Issuu on Google+

www

GENDER ZENDER

november 2012


COLOFON

Hoofdredactie Roos van Zeggeren Lieke Kleinsmann

Managing director Gerdien Steenbeek Redactie Heike Verheul Milou Beens Christa von Reth Roos van Zeggeren Jentse Nieuwenhuijsen Lieke Kleinsmann Marjolein Quist Vormgeving Marjolein Quist Drukkerij Xerox Reproshop Eenmalige uitgave in opdracht van de cursus Gender, macht en multiculturalisme werkgroep 2 redactiegroep 2 Culturele antropologie Faculteit Sociale Wetenschappen Universiteit Utrecht 2 - GENDERZENDER


Inhoudsopgave 4

Hoofdredactionele inleiding

6

Gelijke mensen, gelijke sluiers: hoe genderrollen op/en ras invloed hebben op het debat rondom het homohuwelijk - JENTSE NIEUWENHUIJSEN

12 De genderloze hak?! - HEIKE VERHEUL 14 Het seksuele grenzenweb: de constructie van seksuele identiteiten in Mexico als weerspiegeling van het sek suele grenzenmodel - CHRISTA VON RETH 20 Spelen met gender - MARJOLEIN QUIST 22 It takes two to tango! - MILOU BEENS 28 ‘Nationalisme’ (het ~mannelijk, afhankelijk naamwoord) - LIEKE KLEINSMANN 34 The Borg - JENTSE NIEUWENHUIJSEN 36 Het is maar een kwestie van interpretatie - HEIKE VERHEUL 42 Manland - CHRISTA VON RETH 44 Verkrachting als oorlogswapen - MARJOLEIN QUIST 50 Milou cococola reclame - MILOU BEENS 52 Unveil Women’s Right To Unveil: Protest en Multiculturalisme - ROOS VAN ZEGGEREN

GENDERZENDER

-

3


HOOFDREDACTIO

Beste lezer, Wij, de redactieleden van GenderZender, zijn twee maanden bezig geweest om bij onszelf een genderperspectief te kweken en nu is het onze taak om dit over te dragen aan onze lezers. Wij zien gender overal en we willen met dit tijdschrift proberen jou ook te laten zien dat onze hele wereld gendered is. Gender is een categoriserend mechanisme, en deelt onze wereld in in twee categorieën: mannelijkheid en vrouwelijkheid (soms komt

4 - GENDERZENDER

een derde categorie voor). Deze categorisering gaat niet over geslacht, maar over verwachtingen die we hebben van de ander en die er zijn van ons en de rollen die we aannemen op basis van ideeën van mannelijkheid en vrouwelijkheid. Deze verwachtingen en rollen zijn overal op de wereld anders, door bijvoorbeeld andere culturen, andere samenlevingen of religies waar mensen in leven. Het artikel van Milou Beens laat aan de hand van de tangodans zien hoe man-vrouw-verhoudingen in Argentinië liggen. Dit is cultuur- en traditiegebonden. Het artikel van Heike Verheul toont aan dat religie


ONELE INLEIDING soms de boventoon voert in het toebedelen van genderrollen. Haar artikel bespreekt de grote invloed van de sharia, het islamitisch wettensysteem, op de verwachtingen van vrouwelijk gedrag in islamitische landen. Het artikel van Lieke Kleinsmann laat de verwevenheid zien van mannelijkheid en het nationalistisch discours. Wat de verwachtingen schept dat mannen de grenzen van de natiestaat beschermen. Deze verschillende onderwerpen van artikelen laat zien dat alles gendered is, van tangobewegingen tot nationalisme. De discussie die vooral naar voren komt in GenderZender is de discussie over gelijkheid en eigenheid. Moeten we alles gelijkstellen, is dezelfde behandeling wel altijd eerlijk, of moet er rekening gehouden worden met andere culturen en andere geslachten? Jentse Nieuwenhuijsen bespreekt deze kwestie in relatie tot the Borg uit Star Trek. Een groep waarin iedereen compleet gelijk is, maar dan ook compleet moet assimileren. Hoe gewenst is dat? In hoeverre moet er man/vrouw scheiding zijn en in hoeverre moeten mannen en vrouwen gelijk zijn, zijn zij wel gelijk te stellen? Moeten minderheidsgroepen speciale rechten krijgen om op te kunnen komen tegen dominante en bijvoorbeeld mannelijke, heteronormatieve groepen? Gender en cultuur en het multiculturalisme- en genderdebat zijn erg met elkaar verweven. Het artikel van Jentse Nieuwenhuijsen over het homohuwelijk laat zien dat gender (hier gericht op seksuele voorkeur) een co-construerend element is van, in dit geval, het rassenconstruct. Daarbij laat Christa von Reth zien dat het ook andersom geldt: in Mexico hangt of je homo bent af van je rol die je aanneemt tijdens de gemeenschap. Zo wordt gender geconstrueerd door andere factoren, in dit geval door het aannemen van een bepaalde seksuele rol. In onze eigen samenleving is de invloed van de media en reclame erg groot, en ook erg gendered. Veel reclames zijn stereotype bevestigend op gendervlak omdat men zo hun doelgroep bereikt. Milou Beens vergelijkt de reclame van Coke Zero met die van Diet Coke. De reclame van Coke Zero is op mannen gericht, men koppelt dit product aan het beeld van de ideale man. Diet Coke wordt heel anders in de markt gezet om de vrouw te bereiken. De Ikea kan er ook wat van qua rolbevestiging: Er is naast SmĂĽland voor kinderen, nu ook een Manland, laat Christa von Reth ons weten. Hier kan de man

op zijn vrouw wachten onder genot van hotdogs en videospelletjes, terwijl zij lekker op haar gemak kan winkelen in de IKEA. Dit is wat de man wil en wat de vrouw wil, toch? Hier wordt iedereen vrolijk van, of niet? Gelukkig zijn er ook andere geluiden te horen in de samenleving, er wordt steeds meer gebruik gemaakt van androgyne modellen. Hier wordt er met genderrollen gespeeld en genderrollen zelfs weggevaagd. Marjolein Quist zal hier verder over uitweiden. Heike Verheul draagt ook bij aan een tegengeluid voor stereotype bevestiging. Er zijn nu modeshows met mannen op hakken- vrouwelijke hakken. Dit laat blijken van de steeds grotere bewustwording van genderrollen: een erg positief gegeven. De redactieleden van GenderZender laten in hun artikelen betrokkenheid zien: ze willen dat iedereen zich bewust worden van deze lastige, je kunt zeggen, ethische discussies. Bewustzijn van gendermechanismen is belangrijk om bepaalde gebeurtenissen te kunnen verklaren. Zoals het verkrachten van vrouwen in oorlogstijd. Waarom zijn zij een oorlogsdoelwit? Marjolein Quist vertelt over dit fenomeen en probeert antwoord te geven op deze vraag. Deze discussies worden dus niet alleen aangestipt; er wordt ook zorgen geuit over de hedendaagse situaties in sommige delen van de wereld. Met het oog op de toekomst worden er vragen gesteld waar geen eenzijdig, concreet antwoord op is, maar die wel het nadenken waard zijn. Wij zijn van mening dat elk individu agency heeft en daarom op kan komen voor zijn of haar rechten. Het artikel van Roos van Zeggeren laat zien dat wanneer er ontevredenheid heerst over een bepaalde regime, mensen voor zichzelf op zullen komen. Voor eventuele verandering is er bewustzijn van de kracht van gender nodig en dat is wat wij bij jou willen creĂŤren met GenderZender. We hopen dat je na het lezen van onze artikelen over discussies omtrent genderrollen, gelijkheid en behoud van eigenheid, je jezelf in deze genderwereld kan plaatsen en na gaat denken over deze discussies. Van de hoofdredactie, Roos van Zeggeren en Lieke Kleinsmann

GENDERZENDER

-

5


ETNICITEIT-RACISME

Hoe genderrollen op/en ras invloed hebben op het debat rondom het homohuwelijk

Gelijke mensen, 6 - GENDERZENDER


JENTSE NIEUWENHUIJSEN Uitspraken van prominente leden van de samenleving in de Verenigde Staten vormen zich al snel tot een politiek statement. Het opeisen van gelijkheid van rechten van (seksuele) minderheden raakt in de Verenigde Staten een gevoelige snaar, het land ent immers een koloniaal verleden inclusief slavernij. De nakomelingen daarvan vormen nu een groot veel van de bevolking. De roep van homoseksuelen voor gelijkheid betreffende het huwelijk kent ook een lange geschiedenis en discussie. Is het te vergelijken met de strijd van de zwarte bevolking voor gelijke rechten? In dit artikel zal worden aangekaart welke invloed gender en ras hebben op het debat rondom het homohuwelijk in de Verenigde Staten, en een link worden gelegd met het multiculturalisme debat.

gelijke sluiers

GENDERZENDER

-

7


Gelijke mensen, Hoe genderrollen op/en ras invloed hebben op het debat rondom het homohuwelijk Deze zin leidde tot ophef in de Verenigde Staten, zoals vaker gebeurt wanneer een voedselproducent of horeca-aangelegenheid een statement maakt met betrekking tot het homohuwelijk (of andere gevoelige kwesties). De Verenigde Staten zijn tevens een land waar (seksuele) minderheden een bepaalde behandeling kennen in de multiculturele samenleving, kijk bijvoorbeeld maar naar de emancipatiestrijd van de lgbt community (lesbian, gay, bisexual and transgender) voor gelijke rechten met betrekking tot het huwelijk (en het krijgen van kinderen). Het is tevens een land waar het concept van rassen nog fier overeind staat en racisme een belangrijk terugkerend thema is in de media, politiek (en/of overheid) en religie. In dit artikel zal ik beargumenteren dat, hoewel de term achterhaald is, ‘ras’ (in het bijzonder het “zwarte”) levend is en invloed heeft met gender op het debat rondom het homohuwelijk. Dit verbind ik vervolgens met het debat van multiculturalisme in de Verenigde Staten. Het gevaar van generaliseren neem ik in acht, en zal dit dan ook zoveel mogelijk proberen te voorkomen. Termen als zwarte en/of African American zijn niet bedoelt om te generaliseren, kennen geen negatieve achterliggende gedachte voor mij en dienen enkel als typering van een bepaalde gedachte die een brede steun kan of kon verwachten vanuit een bepaalde groep. 1

“We’re inviting God’s judgment on our nation when we shake our fist at him and say we know better than you as to what constitutes a marriage. And I pray God’s mercy on our generation that has such a prideful, arrogant attitude that thinks we have the audacity to redefine what marriage is all about.” Dan Cathy, Chick-fil-A directeur (Collier, 2012)

Jentse Nieuwenhuijsen

Al tweeëntwintig jaar ben ik actief in dit leven, en tot dusverre bevalt dat zeer goed. Uitdagingen, ritme en chaos maken mijn leven tot een complete onsamenhangendheid, vol met routine, avondeten en pindakaas. Daarnaast doe ik ook nog andere dingen zoals dit stukje typen en leven. Ook zijn er naast mijn leven ook nog andere levens waarmee ik, geheel onvrijwillig, elke dag wordt geconfronteerd, maar waarmee ik ondertussen heb leren leven. Deze levens, waarvan geen enkele hetzelfde is, maken mijn leven compleet door mij op andere dingen te wijzen dan mijn eigen leven me zou toelaten. Dat maakt mijn leven zo leuk: andere levens maken het af.

8 - GENDERZENDER

Ras Waar het rassenconstruct vandaan komt, als er überhaupt al een afkomst valt aan te wijzen, is nog geen uitgesloten zaak, nog het doel van dit artikel. Dat rassen een sociaal construct zijn, zal geen sociale wetenschapper ontkennen. Eriksen (2010:5-6) vindt zelfs dat het überhaupt geen wetenschappelijke term (meer) is, en doet het af als een verouderd concept. Hij verduidelijkt zijn standpunt door te wijzen op het feit dat er geen vaste grenzen zijn tussen groepen,


gelijke sluiers doordat er zogenoemd interbreeding plaats vindt (‘verschillende’ rassen die samen kinderen voortbrengen) en omdat de zogenaamde fysieke verschillen moeilijk te categoriseren zijn. De geschiedenis van de sociale en culturele ontwikkelingen omtrent de constructie van ras kent vele (mogelijke) verklaringen, oorzaken en conclusies. Vaak worden de oorzaken gezocht in de historisch-sociologische context van slavernij en onderdrukking, zoals in het recent (2012) uitgekomen “White Party, White Government” van Joe R. Feagin. Hij analyseert het onderscheid dat de overheid maakt tussen rassen (institutional racism) en kijkt daarbij vooral naar de bovengenoemde historischsociologische context. Of denk aan de zoektocht naar universele regels omtrent omgaan met de Ander in de sociologie of psychologie, zoals de Social Identity Theory van Tajfel & Turner (1986) of dergelijke theorieën (denk bijvoorbeeld aan de Realistic Conflict Theory en de Contact Theory.) In de sociale wetenschappen wordt er meer gekeken naar de verhoudingen tussen verschillende groepen (of: etniciteiten). Hoewel ook hier de historisch-sociologische context van belang is, is er ook ruimte om daar buiten te zoeken naar verklaringen omtrent verhoudingen tussen groepen, of bepaalde aspecten binnen die context te benadrukken. Zo doet Joanne Nagel een gooi naar een verklaring voor het hedendaagse raciale verhoudingen in Amerika en benadrukt dat seks(e) en (seksuele) stereotypering onderbelichte aspecten zijn in het discours van racisme. Dit zal later in het artikel verder worden uitgewerkt. Dat er sprake was (en is) van discriminatie, racisme en (seksuele) onderdrukking tijdens en na de rassenscheiding (lees: slavenpolitiek) staat verder buiten kijf. In welke vorm dit gebeurde was per locatie en publiek afhankelijk, zoals blijkt uit bijvoorbeeld de traditionele Noord-Zuid scheiding. In “Black Civil Rights in America” schrijft Kevern Verney (2012:38) hoe de segregatiepolitiek de Democratic Party splitste in voor- en tegenstanders (waarvan de

voorstanders vooral in het Zuiden leefden, en vice versa), wat het verschil in gedachtegoed per locatie onderschrijft. Verney’s boek is een overzichtelijke introductie in de geschiedenis van de strijd voor gelijke rechten. Wat opvallend is aan een schrijver als Kevern Verney (als geschiedkundige), is dat er weinig aandacht wordt besteed aan wat Nagel aan de aandacht probeert te brengen; de seksuele verhoudingen. Eerder genoemde boeken als die van Verney en Feagin schetsen een beeld waarin de lijnen tussen de verschillende groepen vaststaan en er geen of weinig plek is voor ‘grijs’ gebied. Nagel gaat daar tegenin door middel van het concept van ethnosexual frontiers; een grens die een fysiek sensuele ruimte symboliseert waar seksuele verbeelding en seksueel contact plaats vinden tussen verschillende leden van groepen. Doordat er constant seksuele uitwisselingen plaats vinden tussen leden van verschillende groepen, is er eigenlijk geen zwart-wit lijn, maar bestaat er een constant grijs gebied. Historisch-sociologische achtergronden zorgen voor een basis maar geven weinig reden voor de levensvatbaarheid van de terminologie omtrent rassen. Nagel weet dit gat mooi te vullen; het blijft ‘levend’ door de constante (seksuele) afspiegeling die groepen van elkaar maken. Deze stereotypering kan zeker zijn wortels vinden in de historischsociologische context, maar het seksueel contact brengt het weer tot leven. De emancipatiestrijd van de African American kent dus een goed opgetekende geschiedenis. En wie kent immers niet de woorden “I have a dream” van Martin Luther King (Wolff, 1999) of de wat minder bekende “Ain’t I a woman” van Soujourner Truth (Halsall, 1997)? Deze geschiedenis kent een populaire inslag, vooral omdat het een zeer politiek geladen fenomeen is en (de politiek) dichtbij de Amerikanen zelf en dus de samenleving ligt. De uitspraak van de directeur van Chick-fil-A, bovenaan dit artikel, brengt het debat zelfs tot op het bord.

GENDERZENDER

-

9


Homohuwelijk en het multiculturalisme debat Het zijn de bovengenoemde stereotyperingen die ook bepaalde constructen van mannelijkheid en vrouwelijkheid met zich meedragen. Nagel (2003: 110) schrijft dat de African American man door de White Anglo-Saxon Protestants (de blanken) vroeger werd afgeschilderd als een oversekste barbaar en er stonden dan ook ferme straffen op het seksueel contact met blanke vrouwen, of het riep (en roept) in ieder geval voor controverse op. Ook African American vrouwen kenden typeringen, namelijk die van submissive. De opkomst van Black Power, als reactie op White Power, herintroduceerde een norm van zwarte mannelijkheid, waarin trots en heteroseksualiteit de toon voerden. Naast deze norm van heteroseksualiteit werd homoseksualiteit afgeschilderd als iets wat niet samen kon met het zwarte ras, dan wel als een Westers idee (wat niet rijmt met de Afrikaanse afkomst), dan wel als een resultaat van het blanke zaad (Nagel, 2003: 118-125). Hoewel de relatie tussen African Americans en homoseksualiteit dus moeilijkheden kent, gaat de discussie veelal om de vraag of de strijd van homoseksuelen voor gelijke rechten (het huwelijk in het bijzonder) in de Verenigde Staten in een gelijk daglicht gesteld kan worden met de strijd van de zwarte bevolking voor dezelfde rechten eerder in de (eenen)twintigste eeuw. Hierin onderscheid Boykin (2004) drie problemen die als tegenargument werden gebruikt in de vergelijking: de homoseksuelen als een groep kenden niet de gruwelen die de zwarte gemeenschap over zich heen had gekregen, het werd als een Westers idee (en probleem) gezien en de christelijke waarden stonden in de weg. Op alle drie de problemen weet Boykin te nuanceren: een lijst met geweld tegen leden van de lgbt community, voorbeelden van African American homoseksuelen stellen en toonaangevende dominees die wel de vergelijking maken en zichzelf scharen achter de mogelijkheid voor paren van het gelijke geslacht om te trouwen.

10 - GENDERZENDER

Ook Stone en Ward (2011) onderschrijven dit, maar leggen de klemtoon elders. Zij wijten de wrijving tussen homoseksualiteit en de African Americans juist aan het vervullen van die eerder genoemde notie van homoseksualiteit als een Westers idee, door de organisatie van de gayrightsgroups. “[these are] White issues, as long as the movement is helmed by Whites advancing their own interests.” (Stone & Ward, 2011: 621) Zij concluderen dat het vooral de blanke, conservatieve en religieuze groepering is die deze tegenstellingen benadrukt, om zo de lgbt community en de African Americans uit elkaar te houden om een liberale opleving te voorkomen (Stone en Ward, 2011: 621). In het geval van het multiculturalisme debat, waarin de vraag centraal staat of, of in hoeverre, niet-Westerse minderheden in een Westerse multiculturele samenleving wettelijke bescherming mogen genieten ter behoud van de eigen culturele normen en waarden (welk dus rijmt met het ideaal van waardenpluriformiteit, maar kan schuren met liberale gelijkheidsprincipes), kun je een goede lijn spannen naast het debat rond het homohuwelijk. Waar het in het geval van bovenstaande dus vooral gaat om speciale rechten, gaat er het in dit geval juist om gelijke rechten. Hoewel er in dit geval niet per se sprake is niet-Westerse groep (homoseksualiteit kan etniciteit overstijgen), is er wel sprake van een minderheid welke zoekt naar erkenning van de eigen positie. De vergelijking lijkt op de oppervlakte krom, maar komt wel op eenzelfde tegenstelling uit: gelijkheid of ongelijkheid. Waar de één een aparte status nastreeft, zoekt de ander gelijkheid op. Hoe het ook zij, deze debatten vormen een uitdaging voor politici en intellectuelen. Conclusie De historisch-sociologische geschiedenis van ras drukt zijn stempel op de huidige verhoudingen betreffende genderperikelen als (betekenis van) mannelijkheid, vrouwelijkheid en homoseksualiteit. Dit vormt een katalysator voor


debat rondom fenomenen als het homohuwelijk en (in het verlengde ervan) gelijke rechten. Hoewel het multiculturalisme debat gaande blijft, is, mijn inziens, het streven naar gelijke rechten in zekere zin eenzelfde zoektocht als het verwerven van speciale rechten. Beide zijn zoektochten naar een samenleving waarin ieder zijn eigen leven kan leiden, ongeacht afkomst

of seksuele oriëntatie. Het lijkt dan ook de religieuze, conservatieve groepering te zijn in de Verenigde Staten die de heteronormativiteit en de daarbij horende traditionele verhoudingen tussen man en vrouw en/of wit en zwart willen houden voor wat het is, wat mooi wordt verwoord in het citaat bovenaan dit artikel. 1

Met dank aan Roos van Zeggeren.

Literatuurlijst Amy L. Stone & Jane Ward 2011 From ‘Black people are not a homosexual act’ to ‘gay is the new Black’: mapping white uses of Blackness in modern gay rights campaigns in the United States. Social Identities: Journal for the Study of Race, Nation and Culture 17(5): 605-624. Boykin, K. 2004 Your Blues Ain’t Like Mine: Blacks and Gay Marriage. Crisis 111(1):23-26. Collier, M. 2012 Chick-fil-A President Says ‘God’s Judgment’ Coming Because of Same-Sex Marriage http://www.christianpost.com/news/chick-fil-a-president-says-gods-judgment-coming because-of-same-sex-marriage-78485/ Bezocht op 01-11-2012. Eriksen, T. H. 2010 Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives. Londen, Pluto Press. Feagin, Joe R. 2012 White Party, White Government: Race, Class, and U.S. Politics. New York, Routledge. Halsall, P. 1997 Modern History Sourcebook: Sojourner Truth:»Ain’t I a Woman?», December 1851 http://www.fordham.edu/halsall/mod/sojtruth-woman.asp Bezocht op 31-10-2012. Nagel, J. 2003 Race, Ethnicity, and Sexuality: Intimate Intersections, Forbidden Frontiers. New York, Oxford University Press. Tajfel, H. and Turner, J. C. 1986 The social identity theory of inter-group behavior. In S. Worchel and L. W. Austin (eds.), Psychology of Intergroup Relations. Chigago, Nelson-Hall. Verney, K. 2012 Black Civil Rights in America. New York, Routledge. Wolff, B. 1999 ‘I have a dream’ leads top 100 speeches of the century http://www.news.wisc.edu/releases/3504.html Bezocht op 31-10-2012.

GENDERZENDER

-

11


De genderloze hak?!

HEIKE VERHEUL Tijdens de fashionweek, aan het begin van 2012, werd er in Milaan een voor velen nieuw fenomeen gespot, namelijk mannen op hoge hakken. Tegenwoordig kun je op internet dan ook allerlei website vinden waar mannen die graag op hakken lopen met elkaar in contact kunnen komen. Op de website worden ideeĂŤn uitgewisseld over welke hakken leuk zijn of waar je hakken in bijvoorbeeld maat 46 kan kopen. Daarnaast zijn er allerlei youtube-tutorials, waarin door zowel vrouwen als mannen wordt uitgelegd hoe je het beste op hakken kunt lopen. Daarnaast vinden er op fora discussies plaats of mannen op hakken nou raar is of niet. Mannen

12 - GENDERZENDER

op hakken, is het wel een nieuw fenomeen of kennen we dit al veel langer? Mannen op hakken is niet een geheel nieuw fenomeen en hakken zijn in het verleden al veel gedragen door mannen. Denk bijvoorbeeld aan de Cubaanse boots en flamencoschoenen. Opvallend lijkt dat het voornamelijk de mannen uit zuidelijke landen zijn die zich durven te vertonen op hakken. Maar ook de Amerikaanse cowboys droegen laarzen met een hak er onder. Een misschien nog wel bekender voorbeeld zijn de beatle boots die populair werden door de band The Beatles, waarvan een deel van de leden deze schoenen droegen. Tegenwoordig zijn deze schoenen dan ook populair bij rocksterren. Mannen op hakken is dus niet een geheel nieuw


fenomeen. Het dragen van hakken kan ook een aantal voordelen met zich meebrengen voor mannen. Kleine mannen kunnen zich op die manier groter laten lijken. Wie kent nou niet het voorbeeld van Sarkozy, die op een krukje naast zijn vrouw staat voor de foto, zodat hij groter lijkt? Het dragen van hoge hakken zou voor hem een oplossing kunnen zijn.Waarom waren de mannen op hakken tijdens de fashionweek in Milaan, begin 2012, toch een verrassing? De verschillende hakken die ik hierboven heb genoemd zijn voornamelijk stoere laarzen waar een hak onder is gezet. De hakken die tegenwoordig populair aan het worden zijn onder sommige mannen, zijn toch de wat meer ‘vrouwelijke’ hakken. Denk bijvoorbeeld

aan hoge pumps. De stoere laarzen met hak passen nog wat meer binnen de norm van wat ‘mannelijk’ is en wat een man hoort de dragen, ook wel door Nagel performitivity genoemd. Maar doordat de mannen nu toch echt kiezen voor een schoen, die volgens de norm hoort bij de vrouw is dit voor velen misschien vreemd. Met hun performance, namelijk het dragen van hakken, dagen zij de performitivity, namelijk dat hakken voor vrouwen is, uit. Wanneer steeds meer mannen zullen gaan lopen met wat nu nog gezien wordt als ‘vrouwelijke schoenen’, zal de norm verschuiven en zullen mannen met pumps aan de voeten steeds normaler worden. Wie weet krijgen we dan de genderloze hak!

GENDERZENDER

-

13


SEKSUALITEIT

De Constructie van Seksuele Identiteiten in Mexico als Weerspiegeling van het Seksuele Grenzenmodel

Het seksuele 14 - GENDERZENDER


CHRISTA VON RETH In publiek discours wordt over gender en seksualiteit veelal gesproken in binaire categorieën. Er zijn mannen en vrouwen, homoseksuelen en heteroseksuelen. Echter, dit structureren van gender en seksualiteit in twee categorieën is een sociaal geconstrueerde denkwijze waarmee tekort wordt gedaan aan de werkelijkheid. Ik geef in dit artikel een alternatieve benaderingswijze van seksualiteit: het seksuele grenzenmodel. Ideeën en normen over seksualiteit veranderen voortdurend. Daarom is seksualiteit voor te stellen als een set van verschillende grenzen die mensen indelen in verschillende categorieën, afhankelijk van de heersende ideeën over seksuele identiteit. Door de seksuele identiteitsvorming in Mexico te belichten, zal ik duidelijk maken hoe deze verschillende grenzen in een andere cultuur opereren en daarmee een samenleving telkens anders structureren.

grenzenweb

GENDERZENDER

-

15


HET SEKSUELE GRENZENWEB De constructie van seksuele Identiteiten in mexico als weerspiegeling van het seksuele grenzenmodel1 In de wereld is een divers scala aan seksuele verlangens, handelingen en identiteiten zichtbaar. Daar komt bij dat de manier waarop betekenis wordt gegeven aan deze seksuele verlangens, handelingen en identiteiten per cultuur verschilt. Deze diversiteit is daarom niet in twee binaire termen homoseksualiteit en heteroseksualiteit te categoriseren. Toch gebeurt dit wel in publiek discours over seksualiteit. Een alternatieve benaderingswijze van seksualiteit komt van queer theory. Maar één keer schuin Deze theorie benadert seksualiteit volgens Frederik Barths grenzenmodel2. In dit artikel zal ik eerst laten zien dat het binaire model over seksualiteit een sociaal CHRISTA VON RETH

Mijn naam is Christa en ik ben eerstejaars studente culturele antropologie. Ook mijn levensdoel is van vrij idealistische aard. Ik geloof dat wanneer mensen elkaars culturele achtergrond begrijpen er een stuk minder haat en woede is op de wereld. Alles moet in zijn context worden gezien, en wanneer daar aandacht aan wordt gegeven, zullen kortzichtige vooroordelen, onbegrip en daaruit volgende conflicten worden tegengegaan. Mondiaal intercultureel begrip, daar ga ik voor. Zo. Nu eerst nog even een poos aan mijn eigen begrip van andere culturen werken..

16 - GENDERZENDER

geconstrueerd classificatiemodel is dat de werkelijkheid geen recht doet. Daarna zal de alternatieve benaderingswijze van seksualiteit - afkomstig van queer analisten- worden behandeld. Ook wordt hierin zichtbaar gemaakt dat queer theorie kan worden weergegeven als het seksuele grenzenmodel. Vanuit deze benaderingswijze wordt vervolgens een beeld gegeven van de seksuele identiteitsvorming in Mexico.3 Zo zal ik laten zien dat verschillende culturen elk een ander grenzenweb van seksualiteit hebben, waardoor elke cultuur een eigen classificering van seksuele identiteiten kent. Het binaire model In westers discours over seksualiteit wordt het bestaan van twee tegenstrijdige identiteiten geïmpliceerd: heteroseksueel en homoseksueel. Diana Fuss (1991) beschrijft de polariserende werking van zo een binaire benadering van seksualiteit. Zo stelt ze dat door twee termen te gebruiken, er een tegenstelling wordt geconstrueerd en daarbij een grens tussen deze twee wordt gevormd. Toch zijn de twee termen ook afhankelijk van elkaar. Heteroseksualiteit wordt immers gekenmerkt als zijnde het tegenovergestelde van wat het niet is: homoseksualiteit (Valocchi 2005). Daar komt bij dat categorisering een sociaal waardeoordeel met zich meebrengt. Heteroseksuelen behoren tot de dominante categorie, waardoor heteroseksualiteit wordt gezien als de norm (Nagel 2003). Inherent aan de benoeming van deze twee categorieën van homoseksualiteit en heteroseksualiteit zit dus de ongelijkheid tussen deze twee identiteiten (Wekker 1988). Ook inherent aan dit model is de noodzaak om mensen op te delen in enkel twee polaire categorieën op basis van hun partnerkeuze (van het andere of van hetzelfde geslacht). Deze ruwe classificatie laat weinig ruimte over voor individuele en contextuele speling. Immers, is iemand met seksueel contact


met een partner van eenzelfde sekse voor altijd homoseksueel? Is wat je doet bepalend voor wie je bent? Hoe geldt dit voor iemand die wel handelt naar de sociale maatstaven van homoseksualiteit, maar zich niet als zodanig identificeert? (Nagel 2003). Een alternatieve benadering Een benadering die op deze vragen inspeelt komt van queer analisten. Queer theorie stelt dat de verschillende manieren waarop individuele verlangens en praktijken ontstaan, niet kunnen worden vastgelegd in enkel twee categorieën (Namaste 1994). Het verkiest het een meer intersectionele benadering door te stellen dat identiteit niet enkel wordt ontleend aan het geslacht van iemands partnerkeuze. Etniciteit, nationaliteit, en klasse kunnen voor een individu veel relevanter zijn voor zijn identeitsbepaling. Ook is volgens queer analisten het classificatiesysteem sociaal geconstrueerd en daarmee cultureel en historisch veranderlijk (Valocchi 2005). Deze queer analyse kan worden verbeeld volgens het seksuele grenzenmodel. Seksualiteit, volgens het model van queer analisten, kan worden gezien als verschillende grenzen die mensen categoriseren volgens de ideeën en normen over seksualiteit die op dat moment en in die cultuur heersen. Dit grenzenmodel laat dus zien dat de constructie van seksualiteit niet altijd vaststaat, zoals de termen heteroseksueel en homoseksueel wel doen laten geloven. Elke cultuur classificeert mensen op basis van andere maatstaven. Zo zal worden gezien dat in Mexico gender een bepalende factor is voor de constructie van seksuele identiteiten. Ergens anders kan etniciteit van invloed zijn voor de grensvorming tussen homoseksueel en heteroseksueel. Zo verschillen de grenzen per plaats en tijd en zullen ze altijd bewegen om zo mensen weer op een andere manier in te delen. In andere woorden: het web van bewegende grenzen kan per plaats en per tijd op een verschillende manier over populaties heen worden gelegd (Nagel 2003).

Seksuele identiteiten in Mexico In het verleden hebben verschillende sociale wetenschappers verondersteld dat homoseksualiteit onder Mexicaanse mannen wordt bepaald door de seksuele rol die iemand aanneemt tijdens gemeenschap (Carrier 1976; Almaguer 1993; McKee 2000). De actieve rol van penetratie is toegeschreven aan heteroseksuelen, terwijl de passieve rol, gepenetreerd worden, wordt toegeschreven aan homoseksuelen. Echter, deze classificatie op basis van actief/passief geeft een te eenzijdig beeld van de vorming van homo- en heteroseksuele identiteiten (McKee 2000). Zo blijkt in Mexico gender ook een grote rol te spelen in de classificatie van homoseksueel en heteroseksueel. Zo wordt de passieve rol van ‘genomen worden’ gezien als vrouwelijk, terwijl de daad van penetratie als mannelijk wordt beschouwd. Seksuele identiteit wordt dus bepaald aan de hand van genderidentiteit: vrouwelijk, is passief, is homoseksueel; mannelijk, is actief, is heteroseksueel (Carrier 1976; Almaguer 1993). Prieur (1996) laat zien dat dit nóg iets complexer ligt. Rondom de identiteiten homoseksueel en heteroseksueel zijn verschillende namen die te maken hebben met de mate van vrouwelijkheid/mannelijkheid dat een man uitdraagt. Zo verschilt de mate van vrouwelijkheid onder homoseksuelen per individu van een gematigd vrouwelijke verschijning- daarvoor wordt de term jotos of jotas gebruikt - tot het tot in detail uitdragen van vrouwelijke kenmerken. Deze worden travestieten, verstidas, genoemd (Prieur 1996). Andere benamingen voor Mexicaanse homoseksuelen zijn puto, de mannelijke versie van puta - hoer -, en maricón. Het Mexicaanse woord voor biseksueel spreekt vaak van mannen met lichtelijk vrouwelijke trekken (in hun kleding of handelingen) die gemeenschap hebben met eenzelfde soort mannen en daarbij afwisselen van rol. Ook hier zijn verschillen in gendereigenschappen te vinden: twee mannelijke mannen die gemeenschap hebben en daarbij afwisselen

GENDERZENDER

-

17


van rol worden ook ‘biseksueel’, of ‘tortilla’, ‘tortillera’, of ‘internacional’ genoemd. De term heteroseksueel wordt weinig gebruikt in Mexico. Over het algemeen wordt het gezien als de “normale”, actieve rol van de man of dit nou in gemeenschap is met een man of een vrouw.4 Er is duidelijk een verscheidenheid aan seksuele rollen en identiteiten te onderscheiden in Mexico die worden gebaseerd op een kruising tussen gender en seksualiteit. Deze rollen liggen niet altijd vast en ambivalente naamgevingen zijn al ontstaan. Een goed voorbeeld hiervan is jotos heterosexuales, wat betekent vrouwelijke homoseksuelen die tóch mannen penetreren (Prieur 1996). Dat de rollen niet altijd vast liggen, betekent dat iemands seksuele identiteit in Mexico ook niet vaststaat. Over de seksuele identiteit kan worden onderhandeld. In deze onderhandeling is sprake van een machtsstrijd om mannelijkheid. Immers, in het patriarchale Mexico wordt homoseksualiteit als vrouwelijk en zwak gezien en als schadelijk voor de mannelijke identiteit. Het is dus gewenst om de mannelijke identiteit te “winnen” en daarmee de superioriteit over de ander te claimen. Prieur laat deze machtsonderhandeling zien in het volgende voorbeeld: In een bar groet Jaime Simón en Simón pakt Jaime’s hand en houdt het stevig over zjin eigen geslachtsorgaan terwijl hij antwoordt op de anders vraag “hoe gaat het” met “Nou, fuck, nu voel ik me prima, bedankt!”. Jaime antwoord hierop door Simón’s geslachtsorgaan te pakken en hierin te knijpen. Ze eindigen allebei op de vloer en Simón laat zijn taco vallen. Jaime eist van Simón dat hij zegt dat hij van hem houdt en uiteindelijk zegt Simón [tegen Jaime] “Te quiero, te quiero”. Hierna helpen ze elkaar overeind en zegt Jaime: “oké, genoeg gerotzooid, haal eens een nieuwe taco en neem er een mee voor je vader”.

In dit seksueel geladen machtsspel probeerde Simón Jaime in de positie van de homoseksueel te zetten door hem aan zijn eigen geslachtorgaan te laten zitten. Vervolgens draait Jaime de rollen om door Simón te laten zeggen dat hij van hem houdt. Jaime is duidelijk de winnaar, en Simón

18 - GENDERZENDER

heeft de positie van homoseksueel verkregen. Vervolgens benadrukt Jaime zijn superioriteit door zichzelf de vader van Simón te noemen. Dit laat zien hoe over de homoseksuele, mindere positie wordt onderhandeld en hoe macht hierin een rol speelt. Simón zou wellicht in een andere situatie met een ander persoon de superieure, mannelijke, heteroseksuele rol kunnen aannemen. Seksuele identiteit, zo laat het voorbeeld van Mexico zien, is dus fluïde, veranderbaar en niet voor altijd vast te koppelen aan één persoon. Conclusie In dit artikel heb ik laten zien dat de constructie van seksualiteit in Mexico kan worden gevisualiseerd als een bewegend grenzenweb. Deze grenzen worden gevormd door de ideeën in Mexico over wanneer je homoseksueel bent en wanneer heteroseksueel. Echter, er is gebleken dat eenmaal die identiteit gekregen, dit niet voor altijd vaststaat. Er kan over worden onderhandeld. De grenzen die Mexicaanse mannen verdelen in hetero-en homoseksueel zijn dus veranderbaar. Daarin zijn de mannen actieve actoren die zelf deze grenzen kunnen leggen en verleggen. Ook is gebleken dat de grenzen van seksualiteit kruisen met de grenzen die mensen verdelen op basis van gender. Seksuele identiteiten worden namelijk geconstrueerd aan de hand van ideeën over mannelijkheid en vrouwelijkheid. Het Mexicaanse grenzenweb structureert zijn samenleving via andere maatstaven dan dat andere landen dat doen. Ook daarin is de bewegende aard van de grenzen zichtbaar. Het binaire model bestaat dus wel. Iedereen is immers bekend met de termen homoseksueel en heteroseksueel en mensen zullen ook in die categorieën gestopt blijven worden. Maar het grenzenmodel geeft inzicht in de manier waarop mensen worden ingedeeld en de continu veranderende aard van het indelen.


1 Met dank aan Marjolein Quist, mijn peer reviewer en Gerdien Steenbeek, hoofdredactrice van dit tijdschrift. Beide hebben ze mij van tips voorzien tijdens het schrijven van dit artikel. 2 Frederik Barth beschrijft etniciteit als verschillende grenzen die door populaties heen bewegen en zo mensen verdelen in verschillende categorieën. Via dit model wordt de focus gelegd op het indelen van mensen an sich, in plaats van op de culturele eigenschappen die zijn maken dat er verschillende etniciteiten zijn. Nagel (2003) past dit grenzenmodel toe op de constructie van seksualiteit. Ook dat kan volgens haar worden gezien als verschillende grenzen die mensen categoriseren volgens de op dat moment heersende ideeën over seksualiteit. De grenzen kunnen veranderen, omdat ook de ideeën over seksualiteit veranderen binnen een cultuur. Daarnaast zijn deze normen over seksualiteit sociaalhistorisch bepaald. Op deze manier kun je dus spreken over verschillende bewegende grenzenwebben die populaties op verschillende manieren classificeert. Voor meer inzicht in het grenzenmodel, zie Nagel (2003). 3 Zoals ook zichtbaar zal worden onder het kopje ‘seksuele identiteiten in Mexico’, zal hierbij alleen worden ingegaan op de classificatie van mannen in seksuele identiteiten. De vrouwelijke homoseksuelen (lesbiennes) in Mexico worden niet besproken omdat dit artikel doelt op het belichten van een mogelijk classificatiemodel om zo de sociale constructie van seksualiteit te kunnen weergeven. Gezien de structurering van Mexicaanse mannen op basis van seksualiteit voldoende is om dit te kunnen laten zien, zal enkel hierop worden ingegaan. 4 De betekenis van deze term is echter voor weinig Mexicanen relevant, wat indiceert dat deze groep net als in het Westen de ongemarkeerde categorie (Wekker 1988) is: de dominante groep wiens eigenschappen zijn genormaliseerd en daardoor geen nadrukkelijke identificatie behoeft.

Literatuur Almaguer, T. “Chicano Men: A Cartography of Homosexual Identity and Behavior.” Abelove, H., Barale, M. A., Halperin, D. M. The Lesbian and Gay Studies Reader. New York: Routledge, 1993. 255-273. Carrier (a), J. M. ““Sex-Role Preference” as an Explanatory Variable in Homosexual Behavior.” Archives of Sexual Behavior (1977): 53-65. Carrier, J. M. “Cultural Factors Affecting Urban Mexican Male Homosexual Behavior.” Archives of Sexual Behavior (1976): 103-124. Fuss, D. Inside/Out: Lesbian Theories, Gay Theories. New York: New York: Routledge, 1991. Jeffries, W. L. “A Comparative Analysis of Homosexual Behaviors, Sex Role Preferences, and Anal Sex Proclivities in Latino and NonLatino Men.” Archives of Sexual Behavior (2009): 765-778. McKee, R. “The Famous 41: The Scandalous Birth of Modern Mexican Homosexuality.” A Journal of Lesbian and Gay Studies (2000): 353-376. Nagel, J. Race, Etnicity, and Sexuality. New York: Oxford University Press, 2003. Namaste, K. “The Politics of Inside/Out: Queer Theory, Poststructuralism and a Sociological Approach to Sexuality.” Sociological Theory (1994): 220-231. Prieur, A. “Domination and Desire: Male Homosexuality and the Construction of Masculinity in Mexico.” Melhuus, M., Stølen, K.A. Machos, Mistresses, Madonnas: Contesting the Power of Latin American Gender Imagery. London: Verso, 1996. 83-107. Valocchi, S. “Not Yet Queer Enough: The Lessons of Queer Theory for the Sociology of Gender and Sexuality.” Gender & Society (2005): 750-770. Waites, M. “The Fixity of Sexual Identities in the Public Sphere: Biomedical Knowledge, Liberalism and the Heterosexual/Homosexual Binary in Late Modernity.” Sexualities (2005): 539-569. Wekker, G. “Gender, Identiteitsvorming en multiculturalisme; noties over de Nederlandse multiculturele samenleving.” Geuijen, C.H.M. Multiculturalisme. Utrecht: Lemma, 1988. Wilkinson, S., Kitzinger, C. “The Social Construction of Heterosexuality.” Journal of Gender Studies (1994): 307-316.

GENDERZENDER

-

19


Spelen met ge MARJOLEIN QUIST Toyota lanceerde augustus 2012 een reclame om de nieuwe Toyota Auris te promoten. De reclame begint als een klassieke verkooptruc; een blond langharig model loopt uitdagend en zichzelf uitkledend op de auto af, waarbij nog even duidelijk op de billen wordt ingezoomd. Sex sells, niet waar? Dit is niet de eerste autoreclame waarin sexy bikinimodellen gebruikt worden, maar dit filmpje heeft nog een spannende twist op het eind. Pas wanneer het model zich, in alleen nog haar bikinibroekje, omdraait wordt duidelijk dat het helemaal geen vrouw is. Verrassing! Door zijn androgyne uiterlijk wordt het model uit de reclame, Stav Strashko, vaak voor vrouw aangezien, en met de vrouwelijke genderperformance die hij in deze reclame geeft brengt hij kijkers helemaal in verwarring. Hoewel er volgens mij geen duidelijke link met de auto in kwestie is, en de makers van het spotje waarschijnlijk vooral uitwaren op een beetje controverse, wordt hier wel een interessant spel gespeeld met de normatieve genderideeĂŤn en verwachtingen van de kijker. De traditionele conventies over mannen- en vrouwenrollen die vaak slechts bevestigd worden in reclames, worden hier op losse schroeven gezet. Het gebruik van genderbending in deze reclame is geen opzichzelfstaand feit, maar onderdeel van een bredere ontwikkeling, die bijvoorbeeld vorige eeuw al in de muziekwereld zichtbaar werd. Artiesten als David Bowie, Madonna, Grace Jones en Prince werden groot met extravagante peformances, waarbij genderrollen werden overschreden en uitvergroot. Zelfs Lady Gaga, de megaster van nu, heeft een mannelijk alter ego: Jo Calderone. Hoewel deze acts misschien meer als een poging tot provocatie en entertainment moeten worden gezien, en van deze megasterren nu eenmaal verwacht wordt dat ze zich extreem gedragen, hebben deze artiesten volgens mij wel degelijk invloed (gehad) op de samenleving. Door het vertonen van het stereotype gedrag van de andere sekse lieten

20 - GENDERZENDER


ender

ze zien dat ook zij als daartoe instaat waren en daagden ze de ideeën over de biologische basis van sekseverschillen uit. Ook de androgyne trend in de mode speelt met de traditionele ideeën en verwachtingen over gender. Naast Strashko is bijvoorbeeld Andrej Pejic (van de HEMA push-up BH reclame) een bekend androgyn model, en ook vrouwen met een androgyn uiterlijk zijn gewild. Strashko en Pejic zijn bij hun modellenbureaus zowel als man of als vrouw te boeken, waarmee het geslacht niet meer op biologische kenmerken gebaseerd is, maar een culturele en sociale keuze wordt. Anderzijds wordt er dan nog steeds de keuze voor óf man, óf vrouw gemaakt, waaruit blijkt dat de geijkte Westerse gendercategorieën nog steeds stand houden. Deze androgyne modellen zijn gewild in de modewereld. In feite zijn ze de belichaming van het vrouwbeeld zoals veel modeontwerpers dat hebben; lang, mager, zonder ‘vormen’ en met scherpe trekken. Vanuit dat perspectief valt er natuurlijk ook heel veel kritiek te leveren op het ideale vrouwbeeld dat op deze manier wordt opgedrongen. De momenten waarop ze ‘als vrouw’ geboekt worden en je bij het zien van de foto’s gewoon aanneemt een vrouw te zien zijn wat mij betreft dan ook niet zo intressant. Goh, als je een meisjesachtige jongen vrouwenkleren en makeup geeft lijkt hij écht op een meisje. Juist de foto’s waar gespeeld wordt met genderidentiteit, waar het niet zo duidelijk is waar je nu eigenlijk naar kijkt, beelden die je niet gelijk in de bestaande hokjes kunt plaatsen, hebben een vervreemdend effect op de toeschouwer en blijven intrigeren. Bovendien zijn deze jongens geen transgenders, of dragqueens; het is niet hun wens om een vrouw te zijn of te doen alsof ze er één zijn. Beiden geven in interviews aan tevreden te zijn met hun leven en met hun uiterlijk. Voor mij vormen deze jongens een representatie van het inzicht dat gendercathegorieën zoals we die toepassen in onze Westerse maatschappij kunstmatig zijn in hun strikte scheiding. Trends waaien vaak weer over na een seizoen, maar toch blijkt soms dat de mode voorloper was op ontwikkelingen in de maatschappij. Heel misschien, blijken deze androgyne modellen de voorbode van een vloeibaarder idee van gender.

GENDERZENDER

-

21


RITUELEN

It takes two 22 - GENDERZENDER


MILOU BEENS De tango is een intieme dans waarbij vrouwen en mannen verschillende rollen aannemen. Tijdens het dansen is er een proces gaande waarbij betekenissen van mannelijkheid en vrouwelijkheid sociaal geconstrueerd worden. De vraag die ik in dit artikel beantwoord is de volgende: Welke beelden van mannelijkheid en vrouwelijkheid worden er gecommuniceerd tijdens het wdansen van de tango? De focus ligt hier op de traditionele tango, zoals deze gedanst wordt in het ArgentiniĂŤ van nu. Sociale constructie van gender vindt op meerdere niveaus plaats. In dit artikel zal de nadruk liggen op hoe gender op individueel niveau geconstrueerd wordt.

o to tango!

GENDERZENDER

-

23


It takes two to tango!

Genderrollen en machtsverhoudingen in de Argentijnse tango

MILOU BEENS

Mijn naam is Milou Beens, ik ben twintig jaar en tweedejaars studente Culturele Antropologie. Ik hou van reizen en ben van mening dat iedereen zijn ogen zou moeten openen voor de wereld om ons heen! Qua richting binnen de studie weet ik nog niet goed welke kant ik op wil. Tot nu toe vind ik alle onderwerpen erg interessant!

24 - GENDERZENDER

De tango is ontstaan in Argentinië in de 19de eeuw gedurende creolisering die plaatsvond in de havensteden Buenos Aires en Montevideo (Santiago 1993). Na een evolutie van het imago van de dans en de verandering van populariteit van de lagere klasse tot de hogere klasse, verdween de dans ten tijden van de Dirty War. Een show genaamd Tango Argentino, die opkwam in de jaren 80, maakte de dans een wereldwijd bekend fenomeen. Zowel in Azië, Europa als Amerika was de show een groots succes (Santiago 1993). Pas na vele jaren had de internationale vorm van de tango zijn invloed op de Argentijnen. Naast dat deze versie van de tango (die kenmerken draagt als explosief, gepassioneerd en provocerend) gebruikt werd als inkomstenbron voor het lokken van toeristen, bracht het nieuw leven in de, in hoeverre je daarover kan spreken, traditionele vorm van de tango (Cara 2009). Deze dans dient niet als toeristisch trekpleister maar wordt gedanst in kleine milongas2 door lokale Argentijnen. Deze vorm van de tango wordt als intiemer en speelser beschreven in vergelijking met de toeristische, internationale vorm van de tango. De traditionele versie is echter niet een minder intense vertolking(Cara 2009). In dit artikel toon ik aan welke beelden van mannelijkheid en vrouwelijkheid geuit worden tijdens het dansen van de traditionele versie van de tango. De twee verschillende vormen van de tango staan niet los van elkaar en zijn met elkaar verweven, maar in dit artikel wordt de toeristische vorm van de tango buiten beschouwing gelaten. Als eerste belicht ik de verschillende rollen die mannen en vrouwen aannemen in de dans. Daarna wordt er aandacht besteed aan de choreografie. Hierbij kijk ik naar de bewegingen van het lichaam tijdens het dansen en wat de relatie hiervan is met heersende genderideeën in Argentinië. Als laatste ligt de focus op de machtsverhoudingen binnen de dans.


Verschillende rollen in de tango3 In de Argentijnse tango zijn de rollen die mannelijke en vrouwelijke dansers invullen verschillend van elkaar. De man vraagt de vrouw ten dans, neemt haar in zijn armen en neemt de leiding in de dans door te luisteren naar de muziek en deze te interpreteren (Toyoda 2012). Gedurende de dans wordt er van de man geacht een vreedzame, beschermende en fijne omgeving te creëren voor zijn danspartner die hij navigeert op de dansvloer (Toyoda 2012). De vrouw heeft zelf de keuze of zij ingaat op het dansaanbod of niet. Wanneer zij ingaat op de uitnodiging om te dansen, accepteert zij de omhelzing van haar danspartner. Ondanks dat de man de leiding heeft tijdens het dansen van de tango en meer verantwoordelijkheden heeft tijdens het dansen, is de rol van zijn vrouwelijke danspartner niet passief. De danseres is alert om de dansstijl van haar partner te interpreteren en op deze manier te kunnen voorspellen wat zijn bewegingen zullen zijn. Zo kan ze op een geschikte manier reageren op de marca4 van de man (Toyoda 2012). De gender rollen in de tango reflecteren de Argentijnse culturele waarden zoals machismo5 (Toyoda 2012:163). Macho zijn in Argentinië betekent zelfverzekerd zijn, zeker te zijn over waar een man staat en waar hij naartoe gaat (Toyoda 2012:163). Hij is de baas, betrouwbaar en accepteert verantwoordelijkheid. Hij geeft om het welzijn, de veiligheid en het geluk van zijn vrouw (Toyoda 2012:163). Olswezski (2008) beweert dat de rollen die vrouwen spelen in de tango een reflectie is van de Argentijnse cultuur, van de sterke sociale normen die op basis van gender onderscheid maken in sociale rollen. De vrouw/moeder/ huisvrouw is de baas van huishoudelijke taken en de man zorgt voor het inkomen om de familie te kunnen onderhouden. Ondanks dat machismo wordt gewaardeerd, wordt de rol van de vrouw in de samenleving hierdoor niet minder gewaardeerd (Toyoda 2012:163). Dit is de reden waarom, tangueras6, zowel in hun dans als in hun selectie van danspartners, stoer, assertief, creatief en autonoom zijn.

De choreografie Het dansen van de tango is als het ware een toneelspel. De bewegingen van de lichamen waarin de bezongen thema’s tot uitdrukking komen zijn het resultaat van de stijl van de compadrito7. Van sommige details van de choreografie wordt gedacht dat hun oorsprong ligt bij de dominante figuren uit de onderwereld in de 19de eeuw (Taylor 1976:281). Het rechte, onbeweeglijke bovenlichaam in de tango is karakteristiek voor de houding van deze man. In de soepele patronen van de tangostappen wordt een overeenkomst gezien met de stappen die werden uitgevoerd tijdens een creools mesduel. Daarnaast is het licht naar voren gekantelde wervellichaam is het resultaat van de elegante hoge hakken die de vrouwen dragen (Taylor 1976:281). Deze eigenschappen zijn echter maar bijzaak tot het overweldigende choreografische statement van het centrale thema van de dans: de relatie tussen man en vrouw die gezien wordt als een ontmoeting tussen de actieve, machtige en compleet dominante man en de passieve, volgzame en compleet onderdanige vrouw. De mannelijke danser verdwijnt zelden uit de spotlight en de houding van de man, iets naar voren hellend richting de vrouw, dwingt haar iets af te remmen. Dit is kenmerkend voor de tango en ongewoon bij andere vormen van dans (Taylor 1976:281). De vrouw toont geen enkele eigen wil. Ondanks dat de stappen die de vrouw zet technisch moeilijk voor haar kunnen zijn, is het de bedoeling dat ze deze stappen uitvoert op zo’n manier dat het lijkt alsof ze puur en alleen ontstaan uit de begeleiding van haar mannelijke partner. De vrouw is nooit toegestaan zich los te maken uit de mannelijke omhelzing, zoals dat wel gebeurd bij andere dansen. Daarnaast moet de vrouw de meest complexe figuren met haar benen maken terwijl haar bovenlichaam onbewegelijk blijft door de omhelzing die totaal gedomineerd wordt door de man (Taylor 1976:281). Het basisprincipe van de tango is de manier waarop de voeten bij elkaar staan en

GENDERZENDER

-

25


bewegen. Tijdens het dansen zijn de dansers met de borst naar elkaar gericht en houden elkaar in een omhelzing vast. De voeten zijn tijdens het dansen altijd naar voren gericht. Wanneer de vrouw loopt moet ze haar benen gesloten houden, hierbij wrijven haar knieën en voeten tegen elkaar (Santiago 1993). Machtsverschillen Gender, ideeën over mannelijkheid en vrouwelijkheid, geven mannen en vrouwen een andere positie in dans. In de choreografie van de tango, zoals deze hierboven beschreven is, zie je hoe door gender machtsverschillen tot uitdrukking komen. Culturele dominantie is vooral zichtbaar bij rolomkering (Steenbeek 2012). Waarom vraagt de vrouw een man niet ten dans? Waarom leidt een vrouw een man niet over de dansvloer? Waarom zorgt de vrouw niet voor een veilige en beschermde omgeving voor de man op de dansvloer? Wanneer de rollen puur alleen op basis van sekse verdeeld waren zou het idee dat de vrouw een beschermde omgeving creëert voor de man geen “gek” idee zijn. Het feit dat de rollen binnen de tango verdeeld zijn zoals ze zijn, is onder andere de reflectie van gender in de Argentijnse samenleving. Niet alleen de rollen die de man en vrouw aannemen binnen de tango zijn een weerspiegeling van culturele dominantie. Ook in de houdingen van de lichamen tijdens het dansen wordt culturele dominantie geuit. Gender is een ordeningsprincipe en ordent onder andere ook lichaamstaal (Steenbeek 2012). De houdingen van de lichamen tijdens het dansen van de tango buigen zich naar normatieve ideaalbeelden in de samenleving. Wanneer een vrouw als man staat, zit, of in dit geval danst, krijgt dat niet de betekenis die de man daarvoor krijgt (sterk), maar een eigen vaak negatieve betekenis (Steenbeek 2012). Tijdens het dansen van de tango moet de vrouw haar benen gesloten houden(Santiago 1993). Deze houding van het lichaam past bij de lichaamstaal die kenmerkend is voor de vrouw. Dit betekent niet dat de dansstappen

26 - GENDERZENDER

van de vrouw simpelweg zijn voortgevloeid uit de norm in lichaamstaal. Het is echter wel een beeld dat gevormd wordt tijdens het dansen en zo bijdraagt aan ideeën over vrouwelijkheid die geconstrueerd worden tijdens het dansen. Conclusie Een tangoperformance kan gezien worden als een vertolking van ideeën over mannelijkheid en vrouwelijkheid in de Argentijnse samenleving. De rollen die mannen en vrouwen innemen in de dans zijn een reflectie van de Argentijnse cultuur. Hierbij komen ook de machtsverhoudingen binnen de Argentijnse samenleving tot uitdrukking. De rollen zijn complementair, maar de vrouw draagt minder verantwoordelijkheden. Cultuur is echter dynamisch en geen vaststaand gegeven. Naarmate genderpatronen in Argentinië, onder andere door mondialisering, aan verandering onderhevig staan is het de vraag of de tango, met haar traditionele rolverdeling, nog wel een representatie is van ideeën over mannelijkheid en vrouwelijkheid in Argentinië. 1 Met dank aan Heike Verheul voor haar feedback. 2 Milonga is de term die gebruikt wordt voor een plaats of event waar de tango gedanst wordt. 3

Ik leun hier sterk op het artikel van Toyoda.

4 Marca: indicatie van de richting van de stappen van de man die nog komen gaan. Niet alleen de stappen, maar ook pauzes, de richting van een draai, veranderingen in timing etc. De marca van de man is dus een indicatie van de dansstappen van de man in de tango die de vrouw als het ware kan lezen. 5 Machismo is een stereotype term voor het gender image van de Latijns-Amerikaanse man. Het is geen vaststaand gegeven en mag niet als vaststaan fenomeen aangenomen worden. 6

Vrouwelijke tangodanseressen.

7

Mannelijke tangodanser.


Literatuur Cara, A. C. 2009 Entangled Tangos: Passionate Displays, Intimate Dialogues, Journal of American folklore, 122(486):438-465. Olszewski, B. 2008 El cuerpo del Baile: The Kinetic and Social Fundaments of Tango, Body and Society, 14 (2):63– 81. Santiago, C; Groisman, A. 1993 The tango is more than a dance, it’s a moment of truth, Smithsonian, 24 (8):152-161. Steenbeek, Gerdien “3a Gender analyse model 3b Intersectionele benadering”, College in de cursus Gender, Macht & Multiculturalisme. Utrecht: Culturele Antropologie UU, 27 september 2012. Taylor, J. M. 1976 Tango: Theme of Class and Nation, Ethnomusicology, 20 (2):273-291. Toyoda, Etsuko 2012 Japanese Perceptions of Argentine Tango: Cultural and Gender Differences, Studies in Latin American Popular Culture, 30 (1):162-179.

GENDERZENDER

-

27


NATIONALISME

28 - GENDERZENDER


‘Nationalisme’ (het ~mannelijk, afhankelijk naamwoord) LIEKE KLEINSMANN1 De natiestaat en het ideaalbeeld van de man, zijn sterk verweven in het nationalistisch discours. Deze verwevenheid is belangrijk voor het voortbestaan van de natiestaat. Door het ideaalbeeld van mannelijkheid te koppelen aan het strijden voor de natiestaat, worden de morele en territoriale grenzen verdedigd en blijven natie en staat één. Het streven naar het ideaalbeeld van de man houdt het geloof in de natie in stand, het geloof in de natie is nodig zodat de mannen streven naar het ideaalbeeld van zichzelf. Het nationalistisch discours zorgt voor deze cirkel, deze cirkel zorgt voor het voortbestaan van de natiestaat zoals hij is.

GENDERZENDER

-

29


‘Nationalisme’ (het ~mannelijk, afhankelijk naamwoord)

LIEKE KLEINSMANN

Hallo, ik ben tweedejaars antropologie student met als doel iedereen meer bewust te maken van zijn/haar cultuur. Ik geloof dat wanneer mensen zien hoe groot de invloed van cultuur is op zijn/haar eigen identiteit, ze zich beter in kunnen leven in mensen met een andere denkwijze dan die van henzelf. Daarom denk ik dat antropologen in het onderwijs en in de media erg van belang zijn voor de (wereld)samenleving. Na deze idealistische woorden hoop ik dat jij ook idealistisch wordt en ook andere mensen idealistisch gaat maken, zodat we straks in een ideale wereld leven.

30 - GENDERZENDER

Het nationalisme wordt in verband gebracht met mannen door Nagel (2010). Het nationalistisch discours meet de natie mannelijke eigenschappen aan. Mannelijke eigenschappen worden gevormd door het ideaalbeeld van ‘de man’ die wordt nagestreefd door mannen die in de natiestaat wonen. Door het nastreven van dat ideaalbeeld houden de mannen dat en daarmee de natiestaat in stand (Nagel 2010). Deze veronderstelling is waar ik in dit paper van uit ga en deze zal ik verder uitleggen door middel van andere literatuur waarin ik dezelfde veronderstelling heb gevonden. Eerst zal ik een definitie van nationalisme en van mannelijkheid geven (Nagel 2010) als een fundament voor de koppeling van mannelijkheid en nationalisme. Daarna zal ik deze koppeling concreet onderbouwen met een onderzoek waar de eigenschappen van de Hindoe-mannen worden gekoppeld aan de Indiase nationaliteit (Anand 2007). Om vervolgens deze koppeling tussen het streven naar het beeld van de ideale man door de grenzen van de natiestaat te verdedigen en het nationalistisch discours te onderbouwen met de wisselwerking tussen performance en performativity (Metthew 2007). Ik focus mij in dit paper op mannen en niet op vrouwen omdat het discours van nationalisme wordt gekenmerkt door de hetero-mannelijke norm. Zij zijn in dit discours de ongemarkeerde categorie, terwijl de vrouwen een onderwerp zijn bínnen het nationalistisch discours (hoorcollege Steenbeek 2012).


Definitie van nationalisme Nationalisme wordt door Max Weber gedefinieerd als “a community of sentiment which would adequately manifest itself in a state nationalism ‘constructs and proffers a narrative of the “nation” and of its relation to an already existing or potential state”(Nagel 2010). Nationalisme is het streven naar eenheid van natie en staat. Men streeft naar de overeenkomst van de grenzen van het territorium en ‘de groep’. Men streeft naar een nationaliteit, één identiteit en die wordt gevormd door etnosexual bouderies (Nagel 2003). Om een identiteit te construeren moet men zich afzetten tegen de eigenschappen van een andere groep. Dit vormt de zelf en de ander. Zo geeft de natie zichzelf mannelijke eigenschappen en de andere naties niet-mannelijke eigenschappen en creëert zo een nationaliteit,een eenheid, wat nodig is voor het voortbestaan van de natiestaat.

aan het beeld van ‘de ander’ gekoppeld, en man-zijn en autochtoon aan de ‘ik’. Man-zijn wordt door Mosse (1996) gekoppeld aan “willpower, honour, courage, discipline, competitiveness , quiet strength, stoicism,sang-froid, persistence, adventurousness, independence, sexual virility tempered with restraint, and dignity, and which rejected masculine ideals as liberty, equality, and fraternity” (Nagel 2010). Het streven van mannen naar dit ideaalbeeld wordt als natuurlijk beschouwd (Morgan 1992). Wanneer mannen dit niet doen, zijn ze ‘anders’. Dit streven naar het beeld van de ideale man, houdt de mannelijke instituties in stand, waar ook de bescherming van de natie (met inbegrip van de vrouwen) en de staat onder valt. Het streven naar het ideaalbeeld van de man door mannen is zo van levensbelang voor de natiestaten (Nagel 2010).

Definitie van mannelijkheid Mannelijkheid wordt door Adams (1990) gedefinieerd als“ Being a man is not being a woman, and no man would ever want to be a woman’. Donaldson (1993) voegt hier de parallelle dichtomie van het nationalisme aan toe“Being a (white) man is not being a Jew, or sexual – being a man is not acting ‘feminine’ and/or not being a homosexual.” Een man zijn betekent dus geen vrouw zijn, een autochtoon zijn betekent geen buitenlander zijn. Door zich tegen deze ‘ander’ af te zetten creëert men de mannelijke en de nationale identiteit. “These racial and sexual masculine ‘countertypes’ are examples of what Connell (1987:186) calls ‘subordinated’ forms of masculinity” (Nagel 2010). Wat Connell hier aangeeft, is dat deze afzetting tegen de ‘ander’, de ‘ander’ ondergeschikt maakt. Zo zijn vrouwen ondergeschikt aan mannen, en de buitenlanders aan de autochtonen. Ik spreek hier van buitenlanders en autochtonen omdat ik van het nationalistisch principe uitga, dat de natiestaat een eenheid wil zijn en buitenlanders hier niet bij horen, en zo ‘de ander’ zijn. De vrouwen en de allochtonen worden zo beiden

Het schapen van een natie door het mannelijke nationalistisch discours Het nationalistische discours is sterk verweven met mannelijke normen, zoals eer, moed, discipline en kracht. Doordat het nationalistisch discours doorspekt is met deze mannelijke normen, wordt het ideaalbeeld van de man gekoppeld aan het verdedigen van de natiestaat. Staatsmacht, burgerschap, nationalisme, militarisme, revolutie, politiek geweld, dictatorschap en democratie zijn dan ook voornamelijk mannelijke projecten, die mannelijke instituties, mannelijke processen en mannelijke activiteiten inhouden (Pateman 1989, Connell 1995). Zo strijden mannen voor de natiestaat tegelijk met het streven naar de ideale man en houdt men zo de mannelijke instituties en daarmee de natiestaat in stand. Ik zal dit illustreren aan de hand van een onderzoek van Anand (2007) die laat zien hoe de Hindoes (hier spreek ik van mannelijke Hindoes) hun eigenschappen aan de natie India hebben gekoppeld door middel van nationalistisch discours. De Hindoes hebben zich de Indiase nationaliteit toegeëigend en de moslims als

GENDERZENDER

-

31


‘de ander’ bestempeld. De moslimman wordt bestempeld als gevaarlijk, fanatiek, Jehadi en oversekst en construeert zo de Hindoe identiteit: goedaardig, verlicht en gedisciplineerd (Anand 2007). Deze negatieve representatie van moslims en de positieve (re)presentatie van de Hindoe zelf, gebruikt men voor het legitimeren van geweld tegen moslims: Ze moeten de Hindoes beschermen voor deze gevaarlijke ander en “ze verstaan geen andere taal dan die van geweld”. Nationalistisch discours heeft voor een nieuw beeld van de ideale man gezorgd, die aansluit op de eigenschappen van Hindoemannen. Namelijk intelligent en toegewijd in plaats van vruchtbaar en mannelijk , “dit zijn Mannen met hoofdletter ‘M’”(Golwalkar 1966). Dit zijn de mannen (de Hindoes) die hun territorium, hun natie en hun vrouwen (in zijn geheel: India) moeten beschermen tegen bedreigingen zoals moslims, ‘de ander’ om de zelf te kunnen behouden. Deze scheiding en schetsing van de Hindoe als de ideale man, wordt sterk gepromoot door de rechtse Hindoebeweging, de Hindutva-organisaties. De moslimman is volgens de mannennormen die Mosse heeft gegeven, dichterbij het ideale manbeeld (ze zijn vruchtbaar, daadkrachtig, sterk). De rechtste Hindoeorganisaties hameren meer op de normen; eer, discipline en beheersing, en benoemen de eigenschappen van de moslims als anders door ze als over-sekst te bestempelen en fanatiek, wat dus allemaal ‘te’ inhoudt en wat zo de Hindoe dichter bij de ideale man maakt dan de moslim. Zo construeren de mannelijke Hindoes voor zichzelf in het nationalistisch discours een ideaalbeeld van de man die dichterbij de Hindoe ligt dan de moslim. Dit is niet het westerse idee van de ‘echte man’ maar dat van de Hindoes, maar de constructie blijft: men moet vechten

32 - GENDERZENDER

en verbindt de natie aan een echte man zijn, door zich af te zetten tegen ‘de ander’ de nietideale man. “The fan mail on Narendra Modi’s website praises him as ‘Asli mard’ (a ‘real man’) for ‘protecting Hindus’”(Bunsha 2002). Door Hindoemannen die India beschermen als echte mannen te bestempelen, worden de grenzen van de Hindoe-identiteit (die voor hen gelijk staat aan de Indiase identiteit) beschermd. Hoe houdt deze constructie nou stand? De wisselwerking van ‘performance’ en ‘performativity’ Belich veronderstelt dat “The ongoing banal reproduction of ‘the nation’ is a mutually constitutive component of hetero-masculinity. This banal form of heteromasculine nationalism is explored in relation to Judith Butler’s concept of performativity in order to highlight ways that ‘the nation’ has been performativity constituted as naturally hetero-masculine” (Matthew 2007 ). Belich koppelt de instandhouding van the nation en hetero-masculinity aan Butler’s theorie van performance en performativity. De definitie die Nagel (2003, blz 52) van performativity geeft is de manier waarop we de hegemonische sociale rollen en definities bevestigen en herbevestigen, construeren en herconstrueren. Performance is de manier in hoe we onszelf en onze lichamen versieren en gebruiken in verschillende rollen. De performance houdt de performativity in stand. Door de performativity hebben mensen een bepaalde performance. Performativity zou je hier het natuurlijk blijken van de eigenschappen van de ideale man en van de natie. De ongemarkeerde, naturaliseerde en normatieve karakter van de mannelijkheid van het nationalistisch discours is onzichtbaar (Matthew 2006).Maar dit zal enkel stand houden door de performance van de mannen in de natie zelf. Wanneer men het nationalistisch discours


Literatuur

niet meer zal koppelen aan mannelijke eigenschappen, zou dit niet meer bestaan. Maar omdat men denkt dat het natuurlijk is, blijft men dit zo voeren, onbewust. Dus door het onbewust na streven van het ideaal beeld van de man, blijft men vechten voor de natie en houdt daarmee de performativity en de natie in stand (Matthew 2006). Het in stand houden van de performativity door het heteromannelijke discours van nationalisme die het ideaalbeeld van de man koppelt aan de natie is dus van uiterst belang voor het in stand houden van de performance : Het verdedigen van de grenzen van de natiestaat. Hiermee verdedigen ze niet enkel de grenzen van de natiestaat maar houden ze ook de etnische, gender en seksuele concept van zichzelf in stand (Nagel 2010). En zo is nationalisme met mannelijkheid verweven, en zij samen van levensbelang voor het voortbestaan van de natiestaat zoals hij nu is.

1 Met dank aan Loes, helaas heeft zij dit vak niet kunnen voortzetten maar ze heeft me nog een goede reflectie gegeven van mijn stuk. Ook dank aan de gehele redactie, die mij allemaal hebben geholpen nadat Loes uit de redactie was gestapt.

Anand, Dibyesh 2007 Anxious sexualitites: masculinity, nationalism and violence. BJPIR 9:257-269. Das, Runa 2010 Colonial legacies, post- colonial (in) securities, and gender(ed) representations in South Asia-s nuclear policies. Routledge London Social identities 16(6):717 740 . Henry, Matthew G. and Lawerence D. Berg 2006 Geographers performing nationalism and heteromasculinity. place and culture: A journal of feminist geography 13(6):629-645 Routledge London. Nagel, Joane 2003 Race, etnicity, and sexuality: Intimate Intersections, forbidden frontiers.Oxford: Oxford University Press. Nagel, Joane 2010 Masculinity and nationalism: gender and sexuality ain the making of nations. Etnic and recial studies: Routledge England. Steenbeek, Gerdien 2012 Hoorcollege Gender,macht en multiculturalisme, Universiteit Utrecht: Culturele Antropologie UU, 4 oktober 2012.

GENDERZENDER

-

33


“We are the Borg. You will be assimilated. Your biological and technological distinctiveness will be added to our own. Resistance is futile.”

34 - GENDERZENDER


The Borg JENTSE NIEUWENHUIJSEN

Bij het horen van deze woorden gaan bij de grote meerderheid onder de liefhebbers van de hitserie Star Trek: Voyager (of menig andere Star Trek serie), de nekharen overeind staan. Voor de gemiddelde sociale wetenschapper geldt dit misschien wat minder, maar vergis u niet! Het idee van The Borg is even prachtig als weerzinwekkend. Prachtig, want stelt u zich eens voor: de mensheid als eenheid. Geen racisme, geen discriminatie, geen onderlinge jaloezie, afgunst of haat. Gelijkheid is het sleutelwoord, waarbij ieders talenten optimaal worden benut, in het streven naar perfectie. Wat is of waar zit de catch? Waar zit het weerzinwekkende? De Borg doen dit niet door middel van dialoog, er vindt een noodzakelijk kwaad plaats alvorens deze bovengenoemde utopie: assimilatie. Waar in de Sociale Wetenschappen assimilatie, kort door de bocht, wordt gezien als het opgaan van de minderheid in de meerderheid (op cultureel vlak), gaat het bij de Borg ietwat minder fraai: het zijn namelijk cybernetic organisms, waar het organische en het mechanische één vorm aannemen. Reproduceren gaat door middel van het injecteren van nanobots in een organisch wezen, waarna het persoon/wezen een drone wordt, een lid van the collective. Dit gaat alles behalve vrijwillig, een keuze is er niet. Hoe zou u reageren als u opeens wordt medegedeeld dat u onderdeel gaat maken van een groep, en verzetten hiertegen is zinloos? En aldus de kracht achter de lijfspreuk zoals hierboven genoemd. Kiezen en de vrije wil verliezen hun kracht en bestaan. De eigen identiteit gaat daarbij ook verloren. Er is maar één bewustzijn, welke wordt gedeeld door alle drones. Zo klinkt assimilatie al een stuk minder fraai, vind u niet? Waarschijnlijk zou zelfs een auteur als Susan Moller Okin het assimileren op deze manier afkeuren, ondanks de belofte van ultieme gelijkheid van de seksen.

Van multiculturalisme kan ook niet gesproken worden. Over etnocentrische praktijken wel: de Borg vormen één eenheid, en andere culturen zijn ondergeschikt. De waarde van andere culturen wordt echter niet onderschat. Door het opnemen van biologische en technologische Anderen, wordt de eigen cultuur versterkt, wat de zoektocht naar perfectie zal vergemakkelijken. Een nobel streven, me dunkt. Nu seks(e) geen rol meer speelt, hoe zit dat dan met termen als gender, rolverdeling, stereotypering en dergelijke? Dat is dan ook niet van belang, zou je denken. Toch schemert er een gendergeladen lading door het idee; hoewel alle drones als één worden gezien, is er een zegsvrouw: de Queen! Deze staat bovenaan, kan de drones commanderen en spant dus de kroon. Plots is er van uniseks geen sprake meer, maar van een vergelijking met een bijenkolonie. Nu kunt u dit afdoen als ‘toeval’, en zullen biologen beweren dat de koningin in een bijenkolonie eigenlijk de slaaf is van haar zusters, maar symbolisch gesproken vind ik het een mooie keuze: de vrouw als rationeel leidster. Is deze notie gendergeladen genoeg voor u? Kunnen wij perfectie behalen, zonder deze ietwat lugubere manier van omgaan met de Ander? Ik denk het niet, ik hoop het wel. Wat denkt u? Hebben we een gemene deler nodig (wellicht in de vorm van nanobots en een gemeenschappelijke gedachte)? Of hebben we die allang? Wat is perfectie? Hoe het ook zij, laten we deze vragen maar even voor wat ze zijn, en laten we eens een wereldbeeld voorstellen zonder rolverdeling tussen “de seksen” en het bijbehorende verwachtingspatroon. Het voorbeeld van The Borg laat maar eens zien hoe moeilijk het is om als mens (en scriptschrijver) je geslacht en wereldbeeld van je af te zetten en dat gender ons denken in dusverre beïnvloed, dat het lastig is zoiets voor te stellen. The Borg is een leuke poging. Nu u. Resistance is futile?

GENDERZENDER

-

35


VROUWENRECHTEN

36 - GENDERZENDER


Het is maar een kwestie van interpretatie HEIKE VERHEUL1 Onderdrukking van vrouwen in islamitische staten is een veel besproken onderwerp. In dit artikel ga ik in op de vraag welke rol de islamitische overheid speelt bij gendergelijkheid. Eerst zal duidelijk worden gemaakt wat een islamitische staat is en hoe belangrijk de sharia is bij het bestuur van een islamitische overheid. De sharia wordt gevormd door meerdere aspecten, ik zal me toespitsen op de Koran. Ik zal aantonen dat de manier van interpreteren van de Koran cruciaal is. Uiteindelijk zal ik nagaan hoe vrouwen binnen een Islamitische staat zelf een rol kunnen spelen om genderongelijkheid tegen te gaan. Ik zal aantonen dat de sterke invloed van de religieuze instellingen op de staat in Islamitische landen heeft geresulteerd in complexe en tegenstrijdige gevolgen voor gendergelijkheid. Dit artikel zal bijdragen aan debatten omtrent vrouwenrechten en gendergelijkheid in de islamitische wereld.

GENDERZENDER

-

37


Het is maar een kwestie van interpretatie HEIKE VERHEUL Vrouwenbesnijdenis of het stenigen van vrouwen bij overspel zijn bekende voorbeelden van vrouwenonderdrukking in islamitische staten. In de media, tijdschriften, maar ook in wetenschappelijke artikelen wordt de onderdrukking van vrouwen in islamitische staten vaak geweten aan de Islam. De Koran zou de genderongelijkheid die er in verschillende islamitische staten is, goedkeuren. Tegenwoordig is de positie van vrouwen binnen het multiculturalisme debat een veel besproken onderwerp. Waarin ook steeds

Ik ben Heike, tweedejaars studente culturele antropologie. Ik heb altijd willen opkomen voor minderbedeelden, maar ik wilde geen rechten doen. Dat ik toch geinteresserd ben in dat gebied, blijkt uit het feit dat ik nu ook een minor criminologie doe. Ik hoop door antropologie meer te begrijpen over verschillende culturen en ooit op te kunnen komen voor minderbedeelden ergens op de wereld.

38 - GENDERZENDER

vaker islamitische vrouwen aangehaald worden die stellen dat de Koran juist streeft naar gendergelijkheid. Al-Hibri (1999) schrijft in haar essay ‘Is Western Patriarchal Feminism Good for Third World/ Minority Women?’ dat de Koran gendergelijkheid tussen mannen en vrouwen legitimeert. In dit artikel kijk ik welke rol de islamitische overheid speelt bij gendergelijkheid. Eerst zal duidelijk worden gemaakt wat een islamitische staat is en hoe belangrijk de sharia is bij het bestuur van een islamitische overheid. De sharia wordt gevormd door meerdere aspecten, ik zal me toespitsen op de Koran. Ik zal nagaan of de Koran de onderdrukking van vrouwen legitimeert en zal aantonen dat dit afhankelijk is van de interpretatie van de Koran. Uiteindelijk zal ik nog nagaan hoe vrouwen binnen een Islamitische staat zelf een rol kunnen spelen om genderongelijkheid tegen te gaan. De islamitische staat Wanneer we spreken over de staat is het belangrijk om vast te stellen dat de staat geen ‘single-minded’ actor met uniforme sets van belangen is. De staat is samengesteld uit verschillende, tegenstrijdige en veranderde sets van sociale belangen. De staat is een gebied waarbinnen men rekening probeert te houden met lokale, nationale en internationale conflicten en tegenstellingen (Abusharaf 2006: 723). I n de negentiende eeuw zijn vele gebieden van de islamitische wereld gekolonialiseerd. Religie werd toen de basis voor de politieke strijd tegen de onderdrukkers. Hierdoor ontstond er een duidelijke verbinding tussen religie en politiek. Vervolgens werd het falen van het politieke systeem, de economie en de traditionele orde in de twintigste eeuw in islamitische staten geweten aan de modernisering. Religieuze instellingen wisten de staat ervan te overtuigen dat het sociale verval was gerelateerd aan het afdwalen van de sharia (islamitische wetgeving) en pleitte ervoor dat de sharia weer een centrale positie zou innemen in de staat (Abusharaf 2006: 723). Sindsdien heeft de sharia een prominente positie ingenomen in islamitische staten.


De ideale islamitische staat die hieruit voortvloeit, is een nomocracy. Hierin wordt de gemeenschap beheerst door de sharia. Daarnaast probeert de nomocracy een evenwicht te creëren tussen drie belangrijke groepen: de imans, die fungeren als bewakers van zowel het geloof als de gemeenschap; de ulama, die zorgen voor religieus en juridisch advies en de kadi’s (rechters), die geschillen oplossen in overeenstemming met de islamitische wet (Abusharaf 2006: 724). De sharia wordt vaak gezien als de weerspiegeling van de grondwet van vele islamitische staten. Daarnaast bepaalt de sharia in veel islamitische staten de manier waarop de samenleving groeit en kristalliseert (Abusharaf 2006: 717). De sharia wordt over het algemeen gezien als de islamitische wet, maar de sharia is veel breder. Het bevat in feite het gehele systeem van wetgeving en bestuur van een islamitische staat (Abusharaf 2006: 717). De beginselen van de Sharia worden niet alleen afgeleid uit de Koran, maar ook uit de Soennah (het woord van Mohammed) en van de standpunten van de islamitische rechtwetenschappelijke scholen: Hanafi, Maliki, Shafi en Hanbali. De sharia wordt dus op een zeer complexe manier gevormd. De Koran heeft hierin wel een prominente rol. De verwevenheid tussen de staat en religie is groot. Vooral islamitische juristen hebben een belangrijke rol bij het begeleiden van een islamitische samenleving. Ze adviseren de overheid bij de vraag of hun beleid en hun wetten in overeenstemming zijn met de islamitische beginselen (Abusharaf 2006: 718). Er is dus een nauwe verbinding tussen religieuze instanties en de overheid. Doordat deze zo nauw met elkaar verbonden zijn is het soms moeilijk te zien waar de genderongelijkheid vandaan komt. Dit zorgt er tevens voor dat het tegengaan van genderongelijkheid in islamitische staten, bijvoorbeeld door vrouwen zelf, een complex proces is. Het is immers moeilijk vast te stellen waar die genderongelijkheid precies vandaan komt.

Gendergelijkheid in de Koran2 Wanneer men spreekt over de onderdrukking van vrouwen in islamitische staten, heeft men het vooral over de Koran, die volgens velen, de onderdrukking van vrouwen legitimeert. Echter, er zijn ook genoeg islamitische vrouwen, feministen en wetenschappers die stellen dat de Koran helemaal niet aanzet tot vrouwenonderdrukkingen. Omdat de Koran een groot onderdeel is van de sharia, die het bestuur in islamitische staten grotendeels bepaalt, zal ik nagaan of de Koran gendergelijkheid legitimeert. De Koran heeft immers invloed op de sharia en daarmee ook op het bestuur van een islamitisch land. Meija (2007) analyseert in haar artikel verschillende verzen van de Koran en stelt dat de Koran gendergelijkheid legitimeert. Daarnaast laat Meija zien dat de manier waarop je de Koran vertaalt en interpreteert cruciaal zijn bij het begrijpen wat er precies staat. Een bekend vers die vaak wordt gebruikt om te laten zien dat de Koran de onderdrukking van vrouwen legitimeert, is de volgende:

GENDERZENDER

“Mannen zijn voogden over de vrouwen omdat Allah de enen boven de anderen heeft doen uitmunten (4:34)” De vertaling die ik hier heb gebruikt, is slechts één manier op deze vers te vertalen. Door de manier waarop deze vers is vertaald, lijkt het alsof Allah de man boven de vrouw heeft geplaats. Echter, Meija analyseert in haar artikel deze vers en laat zien hoe je verschillende woorden op een verschillende manieren kan vertalen. Zij komt dan ook met de volgende vertaling: “In cases, where women know less than men and they are being provided for by their husbands/ male guardians, men should guide the women (4:34)” Met de manier waarop Meija (2007) de vers uit de Koran vertaalt en interpreteert lijkt het

-

39


alsof de Koran staat voor gendergelijkheid en niet voor vrouwenonderdrukking. De manier waarop Meija (2007) de Koran vertaalt en interpreteert is er ook slechts maar één. De ware manier van de Islam begrijpen is er dus niet. Wat de vertaling van Meija (2007) echter wel sterk maakt is dat zij met de volgende vers komt, namelijk: “The Believers, men and women, are protectors of one of another (9:71)” Hoe kunnen mannen boven vrouwen staan wanneer ze elkaar moeten beschermen? Deze vers straalt juist gendergelijkheid uit: mannen en vrouwen moeten elkaar beschermen, dus zowel de vrouw beschermt de man, als de man de vrouw moet beschermen (Meija 2007: 12). Het is dus afhankelijk van de manier waarop je de Koran interpreteert of je stelt dat zij gendergelijkheid legitimeert of niet. In islamitische staten waar je de sharia heel strikt neemt en men de Koran heel letterlijk leest en interpreteert, stelt men dus eerder dat de Koran gendergelijkheid niet legitimeert. Dit wordt vervolgens ook doorgevoerd bij het bestuur van het land. Agents in islamitische staten De rol van vrouwen en de rechten van vrouwen in islamitische staten is afhankelijk van het land waarin zij leven en verschilt dus ook van land tot land. Zo wonen duizenden moslimvrouwen onder extreem conservatieve regimes, die de wetten van de sharia strikt naleven met betrekking tot de rol van de vrouw, zoals in Iran, Nigeria en Soedan. In deze gevallen zouden deze vrouwen, binnen de discourses van de Westerse wereld, worden bestempeld als tweederangsburgers. Daarnaast zijn er landen, zoals Turkije, Tunesië en Irak, waar de sharia al sterk is aangepast. Hier hebben de vrouwen veel meer vrijheid (Abusharaf 2006: 725). Het is echter wel belangrijk vast te stellen dat in elk van deze landen vrouwen geen onderdrukte nietszeggende wezens zijn.

40 - GENDERZENDER

Islamitische vrouwen zijn zelf de agents in processen omtrent vrouwenrechten en de rol van vrouwen. Het is dus belangrijk om te kijken hoe de rollen en rechten van vrouwen opnieuw gedefinieerd en geconstrueerd kunnen worden binnen de moderne en veranderde Islamitische samenleving. De vrouwen zijn actieve actoren die zaken als uitsluiting en ‘alienation’ zullen moeten aanvechten (Abusharaf 2006: 725). Conclusie In dit artikel heb ik de vraag gesteld welke rol de islamitische overheid speelt bij gendergelijkheid. Ik heb laten zien dat er een grote verwevenheid is tussen de staat en religie en dat kan zorgen voor een onontwarbare knoop, die niet uit elkaar te halen is. Daarnaast heb ik laten zien dat het afhankelijk is van de manier waarop je de Koran interpreteert of deze gendergelijkheid legitimeert of niet. Dit artikel heeft aangetoond dat de sterke invloed van de religieuze instellingen op de staat in islamitische landen, in combinatie met hoe strikt de overheid de sharia doorvoert, heeft geresulteerd in complexe en tegenstrijdige gevolgen voor gendergelijkheid. Of er wel of geen genderongelijkheid binnen een land heerst, heeft te maken met hoe strikt de sharia wordt nageleefd en wat de mogelijkheden van moslimvrouwen zijn om zelf in actie te komen. Onderzoek naar gendergelijkheid in islamitische staten zou zich dus moeten focussen op de mogelijkheid van vrouwen om zélf in te gaan tegen strenge regels die zijn vastgesteld door de staat en de mogelijkheden voor vrouwen om over hun rollen en rechten te onderhandelen. 1 Mede mogelijk gemaakt door Milou Beens. Bedankt voor de feedback 2 In deze paragraaf leun ik sterk op het artikel van Meija, Melanie, P. 2007 Gender Jihad: Muslim Women, Islamic Jurisprudence, and Women’s Rights, Kritike, Vol. 1, Issue 1, p. 1-24.


Literatuur Abu-Lughod, Lila. 2002 Do Muslims Really Need Saving? Anthropological Reflections on Cultural Relativism and Its Others, American Anthropologist 104(3)783- 790. Abusharaf, Adila. 2006 Women in Islamic Communities: The Quest for Gender Justice Research, Human Rights Quarterly 28(3)714-728. Brague, R. 2012 De beste religie van de wereld, Trouw, Letter en Geest. Meija, Melanie, P. 2007 Gender Jihad: Muslim Women, Islamic Jurisprudence, and Women’s Rights, Kritike 1 (1)1-24. Nagel, Joane 2003 Race, Etnicity, and Sexuality, Oxford University Press, New York. Okin, Susan Moller 1999 Is Multiculturalsim Bad for Women, Princeton University Press, New Jersey.

GENDERZENDER

-

41


Manland

Nieuw: IKEA verlost man en vrouw van ellende

CHRISTA VON RETH Mannen, geef toe: de IKEA is keer op keer een traumatische ervaring. Ellenlang arm in arm met vrouwlief een onophoudelijk doolhof van spullen doorworstelen. Enthousiast ‘oh’ en ‘ah’ roepen bij elk tierelantijntje dat wordt bekeken terwijl de massahoeveelheden psychedelische IKEA-prints je hoofdpijn bezorgen. Je zondagmiddagdroom vol voetbal, bier en barbecue wordt geruïneerd door schreeuwende kinderen, burgerlijke stelletjes, massa’s meubels en het besef dat zondagmiddagdromen toch

42 - GENDERZENDER

echt tot het verleden behoren. En vrouwen, hoe leuk is dat nou werkelijk, zo’n chagrijnige man meeslepen? Discussies moeten voeren om hem het nut van het winkelen te doen inzien? Je kinderen heb je kunnen achterlaten in Smaland. Kon zoiets maar met die ongeïnteresseerde man aan je arm. Nou, dat kan! IKEA doet de zondagmiddagdroom voor zowel vrouw als man weer herleven! En dat zowaar ín de winkelketen zelf. In Sydney is de eerste speelruimte voor mannen geopend: ‘Manand’. Hier kunnen mannen – en alleen mannen - zich vermaken


met videospellen, mannentijdschriften, voetbaltafels, televisies die enkel sport uitzenden en gratis IKEA-hotdogs, chips en snoep. De vrouwen kunnen ondertussen ongestoord mijmeren over de kwestie: karmijnrode bouclé gordijnen of toch die parelmoer donkerrode linnen? En helemaal ideaal: de vrouwen krijgen van IKEA een buzzer mee die hun na een half uur winkelen helpt herinneren om hun man weer uit de speelhoek te halen. Een concept dat beide seksen uit de ellende helpt en hopelijk veel gebroken huwelijken zal doen vermijden. Oké wacht: even een onderbreking. Manland?! Is dat wel werkelijke zo positief? IKEA met Manland een duidelijk beeld af van wat typisch mannelijk is en typisch vrouwelijk. Maar is dit wel werkelijk zo goed voor beide partijen? Via Manland geeft IKEA het beeld dat mannen enkel te porren zijn voor spelletjes en vet eten. Het bevestigt ook het stereotype van “mannelijke” interesses. Zo wordt er gesteld dat mannen van sport en X-boxen houden, en absoluut niet van winkelen. Er zijn vast genoeg mannen die wél van winkelen houden, en zich níet herkennen in dit stereotype beeld van mannen. Omdat Manland een gevolg is van de kinderhoek Smaland wekt IKEA daarnaast de indruk dat mannen moeten worden beziggehouden, niet tot “grotemensendingen” in staat zijn en zelfs moeten worden opgehaald als baby’s door hun vrouw. Vrouwen worden door de introductie van Manland juist afgeschilderd als winkelliefhebbers en als zijnde verantwoordelijk voor het huishouden. Het geeft het idee dat zij graag bezig zijn met activiteiten als gordijnen uitzoeken, wassen en mooi gestreken overhemden op kleur sorteren. Daarbij kun je afvragen of IKEA impliceert dat vrouwen zich werkelijk interesseren voor het huishouden, of dat IKEA wilt uitstralen dat dit gewoon de verplichte taak van vrouwen is, of zij dat nou willen of niet. Deze stereotypen van mannen en vrouwen die IKEA neerzet, kunnen goed worden uitgelegd in de termen performance

en performativity. Met performance wordt bedoeld: de manieren waarop we onze identiteit uitdragen. Via kleding, gedrag, interesses, lichaamsgebaren etc. stralen we een bepaalde rol uit. Bijvoorbeeld een mannelijke rol of een vrouwelijke rol Daarom zijn deze activiteiten of handelingen gendergeladen. Zo is ‘van winkelen houden’ de performance van de typische vrouwenrol, en ‘sport kijken’ de performance van de typische mannenrol. Dit uitdragen van rollen via performance bevestigd de performativity. Met performativity wordt bedoeld: de hegemonische en vaak onuitgesproken ideeën over normatieve sociale rollen en definities. Deze normatieve ideeën worden gevormd, bevestigd of juist uitgedaagd door de manier waarop wij deze rollen uitdragen: performance. Manland in IKEA zorgt dat mannen en vrouwen hun typische gendergeladen activiteiten kunnen uitvoeren. Dit maakt dat de algemeen heersende normen over mannelijk en vrouwelijk worden bevestigd. Doordat IKEA de performativity van genderrollen zo bevestigt en in stand houdt, zorgt het dat verschillen tussen mannen en vrouwen worden benadrukt. Op die manier stoppen ze zowel mannen als vrouwen in hokjes, terwijl deze in de werkelijkheid misschien helemaal niet deze hokjes passen. Tot nu toe hebben we het alleen gehad over mannen en vrouwen in de IKEA. Maar Manland brengt nog wat andere complicaties met zich mee. Hoe zit het namelijk met homoseksuelen en transseksuelen? Wie van het homoseksuele mannenkoppel mag in Manland? Van het homoseksuele vrouwenkoppel mag geen van beide naar Manland!. En transseksuelen? Houden zij meer van “mannelijke” activiteiten of van “vrouwelijke”? IKEA heeft duidelijk niet goed nagedacht over de consequenties van Manland. Het is daarom ook maar goed dat Manland een vierdaagse mediastunt was ter viering van Vaderdag en er tot nu toe geen plannen zijn gemaakt om Manland permanent in alle IKEA vestigingen te plaatsen..

GENDERZENDER

-

43


Verkrachting als

44 - GENDERZENDER


oorlogswapen MARJOLEIN QUIST In oorlogsgebieden zoals Congo, is het tegenwoordig gevaarlijker om een vrouw dan een soldaat te zijn. Verkrachting is er namelijk aan de orde van de dag en vind er op massale schaal plaats. Dit seksuele geweld is niet zomaar een bijproduct van de chaos van de oorlog, maar een doelbewuste aanval op de vijand. Wat maakt systematische verkrachting tot een effectieve oorlogsstrategie? Door het onderzoeken van de onderliggende mechanismen die hierbij een rol spelen wordt diepgaander inzicht verkregen over rol van gender en seksualiteit in conflict. Hierbij worden eerst de rollen van mannen en vrouwen in het bewaken van de etnische gemeenschap onderzocht, om vervolgens te kijken hoe dit van invloed is op het seksueel geweld tegen vrouwen in conflict.

GENDERZENDER

-

45


Verkrachting als oorlogswapen ‘Het is in een gewapend conflict waarschijnlijk gevaarlijker om vrouw te zijn dan soldaat.’ MARJOLEIN QUIST

Op 25 oktober 2012, ontsnapte de Congolese gynaecoloog Dennis Mukwege ternauwernood aan een aanslag op zijn leven. Welk gevaar kan een gynaecoloog nu vormen dat hij specifiek doelwit wordt in conflict? In het door burgeroorlog geteisterde land vinden verkrachtingen op massale schaal plaats door de verschillende rebellengroeperingen. Hoewel de daders nog niet bekend zijn, zijn de duizenden genitale hersteloperaties die Mukwege uitvoerde bij verkrachte vrouwen en zijn constante vraag om aandacht voor het probleem blijkbaar een doorn in het oog van de rebellen (NOS 2012). Langzaam maar zeker komt het besef op dat verkrachting niet enkel als gevolg van de chaos van de oorlog kan worden gezien. Na de oorlog in voormalig Joegoslavië werd massale verkrachting in 2001 voor het eerst berecht als oorlogsmisdaad (NRC 2001) en tegenwoordig noemt de VN verkrachting zelfs als onderdeel van genocide en als bedreiging van de vrede en veiligheid. Hiermee erkennen ze dat seksueel geweld niet zo maar een bijproduct van de chaos van de oorlog is, maar een gerichte en doelbewuste aanval op de vijand (UN 2008). Wat maakt systematische verkrachting tot een effectieve oorlogsstrategie? Welke mechanismen liggen hier aan ten grondslag en hoe werken deze ten tijde van conflict? Diepgaander inzicht in deze achterliggende mechanismen is cruciaal voor een het verklaren van dit verschijnsel, en daarmee noodzakelijk voor de bestrijding van deze gruwelijkheden. In de sociale constructie van identiteit en macht - essentieel in conflict - spelen naast seksualiteit ook bijvoorbeeld nationalisme, 1

Als studente Liberal Arts and Sciences ben tussen alle cultureel antropologen binnen deze redactie ben ik op het eerste gezicth wellicht een vreemde eend in de bijt. Binnen mijn studie specialiseer ik mijzelf in de richting politieke geschiedenis en internationale betrekkingen, waarbij ik een minor Conflict Studies volg. Inzichten uit de culturele antropologie en genderstudies vormen voor mij hierbij een interessante aanvulling om maatschappelijke problemen in de wereld beter te kunnen doorgronden.

46 - GENDERZENDER

Nederlandse generaal Patrick Cammaert, commandant van de VNvredesmacht in Congo.


racisme en etniciteit2 een rol. De groepen die tegen elkaar staan willen immers grenzen tussen beiden trekken, en elkaars ‘anders-zijn’ benadrukken. Verkrachting in oorlog bevindt zich daarmee op de intersectie van etniciteit en seksualiteit. Het theoretisch kader van Nagel, waarin ze beiden als sociaal geconstrueerd en gendergeladen worden beschouwd, biedt hierbij een geschikt uitgangspunt.3 Verkrachting is niet enkel seksueel geweld, maar ook een vorm van genderspecifiek geweld. Dit is niet alleen omdat vrouwen de voornaamste slachtoffergroep zijn, maar vooral omdat het steunt op sociale ideeën over mannelijkheid en vrouwelijkheid. In dit artikel zullen deze veronderstellingen de basis vormen voor het doorgronden van het fenomeen oorlogsverkrachting.

de gemeenschap; op haar rust de taak voor nageslacht te zorgen dat het voortbestaan van de groep veiligstelt. In deze functie wordt zij echter ook voor buitenstaanders de toegangspoort tot de groep, via de vrouw kan de groep immers worden binnengedrongen (Steenbeek 2012). Vrouwelijke seksualiteit wordt zo gekoppeld aan de puurheid van de groep, en dient gecontroleerd en beschermd te worden. Het vrouwenlichaam verwordt in nationalistische ideologieën tot de symbolische representatie van een natie of etnische groep zelf; “to be protected during war as the very nation itself. Women thus become the embodied boundaries of the nation-state, and as such, are targets for violence directed against a national collectivity” (Buss 2009). Het beschermen en controleren van de groep, en dus van de vrouwen, is een rol die in patriarchale samenlevingen traditiegetrouw Vrouwen als hoeders van de sociale orde bij de mannen ligt. Bezoedeling van de vrouwen Conflict is van alle tijden en alle plaatsen, de uit de groep wordt daarmee het bewijs van het ‘bijbehorende’ verkrachtingen helaas ook. In falen van de mannen in het bewaken van de haar constructivistische benadering borduurt groepsgrenzen. Nagel voort op het ethnic boundary model van Barth, waarin etniciteit wordt voorgesteld Grenzen stellen als een systeem van grenzen. Hierbij wijst ze In tijden van conflict wordt de behoefte aan op “the importance of ethnic boundaries as duidelijk gemarkeerde grenzen versterkt; de markers [..] that signify who is and who is not verschillen in etniciteit, nationaliteit of ras a member of an ethnic group”(Nagel 2003:45). worden benadrukt, om scherp te kunnen Met talloze voorbeelden laat Nagel vervolgens definiëren wie bij welke groep hoort. Seks kan zien dat seksualiteit een belangrijke factor hierbij een een versterkend effect hebben: “no is in het oprichten en verdedigen van deze more potent force than sexuality to stir the etnische grenzen. Ras en seks hebben namelijk passions and fan the flames of racial tension” een vergrotende en versterkende werking op (Nagel 2009:255). elkaar. De raciale, etnische en nationalistische Littlewood beargumenteert dan ook verdediging en bevestiging van de seksuele eer dat seksueel geweld voornamelijk voorkomt en zuiverheid versterken daarom de etnische wanneer het strijdperk niet duidelijk begrensd grenzen (Nagel 2003:55). is, in gedecentraliseerde conflicten waarbij De verdediging van deze zuiverheid komt de scheidslijnen tussen ‘wij’ en ‘zij’, tussen neer op het verdedigingen van de zuiverheid soldaten en bewapende burgers, en tussen van de vrouwen uit de groep. De vrouw vervult burgers van beide groepen niet duidelijk zijn. als brenger van nageslacht een belangrijke rol Seksueel geweld wordt dus niet zo zeer over in het veiligstellen van het voortbestaan van de een algemeen geaccepteerde grens gepleegd, groep. In het patrilineaire systeem is de vader maar is veel meer een manier om zulke grenzen echter bepalend voor de identiteit van het kind. te verduidelijken, te ontwikkelen en bevestigen Hiermee wordt de vrouw de poortwachter van (1997:10-11). Van etnische identiteiten, zoals

GENDERZENDER

-

47


Hutu en Tutsi tijdens de genocide in Rwanda, wordt vaak verondersteld dat deze al voor het conflict bestonden, en dat “violence mapping onto and exploiting historical identities and ethnic divisions” maar dit blijkt een misvatting (Buss 2009:155). Verkrachting functioneert juist als “working out of boundaries on the woman’s body”(Littlewood 1997:11). Tijdens de oorlog in voormalig Joegoslavië werd seksueel geweld een manier om de etnische grenzen tussen Serven, Kroaten en Bosniaks opnieuw op te richten en te markeren. De etnische verschillen waren vervaagd na een lange periode waarin hieraan minder belang werd gehecht en waarin leden van de verschillende etnische groepen trouwden, en sociale en seksuele banden onderhielden. Verkrachting was een manier om die banden door te snijden. “By choosing which women to rape, men from one ethnic group designated who was and was not a protected, respected member of their community. Rape was used to draw an ethnic line” (Nagel 2003:27). Het proces van othering zoals we dat hier terugzien behelst echter niet alleen categorisering, maar kent ook altijd een element van hiërarchisering; de Ander wordt als minderwaardig en ondergeschikt gezien. Met seksueel geweld tegen de etnische Ander worden niet alleen de grenzen bevestigd, maar ook de dominantie over die Ander getoond.

act of sexual violence against an individual— but it becomes a crime against humanity or genocide by targeting a community of people through the commission of the individual act” (Buss 2009). Hoewel de verkrachting als daad werkelijke gevolgen heeft is, is deze ook symbolisch van aard. It ‘‘is a message passed between men—vivid proof of victory for one and loss and defeat for the other’’ (Brownmiller 1975 in Buss 2009). Niet in staat zijn tot bescherming van de zuiverheid van hun vrouwen is diepste nederlaag voor mannen als beschermers. Ook mannelijke slachtoffers moeten in deze context worden gezien; seksueel geweld tegen mannen plaatst ze als het ware in de vrouwelijke positie, ontdaan van hun mannelijkheid, en is daarmee een diepe vernedering. De aard en vorm van de verkrachtingen maakt duidelijk dat deze niet geen seksueel genot tot doel heeft. Verkrachting in oorlog gaat namelijk vaak veel verder dan een gedwongen versie van seks. Penetratie met allerlei voorwerpen en wapens, gebruik van chemicaliën of brandend plastic, leiden tot genitale verminkingen. Deze acties zijn duidelijk gericht op het totaal vernietigen van de reproductieve kracht van de vrouw. Dit gaat verder dan vernedering en vervuiling, maar is een verwoesting van de vrouw in haar vrouw-zijn, en een reële bedreiging van het voortbestaan van de groep. Verkrachting als aanval Tot slot vervult de vrouw in haar De functie van verkrachting in oorlog gaat dus traditionele rol van het zorgen voor de familie verder dan het opwerpen van groepsgrenzen; een belangrijke functie in het bijeenhouden van het is een gerichte aanval. In haar functie van de gemeenschap, en is verkrachting een aanval toegangspoort tot de groep wordt de vrouw het op de sociale instituties van de tegenstander beoogde doelwit om de groep van binnen uit te (Littlewood 1997:11). De verkrachtte vrouw is bedreigen. Via patrilineaire lijnen is het kind van binnen haar groep immers niets meer dan een een verkrachtte vrouw een kind van de vijand; symbool voor de nederlaag, beschadigd; een de groep wordt zo van binnenuit overgenomen. paria (Brownmiller 1993). Verkrachting leidt tot bevuiling van de vrouw en haar nageslacht, en dus van de hele natie. Conclusie Dit perspectief op seksueel geweld Gezien de toepassing op grote schaal en de aard maakt verkrachting een misdaad tegen een van de verkrachtingen werkt massaal seksueel collectief. “It has an individual component— the geweld schijnbaar als een effectieve techniek in

48 - GENDERZENDER


de strijd. Betekenis en functie hiervoor moeten worden gezocht in de noties van mannelijkheid en vrouwelijkheid in het bewaken van de groep. Verkrachting is namelijk een manier om troebele en vervaagde grenzen tussen groepen te verduidelijken en markeren. Etnische grenzen worden bevestigd in de keuze welke vrouw wel en welke vrouw geen bescherming verdiend. Verkrachting is niet een aanval op de vrouw alleen, maar een aanval op haar gehele gemeenschap. Via de vrouw kan de groep van binnenuit worden bevuild; door haar kinderen op te eisen en haar reproductieve kracht te vernietigen wordt het voortbestaan van de groep bedreigd.

1 Hierbij wil ik Christa von Reth als mijn peerreviewer en Gerdien Steenbeek als managing director hartelijk bedanken voor alle hulp en goede tips bij het schrijven van dit artikel. 2 In navolging van Nagel gebruik ik etniciteit in dit artikel als overkoepelend begrip voor nationaliteit en ras. 3 Buss wijst op de gevaren van een exclusieve focus op etniciteit, die de andere dimensies van het conflict zoals politieke, economische, regionale en klasse dimensie negeert bij het verklaren van verkrachting (2009:157) Ik probeer in dit artikel het gehele fenomeen van verkrachting in oorlog beter te doorgronden, maar besef me dat niet elke afzonderlijke verkrachting volledig verklaard kan worden met de antwoorden die ik hier zal geven.

Literatuur Banning, Kees Verkrachtingen als oorlogsmisdaad. NRC.nl http://vorige.nrc.nl/buitenland/ article1919014.ece/Verkrachtingen_als_oorlogsmisdaad, geraadpleegd op 29 oktober 2012. Buss, D.E. 2009 Rethinking ‘Rape as a Weapon of War’. Feminist legal studies 17(2 ):145-163. Brownmiller, S. 1993 Making female bodies the battlefield. Newsweek 121 (1):37-38. Littlewood, R. 1997 Military rape. Anthropology today 13(2):7-17. Nagel, J. 2003 Race, Ethnicity, and Sexuality: Intimate Intersections, Forbidden Frontiers Oxford: University Press. NOS Aanslag op Congolese VN-laureaat. 2012 http://nos.nl/artikel/433773-aanslag-op-congolese-vnlaureaat.html , geraadpleegd op 28 oktober 2012. Steenbeek, Gerdien “Het lichaam, gender en seksualiteit”, College in de cursus Gender, Macht & Multiculturalisme. Utrecht: Culturele Antropologie UU, 4 oktober 2012. United Nations Security Council 2008 Resolution 1820 http://www.un.org/Docs/sc/unsc_resolutions08.htm, geraadpleegd op 1 november 2012.

GENDERZENDER

-

49


Diet Coke of MILOU BEENS

Wanneer iemand aan mij vraagt wat het verschil is tussen Diet Coke en Coke Zero zou ik hier geen antwoord op kunnen geven. Fijnproevers zullen vast verschil proeven tussen de twee versies, maar ik, een studente antropologie, zou de twee niet van elkaar kunnen onderscheiden. Qua concept is er weinig verschil. Beide colaversies hebben de standaardsmaak van cola, maar dan zonder suiker. Zo klein als de smaakverschillen zijn, zo groot is het verschil in reclamering. Ik vergelijk kort twee commercials en de manier waarop gender gebruikt wordt om de producten te verkopen. Beschrijving Diet Coke De reclame begint als volgt: Twee jonge vrouwen zeggen dat ze een Diet Coke nodig hebben, maar wanneer ze in de koelkast kijken zien ze dat er nog maar eentje over is. Beide vrouwen vinden dat zij het laatste blikje verdienen omdat ze een aantal tegenslagen hadden die dag. Voorbeelden die genoemd worden zijn onder andere tijdens een date met een jongen door een stoel heen zakken en oranje kleuren van spray tan. Dan wordt de deur opengedaan en komt een derde vrouw binnenlopen waarbij haar haren helemaal ontploft zijn. De twee meiden roepen YOUR HAIR! En de derde vrouw zegt: Don’t ask! Ze bieden haar het laatste blikje Diet Coke aan. Zij neemt hier een slok van en zegt: Thats better! De reclame eindigt met een blikje Diet coke in beeld en een vrouwenstem die zegt: Diet Coke, love it light! De gehele reclame is gemaakt met behulp van animatie.

rollen in, er is een vrouwenstem als voiceover en de problemen zijn “typisch” vrouwelijk. Haar dat niet goed zit, jurkjes die afscheuren en een spraytan behandeling die een oranje huid als resultaat geeft. Diet Coke wordt hier aangeprezen als de oplossing voor hun problemen. Westerse ideeën over vrouwelijkheid worden gebruikt om een type vrouw neer te zetten die Diet Coke drinkt. Dit type vrouw past binnen de norm van de huidige ideeën over vrouwelijkheid. De commercial spreekt zo veel vrouwen aan, omdat zij met hun performance aan deze performativity De reclame draait om vrouwen en het (de norm zoals die geuit wordt in de commerstereotype schoonheidsideaal van de vrouw cial) willen meten. (slank, make-up, schoonheid) vormt de basis van de commercial. Vrouwen nemen de hoofd-

50 - GENDERZENDER


Coke Zero? lijnrecht op de jongen af komt lopen. Zij vraagt hem: baby, whipped cream or chocolate sauce? De ex-vriendin kijkt hen vuil aan en de jongen antwoord: both. Dan komt er een helikopter boven de winkel vliegen die een touw uitgooit. De man pakt deze en de mooie vrouw vast en zegt tegen zijn ex: you know me, I’ll manage! Waarna ze opstijgen en met een explosie de supermarkt verlaten. Het laatste shot is een flesje Coke Zero dat zich tussen slangen bevindt terwijl een zware mannenstem zegt: Great taste, zero sugar, as it should be. Het lettertype van de tekst is groots en massief.

Beschrijving Coke Zero Een jongeman, beschreven als Our Hero, gaat een supermarkt binnen. De jongen loopt naar de koeling en pakt een Coke Zero. Daar zegt een meisje, The Ex-Girlfriend, hem gedag. Deze vraagt aan Our Hero hoe het met hem gaat en kijkt hem spottend aan. De jongen neemt een slok van de Diet Coke en de beelden die volgen doen lijken alsof de jongen een hele nieuwe lading energie krijgt en transformeert tot een betere versie van zichzelf. Terwijl een mannenstem zegt: coca cola presents, a taste of life as it should be, komen er beelden van slangen, vuur, een sensuele vrouw en een ontploffing in beeld. Het volgende shot is een krachtige vrouw die

Het drinken van Coke Zero geeft de indruk te transformeren in een “held”. Het lettertype van de tekst die in beeld komt is groots en massief. Dit komt krachtig over en matcht met het stereotypebeeld van een man. De beelden van explosies en heldhaftige acties die getoond worden na het drinken van Coke Zero creëren zo een stoer imago voor Coke Zero. Wanneer men Coke Zero drinkt kan men zogezegd alles aan. De zware mannenstem en de slangen rondom de fles cola geven het drankje ook een gevaarlijk uiterlijk. Deze beelden passen bij de categorieën die gekoppeld zijn aan het stereotype westerse man. Men kan concluderen dat beide commercials gericht zijn op één sekse. Diet Coke is gericht op vrouwelijk publiek terwijl Coke Zero alleen focust op de man als consument. Hierbij worden stereotype beelden gebruikt die passen binnen de categorie vrouw en binnen de categorie man. Op deze manier ontstaat er een associatie tussen het product en de consument van dit product. Dus de vraag is: Wat drinken we vandaag? De “vrouwelijke” Diet Coke of het “mannelijke” Coke Zero?

GENDERZENDER

-

51


RELIGIE

Unveil Women’s Right To Unveil: Protest en Multiculturalisme ROOS VAN ZEGGEREN Op 10 juli 2012 wordt op Facebook de door Alizera Kiani geleidde campagne No To Mandatory Hijab of Unveil Women’s Right To Unveil gelanceerd. Binnen dit protest wordt gestreden tegen de plicht in Iran voor vrouwen om de hijab-sluier te dragen, en heeft vandaag de dag meer dan 29.000 volgers. Ik zal in dit paper aantonen dat deze campagne het dominante Westerse multiculturalismediscours enerzijds kan ondersteunen, en deze anderzijds juist in twijfel trekt. Door niet alleen de religieuze context van de hijab nader te bekijken maar dit in combinatie met het politieke en historische aspect van het verschijnsel, zal ik het multiculturalismeargument uiteenzetten.

52 - GENDERZENDER


GENDERZENDER

-

53


Unveil Women’s Right To Unveil: Protest en Multiculturalisme ROOS VAN ZEGGEREN

Mijn naam is Roos van Zeggeren en ik ben nu tweedejaars culturele antropologie. Ik heb voor deze studie gekozen omdat ik van mening was dat ik nog helemaal niet genoeg van alles om me heen begreep en graag nog veel meer van de wereld wil zien! Momenteel combineer ik antropologie met een minor Conflict Studies, met in het achterhoofd het doel om de wereld steeds een stukje leefbaarder te maken voor iedereen.

Begin juli 2012 start een groep activisten, die zichzelf ‘liberale universitaire studenten en afgestudeerden’ noemen, een campagne op het sociale medium Facebook, genaamd No To Mandatory Hijab of ook wel Unveil Women’s Right To Unveil. De groep wordt geleid door Alizera Kiani, die het jaar ervoor Iran heeft verlaten. Op deze webpagina worden vrouwen uit Iran aangespoord om op te komen tegen de verplichte hijab-sluier die vrouwelijke inwoners van het land vanaf de Iraanse Revolutie in 1979 verplicht moeten dragen (Sedghi 2007:2). Een hijab is een grote sjaal die het haar en de nek bedekt, samen met een lange kiel die de lichaamscontouren bedekt (Moghadam 2003:62). De protestgroep vindt dat Iraanse vrouwen zelf zouden moeten kunnen kiezen of zij de hijab willen dragen of niet (Esfandiari 2012). Op de pagina worden foto’s van vrouwen zonder sluier gepost of volgers voorzien hun profielfoto van het logo van de campagne, waaruit duidelijk wordt dat zij deze steunen. De webpage heeft meer dan 29.000 volgers, mannen en vrouwen, van binnen en buiten Iran. Bewegingen als deze ontgaan de ogen van de Westerse wereld niet, en aannames zijn snel gemaakt. De campagne kan gezien en gebruikt worden als een ondersteuning voor het multiculturalismediscours in Nederland. Ik zal dit, samen met de manier waarop de No To Mandatory Hijab-groep het discours juist tegenspreekt, uiteenzetten. Eerst zal ik aantonen dat het religieuze aspect van de hijab minder tot niet van belang is binnen de campagne. Voordat deze argumenten gemaakt kunnen worden moet er naar de context en aard van het protest gekeken worden. De context Het is niet de eerste keer dat er in Iran protest plaats vindt. In augustus 2011, ook mede mogelijk gemaakt door Facebook, werd er een groot waterpistolengevecht georganiseerd in de hoofdstad Teheran, waarin vele mannelijke en vrouwelijke jongeren participeerden (Dehghan

54 - GENDERZENDER


2011). Dit evenement ontving, net als het hier besproken protest, veel kritiek, voornamelijk van officieel-religieuze kanten. Ook werden een aantal geïdentificeerde participanten gearresteerd. Er hebben een aantal belangrijke ontwikkelingen plaats gevonden in de geschiedenis van Iran die bekeken moeten worden om de Facebook-campagnes beter te kunnen begrijpen. In de jaren ’60 en ’70 van de twintigste eeuw ontstond bij sommige mensen in Iran het gevoel dat de Sjah (koning) teveel beïnvloed werd door Westerse, kapitalistische ideeën. De protestbeweging Iran For Iranians kwam op, die het Iraanse erfgoed wilde terugroepen en het Westerse kapitalisme wilde verwerpen. Tijdens dit protest begonnen vrouwen de hijab te dragen om hun islamitische en Iraanse identiteit terug te eisen en om zich af te schermen van de starende blik van buitenaf (Mahdavi 2009:15-16). Vervolgens, in 1979, werd tijdens de Iraanse Revolutie de Sjah afgezet en Iran tot een republiek gemaakt. De geestelijkheid die toen de macht in handen kreeg introduceerde de sharia in het land, een islamitisch rechtssysteem waarbij het alledaagse leven voor het grootste gedeelte in het teken staat van de Islam. Op dat moment werd de hijab voor vrouwelijke inwoners van Iran verplicht te dragen. De Facebook-protesten van het watergevecht en de No To Mandatory Hijab-campagne kunnen beiden gezien worden als een reactie op dit wettelijk systeem. Door het recente protest van unveiling te vergelijken met het proces van veiling tijdens Iran For Iranians kan geconcludeerd worden dat het religieuze aspect van de hijab niet hetgene is waar protest tegen gevoerd wordt. Belangrijk is de historische en politieke context die om deze sluier hangt. Het is van belang de nadruk te leggen op de verplichte component van de hijab in Iran. Het feit dat het dragen van de hijab verplicht is maakt dat er tegenin gegaan wordt. Het gaat dus niet zozeer om het kledingstuk op zich, maar om de manier waarop deze wordt opgelegd aan vrouwen.

Het protest als ondersteuning Binnen het multiculturalismedebat, waarin, net als in het Iraanse protest, vrouwen centraal staan, wordt gesteld dat islamitische vrouwen onderdrukt zijn en dat de hoofddoek daar symbool voor staat. Volgens aanhangers van dit discours is er in de Nederlandse samenleving daarom ook geen plaats voor dit kledingstuk. Het protesteren tegen het (verplicht) dragen van de hijab kan daarom gebruikt worden als een soort ‘zie-je-wel’-mechanisme: als zij ertegen in opstand komen, zullen deze vrouwen hun hoofddoek niet meer willen dragen, ze zullen wel onderdrukt worden en een vreselijk leven leiden. Vervolgens zou dit protest toegepast kunnen worden op de situatie in Nederland en kan het gebruikt worden om aan te tonen dat er voor deze niet-liberale praktijk geen plaats is in het land. Op deze manier kan dit protest het discours binnen het debat ondersteunen. Deze benadering duidt op de drang binnen het westerse discours om de nadruk te leggen op kennis van religieuze praktijken en de behandeling van vrouwen in een regio, in plaats van de geschiedenis van onderdrukkende regimes te onderzoeken, en na te gaan welke rol hier eventueel in gespeeld kan worden (AbuLughod 2002:784).

GENDERZENDER

Het protest als afwijzing Aan de ondersteunende benadering zit echter ook een keerzijde. Wanneer deze vrouwen in Iran opkomen tegen de verplichte hijab, betekent dit dat er wel degelijk sprake is van agency onder hen. Weliswaar komt er kritiek op hun acties, maar dit betekent niet dat zij op de achtergrond blijven en de structuur zomaar over zich heen laten komen. Als het protest op die manier wordt bekeken gaat deze recht tegen het multiculturalisme-discours in, die stelt dat islamitische vrouwen geen stem hebben en weggestopt zijn onder hun hoofddoek. Wanneer alleen het religieuze aspect van het protest tegen de verplichte hijab in acht genomen wordt, wat in het geval van het multiculturalismedebat vaak gedaan wordt,

-

55


wordt de belangrijke historisch-politieke context vergeten en het protest compleet uit zijn verband getrokken. Abu-Lughod noemt dit the dangers of ‘cultural’ explanations (2002:787). Door het weglaten van deze context ontstaat hier dan ook direct het gevaar van generalisatie en homogenisering, waarbij alle islamitische vrouwen over één kam geschoren worden (Mohanty 1988: 63). Dit gevaar schuilt in een klein hoekje, want reeds de naam van de campagne, Unveil Women’s Right To Unveil, is een voorbeeld van Mohanty’s kritiek op het categoriseren van ‘vrouwen’ zonder een contextanalyse (1988: 64). De naam van de campagne doet voorkomen alsof de campagnevoerders zich richten op alle gesluierde vrouwen, terwijl het eigenlijk gaat om een historisch specifieke groep van vrouwen (Mohanty 1988:65). Deze homogenisering ontstaat tevens wanneer de Iraanse vrouwen uit de No To Mandatory Hijabbeweging gebruikt worden om aannames te doen over alle andere islamitische vrouwen binnen het multiculturalismedebat. Op dat moment komt Mohanty’s kritiek van het overhaastte generaliseren en universaliseren om de hoek kijken (1988:65). Daarbij komt, wanneer er gekeken wordt naar de geschiedenis van Iran, zoals hierboven gesteld, dat vrouwen ook juist de hijab uit protest zijn gaan dragen, in plaats van dat ze deze vandaag de dag af willen werpen. Met dit in het achterhoofd stel ik dat de historisch-politieke context van dit protest het meest van belang is, en dat de vrouwen niet zozeer tegen de religieuze connotatie van de hijab opkomen, maar tegen de verplichte component ervan en het achterliggende regime dat daar verantwoordelijk voor is. Het is van belang om te luisteren naar de stemmen binnen dit protest en, zoals Lila Abu-Lughod (2002:783) benadrukt, voor déze stemmen te proberen om de situatie te verbeteren, met altijd de historische context in het achterhoofd. Op die manier wordt er niet gegeneraliseerd naar alle vrouwen die een hijab dragen in deze wereld.

56 - GENDERZENDER

Wanneer mensen in opstand komen tegen bepaalde regels of praktijken moet dit zeker niet genegeerd worden, maar er zijn ook andere situaties waarin de hijab wel vrijwillig wordt gedragen (zie bijvoorbeeld de hierboven behandelde Iran For Iranians-beweging). Van belang is dus het contextueel kijken, naar elk geval apart. Zoals Mohanty bepleit (1988:73), moet er gestreefd worden naar voorzichtige, politiek gefocuste, lokale analyses. Conclusie Het No To Mandatory Hijab-protest op Facebook is er één die zeker politiek-historisch ingebed moet worden. De boodschap voor Nederland en andere landen binnen het multiculturalismedebat is dat er daar gewerkt moet worden aan de acceptatie van de mogelijkheid van verschil (Abu-Lughod 2002: 787). In andere delen van de wereld kunnen er andere ideeën leven van wat vrijheid, recht en onrecht is. Wanneer deze andere ideeën bekend en bestudeerd zijn, kan er beter onderscheid gemaakt worden tussen wie er wel geholpen moet of wil worden, en wie niet. 1 Hierbij wil ik mijn peer-reviewer Jentse Nieuwenhuijsen hartelijk bedanken voor zijn hulp en adviezen bij het schrijfproces van dit paper, waardoor ik dit stuk vele malen heb kunnen aanpassen en perfectioneren.


Literatuurlijst Abu-Lughod, Lila 2002 Do Muslim Women Really Need Saving? Anthropological Reflections on Cultural Relativism and Its Others. American Anthropologist 104(3): 783-790. Dehghan, Saeed Kamali 2011 Iranian youths arrested for public water pistol fight in Tehran. http://www.guardian. co.uk/world/2011/aug/04/water-fight-pistols-iran-arrests, geraadpleegd op 27 oktober 2012. Esfandiari, Golnaz 2012 Iranians Use Facebook To Say ‘No’ To Compulsory Hijab. http://www.rferl.org/cont ent/iranians-use-facebook-to-say-no-to-compulsory-hijab/24651872.html, geraadpleegd op 26 oktober 2012. Mahdavi, Pardis 2009 Passionate Uprisings: Iran’s Sexual Revolution. Stanford: Stanford University Press. Moghadam, Valentine M. 2003 Modernizing Women: Gender and Social Change in the Middle East. Boulder/Lon don: Lynne Riener Publishers Inc. Mohanty, Chandra 1988 Under Western Eyes: Feminist Scholarship and Colonial Discourses. Feminist Review 30:61-88. Sedghi, Hamideh 2007 Women and Politics in Iran: Veiling, Unveiling, and Reveiling. New York: Cambridge University Press.

GENDERZENDER

-

57


58 - GENDERZENDER


AFBEELDINGEN, allen geraadpleegd op 7 november 2012. 1 Brigadier Nicky Moffat, voorpagina. http://i.telegraph.co.uk/multimedia/archive/02263/NickyMoffat_2263498b.jpg 2 “Gli Italiani si Voltano”, Mario de Biasi, Milaan 1954, 2-3. http://blog.karenfayeth.com/?p=7733 3 Genderbender, 4. http://www.flickr.com/photos/45782078@N07/6924840735/sizes/l/in/photostream/ 4 Barbie’s, 5-6. http://fromabbatozoom.blogspot.nl/2011/06/happy-birthday-from-abba-to-zoom.html 5 Mannelijk feminist Boronowski op hakken , 12. http://www.antyfacet.com.pl/PoczekalniaWeb.jpg 6 “The jotos of la Fogota”, Sam Quinones, 14-15. http://www.samquinones.com/wp-content/gallery/the-jotos-of-la-fogata/ jvm1013.jpg 7 Model Andrej Pejic, 20-21. http://accidentalbear.com/wp-content/uploads/2012/07/andrej.jpg 8 Tangodansers, 22. http://studio24.blog.so-net.ne.jp/_images/blog/_f20/studio24/tango202.jpeg-d0533.jpg 9 nationalisme, 28-29. http://www.wallpowper.com/wallpaper/2012/08/21/y-pics-planting-the-flag-free-desktop-military-soldier-230630.jpg 10 vlag op Iwo Jima, 34. http://entertainment.desktopnexus.com/get/392686?t=fb4076pl3vlhjfcddbema5g1s550995eb194d34 11”Thats not my veil”, 36. http://woodturtle.files.wordpress.com/2012/01/rachel_hijab.jpg 12 Ikea Manland, 42. http://resources.news.com.au/files/2011/09/02/1226127/905651-manland.jpg 13 Congolese vrouw met kind, 44 http://therealsydney.files.wordpress.com/2010/03/congo-1.jpg 14 Cokeblikjes 50-51. http://madmenmarketinginc.com/files/2012/05/coke-zero-vs-diet-coke.jpg 15 “Unveiling a Woman”, 52-53. http://muslimfeminists.tumblr.com/

GENDERZENDER

-

59


Audre Lorde, http://www.shamelessmag.com/stories/2012/10/feminism-film/


Genderzender