4/2022 Kierunek Wod-Kan

Page 1

4/22 (818)

kierunekwodkan.pl

Kwartalnik

58.14.12.0 ISSN 2391-6044

TEMAT NUMERU: WOD-KAN – SZANSE I ZAGROŻENIA

SŁOŃCE CZY CHMURY… CO CZEKA BRANŻĘ? | co z tymi taryfami? | nowa ustawa o ochronie ludności i stanie klęski żywiołowej | monitoring jakości wód – konieczność czy szansa?

PONOWNE WYKORZYSTANIE ŚCIEKÓW KOMUNALNYCH

> 48

SATELITA NA USŁUGACH PWiK

> 54

WYKORZYSTANIE GIS-U > 56 W PLANOWANIU INWESTYCJI



SPIS TREŚCI

K I E R U N E K

Wod-Kan

NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA 54 I Satelita na usługach PWiK. Pilotaż przełomowej technologii w Tarnowskich Górach Anna Tronina 56 I Wykorzystanie GIS-u w planowaniu inwestycji Bogdan Skrzipek 64 I Gospodarka obiegu zamkniętego w praktyce na przykładzie odzysku fosforu w Zakładzie „Południe” MPWiK Warszawa Zbigniew Zakrzewski 68 I Cyfryzacja w analizie dystrybucji wody – podejście etycznie odpowiedzialne Sandra DiMatteo 74 I Cyfryzacja w wodociągach Sławomir Sochacki SIECI WOD-KAN 76 I Czego nie widać… Dlaczego będą się wydarzać awarie sieci kanalizacyjnej o dużych przekrojach? Andrzej Osiński, Grażyna Pilarczyk 80 I Możliwości bezwykopowej renowacji sieci kanalizacyjnych o dużych średnicach cz.II Florian Piechurski 90 I Złożoność problematyki dotyczącej dokonywania ocen stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych Andrzej Kuliczkowski ZARZĄDZANIE 98 I Menadżer nowych czasów. Jak poradzić sobie ze zmianą? Katarzyna Burda FELIETON 103 I Słodka woda, słona woda Dariusz Dzida 104 I Dzida Blus Michał Rżanek 105 I Wszechmocne Wody Polskie Łukasz Lipiec 106 I Co się stanie, jeżeli… Paweł Chudziński

Fot. IGWP

22

NIE DOLEWAJMY POLITYKI DO WODY Rozmowa z Krzysztofem Dąbrowskim, prezesem Izby Gospodarczej „Wodociągi Polskie” T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

Fot. 123rf

TEMAT NUMERU: WOD-KAN – SZANSE I ZAGROŻENIA 22 I Nie dolewajmy polityki do wody Rozmowa z Krzysztofem Dąbrowskim, prezesem Izby Gospodarczej „Wodociągi Polskie” 26 I Branża wod-kan i regulator, czyli krótka historia małżeństwa z rozsądku Krzysztof Buczkowski 34 I Sektor wod-kan w obliczu nowej ustawy o ochronie ludności oraz o stanie klęski żywiołowej Karolina Wojtasik 38 I Nowela Kodeksu spółek handlowych. Rekomendacje i zalecenia dla przedsiębiorstw komunalnych Jędrzej Bujny 44 I Nowe spojrzenie na monitoring jakości wód. Wymuszona konieczność czy szansa do wykorzystania? Krzysztof Filipek 48 I Ponowne wykorzystanie ścieków komunalnych Izabela Kiełb-Sotkiewicz

T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

BRANŻA WOD-KAN I REGULATOR, CZYLI KRÓTKA HISTORIA MAŁŻEŃSTWA Z ROZSĄDKU Krzysztof Buczkowski

26

SIECI WOD-KAN

76

Fot. 123rf

Z ŻYCIA BRANŻY 8 I Kanalizacja deszczowa z gumy nie jest! Anna Michałowska 10 I 110 Lat gospodarki wodno-ściekowej we Wrześni Magdalena Jasińska, Jadwiga Powroźnik, Bogna Jaensch, Agata Szamałek, Krzysztof Nadolny, Jakub Siwiak, Rafał Welc 16 I Stróżowie zbiornika Małgorzata Cygnarowicz 18 I Model hydrauliczny sieci wodociągowej i samojezdna kamera przemysłowa, czyli najnowsze inwestycje MPWiK we Włocławku Kamila Rudnicka

CZEGO NIE WIDAĆ… DLACZEGO BĘDĄ SIĘ WYDARZAĆ AWARIE SIECI KANALIZACYJNEJ O DUŻYCH PRZEKROJACH? Andrzej Osiński, Grażyna Pilarczyk

Kierunek Wod-Kan 4/2022 3


OD REDAKCJI

Organizator

Patronat medialny

K I E R U N E K

Wod-Kan Wydawca:

BMP Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Sp. k.

Przemysław Płonka redaktor naczelny tel. 32 415 97 74 wew. 28 e-mail: przemyslaw.plonka@e-bmp.pl

Słońce czy… światełko w tunelu?

S

łońce czy chmury? Co czeka branżę wod-kan? – zastanawiamy się w bieżącym wydaniu kwartalnika. Niektóre „elementy” przyszłości można przewidzieć i się do nich zawczasu przygotować. Mam tu na myśli unijne wymogi, akty prawne czekające na wdrożenie czy choćby – dotyczące wszystkich przedsiębiorstw – wyzwania związane z zarządzaniem personelem. Schodzą one na razie – przynajmniej w kuluarowych dyskusjach – na dalszy plan, by ustąpić miejsca „tematowi nr 1”, czyli taryfom. Piszemy o tym problemie wyjątkowo dużo, zastanawiając się, jak może wpłynąć na najbliższe miesiące, lata funkcjonowania „pewików”.

K

ilka scenariuszy odnośnie przyszłości kreśli prezes poznańskiego Aquanetu Paweł Chudziński, zastanawiając się, co może się stać, jeśli sytuacja ekonomiczna przedsiębiorstw wodociągowych będzie wciąż się pogarszała. Nie są to dobre opcje, a raczej – jak pisze autor – „ponura wyliczanka”, w której niestety często przewija się problem braku środków na utrzymanie infrastruktury, o inwestycjach nie wspominając. Tymczasem – jak przypomina Krzysztof Dąbrowski, prezes IGWP: „Niedawno została zatwierdzona 6. aktualizacja KPOŚK-i, a Ministerstwo Infrastruktury przygotowało raport o gospodarowaniu wodami w Polsce na lata 2021-2022. Zawarta jest w nim informacja, że z przedstawionych przez aglomeracje zamierzeń inwestycyjnych wynika, iż planowane jest wybudowanie 60 nowych oczyszczalni, przeprowadzenie 1038 innych inwestycji na oczyszczalniach, budowa 8 tys. km kanalizacji nowej i modernizacja 3000 km. Potrzeba na to prawie 30 mld zł”. Jeśli około 50% środków na in-

4 Kierunek Wod-Kan 4/2022

westycje płynie z przedsiębiorstw wod-kan, to w obecnej, pogarszającej się sytuacji, skąd branża ma pozyskać fundusze na realizację KPOŚK-i? – pyta prezes Izby, jak i zapewne wielu innych zarządzających wodociągami.

W

kontekście „walki o taryfy” polecam bardzo ciekawy artykuł Krzysztofa Buczkowskiego, wiceprezesa Wodociągów Płockich, który opisuje burzliwy związek („małżeństwo z rozsądku”) branży wod-kan i regulatora. Podsumowując swoje rozważania, zauważa, że „jak w każdym małżeństwie z rozsądku jest czas zgodności i wzajemnego zrozumienia, ale zdarzają się także chwile podejrzliwości i dystansu. W ostateczności zwykle zwycięża rachunek ekonomiczny wspólnych korzyści. Należy mieć nadzieję, że analogicznie będzie również w tym przypadku, że obie strony – regulator i branża wod-kan – nie zamkną się na swoje argumenty, tylko będą aktywnie poszukiwać kolejnych punktów łączących i w efekcie znajdą satysfakcjonujące wszystkich rozwiązanie”.

S

łońce czy chmury… Co czeka branżę wod-kan? – pytamy na okładce (oczywiście traktując to jako przenośnię, gdyż deszcz – oby tylko nie nawalny – z tej chmury bardzo by się przydał, patrząc na pogłębiającą się suszę). Słońca nie widać. Może ewentualnie „światełko w tunelu”, o którym wspomina prezes Dąbrowski. Wydaje się, że w obecnej sytuacji to i tak dużo…

KRS: 0000406244, REGON: 242 812 437 NIP: 639-20-03-478 ul. Morcinka 35 47-400 Racibórz tel./fax 32 415 97 74 tel. 32 415 29 21, 32 415 97 93 e-mail: ochrona@e-bmp.pl www.kierunekWODKAN.pl

BMP to firma od ponad 25 lat integrująca środowiska branżowe, proponująca nowe formy budowania porozumienia, integrator i moderator kontaktów biznesowych, wymiany wiedzy i doświadczeń. To organizator branżowych spotkań i wydarzeń – znanych i cenionych ogólnopolskich konferencji branżowych, webinariów, wydawca profesjonalnych magazynów i portali.

Rada Programowa: Dariusz Dzida – kierownik sieci wodociągowej AQUA S.A. prof. dr hab. inż. Marek Gromiec – członek Krajowej Rady Gospodarki Wodnej, doradca Komisji Środowiska Senatu RP Marek Kornatowski – Prezes Zarządu, Fundacja „Dolnośląskie Forum Wodociągowe” Dariusz Latawiec – Prezes Zarządu Miejskiego Zakładu Wodociągów i Kanalizacji w Nowym Targu Michał Rżanek – prezes Piotrkowskich Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. Klara Ramm – przedstawiciel Izby Gospodarczej „Wodociągi Polskie” w EURAU Piotr Ziętara – prezes zarządu MPWiK S.A. w Krakowie

Prezes zarządu BMP Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Sp. k. Adam Grzeszczuk Redaktor naczelny Przemysław Płonka Redaktor wydania Aneta Skalik Redakcja techniczna Marcelina Gąsior Kolportaż rafał.ruczaj@e-bmp.pl Sprzedaż: Magda Widrińska, Marta Mika, Ewa Dombek, Jolanta Mikołajec-Piela, Krzysztof Sielski

Redakcja nie odpowiada za treść reklam. Niniejsze wydanie jest wersją pierwotną czasopisma Wykorzystywanie materiałów i publikowanie reklam opracowanych przez wydawcę wyłącznie za zgodą redakcji. Redakcja zastrzega sobie prawo do opracowywania nadesłanych tekstów oraz dokonywania ich skrótów, możliwości zmiany tytułów, wyróżnień i podkreśleń w tekstach. Artykułów niezamówionych redakcja nie zwraca. Fot. na okładce: 123rf.com


Fot. BMP

W OBIEKTYWIE

NA PIERWSZEJ EDYCJI KONFERENCJI OCZYSZCZALNIE PRZYSZŁOŚCI Aż 150 uczestników wzięło udział w nowej Konferencji Naukowo-Technicznej Oczyszczalnie Przyszłości, która odbyła się 13-14 września 2022 w Warszawie. Organizatorem wydarzenia była firma BMP Sp. z o.o., a Gospodarzem Honorowym Hydrosfera Józefów Sp. z o.o. Więcej o wydarzeniu – na str. 6 oraz na www.kierunekWODKAN.pl

Kierunek Wod-Kan 4/2022 5


Z P O R TA LU K I E R U N E K W O D K A N . P L

ROZMAITOŚCI

110

LAT

Tyle wynosi historia gospodarki wodno-ściekowej we Wrześni (s. 10).

PIERWSZA EDYCJA KONFERENCJI OCZYSZCZALNIE PRZYSZŁOŚCI Konferencja Naukowo-Techniczna Oczyszczalnie Przyszłości odbyła się 13-14 września w Warszawie. Organizatorem wydarzenia była firma BMP Sp. z o.o., Honorowym Gospodarzem Hydrosfera Józefów Sp. z o.o.

Tyle samo lat rodziny Wilków i Nowaków opiekują się historycznym zbiornikiem wody pitnej na wzgórzu Roszkowice w Nowym Sączu (s. 16)

Ponad 150 osób wzięło udział w 1. edycji konferencji Oczyszczalnie Przyszłości. Inspiracją do organizacji wydarzenia było zeszłoroczne webinarium poświęcone m.in. nowoczesnym rozwiązaniom w zakresie oczyszczania ścieków. Po sukcesie onlinowego spotkania, przedstawiciele branży wod-kan spotkali się „na żywo” (w hotelu Boss w Warszawie), by porozmawiać o wdrożonych i planowanych rozwiązaniach, zagospodarowaniu osadu czy gospodarce obiegu zamkniętego. Pierwszy dzień konferencji stanowiła część merytoryczna: 22 prelekcje, które odbyły się w ramach 4 paneli tematycznych, dodatkowo wywiad publiczny z udziałem Beaty Wiśniewskiej (prezes Wodociągów Białostockich) i Stanisława Zdanowicza (prezesa Hydrosfery Józefów). Dodatkowo uczestnicy mogli odwiedzić wystawę stoisk, a wieczorem porozmawiać na spotkaniu integracyjnym. Drugi dzień konferencji to część „praktyczna” – wycieczka techniczna na oczyszczalnię w Józefowie. W imieniu organizatorów serdecznie dziękujemy wszystkim uczestnikom, a w sposób szczególny Honorowemu Gospodarzowi – za zaangażowanie i nieocenioną pomoc w przygotowaniu konferencji. Równocześnie już dziś zapraszamy na drugą edycję, która odbędzie się 13-14 września 2023 w Białymstoku. Honorowym Gospodarzem będą Wodociągi Białostockie. Fot. BMP

6 Kierunek Wod-Kan 4/2022

RZESZÓW: KOLEJNY NOWOCZESNY ZBIORNIK NA WODĘ ZDATNĄ DO PICIA Rzeszowski MPWiK wzbogacił się o nowy, dziewiętnasty już zbiornik na wodę zdatną do picia. Powstał na osiedlu Pobitno, przy ulicy Morgowej, a jego pojemność to 15 tysięcy m3. Nowoczesna architektura świetnie komponuje się w osiedlowe otoczenie. Sama konstrukcja betonowa zbiornika jest ciekawa. Ma aż 53 metry średnicy wewnętrznej, jest podzielona na dwie części. Do budowy wykorzystano 500 ton stali zbrojeniowej i 5 tysięcy m3 betonu. Dzięki zamontowaniu naściennej fotowoltaiki zbiornik MPWiK będzie wytwarzał energię na własne potrzeby. Źródło: UM Rzeszowa Fot. Grzegorz Bukała, UM Rzeszowa

SOSNOWIECKIE WODOCIĄGI: PRAWIE 37 MLN ZŁ NA MODERNIZACJĘ OCZYSZCZALNI Woda jest dobrem, które winno być traktowane szczególnie, a przynajmniej na równi z innymi mediami, np. energią elektryczną. dr Krzysztof Buczkowski, wiceprezes zarządu, Wodociągi Płockie Sp. z o.o. Artykuł s. 26

Sosnowieckie Wodociągi rozpoczynają inwestycję związaną z modernizacją oczyszczalni ścieków przy ulicy Ostrogórskiej. To jeden z największych obiektów tego typu w całym województwie śląskim. Na jego modernizację i remonty od 2002 do 2025 Sosnowieckie Wodociągi przeznaczą ponad 119 mln zł. Cała inwestycja wykonana będzie w ciągu 26 miesięcy. Źródło i fot.: rpwik.sosnowiec.pl


Z P O R TA LU K I E R U N E K W O D K A N . P L

BLUE BRIDGE – W 2025 ROKU PŁOCKIE ŚCIEKI BĘDĄ WYKORZYSTYWANE PRZEZ ORLEN Innowacyjny projekt o nazwie BLUE BRIDGE nabiera tempa. Uzdatnione ścieki z miejskiej oczyszczalni zamiast do Wisły trafią do Zakładu Produkcyjnego PKN ORLEN w Płocku i tam zostaną wykorzystane do wybranych procesów technologicznych. W ten sposób Wodociągi Płockie zmniejszą ilość ścieków zrzucanych do Wisły, a koncern zdecydowanie, bo aż o 25%, ograniczy pobór wody z rzeki. 24 października 2022 r. partnerzy projektu: Wodociągi Płockie oraz PKN ORLEN podpisali z PGW Wody Polskie List Intencyjny dotyczący współpracy na rzecz ograniczenia zużycia wody i ponownego jej wykorzystania przy realizacji projektu BLUE BRIDGE. Projekt ten zakłada obróbkę oczyszczonych ścieków komunalnych na terenie miejskiej oczyszczalni eksploatowanej przez Wodociągi Płockie i transport odzyskanej z nich wody w sposób bezpieczny dla ludzi i środowiska rurociągiem do ujęcia wody Zakładu Produkcyjnego PKN ORLEN w Płocku, skąd przetransportowane będą i wykorzystywane w procesach technologicznych realizowanych przez Koncern. Przeprowadzone w ostatnich miesiącach analizy i badania wykazują, że najkorzystniejszym wariantem jest rurociąg o długości ponad 4 km ułożony wzdłuż Wisły, który stanowi pewnego rodzaju most. Planuje się, że pierwsze miejskie ścieki będą wykorzystywane przez ORLEN w 2025 roku.

JUBILEUSZ IZBY – 8. EDYCJA KONGRESU WODOCIĄGOWCÓW POLSKICH To jedno z największych spotkań branży wodno-kanalizacyjnej w Polsce. 8-9 września 2022 r. w warszawskim hotelu Hilton odbył się kolejny Kongres Wodociągowców Polskich. 8. edycja wydarzenia była pod dwoma względami szczególna: po pierwsze – odbyła się po pięcioletniej przerwie spowodowanej pandemią, po drugie – wieńczy obchody jubileuszu 30-lecia Izby Gospodarczej „Wodociągi Polskie”, organizatora wydarzenia. W tym szczególnym czasie Izbie przyświeca motto przewodnie: „W obliczu nowych wyzwań”. Po raz pierwszy od pięciu lat do Warszawy zjechali przedstawicie zarządów przedsiębiorstw będących członkami IGWP. Dwa dni paneli dyskusyjnych, spotkań i rozmów na tematy branżowe. Konferencja prasowa, spektakl Kabaretu Hrabi Ubawi, uroczysta kolacja oraz całe grono znamienitych gości. Tak w skrócie można opisać Kongres Wodociągowców Polskich, który tematycznie koncentrował się na zmianach, jakie czekają branżę, współpracy wodociągów z ośrodkami naukowymi czy wpływie otoczenia prawnego na funkcjonowanie przedsiębiorstw wod-kan. Czasopismo „Kierunek Wod-Kan” pełniło rolę patrona medialnego wydarzenia. Fot. IGWP

Źródło i fot.: inf. prasowa

LAMUS NA POWIERZCHNI Rzeka Lamus stanowiła niegdyś o włókienniczym rozwoju miasta Łodzi. Z czasem jej siłę zastąpiła maszyna parowa, a rzekę ukryto w podziemnych kanałach. Miasto ma zamiar wydobyć ją na powierzchnię. Oprócz odkrycia rzeki, częścią zadania pn. „Błękitno-Zielona Łódź: Zrównoważona gospodarka wodna w dolinie rzeki Lamus” będzie także retencja wody w okolicy. Do zasilenia rzeki w wodę zostaną wykorzystane wody opadowe i roztopowe z okolicznych nieruchomości i dachów. Planowane jest także podczyszczanie wód opadowych poprzez wykorzystanie rozwiązań bazujących na naturze. Źródło: uml.lodz.pl

MODERNIZACJA OCZYSZCZALNI ŚCIEKÓW W OLEŚNIE ZAKOŃCZONA Rozbudowa i modernizacja oczyszczalni była jedną z największych inwestycji realizowanych na terenie gminy Olesno w przeciągu ostatnich kilkunastu lat. Oprócz rozbudowy oczyszczalni inwestycja objęła także rozbudowę sieci wodociągowo-kanalizacyjnej na terenie miasta. Łączny koszt tej proekologicznej inwestycji wyniósł ok. 29 milionów złotych netto. – Dzięki inwestycji mamy bardzo czysty odpływ ścieku. Ścieki są przezroczyste, zapewniają odpowiednie warunki do tego, żeby nie zanieczyszczać rzeki Stobrawy, która jest zlewnią rzeki Odry – mówi Piotr Kętrzyński, kierownik Jednostki Realizującej Projekt. Źródło: Urząd Miasta Olesno

Kierunek Wod-Kan 4/2022 7


Z ŻYCIA BRANŻY

KANALIZACJA DESZCZOWA Z GUMY NIE JEST! GDY JUŻ NAPISAŁAM TEN TYTUŁ, TO STWIERDZAM (Z PRZYMRUŻENIEM OKA), ŻE ZASTOSOWANIE ELASTYCZNYCH MATERIAŁÓW DO BUDOWY ELEMENTÓW ODWODNIENIA BYŁOBY DOŚĆ INNOWACYJNYM I EFEKTOWNYM ROZWIĄZANIEM. PÓKI JEDNAK NIE JEST TO MOŻLIWE – PODEJMĘ PRÓBĘ OCENY ZJAWISK „ODPOWIEDZIALNYCH” ZA CZASOWE TWORZENIE SIĘ ZBIORNIKÓW WODNYCH NA TERENACH USZCZELNIONYCH W CZASIE I PO DESZCZACH NAWALNYCH. Tzw. oberwanie chmury, czyli krótkotrwały opad o dużym natężeniu, występujący lokalnie, obecnie zdarza się coraz częściej w ciągu roku. Piszę to na podstawie obserwacji z własnego „podwórka”. Takich ulewnych deszczy na moim osiedlu, w ostatnim sezonie wiosenno-letnim, było kilka. Wśród sąsiadów z domków położonych w niższej części mojej ulicy były społeczne „dyżury pogodowe”, układanie worków z piaskiem – aby chronić garaże, w ruch także szły pompy. Dodam, że takie sytuacje w czasie mojego dzieciństwa były sporadyczne – doskonale je pamiętam, bo to, co dla rodziców było udręką, dla dzieci stanowiło prawdziwą frajdę!

To on, wraz z falą opadu, zbiera drugą falę: roszczeń, oczekiwań i skarg na fatalne funkcjonowanie sieci. A ja mówię – weźmy winę na siebie i podzielmy ją między sobą sprawiedliwie. W mojej ocenie każdy z nas dokłada rękę do tej sytuacji. I tak, biorę to także mocno do siebie. Przyczyny „z życia wzięte” dotyczące tego typu sytuacji podzielę obszarowo. Na terenach szczelnych Anna Michałowska pozamiejskich największe trudności z funkcjonowaniem odwodnienia Z wykształcenia technolog (dotyczy to szczególnie dróg wody, inżynier środowiska i parkingów) powoduje degradacja i hydrolog. Od 15 lat zawodowo gruntów terenów przyległych i spływ związana z działaniami na opadu wraz z masami ziemnymi rzecz równowagi gruntowo(przyczyną jest tu stan zachowania -wodnej przy inwestycjach roślinności lub metody upraw terenów liniowych. Na co dzień rolniczych). Spotkałam się także mierzy się z okołowodnymi Zaniżanie obliczeń wyzwaniami na etapach: z sytuacjami źle zabezpieczonych Mimo że o zmianach klimatu mówi projektowania, realizacji materiałów sypkich, składowanych się już długo, to jednak nadal wiele i utrzymania inwestycji. w pobliżu drogi, które wraz dokumentacji zawierającej prognozy Autorka bloga „Jesteś wodą”, z opadem i spadkiem terenu ulegały opadów miarodajnych na potrzeby gdzie porusza tematy związane „upłynnieniu” i zatykały odbiorniki. budowy czy przebudowy elementów ze świadomym zarządzaniem Kolejnym grzechem są samowolnie odwodnienia bazuje na wzorze zasobami wodnymi i inspiruje (i niewłaściwe) wykonane przepusty, Błaszczyka, którego model powstał do oszczędzania wody zanieczyszczenia rowów odpadami (np. w oparciu o opady historyczne gruzem) i nielegalne odprowadzanie zarejestrowane na przełomie XIX i XX wód opadowych, a także ścieków, wieku (ponad 100 lat temu!), co znacznie co w sposób bezpośredni zakłóca przepustowość zaniża wyniki obliczeń obecnych natężeń deszczy. Zatem i naturalny odpływ wody w rowach. Na terenach miejskich słusznym podejściem w procesie projektowania wydaje się dużą ulgą dla kanalizacji deszczowej byłaby większa prognozowanie natężenia opadów, z którymi ma zmierzyć dyscyplina mieszkańców, deweloperów i przedsiębiorców, się przyszła infrastruktura, w perspektywie czasu, na jaki którzy (aby odciążyć kanalizację deszczową) powinni przewidziane jest jej użytkowanie, czyli na około 50-100 lat. zagospodarować w maksymalnym stopniu opad zebrany z całej powierzchni szczelnej własnego terenu. Zatrzymanie wody opadowej Ale to tylko jedna strona medalu. Drugie ważne Którą z win bierzesz na siebie? ogniwo, które zminimalizuje skutki deszczy nawalnych Niestety często jeszcze walczymy z przekonaniem, że (i mam tu na myśli wprost wytyczne prawne opad jest niechcianym problemem, zamiast dostrzegać i normatywne), to wdrażanie wszystkich możliwych jego wartość. Niech potwierdzeniem tych słów będzie do realizacji rozwiązań związanych z zatrzymaniem przykład mocno nietrafionego określenia „podatku wody opadowej najbliżej miejsca jej powstania. od deszczu”, faktycznie ponoszonego właśnie z tytułu W kogo bijemy, gdy woda stoi na drodze? Oczywiście ograniczenia powierzchni czynnej biologicznie. w zarządcę (drogi bądź infrastruktury komunalnej).

8 Kierunek Wod-Kan 4/2022


KOMPLETNA OFERTA ARMATURY SAINT-GOBAIN PAM ZASUWY KOŁNIERZOWE/ GWINTOWANE

ZASUWY NOŻOWE

KSZTAŁTKI KOŁNIERZOWE/ KIELICHOWE

ŁĄCZNIKI

OBUDOWY TELESKOPOWE/ SKRZYNKI ULICZNE

WSTAWKI MONTAŻOWE

www.sgpam.pl

HYDRANTY PODZIEMNE/ NADZIEMNE


Z ŻYCIA BRANŻY

110 LAT GOSPODARKI WODNO-ŚCIEKOWEJ WE WRZEŚNI Magdalena Jasińska, Jadwiga Powroźnik, Bogna Jaensch, Agata Szamałek, Krzysztof Nadolny, Jakub Siwiak, Rafał Welc Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji we Wrześni Sp. z o.o.

Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. we Wrześni to z jednej strony ciekawe, zabytkowe obiekty, pamiętające początki działalności spółki, a z drugiej nowoczesne rozwiązania, pozwalające na sprostanie dzisiejszym wymogom.

W

Fot. Maciej Jóźwiak

rześnia, przepiękna miejscowość leżąca na najważniejszym szlaku komunikacyjnym Europy – niemalże pośrodku odcinka pomiędzy Berlinem a Warszawą. To stolica zarówno gminy, jak i powiatu. Atrakcyjna lokalizacja czyni z Wrześni jedno z najbardziej interesujących miejsc inwestycyjnych, przyciągających każdego roku nowych inwestorów, a wraz z nimi nowych mieszkańców. Na koniec roku 2021 miasto Września liczyło ich blisko 30 tys., a sama gmina – ponad 16 tys. To stawia przed władzami lokalnymi spore wyzwania, szczególnie

10 Kierunek Wod-Kan 4/2022

w zakresie zapewnienia dostępu do wody i odbioru ścieków. Realizację tych zadań samorząd powierzył Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. we Wrześni. Za początek wrzesińskich wodociągów przyjmuje się połowę roku 1912, kiedy to oddano do eksploatacji wieżę wodociągową i do użytku publicznego wodociągi, obliczone na zaspokojenie maksymalnego zapotrzebowania 12 tys. mieszkańców, przy dziennym zapotrzebowaniu 100 l/m. Zaopatrywały one w wodę całe miasto.


Z ŻYCIA BRANŻY

Pobór wody na początku XX w.

Wieża ciśnień

Woda ujmowana była wówczas z dwóch studni wierconych, o głębokościach 142,5 m i 140,2 m, zlokalizowanych w pobliżu stacji uzdatniania. Pobór odbywał się systemem mamutowym za pomocą kompresorów o mocy 40 KM, zlokalizowanych w budynku elektrowni. Żeby ludność miasta zaopatrzyć dostatecznie w wodę, pompowano ją 18 godzin na dobę siłą elektryczną (zużycie prądu pociągało za sobą poważne koszty produkcji). Wydobyta tym sposobem woda kierowana była do odżelaziaczy koksowych i dalej, przez filtry żwirowe, do dwóch zbiorników podziemnych o pojemności 40 m3 każdy. Ze zbiorników dwie pompy odśrodkowe o wydajności 50 m3/h odprowadzały wodę do zbiornika wieżowego o pojemności 250 m3, na wysokość 35 m. Zbiornik wieżowy zlokalizowany był na samym szczycie wieży ciśnień. Gromadził on wodę czystą i znajdował się w najwyższym punkcie miasta. Ze zbiornika wieżowego woda była dostarczana do miasta grawitacyjnie, a do jej tłoczenia używano najczęściej pomp motorowych. Występowały wówczas liczne problemy z wadliwymi wodomierzami: po części były zniszczone, a po części zużyte. W tym wypadku winę ponosił zarząd samorządu z czasów zaborów, albowiem od początku zbudowania zakładu, tj. od 1912 do 1919 r., nie wymieniał wodomierzy. Zarząd polski, przejmując w 1919 r. zakład w swoje ręce, nie miał możliwości wymiany wodomierzy na nowe, z powodu braku tychże w kraju. Natomiast doprowadzenie do porządku wodomierzy używanych utrudniały ciężkie warunki gospodarcze. Dopiero od roku 1924 wymieniano stopniowo zużyte wodomierze na nowe i dokonywano generalnej naprawy liczników. Z czasem, po roku 1928, miasto zastąpiło stare wodomierze nowymi – skrzydełkowymi.

Dziś wieża ciśnień stanowi nowoczesne „centrum dowodzenia”. Na stacji znajduje się 11 filtrów ciśnieniowych o średnicy 2400 mm, pracujących naprzemiennie. Przepływa przez nie średnio 30 m3 wody na godzinę. Filtry te muszą być płukane wodą i powietrzem, a woda z płukania trafia na oczyszczalnię ścieków. Na SUW Września znajdują się też dwa zbiorniki retencyjne, a każdy z nich ma pojemność 1 000 m3. Produkcja wody utrzymuje się średnio w ilości 6 300 m3 na dobę, jednak w okresach letnich wzrasta średnio do 9 000 m3 na dobę. Radiowy system sterowania i sygnalizacji pracy ujęć i stacji uzdatniania umożliwia regulowanie pracy urządzeń obiektów znacznie oddalonych od SUW Września. Stacja jest bowiem w pełni zautomatyzowana. Obsługa ręczna ogranicza się wyłącznie do kontroli ruchu urządzeń, obserwacji poziomu wody w zbiorniku wody czystej oraz dostosowywania produkcji wody do zapotrzebowania poprzez załączenie lub wyłączenie studni głębinowych. Systematycznie kontroluje się stan studni głębinowych i prowadzona jest ich renowacja, a w razie konieczności przedsiębiorstwo zleca wykonanie odwiertów zastępczych. Ma też w planach sporządzenie nowych odwiertów studni głębinowych oraz przebudowę rurociągów wody surowej, transportujących wodę do SUW Września.

Sieci wodociągowe i kanalizacyjne Od 1912 roku prawie wszystkie domy mieszkalne, na podstawie istniejącego statutu miejskiego, były przyłączone do kanalizacji miejskiej. Do spłukiwania kanałów również wykorzystywano siłę prądu elektrycznego. Ścieki odprowadzano poprzez pompowanie, na specjalnie urządzone łąki irygacyjne,

Kierunek Wod-Kan 4/2022 11


Z ŻYCIA BRANŻY

które w obszarze 40 morgów znajdowały się za miastem. Czyszczenie kanałów odbywało się za pomocą specjalnych szczotek. W późniejszym okresie ścieki podczyszczane były na stawach ściekowych i odprowadzane do rzeki Wrześnicy. To wszystko spowodowało jej ogromne zanieczyszczenie. Z początkiem swojej działalności wrzesińskie wodociągi przejęły 8 788 metrów sieci, uzbrojonej w 72 hydranty podziemne, 10 hydrantów nadziemnych i 54 zasuwy. W miarę potrzeby sieć wodociągowa rozrastała się i podłączano do niej wszystkie nowe budowle, o ile nie były zbyt odległe od głównej sieci. Dla usprawnienia akcji przeciwpożarowych montowano dość liczne hydranty na wszystkich ulicach miasta. Organizowano także pompy do pojenia zwierząt i publicznego użytku dla ludności przybywającej do miasta na targi i jarmarki. Do 1928 r. do sieci wodociągowej podłączonych było 329 nieruchomości i 1 523 gospodarstw domowych. Eksploatowana przez przedsiębiorstwo sieć wodociągowa na koniec 2021 roku wynosiła 369 km, zaś długość eksploatowanej sieci kanalizacji sanitarnej – 141 km. Spośród wszystkich odbiorców zaopatrywanych przez przedsiębiorstwo w wodę, zarówno na terenie miasta, jak i gminy Września, 64% podłączonych jest do sieci kanalizacji sanitarnej. PWiK pozyskał tu dofinansowanie z funduszy unijnych, w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 rozpoczęto w 2021 r.

Fot. Archiwum PWiK we Wrześni

WIEŻA CIŚNIEŃ, stara pocztówka

budowę sieci kanalizacji sanitarnej o długości ok. 2,6 km w miejscowości Słomowo. Głównym wyzwaniem w zarządzaniu sieciami w najbliższych latach będzie na pewno sukcesywna wymiana najbardziej awaryjnych i wyeksploatowanych rurociągów. Dlatego zakupiono nowoczesny tabor samochodowy oraz profesjonalne narzędzia i urządzenia, które ułatwiają szybką i sprawną interwencję podczas usuwania wycieków lub zatorów.

Nowoczesne technologie Elementem niewątpliwie usprawniającym pracę na sieciach wod-kan jest stosowana w przedsiębiorstwie cyfrowa mapa GIS. W 2021 roku zakupiono także geofon – urządzenie służące do precyzyjnej lokalizacji potencjalnych, nieujawnionych wycieków na sieci i przyłączach wodociągowych. Przedsiębiorstwo prowadzi całoroczne analizy i podejmuje działania, w ramach których wdrożyło system ciągłego monitoringu sieci wodociągowej, by zdobyć informacje na temat miejsca wycieków niekontrolowanych. W tym celu miasto zostało podzielone na 6 stref – sektorów pomiarowych. W każdej strefie na sieci wodociągowej zamontowano przepływomierze, które mierzą wodę wpływającą do i wypływającą ze strefy oraz wskazują jej ciśnienie na rurociągu. Dzięki czujnikom zlokalizowanie wycieku na sieci odbywa się w dużo krótszym czasie, co nie tylko ogranicza starty wody, ale także pomaga w ustaleniu, który rurociąg w pierwszej kolejności podlegać powinien modernizacji bądź wymianie. Inwestycja prowadzona jest w oparciu o technologię i doświadczenie firmy Złote Runo z Warszawy. Przebieg pracy czujników zapisują rejestratory, a te z kolei – z wykorzystaniem modemu GSM – przekazują dane do systemu działającego w oparciu o oprogramowanie PMAC. Dzięki takiemu rozwiązaniu dyspozytor na stacji uzdatniania wody ma możliwość podglądu i stałej kontroli przepływu wody w sieci. Monitoring sieci wodociągowej umożliwia też stosowany w przedsiębiorstwie radiowy system odczytu wodomierzy. Posiada on szeroki zakres alarmów i informacji, z których spółka korzysta na bieżąco. W 2018 r. Września miała już 100% rozliczanych przez przedsiębiorstwo wodomierzy głównych. Dzięki temu koszty odczytu trudnych i niedostępnych miejsc zostały zminimalizowane, a czas znacznie skrócony. Na koniec 2021 roku przedsiębiorstwo rozliczało blisko 13 000 instalacji, w tym 9 200 wodomierzy głównych.

Studnie głębinowe W roku 1935 wywiercono trzecią studnię o głębokości 183 m. W latach 1956-1957 ujęcie zostało zmodernizowane, odwiercono dwa nowe otwory (studnie 1 i 2) i zmieniono system poboru wody z mamutowego na eksploatację pompami głębinowymi oraz zmieniono technologię. W 1962 roku wykonano studnie nr 3, w latach 1963-1964 nr 4 i 5, a w latach 1971-1973 zastępczą nr

12 Kierunek Wod-Kan 4/2022


Z ŻYCIA BRANŻY

2b i dwie kolejne nr 6 i 7. W okresie 1977-1993 wykonano następne studnie o numerach 8 - 14 oraz kolejne generacje studni zastępczych. Obecnie przedsiębiorstwo dysponuje 17 studniami o głębokościach od 130 metrów do 160 metrów we Wrześni oraz 15 studniami na 8 stacjach wiejskich.

WRZEŚNIA wodomierz 1928 r.

W 2001 roku rozpoczął się czteroletni proces modernizacji SUW we Wrześni. Zakres prowadzonych robót obejmował: wprowadzenie nowej technologii napowietrzania wody (kaskady), modernizację filtrowni i zbiorników podfiltrowych, modernizację rurociągów technologicznych i rurociągów wody surowej, wymianę starej pompowni III stopnia na nową, w pełni zautomatyzowaną, instalację kontrolno-pomiarową umożliwiającą monitorowanie ujęć wody. Poniesione wówczas nakłady na nowoczesne technologie uzdatniania wody w kwocie ok. 4,5 mln zł zlikwidowały zakłócenia w poborze wody i przyczyniły się do poprawy jej jakości, a także do ograniczenia kosztów eksploatacji. Kolejna modernizacja Stacji Uzdatniania Wody odbyła się w latach 2015-2016 i polegała na wybudowaniu i włączeniu do eksploatacji pięciu nowych filtrów ciśnieniowych. Powodem zwiększenia powierzchni filtracji była budowa na terenie gminy Września fabryki Volkswagena. Po jednym dołożono w filtrowni nr 2 i 4 i w dobudowanej filtrowni nr 3. Poza SUW Września, aktualnie przedsiębiorstwo eksploatuje 8 stacji uzdatniania wody na przyległych do Wrześni wsiach, w: Bardzie, Kaczanowie, Gutowie Małym, Gozdowie, Nowym Folwarku, Otocznej, Marzeninie i Sokołowie. Stacje te są w pełni monitorowane i sukcesywnie modernizowane.

Kompleksowa modernizacja SUW Gozdowo To jeden z największych projektów inwestycyjnych PWiK w ostatnim okresie. Stacja ta działała w niezmienionej formie od lat 70. ubiegłego wieku i w tym dziesięcioleciu też została odwiercona pierwsza studnia głębinowa w Gozdowie. Dopiero w 2018 roku na terenie SUW odwiercono drugą studnię głębinową o wydajności sięgającej 70 m3/h. W 2021 roku zaś zakończono budowę zbiornika retencyjnego o pojemności 100 m3. Modernizacja SUW Gozdowo rozpoczęła się w sierpniu 2021 roku na podstawie wcześniej opracowanego projektu. Koszt modernizacji zamknął się kwotą ponad 1,5 mln zł. Prace trwały 8 miesięcy, a ich efekt to w pełni zautomatyzowana, nowoczesna, przystosowana do zwiększenia dziennej produkcji stacja uzdatniania wody. Cała modernizacja SUW Gozdowo, która objęła swoim zakresem zarówno część budowlaną, elektryczną, technologiczną i sanitarną, przyniesie nie tylko jej bezawaryjną pracę na kolejne dziesięciolecia, ale zastosowanie nowoczesnych technologii sterowania, nowego oprogramowania, jak i unowocześnione systemy filtracji zaowocują optymalizacją kosztów eksploatacji tej stacji.

Fot. Agata Szamałek

PWiK we Wrześni dziś – modernizacja SUW

Pozwolenie wodnoprawne zezwala stacji na miesięczną produkcję w ilości 11 200 m3. Długość sieci zasilanej przez SUW Gozdowo to ponad 15 km, jednak po modernizacji i dołączeniu doń kolejnych odbiorców wody, długość sieci znacznie wzrosła.

Nowoczesna czyszczalnia ścieków Przełomowym momentem dla gospodarki ściekowej we Wrześni był rok 1993, kiedy to Rada Miejska podjęła decyzję o budowie nowoczesnej oczyszczalni ścieków. Ważną datą dla PWiK we Wrześni jest dzień 17 listopada 1994 roku, gdy wmurowano kamień węgielny pod jej budowę. Obiekt powstawał w latach 1994-1996. Zastosowane wówczas najnowsze technologie oczyszczania, czyli 3-fazowy układ reaktora biologicznego z komorą pre-denitryfikacji, pozwalają (pomimo przeciążenia dopływającym ładunkiem zanieczyszczeń, w stosunku do projektu), do dziś uzyskiwać odpowiedni stopień redukcji substancji oraz dotrzymywać wymogów pozwolenia wodno-prawnego. W trakcie eksploatacji oczyszczalni ścieków wprowadzano udoskonalenia, takie jak: odzysk ścieków oczyszczonych (wody technologiczne) do płukania urządzeń, zmodernizowano część obiektu odpowiedzialną za mechaniczne oczyszczanie przy pomocy sitopiaskowników. Wymieniono także park maszynowy, wspomagający pracę załogi w codziennych czynnościach (ładowarka teleskopowa do osadów ściekowych oraz samochód z zabudowaną suwnicą do wyciągania pomp). Wybudowano również wagę najazdową o nośności do 60 ton. Dzięki dokładnemu pomiarowi, każda wywożona partia ustabilizowanych osadów ściekowych, przeznaczona do rolniczego zagospodarowania metodą R10, podlega weryfikacji względem wyliczonych dawek oraz przekłada się na znaczne oszczędności w stosunku do wcześniej szacowanych ilości. Odczyty z wagi pozwalają również na prawidłową ewidencję odpadów poprzez system BDO dla przedsiębiorstwa, jak i firmom okolicznym, którym udostępnia się możliwość wykonywania pomiarów. Przede wszystkim jednak, mając na uwadze rosnące koszty energii oraz dobro środowiska na-

Kierunek Wod-Kan 4/2022 13


Z ŻYCIA BRANŻY

Fot. Agata Szamałek

STARA PRZEPOMPOWNIA stara przepompownia

turalnego, zakupiono efektywne i energooszczędne urządzenia do napowietrzania reaktorów biologicznych, dmuchawy z silnikiem wyposażonym w aktywne łożyska magnetyczne oraz z dwupunktowym systemem kontroli optymalizującym efektywność energetyczną urządzeń. W celu poprawy stanu technicznego głównego kanału transportującego ścieki na teren oczyszczalni ścieków, wykonano bezwykopową renowację kanalizacji. Prace polegały na gruntownym oczyszczeniu kanału, wykonaniu jego inspekcji telewizyjnej i wprowadzeniu termoutwardzalnego rękawa z wzmocnionego włókna szklanego nasączonego żywicą poliestrową. Poza obiektem oczyszczalni ścieków, przedsiębiorstwo eksploatuje 57 przepompowni zlokalizowanych zarówno na terenie miasta, jak i w przyległych wioskach oraz 24 tłocznie ścieków, w tym tłocznię główną zlokalizowaną w centrum miasta.

Rozwój Wrześni i plany na przyszłość Przedsiębiorstwo stara się też sprostać oczekiwaniom coraz liczniejszych inwestorów na terenie gminy Września, w tym ogromnej firmy jaką jest Volkswagen. Stąd w 2015 roku została oddana do użytku Stacja Podnoszenia Ciśnienia. To kompletna pompownia wody czystej III stopnia wraz z obiektami i infrastrukturą towarzyszącą oraz zdalnym przekazem danych do dyspozytorni PWiK we Wrześni. Na terenie, na jakim usytuowana jest pompownia wody czystej, znajdują się również dwa zbiorniki wody czystej, każdy o pojemności 1000 m3, oraz tłocznia ścieków, która zapewnia odprowadzanie ścieków z zachodniej części terenu inwestycyjnego znajdującego się na obszarze Wrzesińskiej Strefy Aktywności Gospodarczej (WSAG).

14 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Dynamiczny rozwój gospodarczy gminy Września, a co za tym idzie zwiększająca się powierzchnia zabudowy mieszkaniowej, pociąga za sobą konieczność planowania rozbudowy sieci wodociągowej oraz pozyskania większych ilości wody dla zaspokojenia potrzeb mieszkańców i strefy przemysłowej. Mając jednak świadomość deficytu zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych, a jednocześnie ciągły wzrost zapotrzebowania na wodę, PWiK prowadzi rozmowy w celu wykorzystania wód powierzchniowych jako alternatywnego źródła wody dla gminy. Ewentualna realizacja tego przedsięwzięcia polegałaby na wybudowaniu ujęcia wody na rzece Warta, magistrali transportującej wodę oraz stacji uzdatniania. Choć to spora inwestycja, pociągająca za sobą ogromne koszty, to jednak strategiczna i przyczyniająca się do powolnego naprawiania stosunków wodnych i poprawy warunków hydrologicznych. *** Zadowolenie odbiorców jest dla przedsiębiorstwa głównym wyzwaniem. Stąd nieprzerwanie podejmowane inwestycje i przedsięwzięcia mające na celu nieustanne podnoszenie jakości usług. Niewątpliwie rok 2022 i kolejny to dla PWiK przede wszystkim realizacja inwestycji „Modernizacja, rozbudowa i przebudowa oczyszczalni ścieków we Wrześni”. Zakłada ona całościową modernizację wyposażenia, aparatury kontrolno-pomiarowej, armatury, hermetyzację obiektów generujących odory oraz budowę nowej części oczyszczalni odpowiedzialnej za przeróbkę osadów ściekowych. Źródło dostępne w redakcji.


HYDRUS 2.0 BULK INTELIGENTNY POMIAR WODY Połączenie najlepszych cech z dziedziny metrologii i łączności


Z ŻYCIA BRANŻY

STRÓŻOWIE ZBIORNIKA Małgorzata Cygnarowicz Sądeckie Wodociągi

Na wzgórzu Roszkowice w Nowym Sączu znajduje się historyczny zbiornik wody pitnej Sądeckich Wodociągów, który pamięta czasy cesarza Franciszka Józefa. Od 110 lat obiektem opiekują się rodziny Wilków i Nowaków. Dbają o niego z niezwykłą starannością i zaangażowaniem. „Wszystko tu musi działać jak w szwajcarskim zegarku” – mówi Elżbieta Nowak, prawnuczka pierwszego opiekuna obiektu.

FOT. 1 cy Pierwszy zarządzają wicach zbiornikiem w Roszko z z córkami Bartłomiej Wilk wra

16 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Fot. Archiwum SW

Z

biornik działa nieprzerwanie – bez awarii i usterek – od 1912 roku. Jest pierwszą tego typu budowlą w Nowym Sączu. – To solidnie wykonana perełka architektoniczna i techniczna. Myślę, że będzie służyć mieszkańcom przez kolejne sto lat – zaznacza Elżbieta Nowak. – W pracach przy budowie zbiornika brał udział mój pradziadek. W tych czasach Bartłomiej Wilk nawet się nie spodziewał, że stróżami tego istotnego dla mieszkańców miasta obiektu, na 110 lat zostaną członkowie jego rodziny. Bartłomiej Wilk miał siedmioro dzieci: pięć córek oraz dwóch synów. Jeden z nich zginął w czasie II wojny światowej w obozie Auschwitz, drugi syn również zmarł w młodym wieku. Schedę po pierwszym zarządzającym zbiornikiem przejął więc zięć Wilka, Bartłomiej Nowak. Opiekował się on zbiornikiem do 1956 r., jednoczenie pracując na kolei (był mistrzem na stolarni w Warsztatach Kolejowych w Nowym Sączu). Nowakowie byli bardzo związani z historycznym obiektem, w pobliżu wybudowali dom. Po śmierci Bartłomieja jego obowiązki przejęła na krótko żona, Stanisława. Następnie stróżem zbiornika został ich syn, Bronisław Nowak, który pracował w zakładzie Sądeckich Wodociągów. Pod koniec lat 60. poważnie zachorował i przez


Z ŻYCIA BRANŻY

Fot. Archiwum SW

FOT. 2 Zbiornik wody pitnej w Roszkowicach, 1912 r.

Fot. Archiwum SW

FOT. 3 Budowa zbiornika wody pitnej w Roszkowicach. Na zdjęciu pierwszy z prawej: inż. Kazimierz Górski, projektant i budowniczy wodociągów na terenie Sądecczyzny

długie lata walczył z ciężką chorobą. W tym czasie na kilkadziesiąt lat zarządzającą obiektem została jego żona Aniela z domu Otfinowska. Dziś ma 89 lat i patrzy na poczynania swojej córki Elżbiety, w której ręce zostały przekazane klucze do zabytkowego, ale nadal działającego bez zarzutu zbiornika.

– Ten zbiornik wrósł w nasze życie. Pokolenia Wilków i Nowaków czuwały od ponad 100 lat nad tym, żeby do mieszkańców Nowego Sącza trafiała czysta i świeża woda – mówi Elżbieta Nowak, obecna opiekunka zbiornika. – To kawał niezwykłej historii, a dla mnie osobiście ważnej, bo związanej z moją rodziną.

Kierunek Wod-Kan 4/2022 17


Fot. MPWiK we Włocławku

Z ŻYCIA BRANŻY

MODEL HYDRAULICZNY SIECI WODOCIĄGOWEJ I SAMOJEZDNA KAMERA PRZEMYSŁOWA, czyli najnowsze inwestycje MPWiK we Włocławku Kamila Rudnicka specjalista ds. komunikacji społecznej, MPWiK Sp. z o.o. we Włocławku

Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. we Włocławku zakończyło realizację projektu pn. „Gospodarka wodno-ściekowa w aglomeracji Włocławek III etap”. Większość prac to inwestycje w infrastrukturę kanalizacyjną oraz dotyczące zaopatrzenia w wodę.

I

nwestycje w kanalizację obejmowały: rozbudowę, przebudowę i modernizację sieci kanalizacyjnych, restrukturyzację przepompowni ścieków, dostawę samochodów specjalistycznych oraz systemu do telewizyjnej inspekcji sieci. Około 25% projektu stanowiły inwestycje dotyczące zaopatrzenia w wodę, w tym między innymi modernizacja magistral i sieci wodociągo-

18 Kierunek Wod-Kan 4/2022

wych oraz rozbudowa monitoringu wraz z wdrożeniem systemu do modelowania hydraulicznego. Realizacja zakresu rzeczowego projektu zapewniła osiągnięcie planowanych efektów w zakresie infrastruktury wodociągowej, w tym w m.in. modernizację i rozbudowę systemu zarządzania i monitorowania infrastrukturą wod-kan. Ma to na celu


zapewnienie oszczędności zasobów wody pitnej oraz optymalizację systemu wodno-ściekowego. MPWiK zainwestował w nowoczesne rozwiązania, które poprawią jakość wykonywanej pracy. Na realizację przedsięwzięcia uzyskano dotację ze środków Funduszu Spójności w kwocie około 42,7 mln zł oraz dofinansowanie w formie pożyczki ze środków NFOŚiGW w Warszawie w kwocie 10 mln zł, przy planowanym koszcie całkowitym (z podatkiem VAT) w wysokości 82,1 mln zł brutto (w tym wartość netto około 67,2 mln zł). Zadanie obejmowało m.in. rozbudowę i aktualizację oprogramowania GIS, zakup urządzeń GPS służących do zadań geodezyjnych w ramach systemu GIS oraz budowę i kalibrację modelu hydraulicznego sieci wodociągowej wraz z zakupem sprzętu komputerowego, oprogramowania, urządzeń pomiarowych do kalibracji modelu i monitorowania bieżących odczytów parametrów pracy sieci.

Modernizacja i rozbudowa systemu GIS W marcu 2017 r. zakończono prace związane z rozbudową oraz aktualizacją Systemu Informacji Geograficznej (GIS), w tym aplikacji służącej do wprowadzania i rysowania map numerycznych, modułów systemu GIS oraz oprogramowania systemowego do obsługi serwera mapowego i bazodanowego. W ramach zadania „Modernizacja i rozbudowa systemu GIS” wykonano prace związane z rozbudową oraz aktualizacją oprogramowania do obsługi systemu GIS, w tym aplikacji eKart w wersji WEB (służącej między innymi do wprowadzania i rysowania map numerycznych) oraz oprogramowania systemowego do obsługi serwera mapowego i bazodanowego. Przeszkolono również w tym zakresie pracowników.

Fot. MWiK we Włocławku

Z ŻYCIA BRANŻY

SPECJALISTYCZNE AUTA DO CZYSZCZENIA I KONSERWACJI SIECI KANALIZACYJNEJ Spółka zakupiła specjalistyczne auta do czyszczenia i konserwacji sieci kanalizacyjnej. Są to technologicznie zaawansowane samochody z zabudową przystosowaną do ciśnieniowego czyszczenia i konserwacji sieci kanalizacji sanitarnej. Potrafią pracować w systemie ssąco-płuczącym z odzyskiem wody roboczej

w zakresie pełnej obsługi, użytkowania i utrzymania urządzeń. Urządzenia GPS wykorzystywane są do pomiarów geodezyjnych w terenie, m.in. w celu sprawdzenia, weryfikacji oraz pozyskania nowych danych na potrzeby systemu GIS w zakresie lokalizacji urządzeń podziemnych oraz pozycji obiektów terenowych, które będą podlegały zaewidencjonowaniu w systemie. Gromadzone obecnie, za pomocą urządzeń GPS, dane geodezyjne dotyczące elementów sieci wod-kan mogą być przekazywane między terenem i biurem, również w celu dalszego przetworzenia przy użyciu oprogramowania, zapewniając pozyskanie dla systemu GIS najobszerniejszych i najdokładniejszych danych.

ZESTAW INSPEKCYJNY DO KAMEROWANIA SIECI KANALIZACYJNEJ System został zamontowany w nowym samochodzie wraz z zabudową wnętrza pojazdu – części operatorskiej oraz sprzętowej

Aktualizacji i rozbudowie poddano również funkcjonujące moduły systemu GIS, w tym w szczególności następujące moduły ,,Edycja danych geometrycznych i opisowych modelu wod-kan”, ,,Zdarzenia na sieci – awarie”, ,,Eksploatacja” ,,Inwestycje” oraz ,,Wydawanie Warunków Technicznych”. Realizacja zadania pozytywnie wpłynęła na wydajność serwisów intranetowo-internetowych, w tym w szczególności poprzez rozszerzenie funkcjonalności aplikacji o podłączenie serwisów WMS, które znacząco usprawniają aktualizację danych podkładowych. Zaktualizowana aplikacja posiada wiele usprawnień i nowych funkcji, co poprawi komfort pracy w systemie GIS.

Urządzenia do zarządzania infrastrukturą wodno-kanalizacyjną Spółka w ramach zadania zakupiła urządzenia GPS służące do zarządzania infrastrukturą wodno-kanalizacyjną oraz przeszkoliła pracowników

Fot. MWiK we Włocławku

Lepsza wydajność serwisów i usprawnienie aktualizacji danych

Kierunek Wod-Kan 4/2022 19


Z ŻYCIA BRANŻY

Aktywna Kontrola Wycieków i model hydrauliczny

Rejestratory z modułem telemetrycznym GSM

Komputerowy model hydrauliczny sieci wodociągowej jest podstawowym narzędziem w Aktywnej Kontroli Wycieków

wodociągowej jest podstawowym narzędziem w Aktywnej Kontroli Wycieków. Model hydrauliczny sieci wodociągowej stanowi element systemu zarządzania siecią wodociągową, opisujący parametry i warunki jej pracy. Poprzez funkcjonalne powiązanie w przestrzeni informatycznej zbiorów danych oraz inżynieryjnych formuł obliczeniowych, model hydrauliczny służy do odwzorowywania zjawisk hydraulicznych i jakościowych zachodzących w sieci wodociągowej, kontroli pracy systemu wodociągowego, przeprowadzenia analiz hydraulicznych (w tym analiz zmian ciśnień i przepływów), symulacji i scenariuszy stanów pracy

SAMOJEZDNA KAMERA PRZEMYSŁOWA Nowe urządzenie do inspekcji telewizyjnej rurociągów zapewnia możliwość przeprowadzania inspekcji kanałów również o większej średnicy oraz przewodów jajowych

20 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Na potrzeby monitoringu parametrów przepływu wody i ciśnienia zamontowano w kilkunastu lokalizacjach na sieci wodociągowej rejestratory z wbudowanym modułem telemetrycznym GSM. Ponadto dostarczono serwer komputerowy do obsługi systemu monitoringu sieci i modelowania hydraulicznego pracy sieci wodociągowej. Zostały przeprowadzone prace nad integracją i wymianą danych pomiędzy systemami monitoringu oraz w zakresie instalacji i konfiguracji oprogramowania do monitoringu i modelowania. Wykonano budowę, kalibrację i weryfikację matematycznego modelu hydraulicznego sieci wodociągowej oraz przeszkolono pracowników spółki.

System do telewizyjnej inspekcji sieci kanalizacyjnej Ponadto MPWiK Sp. z o.o. we Włocławku zakupiło system do telewizyjnej inspekcji sieci kanalizacyjnej z samojezdną kamerą przemysłową, wózkiem jezdnym, windą kablową i jednostką sterująco-archiwizującą. System został zamontowany w nowym samochodzie wraz z zabudową wnętrza pojazdu – części

Fot. MWiK we Włocławku

W ramach kolejnego zadania włocławskie wodociągi podjęły się budowy i kalibracji modelu hydraulicznego sieci wodociągowej wraz z zakupem niezbędnego sprzętu komputerowego, oprogramowania, urządzeń pomiarowych do kalibracji modelu i monitorowania bieżących odczytów parametrów pracy sieci. Komputerowy model hydrauliczny sieci

sieci wodociągowej, wyznaczania stref, wykrywania i określania obszarów występowania wycieków wody, itp. Jednocześnie model hydrauliczny staje się narzędziem usprawniającym proces decyzyjny w toku prowadzonych działań eksploatacyjnych i inwestycyjnych – pomoże w planowaniu przyszłych inwestycji oraz usprawni proces modernizacji infrastruktury wodociągowej.


Z ŻYCIA BRANŻY

Fot. MWiK we Włocławku

SYSTEM DO TELEWIZYJNEJ INSPEKCJI SIECI KANALIZACYJNEJ Przyczynił się do utrzymania odpowiedniego stanu technicznego i poprawnego funkcjonowania infrastruktury kanalizacyjnej na terenie aglomeracji Włocławek

operatorskiej oraz sprzętowej. Dzięki możliwości optycznego sprawdzenia aktualnego stanu technicznego kanałów możliwe jest prawidłowe zarządzanie siecią kanalizacyjną, w tym m.in. właściwe przeprowadzenie czynności eksploatacyjnych oraz typowanie kanałów sanitarnych do modernizacji, remontów, napraw oraz doboru odpowiedniej technologii ich modernizacji. Urządzenie służy również do inspekcji nowo wybudowanych kanałów w celu weryfikacji prawidłowości ich wykonania zgodnie z dokumentacją projektową (pozwala to określić jakość wykonanych robót, pomaga wychwycić usterki i pozwala na późniejszą bezawaryjną pracę). W okresie eksploatacji identyfikuje przyczyny występowania ewentualnych nieprawidłowości w funkcjonowaniu infrastruktury kanalizacyjnej.

Zmiana ze starego na nowe to oszczędność Dokonywanie inspekcji przewodów przy użyciu kamery przemysłowej jest dodatkowym elementem służącym zapewnieniu właściwej eksploatacji sieci kanalizacyjnej. Przed zakupem w czerwcu 2020 r. nowej kamery, spółka posiadała jedną taką kamerę, która była w eksploatacji przez ponad 12 lat. Przez ten okres kamera wymagała wielu napraw, w tym wymiany silników, głowicy, inklinatorów do pomiarów spadków oraz aktualizacji oprogramowania, co generowało wysokie koszty naprawy.

Nowe urządzenie zapewnia możliwość przeprowadzania inspekcji kanałów również o większej średnicy, nawet do 1000 mm oraz przewodów jajowych, których średnice zaczynają się od 600x900 m. Zakupione urządzenie stanowi istotny element systemu inspekcji telewizyjnej i umożliwia prawidłowość procesu zarządzania siecią kanalizacyjną.

Digitalizacja raportów Zakupiony system umożliwia również generowanie raportów z inspekcji wraz ze zdjęciami i filmami zawierającymi wszystkie niezbędne informacje, łącznie ze szczegółową dokumentacją zdjęciową uszkodzeń (digitalizacja obrazu) oraz wykresami profilu wysokościowego badanego kanału. Wykorzystanie zakupionego urządzenia do optycznego sprawdzenia stanu technicznego kanałów pozwoli zatem na precyzyjne zlokalizowanie uszkodzeń, rejestrację i archiwizację danych. Zakupiony system do telewizyjnej inspekcji sieci kanalizacyjnej przyczynił się do utrzymania odpowiedniego stanu technicznego i poprawnego funkcjonowania infrastruktury kanalizacyjnej na terenie aglomeracji Włocławek, w tym do osiągnięcia europejskich standardów w zakresie wyposażenia w nowoczesne urządzenia inspekcyjne, służące zapewnieniu właściwej eksploatacji i prawidłowemu zarządzania infrastrukturą kanalizacyjną.

Kierunek Wod-Kan 4/2022 21


Fot. IGWP

T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

NIE DOLEWAJMY POLITYKI DO WODY – Uważam, że mamy dziś sytuację ekstremalną. Zaistniały zjawiska, na które nie mamy wpływu, więc konieczne jest wyważone stanowisko, rozsądne postępowanie, dialog, bez „dolewania” polityki do wody. Wówczas jest szansa na rozwiązanie problemu z uniknięciem niepotrzebnych emocji – mówi Krzysztof Dąbrowski, prezes Izby Gospodarczej „Wodociągi Polskie”. Przemysław Płonka: W jakich nastrojach jest dziś branża? Powiedzmy, w skali od 1 do 10? Krzysztof Dąbrowski: Z natury jestem optymistą, więc myślę, że poniżej 4.

Nie najgorzej według pana... A w niedalekiej przyszłości? Będzie lepiej czy raczej bliżej „jedynki”?

22 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Może po kolei. Od półtora roku trwa proces taryfikacji naszych usług – wszyscy znamy związane z tym problemy. Pewne przesilenie nastąpiło w czerwcu i lipcu 2022, kiedy padły deklaracje ministra Gróbarczyka (sekretarz stanu, pełnomocnik rządu ds. gospodarki wodą oraz inwestycji w gospodarce morskiej i wodnej – red.), poparte pismami do mnie,


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

w których minister stwierdza, że rozumie trudną sytuację finansową branży wodociągowej i że wyda stosowne zalecenia do Wód Polskich w celu rozpoczęcia nowego procesu taryfikacji, który miał się rozpocząć we wrześniu br. W lipcu, sierpniu Izba rzeczywiście pracowała z Wodami Polskimi: z ówczesnym prezesem Przemysławem Dacą, ale przede wszystkim z wiceprezesem Rusieckim. Rozmowy zdążały w dobrym kierunku, udało się m.in. ustalić pewne elementy skróconych wniosków taryf.

Po czym prezes Daca został odwołany. Tak, a 12 września, w czasie wspólnej konferencji ministra Gróbarczyka i wiceprezesa Rusieckiego, padło stwierdzenie, że nie widać możliwości wzrostu taryf, wnioski będą bardzo rygorystycznie sprawdzane, a rozwiązaniem problemów branży wod-kan mają zająć się samorządy, które otrzymają środki w ramach refundacji PIT-u, poprzez nowelizację ustawy o jednostkach samorządu terytorialnego. Gdyby nawet chcieć pójść tym tokiem rozumowania, to nasza ustawa branżowa wyraźnie mówi o tym, że najpierw taryfa musi zostać zatwierdzona, a dopiero później lokalny samorząd może podjąć uchwałę o tym, by do taryfy dopłacić. Ponadto zadeklarowana kwota rekompensaty w wysokości 13,7 mld na rzecz samorządów, w opinii senatora Zygmunta Frankiewicza, prezesa Związku Miast Polskich, jest niewystarczająca. Poza wszystkim, oczekujemy na rezultat procedowania ustawy o objęciu branży wod-kan w roku 2023 stałą stawką opłaty za energię elektryczną w wysokości 785 zł/MWh (co i tak będzie kwotą dwukrotnie wyższą od funkcjonującej obecnie). Ponadto rząd może objąć sektor wodociągowy niższą stawką podatku VAT, a Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie – zmniejszyć część opłat, jakie branża wnosi za pobór wód, za zrzut ścieków oczyszczonych, za ogólne pojęcie korzystania ze środowiska.

Jak na to stanowisko ministra zareagowała Izba? Skierowaliśmy pismo do premiera i stosownych ministerstw, prosząc, by premier Morawiecki objął osobistym nadzorem to, co się dzieje wokół naszej branży. Dziś najważniejszym dla nas dokumentem jest ustawa o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, a w niej art. 24j., który w uzasadnionych przypadkach zmian warunków ekonomicznych funkcjonowania przedsiębiorstw wod-kan pozwala na skrócenie trzyletniej taryfy i skorygowanie jej do aktualnych realiów gospodarczych.

Zatem jakie są szanse na wprowadzenie stałych taryf za energię? Jest „światełko w tunelu”. Mamy nadzieję, że wodociągi uzna się za branżę wrażliwą i na przyszły rok

będą obowiązywały stałe taryfy za energię elektryczną. Warto podkreślić, że opłaty za prąd stanowiły od 6 do 7,5% kosztów przedsiębiorstw wodociągowych. Stawki oscylowały w zakresie 250-300 zł za MWh; dzisiaj nowe propozycje zakładów energetycznych to 2000, a nawet i 3000 zł, zatem udział kosztów za energię elektryczną wzrósłby do 30-40%. Dlatego też tak mocno staramy się o uzyskanie preferencyjnych kosztów energii – ich wdrożenie spowoduje, że będziemy mogli w zdecydowanie mniejszym stopniu podnosić taryfy.

Mamy nadzieję, że wodociągi uzna się za branżę wrażliwą i na przyszły rok będą obowiązywały stałe taryfy za energię elektryczną

Branża mówi, że przy zwiększeniu taryf statystyczny „Kowalski” nie odczuje podwyżki bardzo dotkliwie. Wielu dziennikarzy, rozmawiając ze mną, pyta o tę podwyżkę. Bardziej „medialna” i „sensacyjna” byłaby tu odpowiedź podana w procentach, natomiast wolę posługiwać się złotówkami, gdyż pokazuje to rzeczywistą zmianę ceny. Mówimy bowiem o podwyżce rzędu 5-7 zł miesięcznie na jednego mieszkańca. Oczywiście, każde zwiększenie opłat jest dotkliwe, ale wydaje mi się, że wymieniona kwota nie jest bardzo duża, zważywszy na rosnącą inflację, z którą przedsiębiorstwa wod-kan też muszą się mierzyć. Myślę więc, że te podwyżki byłyby społecznie akceptowalne, natomiast problemem jest spór, jaki wywołują przedstawiciele naszego rządu, próbując zantagonizować wodociągi z lokalnymi samorządami. Apeluję: nie wprowadzajmy polityki do wodociągów.

Wspomniał pan o kosztach energii, ale drożeją i inne produkty czy usługi. Inflacja dotyka wszystkich obszarów, w tym również cen materiałów eksploatacyjnych, które wodociągi muszą zużywać. Dzisiejsze przedsiębiorstwa wod-kan to skomplikowane fabryki, wykorzystujące określone związki chemiczne, potrzebujące określonych urządzeń, materiałów. Ponadto trudno oczekiwać, żeby zatrudnieni w spółkach wodociągowych pracowali za wynagrodzenia niewiele wyższe od najniższej krajowej. Po inwestycjach w nowoczesne rozwiązania branża potrzebuje dziś automatyków, wykwalifikowanych elektryków, pracowników laboratoriów – z określonymi kompetencjami i wiedzą, poszukiwanych na rynku pracy. Nie można zatem dopuścić do tego, że spółki wod-kan zostaną wyd-

Kierunek Wod-Kan 4/2022 23


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

ZJEDNOCZONA BRANŻA? Krzysztof Dąbrowski: Wszyscy w Izbie pracujemy bardzo intensywnie i robimy wszystko, żeby przełamać obecny impas. Mam jednak wrażenie, że dla części pracowników wodociągów to wciąż za mało. Jednak, żeby trudności rozwiązać, musi dochodzić do spotkań dwóch stron. Staramy się nagłaśniać problem, szukamy wsparcia, apelujemy, lecz bez rozmów konsensusu nie uzyskamy. Dziś wyjątkowo potrzebujemy jedności. Przedsiębiorstwa wod-kan nie stanowią dla siebie konkurencji, branża jest mocno zintegrowana, a obecne „emocje taryfowe” jeszcze mocniej powinny skłaniać do jednoczenia się i szukania wspólnych rozwiązań i pomocy. Widać to m.in. w zakresie regionalnych stowarzyszeń, z którymi Izba zawsze starała się współpracować. Żeby wyjść naprzeciwko tym potrzebom, w tym roku został zmieniony statut Izby, wprowadziliśmy mianowicie inną kategorię członka, tzw. wspierającego. To propozycja dla małych wodociągów, wprawdzie bez prawa głosu, ale z wyjątkowo niską składką.

renowane ze specjalistów tylko dlatego, że nie będą miały środków na podwyżki płac. Tu istotna jest też amortyzacja, której organ regulacyjny nie może ustalać według własnego pomysłu. Każde przedsiębiorstwo posiada bowiem swój plan naliczania amortyzacji, który ma służyć bieżącemu utrzymaniu firmy i remontom. Niejednokrotnie w procesie taryfowym pojawiała się propozycja, aby amortyzacja była na poziomie 1% – tak jakby nowo oddana inwestycja funkcjonowała przez 100 lat! Przecież to w branży wodociągowej niemożliwe. Oczywiście, są przypadki kanalizacji z kamionki sprzed wieku, ale to raczej ciekawostka historyczna, a nie zasada.

Wspomniał pan o „światełku w tunelu” – w kontekście cen za energię. A jeśli zgaśnie? Co wówczas czeka wodociągi? Skończy się czas rozmów i wodociągowcy wyjdą na ulicę? Nie mam dziś powodów zakładać, że nie zostaniemy objęci ochroną, ale oczywiście scenariusze mogą być różne. Dla sporej części wodociągów te korekty taryf, które nastąpiły na początku 2022 roku, mogą okazać się na najbliższe kilka miesięcy na tyle zadowalające, że złożą wniosek o skrócenie dopiero w przyszłym roku. Jeżeli otrzymalibyśmy energię elektryczną na poziomie 700 zł za MWh, to z dużym prawdopodobieństwem korekta taryf byłby niewielka, czyli na poziomie zbliżonym do inflacji i wskaźnika wzrostu wynagrodzeń, który jest cyklicznie publikowany przez Ministerstwo Finansów. Czy natomiast jest ryzyko strajku, protestów…? Trudno powiedzieć, natomiast należy podkreślić, że branża wodociągowa jest wyjątkowo odpowiedzialna.

24 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Często pracują tam osoby z pokolenia na pokolenie, traktując swoje obowiązki jak misję. Świadomość i zaangażowanie jest ogromne, trudno mi więc wyobrazić sobie np. zamknięcie wody jako formę protestu. Jak wspomniałem, jestem optymistą i do końca proszę o dialog i wierzę w skuteczność rozmów.

Wrócę jednak do pytania – co, jeśli rozmowy się nie powiodą, będą się przedłużały? Wodociągi największe i średnie, ze stosunkowo dużymi kapitałami założycielskimi czy zapasowymi, mogą sobie pozwolić na szybkie kredyty na bieżącą działalność, więc są w stanie funkcjonować przez najbliższych parę miesięcy, oczywiście ograniczając inwestycje. Zresztą proszę popatrzeć: znacznych projektów obecnie w wodociągach się nie zaczyna, a jedynie kończy te ze „starej” perspektywy unijnej. O nowych perspektywach nie słychać, a nowych środków nie widać.

Zatem ograniczenie inwestycji, za chwilę ograniczenie remontów… Co niestety może wpłynąć na pogorszenie się jakości wody. Sieć wodociągowa i kanalizacyjna to obiekty, na które trzeba co roku przeznaczać niemałe środki, by funkcjonowały we właściwy sposób.

Mówił pan o wodociągach większych – że na razie jakoś powinny sobie poradzić. Mniejsi mają gorzej. Niestety, już dziś pojawiają się wodociągi, które tracą płynność finansową i zaczynają mówić o upadłości. Co wówczas? „Z klucza” to gminy będą musiały przejąć na siebie obowiązek dalszego zaopatrzenia mieszkańców w wodę. Nie jest wykluczone, że włączą się tu wojewodowie. Jeżeli gmina jest mała, nie ma przychodu, to co zrobić, jeżeli wodociągi przestaną płacić za niektóre swoje usługi? Czy przyjedzie zakład energetyczny i odetnie prąd? To nie jest już jedynie czysto hipotetyczna sytuacja, a realne zagrożenie. W małych wodociągach za dwa, trzy miesiące – jeżeli nie dostaniemy osłon za prąd – do takich sytuacji może dojść. Nie ma tu też możliwości dalszego kredytowania, gdyż branża mocno inwestowała. O ile w okresie przedakcesyjnym i po roku 2004, po przystąpieniu do UE, wiele inwestycji było pokrywanych ze środków zewnętrznych, tak w czasie minionych kilku lat prawie 50% środków na inwestycje stanowiły środki własne wodociągów lub danego samorządu. To świadczy o skali wysiłku, jaki branża wkładała w zabezpieczenie naszych zobowiązań akcesyjnych. Słynny Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych obligował Polskę do dojścia do określonych wskaźników procentowych, natomiast to inwestycje stymulowane z pieniędzy unijnych, ale następnie przez lokalne samorządy powodowały, że osiągaliśmy wyznaczone parametry. Tylko w część dotyczącą gospodarki ściekowej zainwestowaliśmy w ostatnich 18 latach ponad 80 mld zł.


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

Niedawno została zatwierdzona 6. aktualizacja KPOŚK-i, a Ministerstwo Infrastruktury przygotowało raport o gospodarowaniu wodami w Polsce na lata 2021-2022. Zawarta jest w nim informacja, że z przedstawionych przez aglomeracje zamierzeń inwestycyjnych wynika, iż planowane jest wybudowanie 60 nowych oczyszczalni, przeprowadzenie 1038 innych inwestycji na oczyszczalniach, budowa 8 tys. km kanalizacji nowej i modernizacja 3000 km. Potrzeba na to prawie 30 mld zł. Skoro statystycznie 50% środków na inwestycje pochodzi z przedsiębiorstw, to skąd branża ma w najbliższych latach pozyskać fundusze na realizację KPOŚK-i?

Inwestycje – patrząc choćby na raport NIK o wysokich stratach wody – są mimo to niezbędne. Wspomniany raport NIK z lutego bieżącego roku, a dotyczący małych przedsiębiorstw, faktycznie wskazuje na straty, ale pojawiające się przede wszystkim na obszarach wiejskich. Niektórzy dziennikarze pytają mnie, czy to prawda, że w branży 30% stanowią właśnie straty wody. Oczywiście, zdarzają się takie przypadki, ale 30% strat nie ma w Warszawie, nie ma w Krakowie, Toruniu czy w Bydgoszczy. Mogą pojawić się w małych wodociągach, branża jest bowiem zróżnicowana, jeśli chodzi o poziom zaawansowania technicznego – najwięcej inwestycji prowadzono w dużych aglomeracjach. Na przełomie roku musimy wdrożyć nową dyrektywę dotyczącą wody przeznaczonej do spożycia, a to

wyzwanie zwłaszcza dla wspomnianych mniejszych spółek. Współpracujemy przy implementacji tej dyrektywy z Ministerstwem Infrastruktury i w wielu elementach słucha się naszych uwag. Równocześnie – jak mówiłem – w tym samym ministerstwie rozmowy w temacie taryf wyglądają już zupełnie inaczej…

Już dziś pojawiają się wodociągi, które tracą płynność finansową i zaczynają mówić o upadłości

Uważam, że mamy dziś sytuację ekstremalną. Zaistniały zjawiska, na które nie mamy wpływu, więc konieczne jest wyważone stanowisko, rozsądne postępowanie, dialog, bez „dolewania” polityki do wody. Wówczas jest szansa na rozwiązanie problemu z uniknięciem niepotrzebnych emocji. __________________________________________________________ Rozmawiał Przemysław Płonka, redaktor naczelny BMP

Reklama


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

BRANŻA WOD-KAN I REGULATOR, czyli krótka historia małżeństwa z rozsądku dr Krzysztof Buczkowski wiceprezes zarządu, Wodociągi Płockie Sp. z o.o.

Trwa formalno-medialne przeciąganie liny pomiędzy wnioskującymi o nowe taryfy podmiotami a regulatorem, czyli Wodami Polskimi. Zamiast zgodnego „małżeństwa”, mającego wspólne plany i równą troskę tak o społeczeństwo, jak i o publiczne mienie, częściej mamy nieporozumienia, niezrozumienie, a nawet medialne pomówienia.

W

związku z obowiązującymi regulacjami prawnymi, branża wodociągowo-kanalizacyjna ma kontakt z Wodami Polskimi na kilku płaszczyznach, ponieważ te wykonują prawa właścicielskie w stosunku do wód będących własnością Skarbu Państwa, naliczają i pobierają opłaty za usługi wodne czy wydają decyzje administracyjne. W artykule chciałbym skupić się na innym uprawnieniu Wód Polskich – otóż pełnią one też funkcję organu regulacyjnego. Dyrektorzy regionalnych zarządów gospodarki wodnej zatwierdzają taryfy za zbiorowe zaopatrzenie w wodę oraz zbiorowe odprowadzanie ścieków (stosownie do zapisów art. 27 a. ust. 3 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków).

Kartka z taryfowego kalendarza Rozporządzenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej w sprawie

26 Kierunek Wod-Kan 4/2022

określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzanie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków weszło w życie w 2018 roku (Dz.U. z 2018 r. poz. 472); do końca 2017 roku to rady gmin i miast decydowały o wysokości cen za wodę i ścieki na swoim terenie. Przypomnijmy, że w skrócie wyglądało to mniej więcej tak: podmiot wodociągowo-kanalizacyjny przedkładał w urzędzie gminy kalkulację cen zakładającą określony wzrost stawek (ze stosownym uzasadnieniem), które przybierały następnie formę uchwały z załączonym cennikiem. Już samo pojawienie się projektu uchwały pobudzało lokalne siły polityczne do aktywności w mediach, wspieranych niekiedy przez dziennikarzy stojących na straży portfeli zwykłych obywateli. Oczywiście ze strony radnych opozycyjnych zazwyczaj dominowały głosy sprzeciwu wobec planowanych podwyżek, przeplatane atakami personalnymi na władze gminy lub jednostki wod-kan. Z kolei strona proprezydencka/ burmistrzowska/wójtowska albo nieśmiało próbowała odnosić się do uzasadnienia i tłumaczyć kwestie


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

rachunku ekonomicznego warunkowane inwestycjami i zmianami sytuacji społeczno-gospodarczej, lub całkowicie nabierała, nomen-omen, wody w usta, czekając niecierpliwie na sądny dzień sesji rady.

W dniu posiedzenia, w zależności od gminy, najczęściej wykorzystywane były dwa scenariusze. Jeden racjonalny i realizowany w duchu gospodarki wolnorynkowej, czyli przegłosowanie proponowanych stawek, zwłaszcza, że zostały one już przeanalizowane i uzgodnione, oraz dotyczyły podmiotu samorządowego, najczęściej kontrolowanego przez samą gminę. Zatem w interesie wszystkich stron było, by ów podmiot pozostawał w dobrej kondycji finansowej, co oznaczało brak problemów w tym obszarze, a niekiedy nawet potencjalną dywidendę dla właściciela. Drugi scenariusz zakładał swoiste „odegranie sztuki taryfowej w teatrze wodno-ściekowym”. Otóż pojawiała się uchwała z proponowanymi przez PWiK/ZWiK nowymi cenami, ale już na początku dyskusji na mównicę wkraczał włodarz i przekonywał o swojej solidarności z mieszkańcami, którzy nie powinni płacić więcej za wodę i ścieki, zatem on – rozumiejąc jednocześnie potrzeby swej jednostki – proponuje dopłatę z kasy samorządu w wysokości X, co spowoduje, że podwyżka będzie mniej dotkliwa lub wręcz zostanie niezauważona na indywidualnych rachunkach. Oczywiście takie wydawałoby się „salomonowe” rozwiązanie było przyjmowane entuzjastycznie i w ten sposób w wielu samorządach dopłata rosła z roku na rok, aby cel społeczno-polityczny był osiągnięty. Z biegiem czasu i potrzebą szukania oszczędności część gmin zaczęła się wycofywać z dopłat i urealniano ceny.

„Małżeństwo” w krzywym zwierciadle Pozwoliłem sobie, w delikatnie „krzywym zwierciadle”, przywołać ten nie tak dawny stan rzeczy w branży wod-kan, ponieważ jego elementy pośrednio wciąż wybrzmiewają w przestrzeni publicznej, gdy trwa formalno-medialne przeciąganie liny pomiędzy wnioskującymi o nowe taryfy podmiotami, a regulatorem, czyli Wodami Polskimi (Regionalnymi Zarządami Gospodarki Wodnej). Zamiast zgodnego „małżeństwa”, mającego wspólne plany i równą troskę tak o społeczeństwo, jak i o publiczne mienie, częściej mamy nieporozumienia, niezrozumienie, a nawet medialne pomówienia.

Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie działa na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne, a tym samym od 1 stycznia 2018 roku jest głównym podmiotem odpowiedzialnym za krajową gospodarkę wodną. W skład Gospodarstwa wchodzą następujące jednostki organizacyjne: Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej z siedzibą w Warszawie; 11 Regionalnych Zarządów Gospodarki Wodnej (RZGW) z siedzibami w Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Gliwicach, Krakowie, Lublinie, Poznaniu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie i Wrocławiu; 50 Zarządów Zlewni oraz 330 Nadzorów Wodnych1.

Warto przypomnieć, że kilka lat temu sama branża, zmęczona corocznym uczestnictwem w tych nacechowanych populistycznie politycznych przedstawieniach, pragnąc skupić się na rozwoju infrastruktury i ciągłym doskonaleniu w trosce o najwyższą jakość świadczonych usług, zabiegała o nowy sposób ustalania taryf. We wspomnianym rozporządzeniu uwzględniono postulaty części branży wodociągowo-kanalizacyjnej, czyli np. zrezygnowano z górnego ograniczenia marży, a także umożliwiono uwzględnianie w kalkulacji taryf całej wartości amortyzacji środków trwałych, niezależnie od źródeł ich finansowania. Co najważniejsze: taryfy w ramach jednego wniosku miały być ustalane na okres trzech lat. Wydawało się, że teraz już tylko świetlana przyszłość przed specjalistami (branża wod-kan) współpracującymi z innymi fachowcami (regulator)…

Weryfikacja 2700 i zatwierdzenie ponad 2500 wniosków Co ciekawe, pierwsza kampania taryfowa rozpoczęta w marcu 2018 roku przebiegła bez większych problemów, w atmosferze poznawania stron i budowy wzajemnego zaufania. Finalnie Wody Polskie poinformowały o zweryfikowaniu niemal 2700 wniosków, w ramach których zatwierdziły ponad 2500 taryf 2. Pozostałymi, którzy musieli dalej walczyć,

Fot. 123rf

Dwa scenariusze: realny lub teatralny

Kierunek Wod-Kan 4/2022 27


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

były głównie małe gminy często bez wyodrębnionych podmiotów wod-kan, gdzie najzwyczajniej w świecie pojawiły się problemy z podziałem kosztów związanych bezpośrednio z branżowymi procesami (uzdatnianie i dostawa wody, odbiór i oczyszczanie ścieków itd.).

Wszystkie chwyty dozwolone

Niestety kolejna runda, przypadająca na rok 2021, nie była już taka bezproblemowa, głównie z powodu obaw przed nieuzasadnionym wzrostem cen. Idea przerodziła się w misję, a od niej już tylko krok do walki, a jak powszechnie wiadomo, podczas walki stosuje się coraz większy arsenał sił i środków, w myśl zasady – wszystkie chwyty dozwolone.

Jak w każdym małżeństwie z rozsądku jest czas zgodności i wzajemnego zrozumienia, ale zdarzają się także chwile podejrzliwości i dystansu. W ostateczności zwykle zwycięża rachunek ekonomiczny wspólnych korzyści

Przygotowując swoje nowe wnioski taryfowe na początku 2021 roku branża wod-kan, zgodnie z wytycznymi rozporządzenia, odniosła się do faktów – nowych umów na energię elektryczną (kilkudziesięcioprocentowe wzrosty) czy innych zweryfikowanych obiektywnie czynników kosztowych. Jednak w procesie procedowania okazywało się, że wnioskowane poziomy wzrostu ok. 20% (co ważne, w 3-letnim okresie obowiązywania nowej taryfy) nie mogły być zaakceptowane. Padały różne sugestie wyrażane w oficjalnych pismach, że takie poziomy są za wysokie i nie spełniają celu społecznego – ochrony konsumentów. Radzono lub żądano ponownego zweryfikowania kosztów, a także proponowano ewentualnie uzyskanie dopłat od lokalnego samorządu. W lipcu br. Wody Polskie poinformowały, że średni wzrost cen za wodę (będący głównie wynikiem ubiegłorocznej rundy składania wniosków taryfowych) wyniósł 8,33%, a łącznie średnie wzrosty za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków w Polsce wyniosły 9,42%3.

Tylko regulator… Od 2021 roku Wody Polskie, niemal przy każdej okazji przypominają4, że nie ustalają wysokości taryf, a jedynie zatwierdzają (lub nie) przedstawione przez przedsiębiorstwa wod-kan propozycje. Argumentują, że są regulatorem, który weryfikuje zasadność przedstawionych we wniosku kosztów pod względem celowości ich ponoszenia dla zapewnienia ochrony

28 Kierunek Wod-Kan 4/2022

odbiorców usług przed nieuzasadnionym wzrostem cen. Wody Polskie przekonują, że analizują zmiany warunków ekonomicznych prowadzonej działalności przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne w oparciu o koszty ponoszone w ramach świadczenia usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków, marżę zysku oraz przyjęte ustawowo zmiany tych kosztów w okresie nowej taryfy, m.in. wskaźniki makroekonomiczne.

Koszty dobre, koszty złe Zatrzymajmy się na chwilę w tym punkcie, czyli kosztach prowadzonej działalności i wskaźnikach makroekonomicznych. Ostatnie lata to zauważalne pogorszenie warunków funkcjonowania wszystkich podmiotów gospodarczych (trend globalny i tym samym krajowy), zatem także całej branży wod-kan. Inflacja, z kroczącej jednocyfrowej, przyspieszyła w 2022 roku do dwucyfrowej. Przez inflację wzrosły stopy procentowe i WIBOR, który determinuje koszty obsługi pożyczek i kredytów, z których korzysta branża przy finansowaniu wielu inwestycji. Gdy dołożymy do tego ogromny wzrost cen energii (w lipcu 2022 na Towarowej Giełdzie Energii5 notowano poziomy przekraczające 1500 PLN/MWh, gdy jeszcze w 2020 było to średnio 200 zł, a w 2021 – 400 zł), utylizacji odpadów oraz presję płacową pracowników wod-kan, to zacznie nam się rysować bardzo pesymistyczny obraz przyszłości branży, który niestety nie znajduje akceptacji i zrozumienia po stronie regulatora. Sporym kamykiem wrzucanym przez regulatora do ogródka branży wod-kan jest ciągła kampania informacyjna mająca pokazać wybrane przedsiębiorstwa w złym świetle, głównie w kontekście nieuzasadnionych wydatków inwestycyjnych niezwiązanych bezpośrednio z dostawami wody i odbiorem ścieków. Ponadto zarzuca się gminnym spółkom wodociągowym milionowe dywidendy wypłacane w latach minionych samorządom jako ich właścicielom6. Duża liczba podmiotów (ponad dwa tysiące) sprawia, że oczywiście można znaleźć kilka negatywnych przykładów powyżej wspomnianej praktyki finansowo-inwestycyjnej, jednak absolutnie nie powinna działać zasada zakładająca tożsamość uwarunkowań i tym samym uruchamiać odpowiedzialność zbiorową, a w wyniku zastosowanych uproszczeń i skrótów mogłyby ucierpieć (i faktycznie cierpią) inne podmioty, mające liczne potwierdzenia swej rzetelności w dokumentach księgowych i corocznych sprawozdaniach czy protokołach z kontroli wydatkowania środków publicznych.

Kolejny konflikt czy pakt pokojowy? Z kolei 8 sierpnia 2022 roku weszły w życie przepisy zawarte w ustawie z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Prawo wodne oraz niektórych innych ustaw, a wśród nich zawarty w art. 3., który w ustawie z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U.




T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

Fot. 123rf

TRUDNA SZTUKA KOMPROMISU Obie strony winny szukać kompromisu, który zabezpieczy zarówno stronę społeczną, ale także zagwarantuje pewność zatrudnienia tysięcy pracowników branży

z 2020 r. poz. 2028) w jej art. 21 po ust. 4, dodaje ust. 4a w brzmieniu: „4a. Wójt, burmistrz lub prezydent miasta przekazuje plan do zaopiniowania dyrektorowi regionalnego zarządu gospodarki wodnej Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, który przedstawia opinię w zakresie, o którym mowa w ust. 2 pkt 6, a także w zakresie wpływu planu na wysokość taryf, w terminie 14 dni od dnia otrzymania planu”. Mowa oczywiście o wieloletnim planie rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i urządzeń kanalizacyjnych, który przedsiębiorstwa przygotowują cyklicznie i przedstawiają do zatwierdzenia przez radę danej gminy. Ten krótki, aczkolwiek pojemny w swych domniemanych konsekwencjach przepis budzi kolejne uzasadnione lęki w branży wod-kan. Mnożą się pytania, czy brak pozytywnej opinii skutkować będzie de facto odrzuceniem wniosku taryfowego bazującego na takim planie? Czy regulator w swych opiniach będzie kwestionował zasadność lokalnych inwestycji, opierających się przecież na specyfice miejsca i technologii? Czy w opinii znajdą się rekomendacje? Czy będzie to kolejny front konfliktu czy może punkt zwrotny w opracowaniu paktu pokojowego? Pewnych odpowiedzi może udzielić stosowny fragment uzasadnienia do zmian w ustawie: „Organ regulacyjny ustawowo powołany do zatwierdzania taryf za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków winien być władny także do wydania opinii w przedmiocie inwestycji objętych wieloletnim planem rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i urządzeń kanalizacyjnych z punktu widzenia ich wpływu na wysokość taryfy. Zapoznanie się przez organ regulacyjny z projekcją nakładów oraz sposobem inwestowania planowanych inwestycji pozwoli na dokonanie w drodze opinii oceny ich wpływu na ceny i stawki opłat, co tym samym pozwoli na ewentualne uświadomienie rady gminy, czy dany plan jest przemyślany. Opinia taka będzie uwzględniała także temat potencjalnych skutków takiego, a nie innego sposobu przygotowania planu”4. Pragnę zwrócić uwagę czytelników tylko na jedno sformułowanie: „(…) pozwoli na ewentualne uświadomienie rady gminy, czy dany plan jest przemyślany”.

Oznacza to, że organ regulacyjny może uświadomić gminę (a tym samym także przedsiębiorstwo wod-kan), że plan jest nieprzemyślany (sic!), czyli przekazać go do ponownego „przemyślenia”? Pozostawię to bez komentarza, a Państwa proszę o wnioskowanie na podstawie własnych, dotychczasowych doświadczeń. Zamykając temat rozważań odnośnie zdarzeń przyszłych i niepewnych, a także historycznych sympatii i antypatii, zostając li tylko przy bieżących twardych danych ekonomicznych, nie można nie zauważać pogarszających się warunków funkcjonowania podmiotów zajmujących się dostarczaniem wody i odbiorem ścieków. W prezentowanych we wnioskach taryfowych danych jasno widać, jak rosną koszty ponoszone w ramach świadczenia usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków. To wszystko są fakty, które winny być szczegółowo analizowane i uwzględniane w podejmowanych decyzjach, bo „za taryfę lub dwie” może nie być za co i czego planować.

Walka o przetrwanie Zniecierpliwiona branża wod-kan zaczyna coraz częściej stawiać otwarte pytania o równe traktowanie przedsiębiorstw w różnych sektorach. Z jednej strony Urząd Regulacji Energetyki7 zgadza się na kilkudziesięcioprocentowe (prognozy mówią o przekroczeniu 100% w 2023 roku) podwyżki cen energii dla gospodarstw domowych (kilkusetprocentowe dla firm), stacje benzynowe przyzwyczaiły nas do cen zbliżających się do 8 zł/l, przewoźnicy kolejowi co kilka miesięcy wprowadzają nowe cenniki, o kilkanaście procent wyższe, nie wspominając o cenach deficytowego węgla. Z drugiej strony zabrania się tego samego podmiotom operującym w strategicznym obszarze dostawy wody i odbioru ścieków. Dopuszczanie przez regulatora jedynie kilkuprocentowych korekt cen może skutkować nie tylko przejściem tych firm w stan wegetacji inwestycyjnej, ale w perspektywie kilku lat doprowadzić do degradacji infrastruktury i swoistej walki o przetrwanie. Bieżąca woda jest kluczem do funkcjonowania całej gospodarki, a jej okresowy brak powodowany

Kierunek Wod-Kan 4/2022 31


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

nie tylko awariami infrastruktury, ale także pogarszającymi się warunkami hydrologicznymi, bywa bardzo uciążliwy. Woda jest dobrem, które winno być traktowane szczególnie, a przynajmniej na równi z innymi mediami, np. energią elektryczną. Czasy kryzysu gospodarczego są czasami wyjątkowymi, zatem może warto rozmawiać o alternatywnych sposobach ochrony obywateli przed wzrostem cen wody, np. zastosować wobec przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych mechanizmy wspierające, wykorzystujące pomoc publiczną – np. powszechne dopłaty do wody. Średnie zużycie wody w Polsce to ok. 33 m3 rocznie na osobę, co może stanowić próg rocznej dopłaty indywidualnej. Formy wsparcia mogą być różne: od indywidualnych wniosków mieszkańców warunkowanych ich dochodami, aż po systemowe wsparcie przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych, którym refundowano by koszty ewentualnych podwyżek dla odbiorców indywidualnych.

Należy mieć nadzieję, że obie strony nie zamkną się na swoje argumenty, tylko będą aktywnie poszukiwać kolejnych punktów łączących i w efekcie znajdą satysfakcjonujące rozwiązanie

Dzięki temu połączylibyśmy ważne kwestie społeczne z twardymi zasadami ekonomii. Niestety ostatnie komunikaty płynące ze strony rządowej w osobie branżowego wiceministra oraz wiceprezesa Wód Polskich z dnia 12 września 2022 wskazały inny kierunek, czyli ponowne przekazanie sprawy do samorządów, które w większości są właścicielami przedsiębiorstw wod-kan8. Jak podkreślił wiceminister infrastruktury, w związku ze zmianą ustawy o dochodach jednostek samorządowych w wyniku zmian w podatku PIT, do samorządów trafi blisko 13,7 mld zł. Według słów przedstawiciela rządu, każda gmina dostanie dodatkowe pieniądze, dlatego zwiększanie cen za dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków powinno być zahamowane, a samorządy winny stosować dopłaty lub bilansować rosnące koszty, aby pozostawić ceny wody i ścieków na obecnym poziomie. Samorządy borykają się z wieloma innymi trudnościami spowodowanymi zmniejszonymi wpływami, m.in. w wyniku wcześniejszego zmniejszenia wysokości podatków dla osób fizycznych, dlatego każde nowe fundusze są niejako rekompensatą wcześniej utraconych przychodów. Tym samym domyślne „znakowanie” środków dla JST wydaje się być dość ryzykowne i nie gwarantuje rozwiązania problemów branży.

32 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Potrzeba porozumienia Przedsiębiorstwa wodociągowe, wnioskując o nowe stawki, podobnie jak większość podmiotów działających w określonych warunkach gospodarczych – popandemiczno-kryzysowo-wojennych – próbują przetrwać trudny czas. Dlatego dzisiaj obie strony winny szukać kompromisu, który zabezpieczy zarówno stronę społeczną, ale także zagwarantuje pewność zatrudnienia tysięcy pracowników branży wodociągowo-kanalizacyjnej, a tym samym zapewni utrzymanie ich rodzin. Ponadto pozwoli utrzymać niezbędny poziom bezpieczeństwa procesów uzdatniania i dostaw wody, odbioru i oczyszczania ścieków, a także swoistą ciągłość inwestycyjną, dzięki której z roku na rok maleją wskaźniki awaryjności infrastruktury oraz rośnie odsetek obywateli mających dostęp do bieżącej wody i sieci kanalizacyjnej. Wszystko to sytuuje nas wśród krajów rozwiniętych, właśnie dzięki profesjonalizmowi branży wod-kan i wspomnianemu zaangażowaniu inwestycyjnemu, realizowanemu zarówno przy wsparciu rządowym, unijnym czy środkom własnym samorządów lokalnych. Warto ten dotychczasowy sukces wspierać i rozwijać, a nie redukować i ograniczać. Jak w każdym małżeństwie z rozsądku jest czas zgodności i wzajemnego zrozumienia, ale zdarzają się także chwile podejrzliwości i dystansu. W ostateczności zwykle zwycięża rachunek ekonomiczny wspólnych korzyści. Należy mieć nadzieję, że analogicznie będzie również w tym przypadku, że obie strony – regulator i branża wod-kan – nie zamkną się na swoje argumenty, tylko będą aktywnie poszukiwać kolejnych punktów łączących i w efekcie znajdą satysfakcjonujące wszystkich rozwiązanie. Kluczem jest wzajemne zrozumienie i akceptacja celów bieżących oraz szukanie zbieżności w celach strategicznych – np. bezpieczeństwo dostaw wody oraz niezakłócony odbiór i oczyszczanie ścieków.

Przypisy 1

2

3

4 5 6

7

8 9

www.wody.gov.pl Taryfy wodno-ściekowe, co wpływa na ceny? Red. Joanna Kopczyńska, Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, Warszawa 2019, s. 8 i n. https://www.wody.gov.pl/aktualnosci/2829-nie-bedzie-drastycznych-podwyzek-cen-za-wode-i-scieki www.ure.gov.pl www.tge.pl https://www.wody.gov.pl/aktualnosci/1993-taryfy-2021-lodz https://orka.sejm.gov.pl/Druki9ka.nsf/0/28E50E6D1524102EC125884400436B48/%24File/2262-uzas. DOCX www.ure.gov.pl Apel do samorządów: nie dla podwyżek cen wody i ścieków dla mieszkańców, Wody Polskie, https://www.wody. gov.pl/aktualnosci/2986-apel-do-samorzadow-nie-dla-podwyzek-cen-wody-i-sciekow-dla-mieszkancow, dostęp 14.09.2022 r.


Gdańsk, ul. Narwicka 2 tel. (58) 552 35 76 biuro@mevapol.pl/ mevapol.pl


Fot. 123rf

T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

SEKTOR WOD-KAN W OBLICZU NOWEJ USTAWY

o ochronie ludności oraz o stanie klęski żywiołowej Karolina Wojtasik Uniwersytet Śląski, Polskie Towarzystwo Bezpieczeństwa Narodowego

Czy ustawa o ochronie ludności oraz o stanie klęski żywiołowej w jakikolwiek sposób dotyczy przedsiębiorstw sektora wodno-kanalizacyjnego? Formuła poważnego artykułu nie pozwala na użycie sformułowania: „to skomplikowane”, jakkolwiek wiele zależy od kategorii obiektu, jakim jest przedsiębiorstwo wod-kan.

5

września 2022 r. na stronie Rządowego Centrum Legislacji umieszczony został projekt ustawy o ochronie ludności oraz stanie klęski żywiołowej; jest on obecnie przedmiotem konsultacji międzyresortowych. Równolegle w mediach pojawia się coraz więcej krytycznych analiz zapisów, które znalazły się w projekcie ustawy, dotyczących przede wszystkim organizacji systemu zarządzania kryzysowego, nieuwzględnienia w niej tzw. zagrożeń hybrydowych, a także niedostosowania niektórych zapisów do zaleceń kolejnych szczytów NATO, zobowiązań unijnych

34 Kierunek Wod-Kan 4/2022

oraz faktu, że nie realizują zasady spójności rozwiązań w zakresie ochrony infrastruktury krytycznej. Co ważne, na tym etapie nie jest jeszcze przesądzone, czy ustawa wejdzie w życie, choć teoretycznie ma się to stać z dniem 1 stycznia 2023 r. Wraz z wejściem w życie ustawy o ochronie ludności oraz o stanie klęski żywiołowej traci moc m.in. ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (Dz. U. z 2020 r. poz. 1856, z 2021 r. poz. 159 oraz z 2022 r. poz. 583), ponadto ww. ustawa zmienia ustawę z dnia 22 sierpnia 1997 r. o ochronie osób i mienia.


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

Jak jest obecnie? Obecnie obiekt wod-kan może być równocześnie: infrastrukturą krytyczną (IK), podlegać obowiązkowej ochronie, a także być dostawcą tzw. usług kluczowych. Warto podkreślić, że ten sam obiekt może być również sklasyfikowany jako szczególnie ważny dla bezpieczeństwa i obronności państwa, czyli podlegać szczególnej ochronie (tzw. obiekt kategorii II wg Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 2022 r. w sprawie obiektów szczególnie ważnych dla bezpieczeństwa lub obronności państwa oraz ich szczególnej ochrony). Co oznaczają te nazwy?

DYREKTYWA CER Na przełomie roku należy się spodziewać przyjęcia Dyrektywy CER (Critical Entities Resilience), czyli Dyrektywy Unii Europejskiej w sprawie odporności podmiotów krytycznych. Państwa członkowskie UE zostaną zobowiązane do wyznaczenia podmiotów krytycznych, ustanawiania obowiązków tych podmiotów oraz sposobu nadzoru nad nimi. W załączniku do dyrektywy wskazano sektory, w ramach których będą wyznaczane podmioty krytyczne – znalazł się tam sektor „woda pitna”.

Obowiązkowa ochrona obiektu Ustawa z dnia 22 sierpnia 1997 r. o ochronie osób i mienia (Dz.U. z 1997 r. nr 114, poz. 740) definiuje obszary, obiekty i urządzenia podlegające obowiązkowej ochronie oraz wyodrębnia kategorie obszarów, obiektów, urządzeń ważnych dla obronności, interesu gospodarczego państwa, bezpieczeństwa publicznego i innych istotnych interesów państwa. Co ważne, określa zasady ochrony obszarów, obiektów i urządzeń, wskazując między innymi podmioty zobowiązane do sporządzania właściwych wykazów. Ustawodawca nakłada na zarządzających nimi obowiązek przygotowania i uzgadniania planów ich ochrony z właściwym miejscowo komendantem wojewódzkim policji, a w zakresie zagrożeń terrorystycznych – z właściwym terytorialnie kierownikiem jednostki organizacyjnej ABW. Ustawa ponadto określa zasady tworzenia i funkcjonowania wewnętrznych służb ochrony (WSO) oraz precyzuje zasady prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie ochrony osób i mienia oraz kwalifikacje i uprawnienia pracowników ochrony. Z ustawy wynika, że: „Obszary, obiekty, urządzenia i transporty podlegające obowiązkowej ochronie to obszary, obiekty, urządzenia i transporty ważne dla obronności, interesu gospodarczego państwa, bezpieczeństwa publicznego i innych ważnych interesów państwa podlegają obowiązkowej ochronie przez specjalistyczne uzbrojone formacje ochronne lub odpowiednie zabezpieczenie techniczne” (art. 5.1.).

5 sprecyzowanych kategorii W ustawie sprecyzowano pięć kategorii obszarów, obiektów i urządzeń w ramach zakresów: obronności państwa, ochrony interesu gospodarczego państwa, bezpieczeństwa publicznego, ochrony innych ważnych interesów państwa, a ponadto obiekty, w tym obiekty budowlane, urządzenia, instalacje, usługi ujęte w jednolitym wykazie obiektów, instalacji, urządzeń i usług wchodzących w skład infrastruktury krytycznej (art. 5.2). Szczegółowe wykazy obszarów, obiektów i urządzeń sporządzają: Prezes Narodowego Banku Polskiego, Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, ministrowie, kierownicy urzędów centralnych i wojewodowie w stosunku do podległych, podpo-

rządkowanych lub nadzorowanych jednostek organizacyjnych. Umieszczenie w wykazie określonego obszaru, obiektu lub urządzenia następuje w drodze decyzji administracyjnej. Wojewodowie prowadzą ewidencję obszarów, obiektów i urządzeń podlegających obowiązkowej ochronie, znajdujących się na terenie województwa.

O zaliczeniu danego obiektu do infrastruktury krytycznej decydują szczegółowe kryteria zapisane w niejawnym załączniku do Narodowego Programu Ochrony Infrastruktury Krytycznej

Zestawienie ilościowe obiektów podlegających obowiązkowej ochronie Co z tego wynika? Obiekt wodno-kanalizacyjny może podlegać obowiązkowej ochronie, czyli może się znajdować się w ww. ewidencji. I większość obiektów wod-kan tam się znajduje, choć nie można z całą pewnością stwierdzić, ile ich tam jest i które podlegają obowiązkowej ochronie, ponieważ wykaz jest niejawny. Jedyne dane, do których mamy dostęp, to corocznie publikowane przez KGP zestawienie ilościowe obiektów w całym kraju, jakkolwiek publikowane jest bez podziału na branże.

Obiekt chroniony – infrastruktura krytyczna Ponadto, jeśli obiekt spełnia kryteria (które też są niejawne) może zostać skalsyfikowany jako infrastruktura krytyczna (IK). Obiektami podlegającymi obowiązkowej ochronie, jak mówi ustawa, są także obszary, obiekty – w tym obiekty budowlane, urządzenia, instalacje, usługi ujęte w jednolitym wykazie obiektów, instalacji, urządzeń i usług wchodzących

Kierunek Wod-Kan 4/2022 35


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

Fot. 123rf

w skład infrastruktury krytycznej (IK). Obiekt IK jest więc z mocy ustawy obiektem podlegającym obowiązkowej ochronie. Warto mieć jednak świadomość, że reguła nie działa odwrotnie, ponieważ nie każdy obiekt podlegający obowiązkowej ochronie należy do infrastruktury krytycznej (IK).

INFRASTRUKTURA KRYTYCZNA Plan zapewnienia ciągłości funkcjonowania infrastruktury krytycznej zawiera: 1) nazwę i dane o lokalizacji infrastruktury krytycznej; 2) dane pozwalające zidentyfikować operatora infrastruktury krytycznej, w tym: nazwę, adres, siedzibę, numery REGON, NIP i KRS; 3) dane pozwalające zidentyfikować zarządzającego infrastrukturą krytyczną w imieniu operatora infrastruktury krytycznej, w tym: nazwę, adres, siedzibę, numery REGON, NIP. KRS; 4) dane służbowe osoby, o której mowa w art. 121; 5) imię i nazwisko osoby sporządzającej plan; 6) inne dane o infrastrukturze krytycznej, w tym: - charakterystykę procesów, stosowanych technologii i podstawowe parametry techniczne, - plan lub mapę z naniesioną lokalizacją obiektów, urządzeń, instalacji lub systemu, o którym mowa w art. 114, i zaznaczonymi elementami zapewniającymi bezpieczeństwo infrastruktury krytycznej, - funkcjonalne połączenia z innymi obiektami, instalacjami, urządzeniami lub usługami; 7) charakterystykę zagrożeń dla infrastruktury krytycznej oraz oceny ryzyka ich wystąpienia wraz z przewidywanymi scenariuszami rozwoju zdarzeń; 8) charakterystykę zależności infrastruktury krytycznej od pozostałych systemów infrastruktury krytycznej oraz możliwości zakłócenia jej funkcjonowania w wyniku zakłóceń powstałych w pozostałych systemach infrastruktury krytycznej; 9) warianty działania, wraz ze wskazaniem możliwości wykorzystania zasobów własnych oraz zasobów właściwych terytorialnie organów, w sytuacji zagrożenia lub zakłócenia funkcjonowania infrastruktury krytycznej, pozwalające na zapewnienie ciągłości jej funkcjonowania oraz odtwarzania jej zasobów” [art. 120].

36 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Czym jest więc infrastruktura krytyczna? Infrastruktura krytyczna to, zgodnie z ustawą o zarządzaniu kryzysowym (Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, Dz. U. z 2022 r. poz. 261, 583), systemy oraz wchodzące w ich skład powiązane ze sobą funkcjonalnie obiekty, w tym obiekty budowlane, urządzenia, instalacje, usługi kluczowe dla bezpieczeństwa państwa i jego obywateli oraz służące zapewnieniu sprawnego funkcjonowania administracji publicznej, a także instytucji i przedsiębiorców. Infrastruktura krytyczna obejmuje systemy: zaopatrzenia w energię, surowce energetyczne i paliwa, łączności, sieci teleinformatycznych, finansowe, zaopatrzenia w żywność, zaopatrzenia w wodę, ochrony zdrowia, transportowe, ratownicze, zapewniające ciągłość działania administracji publicznej, produkcji, składowania, przechowywania i stosowania substancji chemicznych i promieniotwórczych, w tym rurociągi substancji niebezpiecznych. O zaliczeniu danego obiektu do IK decydują szczegółowe kryteria zapisane w niejawnym załączniku do Narodowego Programu Ochrony Infrastruktury Krytycznej (NPOIK). Warto pamiętać, że nie każdy zakład uzdatniania wody czy oczyszczalnia ścieków należy do IK.

W dobie zagrożeń hybrydowych pozostawianie ochrony infrastruktury krytycznej w próżni nie wróży niczego dobrego Co z tego wynika? Ustawy precyzują obowiązki osób zarządzających tego typu obiektami w zakresie przygotowania procedur i planów dotyczących bezpieczeństwa. W przypadku obiektów podlegających obowiązkowej ochronie to plan ochrony oraz tzw. załącznik AT (będący osobnym dokumentem), w przypadku infrastruktury krytycznej to plan ochrony IK.

Operatorzy usług kluczowych (OUK) Ustawa o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (Dz.U. z 2020 r. poz. 1369) wyróżnia nową kategorię przedsiębiorstw, a mianowicie operatorów usług kluczowych (OUK). Są to firmy i instytucje świadczące usługi o istotnym znaczeniu dla utrzymania krytycznej działalności społecznej lub gospodarczej w nastę-


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

pujących sektorach: energetycznym, transportowym, bankowym i infrastruktury rynków finansowych, ochrony zdrowia, zaopatrzenia i dystrybucji wody pitnej i infrastruktury cyfrowej. Operatorem usługi kluczowej jest podmiot posiadający jednostkę organizacyjną na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, wobec którego organ właściwy (minister odpowiedzialny za dany dział administracji rządowej) wydał decyzję o uznaniu za OUK.

Co zmieni nowa ustawa w przypadku przedsiębiorstw sektora wod-kan? Najbardziej istotne zmiany nastąpią w procedurach dotyczących obiektów mających status infrastruktury krytycznej (IK). Ustawa na nowo określa systemy wchodzące w skład IK, z dotychczasowych jedenastu pozostaje dziewięć, jakkolwiek nie ma żadnych zmian w kwestii systemu zaopatrzenia w wodę – był w poprzedniej ustawie, jest w projekcie nowej. Ustawa nie określa kryteriów ani rodzajów kryteriów kwalifikujących obiekty, urządzenia, instalacje i usługi do kategorii IK, ani też nie precyzuje, czy lista kryteriów pozostaje niejawna (jak dotychczas), a jedynie wskazuje, że „Rada Ministrów przyjmuje, w drodze uchwały, szczegółowe kryteria pozwalające wyodrębnić obiekty, urządzenia, instalacje i usługi […] a także wskazuje ministrów odpowiedzialnych za te systemy” [art. 115]. Bardzo prawdopodobnym jest, że dotychczasowe kryteria dla systemu zaopatrzania w wodę zostaną zrewidowane.

RCB będzie zlikwidowane? Najbardziej znacząca zmiana dotyczy instytucji koordynującej ochronę infrastruktury krytycznej i budowanie jej odporności na zagrożenia. Ustawa o ochronie ludności oraz o stanie klęski żywiołowej likwiduje Rządowe Centrum Bezpieczeństwa (RCB), które dotychczas zajmowało się koordynacją wszelkich działań i procedur dotyczących IK, a przede wszystkim opracowywało standardy (w postaci załączników do NPOIK) dotyczących ochrony na wszystkich poziomach bezpieczeństwa: fizycznego, technicznego, osobowego, teleinformatycznego, prawnego oraz w zakresie planów ciągłości działania. „Standardy służące zapewnieniu sprawnego funkcjonowania infrastruktury krytycznej – dobre praktyki i rekomendacje” są swoistym drogowskazem w kwestii zapewnienia ochrony IK. Ustawa nie przewiduje nowej wersji NPOIK (która dotychczas była aktualizowana nie rzadziej niż raz na dwa lata) oraz standardów w zakresie bezpieczeństwa obiektów IK, ani żadnego odpowiednika tego dokumentu. Dostępne są, choćby w internecie, zagraniczne odpowiedniki takich standardów, ale warto pamiętać, że zostały opracowane w zupełnie innych warunkach prawnych oraz w oparciu o inny katalog zagrożeń. Nie bez znaczenia jest także specyfika każdego kraju, lokalne uwarunkowania, gdzie się takie standardy tworzy.

Plan zapewnienia ciągłości funkcjonowania IK Plany ochrony IK także ulegną niewielkim zmianom, jakkolwiek zmieni się instytucja dokonująca ich uzgodnień. Dotychczas wymagania odnośnie planu ochrony IK określało Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2010 r. w sprawie planów ochrony infrastruktury krytycznej. Ustawa o ochronie ludności oraz o stanie klęski żywiołowej wprowadza „Plan zapewnienia ciągłości funkcjonowania infrastruktury krytycznej”.

Ustawa o ochronie ludności oraz o stanie klęski żywiołowej likwiduje Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, które dotychczas zajmowało się koordynacją wszelkich działań i procedur dotyczących infrastruktury krytycznej

Zmienia się nazwa dokumentu, ale większość wymaganych przez dotychczas funkcjonujące rozporządzenie nie ulega zmianom. Operator ma na sporządzenie planu 9 miesięcy od daty otrzymania decyzji o znalezieniu się w wykazie infrastruktury krytycznej (IK), a plan musi zostać także uzgodniony z innymi podmiotami, których lista została skrócona do siedmiu (Komendant Wojewódzki Policji, Komendant Wojewódzki PSP, Wojewoda, Dyrektor Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej, Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego, Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny, Dyrektor Urzędu Morskiego). Jak wspomniano powyżej, zmienia się instytucja, która zatwierdza (lub nie zatwierdza) dokument.

Kto będzie zatwierdzał plan? Zadanie to spada na ministra, we właściwości którego znajduje się system, w skład jakiego wchodzi dany obiekt, urządzenie, instalacja lub usługa. W przypadku systemu zaopatrzenia w wodę jest to Ministerstwo Infrastruktury, jakkolwiek nie ma pewności, czy i tu planowane rozporządzenia nie wprowadzi jakiś zmian. Wiele wątków dotyczących ochrony IK w ramach systemu zaopatrzenia w wodę określą rozporządzenia, których jeszcze nie ma. Niepokojącym jest fakt, że na ich opracowanie potrzeba zwykle kilkunastu miesięcy, a czasu brakuje. W dobie zagrożeń hybrydowych pozostawianie ochrony IK w próżni nie wróży niczego dobrego. Najbliższe tygodnie pokażą, czy ustawa ostatecznie wejdzie w życie, powodując prawdziwą rewolucję w ochronie IK.

Kierunek Wod-Kan 4/2022 37


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

NOWELA KODEKSU SPÓŁEK HANDLOWYCH rekomendacje i zalecenia dla przedsiębiorstw komunalnych dr Jędrzej Bujny Kancelaria BUJNY

Jakie są praktyczne konsekwencje wejścia w życie przepisów ustawy z dnia 9 lutego 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw dla zarządów spółek komunalnych?

P

Fot. 123rf

rzystępując do realizacji wyżej określonego celu wyjść trzeba od syntetycznego wskazania przyczyn wprowadzenia do obrotu prawnego interesujących nas przepisów (Dz. U. z 2022 r., poz. 807; dalej: nowela). Z uzasadnienia dołączonego do projektu expressis verbis wynika, iż przede wszystkim w grę wchodzi tutaj „wyposażenie rad nadzorczych w narzędzia umożliwiające prowadzenie bardziej efektywnego nadzoru korporacyjnego”.

38 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Autorzy noweli przypominają, że w odniesieniu do spółek kapitałowych, których tworzenie, organizację oraz funkcjonowanie normują przepisy ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1467; dalej: Ksh), zadanie bieżącego nadzoru nad każdym obszarem prowadzenia działalności przez te podmioty spoczywa na radach nadzorczych.

Obligatoryjna rada nadzorcza Niejako na marginesie warto w tym miejscu zaakcentować, że w spółkach z udziałem jednostek samorządu terytorialnego utworzenie przedmioto-


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

wego organu jest – w myśl art. 10a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (Dz. U. z 2021 r., poz. 679) – obligatoryjne. W uzasadnieniu noweli akcentuje się także, iż patrząc przez pryzmat kompetencji, rada nadzorcza powinna pracować jako ciało gwarantujące, że prowadzący sprawy spółki członkowie zarządu będą podejmowali wyłącznie działania zgodne z jej interesem. Warunkiem realności sformułowanego założenia konstrukcyjnego spółki kapitałowej jest równowaga informacyjna, występująca między zarządem a członkami rady nadzorczej. Piastuni omawianego organu kontrolnego, aby w sposób profesjonalny pozostawać adekwatnym partnerem do dyskusji z zarządem w konkretnych sprawach odnoszących się do aktywności spółki, muszą dysponować gwarancją pozyskiwania we właściwym czasie wszelkich rzetelnych i kompletnych informacji odnoszących się do rzeczonej organizacji, bez których ich ogląd sytuacji pozostawałby zafałszowany. Aktualna oraz rzeczowa wiedza o procesach zachodzących w ramach złożonego organizmu, jakim bez wątpienia pozostaje spółka kapitałowa, to conditio sine qua non właściwego identyfikowania i mapowania ryzyk związanych z prowadzeniem przez niego aktywności biznesowej, a także podejmowania inicjatyw mających minimalizować te zagrożenia. Przyjąć w konsekwencji należy, że wprowadzane nowelą mechanizmy służyć mają eliminacji asymetrii informacyjnej istniejącej między organami spółki, a ponadto ich zadaniem jest doprecyzowanie katalogu obowiązków członków organów oraz określenie zasad ich odpowiedzialności z tytułu podejmowanych działań lub zaniechań.

Bieżące informowanie rady Wychodząc z praktycznego założenia, że zdecydowana większość spółek komunalnych funkcjonuje w oparciu o przepisy Ksh dotyczące spółek z ograniczoną odpowiedzialnością oczywistym jest, iż wysiłek analityczny winien zostać skupiony na tych przepisach noweli, które odnoszą się właśnie do tego typu podmiotów. Pomimo takiego stanu rzeczy, w zbiorze przepisów noweli dedykowanych wyłącznie spółkom akcyjnym warto jednak wskazać na dwie regulacje będące swoistym wzorcem, którego aplikacja w każdej spółce komunalnej jawi się jako uzasadniona z prakseologicznego punktu widzenia. Pierwsza z nich (tzw. pierwszy wzorzec) zawarta jest w „nowym” (tj. dodanym do Ksh przez art. 1 pkt 33 noweli) art. 3801 § 1, z którego wynika, że zarząd ex lege zobligowany jest, bez dodatkowego wezwania, do udzielenia radzie nadzorczej informacji o: 1) uchwałach zarządu i ich przedmiocie; 2) sytuacji spółki, w tym w zakresie jej majątku, a także istotnych okolicznościach z zakresu prowadzenia spraw spółki, w szczególności w obszarze operacyjnym, inwestycyjnym i kadrowym; 3) postępach w realiza-

cji wyznaczonych kierunków rozwoju działalności spółki, przy czym powinien wskazać na odstępstwa od wcześniej wyznaczonych kierunków, podając zarazem uzasadnienie odstępstw1; 4) transakcjach oraz innych zdarzeniach lub okolicznościach, które istotnie wpływają lub mogą wpływać na sytuację majątkową spółki, w tym na jej rentowność lub płynność; 5) zmianach uprzednio udzielonych radzie nadzorczej informacji, jeżeli zmiany te istotnie wpływają lub mogą wpływać na sytuację spółki2. Z „nowego” przepisu wynika ponadto, że przedmiotowe informacje powinny być przedstawione na piśmie, z wyjątkiem sytuacji, gdy zachowanie tej formy nie jest możliwe ze względu na konieczność natychmiastowego przekazania informacji radzie nadzorczej. Rada nadzorcza może postanowić o dopuszczalności przekazywania tych informacji również w innej formie (§ 4).

Rada nadzorcza powinna pracować jako ciało gwarantujące, że prowadzący sprawy spółki członkowie zarządu będą podejmowali wyłącznie działania zgodne z interesem spółki

Przywołany obowiązek nie ma charakteru absolutnego i bezwzględnego, wszak prawodawca wyraźnie przesądził (zob. § 5), że w statucie spółki akcyjnej można wyłączyć albo ograniczyć obowiązki informacyjne określone w § 1. Niemniej, uwzględniając m.in. to, że zapewnienie bieżącego dostępu do istotnych wiadomości odnoszących się do spółki daje osobom powołanym do dbania o interes tego podmiotu szansę adekwatnej reakcji oraz podjęcia właściwych działań, a także akceptując intencje autorów mechanizmu zawartego w art. 3801 Ksh, w świetle których ma on doprowadzić do aktywizacji rad nadzorczych3, należy rekomendować dobrowolne wprowadzenie do istniejącego modelu współpracy zarządu spółki komunalnej z jej radą nadzorczą mechanizmu stałego informowania rady nadzorczej o bieżącej sytuacji spółki. Innymi słowy, norma zawarta w cytowanym art. 3801 Ksh powinna w takiej sytuacji być brana pod uwagę jako wzór regulacyjny, który winien zostać elastycznie dopasowany do sytuacji wewnętrznej spółki. Przy ewentualnym wdrażaniu powyższego zalecenia warto jednocześnie pamiętać, że w ocenie autorów noweli rozwiązanie ujęte w art. 3801 Ksh mające zwiększać wymianę informacji między zarządem oraz radą nadzorczą spółki kapitałowej nie powinno stanowić nadmiernego obciążenia dla pierwszego ze wspomnianych organów. Istotą charakteryzowanego tutaj mechanizmu nie jest nałożenie na zarządy spółek dodatkowego szczegółowego obowiązku spra-

Kierunek Wod-Kan 4/2022 39


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

Fot. 123rf

etapie dostosowywania rzeczywistości korporacyjnej spółki komunalnej do przepisów noweli wzięty został pod uwagę art. 382 § 31 określający „bazową” treść sprawozdania rady nadzorczej w spółce akcyjnej (tzw. drugi wzorzec)5. Rzecz jasna spółki z o.o. nie są związane treścią przywołanego przepisu, niemniej warto, aby w sprawozdaniu rady nadzorczej znalazły się przynajmniej wyniki ocen, o których mowa w art. 219 § 3 pkt 1 i 2, ocena sytuacji spółki oraz ocena realizacji przez zarząd polityki informacyjnej względem rady nadzorczej. Wdrożenie przedmiotowej rekomendacji m.in. pozwoli właścicielowi nie tylko na rzetelną ocenę prac rady nadzorczej, ale winno także ułatwić sformułowanie analogicznej oceny względem zarządu.

DODATKOWE ZADANIA RADY NADZORCZEJ Katalog szczególnych obowiązków rady nadzorczej poszerzony został o wymóg składania sprawozdania

Prawo rady nadzorczej do badania, rewizji oraz żądania wozdawczego wobec rady nadzorczej, lecz stworzenie kompletnej i rzetelnej bazy informacyjnej służącej efektywniejszej kooperacji obu organów.

Sprawozdanie rady nadzorczej W myśl zmienionego nowelą art. 219 § 3 Ksh, do szczególnych obowiązków rady nadzorczej należeć będzie: 1) ocena sprawozdań, o których mowa w art. 231 § 2 pkt 14, w zakresie ich zgodności z księgami, dokumentami i ze stanem faktycznym; 2) ocena wniosków zarządu dotyczących podziału zysku albo pokrycia straty; 3) sporządzanie oraz składanie zgromadzeniu wspólników corocznego pisemnego sprawozdania z wyników ocen, o których mowa w pkt 1 i 2, oraz pisemnego sprawozdania z działalności rady nadzorczej za ubiegły rok obrotowy (sprawozdanie rady nadzorczej). Mając na względzie dotychczasowe brzmienie przywołanego przepisu, truizmem jest stwierdzenie, że katalog szczególnych obowiązków rady nadzorczej poszerzony został o wymóg składania sprawozdania (art. 219 § 3 in fine). Niniejsza zmiana służyć ma – zdaniem autorów noweli – zabezpieczeniu należytego przepływu informacji między radą nadzorczą a organem właścicielskim spółki. Sprawozdanie rady nadzorczej ma być źródłem informacji o jej pracy i jedną z podstaw do oceny tej pracy (w tym w formie rozstrzygnięcia w przedmiocie udzielenia absolutorium), a więc pełniło będzie analogiczną funkcję jak sprawozdanie zarządu z działalności spółki. W odniesieniu do spółek akcyjnych została również określona minimalna treść sprawozdania rady nadzorczej (natomiast w pozostałych typach spółek rozstrzygnięcie o tym, jakie informacje znajdą się w sprawozdaniu pozostawiono samym spółkom; taki zabieg ma umożliwić dostosowanie zakresu przekazywanych informacji do skali prowadzonej działalności oraz do oczekiwań wspólników). W związku z tym faktem wypada zalecić, aby na

40 Kierunek Wod-Kan 4/2022

W dotychczasowym stanie prawnym, w celu wykonania swoich obowiązków rada nadzorcza – na mocy art. 219 § 4 Ksh – mogła badać wszystkie dokumenty spółki, żądać od zarządu i pracowników sprawozdań i wyjaśnień oraz dokonywać rewizji stanu majątku spółki. Biorąc pod uwagę swoistą lakoniczność przywołanej regulacji, przy jednoczesnym jej szerokim spectrum przedmiotowym nie może dziwić, iż praktyczna aplikacja art. 219 § 4 Ksh generowała rozliczne kontrowersje. Tytułem przykładu autorzy noweli nie tylko wskazali, że wszelkie wątpliwości mogące powstawać na kanwie nieprecyzyjnych przepisów prawa, potencjalnie mogą służyć zarządowi jako wymówka dla nierealizowania prawa członków rady nadzorczej do informacji o spółce, ale także odnotowali (m.in. na tle wykładni dotychczasowej treści art. 219 § 4), że niejasnym może pozostawać: a) dokładny krąg podmiotów obowiązanych do przedstawienia wiadomości żądanych przez radę nadzorczą, a w szczególności kontrowersyjna w tym zakresie może się jawić sytuacja prokurentów czy osób wykonujących na rzecz spółki w sposób regularny określone czynności na podstawie umowy o dzieło, umowy zlecenia albo innej umowy o podobnym charakterze, b) zakres przedmiotowy uprawnienia, a w szczególności zdolność do żądania przedstawienia określonych informacji, sprawozdań lub wyjaśnień dotyczących wprost spółek zależnych oraz spółek powiązanych, które to informacje lub materiały znajdują się w zasięgu na przykład członków zarządu spółki, z uwagi na wykonywanie uprawnień korporacyjnych na poziomie spółki zależnej, c) termin, w którym adresaci żądania rady nadzorczej mają obowiązek go wykonać, w tym zagadnienie dotyczące tego, czy rada nadzorcza posiada uprawnienie do jednostronnego określania takiego terminu, d) czy zarząd jest uprawniony do podejmowania z jakichkolwiek przyczyn dowolnych działań skutkujących ograniczeniem (o charakterze przedmiotowym, zakresowym czy związanym


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

ze sposobem udostępniania informacji) dostępu do żądanych danych lub materiałów przez radę nadzorczą.

Rada nadzorcza może badać wszystkie dokumenty spółki niezwłocznie i bez pośrednictwa zarządu Antidotum na zasygnalizowane problemy interpretacyjne znalazło się w przepisach noweli. I tak, w myśl zmienionego art. 219 § 4, w celu wykonania swoich obowiązków rada nadzorcza może badać wszystkie dokumenty spółki, dokonywać rewizji stanu majątku oraz żądać od zarządu, prokurentów i osób zatrudnionych w spółce na podstawie umowy o pracę lub wykonujących na rzecz spółki w sposób regularny określone czynności na podstawie umowy o dzieło, umowy zlecenia albo innej umowy o podobnym charakterze sporządzenia lub przekazania wszelkich informacji, dokumentów, sprawozdań lub wyjaśnień dotyczących spółki, w szczególności jej działalności lub majątku. Przedmiotem żądania mogą być również posiadane przez organ lub osobę obowiązaną informacje, sprawozdania lub wyjaśnienia dotyczące spółek zależnych oraz powiązanych. Tym samym doszło do znacznego poszerzenia i doprecyzowania zarazem zbioru podmiotów ex lege zobligowanych do przedłożenia radzie nadzorczej

żądanych informacji, dokumentów, sprawozdań lub wyjaśnień. Co istotne, rada nadzorcza zyskała możliwość bezpośredniego, tj. bez pośrednictwa zarządu (zdaniem autorów noweli takie pośrednictwo mogłoby nie tylko wydłużać proces przekazywania danych, ale co gorsza – mogłoby rodzić pokusę filtrowania wiadomości ostatecznie uzyskiwanych przez radę nadzorczą) pozyskiwania danych nie tylko od pracowników spółki, ale także od osób z nią współpracujących. Co godne podkreślenia, na mocy „nowego” art. 219 § 41 informacje, dokumenty, sprawozdania lub wyjaśnienia, o których mowa w § 4, są przekazywane radzie nadzorczej niezwłocznie, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia zgłoszenia żądania do organu lub osoby obowiązanej, chyba że w żądaniu określono dłuższy termin. Wprowadzając niniejszą regulację, w elastyczny sposób wyeliminowano zarazem dotychczas funkcjonujące kontrowersje związane z terminem realizacji żądania rady. Co więcej, pragnąc niejako zabezpieczyć praktyczną realizację rozszerzonego prawa rady nadzorczej oraz uczynić je bardziej efektywnym wprowadzono nie tylko „nowy” art. 219 § 4 2, zgodnie z którym zarząd nie może ograniczać członkom rady nadzorczej dostępu do żądanych przez nich informacji, dokumentów, sprawozdań lub wyjaśnień, o których Reklama


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

mowa w § 4, ale także dodano „nowy” art. 5871, za pośrednictwem którego ustalono normę gwarantującą właściwe realizowanie żądania rady nadzorczej przez jego adresatów. I tak, ten kto wbrew obowiązkom wynikającym z art. 219 § 4 i 41 nie przekazuje informacji, dokumentów, sprawozdań lub wyjaśnień w terminie lub przekazuje je niezgodne ze stanem faktycznym, lub zataja dane wpływające w istotny sposób na treść tych informacji, dokumentów, sprawozdań lub wyjaśnień – podlega grzywnie nie niższej niż 20 000 złotych i nie wyższej niż 50 000 złotych albo karze ograniczenia wolności. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie – podlega grzywnie nie niższej niż 6000 złotych i nie wyższej niż 20 000 złotych. Z uzasadnienia noweli wynika, iż powodem, dla którego sankcję cywilnoprawną uznano w tym wypadku za niewystarczającą, jest z jednej strony trudność z wykazaniem szkody oraz jej dochodzeniem przez spółkę, z drugiej zaś to, że przyczyną powstania szkody będzie w wielu wypadkach inne zawinione działanie zarządu, zaś niedopełnienie obowiązku informacyjnego

rady nadzorczej sformułowanego na podstawie opisanego powyżej przepisu. *** Rzecz jasna zaprezentowane powyżej regulacje noweli nie wyczerpują zbioru godnych odnotowania zmian. W konsekwencji, w następnym artykule pochylimy się nad takimi ważkimi kwestiami, jak funkcjonowanie i powoływanie doradcy rady nadzorczej, sporządzanie protokołów przez zarząd, wygaśnięcie mandatu. Ponadto pojawią się uwagi dotyczące zawodowej staranności i lojalności członków organów spółki komunalnej oraz ich działania w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego.

Przypisy 1

2

3

Sprawozdanie rady nadzorczej ma być źródłem informacji o jej pracy

stanie się jedynie sposobem ukrycia tego działania. Jednocześnie standardy orzekania o popełnieniu przestępstwa, a w szczególności wymóg wykazania większej niż znikoma szkodliwości społecznej, pozwolą wyeliminować przypadki ewentualnych nadużyć czy sankcjonowania uchybień o trywialnym charakterze. Ponadto, aby wzmocnić znaczenie omawianej instytucji oraz uwypuklić konsekwencje jej nieodpowiedniego stosowania, zmodyfikowano również art. 18 § 26 Ksh przez ustanowienie zakazu pełnienia funkcji członka zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, likwidatora oraz prokurenta przez osobę, która została skazana prawomocnym wyrokiem za przestępstwo określone we wspomnianym art. 5871 Ksh. Z analogicznych względów zdecydowano się na określenie nie tylko górnej, ale również dolnej granicy kary. Mając na względzie nie tylko wagę scharakteryzowanej wyżej kompetencji rady nadzorczej, ale także – a może przede wszystkim – istnienie wspomnianych wcześniej przepisów sankcyjnych zalecić wypada, aby w spółce doszło do przeglądu istniejących procedur dotyczących współpracy zarządu z radą nadzorczą pod kątem weryfikacji, czy należycie zabezpieczają one terminową (tj. zgodną z art. 219 § 41 Ksh) realizację potencjalnego żądania

42 Kierunek Wod-Kan 4/2022

4

5

6

Informacje z pkt 1-3 powinny być przekazywane każdym posiedzeniu rady nadzorczej, chyba że rada nadzorcza postanowi inaczej. Informacje z pkt 4-5 powinny być przekazywane niezwłocznie po wystąpieniu określonych zdarzeń lub okoliczności. W uzasadnieniu projektu noweli wprost wskazuje się, że dotychczasowy stan prawny w niektórych przypadkach mógł prowadzić do premiowania biernych postaw piastunów omawianego organu. Praktyka nieformułowania szerokich żądań przedstawienia przez zarząd informacji o istotnych okolicznościach oraz zdarzeniach odnoszących się do spółki w praktyce prowadziła do tego, że rada nadzorcza nie otrzymywała danych, które winny wzbudzić jej zainteresowanie wywoływane należytą starannością, adekwatną dla piastuna organu spółki kapitałowej. W przypadkach zaś skrajnych, w ramach których dochodziło do sytuacji zagrożenia interesu spółki (czy nawet jego naruszenia), rada nadzorcza tłumaczyła ex post brak podjęcia oczekiwanej ze strony wspólników lub akcjonariuszy reakcji niewiedzą wywołaną niedoinformowaniem przez zarząd. Zgodnie z tym przepisem przedmiotem obrad zwyczajnego zgromadzenia wspólników powinno być rozpatrzenie i zatwierdzenie sprawozdania zarządu z działalności spółki oraz sprawozdania finansowego za ubiegły rok obrotowy. Zgodnie z tym przepisem interesujące nas sprawozdanie „zawiera co najmniej: 1) wyniki ocen, o których mowa w § 3 pkt 1 i 2; 2) ocenę sytuacji spółki, z uwzględnieniem adekwatności i skuteczności stosowanych w spółce systemów kontroli wewnętrznej, zarządzania ryzykiem, zapewniania zgodności działalności z normami lub mającymi zastosowanie praktykami oraz audytu wewnętrznego; 3) ocenę realizacji przez zarząd obowiązków, o których mowa w art. 3801; 4) ocenę sposobu sporządzania lub przekazywania radzie nadzorczej przez zarząd informacji, dokumentów, sprawozdań lub wyjaśnień zażądanych w trybie określonym w § 4; 5) informację o łącznym wynagrodzeniu należnym od spółki z tytułu wszystkich badań zleconych przez radę nadzorczą w trakcie roku obrotowego w trybie określonym w art. 3821”. Zgodnie z tym przepisem nie może być członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, likwidatorem albo prokurentem osoba, która została skazana prawomocnym wyrokiem za przestępstwo określone w art. 587-5872, art. 590 i art. 591 Ksh oraz art. 228-231 i rozdziałach XXXIII-XXXVII ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2021 r. poz. 2345 i 2447).



T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

Nowe spojrzenie na monitoring jakości wód

WYMUSZONA KONIECZNOŚĆ CZY SZANSA

DO WYKORZYSTANIA? Krzysztof Filipek firma doradcza

Fot. 123rf

Wydaje się, że monitoring jakości wód nie ma ostatnio ani dobrej prasy, ani dobrej passy. Czy rzeczywiście tak jest i czy są ku temu podstawy?

Z

acznijmy może od stwierdzenia, że w opisywanych jakiś czas temu wydarzeniach związanych z dramatem na Odrze, niezależnie od rzeczywistej tragedii dla ryb i innych wodnych organizmów, bardzo wiele było emocji, braku kompetencji, szukania winnych bez właściwie podanej diagnozy itp. itd. Rodzi się więc pytanie: czy omawiając zagadnienia ochrony wód i badania jakości, na pewno wiemy, o czym mówimy lub piszemy? Skoro jesteśmy na poziomie emocji i niedostatku kompetencji warto przytoczyć definicję ochrony wód, podaną w Wikipedii: „Badania i ocena jakości wód prowadzona jest w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska w bloku stan i w podsystemie Monitoring jakości wód. Według Programu Państwowego Monitoringu Środowiska, w sieci krajowej monitoring wód realizowany jest w oparciu o sieć obserwacyjną, specjalnie dobraną i zapewniającą reprezentatywną ocenę jakości wód”. Widać w tym opisie pomieszanie pojęć: „ochrona wód”, „monitoring” i „jakość wód”. Dlaczego niemal synonimem

44 Kierunek Wod-Kan 4/2022

ochrony wód ma być ich monitoring? Odpowiedź na to pytanie z jednej strony wyjaśni źródło zamieszania, z drugiej natomiast może stanowić wskazówkę dla dalszych, już bardziej konstruktywnych działań.

Ochrona wód i monitoring jakości wód – brak jasno zdefiniowanej zależności Jeśli zapoznamy się szerzej z zagadnieniami ochrony wód oraz monitoringu, w tym z obowiązującymi w tych zakresach przepisami, możemy dojść do trzech interesujących wniosków: 1. Przepisy dotyczące monitoringu jakości wód oraz ochrony wód są jasno sprecyzowane. 2. W kilku (wymienionych w niniejszym artykule) aktach prawnych dotyczących monitoringu jakości wód oraz inspekcji ochrony środowiska ani razu nie jest wymienione pojęcie „ochrona wód”. 3. W ustawie Prawo wodne, w której tytuł działu III brzmi „Ochrona wód”, pojęcie monitoringu występuje kilkadziesiąt razy.


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

Skoro wyniki badania jakości wód (monitoringu) powinny stanowić podstawę oceny, a ocena ta, będąca zgodnie z obowiązującymi przepisami podstawą do dalszych działań, mogłaby być miarą prowadzonej ochrony wód, to skąd ten brak „interfejsu”, czyli powiązania pomiędzy monitoringiem a ochroną wód? I czy faktycznie tak jest, czy wrażenie tego braku to po prostu nieporozumienie i może jakiś pozorny problem? Czyli – jest dobrze czy jest źle? I w ogóle o co w tym wszystkim chodzi? Patrząc na te spektakularne zdarzenia związane, powtarzam, z tragedią żywych organizmów w polskich rzekach, bo nie chodzi tutaj tylko o Odrę, wydaje się, że z ochroną polskich wód jest źle. Analizując natomiast obowiązujące przepisy dotyczące jakości wód oraz zapoznając się z publikowanymi wynikami badań monitoringu wód powierzchniowych, podziemnych, jezior czy osadów dennych, można mieć wrażenie ogromu wykonanej pracy, kompletnego, spójnego obrazu rzeczywistości oraz pełnej kontroli nad zagadnieniem, co upoważniałoby do stwierdzenia, że jest dobrze. W związku z tym najpewniej można stwierdzić, że nie wiadomo, jak jest. Czy widać jednak jakieś wyjście z tej sytuacji? Czy potrzebne są może jakieś zmiany? W przepisach? W podejściu do kontroli jakości wód? W podejściu do ochrony wód? Zagadnienie jest obszerne, wielotematyczne, ale od czegoś można i trzeba zacząć. Na potrzeby tego artykułu warto postawić tezę mówiącą o tym, że problemem jest brak jasno zdefiniowanej zależności pomiędzy monitoringiem jakości a ochroną wód.

Odpowiednie akty prawne Dla pełności opisu sytuacji należy dodać, że monitoring „wodny” dotyczy także badania jakości ścieków. W celu otrzymania obrazu jakości wód prowadzi się badania jakościowe wód powierzchniowych, podziemnych, osadów dennych, a ponadto ścieków wprowadzanych do urządzeń wodnych, do wód i do ziemi. Do prowadzenia badań zobowiązane lub upoważnione są odpowiednie instytucje (kontrolujące albo badawcze) oraz podmioty korzystające z wód lub z usług wodnych, w tym takie, które są wytwórcami ścieków. Zagadnienia monitoringu (kontroli) jakości wód opisane są szczegółowo w kilku aktach prawnych – patrz ramka.

MONITORING JAKOŚCI WÓD – AKTY PRAWNE 1.

Ustawa z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz.U. z 2022 poz.1726). W ustawie tej wśród zadań Inspekcji wymienia się kontrolę przestrzegania przepisów (art. 1), kontrole pozaplanowe (w zasadzie najważniejsze zadanie Inspekcji, art. 9 ust.1b i 1e (kontrole interwencyjne) oraz działania w zakresie przeciwdziałania poważnym awariom (art. 29). 2. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 13 lipca 2021 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i jednolitych części wód podziemnych (Dz.U. z 2021 poz. 1576). W rozporządzeniu omawiane są m.in. rodzaje monitoringu (§4), wśród których szczególne miejsce zajmuje monitoring badawczy, przedstawiony w punkcie 3 tego paragrafu. Przyczyną tej specjalnej roli monitoringu badawczego jest fakt, że jako jedyny ma na celu m.in. wyjaśnienie przyczyn nieosiągnięcia celów środowiskowych (§5 ust.3 p.1 i 2). Jednak najciekawszym zadaniem przypisanym monitoringowi badawczemu jest „określenie wielkości i wpływu na stan wód powierzchniowych zanieczyszczenia niedającego się przewidzieć” (§5 ust.3 p.3). Podobne zadania w odniesieniu do wód podziemnych opisane są w §22 ust.1 rozporządzenia. Szczegóły monitoringu badawczego opisane są w Załączniku nr 5 p.6 tego samego rozporządzenia. 3. Rozporządzenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 11 października 2019 roku w sprawie kryteriów i sposobu oceny jednolitych części wód podziemnych (Dz.U. z 2019 poz.2148). Z punktu widzenia celu niniejszego artykułu, czyli szukania korelacji pomiędzy monitoringiem a ochroną wód, najważniejszy wydaje się §7 ust. 4 tego rozporządzenia, w którym mowa jest o trendach wzrostowych stężeń substancji zanieczyszczających, w tym o punkcie początkowym inicjowania działań mających odwrócić znaczące i utrzymujące się (wspominane) trendy wzrostowe. 4. Rozporządzenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 11 października 2019 roku w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji i stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz.U. z 2019 poz. 2149). W Załączniku nr 15 tego rozporządzenia pokazano sposób klasyfikacji stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych, a w punkcie B szczegółowo sposób interpretacji wyników badań.

Pozostałe akty prawne Oprócz tych ważnych rozporządzeń i jednej ustawy należy mieć na uwadze treść dwóch rozporządzeń, w których opisano zagadnienia dotyczące jakości ścieków wprowadzanych do wód, do ziemi lub do urządzeń kanalizacyjnych. Kwestie te mają istotne znaczenie (bezpośrednie lub pośrednie) dla jakości wód. Mowa tutaj o następujących aktach prawnych: 1. Rozporządzeniu Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 15 lipca 2019 r. w sprawie

substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego oraz warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu do wód lub do ziemi ścieków, a także przy odprowadzaniu wód opadowych lub roztopowych do wód lub do urządzeń wodnych (Dz.U. z 2019 poz.1311). 2. Rozporządzeniu Ministra Budownictwa z dnia 14 lipca 2006 r. w sprawie sposobu realizacji obowiązków dostawców ścieków przemysłowych oraz

Kierunek Wod-Kan 4/2022 45


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

Fot. 123rf

WSPÓŁDZIAŁANIE Dla prawidłowej i skutecznej ochrony wód ważne jest współdziałanie tych, którzy (potencjalnie) szkodzą, tych, którzy kontrolują i tych, którzy nad tym wszystkim sprawują (formalną) pieczę

warunków wprowadzania ścieków do urządzeń kanalizacyjnych (Dz.U. z 2016 poz. 1757, aktualizacja dokonana przez Ministra Infrastruktury i Budownictwa).

Łącznik pomiędzy przepisami Dwa wyżej wymienione akty prawne stanowią rodzaj łącznika pomiędzy przepisami dotyczącymi monitoringu, omówionymi wcześniej, a fundamentalną dla ochrony wód ustawą z dnia 20 lipca 2017 roku Prawo wodne (Dz.U. z 2022 poz.88). W opracowanym niedawno komentarzu do ustawy (K. Filipek, P. Michalski, M. Soberski, Prawo wodne – analiza wybranych zagadnień, Warszawa 2022, dostęp na stronie www.sip.legalis.pl), we wstępie do omówienia Działu III Ochrona wód napisano, że „Pod pojęciem ochrony [wód] rozumieć należy wszelkie działania formalne, prawne, organizacyjne i techniczne, które przyczyniają się do ochrony wód w sensie jakościowym i ilościowym”. W zasadzie każdy artykuł z Działu III ustawy traktuje o ochronie wód, jednak kluczowe dla zrozumienia zagadnienia wydaje się ustalenie, co jest celem ochrony wód (art. 51), w jaki sposób realizowana jest ochrona wód (art. 52), co obejmuje ochrona wód [powierzchniowych] przed zanieczyszczeniem (art. 54), jakie są zasady ochrony wód (art. 75-85) oraz czym są substancje zanieczyszczające (art. 113-119).

Nowe spojrzenie na monitoring jakości wód Po rzetelnym przyswojeniu wiedzy przedstawionej w omówionych aktach prawnych zrozumiałe staje się postawienie tezy o konieczności nowego spojrzenia na monitoring jakości wód, a właściwie – o (wreszcie) zrozumieniu tego, że dla prawidłowej i skutecznej ochrony wód ważne jest współdziałanie tych, którzy (potencjalnie) szkodzą, tych, którzy kontrolują i tych, którzy nad tym wszystkim sprawują (formalną) pieczę. Mam nadzieję, że wszyscy zainteresowani mają obecnie świadomość, dlaczego dyskusja nad „sprawą Odry”, mimo że bardzo gorąca i pokazująca ogromne zainteresowanie wszystkich stron, miała tę istotną wadę, że w zasadzie nie odnosiła się do

46 Kierunek Wod-Kan 4/2022

zagadnienia w sposób kompleksowy. Czy jednak propozycja takiego kompleksowego podejścia stanowi krok w dobrym kierunku, czy jest jedynie wyrazem „pobożnych życzeń” i nadmiaru optymizmu autora niniejszego stanowiska?

Zanieczyszczający płaci? Wielu z wyrażających swoje święte oburzenie fatalnym (z pozoru czy faktycznie) stanem monitoringu jakości wód, brakiem prowadzenia wymaganych działań kontrolnych i zapobiegawczych, zdawało się zapominać o jednym – skoro fundamentalną zasadą (konsekwencji) ochrony wód jest zasada „zanieczyszczający płaci” i skoro większość z nas chce stosowania reguł społeczeństwa obywatelskiego, dlaczego zatem nie widzimy istoty problemu w tym, że ów nieznany (na razie…), nieomal mityczny „zanieczyszczający” nie stosuje się do obowiązujących przepisów, dokładnie opisanych w ustawie Prawo wodne? Czy akurat dziedzina ochrony wód ma być jedyną, w której to jednak nie powinniśmy zdawać się na poczucie obywatelskiego obowiązku, lecz wyłącznie na siłę i moc aparatu kontrolno-nadzorującego? Być może pytania te wybrzmiewają zbyt mocno, jednak mając na uwadze skalę problemu, niedotyczącego wyłącznie kwestii ochrony wód, ale także i ochrony powietrza, gleby itp., potrzebny jest pewien wstrząs, który delikatnie został nazwany „nowym spojrzeniem” na monitoring? Czy wreszcie takie nowe spojrzenie to jedynie szansa, którą możemy (wszyscy, którym na sercu leży ochrona polskich wód) wykorzystać, czy też konieczność i, oby nie ostatnia, deska ratunku? *** Niniejszy krótki artykuł należy potraktować jako głos w dyskusji o stanie polskich wód, zakresie monitoringu, konieczności współdziałania wszystkich interesariuszy korzystania z wód, a z punktu widzenia formalnoprawnego – o wielkim potencjale tkwiącym w obowiązujących przepisach i, miejmy nadzieję, w idei społeczeństwa obywatelskiego.


A gdyby wodomierze mogły usłyszeć wycieki, których nie widać? Inteligentne wodomierze z akustyczną detekcją wycieków Straty wody są jednym z głównych wyzwań branży wodociągowej, a nawet 31% strat pochodzi z wycieków na przyłączach. Przy ograniczonej wiedzy na temat stanu przyłączy zlokalizowanie tych wycieków może być jak szukanie igły w stogu siana. Dlatego wykrywanie wycieków często opiera się na kombinacji prób i błędów, modeli teoretycznych i zwykłych przeczuć. Jeśli nie wiesz, gdzie przecieka Twoja sieć dystrybucyjna, w jaki sposób optymalizujesz codzienną pracę i nadajesz jej priorytet? Gdzie znajdujesz podstawę do oceny potrzeby konserwacji i przyszłych inwestycji? A gdyby twoje wodomierze mogły usłyszeć wycieki, których nie widać? Twoja sieć wodociągowa mówi – pozwól wodomierzom słuchać Teraz każdy inteligentny wodomierz może pomóc Ci zlokalizować wycieki i stworzyć niespotykaną przejrzystość w sieci dystrybucyjnej. Liczniki, działając jak zestrojona sieć rejestratorów hałasu, nasłuchują rurociągi i przyłącza w celu wykrycia ewentualnych wycieków. W oparciu o innowacyjne zastosowanie naszej sprawdzonej technologii ultradźwiękowej opracowaliśmy nowoczesne rozwiązanie do inteligentnego pomiaru i akustycznej detekcji wycieków. Rozwiązanie oparte na naszym najnowszym inteligentnym wodomierzu - flowIQ® 2200 z akustycznym wykrywaniem nieszczelności,

Leak Detector - nowej aplikacji dla naszej platformy analitycznej, a także szeregu usług i szkoleń, które pozwalają skalować i dostosowywać rozwiązanie do własnych potrzeb. Otrzymujesz narzędzia potrzebne do optymalizacji lokalizowania wycieków. Zidentyfikuj i zweryfikuj potencjalne wycieki, zanim przekształcą się one w awarie na dużą skalę, a także wykorzystaj swoje zasoby tam, gdzie będą miały największą wartość. Bardziej proaktywne podejście do wykrywania wycieków Dzięki szybszemu i bardziej wydajnemu wykrywaniu wycieków zmniejszasz koszty ich identyfikacji i możesz sprawnie zredukować straty wody i obniżyć koszty operacyjne. Szczegółowa wiedza na temat instalacji wysokiego ryzyka z możliwymi wyciekami oraz ogólnego stanu twojej sieci pozwoli ci ustalić priorytety codziennych prac- kiedy i gdzie będą miały największy efekt. Być może pozwoli to zmienić harmonogram inwestycji w utrzymanie, remont sieci lub zwiększenie mocy produkcyjnych. Wczesne wykrycie wycieków ogranicza także szkody będące ich następstwem i umożliwia bardziej proaktywną obsługę klienta, na przykład ostrzegając klientów o potencjalnych wyciekach.

Dowiedz się więcej na stronie kamstrup.com/acoustic oraz https:// www.kamstrup.com/pl-pl/referencje/wody/case-karlskrona-ald lub skontaktuj się z lokalnym przedstawicielem handlowym Kamstrup.


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

PONOWNE WYKORZYSTANIE ŚCIEKÓW KOMUNALNYCH Izabela Kiełb-Sotkiewicz podinspektor w Wydziale Gospodarki Komunalnej Urzędu Miasta Rzeszowa

Jak powszechnie wiadomo, zasoby wodne w Polsce są relatywnie niewielkie. Stąd coraz pilniejsza staje się potrzeba ponownego wykorzystania ścieków komunalnych.

Z

Fot. 123rf

godnie z Raportem GUS-u „Polska na drodze zrównoważonego rozwoju”, nasz kraj plasuje się dopiero na 24. miejscu w Unii Europejskiej pod względem odnawialnych zasobów słodkiej wody, przypadającej na jednego mieszkańca [1]. Zasoby wodne Polski, poprzez ich nierównomierne rozmieszczenie na terenie kraju oraz brak powtarzalności w ujęciu czasowym, znajdują się pod coraz większą presją, co prowadzi do niedoboru wody, pogorszenia jej jakości, a tym samym do ograniczenia możliwości jej wykorzystania. Do zmniejszenia dostępności wody słodkiej przyczynia się przede wszystkim rozwój antropogeniczny: rozwój miast i intensyfikacja rolnictwa, a tym samym – będące ich konsekwencją – postępujące zmiany klimatu, nieprzewidywalne zjawiska pogodowe i susze. Wspomniane anomalia stanowią jedno z wyzwań,

48 Kierunek Wod-Kan 4/2022

którego oddziaływanie charakteryzuje się znaczącym zasięgiem terytorialnym (do dziś wywarło wpływ na 11% ludności w Europie i 17% terytorium Unii Europejskiej), przez co zaczyna być w centrum zainteresowania unijnych władz [2].

Rolnictwo i przemysł – najwięksi poborcy wody słodkiej Rolnictwo jest sektorem gospodarki, który (wraz z przemysłem) z jednej strony należy do największych poborców światowych zasobów słodkiej wody, mających bezpośredni wpływ zarówno na stan jakościowy, jak i ilościowy wód, z drugiej natomiast w ogromnym stopniu od tych zasobów zależnym. Wystąpienie suszy hydrologicznej powoduje m.in. straty w plonach, a niestety to zjawisko w ostatnich latach odnotowuje się coraz częściej.


T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

Ponowne wykorzystanie ścieków oczyszczonych – recepta na pogłębiający się deficyt wodny Ponowne wykorzystanie ścieków oczyszczonych może zwiększyć zdolność Unii Europejskiej do reagowania na coraz bardziej pogłębiający się deficyt wodny. Może również stać się podstawowym narzędziem zapewniającym bezpieczne i przewidywalne źródło wody, przy jednoczesnym zmniejszeniu presji na jednolite części wód i zwiększeniu zdolności UE do przystosowania się do zmian klimatu. Rozporządzenie w sprawie ponownego wykorzystania wody (Dz.U.UE.L.2020.177.32 z dnia 2020.06.05), obowiązujące od 26 czerwca 2023 r., określa minimalne wymagania dotyczące jakości wody, zarządzania ryzykiem i monitorowania w celu zapewnienia bezpiecznego ponownego wykorzystania wody [7]. Celem wskazanego rozporządzenia jest ułatwienie stosowania ponownego wykorzystania wody we wszystkich sytuacjach, w których jest to odpowiednie i korzystne pod względem kosztów, a tym samym stworzenie ram wspomagających dla tych państw członkowskich, które chcą lub muszą stosować ponowne wykorzystanie wody. Jak zauważa Parlament Europejski i Rada UE: ponowne wykorzystanie wody to obiecująca opcja dla wielu państw członkowskich, ale obecnie tylko mała ich liczba faktycznie ją stosuje i przyjęła krajowe ustawodawstwo lub normy w tym zakresie [8]. Rozporządzenie wprowadza wymogi dotyczące zasad ponownego wykorzystania wody w celu nawodnień w rolnictwie. Dotyczy ono wyłącznie wody odzyskanej ze ścieków komunalnych zebranych i oczyszczonych zgodnie z dyrektywą 91/271/EWG1 [9]. Ponowne wykorzystanie wody może ograniczyć pobór wody z wód powierzchniowych i podziemnych oraz promować bardziej efektywne zarządzanie zasobami wodnymi poprzez wielokrotne wykorzystanie wody w miejskim cyklu wodnym, zgodnie z celami UE w ramach Europejskiego Zielonego Ładu [7].

dzi i zwierząt. Są to przede wszystkim: Escherichia coli, Enterococcus faecalis czy Clostridium perfringens. W ściekach mogą być również obecne organizmy chorobotwórcze, w tym bakterie, takie jak np. Salmonella czy prątki gruźlicy [10]. Ponadto mogą to być również jaja pasożytów (m.in. nicienie jelitowe), pierwotniaki, wirusy i inne. W trakcie procesu oczyszczania ścieków duża część mikroorganizmów (wskaźnikowych oraz chorobotwórczych) jest eliminowana (ponad 99% redukcji mikroorganizmów [11]), jednak nie usuwana całkowicie – w dalszym ciągu stanowiąc realne zagrożenie epidemiologiczne: mogą wywoływać reakcje alergiczne, działać toksycznie na człowieka, zwierzęta lub środowisko [12]. Wysoka liczba mikroorganizmów w ściekach oczyszczonych trafiających do odbiorników (od 104 do 106/100 ml wskaźnikowych bakterii grupy coli) powoduje, że skuteczność stosowanych procesów nie jest wystarczająca. Poprzez brak danych dotyczących jakości mikrobiologicznej ścieków oczyszczonych niemal całkowicie pomijana jest ocena ich oddziaływania na jakość wód odbiorników [12, 13,14]. Na uwagę zasługuje również fakt, że oprócz zanieczyszczeń fizykochemicznych oraz wspomnianych już zagrożeń mikrobiologicznych, oczyszczone ścieki mogą być również zanieczyszczone substancjami toksycznymi i promieniotwórczymi. Ponadto mogą zawierać pozostałości leków czy niebezpieczne ksenoestrogeny, co nie zostało ujęte w parametrach kontrolnych unijnego rozporządzenia.

Polska jest jednym z krajów europejskich, gdzie wykorzystuje się najmniej wody w celach rolniczych

Jakość ścieków oczyszczonych

Metody dezynfekcji ścieków

Zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami, podstawowymi badanymi parametrami charakteryzującymi ścieki oczyszczone są: BZT5, ChZT, zawiesina ogólna, azot ogólny i fosfor ogólny (zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 12 lipca 2019 r. w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego oraz warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu do wód lub do ziemi ścieków, a także przy odprowadzaniu wód opadowych lub roztopowych do wód lub do urządzeń wodnych). Na dziś w Polsce nie ma obowiązku monitoringu jakości ścieków oczyszczonych pod kątem mikrobiologicznym (z pewnymi wyjątkami, jak np. ścieki odprowadzane ze szpitali zakaźnych itp.). Należy jednak pamiętać, że ścieki mogą być zanieczyszczone mikroorganizmami, które występują naturalnie w przewodzie pokarmowym lu-

Obecnie metody dezynfekcji ścieków są już stosunkowo szeroko poznane i można je podzielić na trzy podstawowe grupy. Pierwszą z nich stanowią procesy chemiczne, do których zaliczamy przede wszystkim chlorowanie, czyli właściwe dawkowanie związków utleniających z grupy chlorowców, m.in.: chloru, podchlorynu sodowego, wapna chlorowanego, podchlorynu wapniowego, dwutlenku chloru, wodorotlenku wapnia czy tlenku wapnia [13]. Dezynfekcja chlorem jest obecnie najczęściej stosowaną metodą wybieraną na oczyszczalniach ścieków. Należy jednak pamiętać, że ścieki bogate są w materię organiczną, która przyczynia się do powstawania ubocznych produktów dezynfekcji ścieków. Badania wykazały, że chlorowanie ścieków powodowało powstawanie wielu ubocznych produktów tego procesu, w tym m.in. trihalometanów (THM), kwasów halooctowych (HAA),

Kierunek Wod-Kan 4/2022 49


Fot. 123rf

T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

RAPORT NIK: PRZECIWDZIAŁANIE NIEDOBOROM WODY W ROLNICTWIE Przeciętne zasoby wód w Polsce wynoszą około 60 mld m3 [4], a w porach suchych ten poziom obniża się do 40 mld m3. W przeliczeniu na 1 mieszkańca daje to roczny zasób wód o wielkości 1,6 dam3, podczas gdy w większości krajów europejskich zasoby wód słodkich kształtują się na poziomie powyżej 5 dam3/ mieszkańca [5]. W ostatnich latach nasilił się problem niedoborów wody i związanych z nim zagrożeń, w tym m.in. zjawiskiem suszy rolniczej. Tylko w skali naszego kraju 37,8% obszarów rolnych i leśnych jest silnie zagrożonych jej wystąpieniem, przy czym w dorzeczu Odry obszary te stanowią aż 52% [3,6].

haloketonów (HK), halonitrometanów (HNM), haloacetonitrylów (HAN), nitrozoaminów (NA) itp. [15].

Ozonowanie Kolejnym, chemicznym sposobem dezynfekcji ścieków jest ozonowanie. Ozon jest silnym utleniaczem o bardzo skutecznym działaniu bakteriobójczym, jednak jest on niestabilny i, w porównaniu z chlorowaniem, stosunkowo drogi. Analizując chemiczne sposoby dezynfekcji ścieków należy zwrócić uwagę m.in. na: dezynfekcję ścieków z wykorzystaniem kwasu nadoctowego czy nadmrówkowego, jak również na możliwość zastosowania alternatywnych metod dezynfekcji – np. metoda PEROXONE [13], środek dezynfekujący o nazwie CAC-717 (składający się z mezoskopowych kryształów wapnia wodoru węglanowego), czy wykorzystanie żelazianu (VI) (FeVIO42, Fe(VI)), będącego środkiem utleniająco-dezynfekującym, stosowanym do oczyszczania szerokiej gamy zanieczyszczeń w ściekach, w tym zanieczyszczeń mikrobiologicznych [16].

Procesy fizyczne – metody dezynfekcji ścieków Drugą grupę metod, wykorzystywanych do dezynfekcji ścieków, stanowią procesy fizyczne, czyli np.: techniki membranowe, promieniowanie ultrafioletowe UV, procesy pasteryzacji czy termicznego suszenia, jak również promieniowanie jonizujące, czyli tzw. dezynfekcja radiacyjna oraz ultradźwięki. W porównaniu

50 Kierunek Wod-Kan 4/2022

z chemicznymi technologiami dezynfekcji ścieków, podstawową zaletą procesów fizycznych jest brak dodatku różnego rodzaju chemikaliów przedostających się do środowiska oraz uniknięcie tworzenia ubocznych produktów dezynfekcji. Jednak procesy fizyczne mają swoje wady. Przykładowo, w dezynfekowaniu ścieków metodą promieniowania UV należy wskazać na możliwość reaktywacji oraz na fakt, że jej skuteczność jest w dużym stopniu uzależniona od wrażliwości organizmu na promieniowanie – największą wrażliwość wykazują wegetatywne komórki bakterii, najmniejszą wirusy czy bakterie przetrwalnikowe. W kontekście skuteczności działania fizyczno-chemicznych procesów dezynfekcji ścieków, słusznie zauważa Olańczuk Neyman i in. [17] twierdząc, że „inaktywacja mikroorganizmów zależy od: typu mikroorganizmu i jego oporności na środek chemiczny, charakterystyki fizykochemicznej środowiska oraz od typu dezynfektanta i sposobu jego działania. Skuteczność chemicznej dezynfekcji mogą obniżyć podwyższone stężenia różnorodnych fizycznych i chemicznych zanieczyszczeń ścieków, jak np. zawiesina, rozpuszczone substancje organiczne i jony nieorganiczne”.

„Zielona” dezynfekcja ścieków Ostatnią grupę stanowi „zielona” dezynfekcja ścieków. Mowa tu przede wszystkim o zastosowaniu zielonej chemii i nanotechnologii, w tym m.in. o fotokatalitycznych właściwościach nano-TiO2 (używanego jako skuteczny środek dezynfekujący), jak również o syntezie nanocząstek srebra AgNPs z wykorzystaniem ekstraktu z Vitis labrusca, będącego w pełni naturalną bronią przeciwko bakteriom Gram-dodatnim i Gram-ujemnym. Jak wskazuje Raota i in. [18] metody te doprowadziły do zmniejszenia o 47% liczby bakterii Escherichia coli podczas dezynfekcji ścieków, co pozwala sugerować, że stanowić one mogą skuteczny środek pomocniczy w procesie „zielonej” dezynfekcji ścieków. Z kolei fotokataliza jest jedną z nowszych metod dezynfekcji, wykazującą dużą skuteczność w unieszkodliwianiu m.in. wirusów, grzybów, bakterii, a nawet komórek nowotworowych zawartych w ściekach. Fotokatalityczne właściwości nano-TiO2 wykorzystuje się również do neutralizowania niepożądanych zapachów. Jak zauważa Kosmala i in. [19] „tlenek tytanu (IV) może działać jako niezwykle skuteczny środek dezynfekujący”.

Ponowne wykorzystanie ścieków w praktyce Jak już zostało zauważone, w skali świata rolnictwo odpowiada za największe zużycie wody, głównie na potrzeby nawodnień gruntów (niemal 40%). W Polsce największa ilość wody pobieranej wykorzystywana jest w przemyśle (70%), natomiast zużycie wody na cele rolnicze i leśne stanowi zaledwie 10% całkowitego poboru wód (80 – 90 hm3) [20]. Zawarte w ocenie projektu ww. unijnego rozporządzenia wykonanego dla GDOŚ [21] dane wykazały, że powierzchnia grun-


Jak umiejętnie oszacować energię w branży WOD-KAN? A co by było gdyby?

Powered by DHI

1

2 Zmienić plan taryfowy? Wprowadzić 2 lub 3 strefy cen

Wprowadzić reżim napełniania zbiorników w odniesieniu do planu taryfowego

3 Zweryfikować pracę pomp w odniesieniu do ich sprawności

4

5

Podjąć próbę większego wykorzystania źródeł wody, w których koszt produkcji/pompowania jest niższy?

Wykorzystać modelowanie hydrauliczne

Odpowiedzi na te i wiele innych pytań może dostarczyć analiza zużycia energii elektrycznej wykonana w Mike+ Dedykowane narządzie wylicza zużycie energii generowane przez poszczególne pompy, na podstawie charakterystyki pracy, sprawności oraz wolumenu przepompowanej wody, w każdym kroku symulacji. Umożliwia obliczenie realnego kosztu z uwzględnieniem planu taryfowego, który może być unikalny dla każdego obiektu. Wprowadzone w układzie hydraulicznym sieci modyfikacje bezpośrednio przekładają się na sumaryczny koszt energii elektrycznej, co pozwala łatwo ocenić, czy wprowadzone zmiany redukują koszty. Zamiast zadawać pytanie: Co by było, gdyby? Już teraz uzyskaj kompleksową odpowiedź w postaci raportu z symulacji.

Więcej informacji o usługach i produktach DHI Polska na modelowaniesieci.pl

The expert in water enivironments



T E M AT N U M E R U : W O D - K A N – S Z A N S E I Z A G R O Ż E N I A

tów nawadnianych w Polsce to 69 143 ha, a to stanowi 0,24% w całości użytków rolnych i gruntów leśnych. Ilość pobieranej na ten cel wody wynosi 83,5 hm3 wody – to z kolei stanowi 0,82% z ogółu pobranej wody na cele gospodarki narodowej i ludności.

Zapotrzebowanie na wodę odzyskaną Polska jest jednym z krajów europejskich, gdzie wykorzystuje się najmniej wody w celach rolniczych. W wyniku przeprowadzonych dla GDOŚ [21] analiz wytypowano 703 gminy zagrożone deficytem wodnym oraz 10 województw, w których stosuje się nawodnienia i na których potencjalnie istnieje zapotrzebowanie na odzyskaną wodę do nawodnień. Określono, że w przypadku zaistnienia okoliczności związanych z niedoborem wody jest potencjał wykorzystania do nawodnień wody odzyskanej ze ścieków, który prawdopodobnie będzie wzrastać w kolejnych latach z uwagi na zmieniający się klimat. Aktualnie w Polsce zagospodarowywanie oczyszczonych ścieków nie jest powszechnie stosowane. Odzyskaną wodę częściowo wykorzystuje się jedynie w takich branżach, jak przemysł cukrowniczy, chemiczny, elektrociepłowniczy oraz w jednostkach wojskowych. Ponadto na uwagę zasługuje art. 84 ust. 2 ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. prawo wodne (Dz.U.2021.2233 t.j.), zgodnie z którym przez rolnicze wykorzystanie ścieków rozumie się zastosowanie ścieków do: nawadniania użytków rolnych, nawożenia użytków rolnych (przez dodanie materiałów do gleby, rozprowadzenie na powierzchni, wstrzykiwanie do gruntu, umieszczenie pod powierzchnią gruntu lub mieszanie z warstwami powierzchniowymi gruntu), nawadniania oraz nawożenia stawów rybnych.

Woda odzyskana szczególnie ważna w suchych regionach Ponowne wykorzystanie wody odzyskanej ze ścieków stanowi istotny punkt zainteresowania w tzw. suchych regionach, jak np. na Bliskim Wschodzie czy w Afryce Północnej. Jest natomiast zaporowo niskie w regionach o niskim współczynniku oczyszczania ścieków, takich jak Afryka Subsaharyjska, Ameryka Łacińska oraz Azja Wschodnia (np. Pakistan, Indie i Chiny) lub gdzie konwencjonalne źródła wody są obfite, jak w Skandynawii [22,23]. W pozostałych regionach świata ponowne wykorzystanie wody odzyskanej ze ścieków (w tym w rolnictwie) stosowane jest m.in. w Stanach Zjednoczonych, Japonii, Namibii, Izraelu, Francji, Belgii, Włoszech, Hiszpanii, Cyprze, Wielkiej Brytanii, Szwecji i Niemczech.

11% oczyszczalni może spełniać zakładane parametry W ocenie projektu unijnego rozporządzenia stwierdzono, że dziś w Polsce wymagana jakość wody odzyskanej ze ścieków przy zastosowaniu istniejących rozwiązań byłaby możliwa do osiągnięcia jedy-

nie w zakresie BZT5 oraz zawartości zawiesiny ogólnej określonych dla klas jakości B-D (czyli z wyłączeniem upraw okopowych spożywanych na surowo i roślin spożywczych, których część jadalna ma bezpośredni kontakt z odzyskaną wodą). Ustalono, że spośród 225 analizowanych oczyszczalni ścieków komunalnych niewielki odsetek (jedynie 11%) ma możliwość obecnie osiągnąć zakładane parametry – przy założeniu, że spełniają wymagane parametry dla co najmniej jednej klasy odzyskanej wody.

Ustalono, że spośród 225 analizowanych oczyszczalni ścieków komunalnych, niewielki odsetek ma możliwość obecnie osiągnąć zakładane parametry

Jak dostarczać wodę do ostatecznego odbiorcy? Najbliższe spełnienia wymaganych standardów dla odzyskanej wody mogą być oczyszczalnie dużych aglomeracji, tj. oczyszczalnie zlokalizowane poza obszarami użytkowanymi rolniczo. W związku z tym pojawiają się wątpliwości w kwestii dostarczenia tej wody do ostatecznego odbiorcy. Brak odpowiedniej infrastruktury spowodowałaby konieczność dowożenia wody za pomocą cystern, co z kolei wiązałoby się z dodatkowym nakładem finansowym oraz zwiększeniem emisji zanieczyszczeń. Oprócz względów celowościowych i finansowych, wśród zastrzeżeń dotyczących ponownego wykorzystania wody zwrócono również uwagę na zagrożenia dla zdrowia ludzi (mnogość zanieczyszczeń niepodlegających monitoringowi i kontroli, np. farmaceutyki i in. [24]) oraz dla hodowli roślin – wysokie stężenie azotu pochodzącego ze ścieków może doprowadzić do opóźnienia dojrzewania i niższe plony. Wiele roślin (m. in. jęczmień, pszenica, sałata, szpinak czy ziemniaki) jest czułych na występowanie niektórych pierwiastków (m.in. cynku), co objawia się obniżeniem plonów [25]. *** W ostatnich latach Komisja Europejska poparła szereg badań w celu oceny potencjału działań UE w obszarze ponownego wykorzystania wody ze ścieków komunalnych. Do 2025 roku zakładany jest wzrost z poziomu 1,1 mld m3 aż do osiągnięcia poziomu 6,6 mld m3 rocznie [26]. Zgodnie z prognozami, takie rozwiązania przełożą się bezpośrednio na oszczędzanie wody z naturalnych źródeł – pobór wody ze źródeł naturalnych do nawadniania, według założeń, ma się zmniejszyć o ponad 5% do 2025 roku [27]. Literatura dostępna w redakcji

Kierunek Wod-Kan 4/2022 53


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

SATELITA NA USŁUGACH PWiK Pilotaż przełomowej technologii w Tarnowskich Górach Anna Tronina dyrektor PWiK Sp. z o.o. Tarnowskie Góry

Fot. 123rf

Wsparcie dla ekip wykrywających wycieki z sieci wodociągowej – za sprawą innowacji – przyszło z najmniej spodziewanego kierunku. Nowa, satelitarna technologia może być przełomem w zakresie tempa usuwania awarii. Ma to olbrzymie znaczenie dla jakości życia mieszkańców oraz dla środowiska naturalnego.

P

WiK Sp. z o.o. w Tarnowskich Górach to pierwsze przedsiębiorstwo wodociągowe w kraju, w którym zastosowano pilotaż satelitarnej detekcji wycieków na tak szeroką skalę. Stały monitoring pracy sieci, szybka reakcja na awarie oraz rozszczelnienia to priorytety działalności operacyjnej w sektorze wod-kan. Dlatego warto korzystać z innowacyjnych narzędzi.

ASTERRA Technologia zastosowana przez tarnogórskie wodociągi opiera się na wykorzystaniu danych dotyczących pracy sieci wodociągowej, które pochodzą z satelity. W przypadku PWiK w Tarnowskich Górach operatorem urządzenia jest Japońska Agencja Kosmiczna JAXA (Japan Aerospace Exploration Agency). Technologia ta została po raz pierwszy zastosowana w poszukiwaniu wód podziemnych na Marsie. Autor tej metodologii i założyciel firmy Utilis, geofizyk Lauren Guy, zaproponował, by podobną technologię wykorzystać również… na Ziemi. Okazało się, że pozwala ona na wykrycie nawet niewielkich wycieków wody takich jak pół litra na minutę! W 2021 r. Utilis nazwało tę technologię ASTERRA, łącząc słowo astra

54 Kierunek Wod-Kan 4/2022

(łac. gwiazda), Asterion (greckie bóstwo rzeczne) i terra (łac. Ziemia).

Algorytm do wykrywania wycieków Stworzony na potrzeby technologii algorytm wyczulony jest na wilgoć z konkretnych źródeł i pozwala precyzyjnie zlokalizować wycieki. Jednak, aby to było możliwe, same dane satelitarne nie są wystarczające. W analizie bierze się też pod uwagę odpowiednią przewodność właściwą gleby, która określana jest na podstawie parametrów wody: tutaj niezbędne było wykorzystanie danych generowanych przez tarnogórskie przedsiębiorstwo. Wreszcie, dla uzyskania pełnego obrazu, algorytm bierze też pod uwagę tzw. dane GIS, a więc opisujące system przestrzenny, czyli dokładny przebieg fizycznej sieci wodociągowej. Wyniki tej analizy trafiają do specjalnej aplikacji, a następnie na ekranie komputera lub smartfona uwidacznia się dokładna lokalizacja wycieku. Kolejnym etapem procesu jest weryfikacja danych w terenie przez ekipę detekcyjną, która sprawdza wyznaczone miejsca potencjalnych wycieków przy pomocy korelatorów i logerów szumu, ciśnienia i przepływu oraz geofonów.


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

Trudny teren badawczy

W przypadku Tarnowskich Gór, Przedsiębiorstwo Wodociągów zdecydowało się na przeprowadzenie pilotażu na obszarze obejmującym centrum miasta oraz dwóch dodatkowych dzielnic, gdzie najczęściej dochodziło do awarii. Teren centrum jest na tyle specyficzny, że łączą się tu aż trzy źródła zasilania, co wpływa na trudniejszą identyfikację zakłóceń pracy sieci. Zdecydowanie łatwiej bowiem obserwować pojedynczą strefę zasilania. Ponadto, jak w każdym takim przypadku, centrum to obszar mocno zabudowany, z gęstą infrastrukturą sieci podziemnych. Stosowanie detekcji akustycznej, czyli tzw. metody nasłuchowej, jest wyzwaniem chociażby ze względu na: samochody zaparkowane nad sieciami przesyłowymi, pracę obcych sieci, np. węzłów i kotłowni, które również generują szumy, a także sieci energetycznych wytwarzających pole magnetyczne.

Innowacyjna technologia satelitarna do lokalizacji wycieków w sieciach wodociągowych

1 zdjęcie to obraz 3,5 tys. m⁲ terenu 367 km / 590 km przebadanej sieci

60% wykrytych wycieków to miejsca „trudne” (magistrale i tereny gęsto zabudowane) 13% sieci wskazanej do diagnostyki w tym

Stworzony na potrzeby technologii algorytm wyczulony jest na wilgoć z konkretnych źródeł i pozwala precyzyjnie zlokalizować wycieki

Diagnostyka sieci w godzinę?

RYS. 1 ASTERRA – weryfikacja wyników

Satelita na usługach PWiK w Tarnowskich Górach

Nie bez znaczenia jest i czynnik ludzki. Zbadanie tak obszernej powierzchni wiązałoby się z koniecznością kilkutygodniowego zaangażowania ekipy zajmującej się tylko detekcją wycieków. Zastosowanie innowacyjnego rozwiązania zaowocowało sprawdzeniem całego wyznaczonego obszaru w ciągu jednej godziny i zidentyfikowaniem stref, którym należy się bliżej przyjrzeć i dodatkowo zweryfikować metodami akustycznymi. Trzeba bowiem pamiętać, że rozwiązanie to wskazuje „obszary”, a nie punkty potencjalnego wycieku na sieci.

7% potwierdzonych i usuniętych

ok. 2700

litrów/dzień zaoszczędzonej wody

W projekcie tym przebadaliśmy 367 km na 590 km eksploatowanej sieci. Uzyskane dane wskazały, iż konieczne jest przeprowadzenie diagnostyki na 13% rurociągów, w tym potwierdzono i usunięto awarie na 7% z nich. Zdecydowana większość zidentyfikowanych obszarów (bo aż 60%) były to miejsca „trudne” (magistrale i tereny gęsto zabudowane).

Nowa perspektywa – nowe metody Wdrożenie omawianego projektu w PWiK w Tarnowskich Górach było możliwe dzięki pilotażowi zainicjowanemu przez Departament Innowacji Grupy Veolia w Polsce – miał dać nową perspektywę zarządzania tematem lokalizacji wycieków na sieci. Z pewnością jest to rozwiązanie, które ma duży potencjał na przyszłość, tym bardziej, że innowacje oraz zaawansowane technologie są podstawą do budowania bazy kluczowych danych i posiadania niezbędnej wiedzy, która pomaga przedsiębiorstwom prowadzić działalność operacyjną. Działając aktywnie w sektorze wod-kan i wykorzystując codziennie tak cenny zasób naturalny, jakim jest woda pitna, przedsiębiorstwa wodociągowe są zobowiązane, by w racjonalny sposób prowadzić w miastach gospodarkę wodną. Dlatego tak ważne jest rozwiązywanie problemu strat wody i korzystanie z innowacyjnych narzędzi, co finalnie pomaga prowadzić działalność operacyjną w zgodzie z polityką zrównoważonego rozwoju.

Kierunek Wod-Kan 4/2022 55


Fot. 123rf

NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

WYKORZYSTANIE GIS-u W PLANOWANIU INWESTYCJI Bogdan Skrzipek starszy specjalista ds. technicznych, GZGWiK W MIERZĘCICACH

Inwestycje są fundamentem rozwoju przedsiębiorstwa, ponieważ tylko one umożliwiają wzrost wartości jego majątku. Celowe wydatkowanie środków na nakłady rzeczowe obarczone jest jednak sporym ryzykiem. W branży wod-kan ograniczone środki, które można przeznaczyć na przedsięwzięcia inwestycyjne, ale i konieczność przewidywania w dłuższej perspektywie czasu czy problemy w zakresie technicznym powodują, że proces planowania jest tu bardzo trudny.

K

olokwialnie mówiąc, zarządy firm wodociągowych przyglądają się z kilku stron każdej wydatkowanej złotówce. Dodatkowo, obecna sytuacja na rynku energetycznym drastycznie ograniczyła zasoby inwestycyjne. Tym bardziej każde źródło informacji, każdy wynik analiz, który może zmniejszyć

56 Kierunek Wod-Kan 4/2022

ryzyko i ułatwić podejmowanie decyzji, powinien być doceniony. Na decyzję o przystąpieniu do konkretnego zaangażowania finansowego wpływa bardzo wiele czynników. Z pewnością możliwości finansowe i techniczne będą tymi najbardziej istotnymi warunkami,


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

ale w stanie prawnym, w jakim funkcjonują przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne, ważnymi elementami układanki mogą być również strategie rozwoju gmin czy konieczność działań wynikających z wprowadzanych przepisów. Proces decyzyjny dotyczący inwestycji jest zatem ekstremalnie trudny. Jedną z cegiełek, nieco ułatwiających podejmowanie ryzyka inwestycyjnego, mogą być wyniki analiz danych przestrzennych: zarówno z rejestrów własnych przedsiębiorstwa, jak i szeroko pojętego zasobu danych otwartych i komercyjnych.

RYS. 1 Schemat składowych analizy przygotowanej pod kątem inwestycji

Wykorzystanie danych przedsiębiorstwa Wybór źródła danych warunkowany bywa priorytetami, jakimi kierujemy się w określeniu potrzeb inwestycyjnych. Dla niektórych analiz wystarczy wziąć pod lupę dane, które są gromadzone w rejestrach przedsiębiorstwa: czy to z GIS, czy systemu ERP, aplikacji dyspozytorskiej, bilingu itd. Oczywiście, najkorzystniejsza jest sytuacja, gdy przedsiębiorstwo dysponuje Zintegrowanym Systemem Informatycznym, który łączy informacje z różnych systemów. Dzięki temu z jednego poziomu mamy dostęp do szerokiego wachlarza danych, ale możemy również korzystać z ich rozproszonych źródeł; warunkiem jest jednak przypisanie w każdym zestawianiu parametru przestrzennego, np. adresu lub numeru działki ewidencyjnej.

Celowość działań inwestycyjnych Jeżeli nadrzędnym zadaniem działań inwestycyjnych jest poprawa stanu technicznego sieci i urządzeń wodociągowych lub kanalizacyjnych, najbardziej celowe wydaje się wykorzystanie właśnie zasobów lokalnych. Kluczowymi rejestrami danych w tym przypadku będą: baza danych przestrzennych zawierających wiek i materiał wykonania urządzeń i przewodów, a także określenie ich stanu technicznego. Ponadto bardzo przydatnym okaże się rejestr awarii i remontów wykonywanych na sieciach z określeniem uszkodzonych elementów sieci, rodzaju uszkodzenia, daty wystąpienia itd. Dodatkowymi, cennymi źródłami informacji o stanie sieci mogą być informacje o stratach wody w poszczególnych rejonach czy dane z modelu matematycznego sieci, z którego możemy wytypować obszary problematyczne na przykład pod względem zwiększonych oporów przepływu wody lub wieku wody w przewodach. Danymi potrzebnymi do analizy w tym przypadku są: dane przestrzenne o wieku i materiale wykonania urządzeń i przewodów, ich stan techniczny, rejestr awarii i remontów, rodzaj i data wystąpienia uszkodzenia, informacje o stratach wody, dane z modelu matematycznego sieci.

Podstawy badania aktualnego stanu sieci W systemach informacji przestrzennych z reguły, oprócz samej lokalizacji urządzeń, gromadzone

są dane o materiale ich wykonania, dacie budowy czy stanie technicznym. Informacje te, o ile są sukcesywnie weryfikowane, będą podstawą badania aktualnego stanu sieci. Przyjmując odpowiednie kryteria wieku sieci możliwe stanie się dość precyzyjne wyznaczenie rejonów, w których wymiana sieci będzie miała uzasadnienie. Często jednak mamy do czynienia z sytuacją, że nie dysponujemy informacją

Wyznaczenie najbardziej awaryjnych rejonów w zestawieniu z obszarami występowania najstarszych sieci zawęzi zakres koniecznych inwestycji lub dostarczy kolejnych argumentów w procesie decyzyjnym

o roku budowy sieci; dotyczy to zwłaszcza urządzeń starszych. Znacznie bardziej kompletne są zazwyczaj dane o materiale budowy. Na ich podstawie również możemy typować najstarsze przewody czy urządzenia. Z reguły sieci zbudowane z azbestocementu, żeliwa szarego czy nawet stali są najstarsze. Oczywiście analizę materiałów użytych do budowy przewodów czy urządzeń możemy przeprowadzić oddzielnie, uzyskując wiarygodne wyniki. Zestawienie rejonów o największym skupieniu przewodów spełniających przyjęte kryteria materiału i wieku sieci daje pierwszy argument uzasadniający nakłady na wymianę konkretnych fragmentów sieci.

Badanie awaryjności sieci sposobem zmniejszenia nakładów na inwestycje Aby upewnić się co do wyboru lub zmniejszyć wielkość nakładów na inwestycje, zasadnym jest zbadanie awaryjności sieci. Oczywiście koniecznym

Kierunek Wod-Kan 4/2022 57


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

RYS. 2 Profil inwestora w geoportalu gminnym (źródło: BIIP)

warunkiem będzie prowadzenie odpowiedniego rejestru. W zestawieniach prac na sieci, prowadzonych przez większość przedsiębiorstw wodociągowych, pojawia się z reguły zakres danych obejmujący charakter prac: czy jest to naprawa awaryjna czy planowana, czas wystąpienia i czas realizacji, zakres prac, użyte metody i materiały naprawcze, itd. Analiza zgromadzonych danych pozwoli na wskazanie liczby awarii występujących w określonym czasie oraz wskazanie obszarów szczególnie narażonych na występowanie uszkodzeń sieci. Przy odpowiednim opisaniu danych można również pokusić się o wyznaczenie głównych przyczyn występowania awarii, określenie materiałów szczególnie często ulegających uszkodzeniom itd. Jednakże bardzo istotnym elementem pozostaje odpowiednie zlokalizowanie prowadzonych prac oraz ustanowienie odpowiednich relacji pomiędzy punktem awarii a uszkodzonym elementem sieci. Wyznaczenie najbardziej awaryjnych rejonów w zestawieniu z obszarami występowania najstarszych sieci zawęzi zakres koniecznych inwestycji lub dostarczy kolejnych argumentów w procesie decyzyjnym. Istotną przesłanką podejmowania nakładów rzeczowych jest konieczność skanalizowania obszarów nieuzbrojonych w system kanalizacji sanitarnej, czy konieczność wymiany przewodów wykonanych z azbestocementu. Stosunkowo prostym i precyzyjnym sposobem typowania tych rejonów jest wykorzystanie analiz przestrzennych. Dalsze rozszerzanie analizowanych zbiorów może dostarczyć kolejnych przesłanek do podejmowania działań inwestycyjnych. Cennym źródłem informacji mogą być dane o stratach wody czy analiza modelu hydraulicznego sieci. Porównanie opisanych wcześniej analiz z obszarami, na których występują podwyższone wartości strat wody, lub rejonami, gdzie po kalibracji model hydrauliczny wykazuje zwiększone opory przepływu, czy na przy-

58 Kierunek Wod-Kan 4/2022

kład przewodów, w których wiek wody przekracza dopuszczalne normy, może dodatkowo zawęzić pole działania albo dostarczyć bardzo konkretnych argumentów.

Cel inwestycyjny – realizacja strategii rozwoju gminy Może wydarzyć się tak, że głównym celem działań inwestycyjnych będzie realizacja strategii rozwoju gminy. Ze strony przedsiębiorstw wodociągowych najczęściej wiąże się to z koniecznością uzbrojenia potencjalnych obszarów inwestycyjnych lub przeznaczonych pod budownictwo mieszkaniowe. Takie same działania mogą wynikać bezpośrednio z planów inwestycyjnych przedsiębiorstwa. W jaki sposób wyznaczyć obszary, w których inwestowanie obarczone będzie najmniejszym ryzykiem? Przydatne do tego są dane, które zwykle publikuje się na geoportalach gminnych lub regionalnych. Podstawowym dokumentem dostarczającym informacji o kierunkach rozwoju są dokumenty urbanistyczne. Coraz więcej gmin zamieszcza na swoich stronach rysunki Miejscowych Planów Zagospodarowania Przestrzennego (MPZP) i Studium Uwarunkowań i Kierunków Rozwoju (Studium). To gminne akty prawne, określające przeznaczenie terenów nimi objętych. Analiza zapisów dokumentów planistycznych pozwala na wytypowanie rejonów, dla których przeznaczenie zostało zmienione, rozszerzone lub po prostu tych, których stan rzeczywisty nie pokrywa się z zaplanowanym w MPZP lub Studium. Oczywiście opieranie się wyłącznie na wspomnianych opracowaniach nie gwarantuje realizacji ich zapisów w bliższej, a nawet dalszej przyszłości. Warto więc wzbogacić zbiór informacji o planowanych inwestycjach bezpośrednio u źródła: czy to w wydziale inwestycji, czy też na geoportalach. Coraz więcej gmin w swoich geoportalach zawiera oddzielne profile dla inwestorów, w których publikowane są oferty inwestycyjne.



DOKĄD SIĘ WYBIERASZ w 2023 roku? WODKANOWA mapa Polski 13-14 września 2023 r.

II Konferencja Oczyszczalnie Przyszłości

BIAŁYSTOK 14-16 listopada 2023 r.

XXVI Kongres WOD-KAN-EKO

ŁÓDŹ 12-14 czerwca 2023 r.

XXIX Kongres Użytkowników Pomp

LEGNICA

18-19 kwietnia 2023 r.

XIV Konferencja Awarie. Monitoring. Budowa i Modernizacja Sieci WOD-KAN

WISŁA

9-10 lutego 2023 r.

IX Konferencja Zarządzanie Przedsiębiorstwem WOD-KAN

SZCZYRK

32 415 97 74 biuro@e-bmp.pl www.kierunekBMP.pl


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

O zmianie sposobu użytkowania terenu można również wnioskować z danych z Ewidencji Gruntów i Budynków (EGIB) i Bazy Danych Obiektów Topograficznych. Analiza podziałów lub scaleń działek ewidencyjnych, zwłaszcza na terenach wcześniej wytypowanych na podstawie MPZP lub Studium, może zasugerować tereny, na których inwestycje mogą zacząć się najwcześniej. Podobny efekt może dać zestawienie zmian w EGIB z BDOT. W zbiorze danych topograficznych prezentowany jest aktualny sposób użytkowania terenu; podział lub scalenie działek na terenie niezabudowanym również może sygnalizować rychły początek inwestycji. Poza geoportalami gminnymi, źródłami wspomnianych wyżej informacji mogą być geoportale regionalne, takie jak ORSIP czy Geoportal Województwa Łódzkiego. One również publikują szereg danych, w tym także profile inwestorskie. Ich przewaga polega na tym, że gromadzą dane o zamierzeniach inwestycyjnych i ograniczeniach o zasięgu ponadlokalnym, co pozwala na szersze spojrzenie na temat inwestycji. Doskonałym źródłem informacji o planowanych przedsięwzięciach na terenie gminy są narady koordynacyjne. Rozszerzenie zbioru analizowanych danych o inwestycje będące na etapie projektu pomoże dość dokładnie zlokalizować tereny, w których zagospodarowanie terenu ulegnie zmianie i w których warto rozwinąć możliwości dostarczania wody i odbioru ścieków lub właśnie, z różnych powodów, wyeliminować je z dalszych rozważań. Przedsięwzięcia realizujące strategię rozwoju gminy lub pokrywające się z planem inwestycyjnym przedsiębiorstwa mogą być traktowane jako priorytetowe, natomiast te, w dokumentacji których inwestor przewiduje budowę sieci wod-kan we własnym zakresie, możemy wyeliminować z dalszych analiz. Oczywiście, w drugim przypadku wysoce prawdopodobne jest, że po zrealizowaniu projektu inwestor zwróci się z żąda-

niem wykupu nowych sieci, co też warto uwzględniać przy określaniu wysokości taryf.

Wykorzystanie zbiorów danych otwartych Nieocenionym źródłem informacji przestrzennych są zbiory otwartych danych. Coraz więcej serwisów internetowych udostępnia swoje zasoby nieodpłatnie i to zarówno: w postaci usług przeglądania (WMS, WMTS), jak i pozwala pobrać je na własne nośniki danych. Są to dane przestrzenne, ale i tabelaryczne czy opisowe. Do przeprowadzania przedmiotowych analiz najbardziej przydatne będą dane z geoportali regionalnych i ogólnokrajowych. Aktualne dane ze zbioru BDOT, BDOO, EGiB czy ortofotomapy można pobrać bezpośrednio z geoportalu krajowego lub za pośrednictwem odpowiednich wtyczek bezpośrednio do otwartego oprogramowania QGIS.

Uwzględnienie aspektu lokalizacyjnego przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych pozwoli na spolaryzowanie działań na wybranych obszarach w sposób kompleksowy i przez to rozwiązujący kilka problemów jednocześnie

Dzięki tym danym możliwe jest przeanalizowanie aktualnego stanu zagospodarowania terenu czy układu działek ewidencyjnych. Porównanie ewidencji gruntów z danymi topograficznymi lub ogólnogeograficznymi prowadzić może do wyznaczenia działek jeszcze niezabudowanych, których układ wskazuje na wysokie prawdopodobieństwo zabudowy w najbliższej przyszłości. Nałożenie na uzyskane wyniki

RYS. 3 Dane historyczne w ORSIP (źródło: ORSI)

Kierunek Wod-Kan 4/2022 61


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

informacji z MPZP czy Studium potwierdzi lub zaneguje nasz wybór. Ciekawym sposobem poszukiwania obszarów inwestycyjnych jest analiza danych historycznych. Zarówno geoportale gminne, jak i regionalne czy krajowe publikują często – oprócz aktualnej ortofotomapy – również zdjęcia z lat ubiegłych. Badanie zmian zachodzących na wybranych terenach w przeciągu kilku lat pozwoli wnioskować, czy obszar ma predyspozycje do dalszych zmian zagospodarowania, czy też zaczyna już brakować miejsca i inwestycje będą wyhamowywać. Bardzo ciekawe rozwiązanie

Badanie zmian zachodzących na wybranych terenach w przeciągu kilku lat pozwoli wnioskować, czy obszar ma predyspozycje do dalszych zmian zagospodarowania, czy też zaczyna już brakować miejsca i inwestycje będą wyhamowywać

w tym zakresie proponuje geoportal województwa śląskiego, tzw. ORSIP. Pozwala porównać ortofotomapy z różnych okresów w jednym oknie przeglądarki za pomocą aktywnego suwaka. Jak w każdym przypadku analiz przestrzennych wzbogacanie zakresów badanych danych pozwoli na osiągane bardziej precyzyjnych wyników. Wartościowym rozszerzeniem zbioru danych jest dodanie informacji o ukształtowaniu terenu. Na szczęście dane z Numerycznego Modelu Terenu (NMT) lub Numerycznego Pokrycia Terenu (NMPT) zostały również uwolnione i dostęp do nich jest prosty i,

RYS. 4 Dane z geoportalu krajowego (źródło: geoportal.gov.pl)

62 Kierunek Wod-Kan 4/2022

co równie ważne, darmowy. Analiza rzeźby terenu umożliwi sprawdzenie, czy zrealizowanie uzbrojenia terenu będzie wymagało np. nakładów na budowę pompowni. Gdyby ktoś chciał jeszcze bardziej uzasadniać wybory terenów inwestycji, może dodatkowo przeanalizować dane statystyczne. Główny Urząd Statystyczny również udostępnia dane, zarówno w postaci tabelarycznej, jak i usług przeglądania WMS. Ciekawe rezultaty może dać analiza danych o gęstości zaludnienia w postaci siatki kwadratów, można też przeglądać dane dotyczące wieku, poziomu wykształcenia ludności na badanym obszarze, a także zmian wielkości zaludnienia.

Kilka słów o analizach i narzędziach Zazwyczaj przystępując do analiz postępujemy zgodnie z regułą: „od ogółu do szczegółu”; w opisywanym przypadku warto nieco zmienić tryb. W pierwszej kolejności trzeba wziąć na warsztat dane z własnych zasobów. Wykonanie analiz materiału i wieku sieci daje wynik w postaci terenów występowania sieci najstarszych lub wykonanych z niepożądanych materiałów. Przykładem mogą tu być sieci z azbestocementu, które – niezależnie od stanu technicznego – muszą być wymienione w pierwszej kolejności. W pozostałych wypadkach warto wspomóc się wynikami z badania awaryjności sieci. Porównanie mapy występowania sieci wykonanych np. z żeliwa szarego lub stali z mapą występowania największej liczby uszkodzeń przewodów może dać odpowiedź na pytanie: czy sieci – pomimo że już wiekowe – na pewno wymagają interwencji. O ile wyniki obu porównań się nie pokrywają, ponoszenie nakładów na inwestycje będzie niezasadne, chyba że do wykonanych już analiz dołożymy kolejną i zbadamy wielkości spadków przepływów lub ciśnienia w wytypowanych rejonach. Oczywiście pomocny tu będzie matematyczny model sieci. Może


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

RYS. 5 Dane w QGIS (źródło: QGIS)

okazać się, że sieci żeliwne czy stalowe, pomimo iż stosunkowo bezawaryjne, mają już tak zmniejszoną przepustowość, że ich średnica nominalna na tyle odbiega od rzeczywistej, że nie zapewnia dostarczania wody w odpowiedniej ilości i pod odpowiednim ciśnieniem. Posuwając się dalej i badając dane z zakresu ewidencji lub zagospodarowania przestrzennego, będziemy mogli porównać uzyskane wcześniej wyniki z kierunkami rozwoju gminy. Dzięki temu zawęzimy wybór do obszarów, które już przysparzają problemów i dodatkowo znajdują się w pobliżu terenów rozwojowych. Oczywiście, w zależności od priorytetów, informacje z MPZP lub Studium mogą stanowić wystarczające przesłanki do ponoszenia nakładów rzeczowych. Tym bardziej, jeśli analizy wzmocnimy o dane z narad koordynacyjnych. Jeżeli gmina nie sporządziła odpowiednich dokumentów planistycznych do sprawdzenia, w których obszarach miasta rozwój jest szybszy niż w pozostałych, pomocne będzie analizowanie historycznych danych topograficznych czy ortofotomap i danych ewidencyjnych. Porównanie zmian w kolejnych latach w sposobie zagospodarowania i dostępności terenu również pozwoli na typowanie miejsc wartych inwestowania.

Dostępne narzędzia do analizy danych Do przeprowadzania analiz przestrzennych możemy wykorzystywać szereg dostępnych narzędzi. Podstawowych porównań można dokonać bezpośrednio w geoportalach, mających już zaimplementowane pewne udogodnienia, niektóre umożliwiają też dodawanie własnych warstw tematycznych, dzięki czemu wzbogacamy zbiór analizowanych danych. Oczywiście na rynku dostępne są również aplikacje

komercyjne i otwarte, zarówno w postaci rozwiązań przeglądarkach, jak i typu desktop. Szybko rozwijającą się aplikacją typu „open source” jest QGIS, dostarczający szerokiej gamy narzędzi służących do wykonywania prostych i bardzo zaawansowanych analiz przestrzennych – danych wektorowych oraz rastrowych. QGIS pozwala także na publikowanie wyników w bardzo atrakcyjny sposób. *** W dobie niedoboru środków na nakłady rzeczowe najłatwiej byłoby zaprzestać inwestowania w rozwój sieci, jednakże spowoduje to znaczną degradację stanu eksploatowanych przewodów i może w dłuższej perspektywie przynieść katastrofalne skutki. Bardziej celowe jest więc typowanie koniecznych inwestycji, co będzie obarczone jak najmniejszym ryzykiem i przyniesie wymierne korzyści. Oczywiście w procesie decyzyjnym najistotniejsze będą warunki ekonomiczne i techniczne. Wskażą one co i za ile możemy naprawić czy wybudować, ale nie odpowiedzą na pytanie: gdzie inwestować? Uwzględnienie aspektu lokalizacyjnego przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych pozwoli na spolaryzowanie działań na wybranych obszarach w sposób kompleksowy i przez to rozwiązujący kilka problemów jednocześnie. Stosunkowo niewielkie zwiększenie nakładów na inwestycje w konkretnym obszarze może doprowadzić jednocześnie np. do poprawy stanu technicznego sieci z jednoczesnym dostosowaniem jej do istniejących lub przewidywanych potrzeb. Warto więc sięgnąć po wyniki analiz przestrzennych przy podejmowaniu decyzji o inwestycjach.

Kierunek Wod-Kan 4/2022 63


Fot. 123.rf/zdjęcie ilustracyjne

NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

GOSPODARKA OBIEGU ZAMKNIĘTEGO W PRAKTYCE na przykładzie odzysku fosforu w Zakładzie „Południe” MPWiK Warszawa Zbigniew Zakrzewski starszy specjalista ds. technologicznych w Zakładzie „Południe” MPWiK w m. st. Warszawie S.A.

Działania inwestycyjne Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A. od lat są planowane i prowadzone z myślą o środowisku – stąd tak duży nacisk spółki na realizację przedsięwzięć związanych ze zrównoważonym rozwojem i gospodarką obiegu zamkniętego. MPWiK modernizuje właśnie linię technologiczną oczyszczalni ścieków Zakładu „Południe” tak, by z osadów ściekowych odzyskiwać wartościowe substancje nawozowe – fosfor i azot. Jest to jedno z pierwszych tego typu przedsięwzięć w kraju, realizowanych przez spółkę wod-kan.

W

obrębie Zakładu „Południe” działa jedna z czterech oczyszczalni należących do MPWiK Warszawa. Obiekt oczyszcza ścieki z południowej części lewobrzeżnej Warszawy. Te surowe pochodzą z kanalizacji rozdzielczej, a ze względu na znikomą liczbę zakładów przemysłowych na terenie zlewni mają charakter ścieków bytowych. Projektowa wielkość oczyszczalni wynosi 580 000 RLM (równoważnej liczby mieszkańców). Oczyszczalnia została wybudowana w 2006 roku. W latach 2015-2016 wymieniono urządze-

64 Kierunek Wod-Kan 4/2022

nia odwadniające z pras taśmowych na wirówki dekantacyjne oraz zainstalowano dwie jednostki kogeneracji. W 2020 roku rozpoczęła się kluczowa dla Zakładu „Południe” inwestycja obejmująca trzy innowacyjne technologie: • instalację hydrolizy termicznej, • instalację usuwania azotu w ciągu bocznym – deamonifikacji, • instalację odzysku fosforu z odcieków z odwadniania osadów.


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

RYS. 1 Światowi producenci foforytów3

Dlaczego fosfor? Przy utrzymaniu obecnego wydobycia światowe rezerwy fosforytów wystarczą na ponad 300 lat1. Biorąc jednak pod uwagę stały przyrost ludności na świecie i dążenie do zwiększenia produkcji rolnej, należy liczyć się ze zdecydowanie wcześniejszym wyczerpaniem dostępnych złóż fosforytów. W pierwszej kolejności wykorzystane zostaną zasoby łatwo dostępne, których wydobycie jest obecnie najtańsze. Następnie eksploatowane będą te rezerwy, których koszt wydobycia surowca będzie znacznie wyższy lub wydobycie to będzie wymagało najnowszych, być może jeszcze niestosowanych, rozwiązań technologicznych2. Wszystkie strategiczne światowe rezerwy fosforytów zlokalizowane są poza obszarem Unii Europejskiej. Warunki wydobycia, dostępność oraz ceny fosforytów na giełdach zależą w dużym stopniu od

sytuacji politycznej w danym regionie. Oznacza to, że kraje Unii Europejskiej są uzależnione od importu fosforytów z Afryki Zachodniej oraz Azji. Na terenie UE jedynie Finlandia dysponuje złożami, które w obecnych warunkach są eksploatowane. Jednak udział tego kraju w światowym eksporcie fosforytów wynosi poniżej 1%4 co oznacza, że w skali globalnej nie odgrywa znaczącej roli. Głównymi źródłami fosforytów wykorzystywanymi w produkcji nawozów w Europie są: Maroko, Rosja, Finlandia i Algieria. Z tego względu od 2014 roku fosforyty są wpisane na listę surowców mineralnych krytycznych dla Europy. Należą także do surowców o wysokim ryzyku związanym z dostawami, a jednocześnie o dużym znaczeniu gospodarczym. Uwzględniając niestabilne ceny fosforytów oraz gwałtownie zmieniające się koszty produkcji nawozów,

RYS. 2 Źródła importu fosforytów do UE5

Kierunek Wod-Kan 4/2022 65


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

oczyszczalnia ścieków staje się doskonałym miejscem do poszukiwania alternatywnych źródeł fosforu.

Fosfor w oczyszczalni ścieków

Zawarty w ściekach surowych fosfor można skutecznie usuwać na drodze biologicznej poprzez wykorzystanie zdolności wybranych grup bakterii (PAO) do zwiększonej akumulacji fosforu w komórkach. Proces ten wymaga zapewnienia bakteriom PAO naprzemiennych warunków beztlenowo-tlenowych. W warunkach tlenowych bakterie pobierają ze środowiska fosforany, magazynując w ten sposób energię w postaci łańcuchów polifosforanów. Zaś w warunkach beztlenowych rozkładają łańcuchy polifosforanów, a pozyskaną energię wykorzystują do przyswajania substratów, którymi są łatwo rozkładalne związki organiczne. Odbierane w osadzie nadmiernym bakterie PAO pozwalają na odebranie z części ściekowej fosforu. Opisany tu skrótowo proces biologicznej defosfatacji jest kluczowy dla odzysku fosforu w części osadowej oczyszczalni ścieków, ponieważ umożliwia on „transfer” fosforu ze ścieków surowych do osadu.

Wszystkie strategiczne światowe rezerwy fosforytów zlokalizowane są poza obszarem Unii Europejskiej

W oczyszczalniach ścieków prowadzących procesy beztlenowej przeróbki osadów fosfor zostanie ponownie uwolniony w anoksycznych warunkach komór fermentacji. Należy zaznaczyć, że zwiększone stężenie fosforanów w cieczy nadosadowej powoduje szereg problemów. Przede wszystkim fosforany wraz odciekami z odwadniania osadów przefermentowanych powracają do części biologicznej, powodując ob-

RYS. 3 Przebieg procesu strącania

66 Kierunek Wod-Kan 4/2022

ciążenie wtórne i kumulację fosforu w oczyszczalni. Dodatkowo, przy obecności wysokich stężeń azotu amonowego w cieczy nadosadowej, w sprzyjających warunkach dochodzi do niekontrolowanego wytrącania struwitu. Do czynników wspomagających jego krystalizację należy zaliczyć: obecność jonów magnezu, napowietrzenie i odgazowanie osadu przefermentowanego powodujące podniesienie pH oraz obniżenie temperatury. Efektem jest wytrącanie się struwitu w komorach fermentacji, obrastanie wewnętrznych powierzchni i zawężanie przekroju rurociągów odprowadzania osadu z komór fermentacji oraz odkładanie się osadu w urządzeniach węzła osadowego, w tym w pompach i urządzeniach do odwadniania. Najczęściej stosowanym sposobem zapobiegania kumulacji fosforanów w oczyszczalni i wytrącania struwitu jest usuwanie fosforu na drodze chemicznej przez stosowanie soli żelaza i glinu. To rozwiązanie skuteczne, ale generujące znaczące koszty.

Odzysk fosforu Wytrącanie struwitu jest procesem występującym w różnym stopniu w każdej oczyszczalni prowadzącej beztlenową stabilizację osadu. Substratami w tym procesie są jony ortofosforanowe i jony amonowe pochodzące z procesu oczyszczania ścieków i przeróbki osadów, a także jony magnezu w stosunku molowym 1 (Mg2+) : 1 (NH4+) : 1 (PO43–). Produkt procesu stanowi struwit, czyli uwodniony fosforan amonowo-magnezowy o wzorze chemicznym MgNH4PO4 6H2O. W celu prowadzenia kontrolowanego procesu wytrącania struwitu należy stworzyć w reaktorze optymalne warunki dla krystalizacji. Mają one również istotny wpływ na kształt, strukturę oraz czystość struwitu, czyli ogólnie na jakość powstającego produktu. Kluczowa dla kontroli procesu krystalizacji jest korekta pH realizowana poprzez dozowanie do reaktora wodorotlenku sodu. Proces ten prowadzony jest przy poziomie pH > 8,0. Dalsze podnoszenie pH powoduje zwiększenie prędkości krystalizacji, jednak generuje to większe zużycie reagentów i nie ma uzasadnienia ekonomicznego.


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

Kolejnym czynnikiem limitującym powstawanie struwitu jest ilość magnezu w odciekach. W normalnych warunkach stężenie magnezu jest stosunkowo niskie i wynika z naturalnej obecności magnezu w wodach na danym obszarze. W celu zwiększenia sprawności procesu odzysku fosforu magnez musi być uzupełniany poprzez dozowanie do reaktora roztworu chlorku magnezu.

Konfiguracja instalacji W Zakładzie „Południe” proces fermentacji prowadzony będzie dwustopniowo. Pomiędzy pierwszym a drugim stopniem fermentacji zostanie wprowadzona instalacja hydrolizy termicznej. Taki układ technologiczny części osadowej wymusił specyficzną konfigurację instalacji odzysku fosforu. Kierowane będą do niej odcieki z dwóch instalacji odwadniania. Pierwszą instalacją będzie wstępne odwadnianie przed hydrolizą termiczną, zlokalizowane po komorach fermentacji I°. Drugą – instalacja odwadniania końcowego, umiejscowiona po komorze fermentacji II°. Odcieki będą wspólnie wprowadzone do reaktora krystalizacji struwitu. Ze względu na warunki panujące w komorach fermentacji może dochodzić tam do niekontrolowanego wytrącania struwitu. Aby uniknąć jego wydostawania się z oczyszczalni wraz z osadem przefermentowanym, zastosowane zostaną cyklony, które go odseparują. Po wypłukaniu zostanie on również skierowany do reaktora krystalizacji struwitu. Schemat instalacji pokazano na rysunku nr 4.

Wieloskładnikowy nawóz Produktem powstającym w opisanej wyżej instalacji będzie struwit o bardzo dobrych właściwościach nawozowych. Należy zwrócić uwagę, że w instalacji wraz z fosforem odzyskiwany jest azot. Dzięki temu struwit spełnia wymagania wieloskładniowego nawozu mineralnego o przybliżonym składzie N: 5%, P:28% (jako P2O5), Mg:10%. W formie granulek fosforan amonowo-magnezowy ma niską rozpuszczalność, dzięki czemu składniki biogenne uwalniane są stopniowo i w dłuższym czasie. Jest to korzystne dla wzrostu roślin i bardziej przyjazne środowisku, ponieważ zabezpiecza przed wypłukiwaniem biogenów do wód powierzchniowych. W dalszej perspektywie, po uzyskaniu decyzji ministra właściwego do spraw rolnictwa, będzie możliwe wprowadzenie struwitu do obrotu jako nawozu mineralnego.

dze chemicznej, czyli strącanie fosforu za pomocą soli żelaza i glinu. W części osadowej instalacja odzysku struwitu jest wdrażana wraz z dwoma innymi zaawansowanymi technologiami: procesem deamonifikacji i procesem hydrolizy termicznej. Każdy z nich wpływa na pozostałe, zmieniając parametry technologiczne pracy części osadowej i biologicznej oczyszczalni. Choć założenia do trwającej modernizacji były opracowywane w latach 2017-2018, to rosnąca świadomość odpowiedzialności za środowisko oraz obecna sytuacja na rynku energii i nawozów potwierdzają, że w MPWiK przyjęto właściwy kierunek realizacji założeń Gospodarki Obiegu Zamkniętego.

Przypisy 1

2

3

4

Efekty i oczekiwania Uruchomienie instalacji do odzysku fosforu oddziałuje na pracę całej oczyszczalni. W części biologicznej istotne jest utrzymanie skutecznego procesu biologicznej defosfatacji przy jednoczesnym zmniejszeniu obciążenia wtórnego bioreaktorów fosforanami. Dodatkowym pozytywnym efektem jest wyeliminowanie defosfatacji na dro-

RYS. 4 Konfiguracja instalacji odzysku fosforu

5

USGS: https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/ mcs2022-phosphate.pdf Wzorek Z., Odzysk związków fosforu z termicznie przetworzonych odpadów i ich zastosowanie jako substytutu naturalnych surowców fosforowych, Monografia, Politechnika Krakowska, Kraków 2008. „European Commission, Study on the EU’s list of Critical Raw Materials – Final Report (2020)„ Link: http:// www.europa.eu Smol, M.; Preisner, M.; Bianchini, A.; Rossi, J.; Hermann, L.; Schaaf, T.; Kruopienė, J.; Pamakštys, K.; Klavins, M.; Ozola-Davidane, R.; Kalnina, D.; Strade, E.; Voronova, V.; Pachel, K.; Yang, X.; Steenari, B.-M.; Svanström, M. Strategies for Sustainable and Circular Management of Phosphorus in the Baltic Sea Region: The Holistic Approach of the InPhos Project. Sustainability 2020, 12, 2567. https://doi.org/10.3390/su12062567 „European Commission, Study on the EU’s list of Critical Raw Materials – Final Report (2020)„ Link: http:// www.europa.eu

Kierunek Wod-Kan 4/2022 67


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

CYFRYZACJA W ANALIZIE DYSTRYBUCJI WODY – podejście etycznie odpowiedzialne Sandra DiMatteo Industry Marketing Director, Water Infrastructure, Bentley Systems

Symulacja kilku wariantów operacyjnych dystrybucji wody potwierdza bezpieczeństwo w zakresie zaopatrzenia w wodę miasta w południowej Brazylii. „W inżynierii najbardziej podoba mi się wpływ, jaki możemy wywrzeć na społeczeństwo” – powiedział Lucas Emanuel Martins, od trzech lat inżynier w przedsiębiorstwie wodociągowym Companhia Águas de Joinville (CAJ). „Praca z wodą jest jeszcze bardziej motywująca. To najważniejszy dla ludzkości zbywalny zasób, ogromna odpowiedzialność (ponieważ), ludzkie życie zależy od naszych codziennych, rutynowych działań”. Ponieważ Martins rozumie, jak wielką wartość ma woda dla ludzi, jego kariera koncentruje się na inżynierii środowiska i procesach uzdatniania tego zasobu. Za swój najbardziej godny uwagi projekt uważa ten, który zwiększył bezpieczeństwo dostaw wody w mieście w czasie potencjalnych okresów suszy w przyszłości.

RYS. 1 Liczące 600 000 mieszkańców Joinville czerpie wodę z dwóch systemów produkcyjnych, z których mniejszy doświadczył skutków dotkliwej suszy. System te pobiera wodę z rzeki Pirai, która szybko wysycha w przypadku braku opadów deszczu. Firma CAJ starała się określić plan awaryjny, który zapewniłby nieprzerwane dostawy wody dla mieszkańców miasta w razie kolejnej klęski żywiołowej

68

W 2020 roku stan Santa Catarina w Brazylii stanął w obliczu jednego z najgorszych kryzysów dotyczących dostępności wody od ponad trzech dekad. Dotkliwa susza doprowadziła do racjonowania tego zasobu i rotacji dostaw w ponad 100 gminach.

Plan awaryjny Joinville, największe miasto w stanie Santa Catarina, korzysta z usług wodno-kanalizacyjnych firmy CAJ. Licząca 600 000 mieszkańców miejscowość czerpie wodę z dwóch systemów produkcyjnych, z których mniejszy doświadczył skutków suszy. Mniejszy system, obsługujący około 156 000 ludzi, pobiera wodę z rzeki Pirai, która szybko wysycha w przypadku braku opadów deszczu. W rezultacie firma CAJ próbowała ustalić plan awaryjny, który zapewniłby nieprzerwane dostawy wody dla mieszkańców Joinville w razie kolejnej klęski żywiołowej. „Wyzwanie projektowe polegało na opracowaniu rozwiązania, które podczas suszy pozwoliłoby na przetransportowanie wody ze stabilnego systemu do tego wrażliwego, nie powodując problemów z dostawami do pozostałych sektorów” – powiedział Martins, który był kierownikiem projektu i inżynierem odpowiedzialnym za opracowanie badań.

Cyfrowy bliźniak Firma wdrożyła strategiczną symulację hydrauliczną systemu zaopatrzenia w wodę celem dokładnego określenia ulepszeń niezbędnych do zachowania ciągłości świadczenia usług. Oceniono trzy możliwości i ostatecznie zdecydowano się na skonstruowanie rurociągu łączącego oba systemy produkcyjne. Za pomocą oprogramowania firmy Bentley Systems do projektowania systemów dystrybucji wody stworzono cyfrowego bliźniaka sieci wodociągowej

RYS. 1 Liczące 600 000 mieszkańców Joinville czerpie wodę z dwóch systemów produkcyjnych, z których mniejszy doświadczył skutków dotkliwej suszy. System te pobiera Kierunek Wod-Kan wodę4/2022 z rzeki Pirai, która szybko wysycha w przypadku braku opadów deszczu. Firma CAJ starała się określić plan awaryjny, który zapewniłby nieprzerwane dostawy wody dla


mieszkańców miasta w razie kolejnej klęski żywiołowej artykuł sponsorowany

NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

RYS. 2 RYS. 2 Firma CAJ wdrożyła strategiczną symulację hydrauliczną systemu zaopatrzenia w Firma CAJ wdrożyła strategiczną symulację hydrauliczną systemu zaopatrzenia w wodę celem dokładnego określenia ulepszeń niezbędnych do zachowania ciągłości świadczenia usług. Oceniono trzy możliwości i ostatecznie zdecydowano się na skonstruowanie rurociągu łączącego oba celem dokładnego określenia ulepszeń niezbędnych do zachowania ciągłości świadczenia systemy produkcyjne Oceniono trzy możliwości i ostatecznie zdecydowano się na skonstruowanie rurociągu łą i sieci dystrybucyjnych w skali makro w mieście pełny obraz sytuacji i dogłębnie rozumieć funkcjooba systemy produkcyjne Joinville, do oceny zachowania systemów po połą- nowanie struktur, nad którymi pracuję. To wtedy

czeniu ich ze sobą. Szybko ustalono, że pierwotnie zaproponowane rozwiązanie wpłynie negatywnie na większy system produkcyjny. W wyniku tego niepowodzenia Martins rozpoczął kompleksowe badania sieci wodociągowej i makrosystemu dystrybucji w Joinville w celu znalezienia rozwiązania w istniejącej strukturze hydraulicznej miasta. Przeanalizował różne punkty połączeń i wiele wariantów, aby zrozumieć, jak poprawić przesył wody. Za pomocą oprogramowania projektowego firma CAJ określiła punkty łączenia w celu redystrybucji przepływu z jednego systemu produkcyjnego do drugiego, dzięki czemu udało się zminimalizować niekorzystny wpływ na sieć i jednocześnie usprawnić działalność podstawową oraz uzyskać oszczędności. „Jako inżynierowie często uparcie trwamy przy rozwiązaniach, które wymagają największej ingerencji, a przeoczamy możliwości codziennego wprowadzania drobnych ulepszeń”, dodał Martins. „Plan interwencyjny dla Joinville miał na względzie uzyskanie większego efektu mniejszym kosztem”.

Początki Martins dorastał w mieście Florianópolis w stanie Santa Catarina w Brazylii. Inżynierią zaczął się interesować już w szkole. Ciągle zadawał pytania i chciał zrozumieć, jak funkcjonują procesy. „Od pierwszej lekcji fizyki wiedziałem, gdzie znajdę odpowiedzi”, przyznał Martins. „Powierzchowne spojrzenie nigdy do mnie nie trafiało, muszę mieć

pochłonęła mnie inżynieria, ponieważ pozwoliła mi nie tylko zrozumieć, ale i poprawić sposób działania różnych rzeczy”. Martins rozwijał swoje zainteresowanie inżynierią na Universidad Federal de Santa Catarina na kierunku inżynieria sanitarna i środowiskowa. Przez rok studiował na francuskiej uczelni ENSCPB w Bordeaux. Po uzyskaniu dyplomu Martins dodatkowo ukończył specjalizację ze stanów przejściowych w układach hydraulicznych na Universidad Politécnica de Valencia w Hiszpanii. „To dla mnie wielki zaszczyt móc pracować nad czymś, co jest w pełni zgodne z moim życiowym celem” – stwierdził Martins. „Jestem naprawdę dumny, wiedząc, że zapewniamy ludziom zdrowie i jakość życia”. Początkowo był zatrudniony w inżynierskiej firmie konsultingowej SERENCO, gdzie pracował przy kilku projektach wodno-kanalizacyjnych, które obejmowały zlewnie, sieci wodociągowe, sieci dystrybucyjne, zbiorniki, przepompownie, stacje uzdatniania, sieci kanalizacyjne, główne plany wodno-kanalizacyjne, optymalizację hydroenergetyki oraz badania nt. stanów przejściowych w sieciach hydraulicznych i redukcji strat wody. „To był okres wspaniałej nauki, ale chciałem być bliżej miejsc, w których coś się dzieje, obserwować realizację projektów i zrozumieć, jak na co dzień funkcjonuje firma wodociągowa”, dodał Martins. „Dlatego poszukałem nowych wyzwań w firmie Companhia Águas de Joinville. Mogłem w niej pra-

Kierunek Wod-Kan 4/2022 69


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

RYS. 3 Inżynierowie wykorzystują modele i cyfrowe bliźniaki do wiarygodnej oceny różnych scenariuszy operacyjnych w systemie wodociągowym bez wpływu na świadczenie usług dla ludzi uzależnionych od tej infrastruktury. Jest to podejście nie tylko pragmatyczne z finansowego punktu widzenia, ale także społecznie odpowiedzialne

cować nad projektami inżynieryjnymi od samego początku po ostateczne wdrożenie. Zrozumiałem, na czym polegają trudności z utrzymaniem i obsługą wodociągów, a dziś staram się wnieść swój wkład w udoskonalenie naszego systemu”.

Modernizacja sieci wodociągowych w celu poprawy jakości życia Martins niewątpliwie udoskonalił system wodociągowy Joinville za pomocą ostatniego planu optymalizacji hydroenergetyki. Jak sam przyznaje, ten postęp byłby niemożliwy bez oprogramowania BIM. „Praktycznie niemożliwe byłoby uzyskanie informacji, które zebraliśmy podczas opracowywania projektu, gdybyśmy nie wdrożyli cyfryzacji” – stwierdził Martins.

70 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Ponieważ woda jest cennym zasobem naturalnym, inżynierowie mogą wykorzystywać modele i cyfrowe bliźniaki do wiarygodnej oceny różnych scenariuszy operacyjnych w systemie wodociągowym bez wpływu na świadczenie usług dla ludzi uzależnionych od tej infrastruktury. Zdaniem Martinsa jest to podejście nie tylko pragmatyczne z finansowego punktu widzenia, ale także społecznie odpowiedzialne. „Rewolucja cyfrowa następuje nieprawdopodobnie szybko. Z każdym dniem modele coraz lepiej odwzorowują zarządzaną przez nas infrastrukturę”, dodał Martins. „Jako inżynierowie mamy etyczny obowiązek używania technologii w celu optymalnego wykorzystania zasobów oraz do efektywnego przyczyniania się do poprawy stanu środowiska i jakości życia ludzi, którzy żyją wokół nas”.


MEDIA

PLAN

2023

8 branż 27 WEBINARIÓW rocznie 1,8 MLN odsłon portali rocznie

30 LAT NA RYNKU

1 MLN unikalnych ODBIORCÓW PORTALI 9500 POLUBIEŃ na Facebooku 6000 UCZESTNIKÓW KONFERENCJI rocznie 21 KONFERENCJI stacjonarnych

KONTAKT

7 TYTUŁÓW czasopism

MAGDA WIDRIŃSKA dyrektor działu sprzedaży tel. 32 415 97 74 wew. 29 tel. kom. 792 809 881 e-mail: magda.widrinska@e-bmp.pl

MARTA MIKA starszy specjalista ds. sprzedaży tel. +48 32 415 97 74 wew. 38 tel. kom. 602 694 574 e-mail: marta.mika@e-bmp.pl

EWA DOMBEK starszy specjalista ds. sprzedaży tel. 32 415 97 74 wew. 17 tel. kom. 606 337 384 e-mail: ewa.dombek@e-bmp.pl

JOLANTA MIKOŁAJEC-PIELA starszy koordynator ds. sprzedaży tel. +48 32 415 97 74 wew. 22 tel. kom. 602 601 089 e-mail: jola.mikolajec@e-bmp.pl

KRZYSZTOF SIELSKI specjalista ds. sprzedaży tel. 32 415 97 74 wew. 44 tel. kom. 511 066 599 e-mail: krzysztof.sielski@e-bmp.pl

MONIKA MAJEWSKA specjalista ds. sprzedaży tel. 32 415 33 17 wew. 34 tel. kom. 602 603 416 e-mail: monika.majewska@e-bmp.pl

100 000 czytelników


LUTY

STYCZEŃ

SYMPOZJA I KONFERENCJE 2023 CHEMIA 2023 XXIX Sympozjum Naukowo-Techniczne 31 stycznia-1lutego 2023 r., Płock

Chemia, petrochemia Uczestnicy: przedstawiciele zakładów chemicznych: dyrektorzy ds. technicznych i inwestycyjnych, kadra zarządzająco-techniczna oraz specjaliści biur projektowych, firmy proponujące nowoczesne urządzenia, technologie i rozwiązania systemowe, niezbędne do funkcjonowania nowoczesnych zakładów

Zarządzanie Przedsiębiorstwem WOD-KAN IX Konferencja Naukowo-Techniczna 9-10 lutego 2023 r., Szczyrk

Uczestnicy: prezesi i kadra zarządzająca przedsiębiorstw wod-kan oraz firmy doradcze, informatyczne, konsultingowe oferujące kompleksowe rozwiązania dla branży

Bezpieczny Produkt Spożywczy

MARZEC

X Konferencja Naukowo-Techniczna 1-2 marca 2023 r.

Przemysł spożywczy Uczestnicy: przedstawiciele działów produkcji i kontroli jakości z rozlewni wód i soków, zakładów spirytusowych, browarów, mleczarni, zakładów mięsnych i przetwórstwa owocowo-warzywnego oraz przedstawiciele firm proponujących nowoczesne urządzenia, technologie i rozwiązania do bezpiecznej produkcji

Efektywne Zarządzanie Energią w Przemyśle XXI Konferencja Naukowo-Techniczna 16-17 marca 2023 r., Czeladź

Honorowy Gospodarz: Adamed Pharma S.A.

KWIECIEŃ

Honorowy Gospodarz: Uzdrowiska Kłodzkie Staropolanka

Energetyka, ciepłownictwo Uczestnicy: przedstawiciele ciepłowni i elektrociepłowni, biura projektowe współpracujące z sektorem, firmy proponujące nowoczesne urządzenia, technologie i rozwiązania systemowe, niezbędne do funkcjonowania nowoczesnego ciepłownictwa

MAJ

Remonty i Utrzymanie Ruchu w Przemyśle Chemicznym XVI Konferencja Naukowo-Techniczna 22-24 maja 2023 r., Kazimierz Dolny

Nowoczesne Kopalnie Żwiru i Piasku

CZERWIEC

XV Konferencja Naukowo-Techniczna 1-2 czerwca 2023 r., Bronisławowo Honorowy Gospodarz: Tomaszowskie Kopalnie Surowców Mineralnych

Kongres Użytkowników POMP XXIX Kongres 12-14 czerwca 2023 r., Legnica Honorowy Gospodarz: KGHM Polska Miedź S.A.

Przemysł spożywczy

Uczestnicy: kadra inżynieryjno-techniczna rozlewni wód i soków, zakładów spirytusowych, browarów, mleczarni, zakładów mięsnych i przetwórstwa owocowo-warzywnego, firmy proponujące nowoczesne urządzenia, technologie i rozwiązania systemowe, niezbędne do funkcjonowania nowoczesnych działów utrzymania ruchu

Wiosenne Spotkanie Ciepłowników XXX Sympozjum Naukowo-Techniczne 25-27 kwietnia 2023 r., Zakopane

Przedsiębiorstwa wod-kan

Uczestnicy: przedstawiciele przedsiębiorstw wodociągowych odpowiedzialni za budowę, remonty i modernizację sieci wodociągowych i kanalizacyjnych oraz firmy proponujące rozwiązania techniczne w zakresie sieci

Utrzymanie Ruchu w Przemyśle Spożywczym XV Konferencja Naukowo-Techniczna 19-21 kwietnia 2023 r., Nowy Zdrój Polanica-Zdrój

Farmacja

Uczestnicy: przedstawiciele zakładów farmaceutycznych, a w szczególności działy techniczne, utrzymania ruchu, produkcji, pakowni, działy ds. inwestycji, firmy oferujące systemy oraz produkty związane z nowoczesnymi technologiami dla producentów leków

Awarie. Monitoring. Budowa i Modernizacja Sieci WOD-KAN XIV Konferencja Naukowo-Techniczna 18-19 kwietnia 2023 r., Wisła Honorowy Gospodarz: Zielonogórskie Wodociągi i Kanalizacja Sp. z o.o.

Przemysł energochłonny

Uczestnicy: przedstawiciele zakładów przemysłowych: zakłady chemiczne, huty, kopalnie, zakłady przemysłowe, przetwórnie i inne; spółki dystrybucyjne i operatorskie działające na rynku energii oraz specjalistyczne firmy informatyczne, technologiczne, doradcze, finansowe i konsultingowe

Wiosenna Konferencja Farmaceutyczna XIV Konferencja Naukowo-Techniczna 29-30 marca 2023 r., Łódź

Przedsiębiorstwa wod-kan

Chemia, petrochemia

Uczestnicy: przedstawiciele zakładów chemicznych i rafinerii: dyrektorzy ds. technicznych i inwestycyjnych, główni specjaliści z zakresu utrzymania ruchu, główni mechanicy, energetycy, kadra zarządzająco-techniczna, firmy proponujące nowoczesne urządzenia, technologie i rozwiązania systemowe, niezbędne do funkcjonowania nowoczesnych działów utrzymania ruchu

Kruszywa Uczestnicy: kadra inżynieryjno-techniczna oraz zarządzająca kopalni żwiru i piasku, firmy proponujące nowoczesne urządzenia, technologie i rozwiązania systemowe, niezbędne do funkcjonowania nowoczesnych zakładów kruszyw

Chemia, energetyka, przemysł, wod-kan Uczestnicy: kadra inżynieryjno-techniczna odpowiedzialna za zakup i użytkowanie pomp, napędów i armatury z zakładów przemysłowych, elektrowni, zakładów chemicznych, wod-kan, producenci i dystrybutorzy pomp, napędów, armatury oraz firmy remontowe i diagnostyczne oferujące nowoczesne rozwiązania dla branży


CZERWIEC

Forum Zielonego Przemysłu. Dekarbonizacja i własne źródła energii VI Konferencja Naukowo-Techniczna 15-16 czerwca 2023 r., Katowice Honorowy Gospodarz: Dalkia Polska

ENERGETYKA BEŁCHATÓW 2023 XXV Sympozjum Naukowo-Techniczne 4-6 września 2023 r., Bełchatów

Energetyka, ciepłownictwo Uczestnicy: prezesi, członkowie zarządu, dyrektorzy techniczni i inwestycyjni z elektrowni, elektrociepłowni, ciepłowni, a także firmy współpracujące z branżą energetyczną oferujące nowoczesne technologie i urządzenia, systemy zarządzania, monitoringu i diagnostyki

Oczyszczalnie Przyszłości

WRZESIEŃ

II Konferencja Naukowo-Techniczna 13-14 września 2023, Białystok Honorowy Gospodarz: Wodociągi Białostockie Sp. z o.o.

Przedsiębiorstwa wod-kan Uczestnicy: dyrektorzy, kierownicy, specjaliści z komunalnych oczyszczalni ścieków, osoby odpowiedzialne za inwestycje, kadra zarządzająca przedsiębiorstw wod-kan, firmy dostarczające rozwiązania, technologie, świadczące usługi związane z budową i eksploatacją oczyszczalni ścieków

Jesienne Spotkanie Browarników XX Sympozjum Naukowo-Techniczne 18-20 września 2023 r., Wisła Honorowy Gospodarz: Browar Cieszyn, Arcyksiążęcy Browar w Żywcu

Przemysł spożywczy Uczestnicy: kadra techniczno-technologiczna, menadżerska polskich zakładów piwowarskich, firmy oferujące rozwiązania wykorzystywane w browarach

Bezpieczeństwo Instalacji Przemysłowych XXII Konferencja Naukowo-Techniczna 26-28 września 2023 r.

Chemia, petrochemia, energetyka

Uczestnicy: przedstawiciele zakładów chemicznych odpowiedzialni za prewencję, bezpieczeństwo, a także specjaliści z zakresu automatyki i technologii oraz kadra zarządzająco-techniczna; firmy, które proponują urządzenia, technologie i nowoczesne systemy zarządzania bezpieczeństwem, niezbędne dla bezpiecznego funkcjonowania zakładu

KRUSZYWA CEMENT WAPNO 2023 XXX Sympozjum Naukowo-Techniczne 4-5 października 2023 r., Kielce Honorowy Gospodarz: Trzuskawica S.A.

Kruszywa, cement, wapno Uczestnicy: przedstawiciele kopalni kruszyw, cementowni, zakładów wapienniczych i gipsowych, firmy proponujące nowoczesne urządzenia, technologie i rozwiązania systemowe, niezbędne do funkcjonowania nowoczesnych zakładów

PAŹDZIERNIK

Jesienne Sympozjum Przemysłu Farmaceutycznego i Kosmetycznego 2023 XIX Sympozjum Naukowo-Techniczne 17-18 października 2023 r. Honorowy Gospodarz: POLPHARMA S.A. Duchnice

Konferencja Naukowo-Techniczna WODA I ŚCIEKI W PRZEMYŚLE 25-26 października 2023 r. Honorowy Gospodarz: Browar w Elblągu, Grupa Żywiec S.A.

LISTOPAD

Przedsiębiorstwa wod-kan Uczestnicy: przedstawiciele przedsiębiorstw wodociągowych, oczyszczalni ścieków, biur projektowych, zainteresowani wdrażaniem w swoich zakładach nowych technologii i urządzeń, firmy proponujące nowoczesne urządzenia, technologie i rozwiązania systemowe, niezbędne do funkcjonowania nowoczesnych zakładów wod-kan

Remonty i Utrzymanie Ruchu w Energetyce XVI Konferencja Naukowo-Techniczna 22-23 listopada 2023 r.

Przemysł spożywczy, chemia, energetyka, przemysł ciężki, farmacja

Uczestnicy: przedstawiciele działów ochrony środowiska z: elektrowni, elektrociepłowni oraz ciepłowni komunalnych i przemysłowych, zakładów metalurgicznych, zakładów chemicznych, rafinerii, petrochemii, zakładów papierniczych, koksowni, zakładów spożywczych, farmacji: specjaliści z zakresu gospodarki wodno-ściekowej i gospodarki odpadami, specjaliści odpowiedzialni za jakość wody, specjaliści ds. ochrony środowiska, firmy proponujące nowoczesne urządzenia, technologie i rozwiązania systemowe w zakresie gospodarki wodno-ściekowej

WOD-KAN-EKO 2023 XXVI Kongres Naukowo-Techniczny 14-16 listopada 2023 r., Łódź

Farmacja i branża kosmetyczna

Uczestnicy: przedstawiciele zakładów farmaceutycznych i kosmetycznych: dyrektorzy ds. technicznych i inwestycyjnych, główni specjaliści z zakresu produkcji i jakości oraz kadra zarządzająco-techniczna; firmy oferujące maszyny, urządzenia, technologie i rozwiązania systemowe dla obu branż

XVII Kongres Gospodarki Wodno-Ściekowej Konferencja Naukowo-Techniczna WODA I ŚCIEKI W PRZEMYŚLE SPOŻYWCZYM

Przemysł

Uczestnicy: prezesi, członkowie zarządu, dyrektorzy techniczni, inwestycyjni, energetycy z branży chemicznej, przemysłu ciężkiego (kopalnie, huty, koksownie, papiernie, cementownie), przedstawiciele zakładów spożywczych, fabryk i zakładów produkcyjnych

Energetyka, ciepłownictwo

Uczestnicy: dyrektorzy techniczni i zarządzający majątkiem produkcyjnym, szefowie utrzymania ruchu, główni mechanicy, energetycy, automatycy reprezentujący elektrownie, elektrociepłownie i duże zakłady przemysłowe posiadające własne źródła wytwarzające energię, a także przedstawiciele biur projektowych, uczelni i instytucji związani z tą gałęzią gospodarki, firmy proponujące nowoczesne urządzenia, technologie i rozwiązania systemowe, niezbędne do funkcjonowania nowoczesnego działu utrzymania ruchu

Aktualne informacje o konferencjach będą przekazywane m.in. w newsletterach oraz na portalach BMP.


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

CYFRYZACJA W WODOCIĄGACH Grundfos Utility Analytics Sławomir Sochacki

Starzejąca się infrastruktura, zatłoczone miasta, niedobór wody i ograniczone środki inwestycyjne CAPEX wymagają od spółek wod-kan zastosowania inteligentnych rozwiązań cyfrowych.

K

ierując się trendami i wynikami wprowadzania cyfryzacji w produkcji przemysłowej, przedsiębiorstwa wodociągowe stoją przed koniecznością wykorzystania rozwiązań cyfrowych we wszystkich obszarach swojej działalności: ujęcia wody, dystrybucji, oczyszczania wody i ścieków, transportu ścieków i kanalizacji deszczowej. Spółki wod-kan od lat gromadziły i nadal gromadzą dane o własnej sieci. Jednak dane te nie są efektywnie wykorzystywane. Są cenne same w sobie, ale prawdziwa wartość tkwi w ich właściwej analizie i odpowiedniej prezentacji jej wyników. Rezultaty mogą zostać wykorzystane do wspierania konkretnych działań na poziomie taktycznym i strategicznym. Pod pojęciem „analityka danych” zawierają się mechanizmy do zbierania, czyszczenia i synchronizacji danych w czasie i przestrzeni. Umożliwia ona znalezienie powiązań istotnych danych z różnych obszarów działalności przedsiębiorstwa w celu

74 Kierunek Wod-Kan 4/2022

ustalenia trendów i wygenerowania podpowiedzi pozwalających na podejmowanie trafnych decyzji biznesowych. Wykorzystanie analityki danych pozwala na skrócenie czasu reakcji, zmniejszenie liczby fałszywych alarmów, przewidywanie awarii rurociągów, ilościowe określenie ryzyka awarii oraz maksymalny zwrot z planów inwestycyjnych.

Metody Firma Grundfos oferuje przedsiębiorstwom wodociągowym rozwiązanie cyfrowe Grundfos Utility Analitics, które poprzez rozbudowany zestaw modułów analitycznych (wymienionych poniżej) pozwala spojrzeć całościowo na przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne. MIASTO: umożliwia dostrzeżenie i zrozumienie pełnego obrazu sieci. Użytkownicy niebędący ekspertami mogą zobrazować i zrozumieć najważniejsze wskaźniki, takie jak straty wody, infiltracja wód opadowych i inne parametry. MONITOR: pozwala na zwiększenie wydajności operacyjnej w czasie rzeczywistym poprzez skuteczne śledzenie zdarzeń zachodzących w sieci i umożliwienie reakcji w czasie rzeczywistym na pęknięcia rurociągów i przecieki. Z kolei pomiar wpływu infiltracji opadów na kanalizację to zmniejszenie ryzyka przepełnienia kanalizacji. PREDYKCJA: umożliwia wyciąganie odpowiednich wniosków dotyczących sieci. Zastosowanie modeli statystycznych i algorytmów uczenia maszynowego pozwala na skuteczne przewidywanie awarii rurociągów. PLAN: Ustalanie priorytetów i planowanie inwestycji. Optymalizacja planów krótko- i długoterminowych dla uzyskania maksymalnego zwrotu


NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA

artykuł sponsorowany

POPRAWA ZARZĄDZANIA SIECI WODOCIĄGOWEJ I KANALIZACYJNEJ: • Zmniejszenie wskaźnika awaryjności rurociągów. • Maksymalizacja korzyści płynących z inspekcji wideo CCTV. • Przewidywanie awarii rurociągów. • Ocena ryzyka niezapewnienia dostaw wody. • Tworzenie świadomych, popartych danymi planów wymiany rurociągów. • Ustalenie wymagań dotyczących CAPEX z technicznie popartym zwrotem z inwestycji.

Bilans wodny i energetyczny Zastosowanie odpowiednich algorytmów analizy danych z wykorzystaniem zgodnych z IWA standardów audytu wodnego pozwala na stworzenie cyklicznie aktualizowanego bilansu wodnego i energetycznego, pokazującego rzeczywiste straty, błędy pomiarowe, autoryzowane i nieautoryzowane zużycie wody. Bilans energetyczny wskazuje ilość energii związanej z rzeczywistymi stratami. Jest to niezwykle przydatne przy ustalaniu priorytetów inwestycji w zakresie redukcji wycieków, aby zrozumieć oszczędności kosztów energii związane z konkretnymi stratami wody.

Napływ i infiltracja

z inwestycji w modernizację sieci, przy jednoczesnej minimalizacji liczby awarii.

Rezultaty WYNIKI UDOSKONALENIA MONITORINGU SIECI WODOCIĄGOWEJ: • Szybkie wykrywanie pęknięć rurociągów. • Identyfikacja przecieków. • Zmniejszanie strat wody i ilości wody niesprzedanej. • Zapobieganie przepełnianiu kanalizacji. • Zmniejszenie infiltracji i napływu wody.

Znajomość i kontrola poziomów napływu deszczówki i infiltracji do sieci kanalizacyjnej jest niezwykle ważna, ponieważ dostarcza informacji o stanie rur kanalizacyjnych oraz o nadmiarze wody poddawanej oczyszczaniu. Narzędzie analityczne oblicza obciążenie sieci kanalizacyjnej i wraz z danymi pogodowymi określa infiltrację z wód gruntowych i opadów deszczowych.

Predykcja awarii Modele statystyczne i uczenie maszynowe umożliwiają identyfikację prawdopodobieństwa awarii rurociągów i wskazanie zależności pomiędzy planem modernizacji sieci, spadkiem liczby awarii i zwrotem z inwestycji w skali roku. *** Analityka sieci wodociągowych może zapewnić szeroki zakres korzyści. Spółki wodociągowe już teraz gromadzą podstawowe dane potrzebne do analizy. Zapewnienie holistycznego przeglądu przedsiębiorstwa pomoże przełamać silosy i wesprzeć transformację personelu w zrozumieniu potrzeby dzielenia się danymi oraz znaczenia wykorzystania digitalizacji. Po wielu latach gromadzenia danych przyszedł czas, aby ich analityka stała się standardem w „pewikach”. Znajdź Grundfos Utility Analytics na www.grundfos.pl lub skontaktuj się z nami bezpośrednio Sławomir Sochacki ssochacki@grundfos.com

Kierunek Wod-Kan 4/2022 75


Fot. 123rf

SIECI WOD-KAN

CZEGO NIE WIDAĆ…

Dlaczego będą się wydarzać awarie sieci kanalizacyjnej o dużych przekrojach? Andrzej Osiński, Grażyna Pilarczyk

Wyjątkowa skala inwestycji branżowych, finansowanych głównie ze środków unijnych, posłużyła do rozwoju i modernizacji systemów wodociągowo-kanalizacyjnych w Polsce. Rosnące metropolie wymagają zwiększonej produkcji i bezpiecznego transportu wody oraz skutecznego odbioru i utylizacji ścieków. Rosną jednak i ryzyka uszkodzeń czy awarii rurociągów tranzytowych, a tym samym wzrasta potrzeba ich kontroli i właściwej eksploatacji. Nierzadko nie ma pieniędzy i perspektywy na właściwą eksploatację i ich utrzymanie.

P

rzez ostatnie 20 lat w planowaniu inwestycji, a następnie w ich realizacji priorytetem były głównie obiekty, a nie sieci. W Krajowym Programie Oczyszczania Ścieków Komunalnych uwzględniono inwestycje w 1800 oczyszczalniach ścieków. W latach 2003-2018 wybudowano w Polsce ponad 400 nowych obiektów tego typu1. Stawiano także nowe przepompownie, uzyskując lepsze parametry przesyłowe. Obiekty są widoczne i – inaczej niż w przypadku sieci – łatwiej w przypadku ich degradacji uzyskać akceptację władz dla sfinansowania remontów. Jednak narasta niepokój spowodowany skutkami awarii rurociągów, zwłaszcza w silnie zurbanizowanych rejonach. Taka awaria wpływa na życie całej aglomeracji i może sparaliżować ich funkcjonowanie. Rośnie też obawa przed wtórnymi zanieczyszczeniami przy niekontro-

76 Kierunek Wod-Kan 4/2022

lowanym wydłużaniu rurociągów oraz rosnącej wiedzy na temat życia biologicznego w rurociągach. Rozległość systemów kanalizacji sanitarnej w dużych miastach, ich zróżnicowanie pod względem materiałowym, wieku i przede wszystkim cząstkowa wiedza o ich kondycji technicznej, stają się dopiero teraz w wielu miejscowościach przedmiotem inwentaryzacji. W systemie GIS pozwala to na rejestrację historii awarii, działań eksploatacyjnych i wytypowania tzw. „hot-spotów”, czyli newralgicznych punktów na sieci.

Funkcjonowanie kolektorów sanitarnych Jedną z najpoważniejszych uciążliwości dla eksploatatorów są skutki zmian klimatu, przejawiające się naprzemiennymi suszami i intensywnymi


SIECI WOD-KAN

opadami. Wrażliwość na te zjawiska jest różna w systemach sanitarnych, ogólnospławnych i rozdzielczych. Rosną ujemne strony tego zjawiska. Reakcją eksploatatora powinno być zapobieganie zapiaszczeniu kolektorów i rosnącej liczbie zatorów poprzez rozpoznanie „szarych stref” i „hot spotów”. Niestety, niejednoznaczne zasady, brak modelu zarządzania i klarownych zasad finansowania powodują brak prac utrzymaniowych i tym samym wzrost zagrożeń. Należy zweryfikować sposób eksploatacji, zaktualizować instrukcje i uwzględnić nowe możliwości techniczne dla oceny stanu systemów. Zainteresowane gminy mogą łączyć swoje potencjały, co pozwala na sięganie po nowe możliwości techniczne, na przykład monitoring stanu technicznego sieci i przy wylotach rurociągów do odbiorników. Problemem jest też stan połączeń, gdyż w latach 70. XX wieku, w fazie totalnego deficytu, występował systematyczny spadek jakości materiałów i ograniczenie dostępnego asortymentu. Niewłaściwa była też dyscyplina i kontrola wszystkich faz realizacji inwestycji. Pokłosiem takiego, a nie innego stanu rzeczy, jest bardzo słaba kondycja techniczna budowanych wówczas sieci tranzytowych. Awarie kolektorów tranzytowych obarczone są znaczącym ryzykiem środowiskowym – kanalizacja ogólnospławna i deszczowa zasila odbiorniki znaczącą ilością słabo monitorowanych zanieczyszczeń.

na bieżąco badania wód Motławy i wód na plażach zatoki nie wykazały przekroczenia norm środowiskowych, to z pewnością taki ładunek substancji organicznych nie pozostał bez wpływu na kondycję biologiczną wody. Z kolei w Warszawie do Wisły wpłynęło kilka milionów metrów sześciennych ścieków i to dwukrotnie. Wykonane w obu przypadkach ekspertyzy wskazały nie tylko na przyczyny techniczne, ale także organizacyjne i finansowe.

Zagrożenie dla turystyki Każda awaria systemu tranzytu ścieków jest ogromnym obciążeniem dla środowiska naturalnego. Jeśli awaria doprowadza do widocznych, rażących

AWARIA W SWARZEWIE (źródło: dziennikbaltycki.pl)

W ciągu ostatnich kilku lat wśród najgroźniejszych i szeroko dyskutowanych były: gdańska awaria przepompowni ścieków „Ołowianka”, do której doszło w maju 2018, i awaria kolektora doprowadzającego ścieki do warszawskiej oczyszczalni „Czajka”, do której dochodziło dwukrotnie: w sierpniu 2019 i w sierpniu 2020. W Gdańsku, w wyniku awarii zasilania, przez kilka dni ścieki płynęły wprost do Motławy i dalej, do wód Zatoki Gdańskiej. Rzeka w ciągu 60 godzin przyjęła 100 mln litrów nieczystości2. Pomimo że wykonywane

Fot. FZŁ

Awarie, o których się mówiło

Kierunek Wod-Kan 4/2022 77


SIECI WOD-KAN

nieoczyszczone ścieki trafiły do Zatoki Puckiej. Szczęśliwie spółka wodno-ściekowa „Swarzewo” szybko naprawiła awarię4. Za każdym razem do usterek dochodziło nie w obiekcie samej oczyszczalni, ale w systemie tranzytowym ścieków.

AWARIA W SWARZEWIE Uszkodzenie rurociągu (źródło: dziennikbaltycki.pl)

Fot. FZŁ

Opłaty a rola właściwej eksploatacji

szkód w środowisku wodnym, bardzo trudno jest zażegnać negatywne skutki wizerunkowe. Sytuacja jest jeszcze dramatyczniejsza na obszarach atrakcyjnych turystycznie. Pokazała to niedawna awaria w Swarzewie. Oczyszczalnia w tej nadmorskiej miejscowości przeszła w latach 2014-2015 kosztowną modernizację – prace pochłonęły około 100 mln zł. Ale 12 czerwca 2019 awarii uległ kolektor tłoczący nieczystości z Władysławowa do Swarzewa. Zaczęto gromadzić ścieki w specjalnym zbiorniku, a gdy ten się przepełnił, podjęto decyzję, by w trybie awaryjnym zrzucić je do Zatoki Puckiej. Dziennie było to ok. 3 tys. metrów sześciennych3. W lipcu tego roku znów

Fot. materiały prasowe Ecol-Unicon

ZANIECZYSZCZONA KOMORA pompowni ścieków jako efekt złej eksploatacji

78 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Eksploatacja i nasze otoczenie ewoluują dynamicznie. Przede wszystkim od operatorów żąda się oszczędzania. Możliwości eksploatatorów wobec polityki taryfowej „zaciskania pasa” szybko maleją, bo z jednej strony w wielu obszarach spada sprzedaż przy rosnących kosztach stałych, z drugiej rosną koszty eksploatacji systemów rozbudowywanych np. o instalacje ściekowe. W lokalnych standardach eksploatacji (o ile uda się je zdefiniować) dominują często działania punktowe i awaryjne zamiast preferowanych działań ciągłych. Zmiana pracy z systemu interwencyjnego na planowy to mozolne odrabianie zaległości i wzrost specjalizacji w nowych dziedzinach. Opłata i jej obecnie funkcjonująca konstrukcja narzuca wprawdzie pewien porządek działań eksploatacyjnych, ale nie pozwala na pełne serwisowanie i utrzymanie systemu. Troską właścicieli powinna być długofalowość, kompleksowość i specjalizacja. To już nie tylko hasła – są koniecznością w przejściowym etapie przywracania sprawności i kompletowania systemów. Porównywanie opłat jest niemożliwe bez uwzględnienia specyfiki systemu i lokalnych uwarunkowań, np. różnych dla miast rozwojowych i już urbanistycznie zamkniętych. Można jednak częściej korzystać z benchmarkingu i wymieniać doświadczenia jak ograniczyć ryzyko, by nie mieć kłopotów i nie wzywać ekspertów po fakcie. Ekspertyza systemu, programy naprawcze, inwentaryzacja i intensywne płukania wodno-powietrzne to planowe działania temu służące.

Brak wizji W całej tej sytuacji nie pomaga regulator, czyli spółka Wody Polskie. Katastrofa na Odrze pokazała niemoc operacyjną tej instytucji. Jednym z jej zadań miało być kontrolowanie taryf dla odbiorców, proponowanych przez przedsiębiorstwa wodociągowe. Tymczasem po czterech latach okazuje się, że jej celem jest dążenie za wszelką cenę do jak najniższych taryf za wodę i ścieki dla końcowego odbiorcy – nawet wbrew kompleksowemu rachunkowi ekonomicznemu i logice technicznej. W konsekwencji spółki wodociągowe nie mają środków na bieżące utrzymanie i rezygnują nawet z okresowych przeglądów i inwestycji utrzymaniowych.

Skąd się biorą awarie? Rurociągi przesyłowe najczęściej przechodzą przez tereny różnych operatorów sieci, przekraczając granice gmin. Skutek jest oczywisty – odpowiedzialność za ich stan techniczny często się rozmywa. Nie


SIECI WOD-KAN

Fot. materiały prasowe Spółki Wodno-Ściekowej Swarzewo

lecz wymiana kilkumetrowych odcinków sieci. Jedynym sposobem na ograniczenie takich awarii jest stały monitoring sieci i wymiany całych fragmentów wysłużonych i skorodowanych rurociągów.

NOCNE PRACE przy usuwaniu awarii w Swarzewie

Co można zrobić?

istnieje system nadzoru w skali ponadgminnej, choć w przypadku awarii jej skutki dotykają kilka lub kilkanaście jednostek samorządowych. Większość dużych sieci ma ponad 30-40 lat i jest zwyczajnie wyeksploatowana. Inną kwestią jest jej zróżnicowanie materiałowe, a często też brak wiedzy, gdzie znajdują się newralgiczne punkty i słabe ogniwa systemu. Czasami łatwiej znaleźć środki na budowę sieci wodociągowej, niż zdecydować o przeznaczeniu dużych nakładów na modernizację rurociągów tranzytowych. Były one budowane wiele lat temu na terenach głównie niezurbanizowanych: rolnych czy nieużytkach – dziś są to tereny wielkich osiedli mieszkaniowych z intensywnym ruchem drogowym. Zmieniają się naprężenia gruntu, co wpływa niekorzystnie na stan przewodów i może prowadzić do samoistnych pęknięć. Wielokrotnie zmieniały się też stosunki własnościowe tych terenów – niejednokrotnie są własnością prywatną (deweloperzy, inwestorzy indywidualni, spółdzielnie mieszkaniowe), co komplikuje podejmowanie decyzji inwestycyjnych. Nie można też zapominać o korozji. Szybkość jej postępowania w rurociągach zależy od temperatury medium, z pewnością wzrasta ona latem i przy wydłużonym przepływie. Awarie wywołane korozją są uciążliwe, bo często nie jest to naprawa punktowa,

Analizy stanu istniejącego i dobra praktyka eksploatacyjna podpowiadają przynajmniej kilka rozwiązań. Najważniejszym jest z pewnością przegląd i inwentaryzacje sieci, przy czym chodzi tu nie tylko o konkretne miejsca, ale też o pracę urządzeń i identyfikację możliwych zagrożeń. Pomocna jest wszechstronna analiza minionych awarii i wyznaczenie tzw. „czarnych stref”. Kolejnym krokiem powinien być stały monitoring miejsc krytycznych: magistral i kolektorów, a także kamery wyposażone w systemy analiz, czasami bazujące na algorytmach sztucznej inteligencji. Planując wydatkowanie środków inwestycyjnych na budowę nowych sieci, nie należy niepotrzebnie wydłużać przepływów i warto korzystać z nowoczesnych osiągnięć technologicznych z dziedziny SMART CITY. Pozwala to na zgromadzenie użytecznych danych, ich analizę i wdrożenie „celowanego” programu prewencji awarii. Im większego obszaru dotyczą dane, tym wiedza jest pełniejsza. Zapewnić to może konsolidacja w zarządzaniu systemami wod-kan, dająca horyzont techniczny, a nie polityczny, ograniczony do obszaru danej gminy i czasu trwania jednej kadencji. To są konkretne wyzwania dla branży na nadchodzące lata i wezwanie politycznych decydentów wszystkich szczebli do realnego działania. W przeciwnym razie czysta woda w rzekach i morzu będzie tylko wspomnieniem.

Przypisy 1

2

3

4

Podane liczby na podstawie: https://www.wody.gov.pl/ nasze-dzialania/krajowy-program-oczyszczania-sciekow-komunalnych Czytaj więcej na: https://inzynieria.com/wodkan/ analizy_i_komentarze/55668,olowianka-znane-sa-przyczyny-awarii-w-gdanskiej-przepompowni-sciekow,olowianka-w-gdansku https://phohen.com/pl/post-detail/awaria-w-oczyszczalni-sciekow-swarzewo-peka-rura-i-/74300901 https://tvn24.pl/pomorze/puck-swarzewo-awaria-oczyszczalni-scieki-trafily-do-zatoki-puckiej-czerwona-flaga-na-kapielisku-5806192 Reklama

CZASOPISMA

KONFERENCJE

@kierunekbmp BUDUJEMY MOŻLIWOŚCI POROZUMIENIA

WEBINARIA

PORTALE

Kierunek Wod-Kan 4/2022 79


SIECI WOD-KAN

MOŻLIWOŚCI BEZWYKOPOWEJ RENOWACJI SIECI KANALIZACYJNYCH O DUŻYCH ŚREDNICACH cz. II dr inż. Florian Piechurski Politechnika Śląska Gliwice

W drugiej części artykułu przybliżona zostanie m.in. jedna z podstawowych metod bezwykopowej rehabilitacji technicznej uszkodzonych przewodów kanalizacyjnych – odnowa z wykorzystaniem rękawów należących do grupy tzw. linerów.

Renowacja rurą utwardzaną na miejscu CIPP (rękaw)

FOT. 1 Przykładowy sposób wciągania rękawa do kanału

Ideą odnowy z wykorzystaniem rękawów jest wprowadzenie do wnętrza kanału wykładziny w postaci utwardzanego na miejscu rękawa, określanego w literaturze jako CIPP (od angielskiego „Cured In Place Pipe”). Na krajowym rynku dostępne są już rękawy oferowane przez różnych producentów.

FOT. 1 Przykładowy sposób wciągania rękawa do kanału

80 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Charakterystyczną zaletą metody utwardzonego rękawa jest nie tylko minimalne zwężenie przekroju, ale także zdolność dostosowania się do niemalże każdego kształtu rury, co umożliwia wykładanie przewodów o przekrojach innych niż kołowe. Chociaż obecnie dostępnych jest wiele konkurencyjnych technik, to powszechnie używa się rękawów z materiału impregnowanego żywicą poliestrową lub epoksydową. Zaimpregnowany rękaw wprowadzany jest do istniejącego kanału. Następnie wypełnia się go, aby ściśle przylegał do ścianek kanału i utwardza w temperaturze otoczenia, albo – co jest częściej spotykane – poprzez recyrkulację gorącej wody lub pary wodnej. Niektóre technologie wykorzystują do utwardzania żywic promieni ultrafioletowych. Sztywność nasyconego żywicą rękawa podczas wprowadzania do uszkodzonego kanału praktycznie równa się zeru. Projektowane parametry wytrzymałościowe rękaw osiąga dopiero po jego utwardzeniu. Dzięki temu nieutwardzony rękaw poddany działaniu ciśnienia wewnętrznego podczas montażu dokładnie przylega do powierzchni wewnętrznej remontowanego kanału. Kanały te są zwykle w mniejszym lub większym stopniu zdeformowane. Nie stanowi to żadnej przeszkody dla rękawów, które z uwagi na swą podatność z łatwością dopasowują się do istniejących deformacji oraz do dowolnych kształtów przekroju poprzecznego. Nie ma żadnych różnic technologicznych ani sprzętowych przy wprowadzaniu rękawów


SIECI WOD-KAN

FOT. 3 Wprowadzenie rękawa – plac budowy

do kanałów o przekrojach innych niż kołowe, np. jajowych, gruszkowych i innych. W każdym natomiast przypadku, niezależnie od kształtu przekroju poprzecznego, konieczne jest dostosowanie obwodu rękawa do obwodu przekroju kanału. Ponadto zawsze należy przeprowadzić stosowne obliczenia statyczno-wytrzymałościowe. Tylko na ich podstawie (zawartych w projekcie) można racjonalnie dobrać grubość rękawa w zależności m.in. od geometrii przekroju poprzecznego oraz od właściwości fizycznych materiału konstrukcyjnego, z którego jest on wykonany. Rękawy przeznaczone do rehabilitacji technicznej kanałów na terenie Polski muszą mieć aprobatę techniczną wydaną przez Instytut Techniki Budowlanej z siedzibą w Warszawie

Renowacja rurą luźno pasowaną Metoda ta polega na wprowadzeniu do wnętrza odnawianego kanału pojedynczej wykładziny wykonanej z rur PEHD,sposób zgrzanej uprzednio w odcinek FOT. 1 Przykładowy wciągania rękawa do kanału

FOT. 4 Wprowadzenie rękawa przez studzienkę do kanału

FOT. 4 Wprowadzenie rękawa przez studzienkę do kanału FOT. 5 Przykłady rozwiązania lamp UV do utwardzania rękawa

Sztywność nasyconego żywicą rękawa podczas wprowadzania d praktycznie równa się zeru. Projektowane parametry wytrzymałośc jego utwardzeniu. Dzięki temu nieutwardzony rękaw poddany działa podczas montażu dokładnie przylega do powierzchni wewnętrznej te są zwykle w mniejszym lub większym stopniu zdeformowane. Ni dla rękawów, które z uwagi na swą podatność z łatwością dopasow deformacji oraz do dowolnych kształtów przekroju poprzecznego. N technologicznych ani sprzętowych przy wprowadzaniu rękawów do niż kołowe, np. jajowych, gruszkowych i in. W każdym natomiast przypadku, niezależnie od kształtu przekro jest dostosowanie obwodu rękawa do obwodu przekroju kanału. Po przeprowadzić stosowne obliczenia statyczno-wytrzymałościowe. T (zawartych w projekcie) można racjonalnie dobrać FOT. 55 Przykłady Przykłady rozwiązania lampUV UV utwardzania rękawagrubość rękawa FOT. rozwiązania lamp dodoutwardzania rękawa przekroju poprzecznego oraz od właściwości fizycznych materiału k on wykonany. Rękawy przeznaczone do rehabilitacji technicznej kanałów na te aprobatę techniczną wydaną przez Instytut Techniki Budowlanej z s

3

FOT. 6 Przykłady rozwiązania lamp UV w utwardzanym rękawie FOT. 6 Przykłady rozwiązania lamp UV w utwardzanym rękawie

FOT. 2 Wprowadzanie rękawa do kanału

FOT. 6 Przykłady rozwiązania lamp UV w utwardzanym rękawie

FOT. 2 Wprowadzanie rękawa do kanału

o odpowiedniej długości, lub krótkich odcinków rur z PVC, PP, PEHD, GRP, wciągniętych w jednej operacji technologicznej. Można do niej zaliczyć technologie: sliplining, shortlining KMR, relining długi, relining krótki.

2

Sliplining Sliplining jest najstarszą technologią renowacyjną, 7nazywaną także długimwreliningiem, polegającą FOT. Przykłady rękawa po utwardzaniu kanale FOT. 7 Przykłady rękawa podo utwardzaniu w kanale na wprowadzaniu wnętrza odnawianego kanału

FOT. FOT. 33 Wprowadzenie rękawa – plac budowy Wprowadzenie rękawa – plac budowy

nowej rury o średnicy przynajmniej o jedną dymensję mniejszą i długości odpowiadającej długości odna4 4 wianego odcinka. Metoda jest stosowana głównie do renowacji kanalizacji ciśnieniowej, może być stosowana także

Kierunek Wod-Kan 4/2022 81


FOT. 5 Przykłady rozwiązania lamp UV do utwardzania rękawa SIECI WOD-KAN

do sieci grawitacyjnej, jednakże wówczas znacznie redukuje przekrój kanału. Pod koniec lat 60. zaczęto do tego celu stosować rury PEHD, gdyż materiał ten wykazuje doskonałe właściwości – niska wartość modułu elastyczności gwarantuje rurze pożądaną elastyczność wzdłużną. Długości odcinków rur zależą od możliwości transportowych, standardowa długość wynosi 12 m. Grubość ścianki z kolei zależy od warunków wytrzymałościowych, jakie powinna spełniać wykładzina oraz od możliwości wykonywania połączeń. Wykop startowy jest niezbędny do wciągnięcia rury do wnętrza starego kanału, a jego wymiary są odpowiednie do średnicy wciąganej rury, dopusz-

FOT. 7 Przykłady rękawa po utwardzaniu w kanale

FOT. 8 Przykład rękawa w kolektorze w takcie eksploatacji

FOT. 9 Zgrzewanie rury wewnątrz

czalnego promienia jej gięcia, głębokości ułożenia starego kanału oraz temperatury otoczenia. Orientacyjnie wymiary wykopu początkowego można obliczyć, korzystając ze wzorów: Długość wykopu: L = 8 x H [m] Szerokość wykopu: W = DN + 1,0 [m], gdzie: L – długość wykopu, H – głębokość dna kanału, W – szerokość wykopu, DN – średnica kanału.

Przygotowanie kanału do renowacji i wciąganie wykładziny

Przed renowacją kanału należy go najpierw oczyścić i usunąć z wnętrza wszystkie przeszkody, które mogłyby utrudnić wciągnięcie rury PE. Podczas przygotowywania wykładziny zgrzewa się doczołowo FOT. 6 Przykłady rozwiązania lamp UV w utwardzanym rękawie proste odcinki rur PE. Wykonanie jednego zgrzewu, w zależności od grubości ścianki, może zająć od 30 do 60 minut. Ocena jakości zgrzewów może być dokonana metodą wizualnej kontroli wypływki. Zewnętrzne wypływki mogą utrudniać proces wciągania wykładziny i dlatego zalecane jest ich usunięcie. Na żądanie inwestora konieczne może być także usunięcie wypływki wewnętrznej. Jeden koniec rury należy zaopatrzyć w elementy do wciągania. Mogą być wykonane z metalowych płaskowników przykręcanych śrubami lub z zaślepki polietylenowej, zaopatrzonej w śrubę z uchem, którą do rury trzeba zgrzać doczołowo. Krętlik zamontowany między zaczepem głowicy a liną wciągarki zapobiega skręcaniu się liny podczas FOT. 7 Przykłady rękawa po utwardzaniu w kanale wciągania, zapewniając jej większą żywotność. Wciągana rura ułożona jest na rolkach, co ułatwia samą operację wciągania, jak również zapobiega powstawaniu uszkodzeń wykładziny. Wciąganie odbywa się 4 przy pomocy wciągarki z prędkością do 15 m/min. Wejście do istniejącego kanału trzeba zaopatrzyć w odpowiednią prowadnicę, pomagającą zmniejszyć Wciąganie odbywa się przy pomocy wciągarki z prędkością do siłę 15 m/min. Wejściejest dotakże istniejącego niezbędną ciągu. Zalecane stosowanie kanału trzeba zaopatrzyć w odpowiednią prowadnicę,środka pomagającą zmniejszyć niezbędną smarnego, gdyż już samo zwilżeniesiłę rury wodą ciągu. Zalecane jest także stosowanie środka smarnego, gdyżredukuje już samo zwilżenie wyraźnie siłę ciągu. rury wodą wyraźnie redukuje siłę ciągu. Maksymalna wartość tej siły zależy od rodzaju Maksymalna wartość tej siły zależy od rodzaju zastosowanej rury PE. siła ciągu ciągupowinna powinnabyć zastosowanej rury PE.Użyta Użyta siła być zarejestrowana, a zapis załączony do raportu z prac montażowych. zarejestrowana, a zapis załączony do raportu z prac Jeśli średnica zewnętrzna wykładziny jest znaczniemontażowych. mniejsza od wnętrza istniejącego kanału, a jego powierzchnia wewnętrzna wystarczająco gładka, to na wykładzinie można zainstalować płozy. Jeśli średnica zewnętrzna rury jest znacznie FOT. 8 Przykład rękawa w kolektorze w takcie eksploatacji mniejsza od wnętrza istniejącego kanału, a jego Renowacja rurą luźno pasowaną powierzchnia wewnętrzna wystarczająco gładka, to Metoda ta polega na wprowadzeniu do wnętrza odnawianego kanału pojedynczej na rurze można zainstalować płozy.

wykładziny wykonanej z rur PEHD, zgrzanej uprzednio w odcinek o odpowiedniej długości, lub krótkich odcinków rur z PVC, PP, PEHD, GRP, wciągniętych w jednej operacji technologicznej. Prace wykończeniowe Można do niej zaliczyć technologie: sliplining, shortlining KMR, relining długi, relining krótki. Po wciągnięciu rury należy wykonać prace wykończeniowe, a zatem wypełnić przestrzeń między-

Sliplining rurową oraz ponownie włączyć przyłącza i cały kanał Sliplining jest najstarszą technologią renowacyjną, nazywaną także długim reliningiem, do sieci. Przestrzeń między starym a nowym rurociąpolegającą na wprowadzaniu do wnętrza odnawianego rurociągu nowego przewodu o średnicy giem zazwyczaj wypełnia się mieszaniną na bazie ceprzynajmniej o jedną dymensję mniejszą i długości odpowiadającej długości odnawianego odcinka. mentu. W przypadku, gdy przestrzeń międzyrurowa

Metoda jest stosowana głównie do renowacji ciśnieniowej, może być stosowana jestkanalizacji mała, można ją wypełnić pianką poliuretanową. także do sieci grawitacyjnej, jednakże wówczas znacznie kanału. Pod koniec lat Głównymredukuje zadaniemprzekrój wypełnienia jest ustabilizowanie 60. zaczęto do tego celu stosować rury PEHD, gdyż materiał ten wykazuje doskonałe właściwości FOT. 9 Zgrzewanie rury wewnątrz – niska wartość modułu elastyczności gwarantuje rurociągowi pożądaną elastyczność wzdłużną. Długości odcinków rur zależą od możliwości transportowych, standardowa długość wynosi 12 m. 82 Kierunek Wod-Kan 4/2022 Grubość ścianki z kolei zależy od warunków wytrzymałościowych, jakie powinna spełniać Prace wykończeniowe wykładzina orazwykładziny od możliwości wykonywania połączeń. Po wciągnięciu należy wykonać prace wykończeniowe, a zatem wypełnić przestrzeń


obciążeniom: sile wyporu i zewnętrznemu ciśnieniu hydrostatycznemu, które niesie ze sobą ryzyko wyboczenia. W pierwszym natomiast przypadku ciężka masa wypełnienia wypiera wykładzinę ku górze, dociskając ją na całej długości do starego kanału, a płozy założone na wykładzinę SIECI WOD-KAN zapewniają jej ułożenie w centralnej pozycji. Należy podjąć odpowiednie działania, aby zapobiec powyższym sytuacjom. FOT. 10 Przykładowe rozwiązanie końcówką do wciągania rury PEDH do kanału betonowego

FOT. 10 Przykładowe rozwiązanie końcówką do wciągania rury PEDH do kanału betonowego pozycji rury, co zapobiega wzdłużnym przemieszczeniom rury. Wypełnienie tylko w nieznacznym stopniu wzmacnia konstrukcje odnawianego kanału. Można podawać masę wypełnienia od najwyższego punktu odnawianego odcinka kanału do najniższego, z wykorzystaniem istniejących spadków. Może być także podawana pompą pod ciśnieniem od najniższego punktu do najwyższego. Rura, podczas wypełniania przestrzeni międzyrurowej, poddawana jest następującym obciążeniom: sile wyporu i zewnętrznemu ciśnieniu hydrostatycznemu, które niesie ze sobą ryzyko wyboczenia. W pierwszym natomiast przypadku ciężka masa wypełnienia wypiera rurę ku górze, dociskając ją na całej długości do starego kanału, a płozy założone na rurę zapewniają jej ułożenie w centralnej pozycji. Należy podjąć odpowiednie działania, aby zapobiec powyższym sytuacjom.

Zalety renowacji w systemie sliplining Wykorzystywane do slipliningu rury polietylenowe muszą samodzielnie przenosić wszystkie obciążenia wewnętrzne i zewnętrzne, gdyż w rzeczywistości stanowią one nowy kanał zamontowany we wnętrzu starego. Elastyczność tych rur umożliwia wciąganie ich przez wykopy technologiczne, a zatem w stosunku do tradycyjnej metody układania rur w wykopie otwartym skraca czas realizacji projektu i zmniejsza uciążliwości dla mieszkańców, będące skutkiem prowadzenia prac. W porównaniu do innych metod renowacyjnych jest to metoda relatywnie prosta, nie wymaga stosowania specjalistycznych urządzeń i narzędzi, a w związku z tym tania. Użycie polietylenu zapewnia dużą trwałość odnowionego kanału. Metoda jest przeznaczona do kanałów, których wydajność hydrauliczną można zmniejszyć bez negatywnego wpływu na warunki pracy całej sieci.

Shortlining krótkimi modułami rurowymi KMR – Panele Shortlining KMR jest metodą renowacji za pomocą krótkich modułów rurowych kanałów grawitacyjnych kanalizacji sanitarnej, deszczowej lub ogólno-

spławnej oraz kanałów technologicznych. Renowacja metodą shortliningu polega na ciągłym dołączaniu 6kolejnych modułów rurowych i równoczesnym wsuwaniu montowanej w ten sposób rury do wnętrza starego kanału. Moduły systemu KMR mogą mieć różną długość całkowitą, a ich długość montażowa zależy od średnicy modułów. Mała długość całkowita modułów daje możliwość prowadzenia prac we wnętrzu kanału, dzięki czemu jest możliwe odnawianie kolejnych odcinków kolektora bez wykonywania prac ziemnych. Moduły rurowe o dużych średnicach to krótkie odcinki rur wykonane głównie z GRP oraz PEHD. Przy modułach GRP metodą obróbki wiórowej jeden koniec formowany jest w kielich, a drugi w odpowiednio ukształtowaną część bosą. Połączenie dwóch modułów następuje poprzez wsunięcie bosego końca jednego modułu w część kielichową drugiego. Szczelność połączenia zapewniona jest dzięki pierścieniom typu o-ring, zakładanych w dwa rowki umieszczone na odcinku bosego końca modułu. Konstrukcja połączenia modułów, a zatem bosy koniec, kielich i uszczelki, mieści się w grubości ścianki modułu, co sprawia, że po połączeniu dowolnej liczby modułów średnica zewnętrzna rury w każdym miejscu nie jest większa od średnicy nominalnej rury, z której moduły są wykonywane. Połączenia modułów są podatne i umożliwiają odgięcia kątowe dochodzące do 3°, dzięki czemu rura złożona z modułów zachowuje szczelność również w tych przypadkach, gdy instalowana jest we wnętrzu kanału, którego poszczególne rury doznały dość znacznych przemieszczeń.

Sposoby wprowadzania modułów renowacyjnych do wnętrza przewodu Istnieją różne sposoby wprowadzania modułów renowacyjnych do wnętrza odnawianego przewodu. Niektóre firmy proponują wpychanie modułów za pomocą siłowników hydraulicznych, natomiast inne – ich wciąganie za pomocą wciągarki. W systemie KRM – Panele moduły są wciągane, ale lina nie jest zaczepiana za pierwszy moduł, ale przechodzi przez wnętrze zamontowanych już modułów i jest za

Kierunek Wod-Kan 4/2022 83


SIECI WOD-KAN

pośrednictwem tzw. zabieraka zaczepiana za ostatnio dołożony moduł. W przypadku gdy z jednego ustawienia wciągarki odnawianych jest kilka sąsiednich odcinków kanału, renowacja odcinka kanału kończy się w momencie, gdy głowica założona na pierwszy moduł pojawi się we wnętrzu komory końcowej lub pośredniej. Prace wykończeniowe polegają na wypełnieniu przestrzeni międzyrurowej masą iniekcyjną, której zadaniem będzie stabilizowanie pozycji wykładziny we wnętrzu starego kanału oraz likwidacja progów wynikających z grubości ścianki zastosowanych modułów renowacyjnych. Masą iniekcyjną może być zamułka piaskowa, pianobeton albo też zwykła zaprawa betonowa. Do likwidacji progów stosuje się zaprawę cementową.

FOT. 11 Przykładowy moduł KMR – Panele z GRP

Przeciągnięcie sprawdzianu jest koniecznością Przed rozpoczęciem prac renowacyjnych należy usunąć z kanału wszystkie ciała obce, które mogłyby FOT.11 11Przykładowy Przykładowymoduł modułKMR KMR– –Panele Panelez zGRP GRP FOT. utrudniać montaż modułów. Najlepszym rozwią-

FOT. 11 Przykładowy moduł KMR – Panele z GRP FOT. 12 Przygotowanie do opuszczania i wciągania kołowych modułów GRP

FOT.12 12Przygotowanie Przygotowaniedo doopuszczania opuszczaniai wciągania i wciąganiakołowych kołowychmodułów modułówGRP GRP FOT. FOT. 13 Opuszczanie, wciąganie i montaż kołowych modułów GRP w wykopie startowym i w odnawianym kanale

FOT. 12 Przygotowanie do opuszczania i wciągania kołowych modułów GRP

FOT.13 13Opuszczanie, Opuszczanie,wciąganie wciąganiei montaż i montażkołowych kołowychmodułów modułówGRP GRPwwwykopie wykopiestartowym startowymi w iw FOT. odnawianymkanale kanale odnawianym

84 Kierunek Wod-Kan 4/2022


SIECI WOD-KAN

FOT. 14 Łączenie krótkich modułów – paneli w kanale jajowym

FOT. 15 Przykładowa konstrukcja paneli GRPanel do renowacji kanalizacji

zaniem jest wyczyszczenie kanału metodą hydrodynamiczną – można wówczas przeciągnąć przez kanał linkę pomocniczą, do której należy doczepić sprawdzian wymiarowy, a do niego natomiast – linkę asekuracyjną. Podczas przeciągania sprawdzianu przez przewidziany do renowacji kanał otrzymujemy odpowiedź, czy w najwęższym miejscu jego przekrój poprzeczny wystarcza do swobodnego przeciągania modułów. Przeciągnięcie sprawdzianu jest zatem warunkiem koniecznym do szybkiego i sprawnego przeprowadzenia prac renowacyjnych, a z doświadczenia wynika, że pominięcie tej operacji mści się na wykonawcy podczas realizacji prac renowacyjnych: czas ich wykonania wydłuża się znacznie, a czasami oznacza konieczność zmiany technologii. Jeżeli ręczne przeciągnięcie sprawdzianu nie jest możliwe, wówczas realizacja zadania w tej technologii oznacza konieczność wcześniejszego usunięcia „wąskich gardeł”. Można wówczas w tym „feralnym miejscu” sporządzić wykop punktowy, ale wtedy koszty realizacji zadania rosną, może się także zdarzyć taka sytuacja, że lokalizacja wykopu będzie niefortunna, zatem lepszym rozwiązaniem byłoby uniknięcie potrzeby jego wykonywania.

FOT. 14 Łączenie krótkich modułów – paneli w kanale jajowym

Prace wykończeniowe polegają na wypełnieniu przestrzeni międzyrurowej masą i której zadaniem będzie stabilizowanie pozycji wykładziny we wnętrzu starego przew likwidacja progów wynikających z grubości ścianki zastosowanych modułów Przykładowe rozwiązania krótkich modułówrenowa rurowych – paneli o złożonych kształtach iniekcyjną może być zamułka piaskowa, pianobeton albo też zwykła zaprawa betono FGRP, czyli Full Glass Reinforced Plastic – pełne/ likwidacji progów stosuje się zaprawę cementową. czyste tworzywo wzmacniane włóknem szklanym. Tym, co wyróżnia GRPanel, jest ożebrowana ścianka z czystego laminatu (bez konieczności stosowania wypełniaczy), dzięki której uzyskujemy odpowiednią sztywność i wysokie właściwości wytrzymałościowe z zachowaniem niskiej wagi jednostkowej – jest to szczególnie istotne przy renowacji, gdzie dużą część FOT. 15 Przykładowa konstrukcja paneli GRPanel do renowacji kanalizacji prac wykonuje się ręcznie. Zastosowanie do produkcji warstwy chemoodpornej i przeciwabrazyjnej FOT. 15 Przykładowa konstrukcja paneli GRPanel do renowacji kanalizacji z dodatkiem do żywicy sproszkowanego węglika krzemu powoduje większą odporność na ścieranie. Panele powstają na specjalnych formach poprzez FOT. 16 Wykorzystanie nawijanie i/lub natrysk mat czy włókien ciętych GRPanel w trakcie i tkanin przesycanych żywicą poliestrową lub winyrenowacji kanału loestrową wzmocnionych włóknem szklanym. Mogą ogólnospławnego mieć kształt: kołowy, jajowy, dzwonowy, paraboliczny albo inny, dostosowany do istniejących kanałów i indywidualnych. Wszystkie panele produkowane są w długości 1, 2 i 3 m.

Przeciągnięcie sprawdzianu jest koniecznością Przed rozpoczęciem prac renowacyjnych należy usunąć z kanału wszystkie c które mogłyby utrudniać montaż modułów. Najlepszym rozwiązaniem jest wyczyszcz metodą hydrodynamiczną – można wówczas przeciągnąć przez kanał linkę pomocn należy doczepić sprawdzian wymiarowy, a do niego natomiast – linkę asekuracyjną. przeciągania sprawdzianu przez przewidziany do renowacji kanał otrzymujemy odpo najwęższym miejscu jego przekrój poprzeczny wystarcza do swobodnego przeciąga Przeciągnięcie sprawdzianu jest zatem warunkiem koniecznym do szybkiego i spraw przeprowadzenia prac renowacyjnych, a z doświadczenia wynika, że pominięcie tej się na wykonawcy podczas realizacji prac renowacyjnych: czas ich wykonania wydłu znacznie, a czasami oznacza konieczność zmiany technologii. Jeżeli ręczne przecią sprawdzianu nie jest możliwe, wówczas realizacja zadania w tej technologii oznacza wcześniejszego usunięcia „wąskich gardeł”. Renowacje częściowe i całkowite dla kanałów Można wówczas w tym „feralnym miejscu” sporządzić wykop punktowy, ale w przy użyciu systemu DURA realizacji zadania rosną, może się także zdarzyć taka że lokalizacja Metodasytuacja, wykładzin z polimerobetonu nadajewykop się szczególnie do wykonywania wykładzin częściowych. niefortunna, zatem lepszym rozwiązaniem byłoby uniknięcie potrzeby jego wykonyw

DURA.PC charakteryzuje się jednorodną strukturą ścian, niezawodną szczelnością oraz najwyższym stopniem dokładności i elastyczności. System modułowy zapewnia bezproblemową obsługę na placu budowy. FOT. 16 Wykorzystanie GRPanel w trakcie renowacji kanału ogólnospławnego

Przykładowe rozwiązania krótkich modułów rurowych – paneli o złożonych ksz FGRP, czyli Full Glass Reinforced Plastic – pełne/czyste tworzywo wzmacnia szklanym. Tym, co wyróżnia GRPanel jest ożebrowana ścianka z czystego laminatu Renowacje częściowe i całkowite dla kanałów przy użyciu systemu DURA FOT. 16 Wykorzystanie GRPanelwypełniaczy), wnadaje trakcie kanału ogólnospławnego konieczności stosowania dzięki której uzyskujemy odpowiednią sztywn Metoda wykładzin z polimerobetonu sięrenowacji szczególnie do wykonywania wykładzin częściowych. DURA.PC charakteryzuje się jednorodną strukturą ścian, niezawodną szczelnością Kierunek Wod-Kan 4/2022 85 właściwości wytrzymałościowe z zachowaniem niskiej wagi jednostkowej – jest to sz oraz najwyższym stopniem dokładności i elastyczności. System modułowy zapewnia Renowacje częściowe i całkowite dla kanałów przy użyciu systemu DURA bezproblemową obsługę na placu budowy. istotne przy renowacji, gdzie dużąnadaje częśćsięprac wykonuje się ręcznie. Zastosowanie d Metoda wykładzin z polimerobetonu szczególnie do wykonywania wykładzin


zabezpieczyć zabezpieczyćprzed przedkorozją korozjąkinetę kinetękanału kanałuooprzekroju przekrojujajowym, jajowym,mamy mamydo dodyspozycji dyspozycjidwumetrowe dwumetrowe koryta. koryta.Zmniejszona Zmniejszonawwten tensposób sposóbliczba liczbaspoin spoinumożliwia umożliwiakorzystne korzystneekonomicznie ekonomiczniewykonanie. wykonanie. Specjalne elementy elementykonstrukcyjne konstrukcyjnezzzamknięciami zamknięciamina nakońcach końcachi ielementami elementamiwwkształcie kształciełuku łuku S I E C I W O D - K ASpecjalne N uzupełniają uzupełniającały całysystem. system. FOT. 17 Wprowadzenie do okrągłego kanału dna i widok nowej konstrukcji kanału

FOT. FOT.17 17Wprowadzenie Wprowadzeniedo dookrągłego okrągłegokanału kanałudna dnai iwidok widoknowej nowejkonstrukcji konstrukcjikanału kanału

W trakcie renowacji, zwłaszcza w przypadku sta- Zalety renowacji w systemie shortlining rych, murowanych kanałów, można natrafić na zmia- KMR – paneli ny przekrojów poprzecznych, kierunków przepływu Shortlining stanowi atrakcyjną technologię o różnych promieniach. W takich przypadkach uwi- renowacji kanałów, dla których możliwe jest zmniejdacznia się doskonała elastyczność systemu DURA szenie dotychczasowej wydajności hydraulicznej. Jej prostokątnym lubidealnego nawet V-kształtnym. Profile renowacyjne najpierw składane w kanale, a oraz możliwość dopasowania wszystkich zastosowanie oznaczasą niski koszt realizacji zadania następnie sklejane na miejscu. Sklejanie ceramiki jest proste i stanowi kształtów do ulegających zmianom przekrojów po- wpolimerowej porównaniu z wymianą kanału metodąbezpieczny tradycyjną przecznych orazelementów optymalna dostępność elementów lub renowacją sposób łączenia konstrukcyjnych. W razie potrzeby przeprowadzaną całe sklepienie innymi, kanału bardziej można łukowych, które mogą być wykonywane pod kątem. zaawansowanymi technikami oraz mniejsze koszty wyłożyć okładziną złożoną z pojedynczych elementów. W tym przykładowo wykłada się dno kanału eksploatacji kanałów w przyszłości. To W celu przypadku nowych kanałów o przekroju okrągłym,odnowionych dzięki dodatkowemu pokryciu dna wymagającego renowacji cienkościennymi wykłametoda nie zawsze całkowicie bezwykopowa – prace warstwą z ceramiki polimerowej, uzyskujemy wysoką odporność na korozję przez długi czas. Aby dzinami odpornymi korozję.kinetę Taka forma renowacji prowadzone są we wnętrzu wykopów startowych, zabezpieczyć przed na korozją kanału o przekroju jajowym, mamy do dyspozycji dwumetrowe szczególnie sprawdza się w kanałach z przekrojem natomiast montaż już w kanałach. koryta. Zmniejszona w ten sposób liczba spoin umożliwia korzystne ekonomicznie wykonanie. prostokątnym lub nawet V-kształtnym. renohydrauliczna kaSpecjalne elementy konstrukcyjne z Profile zamknięciami naCharakterystyka końcach i elementami w odnawianego kształcie łuku FOT. FOT.18 18najpierw Wprowadzenie Wprowadzenie do do sklepienia kanału kanałuinału iwidok widok nowejkonstrukcji konstrukcji kanału: dno dnoteż i isklepienie sklepienie po po wacyjne są składane w sklepienia kanale, a następnie jestnowej niezmienna w czasie,kanału: prace można wyuzupełniają cały system. renowacji renowacji sklejane na miejscu. Sklejanie ceramiki polimerowej konywać bez zatrzymania przepływu ścieków. Metoda jest proste i stanowi bezpieczny sposób łączenia daje możliwość montażu we wnętrzu przygotowanych elementów konstrukcyjnych. W razie potrzeby całeKMR i zabezpieczonych Zalety Zaletyrenowacji renowacji wwsystemie systemie shortlining shortlining KMR ––paneli paneli komór startowych oraz wycofania sklepienie kanału można wyłożyć okładziną złożoną i demontażu wprowadzonych modułów w przypadku Shortlining Shortliningstanowi stanowiatrakcyjną atrakcyjnątechnologię technologięrenowacji renowacji przewodów przewodówkanalizacyjnych, kanalizacyjnych, dla dlaktórych któryc z pojedynczych elementów. ich zablokowania. Dodatkową zaletą jest również możliwe możliwejest jestzmniejszenie zmniejszeniedotychczasowej dotychczasowejwydajności wydajnościhydraulicznej. hydraulicznej.Jej Jejzastosowanie zastosowanie oznacza oznacza Wkoszt przypadku nowych kanałóww owprzekroju okrą-zzwymianą duża prędkość prac renowacyjnych. niski niski kosztrealizacji realizacji zadania zadania porównaniu porównaniu wymianą rurociągu rurociągu metodą metodątradycyjną tradycyjnąlub lubrenowacją renowacją głym, dzięki dodatkowemu pokryciu dna warstwą przeprowadzaną przeprowadzanąinnymi, innymi,bardziej bardziejzaawansowanymi zaawansowanymitechnikami technikamioraz orazmniejsze mniejszekoszty kosztyeksploatacji eksploatacji z ceramiki polimerowej, uzyskujemy wysoką odpor- Wykładanie rurami spiralnie zwijanymi – metoda odnowionych odnowionychprzewodów przewodówwwprzyszłości. przyszłości.To Tometoda metodanie niezawsze zawszecałkowicie całkowiciebezwykopowa bezwykopowa––prace prace ność na korozję przez długi czas. Aby zabezpieczyć SPR prowadzone prowadzone są są we we wnętrzu wnętrzu wykopów wykopów startowych, startowych, natomiast natomiast montaż montaż już już w w kanałach. kanałach. przed korozją kinetę kanału o przekroju jajowym, Metoda SPR (wykładanie rurami spiralnie zawiCharakterystyka Charakterystykahydrauliczna hydraulicznaodnawianego odnawianegoprzewodu przewodujest jestniezmienna niezmiennawwczasie, czasie,prace prace są do dyspozycji dwumetrowe koryta. Zmniejszo- janymi) pochodzi z Japonii. Zależnie od warunków można można wykonywać wykonywać bez zatrzymania zatrzymania przepływu przepływu ścieków. Metoda Metoda daje daje możliwość możliwość instalacji we na w ten sposób liczbabez spoin umożliwia korzystne wścieków. miejscu pracy można zastosować jednąinstalacji z dwóch we wnętrzu wnętrzuprzygotowanych przygotowanych i izabezpieczonych zabezpieczonych komór startowych startowych oraz oraz wycofania wycofania i idemontażu demontażu ekonomicznie wykonanie. Specjalne elementy kon- komór procedur montażu. Są to metody z maszyną pchającą wprowadzonych wprowadzonych modułów modułów wwprzypadku przypadku ich ichzablokowania. zablokowania. Dodatkową Dodatkową zaletą zaletą jest jestrównież również duża strukcyjne z zamknięciami końcach i elementami maszyną samojezdną. Metoda samojezdna ma dwa duża FOT. 17 Wprowadzenie donaokrągłego kanału dna iizwidok nowej konstrukcji kanału prędkość prędkość pracrenowacyjnych. renowacyjnych. w kształcieprac łuku uzupełniają cały system. warianty: technologie Super SPR i SPR nieokrągłe.

FOT. 18 Wprowadzenie do sklepienia kanału i widok nowej konstrukcji kanału: dno i sklepienie po renowacji

11 11

FOT. 18 Wprowadzenie do sklepienia kanału i widok nowej konstrukcji kanału: dno i sklepienie po renowacji 86 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Zalety renowacji w systemie shortlining KMR – paneli


procesu. Następnie maszyna obraca się, przesuwa układa profil tworzący za nią rurę. Ponieważ w tym nie występuje opór tarcia między materiałem SPR IECI WOD-KAN prowadzić renowację długichSodcinków.

ZALETY STOSOWANIA BEZWYKOPOWYCH TECHNOLOGII ODNOWY KANAŁÓW O DUŻYCH ŚREDNICACH

FOT. FOT.19 19 Fragment taśmy SPR w trakcie formowan Fragment taśmy SPR w trakcie formowania

Do zalet stosowania bezwykopowych technologii odnowy kanałów zalicza się: • niewielki zakres robót wykopowych (ziemnych); • znaczne zmniejszenie transportu i związaną z tym redukcję spalin samochodowych, hałasu i zanieczyszczeń; • brak lub tylko minimalne utrudnienia komunikacyjne (brak konieczności wykonywania objazdów i wynikających stąd kosztów związanych ze stratą czasu podróżujących pasażerów, z dodatkowym zużyciem eksploatacyjnym pojazdów oraz zwiększoną liczbą wypadków); • brak robót odwodnieniowych w przypadku występowania wód gruntowych; • ochronę środowiska przyrodniczego, głównie drzew, których korzenie w trakcie robót wykopowych często ulegają zniszczeniu; • brak uciążliwości dla okolicznych mieszkańców, w tym zakłóceń w lokalnym handlu, utrudnień w poruszaniu się w ciągach ulicznych (kładki dla pieszych) itp.; • brak naruszenia jakości urbanistycznej otoczenia; • uniknięcie uszkodzeń budowli znajdujących się w pobliżu wykonywanych wykopów; • brak ryzyka uszkodzenia innych sieci podziemnych znajdujących się w pobliżu kanału; • brak zniszczeń nawierzchni (rozbiórki oraz powtórnego jej układania) oraz hałasu związanego z tymi czynnościami; • wysokie tempo robót; • prawie całkowite uniezależnienie się od warunków pogodowych (deszcz, mróz itp.), które w przypadku robót wykopowych w sposób bardzo istotny wpływają na ich tempo; • zmniejszone (w stosunku do robót wykopowych) ryzyko terminu wykonania robót; • możliwość odnowy kanałów z dowolnych materiałów: betonu, cegły, kamionki itp.; • brak ograniczeń dotyczących wymiarów geometrycznych i rodzaju przekroju poprzecznego kanałów; • możliwość wykonywania renowacji długich odcinków kanału w jednym ciągu technologicznym; • bardzo korzystne własności hydrauliczne kanału po renowacji, z uwagi na zastosowanie w odnowie rur z tworzyw sztucznych o bardzo niskim współczynniku chropowatości; • gwarancja uzyskania wymaganej obliczeniami wytrzymałości kanału po odnowie.

FOT. FOT.20 20 Pokaz kanału kołowego, powstały w trakcie nawijany Pokaz kanału kołowego powstały w trakcie nawijany z taśmy SPR

12

Proces Super SPR został opracowany specjalnie dla renowacji kanałów o dużej średnicy. Wykorzystuje on stalowe przekroje zbrojeniowe o kształcie „W” lub „U” do wytworzenia przy udziale maszyny samojezdnej kompozytowych rurociągów o wysokiej sztywności. Technologię SPR Nieokrągłą przygotowano w celu renowacji wszelkich kształtów kanałów nieokrągłych. Maszyna układająca składa się z ramy prowadzącej, specjalnie sporządzonej dla każdego projektu. FOT. Kanał kołowy powstały w trakcie nawijania z taśmy SPR Jest21ona produkowana w takim samym kształcie,

jaki ma istniejący kanał. Wokół tej ramy obraca się Frezowanie i „połykanie” rur (pipe eating) szeregW napędzanych którejest łączą ze sobą profile tej metodzie rolek, stary kanał frezowany i „połykany” p i posuwają maszynę do przodu. Maszyna nadaje się przy jednoczesnym wpychaniu nowej rury. Proces zapewnia ut spadku oraz zwiększenie przekroju nowej Metoda ta stoso do układania zarówno normalnych, jakrury. i zbrojonych oraz w sytuacjach, gdy rozpychanie gruntu może spowodować profili w dowolnym kształcie przekroju poprzecznego. w sąsiadujących sieciach. Proces montażu – układania z maszyną pchającą Wiertnica do przewiertów sterowanych kruszy i rozszerz (bez udziału za człowieka) na tym, żestarej maszyna bezpośrednio sobą rurępolega nową. Fragmenty rury są tran układająca jest umieszczana w kanale istniejącej wykopu montażowego przy pomocy płuczki wiertniczej. Może b wykonanych z rurprofil betonowych, kamionkowych murowanyc studzienki, zaś PVC podawany ze szpuliczy nad poInstalowany rurociąg może mieć identyczną średnicę alb wierzchnią terenu do maszyny układającej. W miarę bezpieczeństwa realizacji jest rozwiązaniem lepszym, poniewa jak profil jestmaszyny wprowadzany spiralnie przez maszynę prowadzenie w ośrodku gruntowym. układającą, krawędzie kolejnych zwojów łączą się ze sobą, tworząc rurę w obrębie istniejącego kanału. W procesie montażu – układania z maszyną samojezdną (z udziałem człowieka) – maszyna układająca jest umieszczana w kanale istniejącej komory lub w dowolnym miejscu w obrębie kanału. Profil podaje się do maszyny ze środka szpuli, specjalnie

13 Kierunek Wod-Kan 4/2022 87


FOT. FOT. 20 20 Pokaz Pokaz kanału kanału kołowego, kołowego, powstały powstały w w trakcie trakcie nawijany nawijany zz taśmy taśmy SPR SPR SIECI WOD-KA N

FOT. 21 Kanał kołowy powstały w trakcie nawijania z taśmy SPR i wycięcie do zabudowy komory

FOT. FOT. 21 21 Kanał Kanał kołowy kołowy powstały powstały w w trakcie trakcie nawijania nawijania zz taśmy taśmy SPR SPR ii wycięcie wycięcie do do zabudowy zabudowy komory komory FOT. 22 Głowica mikrotunelingowa do „połykania rur”

Frezowanie Frezowanie ii „połykanie” „połykanie” rur rur (pipe (pipe eating) eating) Frezowanie i „połykanie” rur (pipe eating) tej metodzieprzez stary głowicę kanał jestmikrotunelingową, frezowany i „poW W tej tej metodzie metodzie stary stary kanał kanał jest jest frezowany frezowany iiW„połykany” „połykany” przez głowicę mikrotunelingową, łykany” przez głowicę mikrotunelingową, przykierunku jedprzy przy jednoczesnym jednoczesnym wpychaniu wpychaniu nowej nowej rury. rury. Proces Proces zapewnia zapewnia utrzymanie utrzymanie poprzedniego poprzedniego kierunku ii noczesnym wpychaniu nowej rury. Proces zapewnia spadku spadku oraz oraz zwiększenie zwiększenie przekroju przekroju nowej nowej rury. rury. Metoda Metoda ta ta stosowana stosowana jest jest do do większych większych średnic średnic utrzymanie poprzedniego kierunku spadku oraz lub oraz oraz w w sytuacjach, sytuacjach, gdy gdy rozpychanie rozpychanie gruntu gruntu może może spowodować spowodować uszkodzenia uszkodzenia na nai powierzchni powierzchni lub zwiększenie przekroju nowej rury. Metoda ta stosow w sąsiadujących sąsiadujących sieciach. sieciach. wana jest do większych średnic oraz w sytuacjach, Wiertnica Wiertnica do do przewiertów przewiertów sterowanych sterowanych kruszy kruszy ii rozszerza rozszerza starą starą rurę, rurę, wciągając wciągając gdy rozpychanie gruntu może spowodować uszkobezpośrednio bezpośrednio za za sobą sobą rurę rurę nową. nową. Fragmenty Fragmenty starej starej rury rury są są transportowane transportowane do do studni studni rewizyjnej rewizyjnej lub lub dzenia na powierzchni lub w sąsiadujących sieciach. wykopu wykopu montażowego montażowego przy przy pomocy pomocy płuczki płuczki wiertniczej. wiertniczej. Może Może być być używana używana dla dla kanałów kanałów Wiertnica do przewiertów sterowanych kruszy wykonanych wykonanych zz rur rur betonowych, betonowych, kamionkowych kamionkowych czy czy murowanych murowanych zz cegieł. cegieł. i rozszerza starą rurę, wciągając bezpośrednio za sobą Instalowany Instalowany rurociąg rurociąg może może mieć mieć identyczną identyczną średnicę średnicę albo albo większą, większą, co co zz punktu punktu rurę nową. Fragmenty starej rury są transportowane bezpieczeństwa bezpieczeństwa realizacji realizacji jest jest rozwiązaniem rozwiązaniem lepszym, lepszym, ponieważ ponieważ gwarantuje gwarantuje częściowe częściowe do studni rewizyjnej lub wykopu montażowego przy prowadzenie prowadzenie maszyny maszyny w w ośrodku ośrodku gruntowym. gruntowym. FOT. 22 Głowica mikrotunelingowa do „połykania rur” płuczki wiertniczej. Może być używana dla pomocy kanałów wykonanych z rur betonowych, kamionkozaprojektowanej do tego procesu. Następnie maszyna wych czy murowanych z cegieł. W ramce Instalowany rurociąg może mieć identyczną średniobraca się, przesuwając się we wnętrzu rury macierzystej i spiralnie układa profil tworzący za nią rurę. cę albo większą, co z punktu bezpieczeństwa realizacji ZALETY STOSOWANIA BEZWYKOPOWYCH TECHNOLOGII ODNOWY KANAŁÓW O rozwiązaniem lepszym, ponieważ gwarantuje częPonieważ w tym procesie ułożona rura pozostaje za jest DUŻYCH ŚREDNICACH maszyną, nie występuje opór tarcia między mate- ściowe prowadzenie maszyny w ośrodku gruntowym. Do zalet stosowania bezwykopowych odnowy kanałów zalicza się: riałem SPR i rurą macierzystą. Dzięki temutechnologii można  niewielki zakres długich robót wykopowych (ziemnych); Literatura dostępna w redakcji prowadzić renowację odcinków. Fot. zasoby autora  znaczne zmniejszenie transportu i związaną z tym redukcję spalin samochodowych,

hałasu i zanieczyszczeń);  brak lub tylko minimalne utrudnienia komunikacyjne (brak konieczności wykonywania objazdów 13 13 czasu podróżujących pasażerów, z i wynikających stąd kosztów związanych ze stratą dodatkowym zużyciem eksploatacyjnym pojazdów oraz zwiększoną liczbą wypadków);  brak robót odwodnieniowych w przypadku występowania wód gruntowych;  ochronę środowiska przyrodniczego, głównie drzew, których korzenie w trakcie robót wykopowych często ulegają zniszczeniu;  brak uciążliwości dla okolicznych mieszkańców, w tym zakłóceń w lokalnym handlu, utrudnień w poruszaniu się w ciągach ulicznych (kładki dla pieszych) itp.;  brak naruszenia jakości urbanistycznej otoczenia;  uniknięcie uszkodzeń budowli znajdujących się w pobliżu wykonywanych wykopów;  brak ryzyka uszkodzenia innych sieci podziemnych znajdujących się w pobliżu kanału;  brak zniszczeń nawierzchni (rozbiórki oraz powtórnego jej układania) oraz hałasu związanego z tymi czynnościami;  wysokie tempo robót;  prawie całkowite uniezależnienie się od warunków pogodowych (deszcz, mróz itp.), które w przypadku robót wykopowych w sposób bardzo istotny wpływają na ich tempo;  zmniejszone (w stosunku do robót wykopowych) ryzyko terminu wykonania robót;  możliwość odnowy przewodów z dowolnych materiałów: betonu, cegły, kamionki itp.;  brak ograniczeń dotyczących wymiarów geometrycznych i rodzaju przekroju poprzecznego 88 Kierunek Wod-Kankanałów; 4/2022  możliwość wykonywania długich odcinków kanału w jednym ciągu technologicznym;  bardzo korzystne własności hydrauliczne kanału po renowacji, z uwagi na zastosowanie w

Reklama


3L Leak Control

System stole monitoruiocy rurociąg z możliwością sygnalizowania i lokalizowania uszkodzeń

• 100% kontrola wycieku dla ochrony gruntu i medium • Sygnał generowany przy najdrobniejszym uszkodzeniu • Sygnał alarmowy wysyłany z jednostki kontrolnej do systemu kontrolnego centrali, dźwiękowy/syrena, świetlny lub SMS/email • Możliwość sterowania systemem pomp dla ograniczenia strat co może zapobiec zanieczyszczeniu.

egeplast International GmbH Robert Bosch Str. 7, DE 48268 Greven

www.egeplost.pl Kontakt: Artur Dylqg Soles Manager Poland kom +48 600 851 414

egeplast


Fot. 123rf

SIECI WOD-KAN

ZŁOŻONOŚĆ PROBLEMATYKI DOTYCZĄCEJ DOKONYWANIA OCEN STANU TECHNICZNEGO przewodów kanalizacyjnych prof. dr hab. inż. Andrzej Kuliczkowski Politechnika Świętokrzyska

Ocena stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych należy do najtrudniejszych, biorąc pod uwagę wszystkie pozostałe konstrukcje budowlane. Ma na to wpływ m.in. liniowy charakter, duża różnorodność stosowanych materiałów do konstruowania rur, różnorodność technologii ich wbudowywania, usytuowanie w zróżnicowanym środowisku gruntowo-wodnym, transport różnych ścieków oraz brak bezpośredniej dostępności do nich.

B

iorąc pod uwagę fakt, że w celu oceny stanu technicznego setek kilometrów przewodów kanalizacyjnych na obszarach miast nie jest uzasadnione wykonywanie ekspertyz konstrukcyjnych na każdym kanale w każdej ulicy, w artykule pokazano możliwości szacowania ich stanu technicznego w oparciu o wyniki znacznie tańszych badań z zastosowaniem techniki CCTV. Poniżej podano zakres i dwa przykłady ekspertyz konstrukcyjnych przewodów kanalizacyjnych wskazujące na specyfikę tych budowli. Ekspertyzy konstrukcyjne umożliwiają dokładne określenie ich współczynnika bezpieczeństwa.

90 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Różnorodność rozwiązań materiałowo-konstrukcyjnych rur kanalizacyjnych Ocena stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych jest zagadnieniem trudnym m.in. z uwagi na dużą różnorodność materiałów [9] stosowanych do ich budowy. Przewody kanalizacyjne wykonywano z betonu, żelbetu, fibrobetonu, betonu sprężonego, eternitu, kamionki, tworzyw sztucznych termoplastycznych (PVC, PE-HD, PP) i chemoutwardzalnych (GRP), bazaltu, stali i żeliwa szarego lub sferoidalnego. Budowano je także, stosując cegły kanalizacyjne (głównie w XIX wieku, rzadziej w XX), a jeszcze dawniej z drewna i kamienia.


SIECI WOD-KAN

Przewody kanalizacyjne posiadają zróżnicowane przekroje poprzeczne: kołowe, jajowe, dzwonowe i kilkanaście innych. Wielkość przekroju poprzecznego przewodów ustala się w trakcie ich hydraulicznego wymiarowania, różnego w przypadku kanalizacji sanitarnej, deszczowej i ogólnospławnej. Na sieciach zewnętrznych najmniejsza średnica kanałów sanitarnych o przekroju kołowym wynosi 200 mm, ale w dużych aglomeracjach miejskich średnice te dochodzą nieraz do kilku metrów, w Polsce do około 3 m. Prawdopodobnie największy wbudowany kanał o przekroju kołowym ma średnicę wewnętrzną 12,8 m [14], a więc znacznie większą niż wiele tuneli drogowych, kolejowych czy metra. Przewody kanalizacyjne zwykle projektuje się jako grawitacyjne, rzadziej ciśnieniowe lub podciśnieniowe. Wymiaruje się je konstrukcyjnie, stosując nie metodę stanów granicznych, ale dawniej powszechną w budownictwie metodę odkształceń plastycznych.

Materiały do budowy przewodów W zależności od materiału, który użyto do budowy przewodów, ich konstrukcja jest sztywna, sprężysta lub lepko sprężysta. Stąd też, w zależności od tzw. sztywności układu kanał-grunt na kanał oddziałuje z boku parcie graniczne gruntu (parcie czynne), parcie pośrednie, parcie spoczynkowe, odpór pośredni lub odpór graniczny gruntu (parcie bierne). W przypadku niektórych rur o konstrukcji sztywnej (np. betonowych czy kamionkowych) określa się wymaganą nośność [8], a następnie dobiera rury z katalogu, w którym są one podane z reguły w trzech lub czterech klasach nośności. W przypadku innych rur oblicza się skrajne naprężenia w wierzchołku, boku i dnie, dobierając taką grubość rur, która spełni wymóg nieprzekroczenie dopuszczalnych naprężeń rozciągających lub ściskających. Rury z tworzyw termoplastycznych projektuje się, sprawdzając warunek dopuszczalnych naprężeń, ugięć i warunek utraty stateczności. Przy projektowaniu należy pamiętać, że warunki te są w ścisłej relacji z temperaturą, w jakiej rury się eksploatuje. Rury te, z uwagi na ich starzenie się, projektuje się na parametry długookresowe, tj. np. w przypadku rur polietylenowych PE 80 do wymiarowania konstrukcyjnego przyjmuje się nie moduł krótkookresowy ERK = 900 MPa, lecz długookresowy dla 50 lat ERL=160 MPa. Przy wymiarowaniu rur żywicznych zbrojonych włóknem szklanym GRP dodatkowo sprawdza się warunek rozciągania skrajnych włókien.

Ocena stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych Ocena stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych jest zagadnieniem trudnym, gdyż rury wykonane z tego samego materiału, np. polietylenu, mogą być różnej generacji (mogą to być rury PE25, PE32, PE63, PE80, PE100 czy PE100RC). Identyfikacja

rodzaju rur powstałych z tego samego materiału niekiedy jest łatwa (w przypadku np. rur betonowych), a bardzo trudna lub wręcz niemożliwa przy rurach polietylenowych. Szczególnie skomplikowane są ekspertyzy rur z tworzyw termoplastycznych, które jako ciśnieniowe z upływem czasu zmieniają swoje parametry geometryczne (np. rury PE zwiększają swoją średnicę do około 7,8% [1]). W ostatnich latach bardzo często buduje się przewody kanalizacyjne przy zastosowaniu metod bezwykopowych [14]. Ich konstrukcje wymiaruje się inaczej [8] niż przewodów budowanych metodami tradycyjnymi w wykopach.

Zmiany reologiczne w gruncie Przy wykonywaniu ekspertyz konstrukcyjnych przewodów kanalizacyjnych dodatkową trudnością jest określenie tempa zmian reologicznych w gruncie, zachodzących wokół konstrukcji kanałowej. W przypadku szczelnych przewodów kanalizacyjnych, w niektórych sytuacjach zmiany te przyczyniają się do kilkukrotnego zmniejszenia się naprężeń w ściankach rur, a w przypadku nieszczelnych kanałów – wskutek destabilizacji otoczenia zewnątrzkanałowego – do nieraz znaczącego ich zwiększenia w stosunku do naprężeń początkowych, na które zaprojektowano przewody. Kolejna trudność dotycząca oceny stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych – podobnie jak innych obiektów liniowych – płynie z faktu, że wyniki ekspertyzy sporządzonej w kilku miejscach na trasie kanału o długości np. 1 km, niekoniecznie muszą być miarodajne dla tego przewodu w innych miejscach. Na trasie kanału mogły być układane rury o różnych parametrach wytrzymałościowych – mogły być one w różnych miejscach mniej lub bardziej starannie wbudowane czy poddane różnym destrukcyjnym oddziaływaniom wewnątrz- lub zewnątrzkanałowym.

Zakres ekspertyz konstrukcyjnych przewodów kanalizacyjnych Ocena bezpieczeństwa eksploatowanego kanału dawno wbudowanego jest możliwa po wykonaniu określonych badań w wykopie po jego odkopaniu. Konieczne jest sporządzenie pomiarów geometrycznych kanału, badań własności materiałowych jego konstrukcji, prowadzonych najczęściej metodami nieniszczącymi, oraz dokonanie oceny sposobu posadowienia kanału w gruncie. W przypadku kanałów żelbetowych należy ustalić rodzaj zastosowanych prętów zbrojeniowych (rodzaj stali, średnica prętów), odległości rozmieszczenia prętów zbrojeniowych oraz grubości otuliny zbrojenia. Wskazane jest także sprawdzenie szczelności złączy rur oraz sposobu ich uszczelnienia. Ważne dla oceny bezpieczeństwa konstrukcji kanałowych są również geotechniczne badania gruntu

Kierunek Wod-Kan 4/2022 91


SIECI WOD-KAN

Ekspertyza konstrukcyjna kolektora kanalizacyjnego nr 1

FOT. 1 Korozja wewnętrznych ścian kanału [12]

wokół kanału. Umożliwiają one określenie rodzaju gruntu zasypowego oraz stopnia jego zagęszczenia. Wielkości te są niezbędne do ustalenia obciążeń oddziałujących na konstrukcję kanałową. Następnie należy sporządzić obliczenia statyczno-wytrzymałościowe, uwzględniając wpływy reologiczne, jakie zaszły w gruncie po wbudowaniu kanału. Realizacja tych obliczeń możliwa jest w oparciu o m.in. [8]. Obliczenia statyczno-wytrzymałościowe umożliwiają określenie współczynnika bezpieczeństwa badanego kanału. Poniżej podano przykłady [11] dwóch różnych skrajnie ekspertyz przewodów kanalizacyjnych: • pierwszą, w której na podstawie zaobserwowanej korozji wewnętrznych ścian przewodu podjęto decyzję o jego bezwykopowej rekonstrukcji. Ekspertyza wykazała, że jest ona niepotrzebna; • drugą, gdzie zaobserwowane nieszczelności sugerowały jedynie konieczność uszczelnienia złączy rur. Ekspertyza wykazała, że jest wymagana rekonstrukcja kanału.

FOT. 2 Kolektor żelbetowy φ800 mm z betonową obudową jego konstrukcji na całym obwodzie oraz w środkowej części zdjęcia bez niej – na odcinku tym została ona usunięta bezpośrednio przed wykonaniem ekspertyzy [12]

92 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Bezpośrednią przyczyną wykonania tej ekspertyzy było podjęcie decyzji o budowie ronda na nasypie nad istniejącym kolektorem żelbetowym φ800 mm, ułożonym dotychczas w terenie zielonym. Po wybudowaniu i przekazaniu ronda do użytku, na istniejący kolektor będą zatem dodatkowo oddziaływać obciążenia stałe od gruntu nasypowego i obciążenia użytkowe od ciężkiego taboru samochodowego. Biorąc pod uwagę, że kolektor był eksploatowany ok. 40 lat i inspekcja wideo wykazała korozję ścian wewnętrznych kanału, oraz że po wybudowaniu nasypu i wykonaniu ronda będą poruszać się po nim ciężkie pojazdy, podjęto wstępną decyzję o bezwykopowej odnowie kolektora. Nieniszczące badania betonu zastosowanego w konstrukcji kanałowej wykazały, że ma on klasę C20/25. Grubość ściany kanału była nieco mniejsza od początkowej równej 9 cm i wyniosła w najcieńszym przekroju 82 mm, a zbrojenie konstrukcyjne obwodowe ułożone było bliżej zewnętrznej krawędzi ścianki (otulina zbrojenia wynosiła 26 mm) i powstało z prętów stalowych o średnicy 8 mm. Kolektor ułożono na podłożu betonowym uformowanym na kącie 90o i był on obetonowany na całym obwodzie (fot. 2) (o czym nie wiedziano przed podjęciem ekspertyzy). Grubość obetonowania w wierzchołku była zmienna i wynosiła od ok. 16 cm do ok. 20 cm, a w bokach i dnie kanału około 14 cm. W oparciu o uzyskane dane z ekspertyzy wykonano obliczenia statyczno-wytrzymałościowe kolektora (bazując na zaleceniach [8]) dla przypadku wystąpienia obciążeń najbardziej niekorzystnych dla konstrukcji kanałowej. Przyjmując w obliczeniach najbardziej niekorzystne założenia, tj.: • analizowany kanał nie jest obetonowany, a posadowiony w gruncie na kącie wsparcia równym 90o, • kanał ten odkopano i ponownie zasypano (wtedy obciążenia od gruntu są największe), • po zasypaniu obciążono go taborem samochodowym 600 kN (obciążenie wyjątkowe), okazało się, że w najbardziej wytężonym przekroju (w dnie kanału) jego nośność była wyższa od wymaganej o 22%, dla klasy bezpieczeństwa A, dla której przyjmuje się współczynnik bez-pieczeństwa γ = 1,75. Uwzględniając w obliczeniach potwierdzony ekspertyzą stan faktyczny, tj. obetonowanie konstrukcji kanałowej betonem o ustalonej w trakcie ekspertyzy grubości na całym obwodzie stwierdzono, że wartość współczynnika bezpieczeństwa konstrukcji kanałowej dla tego przypadku wynosi γ = 3,66 ÷ 4,88 i jest znacznie większa od wartości wymaganej równej 1,75. W przypadku tej ekspertyzy, nie wiedząc wcześniej o tym, że korozja ścian wewnętrznych kanału ma wyłącznie charakter powierzchniowy (fot. 3), a kolektor


SIECI WOD-KAN

FOT. 3 Udokumentowanie faktu występowania korozji powierzchniowej na pobranej próbce ściany kanału [12]

jest obetonowany na całym obwodzie (co znacznie zwiększa jego współczynnik bezpieczeństwa) oraz biorąc pod uwagę fakt, że nad kolektorem wykonana zostanie nawierzchnia drogowa (po której będą poruszać się ciężkie samochody), przyjęto, iż konieczna będzie jego bezwykopowa rekonstrukcja. Tymczasem głównie z uwagi na wymienione wcześniej pierwsze dwa czynniki (niewielka korozja oraz obetonowanie kolektora) okazało się, że analizowany kanał nie wymaga odnowy.

Ekspertyza konstrukcyjna kolektora kanalizacyjnego nr 2

FOT. 4 Narosty infiltracyjne na złączach rur [12]

Przyczyną wykonania ekspertyzy żelbetowego kolektora kanalizacyjnego WIPRO o średnicy 1800 mm, położonego pod terenami zielonymi, była decyzja o budowie czteropasmowej obwodnicy miejskiej na nasypie ułożonym bezpośrednio wzdłuż fragmentu trasy przedmiotowego kolektora. Wybudowany ponad 20 lat temu, do chwili podjęcia badania nie był eksploatowany. Inspekcja kanału wykazała ubytki (wykruszenia) rur w obszarze złączy pochodzące z okresu jego budowy, liczne narosty infiltracyjne na złączach rur (fot. 4) świadczące o okresowym występowaniu zjawiska infiltracji wód gruntowych do wnętrza kanału, a także miejsca czynnego przecieku wód gruntowych (fot. 5) lub bardziej intensywnych wycieków.

Nie stwierdzono jakichkolwiek innych uszkodzeń w przedmiotowym kolektorze FOT. 5 Wyciek wody gruntowej z nieszczelnego złącza w miejscu narostu infiltracyjnego na nieszczelnym złączu rur [12]

Z uwagi na nieszczelność kolektora wstępnie postanowiono uszczelnić złącza rur, aby w przyszłości wraz z wodą gruntową nie przedostawał się do wnętrza kanału grunt z otoczenia zewnątrzkanałowego, powodując zagrożenie osiadania lub zapadania się nawierzchni ulicznej planowanej do wykonania nad tym kanałem. Celem ekspertyzy było ustalenie wartości współczynnika bezpieczeństwa kanału dla docelowych obciążeń konstrukcji kanałowej oraz dobór optymalnej technologii uszczelnienia kanału. Badania rur potwierdziły, że analizowany kolektor wybudowano z rur żelbetowych WIPRO o trzeciej najwyższej klasie nośności równej 270 kN/m. W następnej kolejności przystąpiono do zbadania rodzaju podłoża pod konstrukcją kanału. Stwierdzono – co było dużym zaskoczeniem i jednocześnie miało bardzo istotny wpływ na ostateczny wynik ekspertyzy – że rury układano na płytach betonowych, a nie tak jak było to podane w projekcie, na podłożu z piasku stabilizowanego cementem uformowanym do kąta 90o. Stwierdzono również, że zmieniając technologię posadawiania rur na podłożu nie zastosowano tzw. „podbicia” rur betonem po bokach do określonego kąta posadowienia. Istniejące posadowienie jest niedopuszczalne, bardzo niekorzystne ze względów statyczno-wytrzymałościowych, gdyż odpór podłoża zamiast być rozłożony na określonym obszarze rury, np. na kącie 90o, jest punktowo skoncentrowany w formie siły skupionej w dnie rur.

Kierunek Wod-Kan 4/2022 93


SIECI WOD-KAN

Obliczenia statyczno-wytrzymałościowe wykonano dla przypadku najbardziej niekorzystnego dla konstrukcji rur, tj. z uwzględnieniem obciążeń występujących bezpośrednio po zasypaniu kanału gruntem, obciążeniu ich naziomem z nasypu drogowego oraz taborem samochodowym o ciężarze 300 kN. Współczynnik bezpieczeństwa konstrukcji kanałowej ustalony w wyniku przeprowadzonych obliczeń statyczno-wytrzymałościowych wyniósł 1,16 i był niższy od wymaganego dla klasy bezpieczeństwa A równego 1,75. Sprawdzono, że gdyby kanał obetonowano w obszarze dna na wycinku koła o kącie 90o, współczynnik bezpieczeństwa wyniósłby 2,22 i byłby wyższy od wymaganego. Wynik tej ekspertyzy, podobnie jak poprzedniej, był pewnym zaskoczeniem. Spodziewano się, że wystarczy uszczelnić kanał w złączach rur, a tymczasem okazało się, iż konieczna jest odnowa przedmiotowego kolektora przy zastosowaniu technologii rehabilitacyjnej z nośną powłoką konstrukcyjną. Rozważano trzy technologie alternatywne pod względem technicznym, tj. długi relining z rur PE, krótki relining z rur żywicznych GRP oraz zastosowanie powłoki żywicznej utwardzanej „in situ” [2]. Najkorzystniejszym rozwiązaniem ze względów finansowych okazało się zastosowanie technologii długiego reliningu z użyciem rur polietylenowych.

Przydatność ekspertyz konstrukcyjnych przewodów kanalizacyjnych w planowaniu ich bezwykopowej odnowy Biorąc pod uwagę fakt, że długości przewodów kanalizacyjnych deszczowych, sanitarnych i ogólnospławnych w dużych miastach wynoszą setki kilometrów, trudno sobie wyobrazić wykonywanie ekspertyz konstrukcyjnych na każdym z tych kanałów, na każdej z ulic, tym bardziej, że często na tej samej ulicy są kanały o różnej wielkości, o różnych przekrojach poprzecznych, wykonane z rur o różnych materiałach. Ekspertyzy konstrukcyjne przewodów kanalizacyjnych trzeba zatem prowadzić tylko w przypadkach szczególnych, takich jak np. wyżej opisanych, i z reguły w kanałach przełazowych, czyli tych, kiedy konsekwencje ich ewentualnej awarii byłyby szczególnie poważne. Rozwiązaniem alternatywnym, biorąc pod uwagę względy techniczno-ekonomiczne, jest stosowanie do badań stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych techniki CCTV, opisanej m.in. w [3,13,14]. Należy jednak pamiętać, że badania CCTV umożliwiają jedynie oszacowanie stanu technicznego badanych przewodów kanalizacyjnych, bez ustalenia aktualnego współczynnika bezpieczeństwa konstrukcyjnego rur.

Ocena stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych w oparciu o wyniki ich badań techniką CCTV

94 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Ogólnie techniki diagnostyki rurociągów podziemnych można podzielić na techniki wykorzystujące metody nieniszczące, które są wykonywane bezinwazyjnie, oraz techniki używające metod niszczących, polegające na odkopaniu przewodu i jego dokładnym zbadaniu. Nieniszczące techniki diagnostyki – NDT (ang. Non-Destructive Testing) dzielimy ze względu na sposób przeprowadzania kontroli na cztery grupy: inspekcję wizualną, metody elektromagnetyczne, metody akustyczne oraz ultradźwiękowe. Liczba metod stosowanych do nieniszczących badań rurociągów stale wzrasta. Przykładowo w USA wzrosła z 19 w 2009 roku do 37 w 2012 roku. Każda posiada swoje zalety i ograniczenia, dlatego ważnym aspektem jest umiejętność ich doboru. Podstawowym badaniem grawitacyjnych przewodów kanalizacyjnych jest tradycyjna metoda optycznej inspekcji CCTV (ang. Closed-Circut Television). Głównym elementem składowym urządzeń tu stosowanych jest kamera wideo zainstalowana na samojezdnym pojeździe, który porusza się wzdłuż rurociągu przy użyciu odpowiedniego systemu sterowania. W ostatnich latach technika CCTV znacznie ewoluowała, tworząc systemy w pełni cyfrowe z możliwością dostosowywania się do wielkości badanych przewodów oraz ich długości. Wyniki badań rejestrowane są na płytach DVD. Obecnie do inspekcji rurociągów urządzeniami telewizyjnymi CCTV stosowane są systemy przenośne lub zabudowane na pojazdach inspekcyjnych, które składają się z takich podstawowych elementów, jak: • panel sterujący z zabudowanym monitorem i urządzeniem nagrywającym, • manualny lub zautomatyzowany kołowrót z nawiniętym kablem kamerowym i licznikiem badanych metrów, • wózek kamerowy z napędem kołowym lub gąsienicowym, • obrotowa głowica cyfrowej kamery z zabudowanym oświetleniem. W trakcie inspekcji kanału za pomocą techniki CCTV, oprócz obserwacji wizualnych, można prowadzić dodatkowe pomiary, takie jak: • pomiar spadków, • pomiar deformacji profilu kanału, • pomiar wielkości uszkodzeń (szczelin, ubytków). Technika CCTV badania przewodów kanalizacyjnych jest systematycznie doskonalona. Najnowszej generacji – z okresu ostatnich kilku lat – urządzenia CCTV zawierają wbudowane sonary, lasery, georadary [4], urządzenia umożliwiające pomiar grubości rur, pomiar temperatury i wykrywanych gazów kanałowych oddziałujących korozyjnie na betonowe konstrukcje kanałowe. Jedną z najnowszych metod badawczych jest elektroskanowanie przewodów kanalizacyjnych [5].


SIECI WOD-KAN

Wiodący wkład w rozwój wiedzy dotyczącej badań przewodów kanalizacyjnych z zastosowaniem techniki CCTV oraz oceny ich stanu technicznego wniosła Politechnika Świętokrzyska, która badania te prowadzi od roku 1991 do dziś.

jego bezpieczeństwa konstrukcyjnego, podejmowane są liczne próby klasyfikowania przewodów kanalizacyjnych do kilku grup zróżnicowanych ich stanem technicznym i tym samym stopniem zagrożenia wystąpienia ich awarii.

Ograniczone możliwości oceny stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych w oparciu o wyniki ich badań techniką CCTV

Metody klasyfikacji przewodów kanalizacyjnych z uwagi na ich stan techniczny i ryzyko awarii

W zdecydowanej większości przypadków nie ma możliwości dokonania dokładnej oceny bezpieczeństwa konstrukcji przewodów kanalizacyjnych w oparciu o wyniki ich badań techniką CCTV. Kamera kanalizacyjna pokazuje jedynie wnętrze kanału. Jego badanie powszechnie stosowanymi kamerami CCTV nie dostarcza informacji o parametrach geometrycznych kanału, w tym grubości jego powłoki konstrukcyjnej, rodzaju złączy rur (dotyczy to głównie rur betonowych: czy jest złącze kielichowe, na styk czy na zakładkę), szczelności złączy rur w przypadku, gdy zwierciadło wody gruntowej znajduje się poniżej dna kanału, rodzaju zastosowanego uszczelnienia na złączu (uszczelka gumowa czy np. sznur konopny z bitumem), o stanie technicznym zewnętrznej powłoki rur (która może być znacząco skorodowana), o sposobie posadowienia kanału (rodzaju podłoża: gruntowe czy betonowe oraz kącie posadowienia kanału na podłożu gruntowym), o rodzaju i parametrach gruntu otaczającego kanał, w tym o możliwości występowania pustek powietrznych lub rozluźnień gruntu na zewnątrz konstrukcji kanałowej. Skoro badanie kanału techniką wideo nie dostarcza tak wielu informacji, dlaczego jest ono zatem tak powszechnie stosowane? Otóż głównie dlatego, iż pozwala m.in. wykryć stany awaryjne lub przedawaryjne konstrukcji kanałowych oraz występowanie wad i nieprawidłowości typu hydrauliczno-eksploatacyjnego, takich jak osady denne, przerosty korzeni drzew wrastające do wnętrza kanału, rozsunięcia złączy rur, występowanie nieprawidłowego spadku podłużnego, nieprawidłowego podłączenia przykanalików do kanału czy zjawiska infiltracji wód gruntowych do jego wnętrza. Badając kanał techniką wideo trzeba zatem pamiętać, że umożliwia to jego hydrauliczno-eksploatacyjną ocenę, a tylko w pewnych nielicznych przypadkach – gdy obserwuje się poważne uszkodzenia konstrukcyjne (pęknięcia, pęknięcia z przemieszczeniem spękanych fragmentów rur itp.) – ocenę bezpieczeństwa jego konstrukcji. Biorąc pod uwagę pojawianie się nowych urządzeń diagnostycznych (wielu jeszcze niezastosowanych w Polsce), ilość pozyskiwanych danych do oceny stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych będzie systematycznie wzrastała. Mimo iż badanie kanału techniką CCTV nie dostarcza szeregu ważnych danych niezbędnych do oceny stanu technicznego kanału, zważywszy kryterium

W różnych krajach opracowywane są metody klasyfikacji przewodów kanalizacyjnych w zależności od rodzaju i wielkości zaobserwowanych w nich uszkodzeń do trzech, czterech, pięciu lub sześciu grup, począwszy od kanałów najbardziej do najmniej zagrożonych wystąpieniem awarii. Zestawienie tych metod zamieszczono m.in. w [3,10,13]. W [3,10] została opisana propozycja nowej metody klasyfikowania przewodów kanalizacyjnych do jednej z pięciu klas zróżnicowanych stanem technicznym, biorąc łącznie pod uwagę 22 różne możliwe uszkodzenia. Autorka tej metody opracowała algorytm EK-01 [3] umożliwiający klasyfikowanie tych przewodów do odnowy (bieżąca konserwacja, naprawa, uszczelnienie, renowacja, rekonstrukcja, wymiana), biorąc pod uwagę zarówno stan techniczny tych przewodów, jak również konsekwencje wystąpienia awarii. Konsekwencje te mogą być bardzo różne w przypadku kanałów o małych przekrojach, np. φ200 mm, ułożonych płytko pod terenami zielonymi w gruntach suchych, a zupełnie inne w przypadku kanałów o dużych średnicach, np. φ3000 mm, leżących głęboko w gruntach nawodnionych, pod ulicami w śródmieściach dużych miast. Najnowsza z metod, metoda ABCDE [7], jako kryterium typowania kanałów do odnowy przyjmuje stan techniczny kanału i ryzyko jego awarii dla dwóch różnych kryteriów: bezpieczeństwa konstrukcyjnego i kryterium zagrożeń środowiska (uwzględniającego nieprawidłowości eksploatacyjne). Metoda ABCDE umożliwia, na podstawie dokonania oceny stanu technicznego przewodu kanalizacyjnego zbadanego z zastosowaniem techniki CCTV, oszacowanie jego stanu technicznego. Polega ona na przyporządkowaniu każdemu odcinkowi przewodu kanalizacyjnego w danym mieście pięciocyfrowego kodu liczbowego A, B, C, D, E, określającego kolejno kategorię prawdopodobieństwa awarii i kategorię ryzyka, oddzielnie dla kryterium bezpieczeństwa konstrukcyjnego (uwzględniającego uszkodzenia konstrukcyjne, takie jak np. pęknięcia, ubytki, korozja ścian, starcie dna, itp.) oraz dla kryterium eksploatacyjnego (uwzględniającego takie nieprawidłowości eksploatacyjne jak np. przerosty korzeni drzew, infiltracja wody gruntowej, wystające przykanaliki, osady denne, itp.). Gdzie: • A – liczba od 1 do 5 określająca kategorię prawdopodobieństwa awarii przewodu kanalizacyjnego ustalona przy uwzględnieniu wyłącznie badań CCTV dla kryterium bezpieczeństwa konstrukcyj-

Kierunek Wod-Kan 4/2022 95


SIECI WOD-KAN

nego, przy czym wraz ze wzrostem liczby A rośnie prawdopodobieństwo awarii przewodu kanalizacyjnego i pilność jego odnowy. B – liczba od 1 do 25, stanowiąca miarę ryzyka awarii przewodu kanalizacyjnego dla kryterium bezpieczeństwa konstrukcyjnego, uwzględniająca prawdopodobieństwo i konsekwencje wystąpienia awarii. Przy tym samym stanie technicznym przewodu kanalizacyjnego inne są konsekwencje awarii np. płytko ułożonego kanału o niewielkiej średnicy w gruntach suchych w terenie zielonym, a inne np. kanału o dużym przekroju poprzecznym, głęboko ułożonego w gruncie nawodnionym, w centrum miasta, pod ulicą o dużym natężeniu ruchu ulicznego. Przyjęto, że ryzyko awarii przewodu kanalizacyjnego uwzględniające prawdopodobieństwo i konsekwencje jego wystąpienia rośnie wraz ze wzrostem liczby B: od niskiego poprzez średnie, wysokie do bardzo wysokiego. C – liczba od 1 do 5 określająca kategorię prawdopodobieństwa awarii przewodu kanalizacyjnego ustalona przy uwzględnieniu wyłącznie badań CCTV dla kryterium eksploatacyjnego biorącego pod uwagę zagrożenia środowiskowe, przy czym wraz ze wzrostem liczby C wzrasta prawdopodobieństwo awarii przewodu kanalizacyjnego i pilność eliminacji nieprawidłowości eksploatacyjnych. D – liczba od 1 do 25, jak w przypadku B stanowiąca miarę ryzyka dla kryterium eksploatacyjnego uwzględniającego zagrożenia środowiskowe. E – ostatnie dwie cyfry roku, w którym wykonano badanie stanu technicznego przewodu kanalizacyjnego.

*** Dokładna ocena stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych możliwa jest poprzez ich odkopanie, przeprowadzenie stosownych badań, a następnie wykonanie obliczeń statyczno-wytrzymałościowych umożliwiających ustalenie współczynnika bezpieczeństwa konstrukcyjnego rur kanalizacyjnych. Biorąc pod uwagę, że przewody kanalizacyjne są budowlami liniowymi, wynik ekspertyzy może nie zawsze być w pełni miarodajny dla tego samego kanału w innych miejscach na trasie jego ułożenia. Stąd też w niektórych przypadkach może być konieczne wykonanie dwóch lub trzech wykopów na trasie kanału, ponieważ rury ułożone w innych miejscach mogą mieć odmienne parametry wytrzymałościowe, mogły być wbudowane z pewnymi uszkodzeniami (pochodzącymi z okresu ich montażu lub transportu), być mniej lub bardziej starannie posadowione w gruncie (czy ułożone np. w mniej lub bardziej starannie zagęszczonym gruncie) czy np. eksploatowane w mniej lub bardziej korozyjnym środowisku gruntowo-wodnym. Z uwagi na wysoki koszt realizacji takich ekspertyz oraz duże długości przewodów kanalizacyjnych w miastach, innym częściej stosowanym rozwiązaniem są tańsze, bezinwazyjne techniki ich diagno-

96 Kierunek Wod-Kan 4/2022

styki, umożliwiające niestety tylko szacowanie stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych w oparciu o zaledwie niektóre spośród kompletnego zbioru dane, pozwalające na dokładną ocenę ich stanu technicznego. Przydatna w tym celu może być metoda ABCDE, która umożliwia wstępne oszacowanie stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych z wytypowaniem kanałów, których odnowa bądź bieżąca konserwacja są bardzo pilne. Syntetyczna ocena stanu technicznego kanałów oraz ryzyka ich awarii uwzględniającego konsekwencje awarii w formie pięciocyfrowego zapisu umożliwia zgromadzenie w przedsiębiorstwie na jednej mapie informacji o stanie technicznym i ryzyku awarii wszystkich przewodów kanalizacyjnych w mieście. Jest to przydatne do szybkiego wytypowania przewodów, które najpilniej wymagają odnowy lub bieżącej konserwacji.

Literatura

[1] Janson L.: Rury z tworzyw sztucznych do zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków. PRiK, Toruń, 2010, s. 372. [2] Królikowska J.: Niezawodność funkcjonowania i bezpieczeństwa sieci kanalizacyjnej. Monografia nr 382, Politechnika Krakowska, Kraków 2010. [3] Kuliczkowska E.: Kryteria planowania bezwykopowej odnowy nieprzełazowych przewodów kanalizacyjnych. Monografia nr M3, Politechnika Świętokrzyska, Kielce 2008. [4] Kuliczkowska E., Nadstawna E.: Diagnostyka przewodów kanalizacyjnych georadarami przemieszczającymi się w ich wnętrzu. INSTAL Teoria i praktyka w instalacjach, 2012, 2, s. 64-64. [5] Kuliczkowska E., Mogielski K.: Diagnostyka stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych z zastosowaniem metody elektro-skanowania. INSTAL. Teoria i praktyka w instalacjach, 2012,12. [6] Kuliczkowska E.: Kategorie awarii przewodów kanalizacyjnych. Materiały konferencyjne: Nowe technologie w sieciach i instalacjach wod-kan 2014, Politechnika Śląska, Gliwice, 2014. [7] Kuliczkowska E.: Metoda ABCDE zarządzania stanem technicznym przewodów kanalizacyjnych. Materiały konferencyjne: Technologie bezwykopowe NO-DIG Poland 2014, Kielce, 2014. [8] Kuliczkowski A.: Rury kanalizacyjne, t. II: Projektowanie konstrukcji. Monografia nr 42, Wydawnictwo Politechniki Świętokrzyskiej, Kielce 2004. [9] Kuliczkowski A.: Rury kanalizacyjne, t. III: Rury o konstrukcji sztywnej i sprężystej. Monografia nr M4, Wydawnictwo Politechniki Świętokrzyskiej, Kielce 2008. [10] Kuliczkowski A., Kuliczkowska E., Kubicka U.: The criterions of urgency of sewerlines rehabilitation.. In Procedings of 20th International Conference NO-DIG 2010, North American Society for Trenchless Technology, Chicago, Illionois, 2010, Paper A-4-05, pp. 9. [11] Kuliczkowski A., Kuliczkowska E., Parka A.: Field measurements of sewer main structural integrity. In: Proceedings of 21th International Conference NO-DIG 2011, North American Society for Trenchless Technology, Washington, D., C., Paper E-3-04, pp. 9. [12] Kuliczkowski A., Kuliczkowska E.: Katalog zdjęć własnych oraz pozostałych ze zgodą na ich opublikowanie. Kielce, 2018. [13] Madryas C., Przybyła B., Wysocki L.: Badanie i ocena stanu technicznego przewodów kanalizacyjnych. Dolnośląskie Wydawnictwo Edukacyjne, Wrocław 2010. [14] Praca zbiorowa pod red. Andrzeja Kuliczkowskiego : Technologie Bezwykopowe w Inżynierii Środowiska. Wydawnictwo Seidel-Przywecki Sp. z o.o., Warszawa, 2010, s. 735.


System wytwarzania dwutlenku chloru

Bello Zon

System UV DULCODES

System elektrolizy CHLORINSITU


ZARZĄDZANIE

MENADŻER NOWYCH CZASÓW Jak poradzić sobie ze zmianą? Katarzyna Burda prezes zarządu MZWiK Sp. z o.o. w Myślenicach

Fot. 123rf

Świat jest w procesie transformacji i powrót do jego wersji sprzed wybuchu pandemii wydaje się już niemożliwy. Wraz ze zmianą rzeczywistości, która nas otacza, zmieniamy się również i my – ludzie. Jest to naturalny proces ewolucyjny, pozwalający nam dostosować się do „nowego”. Pamiętajcie proszę jednak, że „nowe” nie znaczy gorsze, tylko po prostu inne, a to, jak będzie wyglądał nasz świat w przyszłości, w dużej mierze zależy od nas samych.

98 Kierunek Wod-Kan 4/2022


ZARZĄDZANIE

W

trakcie marcowej konferencji Zarządzanie Przedsiębiorstwem WOD-KAN w Szczyrku wspólnie próbowaliśmy odpowiedzieć na pytanie: jaki powinien być menadżer nowych czasów, aby mógł skutecznie podążać za zmieniającym się światem. Podczas swojej prelekcji odniosłam się do badań, które w 2018 r. wykonała jedna z gdańskich fundacji kształcenia menadżerów.

Badania przed pandemią W badaniu wzięło udział 320 osób kadry kierowniczej, którym zadawano różne pytania – jedno z nich dotyczyło kompetencji menadżera. Uczestnicy wybierali z 33 kompetencji te, które ich zdaniem uważają za najważniejsze w swojej pracy. Ostatecznie wskazano trzy: działanie pod presją, dawanie priorytetów i podejmowanie decyzji. Natomiast za najmniej istotne umiejętności badani uznali: empatię, właściwą komunikację z pracownikami oraz umiejętność pracy w zespole.

Pandemiczne zmiany w postrzeganiu współczesnych liderów Moja osobista skłonność do zadawania pytań i tym razem sprawiła, że zrodził się we mnie szereg wątpliwości. Zastanawiałam się czy po tym, co się na świecie wydarzyło, nadal tak postrzegamy siebie jako liderów. Dotarłam więc do innych badań, wykonanych pod koniec 2021 r. Tym razem nie pytano menadżerów, a pracowników. Zapytano ich, jak oceniają pracę swoich przełożonych. Okazało się, że 58% badanych oceniło ją źle, uznając, że w trudnym dla nich czasie nie otrzymali należytego wsparcia, bądź że to wsparcie było niewystarczające. To badanie pokazało, że w czasach kryzysu oczekujemy, aby nasi liderzy byli przede wszystkim ludźmi obdarzonymi empatią, wrażliwością i wyrozumiałością, czyli posiadali te umiejętności, które kilka lat temu uznano za najmniej istotne. Czy to oznacza, że tzw. miękkie kompetencje wracają do łask? Przez pryzmat własnych doświadczeń uważam, że tak – współczesny lider powinien takie właśnie cechy posiadać, co oczywiście nie wyklucza tego, że będzie decyzyjny, odporny na stres i przedsiębiorczy. Każda taka cecha tylko pomnaża wartość lidera i sprawia, że jeszcze lepiej będzie pełnił powierzoną mu rolę.

Nie solo, lecz w zespole Kiedy kilka lat temu zaproponowano mi objęcie funkcji prezesa myślenickich wodociągów postawiono przede mną konkretne cele do zrealizowania. Miałam zbilansować budżet, ograniczyć straty wody i poprawić jakość obsługi klienta. Pozostawiono mi całkowitą swobodę w sposobie realizacji tych celów – liczyły się tylko efekty, które miały być widoczne w bardzo krótkim czasie. To było bardzo duże wyzwanie, ale ponieważ lubię zadania, w których moja kreatywność nie jest niczym ograniczana, z entuzja-

zmem zabrałam się do pracy. Po kilku miesiącach powstał w mojej ocenie fantastyczny i niezwykle skuteczny plan reorganizacyjny. Pomyślałam wtedy, że najtrudniejsze zadanie mam już za sobą – teraz pozostaje mi tylko zapoznać z planem resztę załogi, wdrożyć go i czekać na efekty. Reakcja zespołu była jednak daleka od moich oczekiwań i zamiast entuzjazmu czy pochwał doświadczyłam obojętności i braku zrozumienia. To było jak kubeł zimnej wody wylanej na głowę, który – gdy patrzę na wszystko z perspektywy czasu – był mi jednak bardzo potrzebny. Uświadomiłam sobie wtedy, że moja rola w zespole to nie solowy występ, w którym moi współpracownicy będą niczym widownia w teatrze. Moją rolą jest zainspirować i zaangażować swój zespół tak, aby każdy czuł się jak odtwórca pierwszej roli. To jest właśnie zespołowość, która gwarantuje, że ludzie zaangażują się w to, co robią, poczują się odpowiedzialni, a na koniec będą mogli wspólnie cieszyć się sukcesem i rezultatami. Jesteśmy ludźmi i musimy cały czas przeżywać i doświadczać. Jeżeli jest nam to odbierane, a nasze role sprowadzane są tylko do odtwarzania pewnych czynności czy programów, stajemy się bierni, nieobecni i niekreatywni w tym, co robimy. A przecież nie o to w tym wszystkim chodzi!

Empatia to współczucie i zrozumienie drugiego człowieka. I tego moim zdaniem ludzie oczekują od swoich liderów. Potrzebują być wysłuchani, zaakceptowani takimi, jakimi są

Komunikacja – warunek niezbędny Myśląc o zespołowości, nie sposób nie powiedzieć o komunikacji. Jest ona bowiem warunkiem niezbędnym, aby grupa ludzi mogła się rozwijać, rozumieć i tworzyć. Komunikacja ogólnie to bardzo szerokie pojęcie, mające wiele aspektów. Osobiście chciałabym skupić się na tym, jaką wagę mają wypowiadane przez nas słowa i dlaczego warto zadbać o właściwą komunikację. Ernest Hemingway, znany pisarz, podobno wieczorami miał w zwyczaju siadać ze swoimi znajomymi w knajpach i popijając mocniejsze trunki, rozmawiać o literaturze. Pewnego dnia rozmowa na ten temat doprowadziła do sporu o to, kto stworzy najkrótszą historię. Wszyscy zaczęli wypisywać na kartkach różnego rodzaju zdania i sentencje, a Ernest Hemingway wziął serwetkę, długopis i na skrawku papieru napisał parę słów: „Sprzedam dziecięce buciki. Nigdy nieużywane”. Kilka słów, które same w sobie nie mają znaczenia, ale ważne są emocje, które te słowa tworzą. Dlatego też te same słowa dla

Kierunek Wod-Kan 4/2022 99


ZARZĄDZANIE

menadżera. Moim zdaniem niezależnie od tego, czym się zajmujemy, kim jesteśmy i co robimy powinniśmy ją w sobie pielęgnować i wzmacniać. Mowa tu o empatii. Kiedy zaglądam do internetu widzę, że słowo to ma następujące synonimy: litość, ubolewanie, żal czy politowanie. Jestem pewna, że nasi pracownicy nie życzą sobie litości czy żalu. Dla mnie empatia to współczucie i zrozumienie drugiego człowieka. I tego moim zdaniem ludzie oczekują od swoich liderów. Potrzebują być wysłuchani, zaakceptowani takimi, jakimi są. Potrzebują, aby ktoś poświęcił im chwilę swojej uwagi, postarał się na moment „włożyć ich buty”, aby zrozumieć, co czują i jakie mają trudności bądź możliwości – skoncentrował się na nich. Empatia to wejście w myśli innej osoby. Prawda jest taka, że ludzie potrzebują pewnego rodzaju zrozumienia, potrzebują empatii.

Fot. 123rf

Jaki pająk jest, każdy widzi

ZAUFANIE DO LIDERA W trudnych czasach największym kapitałem są ludzie i zaufanie, jakim obdarzają swojego lidera

różnych osób będą znaczyły zupełnie coś innego. Dla jednych będzie to historia niechcianych bucików, a inni powiążą ją ze stratą ukochanego dziecka. Wszystko zależy od tego, jakie wzbudzą w nas emocje, a te z kolei uzależnione są od naszych osobistych przeżyć i doświadczeń. Ta wiedza jest bardzo istotna, gdyż pomaga zrozumieć, jak ważna jest kompletna, celowa i zrozumiała w przekazie komunikacja.

Stronnicza rzeczywistość Jako liderzy często żyjemy w pośpiechu, jesteśmy zamyśleni, a nasza uwaga bywa dzielona na wiele spraw, które równocześnie pojawiają się w otoczeniu. Taki natłok myśli często sprawia, że nasze rozmowy są zbyt szybkie, chaotyczne i niezrozumiałe. Nasi pracownicy właśnie teraz, jak nigdy wcześniej, gdy tyle złego dzieje się w naszej życiowej przestrzeni, potrzebują prawdziwych i zrozumiałych informacji. Jeżeli coś pozostawimy niedopowiedziane, takie słowa zaczną żyć swoim życiem. Ludzie dopowiedzą sobie resztę, tworząc rzeczywistość w oparciu o własne rozterki, niepokoje czy przeżycia.

Empatia to podstawa Na koniec pozostawiłam sobie cechę, którą osobiście uważam za najistotniejszą i to nie tylko w pracy

100 Kierunek Wod-Kan 4/2022

Nie tak dawno, wracając samochodem do domu, mój sześcioletni synek zadał mi dość frapujące pytanie. Zapytał, czy mogłabym mu kupić pająka. Najpierw się zdziwiłam i zapytałam, dlaczego chce mieć takie straszne zwierzątko. Na co mój syn zapytał, skąd wiem, że pająki są straszne. „Bo widzę” – odpowiedziałam. Wtedy on ze wzburzoną miną stwierdził: „Nieprawda, pająki są bardzo miłe. Nie możesz ich oceniać po wyglądzie. Najpierw musisz usiąść i zobaczyć, jak się zachowują!”. To był jeden z takich momentów w moim życiu, kiedy zastanowiłam się, gdzie zgubiłam swoją dziecięcą wrażliwość, a zarazem niezwykłą prostotę i mądrość w postrzeganiu świata. *** Trzeba zadać pytanie: czy menadżer, który posiada powyższe cechy, poradzi sobie w czasach, w których zmiany następują jak w kalejdoskopie? Moja odpowiedź brzmi – tak, gdyż zyska to, co w dzisiejszych czasach najcenniejsze: zaufanie ludzi, którym przewodzi, a to największy kapitał, jaki teraz ma. Nie zasoby finansowe, nowoczesne systemy i technologie. W trudnych czasach największym kapitałem są ludzie i zaufanie, jakim obdarzają swojego lidera. A jak to zaufanie zbudować, już wiemy: zespołowością, która da im możliwość kreacji, zaangażowania i współodpowiedzialności za to, czego stają się częścią. Otwarta i szczera komunikacja, która da im możliwość zrozumienia, czego od nich oczekujecie, ale również zapewnia wiedzę i możliwość zrozumienia tego, co się wokół nich dzieje. I empatia – my poświęcamy swoim ludziom uwagę i koncentrację, starając się ich zrozumieć i poznać, bez oceniania. Zaufanie buduje się jak fortunę – w trudnych czasach. W lepszych to zaufanie już tylko umacniamy. I tego wam życzę – żebyście mieli bardzo duże zaufanie: do siebie i do ludzi, i żeby ludzie obdarzali was również swoim zaufaniem.



ZARZĄDZANIE w zmianach – ZMIANA w zarządzaniu

ja

sł na Pomy

ania Wyzw

Dobre

alizac

Optym

prakty

dżer

Mena

ki

UŁÓŻ SPÓŁKĘ NA NOWO na miarę TRUDNYCH CZASÓW

y Zgran ł ó zesp

WIĘCEJ INFORMACJI NA www.kierunekWODKAN.pl

IX Konferencja Naukowo-Techniczna Zarządzanie Przedsiębiorstwem WOD-KAN 9-10 lutego 2023 r. | Hotel Meta | Szczyrk

ORGANIZATOR

PATRONAT MEDIALNY


Fot. Aneta Skorek-Czyżewska, osmeniebo.pl

FELIETON

Darek Dzida Z notatnika Wodnika

Słodka woda, słona woda C

o mnie podkusiło, żeby ostatnio pisać o zawracaniu biegu rzek od morza w góry? W pewnym sensie wywróżyłem taką sytuację. W naszej drugiej co do wielkości rzece, czyli Odrze, pojawiła się słona woda i martwe ryby, oczywiście słodkowodne. I to nie pojedyncze sztuki, a setki, tysiące! Gdyby to był rok 1975 nie zdziwiłbym się. Żaden rozsądny wędkarz nie łowił wtedy tych nielicznych ryb – mutantów w Wiśle oraz Odrze. Krążyła plotka, że w Wiśle już w zakolu pod Wawelem można wywołać zdjęcia, gdyż płynęła tam mieszanka całej tablicy Mendelejewa. Zakłady przemysłowe zrzucały wszystko, co popadnie. Polska rosła w siłę itd. Istniała wprawdzie Liga Ochrony Przyrody, ale zajmowała się śmieciami w lesie i trawnikami na osiedlach. Nie miała żadnych uprawnień dotyczących kontroli tego, co się odprowadza do rzek, wywozi do albo z lasu. Nazywaliśmy to potocznie gospodarką rabunkową. Jej celem było za wszelką cenę (głównie za cenę zniszczonej przyrody) doskoczyć z poziomem uprzemysłowienia oraz standardem życia do krajów zachodnich, które oczywiście krytykowaliśmy na każdym kroku. Ciekawa schizofrenia. Z jednej strony podziw, z drugiej branie garściami przykładu. Nasz wieczysty przyjaciel Związek Radziecki zasadniczo robił to samo. Jako że Kraj Rad nie tracił czasu na zachęcanie obywateli do pracy, zmuszał ich do tego systemem niewolniczym wziętym choćby ze starożytnego Egiptu.

W

ydawałoby się, że te czasy już minęły bezpowrotnie. Jesteśmy wolnym krajem, standardy państw zachodnich realizujemy w ramach dobrych praktyk Unii Europejskiej, do której należymy. W mojej branży kontrolujemy nasz produkt, czyli wodę od miejsca poboru do punktu sprzedaży. Posiadamy zdalne systemy monitoringu zarówno parametrów hydraulicznych, jak i jakościowych wody pitnej. Wykonujemy setki analiz wody rocznie, aby mieć pewność, że woda wodociągowa jest bezpieczna o każdej porze i zdatna do picia bez przegotowania.

Są to niemałe koszty, o których zapominają często nasi klienci – ich wiedza o zużywanej wodzie niejednokrotnie sprowadza się do wysokości płaconych rachunków.

O

czyszczane przez nas ścieki, odprowadzane do odbiorników, spełniają wszelkie nakazane parametry. Są kontrolowane również w sposób ciągły. Bywało kiedyś, że ich jakość była lepsza od wody płynącej w rzece. Co zatem się stało? Okazuje się, że odpowiedź nie jest łatwa. W przyrodzie istnieje ciąg powiązań, które trzeba znać, aby zrozumieć przyczynę ostatniej katastrofy. Można odpowiedzieć krótko: winny jest człowiek. Człowiek, który przekształca otoczenie dla swoich potrzeb bez zrozumienia choćby zjawiska obiegu wody w przyrodzie.

W

ycinając nadmiernie drzewa w lasach niszczymy, zmniejszamy ich naturalną retencję, opóźnienie spływu wód deszczowych, możliwość naturalnego oczyszczania wody infiltrującej w grunt, skracamy czas odpływu wody z gruntu do potoków i rzek (w tym do nieszczęsnej Odry). Do tego dochodzą długotrwałe susze spowodowane brakiem parującej wody. Dlaczego nie paruje? Patrz zdanie pierwsze. W efekcie wody w odbiornikach jest coraz mniej, nurt jest coraz wolniejszy, temperatura wody rośnie, a wraz z nią maleje natlenienie. Zmieszanie niewielkiej ilości przegrzanej wody z odprowadzanymi przez wiele podmiotów, źle oczyszczonymi ściekami powoduje mieszankę, której ryby nie wytrzymały. Co było do udowodnienia – mówiąc językiem matematycznym.

T

raktowanie przez nas rzek jest smutnym tematem. To jednak efekt próżności człowieka w dążeniu do maksymalizacji zysku i zwykłej wygody. Przyroda czasem nie wytrzymuje i odzywa się w taki ponury sposób jak ostatnio. W kolejnych felietonach porozważam sposoby na poprawę tej sytuacji.

Kierunek Wod-Kan 4/2022 103


FELIETON

Michał Rżanek prezes zarządu, Piotrowskie Wodociągi i Kanalizacja Sp. z o.o.

Dzida Blus K

olejny felieton wypadałoby napisać o aktualnych problemach w naszej branży. Tylko ile można pisać o serialu pt. Wody Polskie? Mam taką cechę, że staram się zrozumieć drugą stronę i spojrzeć na problem oczyma właśnie oponenta. Tak sobie myślę, że gdybym pełnił rolę regulatora, to żeby nie być tylko figurantem, musiałbym realizować cele, jakie mi wyznaczono. Tak szczerze mówiąc, to dokładnie nie wiem, jakie, ale mogę się domyśleć.

W

naszej branży mechanizm ustalania cen od lat był podobny. Rosły koszty – różne – co trzeba było zrównoważyć ceną. Kiedy taryfy stawały na sesji rady gminy, rozpoczynały się wyścigi w udowadnianiu, że wzrost kosztów nie musi być taki duży. Czepianie się rzeczy najczęściej oczywistych. Nie miało to znaczenia, gdyż zarzuty kierowała opozycja. Wtedy, siedząc na sali obrad, marzyłem, żeby oceniał nas ktoś znający materię i niezależny politycznie. Marzenie zostało spełnione. Okazuje się, że rzeczywistość rozminęła się niestety z wyobrażeniem. Może jednak nie do końca. Oczywiście, zarzuty jakie są kierowane do składających taryfy są czasami żenująco nieprofesjonalne. Usprawiedliwiam je dlatego, że trzeba czymś uzasadnić odmowę. Skoro tak, to pisze się bzdurne uzasadnienie. Dlaczego? Bo jakaś siła odgórna narzuciła maksymalny wzrost i żebyś wykazał, że to nie wystarczy, to nie przeskoczysz.

P

rzy okazji dyskusji nad skróceniem ich obowiązywania pojawiła się fala wątków samorządowych. Dlaczego właściciel czerpie korzyści z własnego majątku, który ma służyć zaspokajaniu podstawowych potrzeb mieszkańców? Dlaczego do budżetów trafiają dywidendy? Opodatkowanie podatkiem od nieruchomości własnego majątku też jest takim działaniem łupiącym. Dlatego regulator, hamując nadmierny wzrost cen, wskazuje właściciela, by poczuł się w obowiązku również chronić swoich mieszkańców. Szczególnie, że mamy czasy bardzo trudne. Wojenne, inflacyjne i energetycznie niepewne. Generalnie branża przeżywa kryzys. Spółki nie mają środków na prawidłowe funkcjonowanie i całe odium spada na Wody Polskie.

104 Kierunek Wod-Kan 4/2022

M

yślę, że skończyły się czasy prostego zwiększania ceny jako efektu pokrycia kosztów w sposób automatyczny. Tylko nie wszystko zależy od menadżerów kontraktowych. Kryzys energetyczny kładzie najlepiej zarządzających na łopatki. Samorząd jest odpowiedzialny za infrastrukturę krytyczną i wodociągi powinien mieć w szczególnej opiece. Ale ponieważ samorząd sam jest w tarapatach finansowych, to spółki nie za bardzo mają na co liczyć. I koło się zamyka. Pozostaje na placu boju samotnie regulator, który stara się uchronić ludzi od wzrostu. Reguły gry wyznacza obowiązujące prawo. Choćby terminy. Niestety u regulatora ustawa się nie przyjęła. Czasami przychodzi mi do głowy myśl, by w kraju obowiązywała jedna cena wody. Spółki musiałyby dostosować swoje działania do jedynie słusznych założeń siły przewodniej, a regulator nadzorowałby przestrzegania ustawowych schematów działania. Ceny materiałów i składniki cenotwórcze też powinny być takie same… Ale starczy tych mrzonek. Muszę jednak zwracać uwagę na stan mojej głowy. To może być z przemęczenia ciągłym myśleniem, co i jak wymyśli regulator.

N

iezależnie od tych „prozaicznych” kłopotów trzeba podpatrywać dobre rozwiązania u innych. Ostatnio miałem okazję posłuchać, jak zmniejszyć straty wody przy jej dystrybucji. Coraz bardziej metodycznie podchodzi się do tego zagadnienia. Szczególnie znani w branży, panowie doktorzy z Politechniki Śląskiej, przedstawiali swoje doświadczenia i badania. Koledzy z innych wodociągów mówili z kolei, jak zaoszczędzić konkretne pieniądze. Inny referent, człowiek z pasją, nie tylko prezentował swoje doświadczenia z Bielska-Białej (jego referatów zawsze słucham z ciekawością, tak jak czytam felieton po sąsiedzku), tym razem miałem też okazję wysłuchać koncertu zespołu Factory of Blues z liderem Dariuszem Dzidą z Aqua S.A. w towarzystwie świetnego muzyka, profesjonalnie posługującego się klawiszami. Pan Dariusz to przykład człowieka z pasją i to nie jedną, bo do tej pory znałem tę zawodową. Poznałem drugą. Na takich ludziach opiera się branża i dlatego regulator będzie miał niełatwo…


FELIETON

Łukasz Lipiec radca prawny ZWiK Sp. z o.o. w Świnoujściu

Wszechmocne Wody Polskie W

iele tematów przemknęło przez moją głowę, które mógłbym skomentować na łamach kwartalnika. Począwszy od galopującej inflacji, która wystawia na próbę obowiązujące taryfy dla zbiorowego zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków – w kontekście rzecz jasna cen energii, kosztów pracowniczych i wysokich kosztów materiałów. Problem realny, a przede wszystkim może w kolejnym roku jeszcze przybrać na sile. Mógłbym też ocenić sytuację przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych na gruncie pakietów pomocowych oferowanych przez rząd, w szczególności zamrożenia cen energii, z tym zastrzeżeniem, że taka pomoc byłaby w granicach przewidzianych dla pomocy de minimis. Pomoc raczej średnia… To wszystko łączy się także z płomiennymi apelami płynącymi z branżowych środowisk o zaliczenie wodociągów do grona podmiotów wrażliwych. W tej kwestii władza zdaje się być niewzruszona i prezentuje stanowisko, że w przedsiębiorstwach wodociągowych panuje eldorado, a obowiązujące taryfy dają niewspółmierne zyski, więc spółki poradzą sobie same i rosnące o kilkaset procent ceny energii będą mogły pokryć bez uszczerbku dla swoich budżetów z niebotycznych zysków, jakie wypracowują. Dają temu możliwość rzecz jasna taryfy, tak skalkulowane, żeby łupić indywidualnych odbiorców (tu podkreślam ironię na wypadek zbyt dosłownego odczytania moich słów). Zapewne zapomniano, że taryfy już od kilku dobrych lat zatwierdzane są przez narodowego regulatora – Wody Polskie. W tym miejscu dochodzę do sedna. Działania wszechmocnych Wód Polskich są przyczynkiem do analizy.

R

zecz dotyczy – jakby inaczej w trudnych gospodarczo czasach – opłat, a mianowicie chodzi o daninę uiszczaną przez wodociągi z tytułu opłaty zmiennej za korzystanie z usług wodnych. Z istoty – do uiszczania opłat zobowiązany jest podmiot korzystający ze środowiska – czyt. przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne. Opłata wyliczana jest zgodnie z algorytmem określonym w prawie wodnym, ale nie o tym. Regulator wysyła na początku każdego roku informację roczną, w której ustala wysokość opłaty z wyszczególnieniem jej składowych. Zgodnie z obowiązującym prawem przedsiębiorstwo zobowiązane jest uregulować opłatę w terminie 14 dni od otrzymania informacji. Ustawodawca wspaniałomyślnie przewidział możliwość zakwestionowania opłaty

ustalonej w informacji, jednakże złożona reklamacja nie wstrzymuje obowiązku zapłaty ustalonej przez Wody Polskie opłaty. Brak zapłaty, albo nieuwzględnienie reklamacji, powoduje wydanie decyzji określającej wysokość opłaty zmiennej.

W

tym miejscu pojawiają się „kwiatki”, a mianowicie co się stanie, jeśli przedsiębiorstwo nie odwoła się (nie zareklamuje) od ustalonej w informacji opłaty?

W

ydaje się, że niezłożenie reklamacji przez zwik nie może stawiać podmiotu w gorszej sytuacji i jeśli opłata została ustalona w wyższej wysokości, możliwe jest złożenie wniosku o stwierdzenie nadpłaty poprzez zainicjowanie nowego postępowania w tym tylko przedmiocie. W sytuacji gdy ustalona przez organ opłata jest niższa od tej, jaką przedsiębiorstwo powinno zapłacić, należałoby zastosować przepisy o wygaśnięciu zobowiązania podatkowego. Informacja roczna wykazuje podobieństwo do decyzji administracyjnej. Prawo wodne odsyła do stosowania przepisów ordynacji podatkowej w zakresie ponoszenia opłat za usługi wodne. Wydana przez Wody Polskie informacja o wysokości opłaty zmiennej konstytuuje zobowiązanie podatkowe. Opłata w wysokości ustalonej w informacji rocznej w przypadku niewniesienia reklamacji staje się opłatą należną. Zapłata powinna skutkować zakończeniem postępowania, a późniejsze wszczęcie postępowania – nawet z urzędu – winno prowadzić do jego umorzenia. Dodać należy, że wydając dzisiaj decyzję za dwa lata wstecz, należałoby się także liczyć z odsetkami.

I

tu powstaje pytanie: dlaczego przedsiębiorstwo miałoby ponosić konsekwencje ustalenia przez Wody Polskie opłaty w niewłaściwej wysokości? Wszczynanie dzisiaj postępowania przez organ w sprawie określenia opłaty zmiennej za lata ubiegłe w sytuacji, gdy wodociągi uregulowały już należność w kwocie określonej przez ten sam organ, budzić powinno (i budzi) zastrzeżenia. Może inny jest motyw działania organu aniżeli tylko wyliczenie opłaty według nowych zasad? Trudna sytuacja ekonomiczna, jak rozumiem, dotyczy nas wszystkich. Rosnące koszty dają się we znaki przecież nie tylko gospodarstwom domowym.

Kierunek Wod-Kan 4/2022 105


FELIETON

Paweł Chudziński prezes zarządu Aquanet SA

Co się stanie, jeżeli…

D

zisiaj trochę czarnowidztwa, które niestety równocześnie trąci realizmem w ostatnim czasie. Spróbuję dywagować, co się może stać, jeżeli sytuacja ekonomiczna przedsiębiorstw wodociągowych będzie się w dalszym ciągu pogarszała. Spróbuję równocześnie podać przyczyny tego stanu rzeczy, jak i skutki.

S

tan rzeczy obecny jawi się następująco: wzrastają koszty funkcjonowania spółek wodociągowych, a w szczególności energii elektrycznej, gazu, wynagrodzeń, paliw oraz usług obcych. W tej sytuacji zarząd jednego z przedsiębiorstw dostarczających usługi komunalne, w tym również wodę, zgłosił wniosek o upadłość. Jest to (z tego co mi wiadomo) drugi taki przypadek na świecie. Pierwszy odnotowano w jednym z brazylijskich miast przed drugą wojną światową. Niestety, jeśli taka tendencja wzrastających dynamicznie kosztów (przy równoczesnym braku podnoszenia taryf ) się utrzyma, to należy się spodziewać dalszych tego rodzaju wniosków. Pytanie, które sobie postawiłem brzmi: co dalej?

Z

godnie z unijną zasadą „zanieczyszczający płaci” nie należy (oczywiście jeśli chcemy postępować zgodnie z prawem) oczekiwać, że ktoś (niektórzy wskazują samorządy) będzie dopłacał do taryf, a de facto do przedsiębiorstw świadczących usługi dostarczania wody i odbioru ścieków. A jeśli nikt nie dopłaci, to…?

S

cenariuszy widzę kilka. Pierwszym i stosunkowo najbardziej łagodnym jest utrata przez przedsiębiorstwa wodociągowe zdolności do realizacji inwestycji. Mam tu szczególnie na myśli realizację zadań inwestycyjnych związanych z tak zwaną Dyrektywą Ściekową, przetransponowaną w prawie krajowym na Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych (KPOŚK). Program ten nakłada na Polskę obowiązek pokrycia siecią kanalizacyjną aglomeracji (tu stosownie do wielkości) na poziomie co najmniej 98%. W przeciwnym przypadku na kraj członkowski mogą zostać nałożone kary, rozłożone według dzisiaj bliżej nieznanego mechanizmu na samorządy, które wchodzą w skład aglomeracji niespełniających wymagań KPOŚK.

A

le co dalej z przedsiębiorstwami wodociągowymi? Otóż trzeba się spodziewać, że właściciel (tutaj: samorząd)

106 Kierunek Wod-Kan 4/2022

będzie się starał przerzucić te kary na przedsiębiorstwo, co z kolei znów pogorszy jego stan finansowy. Dalej mamy kilka możliwych scenariuszy. Pierwszy z nich to sprzedanie przedsiębiorstwa albo jego części inwestorowi. Patrząc na skalę problemu, jest prawdopodobne, że będzie to w przeważającej mierze inwestor zagraniczny. Jeśli patrzeć na problem z tej strony to oznacza, iż obecna polityka regulatora ma na celu prywatyzację naszej branży. Nie mnie oceniać zasadność takiego działania.

D

rugim scenariuszem jest doprowadzanie do skrajnie trudnych sytuacji finansowych spółek i możliwości ich dokapitalizowania przez jakąś agendę rządową (mam tu konkretnie na myśli Polski Fundusz Rozwoju). Taka sytuacja już kilka razy miała miejsce w naszym kraju. Każdy sam może ocenić, na ile założenia tego projektu zostały zrealizowane. Tą drogą można doprowadzić do upaństwowienia całej lub części branży.

T

rzecim scenariuszem jest konsolidacja przedsiębiorstw branży i przejęcie nad nimi kontroli przez administrację państwową z równoczesnym dokapitalizowaniem i podniesieniem taryf. Tą opcję pozostawiam tylko z jednym komentarzem. Nigdzie nie udowodniono, iż spółki w ten sposób skonsolidowane osiągają wyższą efektywność niż rozdrobnione. Podobny scenariusz (lecz bez wzrostu taryf ) jest realizowany na Węgrzech. Spowodował on niespełnianie przez ten kraj bardzo wielu wymogów prawa unijnego, a inwestycje w omawianym sektorze de facto zamarły (bo trudno uznać inwestycje na poziomie 30-40 mln euro rocznie za zauważalne).

O

statnim scenariuszem, który dzisiaj wydaje się najmniej realny, jest częściowe zaprzestanie świadczenia usług przez przedsiębiorstwa wodociągowe.

N

ie będę podsumowywał tej ponurej dosyć wyliczanki, jednak biorąc pod uwagę, że duża część przedsiębiorstw wodociągowych jest równocześnie operatorem infrastruktury krytycznej oraz mając na względzie sytuację geopolityczną zastanawiam się, komu zależy na osłabieniu zdolności obronnych Polski.