dingen kan concentreren in het lichaam. Ook als het gaat om politiek of gender is hij bezig met het grotere verhaal. Hij wil geen statements maken. Alles is te zien als gendered of politiek, hij 102 103


vindt het ook erg belangrijk en praat er graag over maar in zijn persoonlijke of artistieke proces maakt hij geen statements. Hij is er in zijn werk mee bezig, maar, maar niet expliciet. Juist vanwege het gewicht van deze issues voelt hij zich terughoudend er uitspraken over te doen. ‘I’m an artist, I just make questions, I don’t compromise, I’m just here to open holes.’ That’s a very delicate position and very postmodern in a bad way, like, ‘No, I’m not linked to anything or anyone, I just do my thing.’ Niet om verantwoordelijkheid te willen vermijden. Hij is juist erg bezig met dit idee van collectiviteit op een basale en intieme manier. Zoals hij zei, vindt hij politiek niet te scheiden van spiritualiteit. Sociaal is het soms belangrijk om allemaal tegelijkertijd te schreeuwen, los te komen van individualiteit en zijn creërende kracht van collectiviteit te voelen. Hij durft juist niet te zeggen ‘dit is wat we moeten doen’ juist vanwege zijn betrokkenheid. Daarvoor vindt hij het te delicaat. 104 Key notes  Is het lichaam zowel objectief als subjectief te ervaren? o Wat is de relatie met gender o Kan het individuele lichaam functioneel zijn in collectieve zin?  Lichaam als ‘teken’: o wat kan een lichaam betekenen in aanvulling op of los (of met!) van taal? o Staat het ‘zijn’ van het lichaam los van duiding van het lichaam met taal? o Wat betekent het lichaam als teken in relatie tot gender?  Activisme: waarom geen statement willen maken als hij het zo belangrijk vindt? Jan Martens: DARWIN Zagreb DARWIN is een vijf uur durende evolutie van acrobatische en langzaam uitgevoerde bewegingen in twee delen. In ‘Mouth to Mouth’ blijven de monden van de twee verbonden gedurende hun reis door het museum. In ‘Eye to Eye’ verdwijnt de buitenwereld terwijl twee naakte lichamen zich in elkaars blik verbinden. 105 Jan Martens was verbaasd dat hij gevraagd werd. Gender is altijd wel aanwezig in zijn werk, maar het is nooit zijn startpunt. Hij voelt zich geen activist, meer ‘gentle’. Hij heeft het gevoel dat als hij gaat schreeuwen, de

104 105


boodschap misschien verloren gaat. Daarom infiltreert hij het liever in zijn werk, hij laat het liever open. Zijn hoop is dit door PG gender meer kan benoemen in zijn eigen werk.106 Hij ziet zijn werk ook niet als politiek. Maar je kunt het er wel in zien, en het is er ook in te zien.107 Hij hoopte dat zijn werk vragen zou oproepen bij het publiek over hun eigen houding over lichamelijkheid. Amy Bell beschrijft het werk van Jan Martens als juist niet zo zeer de gentle manier die hij misschien beoogd had. Het publiek werd direct geconfronteerd met het thema en haar vragen. zzzzd‘There was an intricate layering of touch, look, trust, power, proximity and intimacy between the two men at first clothed and clasped in a travelling, seemingly never ending kiss and then later naked and locked in a constantly fluctuating but unbroken gaze as they slowly tussled, clambered on each other and held each other sweating, straining, surrendering, slumping into each other.’ Zijn oorspronkelijke idee van een toenemende seksualiserende vocabulaire ging subtiel over in het uitvoeren van de taak om te bewegen in de kus en de blik. Door het gewicht van de inhoud en verwachtingen van het publiek over PG los te laten werd het sensuele en seksuele karakter van de performance minder en werd het wat het was: de bewegingen van de performers. Door deze uitvoering kon hij zichzelf bevrijden van mogelijke verwachtingen en verdieping vinden.

106 106

Key note Activisme: blunt of gentle? politiek zijn op een wel of niet subtiele manier?


Poliana Lima CUERPO-TRAPO Zagreb (On)zichtbaarheid in relatie tot gender, sociale klasse en immigranten. Aan de oppervlakte lijkt alles homogeen, maar wat als we verder kijken? Waar vinden we intimiteit?108 Zowel Poliana Lima als Cecilio Moisio proberen onzichtbare processen te performen, aspecten van vrouwelijke identiteit die niet gezien worden of onderdrukkend zijn. Poliana Lima stelt het onderdrukkende patriarchaat aan de kaak door de vaak onzichtbare positie van immigranten in de maatschappij als uitgangspunt te nemen. In dit geval was de schoonmaakster in het museum de perfecte reële belichaming voor dit uitgangspunt: zelfs met het doel geen strepen achter te laten. In haar performance is zij eerst de niet geziene werkvrouw. Daarna ontkleed ze zichzelf, wordt een kwetsbaar mens en heeft menselijkheid, individualiteit. Vanuit haar sociologische achtergrond is ze geïnteresseerd in zaken als seksuele arbeidsverdeling, gender, de dubbele werkbelasting van vrouwen, huishoudelijk misbruik. Ook haar politieke achtergrond in Brazilië heeft haar gevormd. In haar dans echter wil ze geen duidelijke boodschap meegeven of statements maken. Ze laat de boodschap ‘door haar lichaam gaan’’, geeft zo uitdrukking aan haar macht. Het gender/vrouwen thema komt eigenlijk altijd vanzelf. Met haar werk stelt ze vragen over feminiteit. Wat betekent het om feminien of masculien te zijn? Sociaal gezien zijn er duidelijke codes, iets waar zij zelf voor mee te maken had in haar Braziliaans verleden. ‘The fat question’ (Amy Bell: Susie Orbach: Fat is a feminin issue) is vooral aan de orde in de danswereld met haar strenge lichamelijke normen. Zelf heeft ze geen stereotiep atletisch danslichaam, waar zij in haar werk in Brazilië vaak mee geconfronteerd werd, waar het geëist werd. In haar eigen werk probeert ze haarzelf te zijn. Haar eigen identiteit te zijn zonder dat Apollinische lichaam waarmee vrouwen zich kunnen identificeren.109 Key notes  Activisme. Performance als manier om issues naar voren te brengen, zij het niet als duidelijke boodschap maar als ervaring. Versterking van de maatschappelijke positie van vrouwen.

108 108



Wat is mannelijk en vrouwelijk en welke stereotype rolverwachtingen bestaan er (vooral ten aanzien van het lichaam in de danswereld)? Willen we daar aan voldoen als vrouw?

121 Cuerpo-trapo Photo’s by Darko Vaupotic


Connor Schumacher: I TRUST IN THIS LIFE WE WILL HAVE ANOTHER MOMENT ALONE Maastricht Hoe benaderen we de identiteit van een ander? Is er een overeenkomst tussen hoe we de identiteit analyseren met hoe onze instinctieve angst voor het onbekende? 110 In deze performance is het een groot bewegend object dat de toeschouwers aantreffen in het museum. Een grote ronde bal omhuld in transparant plastic dat op een gegeven moment beweegt. Het lijkt onduidelijk voor de toeschouwers wat dit ding is, of het onderdeel is van een performance, wat ze er mee moeten en hoe. Wat roept dit op en is er communicatie mogelijk?



Key note Hoe reageren mensen op een onbekende identiteit, die niet meteen in een stereotype hokje te plaatsen valt? Hoe bepaalt dit hun uiteindelijke gedrag?

Cristina Henriquez and Juanjo Arques: SIAMO DUE Bologna

We look at each other and exist in the other’s gaze/ Changing / I am another when I interact with you / I discover my identity within the meeting / From afar, near me, close We are the others, so normal, so rare Changed Are there really two of us?

Van deze performance is deze poëtische tekst dat wat mij het meest raakt en oproept: In hoeverre ontstaat identiteit in interactie met anderen?111

filmstill 111