Page 1

29 januari 2015 38ste Jaargang • nr. 17

‘Zelfmoord onder boeren is taboe’ Pagina 11

Sterrenkundestudent over Michiel de Ruyter: ‘Hij is een schurk’

Moocs: aanjagers van onderwijsinnovatie of te dure visitekaartjes?

Het CSI-effect: hoe misdaadseries de rechtspraak beïnvloeden

Pagina 3

Pagina 6 en 7

Pagina 9

De theorie van alles bestaat niet De natuurkundige bijsluiter bij een blockbuster Oscarkandidaat The Theory of Everything vertelt vooral over het huwelijk van de Britse wetenschapper Stephen Hawking. Maar hoe zit het met zijn natuurkunde? Leidse kenners en kennisen leggen het uit. ‘Het is jennen, uitdagen, branie.’ DOOR BART BRAUN In 2013 benaderde de wetenschapsstichting Research America zo’n duizend Amerikanen met de vraag of ze een levende wetenschapper konden noemen. Zeventig procent van hen kon dat niet. De mensen die er wel eentje konden noemen, waren vrij unaniem: meer dan veertig procent noemde natuurkundige Stephen Hawking. De nummer twee, astrofysicus Neil Tyson, haalde een zevende daarvan. Hawking is een levende legende. Dat dankt hij aan zijn wetenschappelijke werk, en aan zijn populair-wetenschappelijke boek A Brief History of Time (1988). Hij dankt het misschien nog wel meer aan zijn cultstatus: de briljante geest in dat door de zenuwziekte ALS verwoeste lichaam. Zijn lezing in Utrecht vorig jaar was binnen een minuut uitverkocht. Hij had gastoptredens in The Simpsons, Star Trek en The Big Bang Theory. Zijn stem is te horen op albums van Pink Floyd en Turbonegro. Hij is vriendjes met de X-men, en hielp indirect Batman om een superschurk te verslaan. En nu is er de biopic The Theory of Everything. De recensies zijn lovend, en de film gaat volgende maand bij de Oscar-uitreikingen vrijwel zeker met de mooiste prijzen naar huis. ‘Het is een spectaculair goede film’, vertelt theoretisch sterrenkundige prof.dr. Vincent Icke. ‘Na mijn promotie in Leiden werkte ik in Cambridge aan vrijwel hetzelfde instituut. Hij zat bij theoretische fysica en toegepaste wiskunde, en ik bij sterrenkunde. Die twee waren in de jaren zeventig dief en diefjesmaat. Toen ik Steve leerde kennen, kon hij nog lopen. Naar-

Scène uit The Theory of Everything, waarin acteur Eddie Redmayne de rol van Stephen Hawking vertolkt. mate het slechter met hem ging, gingen zijn collega’s om hem heen staan. Zijn vrouw bracht hem met de auto naar zijn werk, de technici ontwikkelden een schrijfmachine. Ook ik heb dingen voor Steve gekopieerd en opgeschreven. Dat doe je voor een collega, ook als hij mindere gaven zou hebben gehad. ‘Cambridge was toen een club van slimme jongetjes - meisjes waren er niet – die allemaal dachten dat ze de sleutel tot het heelal in handen hadden. Die beruchte laatste zin van A Brief History of Time, over dat we de gedachten van God zullen kennen als de theorie van alles er is, moet je in dat licht zien. Het is jennen, uitdagen, branie. Hij behoorde in de jaren zeventig tot de wetenschappelijke top dertig, veertig van de wereld. Dan ben je echt retegoed. Sinds zijn achteruitgang heeft hij niet meer

op dat niveau gepubliceerd. Wetenschap is topsport, en als je niet in topconditie bent, heb je vette pech.’ Even een stapje terug. Want de recensenten zijn dan wel lovend over The Theory of Everything, ze klagen ook dat Hawkings natuurkunde nauwelijks aan bod komt. Hoe zit het daarmee? Allereerst de titel: die theorie van alles, waarnaar de film is vernoemd, bestaat nog niet. Het is niet eens honderd procent zeker of hij wel kan bestaan, maar natuurkundigen hopen van wel. Op dit moment hebben ze twee grote theorieën: de quantummechanica en de algemene relativiteitstheorie van Einstein. Die eerste gaat over hoe subatomaire deeltjes als elektronen zich gedragen, en laat de zwaartekracht buiten beschouwing. De tweede gaat juist over grote dingen, en beschrijft zwaartekracht

‘Nieuwe website wordt veel duurder’

Haagse decaan gaat naar Friesland

Omstreden huisbaas Tentamen moet vier in de problemen jaar geldig blijven

‘De nieuwe site van de universiteit die 650.000 euro zou kosten, is nu begroot op twee miljoen’, zo bleek tijdens de vergadering van de unversiteitsraad.

Jouke de Vries, geestelijk vader van de Haagse campus, wordt hoogleraar in Groningen en decaan van de elfde faculteit, die gevestigd is in Leeuwarden.

Bewoners van studentenhuizen kregen een brief: het pand zou worden verkocht. Maar volgens huisbaas Zaalberg ‘is er niets aan de hand’.

De universiteitsraad houdt vast aan een minimale geldigheidsduur van vier jaar van tentamens. ‘We willen niet dat hier nog aan wordt getornd.’

Pagina 5

Pagina 5

Pagina 4

Pagina 4

als de kromming van ruimte-tijd onder invloed van massa. Die twee theorieën zijn geweldig nuttig. Hun experimentele voorspellingen komen uit; TomToms en smartphones zouden niet werken als ze dat niet deden. Maar ze passen niet goed in elkaar – de wiskunde slaat op hol als je ze in elkaar invult, net zoals een rekenmachine weigert te delen door nul. Ze sluiten ook niet naadloos op elkaar aan: er is een overgangsgebied van klein naar groot waarin onduidelijk is welke theorie wat doet. In het piepjonge, kleine universum van fracties van een seconde na de Oerknal moeten de twee hand in hand hebben gelopen, en dat kunnen ze niet volgens ons huidige begrip. Wat Hawking en veel van zijn collega’s hopen, is dat er ooit een natuurkundige theorie komt die klein

en groot, nagenoeg gewichtloos en zwaar aan elkaar knoopt. En hun blik richt zich daarbij telkens op zwarte gaten. Dat zijn gruwelijk zware Einstein-dingen, maar Hawking kon er iets quantummechanisch mee. Zwarte gaten zijn plaatsen waar de zwaartekracht zo krachtig is, dat ze alle andere natuurkrachten overheerst. Ben je eenmaal voorbij de event horizon van een zwart gat, dan is er geen ontsnappen meer aan. Zelfs licht gaat niet snel genoeg om er weg te komen, en sneller dan dat kan niet. Einsteins relativiteitstheorie voorspelde al dat zwarte gaten moesten bestaan, al waren ze in de jaren zeventig nog niet waargenomen. Samen met zijn mentor Roger Penrose – twee jaar geleden nog gasthoogleraar in Leiden – ontwikkelde Hawking het zogeheten No Hair Theorem: zwarte gaten zijn kaal. Ze kunnen maar drie eigenschappen hebben: een massa, een draaiïngsimpuls en een elektrische lading. Verder niks. Daarnaast rekende Hawking voor dat zwarte gaten wel degelijk straling kunnen uitzenden, soort van. Kort door de bocht: het vacuüm van het universum is niet niets, maar bevat zogeheten vacuümenergie. Daaruit kunnen – geholpen door de zwaartekracht van het gat – paren van deeltjes ontstaan: een deeltje en een anti-deeltje. Normaal gesproken verdwijnen die weer snel, als het ware tegen elkaar weggestreept. Maar als het vlakbij de event horizon gebeurt, valt de ene in het zwarte gat en de andere niet. Die vliegt weg, en dat is de Hawking-straling. Omdat de energie om de deeltjes te vormen, deels afkomstig is uit het zwarte gat, wordt het zwarte gat daar lichter van. Hawking heeft een systeem bedacht, waardoor hij met behulp van quantummechanica kon uitrekenen dat die straling moest bestaan. ‘Dat was heel erg knap’, aldus Icke. ‘Maar wat me wel dwarszit: hij heeft het niet van zichzelf.’ > Verder lezen op pagina 4

Bandirah Pagina 12

Mare 17 (38)  

Leids universitair weekblad Mare