Issuu on Google+


‫شعبان جعفری‬ ‫هما سرشار‬

‫نشر ناب‬


‫نشر ناب‌‬

‫پ دو ‌م ‪ -‬بهار ‪ُ ،۱۳۸۱‬لس‌آنجلس‌‬ ‫چا ‌‬

‫ظ است‌‬ ‫ی نویسند‌ه محفو ‌‬ ‫ب برا ‌‬ ‫ق ای ‌ن كتا ‌‬ ‫كلیﮤ حقو ‌‬ ‫ی ناشری ‌ن ب‌ه ثبت‌‬ ‫ت متحدﮤ امریكا و پیما ‌ن بنی‌الملل ‌‬ ‫نی كتابخان‌ﮤ كنگر‌ه ایاال ‌‬ ‫ی طب ‌ق قوان ‌‬ ‫ش���عبا ‌ن جعفر ‌‬

‫رسیده‌است‌‪.‬‬

‫شمارﮤ استاندارد بنی‌الملل ‌‬ ‫ی كتاب‌‪ISBN# 0-9661291-9-9 :‬‬

‫س حجت‌پناه‌‬ ‫ی جلد‪ :‬عبا ‌‬ ‫ح رو ‌‬ ‫طر ‌‬

‫ی صفحات‌‪ِ :‬اما دُلخانیان‌‬ ‫ی و طراح ‌‬ ‫حروفچین ‌‬

‫ی وكمپیوتری‌‪ :‬مهرداد انوری‌‬ ‫ی فن ‌‬ ‫كارها ‌‬

‫ی تجدید چاپ‌‬ ‫ع با ذكر نا ‌م مجاز است‌‪ .‬برا ‌‬ ‫ی نقد و ارجا ‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫ب شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫ی از مطال ‌‬ ‫نق ‌ل بخشهای ‌‬

‫ی نویسند‌ه الز ‌م است‌‪.‬‬ ‫ت كتب ‌‬ ‫ب موافق ‌‬ ‫ی ازكتا ‌‬ ‫تمام‌یا بخش ‌‬

‫پ شد‌ه است‌‪.‬‬ ‫ب باكاغذ بدو ‌ن اسید چا ‌‬ ‫ای ‌ن كتا ‌‬


‫ی و فردستیزی‌‪،‬‬ ‫ن ك ‌ه رها از فردپرست ‌‬ ‫ش هر آ ‌‬ ‫پیشك ‌‬ ‫ن ندارد‪.‬‬ ‫ن و ضدقهرما ‌‬ ‫ش قهرما ‌‬ ‫ی ب ‌ه آفرین ‌‬ ‫نیاز ‌‬


‫فهرست‌‬ ‫‪-‬پیشگفتار‪ُ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬ن ‌ه‬

‫نی دیدا ر ‪ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬پانزده‌‬ ‫‪ -‬نخست ‌‬

‫احوال ‪21 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬ ‫‌ ‬ ‫ل‬ ‫‪ -‬سج ‌‬

‫ی‪47 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬ ‫‪ -‬سرباز ‌‬

‫ی شدم‪57 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬ ‫‪ -‬چگون ‌ه سیاس ‌‬

‫ن اسال ‌م‪63 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬ ‫‪ -‬فدائیا ‌‬

‫كاشانی‪77 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬ ‫‌ ‬ ‫‪ -‬آیت‌الله‬

‫‪ 14 -‬آذر ‪89 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1330‬‬

‫ ‪ 30‬تری ‪107 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1331‬‬‫ ‪ 9‬اسفند ‪123 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1331‬‬‫‪ 28 -‬مرداد ‪159 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1332‬‬

‫ی ‪207 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬ ‫ باشگا ‌ه جعفر ‬‫‪ 15 -‬خرداد ‪275 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1342‬‬

‫طیب ‪289 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬ ‫‌ ‬ ‫‪-‬‬

‫‪ -‬شا ‌ه و دربار‪299 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬

‫ب ‪337 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1357‬‬ ‫‪ -‬انقال ‌‬

‫ج‪353 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬ ‫‪ -‬در خار ‌‬

‫‪-‬كال ‌م آخر‪377 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬

‫ پیوست‌ها‪387 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬‫‪ -‬واژه‌نام ‌ﮤ زورخان ‌ه‪425 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬

‫ت‪471 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬ ‫‪ -‬پی‌نوش ‌‬

‫‪ -‬نمای ‌ه‪475 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‬‬


‫پیشگفتار‬ ‫س دیدم‌‪ .‬هیكلی‌تنومند‪،‬‬ ‫ی ‪ ۱۹۸۶‬در ُلس‌آنجل ‌‬ ‫نی بار در ‪ ۱۵‬جوال ‌‬ ‫ی نخست ‌‬ ‫ی را برا ‌‬ ‫شعبا ‌ن جعفر ‌‬

‫ش با‬ ‫نی دوخت‌ه بودك‌ه نگاه ‌‬ ‫ی چش ‌م بر زم ‌‬ ‫ی رسا داشت‌‪ .‬هنگا ‌م احوالرپس ‌‬ ‫ی انبو‌ه و صدای ‌‬ ‫ریش ‌‬ ‫ی گله‌مند به‌دوستی‌‬ ‫ی شد تا نگاه ‌‬ ‫نگا‌ه م ‌ن ‪--‬ز ‌ن غریبه‌‪ --‬برخورد نكند‪ .‬ه ‌م ای ‌ن را‌ه گریز ‌‬

‫ی اینجا چه‌می‌كند؟» مثل‌‬ ‫ك‌ه او را همرا‌ه خود ب‌ه خانﮤ ما آورد‌ه بود بینداز ‌م كه‌‪« :‬شعبا ‌ن جعفر ‌‬

‫ش احساس‌‬ ‫ی ب‌ه نشسنت‌دركنار ‌‬ ‫ی دیگر‪ ،‬ندید‌ه و نشناخت‌ه از اوگریزا ‌ن بود ‌م و شوق ‌‬ ‫بسیارا ‌ن ایران ‌‬

‫ی نبود‪.‬‬ ‫ت ابروها بود وكالم ‌‬ ‫ش چشمها و حرك ‌‬ ‫ی نگاه‌ها‪،‬گرد ‌‬ ‫نمی‌كردم‌‪ .‬ارتباط‌ها هم‌ه در معن ‌‬ ‫ت دا ‌دگفت‌‪« :‬با‬ ‫ی ك‌ه دس ‌‬ ‫ش خواند‪ .‬در فرصت ‌‬ ‫ی پخت‌ه مرا ب‌ه آرام ‌‬ ‫همسر ‌م چو ‌ن همیش‌ه با نگاه ‌‬

‫ی چ‌ه داردك‌ه بگوید؟‬ ‫ش خود فك‌ركردم‌شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫ت كن‌‪ ،‬پشیما ‌ن نمی‌شوی‌‪ ».‬پی ‌‬ ‫او صحب ‌‬ ‫ی «كودتای‌‬ ‫ث و بان ‌‬ ‫ش گفته‌اند و نوش���ته‌اند‪ .‬باع ‌‬ ‫چ‌ه می‌تواند بگوید؟ هم‌ه چیز را درباره‌ا ‌‬ ‫ی دكرت محمد مصدق‌» و‪...‬‬ ‫ت مل ‌‬ ‫ط دول ‌‬ ‫ی «سقو ‌‬ ‫ث و بان ‌‬ ‫ی ‪ ۲۸‬مرداد»‪ ،‬باع ‌‬ ‫امریكایی‌‪/‬انگلیس ‌‬

‫ط خانة‌ما‬ ‫ی همرا‌ه چند مهما ‌ن دیگر در حیا ‌‬ ‫ی ك‌ه شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫آ ‌ن شب‌‪ ،‬در طو ‌ل دو ساعت ‌‬ ‫ش نداشتم‌‪ .‬با خود در جدا ‌ل بود ‌م و‬ ‫یل جابه‌جا می‌ش���د ‌م و آرام ‌‬ ‫ی صند ‌‬ ‫نشس���ت‌ه بودند‪ ،‬رو ‌‬ ‫ش می‌دادم‌‬ ‫ت از سر ‌م برنمی‌داشت‌‪ .‬ب‌ه او با فاصل‌ه گو ‌‬ ‫ی دس ‌‬ ‫ی روزنامه‌نگار ‌‬ ‫همزما ‌ن كنجكاو ‌‬

‫ش ید‬ ‫ی بود و در ای ‌ن زمین‌ه دوستان ‌‬ ‫ش كار ساده‌ا ‌‬ ‫ش می‌كردم‌‪.‬گر ‌م كردن ‌‬ ‫و از زیر چش ‌م نگاه ‌‬ ‫ف كند‪ .‬هنوز خاطرﮤ او ‌ل ب‌ه پایا ‌ن نرسیده‌‬ ‫ی داشتند‪ .‬از او خواستند چند خاطر‌ه تعری ‌‬ ‫طوالی ‌‬

‫ت داد ‌ن فرصت‌‪ ،‬دوا ‌ن دوا ‌ن ب‌ه داخ ‌ل خان‌ه رفتم‌‪ ،‬ضبط‌صوت ‌م را برداشتم‌‪،‬‬ ‫بودك‌ه نگرا ِ‌ن از دس ‌‬ ‫خ داد ‌م برای‌یادگاری‌‪ .‬طرحی‌‬ ‫ط می‌كنم‌‪ ،‬پاس ‌‬ ‫ش گذاشتم‌‪ .‬پرسید چرا ضب ‌‬ ‫روش ‌ن كرد ‌م و مقابل ‌‬ ‫نُه‬


‫ی باید‬ ‫ت شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫ف نزدم‌‪ :‬خاطرا ‌‬ ‫ش حر ‌‬ ‫ب درباره‌ا ‌‬ ‫در ذهن ‌م جا ‌ن گرفت‌ه بودك‌ه او ‌ل ش��� ‌‬

‫ب ب‌ه سخ ‌ن نگشود‌ه است‌‪،‬‬ ‫ی از مشهورتری ‌ن شاهدا ‌ن زندﮤ ‪ ۲۸‬مردادك‌ه هنوز ل ‌‬ ‫نوشت‌ه شود‪ ،‬یك ‌‬ ‫ی می‌تواند در مقاب ‌ل شنیدن‌‬ ‫ی دارند وكمرت ایران ‌‬ ‫ی یا خاطره‌ا ‌‬ ‫ی از او حرفی‌‪ ،‬نقل ‌‬ ‫ی ك‌ه بسیار ‌‬ ‫مرد ‌‬

‫ک كنند‪ ،‬پیشنهاد ‌م را با او‬ ‫ت بماند‪ .‬آخر شب‌‪ ،‬قب ‌ل از اینك‌ه مهمانا ‌ن خان‌ه را تر ‌‬ ‫ش بی‌تفاو ‌‬ ‫نام ‌‬

‫ی از آنرا‬ ‫ش كرد ‌م ك‌ه بخش ‌‬ ‫ط شد‌ه را دو س‌ه با ‌رگو ‌‬ ‫نت آنها‪ ،‬نوار ضب ‌‬ ‫س از رف ‌‬ ‫در میا ‌ن گذاشتم‌‪ .‬پ ‌‬ ‫ت شعبا ‌ن جعفری‌‬ ‫ی خاطرا ‌‬ ‫ی وگردآور ‌‬ ‫ی انجا ‌م مصاحبﮤ شفاه ‌‬ ‫ب آورده‌ام‌‪ .‬چگونگ ‌‬ ‫در او ‌ل كتا ‌‬ ‫ی زود ش���ك ‌ل گرفت‌‪ .‬از فكر انجا ‌م ای ‌ن مصاحب‌ه به‌هیجا ‌ن آمد ‌م و از ای ‌ن هیجا ‌ن حریان‌‬ ‫خیل ‌‬

‫ش بروم‌‬ ‫ی دیری ‌ن رهاكن ‌م و ب‌ه دیدار ‌‬ ‫نت را از بند باورها ‌‬ ‫ش���دم‌! حریا ‌ن از اینك‌ه چگون‌ه خویش ‌‬ ‫ف افكندم‌‪ ،‬با‬ ‫ی ژر ‌‬ ‫ش نگاه ‌‬ ‫س ب‌ه درو ‌ن خوی ‌‬ ‫ش داشتم‌‪ .‬سپ ‌‬ ‫ك‌ه دشوار می‌نمود‪ .‬با خودكشمك ‌‬ ‫ج نگا‌ه از آن‌‬ ‫ی رد می‌شدی‌‪ ،‬چرا با لجا ‌‬ ‫ش كه‌‪« :‬آ ‌ن زما ‌ن چو ‌ن از جلو باشگا‌ه جعفر ‌‬ ‫ای ‌ن پرس ‌‬

‫نت به‌داخ ‌ل آ ‌ن ساختما ‌ن را نكردی‌‪ ،‬هر چند ب‌ه بهانﮤ‬ ‫ک بار ه ‌م اندیشﮤ رف ‌‬ ‫یی ‌‬ ‫می‌دزدیدی‌؟ حت ‌‬

‫ی و تعصب‌‬ ‫ش كه‌‪« :‬پیشداور ‌‬ ‫ش فرا دادم‌‪ ،‬با ای ‌ن سرزن ‌‬ ‫ی درون ‌م گو ‌‬ ‫گردشگری‌؟!» و ب‌ه ندا ‌‬

‫ت كه‌‪« :‬یک روزنامه‌نگار‬ ‫ی آ ‌ن ای ‌ن اشار ‌‬ ‫ی نیست‌!» و در پ ‌‬ ‫ک روزنامه‌نگار حرفه‌ا ‌‬ ‫شایستﮤ ی ‌‬ ‫ت ابراز‬ ‫ف باشد و باید ب‌ه هم‌ه فرص ‌‬ ‫ی اگر با آ ‌ن مخال ‌‬ ‫ت سخ ‌ن هم‌ه را بشنود‪ ،‬حت ‌‬ ‫ف اس ‌‬ ‫موظ ‌‬

‫نی شدكه‌‬ ‫ی چن ‌‬ ‫ش كنند او را ازای ‌ن كار باز دارند‪ ».‬حك ‌م پایان ‌‬ ‫ی اگر دیگرا ‌ن كوش ‌‬ ‫بدهد‪ ،‬حت ‌‬

‫ت علی‌ه او بسیار نوشته‌اند وگفته‌اند بنشین ‌م و آ ‌ن را در دسرتس‌‬ ‫ی ك‌ه سالهاس ‌‬ ‫ت كس ‌‬ ‫ی صحب ‌‬ ‫پا ‌‬ ‫ی نیامدك‌ه مهمانی‌‬ ‫ش ب‌ه آسان ‌‬ ‫ف دیگر ماجرا نیز شنید‌ه شود‪ .‬پذیر ‌‬ ‫ف طر ‌‬ ‫همگا ‌ن بگذار ‌م تا حر ‌‬ ‫ب از قب ‌ل بر ت ‌ن باورها پوشاند‌ه بود‪.‬‬ ‫ی قال ‌‬ ‫ی قومی‌قبای ‌‬ ‫ناخواند‌ه می‌نمود وكهن‌الگو ‌‬

‫ش پیا ‌م فرستادم‌‪ ،‬از او خواست ‌م موافقت‌‬ ‫ی برای ‌‬ ‫ت و در هر فرصت ‌‬ ‫ی آ ‌ن روز‪ ،‬ب‌ه هر مناسب ‌‬ ‫در پ ‌‬ ‫س آهسته‌آهسته‌‬ ‫ت كرد‪ .‬سپ ‌‬ ‫ت مخالف ‌‬ ‫ت با ای ‌ن پیشنهاد سخ ‌‬ ‫كند مصاحب‌ه را انجا ‌م دهم‌‪ .‬نخس ‌‬ ‫ت چون‌‬ ‫ت مناسب‌‪ .‬عاقب ‌‬ ‫یل به‌موق ‌ع و سر فرص ‌‬ ‫ت حتم ًا ای ‌ن كار را می‌كند‪ ،‬و ‌‬ ‫نر ‌م ش���د وگف ‌‬

‫پافشاری‌ا ‌م را دید‪ ،‬قو ‌ل داد هرگا‌ه تصمی ‌م ب‌ه ای ‌ن كار بگرید مرا ندا خواهد داد و جز با م ‌ن با‬

‫ی گفتگو نخواهدكرد‪.‬‬ ‫س دیگر ‌‬ ‫ك ‌‬

‫ی انجام‌‬ ‫ش را برا ‌‬ ‫ی ب‌ه پیما ‌ن خود وفاكرد و در ما‌ه ج���والی‌ ‪ ۱999‬آمادگی‌ا ‌‬ ‫ش���عبا ‌ن جعفر ‌‬

‫ت سا ‌ل سكوت‌‬ ‫ی او را دگرگو ‌ن كرد نمی‌دانم‌؛ چرا بیس ‌‬ ‫مصاحب‌ه اعال ‌م داشت‌‪ .‬چ‌ه رویداد ‌‬ ‫ش رفتم‌‪.‬‬ ‫ت ب‌ه دیدار ‌‬ ‫یل به‌سرع ‌‬ ‫ب ب‌ه سخ ‌ن بگشاید خرب ندارم‌؛ و ‌‬ ‫كرد تا امروز ل ‌‬ ‫ده‬


‫ط شد‌ه است‌‪.‬‬ ‫ت مصاحبﮤ ضب ‌‬ ‫ی ساع ‌‬ ‫توس ‌‬ ‫ت نشس ‌‬ ‫ش از هشتاد ساع ‌‬ ‫ب دستاورد بی ‌‬ ‫ای ‌ن كتا ‌‬

‫ک و بسیار سادﮤ‬ ‫ت و آمد ب‌ه آپارتما ‌ن كوچ ‌‬ ‫س شمارﮤ ‪ )1/1‬در روند ای ‌ن گفتگوها و رف ‌‬ ‫(عك ‌‬

‫ش را‬ ‫ک آ ‌ن فكر ‌‬ ‫یی ‌‬ ‫ی م ‌ن روش ‌ن شدك‌ه برا ‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫ت شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫ی از شخصی ‌‬ ‫‌او‪ ،‬گوشه‌های ‌‬ ‫ی سنتی‌‪ ،‬لوطی‌منش‌‪ ،‬قانع‌‪ ،‬شاكر داده‌ها و نداده‌ها‪ ،‬بلندطبع‌‪ ،‬تیزهوش‌‪،‬‬ ‫ه ‌م نمی‌كردم‌‪ :‬مرد ‌‬

‫ی جنوب‌شهر با‬ ‫یل آشنا ‌‬ ‫ی از هما ‌ن اها ‌‬ ‫ط و محافظه‌كار‪ ،‬ش���وخ‌طب ‌ع و نكته‌س���نج‌؛ یك ‌‬ ‫محتا ‌‬ ‫ت‌شناس‌‬ ‫ی وق ‌‬ ‫ی قالب‌گرفت‌ه و پیش‌ساخته‌؛ موجود ‌‬ ‫ی بكر و دست‌نخورد‌ه و فرهنگ ‌‬ ‫محفوظات ‌‬

‫ت و هر آنچ‌ه نشان‌‬ ‫ی عاش ‌ق قدر ‌‬ ‫ف و اه ‌ل شعر و شاعری‌؛ ورزشكار ‌‬ ‫و منظ ‌م با حافظﮤ شفا ‌‬ ‫ی ك‌ه كمبود‬ ‫ی باشد؛ انسان ‌‬ ‫ی و نظام ‌‬ ‫س ارتش��� ‌‬ ‫ش می‌تواند لبا ‌‬ ‫ت داردك‌ه كمرتین ‌‬ ‫از ای ‌ن قدر ‌‬

‫ی ممك ‌ن می‌سازد؛ مردی‌‬ ‫ی و بدو ‌ن كال ‌م به‌سادگ ‌‬ ‫ط ویژﮤ حس ‌‬ ‫ک ارتبا ‌‬ ‫ش را با ی ‌‬ ‫دانش‌كتابی‌ا ‌‬ ‫ش می‌آید‪.‬‬ ‫ی پی ‌‬ ‫ی ك‌ه در زندگ ‌‬ ‫ی هشیاران‌ه از فرصت‌های ‌‬ ‫ی بهره‌بردار ‌‬ ‫خودساخت‌ه با توانای ‌‬

‫خ من‬ ‫ش آیدك‌ه «چرا مصاحب‌ه با شعبا ‌ن جعفری‌؟» پاس ‌‬ ‫ش پی ‌‬ ‫ی ای ‌ن پرس ‌‬ ‫ی عده‌ا ‌‬ ‫ش���اید برا ‌‬

‫ی ‪ ۱۴‬آذر‪ ۳۰ ،‬تری‪ 9 ،‬‬ ‫ب ‪ ۱۳۲۹‬تا ‪ ۱33۲‬و رویدادها ‌‬ ‫ی پرآشو ‌‬ ‫ی دربارﮤ سالها ‌‬ ‫‌روش ‌ن است‌‪ :‬بسیار ‌‬ ‫ی‌كه‌آ ‌ن لحظات‌‬ ‫ی از زبا ‌ن و دید‌كس ‌‬ ‫یل هنوز اه ‌ل قلم ‌‬ ‫اسفند و ‪ ۲۸‬مردادگفته‌اند و نوشته‌اند‪ ،‬و ‌‬

‫ی ننوشت‌ه است‪.‬‬ ‫ش را در خیابا ‌ن زیسته‌‪ ،‬داخ ‌ل معرك‌ه و میا ‌ن گود بود‌ه چیز ‌‬ ‫پرتن ‌‬

‫ت و اصطالحات‬ ‫ف م ‌ن از ای ‌ن مصاحب‌ه ارائﮤ اطالعا ‌‬ ‫‌ای ‌ن نكت‌ه را نیز ناگفت‌ه نگذار ‌م ك‌ه هد ‌‬ ‫گ و چم‌‬ ‫ی از ای ‌ن فرهن ‌‬ ‫ی آ ‌ن ناچار ب‌ه بخش ‌‬ ‫ی جنوب‌شهر نیست‌‪ ،‬هر چند از ورا ‌‬ ‫‌زبان‌شناخت ‌‬ ‫ی آگاهی‌های‌‬ ‫ت خواهی ‌م یافت‌‪ .‬م ‌ن دنبا ‌ل گردآور ‌‬ ‫نت ساكنا ‌ن ای ‌ن منطق‌ه دس ‌‬ ‫و خ ‌م سخ ‌ن گف ‌‬

‫ی یا جنوب‌شهری‌‬ ‫گ لوطی‌گر ‌‬ ‫ط فرهن ‌‬ ‫ت و ضب ‌‬ ‫ی نوی ‌ن بودم‌‪ ،‬ن‌ه ثب ‌‬ ‫ی از منظر ‌‬ ‫سیاسی‌‪-‬اجتماع ‌‬ ‫س هر چ‌ه زودتر ب‌ه ای ‌ن مه ‌م نیز برپدازند‪.‬‬ ‫ك‌ه امیدوار ‌م پژوهشگرا ‌ن مردم‌شنا ‌‬

‫ت پابند ماندم‌‪:‬‬ ‫ی دو پیما ‌ن بست ‌م ك‌ه ب‌ه آنها سخ ‌‬ ‫در قبا ‌ل انجا ‌م ای ‌ن مصاحب‌ه با شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫ت رفتار خواه ‌م كرد و ب‌ه او «نارو» نخواه ‌م زد؛ دو‬ ‫ت صداق ‌‬ ‫ی در نهای ‌‬ ‫ت آنك‌ه با و ‌‬ ‫نخس��� ‌‬ ‫ی شناساند ‌ن ورزش‬ ‫ش تا آنجا ك‌ه در توا ‌ن دار ‌م برا ‌‬ ‫دیگر آنك‌ه قو ‌ل داد ‌م از آرشیو شخصی‌ا ‌‬

‫ی داشته‌ام‌‪.‬‬ ‫ی ای ‌ن پیما ‌ن راگرام ‌‬ ‫ی بهر‌ه بگریم‌‪ .‬امروز هر دو ‌‬ ‫نی زورخان‌ه و پهلوان ‌‬ ‫‌باستانی‌‪ ،‬آئ ‌‬

‫ب می‌خوانید جز هما ‌ن ك‌ه خود شعبا ‌ن جعفری‌‬ ‫در بارﮤ پیما ‌ن نخست‌‪ :‬آنچ‌ه در سراسركتا ‌‬

‫ت پاس���خ‌ها و‬ ‫ط و ثب ‌‬ ‫ش كرده‌ام‌‪ ،‬ضب ‌‬ ‫ب‌ه م ‌ن گفته‌‪ ،‬نیس���ت‌‪ .‬هرچند اینجا و آنجا او را چال ‌‬

‫ت حفظ‌‬ ‫ت م ِ‌ن مصاحبه‌كنند‌ه نیست‌‪،‬ك‌ه در روای ‌‬ ‫ت یا مخالف ‌‬ ‫ی نشا ‌ن موافق ‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫گفته‌ها ‌‬ ‫یازده‬


‫نی واقعیت‌‬ ‫خ می‌دهد ع ‌‬ ‫ت ك‌ه هر آنچ‌ه را پاس ‌‬ ‫ت كرده‌ام‌‪ .‬در مقابل‌‪ ،‬او نیز با م ‌ن پیما ‌ن بس ‌‬ ‫امان ‌‬

‫خ ندهد‪ .‬آیا او نیز ب‌ه ای ‌ن پیما ‌ن وفادار ماند‌ه است‌؟‬ ‫ی راك‌ه نخواهد‪ ،‬پاس ‌‬ ‫باش���د و آ ‌ن پرسش ‌‬

‫ت خود را داشت‌ه باشید‪.‬‬ ‫ی خوانند‌ه آزادید‌ك‌ه برداش ‌‬ ‫یل ش���ما ‌‬ ‫نی فكركن ‌م و ‌‬ ‫ت دار ‌م چن ‌‬ ‫دوس��� ‌‬

‫ک و سن ‌دگشته‌ام‌‪ ،‬تا آنجاك‌ه می‌شد ب‌ه آرشیوها‪،‬‬ ‫ت دنبا ‌ل مدر ‌‬ ‫ی از آنچ‌ه گفت‌ه اس ‌‬ ‫ی بسیار ‌‬ ‫برا ‌‬ ‫ی دیگرا ‌ن سود‬ ‫مراكز اسناد و كتابخانه‌ها س���ر زده‌ا ‌م و از راهنمایی‌ها‪ ،‬گفته‌ها و نوشته‌ها ‌‬

‫ف و هموار نبود‪ .‬گا‌ه موف ‌ق ب‌ه پیمود ‌ن همﮤ را‌ه نشد ‌م و به‬ ‫یل جاد‌ه همیش‌ه ه ‌م صا ‌‬ ‫برده‌ام‌‪ .‬و ‌‬

‫ت ریختگی‌‬ ‫ت خاطرا ‌‬ ‫ی از صفحا ‌‬ ‫ش روش ‌ن است‌‪ :‬بعض ‌‬ ‫ی برخوردم‌‪ .‬چرای ‌‬ ‫‌دس���ت‌اندازهای ‌‬ ‫ت شاهدان‌‬ ‫ی صحب ‌‬ ‫ی تاریخها گ ‌م هس���تند‪ .‬تا آنجا ك‌ه توانست ‌م اینجا و آنجا پا ‌‬ ‫دارد و بعض ‌‬

‫ی نرسید‪ .‬مقابل‌ه كرد ‌ن همﮤ‬ ‫ی از رویدادها دست ‌م ب‌ه داما ‌ن شاهد ‌‬ ‫ی پاره‌ا ‌‬ ‫یل برا ‌‬ ‫دیگر نشستم‌‪ ،‬و ‌‬ ‫ک امكان‌پذیر نبود‪ .‬تا آنجاك‌ه می‌شد رفت ‌م و باقیماند‌ه را ب‌ه شمای‌‬ ‫گفته‌ها با س���ند و مدر ‌‬ ‫ی خواهید‬ ‫ی طوالن ‌‬ ‫ی ب‌ه سفر ‌‬ ‫ب با شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫ی ك‌ه در طو ‌ل كتا ‌‬ ‫خوانند‌ه می‌سپارم‌؛ شمای ‌‬ ‫ی آنرا گشوده‌‪ ،‬را‌ه خواهید‬ ‫ی ك‌ه خود و ‌‬ ‫ی از زندگی‌اش‌‪ ،‬از دریچه‌ا ‌‬ ‫ت و تنها ب‌ه گوشه‌های ‌‬ ‫رف ‌‬ ‫ت ك‌ه به‌دور از‬ ‫ی گفته‌ها با پژوهشگران‌‪ ،‬شاهدا ‌ن و دیده‌بانانی‌س ‌‬ ‫ی و ناروای ‌‬ ‫ت روای ‌‬ ‫یافت‌‪ .‬اثبا ‌‬

‫خ معاصر را در سر دارند‪.‬‬ ‫ی تاری ‌‬ ‫هرگون‌ه پیشداوری‌‪ ،‬شور بازنگر ‌‬

‫ت شعبان‬ ‫ی به‌روای ‌‬ ‫ش باستان ‌‬ ‫ب «واژه‌نامﮤ ورز ‌‬ ‫ی كتا ‌‬ ‫ت پایان ‌‬ ‫اما دربارﮤ پیما ‌ن بعدی‌‪ :‬پیوس��� ‌‬

‫ی بزرگ‌‬ ‫ی مقوای ‌‬ ‫ک قوط ‌‬ ‫ی ك‌ه سالها درو ‌ن ی ‌‬ ‫ی خود و ‌‬ ‫ی آرش���یو شخص ‌‬ ‫‌جعفری‌» از البال ‌‬ ‫ب را اداكرد‌ه باش ‌م ك‌ه بزرگرتین‌‬ ‫ش نشست‌ه بود در آمد‌ه است‌‪ .‬امیدوار ‌م ح ‌ق مطل ‌‬ ‫درگوشﮤ اطاق ‌‬

‫ی است‌‪.‬‬ ‫ش باستان ‌‬ ‫نی ورز ‌‬ ‫ی او هم ‌‬ ‫عش ‌ق زندگ ‌‬

‫ی الز ‌م راك‌ه در این‌‬ ‫ب تاریخ ‌‬ ‫س بزنید‪ ،‬مصاحبه‌ها آ ‌ن نظ ‌م و ترتی ‌‬ ‫همانگون‌ه ك‌ه می‌توانید حد ‌‬

‫ک چهل‌تك‌ه شباهت‌داشت‌‪.‬‬ ‫نت ی ‌‬ ‫ب بیشرت ب‌ه دوخ ‌‬ ‫ب آمد‌ه است‌‪ ،‬نداشتند‪ .‬تنظی ‌م ای ‌ن كتا ‌‬ ‫كتا ‌‬ ‫ی ك‌ه با هم دیدار‬ ‫ی ‪--‬پنجش���نبه‌های ‌‬ ‫ی با صبور ‌‬ ‫در فرایند ای ‌ن ریزه‌كاری‌ها ش���عبا ‌ن جعفر ‌‬

‫ی از‬ ‫ی م ‌ن آورد‪ .‬بسیار ‌‬ ‫ک بیانی‌ه برا ‌‬ ‫ک نام‌ه یا ی ‌‬ ‫ک بریدﮤ نشریه‌‪ ،‬ی ‌‬ ‫ک عكس‌‪ ،‬ی ‌‬ ‫داشتیم‌‪ --‬ی ‌‬

‫ی دادند‪.‬‬ ‫ی عكسها و اسناد ما را یار ‌‬ ‫ی او درگردآور ‌‬ ‫یارا ‌ن م ‌ن و رفقا ‌‬

‫ش دارد‪ :‬چرا‬ ‫ی پرس��� ‌‬ ‫ی خود ‌م ه ‌م جا ‌‬ ‫ی اش���ار‌ه كن ‌م ك���‌ه هنوز برا ‌‬ ‫در اینج���ا باید ب‌ه نكته‌ا ‌‬ ‫ی از تبار‬ ‫ش داریم‌‪ ،‬باستانی‌كار ‌‬ ‫گ و شیوﮤ بارآمدن ‌‬ ‫ی ك‌ه از فرهن ‌‬ ‫ش���عبا ‌ن جعفری‌‪ ،‬با سابقه‌ا ‌‬ ‫دوازده‬


‫ک ز ‌ن بگشاید؟‬ ‫ت س���فرﮤ د ‌ل خود را در مقاب ‌ل ی ‌‬ ‫مردس���االرا ‌ن جنوب‌شهر‪ ،‬تصمی ‌م گرف ‌‬

‫ی خشنود ‌م و جا دارد‬ ‫ی دارد! مه ‌م اینك‌ه از ای ‌ن بخت‌یار ‌‬ ‫یل چ‌ه اهمیت ‌‬ ‫ش را نمی‌دان ‌م و ‌‬ ‫پاسخ ‌‬ ‫ت سپاسگزار باشم‌‪.‬‬ ‫ت ای ‌ن رخص ‌‬ ‫ب از او باب ‌‬ ‫از صمی ‌م قل ‌‬

‫ت سرشار‪،‬كه‌بسیار‬ ‫ی همسر ‌م نجا ‌‬ ‫ی بی‌دری ‌غ و پشتكار باورنكردن ‌‬ ‫ح همراه ‌‬ ‫در انجا ‌م ای ‌ن طر ‌‬ ‫ی ویژ‌ه دارد‪ .‬بدو ‌ن حضور مؤثر او این‌كتاب‌‬ ‫پ شود‪ ،‬پایگاه ‌‬ ‫ب چا ‌‬ ‫ت ای ‌ن كتا ‌‬ ‫ت داش ‌‬ ‫دوس ‌‬ ‫هرگز ب‌ه‌وجود نمی‌آمد‪ .‬توج‌ه كنجكاوانﮤ پس���ران ‌م س���پهر و هوم ‌ن ‪--‬نمایندگا ‌ن نسل‌دوم‌‬ ‫ی ك‌ه می‌رفت ‌م بسیار تشوی ‌ق كرد‪.‬‬ ‫ب مرا در راه ‌‬ ‫مهاجر ایرانی‌‪ --‬ب‌ه ای ‌ن كتا ‌‬

‫ی آنا ‌ن اس���ت‌‪ ،‬باید نخست‌‬ ‫ب وامدار یاریها و راهنمایی‌ها ‌‬ ‫ی ك‌ه انتش���ار ای ‌ن كتا ‌‬ ‫از عزیزان ‌‬

‫ب چو ‌ن خود من‌‪ ،‬با هیجا ‌ن در‬ ‫ن كتا ‌‬ ‫ی نا ‌م برب ‌م ك‌ه در طو ‌ل نوش�ت� ‌‬ ‫از دك�ت�ر صدرالدی ‌ن اله ‌‬ ‫ی خود را در اختیار م ‌ن گذاشت‌‪ .‬سپس‌‬ ‫ت گرانبها ‌‬ ‫ی وق ‌‬ ‫انتظار پایا ‌ن كار بود و باگشاده‌دست ‌‬ ‫ی ك‌ه فكر انجا ‌م مصاحب‌ه را بس���یار پس���ندید و مرا دلگر ‌م كرد؛ از بیژن‌‬ ‫ی خرس���ند ‌‬ ‫از هاد ‌‬

‫تو‬ ‫ی ب‌ه داد م ‌ن رس���ید‌ه اس ‌‬ ‫ی پژوهش��� ‌‬ ‫ش هموار‌ه دركارها ‌‬ ‫ی كه‌حافظﮤ اعجاب‌آور ‌‬ ‫خلیل ‌‬

‫ت سؤالها را پر‬ ‫ی از عالم ‌‬ ‫ی بس���یار ‌‬ ‫ش جا ‌‬ ‫ی ویژه‌ا ‌‬ ‫ی و نظ ‌م فكر ‌‬ ‫ت ك‌ه با ریزبین ‌‬ ‫فریار نیكبخ ‌‬ ‫ش و از عباس‌‬ ‫ی عادالنه‌ا ‌‬ ‫ی داور ‌‬ ‫ج نگهبا ‌ن برا ‌‬ ‫ی نكته‌سنجی‌هایش‌؛ از تور ‌‬ ‫كرد؛ از زاو ‌ن برا ‌‬ ‫ک یارا ‌ن دیگر ‌م ایرا ‌ن مسیح‌‪ ،‬ژالﮤكامران‌‪ ،‬پروانه‌‬ ‫حاجیا ‌ن برای‌راهنمایی‌هایش‌‪ .‬قدردا ‌ن كم ‌‬

‫س از دوستا ‌ن شعبا ‌ن جعفری‌‬ ‫ی نیز هستم‌‪ .‬سپا ‌‬ ‫نی وحیدتهران ‌‬ ‫ی و حس ‌‬ ‫نی زاهد ‌‬ ‫یوسف‌زاده‌‪ ،‬حس ‌‬

‫ب آقاللرپور وكامبیز‬ ‫ف بوداغی‌‪ ،‬حبی ‌‬ ‫ی بابااف‌‪ ،‬یوس��� ‌‬ ‫س�ی�روس‌یگانه‌‪ ،‬شهرا ‌م شایسته‌‪ ،‬مهد ‌‬

‫ف ای ‌ن پروژ‌ه كردند‪.‬‬ ‫ی از وقتشا ‌ن را صر ‌‬ ‫ت زیاد ‌‬ ‫شامبیاتی‌ك‌ه ساعا ‌‬

‫گ شهابی‌‪ ،‬دكرت‬ ‫ی ارزشمند دكرت هوشن ‌‬ ‫ی ك‌ه می‌بینید بدو ‌ن یار ‌‬ ‫ب ب‌ه صورت ‌‬ ‫ی ای ‌ن كتا ‌‬ ‫نسخﮤ پایان ‌‬ ‫ی ك‌ه با خواند ‌ن نسخﮤ اولیﮤ‬ ‫س میالن ‌‬ ‫ی و دكرت عبا ‌‬ ‫ب الجورد ‌‬ ‫احمد‌كریمی‌حكاک‌‪ ،‬دكرت حبی ‌‬ ‫ی پایا ‌ن قرار دادند‪ ،‬امكان‌پذیر نبود‪.‬‬ ‫ی موشكافانﮤ خود مرا مورد مهر ب ‌‬ ‫ب و توصیه‌ها ‌‬ ‫كتا ‌‬

‫ك گالستیا ‌ن نیزك‌ه در بخش‌‬ ‫س حجت‌پنا‌ه و هرنی ‌‬ ‫جا دارد از ِاما دلخانیان‌‪ ،‬مهرداد انوری‌‪ ،‬عبا ‌‬ ‫ی كنم‌‪.‬‬ ‫نی و دشوار را ب‌ه منز ‌ل رساندند‪ ،‬صمیمانه‌سپاسگزار ‌‬ ‫ی ای ‌ن بار سنگ ‌‬ ‫ی با بردبار ‌‬ ‫ی و فن ‌‬ ‫هرن ‌‬ ‫مارچ‌‪ُ -۲۰۰۱‬لس‌آنجلس‌‬

‫سیزده‬


‫چهارده‬


‫ی ‪1986‬‬ ‫نی دیدار‪ 15 :‬جوال ‌‬ ‫نخست ‌‬ ‫ف كنید؟‬ ‫ی مرد ‌م تعری ‌‬ ‫ی جعفری‌‪ ،‬شما نمی‌خواهید خاطراتتا ‌ن را برا ‌‬ ‫س ‪ -‬آقا ‌‬ ‫‌‬

‫ف ك‌ه تمو ‌م نمیشه‌!‬ ‫ج ‪ -‬چرا‪ ،‬باش‌ه سر فرصت‌‪ .‬چ ‌ل ساله‌‪ ...‬پنجا‌ه ساله‌‪ ...‬با دو تاكلو ‌م حر ‌‬ ‫‌‬

‫ش می‌شوند‪.‬‬ ‫ی با ارز ‌‬ ‫ک روز ‌‬ ‫ت شما ی ‌‬ ‫یل ای ‌ن خاطرا ‌‬ ‫س ‪ -‬م ‌ن نمی‌خواه ‌م مجبورتا ‌ن كن ‌م و ‌‬ ‫‌‬ ‫ف و مشهور خاطراتشا ‌ن را نوشته‌اند‪ .‬چرا شما نه‌؟‬ ‫ی معرو ‌‬ ‫همﮤ انسانها ‌‬

‫ج ‪ -‬ما خانو ‌م جزوكوچیكا هستیم‌‪ ،‬جزو درویشا هستیم‌‪ ،‬ماكجا اوناكجا؟‬ ‫‌‬

‫ی از ای ‌ن جها ‌ن رفتند‪ ،‬همﮤ‬ ‫ی ك‌ه ننوش���تند و نگفتند‪ ،‬وقت��� ‌‬ ‫ت آنهای ‌‬ ‫س ‪ -‬منظور ‌م ای ‌ن اس��� ‌‬ ‫‌‬

‫ی می‌گذاریدك‌ه معلوم‌‬ ‫ی فردای ‌‬ ‫ک رفت‌‪ .‬شما اینها را برا ‌‬ ‫خاطراتشا ‌ن ه ‌م با خودشا ‌ن زیر خا ‌‬ ‫ج دقیقﮤ دیگر یا چند سا ‌ل دیگر!‬ ‫ی هست‌‪ :‬دو دقیقﮤ دیگر‪ ،‬پن ‌‬ ‫تك ‌‬ ‫نیس ‌‬

‫نی ما‬ ‫ج ‪ -‬واال خانو ‌م ما همیش���‌ه خاطراتمونو تو گود زورخون‌ه میگفتیم‌‪ ،‬ن‌ه اینك‌ه فكر‌كن ‌‬ ‫‌‬

‫ب ایش���اال ب‌ه امید خدا‪،‬‬ ‫خاطراتو تو س���ینﮤ خودمو ‌ن نیگر میداریم‌! ن‌ه ای ‌ن مرامو نداریم‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫چشم‌! ِ‬ ‫گ همچو ‌ن ز‬ ‫گ حق‌ه و باالخر‌ه هم‌ه ای ‌ن راهو مرین‌‪ .‬میگه‌‪« :‬مر ‌‬ ‫خود من ‌م میدون ‌م مر ‌‬

‫ت ِ‬ ‫سر آدمه‌‪.‬‬ ‫گ حقه‌! میاد! پش ‌‬ ‫در آیدك‌ه تو حریا ‌ن باشی‌‪ ».‬مر ‌‬

‫ش نیندازید‪ ،‬بگویید دیگر!‬ ‫ت گو ‌‬ ‫س پش ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه به‌قو ‌ل معروف‌‪:‬‬ ‫‌‬

‫نت ابراز می‌كنم‌ ‬ ‫با هرك ‌ه درد خویش ‌‬

‫ت ك‌ه بیدار می‌كنم‌‬ ‫ی اس ‌‬ ‫خوابید‌ه دشمن ‌‬

‫ی ك‌ه قبو ‌ل كنید‬ ‫ت باشد‪ .‬قو ‌ل می‌ده ‌م پشیما ‌ن نشوید‪ ،‬ب‌ه شرط ‌‬ ‫ت م ‌ن خیالتا ‌ن راح ‌‬ ‫س ‪ -‬از باب ‌‬ ‫‌‬

‫ب در بیاوریم‌‪.‬‬ ‫ت كتا ‌‬ ‫بعد از اینك‌ه مصاحب‌ه تما ‌م شد‪ ،‬آنرا ب‌ه صور ‌‬

‫ی جز كتاب‬ ‫ش كننی‌‪ .‬ما ‌م جور دیگه‌ا ‌‬ ‫ف بزنم‌‪ ،‬شما باید كتاب ‌‬ ‫ب اگ‌ه قرار شد حر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ُ ،‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ی باش‌ه برای‌‬ ‫ب باش���‌ه ك‌ه هم‌ه بتون ‌ن بخوننش‌‪ .‬باید ی‌ه جواب ‌‬ ‫ت كتا ‌‬ ‫‌نمیخوایم‌‪ .‬باید ب‌ه صور ‌‬ ‫پانزده‬


‫ی ك‌ه نوشت‌ه شده‌!‬ ‫ت و ای ‌ن چیزای ‌‬ ‫همﮤكتابا و مقاال ‌‬

‫ب خاطراتتان‌‬ ‫س ایرا ‌ن هستید وكتا ‌‬ ‫ی سرشنا ‌‬ ‫ش می‌كنیم‌‪ .‬شما جزو انسانها ‌‬ ‫س ‪ -‬حتم ًا كتاب ‌‬ ‫‌‬ ‫خوانندﮤ بسیار خواهد داشت‌‪.‬‬

‫نن سرشناسش‬ ‫تك ‌‬ ‫ن مجازا ‌‬ ‫ی رو میخواس�ت� ‌‬ ‫ت هرك ‌‬ ‫ی بگم‌! تو او ‌ن مملك ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال‪ ،‬آخ‌ه چ ‌‬ ‫‌‬

‫نن َع َل ‌م یزید و‬ ‫ی از مرد ‌م بیخود و بیجهت‌‪ ،‬ما رو میك ‌‬ ‫‌میكردن‌‪ .‬اینو جد ًا میگ ‌م خانوم‌‪ .‬بعض ‌‬ ‫ت میزنن‌!‬ ‫ی مف ‌‬ ‫ی حرفا ‌‬ ‫همینجور ‌‬

‫ب می‌شود‪.‬‬ ‫ب واج ‌‬ ‫نت كتا ‌‬ ‫ت و نوش ‌‬ ‫نت خاطرا ‌‬ ‫س گف ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی كرد‌ه م ‌ن ای ‌ن كارو نكردم‌‪ .‬البت‌ه اگ‌ه ی‌ه روز با شما حرف‬ ‫ی هر چ ‌‬ ‫یل تا حاال هرك ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ش خودتو ‌ن باشه‌‪.‬‬ ‫ی بهتو ‌ن نگفت ‌م باید پی ‌‬ ‫‌زدم‌‪ ،‬تا وقت ‌‬

‫ع كنیم‌؟‬ ‫ی شرو ‌‬ ‫ت باشد‪.‬ك ‌‬ ‫س ‪ -‬صد در صد‪ .‬خیالتا ‌ن راح ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬فع ً‬ ‫ت از اینا آشنام‌‪ ،‬بر و بچه‌هاشونو میشناسم‌‪.‬‬ ‫ح نیست‌‪ ،‬آخ‌ه م ‌ن اال ‌ن با ی‌ه مش ‌‬ ‫ال صال ‌‬ ‫‌‬

‫ط كردیم‌‪،‬‬ ‫ی ای ‌ن مصاحبه‌ها را ضب ‌‬ ‫ت داشت‌ه باشید وقت ‌‬ ‫ت باشد‪ .‬اگر دوس ‌‬ ‫س ‪ -‬خیالتا ‌ن راح ‌‬ ‫‌‬

‫ش خودتا ‌ن باشدك‌ه مطمئ ‌ن باشید اص ً‬ ‫چ جا پخش‬ ‫ال هی ‌‬ ‫ی را می‌ده ‌م دس���تتا ‌ن پی ‌‬ ‫نوار اصل ‌‬

‫‌نخواهد شد‪.‬‬

‫ی هس���تنی‌‪ .‬م ‌ن رو اص ‌ل همین ‌م قولشو‬ ‫ی ندارم‌‪ُ .‬خب‌‪ ،‬ش���ما ی‌ه آد ‌م خاطرجمع ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬حرف ‌‬ ‫‌‬

‫ی از‬ ‫ت شما‪ .‬وگرن‌ه انقد از اینور و اونور ب‌ه ما مراجع‌ه كردن‌! تا حت ‌‬ ‫به‌شما مید ‌م و میا ‌م خدم ‌‬ ‫س اومدن‌‪ ،‬قبو ‌ل نكرد ‌م گفت ‌م نمیخوام‌‪ .‬ی‌ه دكرت بود‬ ‫نی ُلس‌آنجل ‌‬ ‫نت اومدن‌‪ ،‬ی‌ه عد‌ه از هم ‌‬ ‫واشنگ ‌‬ ‫ی بیا اینجا ی‌ه خون‌ه در اختیارت‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫تو فلوریدا‪ ،‬میامی‌‪ .‬ای ‌ن دكرت ب‌ه م ‌ن میگفت‌‪« :‬آقا ‌‬

‫نی توش‌‪ .‬هر قدر ‌م بخوای‌‬ ‫ت ی‌ه س���ا ‌ل بش ‌‬ ‫میذارم‌‪ »...‬ب‌ه موال‪ ،‬ب‌ه ای ‌ن نمک‌‪ ...« ،‬اینجا راح ‌‬ ‫ت خاطراتمو‬ ‫یل م ‌ن هر وق ‌‬ ‫ی ما بگو‪ ».‬جو ‌ن شما ب‌ه موال‪ .‬و ‌‬ ‫نی ای ‌ن خاطراتتو برا ‌‬ ‫ت مید ‌م بش ‌‬ ‫به ‌‬

‫ت ندارم‌‪،‬‬ ‫یل حاالدوس ‌‬ ‫ی میگم‌‪ ،‬ن‌ه به‌خاطر پول‌‪ ،‬ای ‌ن كارا تو مرا ‌م ما نیست‌‪ .‬و ‌‬ ‫بگ ‌م همینجور ‌‬ ‫اص ً‬ ‫ت ندارم‌‪.‬‬ ‫ی دوس ‌‬ ‫چ جور ‌‬ ‫ال هی ‌‬

‫س ‪ -‬می‌دانید چرا ای ‌ن هم‌ه مرد ‌م عالقه‌مندند شما خاطراتتا ‌ن را بگویید؟ چو ‌ن هم‌ه نقش‌‬ ‫‌‬

‫ف ‪۲۸‬مرداد‬ ‫خ معاصر ایران‌‪ ،‬مؤثر می‌دانند‪ .‬هر جاك‌ه حر ‌‬ ‫ق بسیار مه ‌م تاری ‌‬ ‫ك اتفا ‌‬ ‫شما را در ی ‌‬

‫ش می‌آید‪ ،‬اس ‌م شما ه ‌م هست‌‪ .‬حاال‬ ‫ق پی ‌‬ ‫ت دكرت مصد ‌‬ ‫ط دول ‌‬ ‫ت از س���قو ‌‬ ‫می‌ش���ود‪ ،‬صحب ‌‬

‫ی ك‌ه مواف ‌ق هستند فكر می‌كنند‬ ‫ف هس���تند شما را مقصر می‌دانند‪ ،‬آنهای ‌‬ ‫ی ك‌ه مخال ‌‬ ‫آنهای ‌‬ ‫شانزده‬


‫ی معتقدند در جریا ‌ن كودتای‌‬ ‫ی بماند‪ .‬خالص‌ه بسیار ‌‬ ‫ی باق ‌‬ ‫ت پهلو ‌‬ ‫ک كردید سلطن ‌‬ ‫شماكم ‌‬ ‫ق را سرنگو ‌ن كرد‪ ،‬شا‌ه را برگرداند‬ ‫ی دكرت محمد مصد ‌‬ ‫ت مل ‌‬ ‫ی حكوم ‌‬ ‫‪۲۸‬مرداد شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫و در نتیج‌ه اسمتا ‌ن راگذاشتند «شعبا ‌ن تاجبخش‌»‪.‬‬

‫ج ‪ -‬او ً‬ ‫ت رو‬ ‫ت م ‌ن كودتاكرد ‌م و دول ‌‬ ‫ش داش ‌‬ ‫ی ك‌ه شا‌ه و نخست‌وزیر و ارت ‌‬ ‫ال‪ ،‬اگ‌ه تو مملكت ‌‬ ‫‌‬ ‫ی كه‬ ‫ی جرز میخورد‪ .‬دوم ًا‪ ،‬آخ‌ه ی‌ه چیزی‌ا ‌م هست‌‪ ،‬اونای ‌‬ ‫ت ب‌ه درد ال ‌‬ ‫ط كردم‌‪ ،‬او ‌ن دول ‌‬ ‫ساق ‌‬

‫ت كردم‌‪ ،‬م ‌ن ك‌ه تا ظهر ‪ ۲۸‬مرداد تو زندا ‌ن بودم‌‪.‬‬ ‫ت مالقا ‌‬ ‫‌میگ ‌ن م ‌ن باكی ‌م روزول ‌‬

‫ت اندركار كودتای‌‬ ‫ی ك‌ه دس ‌‬ ‫نی قضایا را باید بگویید تا روش��� ‌ن شود‪ ،‬همﮤكسان ‌‬ ‫س ‪ -‬هم ‌‬ ‫‌‬ ‫ی و چ‌ه غری ایرانی‌‪ .‬حاال نوبت‬ ‫ی داشتند حرفشا ‌ن را زده‌اند‪ ،‬چ‌ه ایران ‌‬ ‫‪ ۲۸‬مرداد بودند و نقش ‌‬

‫‌شماست‌!‬

‫ج ‪ -‬چرا ِ‬ ‫ت نمیگن‌؟ ب‌ه خدا قس ‌م ای ‌ن حرفا زد ‌ن نداره‌‪ ،‬م ‌ن احتیاج‌‬ ‫ب ی‌ه نفرو هیچوق ‌‬ ‫كار خو ‌‬ ‫‌‬ ‫ی كه‬ ‫ش كار مردمو را‌ه مینداختم‌‪ ،‬تا موقع ‌‬ ‫ی ك‌ه یاد ‌م میاد هم‌ه ‌‬ ‫ی ندارم‌‪ .‬م ‌ن از او ‌ن وقت ‌‬ ‫ب‌ه چیز ‌‬

‫ف تو خیابو ‌ن منو‬ ‫ی و حاضرن‌‪ .‬ب‌ه خدا طر ‌‬ ‫نی حاال ح ‌‬ ‫ت اومد ‌م بریون‌‪ .‬همه‌شو ‌ن هم ‌‬ ‫‌از مملك ‌‬ ‫میبین‌ه میگه‌‪« :‬آقا‪ ،‬یادت‌ه جواز منوگرفتی‌؟»‪ .‬میگم‌‪« :‬واال اص ً‬ ‫ی هستی‌!»‬ ‫ال نمیدون ‌م شماك ‌‬

‫ت شد اومد ‌م اینجا؟» حاال‬ ‫یكی‌دیگ‌ه میگه‌‪« :‬یادت‌ه از مدرس‌ه نمره‌هاموگرفتی‌‪،‬كار م ‌ن درس ‌‬ ‫ی همچوكرد!‬ ‫ی كرد‪ ،‬آ ‌‬ ‫ی همچ ‌‬ ‫ی فالن ‌‬ ‫ی میگ ‌ن آ ‌‬ ‫طه ‌‬ ‫ایناروك‌ه نمیا ‌ن بگن‌‪ .‬فق ‌‬

‫ف نزده‌اید‪ ،‬در نتیج‌ه ب‌ه خیلی‌ها فرصت‬ ‫ت حر ‌‬ ‫ت ك‌ه خودتا ‌ن هیچوق ‌‬ ‫ش ای ‌ن اس ‌‬ ‫س ‪ -‬دلیل ‌‬ ‫‌‬

‫‌داده‌اید هر چ‌ه دلشا ‌ن می‌خواهد دربارﮤ شما بگویند و بنویسند‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬بذار بگن‌!‬ ‫‌‬

‫ح كرد‪ .‬اتفاق ًا الز ‌م ه ‌م هست‌‪ .‬شما‬ ‫خ را تصحی ‌‬ ‫س ‪ -‬نه‌‪ ،‬نش���د‪ .‬اگر الز ‌م باشد می‌شود تاری ‌‬ ‫‌‬ ‫ی مان ‌ع می‌شودكه‬ ‫ی هستید‪ ،‬از چ‌ه می‌ترسیدك‌ه پنها ‌ن می‌كنید؟كس ‌‬ ‫ش و مردانگ ‌‬ ‫ك‌ه اه ‌ل ورز ‌‬

‫ی را آخر‬ ‫ت هفتاد سا ‌ل از عمرتا ‌ن گذشته‌‪ ،‬چ‌ه چیز ‌‬ ‫‌نگویید؟ سالها از آ ‌ن ماجراگذشته‌‪ ،‬شص ‌‬ ‫ظ كنید؟‬ ‫ی می‌خواهید حف ‌‬ ‫عمر ‌‬

‫ج ‪ -‬حاال ی‌ه روز بهتو ‌ن میگم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی ب‌ه خطر بیفتد؟! اگر ای ‌ن را بگویید م ‌ن ه ‌م قبول‌‬ ‫ت كس ‌‬ ‫س ‪ -‬نكند می‌ترسید جا ‌ن یا حیثی ‌‬ ‫‌‬

‫دارم‌‪ .‬ویل‌‪...‬‬

‫ج‪ِ -‬‬ ‫ی م ‌ن اجاز‌ه نمید‌ه تو این‌‬ ‫ت و روحیﮤ ورزش���كار ‌‬ ‫نی دیگه‌! غری ‌‬ ‫خود ش���ما داری ‌ن میگ ‌‬ ‫‌‬ ‫هفده‬


‫نی خانوم‌‪ ،‬آد ‌م اگ‌ه بخواد بگه‬ ‫نت اسمشونو بیارم‌‪ .‬آخ‌ه میدون ‌‬ ‫ت ك‌ه هم‌ه گرفتار و ناراح ‌‬ ‫موقعی ‌‬

‫ت میشن‌‪ .‬فردا ز ‌ن و بچﮤ یارو میاد سراغ‌‬ ‫نت و میدون ‌م ناراح ‌‬ ‫ت هس ‌‬ ‫‌اال ‌ن خیلیاش���و ‌ن در حیا ‌‬ ‫ی خود ‌م دیدم‌‪ .‬با اینا رابط‌ه داشت ‌م و‬ ‫آد ‌م‌گل‌ه میكنه‌‪ .‬آخ‌ه ی‌ه چیزایی‌ه ك‌ه م ‌ن با ای ‌ن دو تا چشا ‌‬

‫ت كردن‌‪ ،‬االن‬ ‫ت و ب‌ه ای ‌ن دستگا‌ه خیان ‌‬ ‫میدونست ‌م ك‌ه پاریاشو ‌ن ب‌ه ای ‌ن شا‌ه و ب‌ه ای ‌ن مملك ‌‬

‫ی ایرا ‌ن هسنت‌‪ ،‬چند تاشو ‌ن لند ‌ن هسنت‌‪.‬‬ ‫‌بیشرتشو ‌ن هنوز زند‌هن‌‪ ،‬اینجا هسنت‌‪ ،‬چند تای ‌‬

‫ط هستید‪ .‬بخشی‌‬ ‫ی مالحظه‌كار و محتا ‌‬ ‫س ‪ -‬دیگر از ای ‌ن كارهاگذش���ت‌ه است‌‪ .‬شما زیاد ‌‬ ‫‌‬

‫ی را ب‌ه خطر‬ ‫ی اینك‌ه می‌خواهید كس ‌‬ ‫ش هس���تند‪ .‬برا ‌‬ ‫ت قاب ‌ل توجی‌ه و پذیر ‌‬ ‫از ای ‌ن مالحظا ‌‬

‫س گناه‌‬ ‫ی ه ‌م احسا ‌‬ ‫ی ندهید‪ .‬اما شاید مقدار ‌‬ ‫ی ازكس ‌‬ ‫ی را نیاورید‪ ،‬نشان ‌‬ ‫نیندازید‪ ،‬اس ‌م كس ‌‬ ‫ی نیستید‪.‬‬ ‫ی گذشته‌تا ‌ن راض ‌‬ ‫ی ك‌ه انجا ‌م دادید و از فعالیت‌ها ‌‬ ‫باشد‪ ،‬شاید امروز از آ ‌ن كارهای ‌‬

‫ی ك‌ه درگذشت‌ه كرد ‌م راضی‌ام‌‪ .‬م ‌ن جز‬ ‫ی نیست‌‪ .‬م ‌ن از تما ‌م كارهای ‌‬ ‫ی چیز ‌‬ ‫ج ‪ -‬خری‪ .‬همچ ‌‬ ‫‌‬

‫ی نداشتم‌‪.‬‬ ‫ف دیگه‌ا ‌‬ ‫ت هد ‌‬ ‫ت ب‌ه شا‌ه و مملك ‌‬ ‫خدم ‌‬

‫س نارضایی‌‪،‬‬ ‫س غنب‌‪ ،‬احسا ‌‬ ‫ی احسا ‌‬ ‫ی تنها نیست‌‪ :‬هركدا ‌م از ما ب‌ه نوع ‌‬ ‫س ‪ -‬منظور ‌م شما ‌‬ ‫‌‬ ‫ت ب‌ه اینجا‬ ‫ت بودك‌ه مملك ‌‬ ‫س گنا‌ه می‌كنیم‌‪ ،‬چو ‌ن فكر می‌كنی ‌م عملكردما ‌ن نادرس ‌‬ ‫احس���ا ‌‬

‫ی ك‌ه كردید ایمان‌‬ ‫یل اگر ب‌ه كار ‌‬ ‫ی صحنه‌‪ .‬و ‌‬ ‫كش���ید‌ه ش���د‪ .‬ش���ما ه ‌م فعا ‌ل بودید و ه ‌م تو ‌‬

‫ت كه‌‬ ‫ش مطاب ‌ق می ‌ل دیگرا ‌ن و شاید خودتا ‌ن نشد‪ ،‬بهرتی ‌ن را‌ه اینس ‌‬ ‫داشتید‪ ،‬هر چند نتیجه‌ا ‌‬ ‫آنچ‌ه را در د ‌ل دارید بریو ‌ن بریزید‪.‬‬

‫ی میگم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ایشاال میگ ‌م براتون‌‪ .‬باالخر‌ه ی‌ه روز ‌‬ ‫‌‬ ‫ط كنیم‌‪ .‬اص ً‬ ‫ت م ِ‌ن هما سرش���ار با شما‬ ‫ال الز ‌م ه ‌م نیس��� ‌‬ ‫س ‪ -‬ش���ما بگذارید اینها را ضب ‌‬ ‫‌‬ ‫ت و نوار بگذارید و حرف‌‬ ‫ک ضبط‌صو ‌‬ ‫ی خان‌ه ك‌ه نشس���ته‌اید‪ ،‬ی ‌‬ ‫صحبت‌كنم‌‪ .‬خودتا ‌ن تو ‌‬

‫ش را ببندید‪.‬‬ ‫ی گنج‌ه در ‌‬ ‫بزنید و بگذارید‌كنار‪ :‬بگذارید تو ‌‬

‫ی حرف‌‬ ‫س دیگه‌ا ‌‬ ‫ف بزن ‌م جز با شما باك ‌‬ ‫ی حر ‌‬ ‫ج ‪ -‬خانو ‌م م ‌ن ب‌ه شما قو ‌ل داد ‌م اگ‌ه ی‌ه روز ‌‬ ‫‌‬

‫ش دار‌ه میگه‌‪ .‬م ‌ن شما‬ ‫ی ك‌ه قبول ‌‬ ‫ط ب‌ه كس ‌‬ ‫ف دلشو فق ‌‬ ‫ت باشه‌‪ .‬آد ‌م حر ‌‬ ‫نمیزنم‌‪ ،‬خیالتو ‌ن راح ‌‬ ‫رو قبو ‌ل دارم‌!‬

‫یل تا دیر نشد‌ه ای ‌ن كار را باید بكنید‪ ،‬قو ‌ل می‌دهید؟‬ ‫س ‪ -‬متشكرم‌‪ .‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬باید ی‌ه موق ‌ع ِ‬ ‫یل دل ‌م میخواد بگم‬ ‫چ نگفت ‌م و ‌‬ ‫ت بیا ‌م خدمتتون‌‪ .‬م ‌ن تا حاال هی ‌‬ ‫سر فرص ‌‬ ‫‌‬

‫‌دیگه‌!‬

‫هجده‬

‫ی ‪1986‬‬ ‫ُلس‌آنجلس‌‪ 15 ،‬جوال ‌‬


‫ی نیست‬ ‫ن خرب ‌‬ ‫ن و رفیقا ‌‬ ‫ل ز محبا ‌‬ ‫ید ‌‬ ‫ا ‌‬ ‫ینیست‬ ‫نخرب ‌‬ ‫کسلیما ‌‬ ‫مومل ‌‬ ‫تج ‌‬ ‫ازتخ ‌‬

‫ی نیست‌‬ ‫ن خرب ‌‬ ‫ت ش��اها ‌‬ ‫‌ازكـوكبﮤ دول ‌‬

‫ینیست‌‬ ‫نخرب ‌‬ ‫کعزیزا ‌‬ ‫کسرزبدونی ‌‬ ‫‌ی ‌‬

‫ی نیست‬ ‫ن خرب ‌‬ ‫آیا ب ‌ه كجایند كز ایشا ‌‬

‫ب خواند‌ه شد‪.‬‬ ‫ی نویسندﮤ‌كتا ‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫ط شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫ت تهرا ‌ن ك‌ه ب‌ه یادگار توس ‌‬ ‫ی در بیا ‌‬ ‫ک غز ‌ل كوچ‌ه باغ ‌‬ ‫ی از ی ‌‬ ‫‌بخش ‌‬

‫نوزده‬


‫س عكس‌)‬ ‫ت نوی ‌‬ ‫(پش ‌‬

‫ی باش‬ ‫س جاودان ‌‬ ‫ی عك��� ‌‬ ‫س م ‌ن ا ‌‬ ‫به‌عك ‌‬

‫ی ك���‌ه ز قرب ‌م گی���ا‌ه می‌روید ‬ ‫در آ ‌ن دم��� ‌‬

‫ی باش‌‬ ‫ج زندگان ‌‬ ‫ی ز غ��� ‌م و رن��� ‌‬ ‫نمون���ه‌ا ‌‬

‫بیست‬

‫ی باش‌‬ ‫ت���و ی���ادگار م��� ‌ن و دورﮤ جوان��� ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪21‬‬

‫ل احوال‌‬ ‫سج ‌‬ ‫یل هستید؟‬ ‫ی جعفری‌‪ ،‬متولد چ‌ه سا ‌‬ ‫س ‪ -1‬آقا ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬متولد او ‌ل فروردی ‌ن ‪1300‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬اه ‌ل کجایید؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬م ‌ن بچۀ تهرانم‌‪ ،‬بچۀ سنگلج‌‪ِ .‬‬ ‫ج دنیا اومده‌‪.‬‬ ‫خود سنگلج‌‪ 2.‬محمدرضاشاه ‌م تو سنگل ‌‬ ‫‌‬

‫نت مح ‌ل باجی‌مالوها یاکوچۀ روغنی‌ها‪.‬‬ ‫ش میگف ‌‬ ‫خونۀ رضاشا‌ه اونجا بود‪ ،‬به ‌‬ ‫س ‪ -‬پدر و مادرتا ‌ن چطور؟‬ ‫‌‬

‫ی هسنت‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ما ‌ل سنگلج‌‪ .‬همه‌شو ‌ن سنگلج ‌‬ ‫‌‬

‫ب کنند؟‬ ‫ج را خرا ‌‬ ‫س ‪ -‬می‌دانید چرا رضاشا‌ه دستور داد محلۀ سنگل ‌‬ ‫‌‬

‫‪3‬‬

‫ش کرد ‌ن و پارک‌‬ ‫ج اومد بریون‌‪ ،‬داد خراب ‌‬ ‫ی از س���نگل ‌‬ ‫ج ‪ -‬رضاش���ا‌ه خدا بیامرزدش‌‪ ،‬وقت ‌‬ ‫‌‬

‫ی خاطر ای ‌ن که‌‬ ‫ش پرس���یدن‌‪« :‬چرا اینکارو کردین‌؟» گفت‌‪« :‬برا ‌‬ ‫ی از ‌‬ ‫ش کردن‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫شهر ‌‬ ‫ب میکرد‪».‬‬ ‫ب رو خرا ‌‬ ‫توآ ‌‬ ‫ب را‌ه داش ‌‬ ‫ی فاضال ‌‬ ‫ج ب‌ه چاها ‌‬ ‫ت سنگل ‌‬ ‫قنا ‌‬

‫ی از نظر بهداشتی‌؟‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود‪ .‬تمام‌‬ ‫ی شلوغ ‌‬ ‫ج مح ‌ل خیل ‌‬ ‫ت چو ‌ن ای ‌ن سنگل ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه از نظر بهداشتی‌‪ .‬راست ‌م میگف ‌‬ ‫‌‬

‫‪ -۱‬حروف «س« و «ج» نماد حروف اول نام «سرشار» و «جعفری» است و نه «سوال‌کننده» و «جواب‌دهنده»‪.‬‬ ‫چون در بخش‌هایی از مصاحبه‪« ،‬س» الزام ًا ً پرسشی مطرح نمی‌کند و «ج» الزام ًا پاسخ نمی‌دهد‪.‬‬ ‫‪ -۲‬نقل ازکتاب تاریخ اجتماعی ایران در قرن سیزدهم‪ ،‬نوشته جعفر شهری‪:‬‬ ‫«‪ ...‬محله س���نگلج یا ناحیه ‪ ۴‬محدود بود از ش���مال به خیابان سپه تا سه راه خیابان خیام و از جنوب تا بازارچه‬ ‫قوام‌الدوله (بازارچه‌ای در ش���رق میدان ش���اهپور یا میدان دروازه قزوین قدیم) و‌گذر قلی‌خان (گذری در امتداد‬ ‫بازارچه قوام‌الدوله‪ ،‬بعد از بازارچه مع ّیر و اولنیگذر از طرف خیابان خیام) و از شرق به خیابان جلیل‌آباد (خیام)‬ ‫ ‬ ‫و از غرب به خندق غربی (خیابان سیمرتی)‪ ...‬ر‪.‬ک‪ .‬به سند شماره ‪.2/۱‬‬ ‫‪ -۳‬هر چند ش���یوه صحیح خطابکردن‪ ،‬نوشنت‪ ،‬س���خنگفنت از پادشاهان و بلندپایگان بهکارگریی ضمری سوم‬ ‫ش���خص جمع است‪ ،‬ویل در این کتاب‪ --‬به دلیل اس���تفاده از زبان محاوره‌ای‪ --‬از همه افراد با ضمری سوم‬ ‫شخص مفرد سخن می‌رود و الفاظ و القاب تشریفاتی همکمرت دیده می‌شود‪.‬‬


‫‪22‬‬

‫سجل احوال‬

‫ت دیگه‌‪ .‬ی‌ه آب‌انبا َرم‬ ‫ی بودن‌‪ .‬چا‌ه فاضالب ‌م زیاد داش ‌‬ ‫ی قدیم ‌‬ ‫ی و خیل ‌‬ ‫خونه‌هاش ‌م کاهگل ‌‬

‫ت ک‌ه اق ً‬ ‫ی می‌رفتیم‌‬ ‫ج تا پل‌ه میخورد ت���ا او ‌ن ِتهش‌‪ .‬باورک ‌ن خانوم‌‪ ،‬وقت ‌‬ ‫ال پنجا‌ه و پن ‌‬ ‫داش��� ‌‬

‫آب‌بیاریم‌‪ ،‬خدا رفتگو ‌ن ش���ما رو بیامرزه‌‪ ،‬مادر ما چارقدشو میداد میگفت‌‪« :‬برو بگری زیر‬ ‫ش مرده‌‬ ‫ت مو ‌‬ ‫ی وقتا ‌م تو او ‌ن قنا ‌‬ ‫ی بود‪ .‬گاه ‌‬ ‫ی وضع ‌‬ ‫ی نر‌ه تو‌کوزه‌!» ی‌ه همچ ‌‬ ‫شری‪ ،‬خاکش��� ‌‬

‫میومد‪ِ .‬‬ ‫ج ک‌ه دور میشد‬ ‫ج بود‪ .‬ی‌ه ُخرد‌ه از تکیۀ سنگل ‌‬ ‫ی سنگل ‌‬ ‫ج همو ‌ن باال ‌‬ ‫ت سنگل ‌‬ ‫سر قنا ‌‬ ‫ت مث ً‬ ‫ال طرف‌‬ ‫ش میومد باال‪ ،‬از رو میومد‪ .‬بعد ی‌ه شاخ‌ه مریف ‌‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫ب یوا ‌‬ ‫تقس���ی ‌م میش���د‪ ،‬آ ‌‬ ‫ت طرف‌‬ ‫ت درخونگاه‌‪ ،‬ی‌ه شاخ‌ه مریف ‌‬ ‫ف دباغ‌خونه‌‪ ،‬ی‌ه شاخ‌ه مریف ‌‬ ‫ت طر ‌‬ ‫امرییه‌‪ ،‬ی‌ه شاخ‌ه مریف ‌‬

‫نت از‬ ‫یل مح ‌ل شبا مریف ‌‬ ‫ت اها ‌‬ ‫ف چهاررا‌ه حسن‌آباد‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ت طر ‌‬ ‫گذر‪ 1‬رضاقلی‌‪ ،‬ی‌ه شاخ‌ه مریف ‌‬

‫نت تو خونه‌هاشو ‌ن و ِ‬ ‫ب نوبت‌‬ ‫ی میگفت‌‪« :‬امش ‌‬ ‫ب دعوا میشد‪ .‬یک ‌‬ ‫سر ای ‌ن آ ‌‬ ‫ب مرییخ ‌‬ ‫اونجاها آ ‌‬

‫ی بود‪.‬‬ ‫ی دیگ‌ه ی‌ه چیز دیگ‌ه میگفت‌‪ .‬بساط ‌‬ ‫منه‌!» یک ‌‬

‫نت و بقیۀ قضایا راک ‌م و‬ ‫ب ت���و آب‌انبارها انداخ ‌‬ ‫س ‪ -‬دع���وا به‌خاطر آب‌‪ ،‬قیافۀ مریاب‌‪ ،‬آ ‌‬ ‫‌‬

‫بیش‌م ‌ن و ه ‌م س ‌ن و سالهای ‌م یادما ‌ن هست‌‪ .‬بچۀ چند ‌م هستید؟‬ ‫ج ‪ -‬واال پدر ‌م چارد‌ه تا بچ‌ه داشت‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ک زن‌؟‬ ‫س ‪ -‬از ی ‌‬ ‫‌‬

‫ش مردن‌‪.‬‬ ‫ی موندم‌‪ .‬س���یز‌ه تا ‌‬ ‫ط م ‌ن یک ‌‬ ‫ش بودم‌‪ .‬اونا هم‌ه مردن‌‪ ،‬فق ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬م ‌ن دونۀ آخری ‌‬ ‫‌‬

‫ی مح ‌ل بود‬ ‫ت کن‌ه رفتگو ‌ن شما رو‪ ،‬از او ‌ن لوطیا و مشتیا ‌‬ ‫فقط‌م ‌ن موندم‌‪ .‬پدرم‌‪ ،‬خدا رحم ‌‬ ‫ف بود‪.‬‬ ‫ب معرو ‌‬ ‫و به‌حسا ‌‬

‫ی مردن���د؟ چند تا در جوانی‌؟ چند تا‬ ‫س ‪ -‬از س���یزد‌ه ت���ا خواهر و برادر چند تا در بچگ ‌‬ ‫‌‬

‫بزرگ‌شدند و از دنیا رفتند؟‬

‫گ شد ‌ن مرد ‌ن دیگه‌!‬ ‫نی جورک‌ه بزر ‌‬ ‫ج ‪ -‬همه‌شو ‌ن هم ‌‬ ‫‌‬

‫ی کنند و‪...‬‬ ‫ی بودندک‌ه عروس ‌‬ ‫ی خواهر و برادر ‌‬ ‫ی مانده‌؟ یعن ‌‬ ‫چ بچه‌ا ‌‬ ‫س ‪ -‬از آنها هی ‌‬ ‫‌‬

‫ش کنه‌‪ ،‬چارد‌ه تا بچ‌ه مونده‌‪ .‬بچه‌هاشم‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬بله‌‪ .‬بچ‌ه مونده‌‪ .‬از ی‌ه خواهرم‌‪ ،‬خدا رحمت ‌‬ ‫‌‬

‫ی اونا ‌م باز بچ‌ه دارن‌‪.‬‬ ‫بچ‌ه دارن‌‪ .‬بچه‌ها ‌‬

‫‪ -1‬نقل ازکتاب «تاریح اجتماعی تهران در قرن سیزدهم» نوشته جعفر شهری‪:‬‬ ‫«‪...‬گذر بازارچه مانندی بی‌س���قف بودکه غالب ًا بر س���ر سه‌راهی با چند یا چندین دکان تشکیل می‌شد‪ .‬هر چند‬ ‫دکانهای گذرها راه‌انداز کار اهایل محل بود (بقایل‪ ،‬نانوایی‪ ،‬قصابی و‪ )...‬پاتوق جوانان محل نیز بود که برای‬ ‫دیدار هم و قرار و مدار و متلک پرانی به زنان و دخرتان در آنگرد آمده‪ ،‬س���رکوچه‌های آن جمع می‌ش���دند‪.‬گذر‬ ‫دباغخانه در سه راهیکوچه مستوفی قرار داشت وکوچه‌های شمایل و غربی آن به طرف محله سنگلج و خیابان‬ ‫شاهپور بود‪»...‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪23‬‬

‫ج کرده‌اید؟‬ ‫س ‪ -‬ازدوا ‌‬ ‫‌‬

‫ش س���ا ‌ل پیشرت‬ ‫ج ش���ی ‌‬ ‫ت کن‌ه رفتگو ‌ن ش���مارو‪ ،‬پن ‌‬ ‫ج ‪ -‬ی‌ه دفع‌ه با همو ‌ن ی‌ه زن‌‪ .‬خدا رحم ‌‬ ‫‌‬

‫ت کرد‪.‬‬ ‫ش زندان‌‪ ،‬اومد بریو ‌ن و فو ‌‬ ‫فوت‌کرد‪ .‬برد‌ه بودن ‌‬ ‫س ‪ -‬چرا زندان‌؟‬ ‫‌‬

‫ش و اینا‪...‬‬ ‫ج بود‪،‬گرفتن ‌‬ ‫ش بریون‌‪ ،‬ممنوع‌الخرو ‌‬ ‫ی کنی ‌م بیاریم ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال میخواستی ‌م ی‌ه کار ‌‬ ‫‌‬ ‫ش بعد ًا می‌پردازیم‌‪ .‬چند تا فرزند دارید؟‬ ‫س ‪ -‬ب‌ه ای ‌ن بخ ‌‬ ‫‌‬

‫س شمارۀ ‪)2/2‬‬ ‫ج ‪ -‬ی‌ه دون‌ه پسر دارم‌‪ :‬حمید‪( .‬عک ‌‬ ‫‌‬ ‫ت و چکار می‌کند؟‬ ‫س ‪ -‬حمی ‌دکجاس ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬ایرانه‌‪،‬کار میکنه‌‪ ،‬ز ‌ن و بچه‌ا ‌م داره‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ک بچ‌ه ک ‌م نبود؟‬ ‫س‪-‬ی ‌‬ ‫‌‬

‫ش دنبا ‌ل ای ‌ن بساطا بودم‌‪ ،‬دیگ‌ه زاد و ولد نکردم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬واال چو ‌ن هم‌ه ‌‬ ‫‌‬

‫ت بچه‌دار شد ‌ن نداشتید؟‬ ‫ی شدید وق ‌‬ ‫ی چو ‌ن سیاس ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بله‌‪[ .‬خنده‌] واال ما اص ً‬ ‫ت و ای ‌ن حرفا چیه‌‪ .‬باورک ‌ن سرمو ‌ن تو کار‬ ‫ال نمیدونستی ‌م سیاس ‌‬ ‫‌‬

‫ی نداشتیم‌‪ .‬جو ‌ن شما واال! اینا خودشون‌‬ ‫ت و شا‌ه و نخست‌وزیرکار ‌‬ ‫خودمو ‌ن بود و ب‌ه دول ‌‬

‫ت کردن‌‪.‬‬ ‫ی م ‌ن ای ‌ن بساط‌رو درس ‌‬ ‫برا ‌‬

‫ط را؟‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه کسانی‌؟کدا ‌م بسا ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه ش���ما میبینی‌‪ ...‬وگرن‌ه م ‌ن اص ً‬ ‫ال خود ‌م روحم‌‬ ‫نی بساط ‌‬ ‫ج ‪ -‬خود دس���تگا‌ه دیگه‌! هم ‌‬ ‫‌‬ ‫ع نداشت‌‪.‬‬ ‫اطال ‌‬

‫ی بشوید چکار می‌کردید؟‬ ‫س ‪ -‬قب ‌ل از اینک‌ه سیاس ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن از همو ‌ن اولش ‌م کار میکردم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی چ‌ه کاری‌؟‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ت بودم‌‪.‬‬ ‫یل داش ‌‬ ‫ت پدر خدابیامرز ‌م ک‌ه بقا ‌‬ ‫ج ‪ -‬او ‌ل د ‌م دس ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪-‬کجا؟‬ ‫‌‬

‫ب کرد ‌ن ما اومدی ‌م دباغ‌خونه‌‪.‬‬ ‫ج روک‌ه خرا ‌‬ ‫ی سنگل ‌‬ ‫ج ‪ -‬مح ‌ل خودمون‌‪،‬گذر دباغ‌خون‌ه ‪ .‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ت ‪--‬مث ‌ل خونۀ قمر خانوم‌‪ .‬ما تو او ‌ن خونه‬ ‫ق داش ‌‬ ‫اونجا ی‌ه خون‌ه داش���تیم‌‌ک‌ه چارد‌ه تا اتا ‌‬

‫ت همو ‌ن بغ ‌ل خونه‌مون‌‪.‬‬ ‫یل داش ‌‬ ‫‌مینشستیم‌‪ .‬پدر ‌م ی‌ه دکو ‌ن بقا ‌‬


‫‪24‬‬

‫سجل احوال‬

‫یل کار می‌کردید؟‬ ‫ی تو مغازۀ بقا ‌‬ ‫ی پدرتان‌؟ از چ‌ه سن ‌‬ ‫ی رفتید پهلو ‌‬ ‫س ‪ -‬از ک ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬از همو ‌ن بچگی‌‪ .‬دو س‌ه سال‌ه بودم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫چ مدرس‌ه رفتید؟‬ ‫س ‪ -‬هی ‌‬ ‫‌‬

‫ی و تیمسار مهدی‌‬ ‫ت رفتم‌‪ :‬با تیمسار رضا عظیم ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال مدرسه���‪ ...‬تقریب ًا‪ ...‬مدرسۀ بصری ‌‬ ‫‌‬

‫ی به‌نام‌‬ ‫ت بودیم‌‪ .‬بعد ‌م رفت ‌م مدرسۀ عنصری‌‪ .‬بعد رفت ‌م ی‌ه مدرسه‌ا ‌‬ ‫ی اینا‪ ،‬مدرسۀ بصری ‌‬ ‫رحیم ‌‬

‫مدرسۀ اسالم‌‪.‬‬

‫ض می‌کردید؟‬ ‫س ‪ -‬چرا ای ‌ن هم‌ه مدرس‌ه عو ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه بریون ‌م میکردن‌‪[ .‬خنده‌]‬ ‫‌‬

‫ت می‌کردید؟‬ ‫س ‪ -‬چرا؟ شر بودید؟ اذی ‌‬ ‫‌‬

‫ت بری ‌م دیگه‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه دیگه‌‪ ،‬بریونمو ‌ن میکردن‌‪ .‬آخرش ‌م پدر خدابیامرز ‌م نذاش ‌‬ ‫‌‬ ‫ی کدا ‌م مح ‌ل بود؟‬ ‫س ‪ -‬مدرسه‌تا ‌ن تو ‌‬ ‫‌‬

‫ج چند تا‬ ‫خ سنگلج‌‪ .‬سنگل ‌‬ ‫ی مُ ‌‬ ‫ج رجبعلی‌‪ ،‬یعن ‌‬ ‫ی همو ‌ن تکیۀ حا ‌‬ ‫ج ‪ -‬مدرسه‌مو ‌ن تقریب ًا تو ‌‬ ‫‌‬ ‫ش داش���ت‌‪ :‬درخونگا‌ه بود‪ ،‬دباغ‌خون‌ه بود‪ ،‬چ‌ه میدونم‌‪ ،‬او ‌ن تکیۀ‬ ‫مح ‌ل کوچولو دور و ور ‌‬ ‫ی خا ‌ن بود‪ .‬اینا تمامشو ‌ن میشد چال‌سنگ‌‪ .‬او ‌ن ناحیه‌رو چال‌‬ ‫ی بود‪،‬گذر رضاقل ‌‬ ‫ج رجبعل ‌‬ ‫حا ‌‬

‫گ میگفنت‌‪.‬‬ ‫سن ‌‬

‫س ‪ -‬می‌دانید چرا ای ‌ن اس ‌م را ب‌ه محلۀ درخونگا‌ه داد‌ه بودند؟‬ ‫‌‬

‫ج ی‌ه محل ‌م بود به‌نا ‌م چال‌میدون‌‪ .‬هر دو تاش���ون‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬قدیما ی‌ه مح ‌ل بود به‌نا ‌م س���نگل ‌‬ ‫‌‬

‫ت مث ً‬ ‫نت میومد ‌ن سنگلج‌‪ ،‬سنگلجیا‬ ‫ال چا ‌ل میدونیا دست‌ه را‌ه مینداخ ‌‬ ‫ف بودن‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫خیلی‌معرو ‌‬

‫ی بود‪ ...‬نخ ‌ل رو نمیدونم‌‬ ‫ت اونجا ی���‌ه نَخل ‌‬ ‫نت چال‌میدون‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫نت مریف ‌‬ ‫دس���ته‌را‌ه مینداخ ‌‬ ‫شمایادتو ‌ن میاد؟‬

‫ت نخ ‌ل است‌؟‬ ‫س ‪ -‬منظورتا ‌ن درخ ‌‬ ‫‌‬ ‫س ندیدین‌!‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬مگر چ‌ه بود؟‬ ‫‌‬

‫ی چیزی‌‪ .‬ی‌ه گنبد‬ ‫ق ی‌ه همچ ‌‬ ‫ف ای ‌ن اتا ‌‬ ‫ی بودکه‌‪ ...‬تقریب ًا نص ‌‬ ‫ض میکنم‌‪ :‬نخ ‌ل ی‌ه چیز ‌‬ ‫ج ‪ -‬عر ‌‬ ‫‌‬ ‫نی امامزاده‌ها‪ .‬به‌‬ ‫ح مث ‌ل هم ‌‬ ‫گنبد ‌م اونورش‌‪ .‬به‌اصطال ‌‬ ‫ش بود‪ ،‬ی‌ه گنبد اینور ‌‬ ‫س���ر ‌‬ ‫ش بود‪ ،‬ی‌ه َ‬

‫ی [انگشتان‌دو‬ ‫ف اینجور ‌‬ ‫ی کال ‌‬ ‫ت میکرد ‌ن ک‌ه با چوبا ‌‬ ‫ی درس ‌‬ ‫نی امامزاده‌ها ‌م ی‌ه چیز ‌‬ ‫قاعدۀ هم ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪25‬‬

‫ت چوبها در ه ‌م می‌کند] تمام‌بسته‌بندی‌‬ ‫ی نشا ‌ن داد ‌ن باف ‌‬ ‫ک در میا ‌ن برا ‌‬ ‫تی ‌‬ ‫ت را به‌حال ‌‬ ‫دس ‌‬

‫ی نقره‌‪ ،‬ای ‌ن گوشه‌شم‌همینجور‪،‬‬ ‫نی او ‌ن گنبد با چماقا ‌‬ ‫ت پائ ‌‬ ‫ی مینشس ‌‬ ‫ت یک ‌‬ ‫شد‌ه بود‪ .‬اونوق ‌‬

‫او ‌ن گوشه‌ش ‌م همینجور‪.‬‬

‫ق بود؟‬ ‫ک اتا ‌‬ ‫ی مث ‌ل ی ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ت س���یصد نفرم‌‬ ‫ی تکو ‌ن میخورد‪ .‬دویس��� ‌‬ ‫ک بود‪ ،‬یعن ‌‬ ‫یل متحر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل���‌ه دیگ���‌ه ی‌ه اتاق‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ت زیر این‌‬ ‫ت تا گردن‌کلف ‌‬ ‫ش بود‪ ،‬یهو صد تا دویس��� ‌‬ ‫دورش‌س���ین‌ه میزدن‌‪ .‬چار تا تریکَ ‌م زیر ‌‬

‫ش باال‪ .‬بعد همینا‬ ‫ش میاوردن ‌‬ ‫نت زیر ‌‬ ‫ت باش���ن‌‪ ،‬بعد میذاش ‌‬ ‫تریکا مریفنت‌‪ .‬باید هم‌ه گردن‌کلف ‌‬

‫ی دور تا‬ ‫ی او ‌ن گوشه‌ها ‌‬ ‫نت رو ‌‬ ‫ش نفر مریف ‌‬ ‫فه ‌‬ ‫نت و را‌ه مریفنت‌‪ .‬بعد ه ‌‬ ‫«حسنی‌‪،‬حسنی‌» میگف ‌‬

‫ی میخواسنت‌‬ ‫ت میخوند ‌ن و ه‌رکار ‌‬ ‫ی مردمه‌‪ ،‬او ‌ن باال مصیب ‌‬ ‫ی شونه‌ها ‌‬ ‫دور نخ ‌ل ک‌ه بلند‌ه و رو ‌‬

‫ی ای ‌ن نخ ‌ل ک‌ه مث ‌ل گنبد میمون‌ه پرچ ‌م سیا‌ه و سفید و اینا‬ ‫ت باال ‌‬ ‫نن فرمو ‌ن میدادن‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫بک ‌‬ ‫ت اینو ی‌ه دور ِ‬ ‫دور حسینی‌ه یا تکیه‌شو ‌ن میگردوند ‌ن و باز میربد ‌ن میذاشنت ِ‬ ‫‌سر‬ ‫میذاشنت‌‪ ،‬اونوق ‌‬

‫ی بود‪.‬‬ ‫جاش‌‪ .‬ساب ‌ق اینجور ‌‬

‫ش می‌برد؟‬ ‫ت را‌ه بیفتد نخ ‌ل را با خود ‌‬ ‫ی می‌خواس ‌‬ ‫ی دسته‌ا ‌‬ ‫ی وقت ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ش ِ‬ ‫س���ر ج���اش‌‪ .‬اونوقت‌‬ ‫ش و باز میذاش���تن ‌‬ ‫ط ی‌ه دور دور تکی‌ه میگردوندن ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن���ه‌‪ ،‬فق ‌‬ ‫‌‬

‫یو‬ ‫ق سرنقره‌ا ‌‬ ‫ی َا ‌م او ‌ن جلو با چما ‌‬ ‫ی اونور‪ ،‬یک ‌‬ ‫ی اینور مینشست‌‪ ،‬یک ‌‬ ‫ش یک ‌‬ ‫مریفنت‌گوشه‌ها ‌‬

‫نت چال‌میدون‌‪،‬‬ ‫ی سنگلجیا مریف ‌‬ ‫ش میکردن‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫«حسنی‌‪،‬حسنی‌» میکردن‌‪ .‬دور تکی‌ه َر ‌م سیاهپو ‌‬ ‫نت اینا‬ ‫ت ای ‌ن چال‌میدونیا ک‌ه نمیخواس ‌‬ ‫ف سنگلج‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫نخل‌رو بلند میکرد ‌ن و میربد ‌ن طر ‌‬

‫ُ‬ ‫نت ک‌ه نذارن‌‪ .‬چال‌میدون‌‬ ‫ب نخ ‌ل خودش���ون‌ه دیگه‌!‪ --‬اینا مرییخ ‌‬ ‫‪-‬خ ‌‬‫بیان‌نخ ‌ل رو برب ‌ن‬

‫ش با‬ ‫ف داش���ت‌‪ .‬رو قدار‌ه ‌‬ ‫ت به‌نا ‌م حاجی‌معصو ‌م ک‌ه ی‌ه قدار‌ه معرو ‌‬ ‫ت داش��� ‌‬ ‫ی‌ه گردن‌کلف ‌‬ ‫ی ا ‌زگردن‌کلفتای‌‬ ‫ت عالمو ترسوند!»‪ .‬یک ‌‬ ‫ق قدار‌ه ‌‬ ‫ط طال نوشت‌ه بود‪« :‬حاجی‌معصوم‌‪ ،‬بر ‌‬ ‫خ‌‬

‫ف بود‪ ،‬هاش��� ‌م عرقگری بود‪ .‬اونو و بقیۀگردن‌کلفتا ای ‌ن نخ ‌ل رو‬ ‫س���نگلج ‌م ک‌ه خیلی‌معرو ‌‬

‫ی داره‌‪،‬‬ ‫ج تو درخونگا‌ه ‪--‬درخونگا‌ه بغ ‌ل سنگلجه‌‪ ،‬به‌ه ‌م بستگ ‌‬ ‫نت میاورد ‌ن سنگل ‌‬ ‫ورمیداش ‌‬

‫ب‌ه ه ‌م وصله‌‪--‬میذاش�ت�ن‌ اونجا‪ .‬بعد چا ‌ل میدونیا میومد ‌ن نخ ‌ل رو بربن‌‪ .‬هر دفع‌ه میومدن‌‬ ‫ی میشد اس ‌م اونجا رو میذارن‌‬ ‫ی خونریز ‌‬ ‫ی میشد‪ ،‬چند دفعه‌! بعد بسک ‌‬ ‫برب ‌ن ی‌ه قتلی‌‪ ،‬یادعوای ‌‬ ‫ی ِ‬ ‫در خون‌گاه‌‪.‬‬ ‫درخونگاه‌‪ :‬یعن ‌‬

‫ی ِ‬ ‫ی را‌ه می‌افتاد؟‬ ‫یل دو مح ‌ل دعوا می‌شد و خونریز ‌‬ ‫نی اها ‌‬ ‫ک نخ ‌ل ب ‌‬ ‫سر ی ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬


‫‪26‬‬

‫سجل احوال‬

‫ج ‪ -‬بل‌ه دیگه‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی دیگر مدرسه‌‬ ‫ت قبلی‌‪ .‬از چ‌ه س���ن ‌‬ ‫ت جالبی‌! حاال برگردی ‌م س���ر صحب ‌‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه اطالعا ‌‬ ‫‌‬

‫نرفتید؟‬

‫ش دیگ‌ه نرفتم‌‪.‬‬ ‫س چار خوندم‌‪ .‬بعد ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال‪ ...‬تقریب ًا تاکال ‌‬ ‫‌‬

‫یل پدر؟‬ ‫س ‪ -‬باز برگشتید ب‌ه مغازۀ بقا ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬رفت ‌م ِ‬ ‫ت ریخته‌گ���ری‌‪ .‬از ریخته‌گری‌‬ ‫س���رکار‪ .‬پدرم‌‪ ،‬خدا بیامرزدش‌‪ ،‬منو‌گذاش��� ‌‬ ‫‌‬ ‫ت ِ‬ ‫سرکار‪ ،‬نمیذاشت‌‬ ‫ی ما رو میذاش ‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫ت آهنگری‌‪ .‬همینجور یک ‌‬ ‫بریونم‌کردن‌‪ ،‬آوردگذاش ‌‬

‫ب همه‌کارۀ‬ ‫س قورخون‌ه‪1‬ک‌ه ب‌ه حسا ‌‬ ‫ی رئی ‌‬ ‫پ اسماعیل‌] شفای ‌‬ ‫بیکار باشیم‌‪ .‬بعد سرلشکر [سرتی ‌‬ ‫ت کرد‪ .‬خدا بیامرزدش‌‪ ،‬او ‌ن منو‬ ‫ش صحب ‌‬ ‫رضاشا‌ه اینا بود تو مح ‌ل ما مینشست‌‪ .‬پدر ‌م باها ‌‬

‫ت سوهانکاری‌‪.‬‬ ‫برد تو قورخونه‌‪ .‬ی‌ه مدتی‌ا ‌م تو قورخون‌ه کا ‌رکردم‌‪ ،‬قسم ‌‬ ‫ت کرد چند سال‌ه بودید؟‬ ‫ی پدرتا ‌ن فو ‌‬ ‫س ‪ -‬وقت ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬تقریب ًا دواز‌ه سال ‌م بود‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی افتاد؟ مادرتا ‌ن را شما نگ‌ه می‌داشتید؟‬ ‫ی مادر ب‌ه عهدۀ چ‌ه کس ‌‬ ‫ت نگهدار ‌‬ ‫س ‪ -‬آنوق ‌‬ ‫‌‬

‫ب متدین‬ ‫ک و ب‌ه حسا ‌‬ ‫ی شیخ‌مسل ‌‬ ‫ش داشتم‌‪ ،‬خدا رفتگو ‌ن شما رو بیامرزه‌‪ ،‬خیل ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬ی‌ه دا ‌‬ ‫‌‬

‫ف بود‪.‬‬ ‫ی معرو ‌‬ ‫ت حاج‌علی‌اکرب جعفر ‌‬ ‫ف بود‪ .‬ماس ‌‬ ‫ی معرو ‌‬ ‫ت میزد‪ ،‬ماستش ‌م خیل ‌‬ ‫‌بود‪ .‬ماس��� ‌‬

‫ش دیگ‌ه ‌م داشت ‌م از خودم‌‬ ‫س شمارۀ ‪ )2/3‬او ‌ن به‌حساب‌‪ ،‬همۀ ما رو ادار‌ه میکرد‪ .‬ی‌ه دا ‌‬ ‫(عک ‌‬

‫ب کار میکرد‪ .‬اون ‌م ما رو ادار‌ه میکرد‪.‬‬ ‫بزرگرت ک‌ه اون ‌م به‌حسا ‌‬ ‫س ‪ -‬تما ‌م خانواد‌ه را؟‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ش رفتید؟‬ ‫ف ورز ‌‬ ‫ی ب‌ه طر ‌‬ ‫س ‪ -‬از چ‌ه سن ‌‬ ‫‌‬

‫ش میکرد‪ .‬من ‌م تقریب ًا‬ ‫ج ‪ -‬واال از همو ‌ن اولش‌‪ ،‬تقریب ًا د‌ه چارد‌ه س���ال‌ه بود ‌م ک‌ه داش ‌م ورز ‌‬ ‫‌‬ ‫چارد‌ه سال ‌م بودک‌ه رفتم‌‪ .‬او ‌ل راه ‌م نمیدادن‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬چرا؟‬ ‫‌‬

‫ی چ ‌ل س���ا ‌ل کم�ت�رو را‌ه نمیدادن‌‪ .‬اصو ً‬ ‫ش از من‌‬ ‫ال زورخون‌ه پی ‌‬ ‫ج ‪ -‬اونوقتا زورخون‌ه آدما ‌‬ ‫‌‬

‫ت یارو‬ ‫ش نمیدادن‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ت راه ‌‬ ‫ش نداش ‌‬ ‫ت بر‌ه زورخون‌ه تا ری ‌‬ ‫ی میخواس ‌‬ ‫ی بودک‌ه یک ‌‬ ‫طور ‌‬ ‫ت مث ً‬ ‫ش ک‌ه بتون‌ه بر‌ه تو‬ ‫ت فرو میکرد تو صورت ‌‬ ‫ال ی‌ه ش���ونه‌‪ ،‬از ای ‌ن ش���ون‌ه آهنیا میگرف ‌‬ ‫مریف ‌‬

‫‪ -۱‬اداره قورخانه یا اسلحه سازی قشون واقع در خیابان سنگلج‪ ،‬خیابان خیام بعدی‪ ،‬مقابل اداره روزنامه اطالعات‬ ‫بود‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪27‬‬

‫ش یواش‌‬ ‫ش دیگ‌ه ما یوا ‌‬ ‫ی بود‪ .‬بل���ه‌! بعد ‌‬ ‫ی وضع ‌‬ ‫زورخون���ه‌‪ 1.‬اونوقتا تو زورخون‌ه ی‌ه همچ ‌‬

‫ب میگرفت‌‪ ،‬ما بریو ‌ن همینجور واسه‬ ‫مریفتی ‌م د ‌م زورخون‌ه و همونطور ک‌ه مرشد او ‌ن تو ضر ‌‬

‫‌خودمو ‌ن میچرخیدیم‌‪ .‬همینو یاد گرفتی ‌م تا رفتی ‌م تو و دیگ‌ه ی‌ه خرد‌ه شریینکار شدیم‌‪.‬‬ ‫ی کی‌؟‬ ‫س ‪ -‬شریینکار یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ب سنگ‌‬ ‫ب کباد‌ه میزن ‌ن و خو ‌‬ ‫ب میچرخن‌‪ ،‬خو ‌‬ ‫ش میکنن‌‪ ،‬خو ‌‬ ‫ب ورز ‌‬ ‫ی ک‌ه خو ‌‬ ‫ج ‪ -‬ب‌ه اونای ‌‬ ‫‌‬

‫ش دیگه‌‪.‬‬ ‫ب بلد شدی ‌م و موندی ‌م تو ‌‬ ‫ش اینا رو خو ‌‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫میگری ‌ن میگ ‌ن شریینکار‪ .‬ما رفتی ‌م یوا ‌‬

‫ت بگردونتش‌‪ .‬من‌‬ ‫ش نمیتونس ‌‬ ‫ی‪2‬ک‌ه صاحب ‌‬ ‫بعد رفتی ‌م ی‌ه زورخون‌ه تو او ‌ن بازارچۀکل‌عباسعل ‌‬

‫غ م ‌ن ورزشمو تماشا کنن‌‪ .‬ما اونجا روگرفتی ‌م و چند‬ ‫ی مریفتم‌‪ ،‬هم‌ه میومد ‌ن سرا ‌‬ ‫ک‌ه ی‌ه جای ‌‬ ‫ش اومد و افتادی ‌م زندان‌‪.‬‬ ‫مدتی‌ا ‌م اونجا رو ادار‌ه کردی ‌م تا ای ‌ن بساطا پی ‌‬

‫ی ک‌ه زندا ‌ن رفتید چند سالتا ‌ن بود؟‬ ‫نی بار ‌‬ ‫س ‪ -‬اول ‌‬ ‫‌‬ ‫نی دفع‌ه ک‌ه افتاد ‌م زندا ‌ن پونز‌ه سال ‌م بود‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬اول ‌‬ ‫‌‬

‫ی زندا ‌ن افتادید؟‬ ‫س ‪ -‬ب‌ه چ‌ه جرم ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه میکردی ‌م دیگه‌!‬ ‫نی کارای ‌‬ ‫ج ‪ -‬تو مح ‌ل دعواکردیم‌‪ .‬از هم ‌‬ ‫‌‬

‫ی مح ‌ل با هم‌‬ ‫س ‪ -‬شما وضعتا ‌ن تو مح ‌ل چطور بود؟ دار و دست‌ه داشتید؟ با بر و بچه‌ها ‌‬ ‫‌‬

‫ک گرو‌ه چ‌ه می‌گفتند‪ ،‬مث ً‬ ‫ال‬ ‫یی ‌‬ ‫ی می‌کردید؟ نمی‌دان ‌م در ایرا ‌ن ب‌ه اعضا ‌‬ ‫بودید و دسته‌بند ‌‬ ‫ی آ ‌ن گروهها‬ ‫اینجا بهش���ا ‌ن می‌گویند گَنگ‌ [‪ .]gang‬می‌خواه ‌م بدان ‌م آ ‌ن موق ‌ع ش���ما تو ‌‬

‫سردست‌ه بودید؟ بچه‌ها دنبا ‌ل شما می‌آمدند یا شما دنباله‌رو آنها بودید؟‬

‫ت سردستگی‌‬ ‫ف جنابعایل‌‪ ،‬صحب ‌‬ ‫ی بودک‌ه تو محل‌‪ ،‬به‌قو ‌ل حر ‌‬ ‫ج ‪ -‬میدوننی‌؟ اونوقتا ی‌ه جور ‌‬ ‫‌‬

‫نبودک‌ه مث ً‬ ‫ال ی‌ه عد‌ه جم ‌ع بش ‌ن و دست‌ه بش ‌ن که‌‪« :‬بیای ‌ن بری ‌م با اونا دعواکنیم‌!» نه‌‪ .‬بچه‌های‌‬ ‫‪ -۲‬اشاره به داستان زیر نقل ازکتاب شگوشه‌ای از تاریخ اجتماعی تهران قدیم» نوشته جعفر شهری‪ ،‬صفحه ‪:۸۲‬‬ ‫‪ ...‬یکی از اصول فتوت (جوانمردی) بلوغ است و نابالغان حق ورود به جرگه جوانمردان را ندارند‪ .‬به همنی علت‬ ‫از قدیم‌االیام به جوانان نابالغ اجازه لخت شدن در گود زورخانه نمی‌دادند و معتقد بودندکسانی باید وارد گود‬ ‫شوندکه شانه به موی محاسنشان بند شود‪ .‬به طوری که مشهور است جوان ساده رویی به زورخانه رفت و چون‬ ‫ریش نداشت از لخت شدنش حلوگرییکردند‪ .‬به اوگفتند‪« :‬هر وقت محاسن برآوردی و توانستی شانه را بر آن‬ ‫استوارکنی به زورخانه بیا‪ ».‬جوان که خوی جوانمردی و تعصب فتوت داشت شانه را از جیب خود درآورد و به‬ ‫شدت به گوشت صورت خود فرو برد وگفت‪« :‬اگر شانه به ریشم نمی‌نشیند به گوشت صورتم می‌نشیند!» و به‬ ‫جرگه ورزشکاران درآمد‪...‬‬ ‫‪ -۱‬نقل از کتاب «ایران قدیم و تهران قدیم» نوشته ناصر نجمی‪:‬‬ ‫‪ ...‬بازارچهکربالیی عباسعلی واقع در جنوب چهارراه حسن‌آباد منتسب بهکربالیی عباسعلیگمرکچی از چهره‌های‬ ‫سرشناس سنگلج بودکهگفته می‌شد در مقابل فحش‌های آبدار و تازه‌ایکه شوخ‌طبعان به او می‌دادند‪ ،‬به آنها پول‬ ‫می‌داد و در واقع «فحش‌خری» می‌کرد‪...‬‬


‫سجل احوال‬

‫‪28‬‬

‫س ش���مارۀ ‪ )2/4‬مث ً‬ ‫ال خود من‌‪ :‬چو ‌ن بیشرت اینور اونور‬ ‫ی با خودش���و ‌ن بودن‌‪( .‬عک ‌‬ ‫هر محل ‌‬ ‫ت دسته‌بندی‬ ‫ی بود‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ی چیز ‌‬ ‫مریفت ‌م و زد و خورد میکردم‌‪ ،‬معروفرت شد‌ه بودم‌‪ .‬ی‌ه همچ ‌‬

‫ی نبودک‌ه مث ً‬ ‫ی دست‌ه داشت‌ه باشه‌‪.‬‬ ‫ال ه‌رکس ‌‬ ‫‌اینجور ‌‬ ‫ی بودند؟‬ ‫ی شما چ‌ه کسان ‌‬ ‫س ‪ -‬همدوره‌ها ‌‬ ‫‌‬

‫ب بچه‌ها خیلیا بودن‌‪...‬‬ ‫ی م ‌ن تو محل‌؟‪ُ ...‬خ ‌‬ ‫ج ‪ -‬همدوره‌ایا ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬اسمشا ‌ن یا لقبشا ‌ن چ‌ه بود؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬مث ً‬ ‫ش کردن‌‪ .‬ناصر فرهاد بودک‌ه موهای‌‬ ‫ط بود‪ ،‬ممد آهنگر بودک‌ه اعدام ‌‬ ‫ال سیداکرب خرا ‌‬ ‫‌‬

‫س شمارۀ ‪ )2/5‬اولیش‬ ‫غ داشت‌‪ .‬اون ‌م ب‌ه جر ‌م دو فقر‌ه قت ‌ل اعدا ‌م شد‪( .‬عک ‌‬ ‫ی زا ‌‬ ‫بور و چشا ‌‬

‫ش بود‪ .‬بعد ناص َر ‌م اعدا ‌م کردن‌‪.‬‬ ‫ی بارفرو ‌‬ ‫ش تق ‌‬ ‫نت ام�ی�ر آهنگر‪ ،‬دومی ‌‬ ‫ش میگف ‌‬ ‫‌امری بود‪ ،‬به ‌‬ ‫همه‌رو اعدا ‌م کردن‌‪.‬‬

‫س ‪ -‬همۀ اینها به‌جر ‌م قت ‌ل اعدا ‌م شدند؟‬ ‫‌‬

‫ض کنم‌‪ ،‬ناصر فرهادکه‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه دیگه‌‪ ،‬قت ‌ل کرد‌ه بود ‌ن ک‌ه اعدامشو ‌ن کردن‌‪ .‬خدم ‌‬ ‫‌‬

‫ت مری‌ه ِ‬ ‫ش میگه‌‪« :‬وقتی‬ ‫ی بگریه‌‪ ،‬قناد‌ه به ‌‬ ‫ی شریین ‌‬ ‫در ی‌ه قناد ‌‬ ‫‌زد‌ه بود امریوکشت‌ه بود‪ ،‬ی‌ه وق ‌‬

‫ی پولشو باید بدی‌!» میگه‌‪« :‬اگ‌ه حاج‌غال ‌م اومد‪ ،‬بگو م ‌ن میا ‌م میدم‌!»گفت‌‪:‬‬ ‫ی میگری ‌‬ ‫‌شریین ‌‬ ‫ش بیاد!» ِ‬ ‫ک و دو میکنن‌‪ ،‬میگه‌‪« :‬اگه‌‬ ‫نی ی ‌‬ ‫سر هم ‌‬ ‫«نه‌!پولشو بد‌ه بعد وردار برب‪ ،‬یا وایسا خود ‌‬ ‫نی کجاست‌؟‬ ‫ی بری ‌م آسانسیه‌‪ »...‬آسانسی‌ه میدون ‌‬ ‫ی دعواکن ‌‬ ‫میخوا ‌‬

‫س ‪ -‬نه‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫نت آسانسیه‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬او ‌ن موق ‌ع راه‌آهنو میگف ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫س ‪ -‬فهمیدم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ف آسانسی‌ه دعوا‪،‬ک‌ه تو همو ‌ن درشک‌ه ِ‬ ‫سر‬ ‫نت طر ‌‬ ‫نت و سوار شد ‌ن و رف ‌‬ ‫ج ‪... -‬اینا ی‌ه درشک‌ه گرف ‌‬ ‫‌‬

‫ی مشریالسلطن‌ه دعواشو ‌ن میش‌ه و ای ‌ن ناصر چاقو میزن‌ه ب‌ه شیک ‌م امری‪ .‬ام ‌ریگردن‌کلفت‌تر‬ ‫سرا ‌‬ ‫ش بود‪ .‬خالص‌ه او ‌ن امری‌ه میمریه‌‪ ،‬ناصرو میرب ‌ن زندان‌‪ .‬پدر این‌‬ ‫از ناصر بود‪ ،‬اما ناصر چاقوک ‌‬

‫ی بود‪،‬گروهبا ‌ن آژانا بود‪.‬‬ ‫س شهربان ‌‬ ‫ی ک‌ه اونموق ‌ع رئی ‌‬ ‫پ شاپور مختار ‌‬ ‫ق س���رتی ‌‬ ‫ناصر د ِ‌م اتا ‌‬ ‫ش مری‌ه ای ‌ن در و او ‌ن در میزن‌ه تاس‌ه سا ‌ل بعد از زندان‌‬ ‫ی اونو میگری ‌ن میرب ‌ن زندان‌‪ ،‬پدر ‌‬ ‫وقت ‌‬

‫‪ -۱‬آسانسیه برگرفته ازکلمه فرانسه ‪ Station‬به معنی ایستگاه است و اصطالح ًا به ایستگاه راه‌آهن واقع در انتهای‬ ‫خیابان شاهپورگفته می‌شد‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪29‬‬

‫ی میخوای ‌ن پُرکننی‌؟ ایناک‌ه الز ‌م نیست‌؟‬ ‫یچ ‌‬ ‫ش بریون‌‪ .‬م ‌ن حاال نمیدون ‌م اینا رو برا ‌‬ ‫میارد ‌‬

‫گ ش���دید چ‌ه حا ‌ل و هوایی‌‬ ‫ی ک‌ه در آ ‌ن بزر ‌‬ ‫س ‪ -‬ن‌ه الز ‌م هس���ت‌‪ .‬می‌خواه ‌م ببین ‌م محل ‌‬ ‫‌‬

‫داشت‌‪.‬‬

‫ج ی‌ه شریه‌خون‌ه واز شد‌ه بود‪ .‬ای ‌ن ناصر بعد از دو س‌ه ما‌ه ک‌ه از‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ...‬خالصه‌‪ ،‬تو سنگل ‌‬ ‫‌‬ ‫ی بود و ی‌ه هاش ‌م تُرکه‌‪ --‬اینا مری ‌ن دم‌‬ ‫ف نام ‌‬ ‫ی ‪--‬ی‌ه سیدیوس ‌‬ ‫زندا ‌ن بریو ‌ن میمونه‌‪ ،‬ی‌ه شب ‌‬

‫ی بودک‌ه حاال شریه‌ای‌‬ ‫ش ی‌ه گردن‌کلفت ‌‬ ‫اون‌شریه‌خون‌ه ح ‌ق بگرین‌‪ ،‬او ‌ن شریه‌خون‌ه دار‌ه خود ‌‬

‫ی رو میکشه‌‪ .‬بعد ناصرو میگری ‌ن به‌جرم‬ ‫شد‌ه بود‪ ،‬با او ‌ن دعواشو ‌ن میشه‌‪ ،‬او ‌ن هاشم‌ه میزن‌ه یک ‌‬

‫ب مری‌ه تو ناحی‌ه ده‌‪ 1‬کشت‌ه میشه‌‪.‬‬ ‫‌قتل‌‪ ،‬چو ‌ن سابق‌ه داشت‌ه دیگه‌‪ .‬او ‌ن دو تا ‌م در مرین‌‪ .‬هاش ‌م ش ‌‬ ‫َ‬ ‫ش میکنن‌‪.‬‬ ‫ی ناص َر ‌م حک ‌م اعدا ‌م می ُب َر ‌ن و تو توپخون‌ه اعدام ‌‬ ‫یوسف ‌م در مریه‌‪ .‬برا ‌‬ ‫سید‬

‫ف کنید‪.‬‬ ‫ی مح ‌ل تعری ‌‬ ‫س ‪ -‬باز ه ‌م از بچه‌ها ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬مث ً‬ ‫یل بودک‌ه چو ‌ن تو کابار‌ه شکوفه‌نو‬ ‫ال بهرا ‌م خاقانی‌‪ ،‬بچۀ مح ‌ل شاه‌آباد‪ ،‬ی‌ه بوکسور عا ‌‬ ‫‌‬

‫س شمارۀ ‪)2/6‬‬ ‫ی کشید اومد بریون‌‪( .‬عک ‌‬ ‫ش کردن‌‪ ،‬چار سا ‌ل حبس ‌‬ ‫ت زندان ‌‬ ‫آد ‌م کش ‌‬

‫نی جاهل‌ها دعوا می‌شد‪،‬‬ ‫ت صورتحساب‌؟ شنید‌ه بود ‌م سر پو ‌ل میز داد ‌ن ب ‌‬ ‫س ‪ -‬سر پرداخ ‌‬ ‫‌‬

‫یل تا حد قت ‌ل جلو می‌رفت‌؟‬ ‫و ‌‬

‫ش میزنه‌‪ .‬اکرب‬ ‫ب ک‌ه مری‌ه شکوفه‌نو ارکسرت برا ‌‬ ‫ش جالبه‌‪ :‬ش ‌‬ ‫ی داستان ‌‬ ‫یل ای ‌ن یک ‌‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ب بود‪ .‬اونو و بقی‌ه واسش‌‬ ‫ف جنوب‌شهر و بچ‌ه مح ‌ل طی ‌‬ ‫ی معرو ‌‬ ‫ی از جاهال ‌‬ ‫ی کهنه‌چ ‌‬ ‫تق ‌‬

‫ش میگن‌‪:‬‬ ‫ش میگن‌‪ .‬بهرام ‌م جوابشونو نمیده‌‪ ،‬بعد میا ‌ن سر میز ‌‬ ‫ت و پال به ‌‬ ‫ت میگری ‌ن و پر ‌‬ ‫دس ‌‬ ‫ت در‬ ‫ت گفتی ‌م چرا صدا ‌‬ ‫بیبُخاری‌؟ ای ‌ن هم‌ه بد و بریا‌ه به ‌‬ ‫«هیک ‌ل ب‌ه ای ‌ن گُنده‌ای‌‪ ،‬ب‌ه ای ‌ن ‌‌‬

‫ش آورد‌ه بود ‌ن میزن‌ه تو سر یارو‬ ‫ی ک‌ه برا ‌‬ ‫ی میش‌ه و با شیش‌ه شامپای ‌ن تعارف ‌‬ ‫نمیاد؟»ک‌ه عصبان ‌‬ ‫ف جابه‌جا میمریه‌!‬ ‫و طر ‌‬

‫ی زیاد‪،‬‬ ‫ت ک‌ه به‌خاطر چاقوکشی‌ها ‌‬ ‫ی دو ‌م اس��� ‌‬ ‫گ جهان ‌‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن هما ‌ن دورا ‌ن بعد از جن ‌‬ ‫‌‬ ‫ی که‌تصنیف‬ ‫س به‌اجراگذاشت‌ه شد؟‪ 2‬هما ‌ن زمان ‌‬ ‫قانون‌تبعید چاقوکش‌ها و اشرار ب‌ه بندرعبا ‌‬

‫ی التاس‌» را می‌خواندند؟‬ ‫ف «بندرعباس‌‪ ،‬جا ‌‬ ‫گ معرو ‌‬ ‫‌فروش‌ها آهن ‌‬

‫‪ -۲‬ناحیه ده یا شهرنو محیطی محدود و دیوارکشی شده بود و محل زندگی روسپی‌ها به شمار می‌رفت‪.‬‬ ‫‪ -۱‬در این زمینه‪ ،‬در صفحه چهارم بسیاری از شماره‌های سال ‪ ۱۳۲۸‬روزنامه باخرت امروز به مدیریت دکرت حسنی‬ ‫فاطمی‪ ،‬مطالب وگزارش‌هایی زیر عنوان «اخبار جنایی» دیده می‌شود‪ .‬در شماره ‪ ،۴۳‬سال ‪ ۲۶ ،۱۴‬شهریور ‪۱۳۲۸‬‬ ‫همنی روزنامه خرب تش���کیلکمیسیون تشدید مجازات در شهربانی چاپ شده استکهکارش رسیدگی به پرونده‬ ‫افراد شرور و دزد و جیب‌بر و چاقوکش و ارجاع آن به وزارتکشور برای صدور رأی است‪ .‬ر‪.‬ک‪ .‬به سند شماره‬ ‫‪ ۲/۷‬صفحه ‪.44‬‬


‫‪30‬‬

‫سجل احوال‬

‫ک و اونطرفا‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬تبعید میکردن‌‪ .‬ب‌ه خار ‌‬ ‫‌‬

‫ی همدیگر چاقو می‌کشیدند؟‬ ‫س ‪ -‬حاال چرا جاهل‌ها ای ‌ن هم‌ه رو ‌‬ ‫‌‬ ‫ب اونوقتا بیشرت چاقو میزد ‌ن دیگه‌‪ ،‬چاقو میکشیدن‌‪.‬‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود؟ مث ً‬ ‫ی چاقو داشتند؟‬ ‫ی مح ‌ل و اینها از چ‌ه سن ‌‬ ‫ال بچه‌ها ‌‬ ‫س ‪ -‬ببین ‌م سیست ‌م چ‌ه جور ‌‬ ‫‌‬

‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬یارو مث ً‬ ‫ش نمریسید بزنه‌‬ ‫ی زور ‌‬ ‫ال وقت ‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬از سیز‌ه چارد‌ه ب‌ه باال‪ .‬خدم ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود‪.‬‬ ‫ت تو جیبش‌‪ ...‬اینجور ‌‬ ‫ت ی‌ه چاقو میذاش ‌‬ ‫مریف ‌‬

‫س ‪ -‬شما ه ‌م با خودتا ‌ن چاقو داشتید؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬من‌؟ هیچوقت‌!‬ ‫‌‬

‫ت نداشتید؟‬ ‫س ‪ -‬هیچوق ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬هیچوقت‌!‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه در مورد شما‪...‬‬ ‫س ای ‌ن چیزهای ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬ ‫ی میگم‌‪ ،‬هیچوقت‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬اینو راست ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪... -‬می‌گویندک‌ه ب‌ه ای ‌ن چاقو زدید یا ب‌ه آ ‌ن چاقو زدید بیخود است‌؟‬ ‫‌‬

‫ت میگ ‌ن هم�ی�ن‌ اال ‌ن تو تهرا ‌ن بر ‌ن ی‌ه پروند‌ه از م ‌ن پیداکنن‌‪ ،‬تو دس���تگاه‌‬ ‫ج ‪ -‬اگ‌ه راس��� ‌‬ ‫‌‬

‫ی زد‌ه باشم‌!‬ ‫شهربانی‌‪،‬ک‌ه م ‌ن چاقو ب‌ه کس ‌‬

‫س ‪ -‬با خودتا ‌ن ه ‌م چاقو حم ‌ل نمی‌کردید؟‬ ‫‌‬

‫ب بودم‌‪.‬‬ ‫ب زور داشتم‌‪ ،‬قلدر بودم‌‪ ،‬یوقور بودم‌‪ ،‬خو ‌‬ ‫ج ‪ -‬نخری‪ .‬م ‌ن ُخ ‌‬ ‫‌‬

‫ت داشت‌؟‬ ‫ی برایتا ‌ن ُاف ‌‬ ‫ی بودید و چاقوکش ‌‬ ‫ی ب‌ه زور خودتا ‌ن متک ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ت چاقو نمیکشیدیم‌‪.‬‬ ‫ی بودیم‌! هیچوق ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬ب‌ه خودمو ‌ن متک ‌‬ ‫‌‬ ‫ق چطور؟‬ ‫س ‪ -‬چما ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬چوب ‌م نه‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ق ه ‌م نه‌؟‬ ‫ب و چما ‌‬ ‫س ‪ -‬چو ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬اص ً‬ ‫ال و ابد ًا‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی ‪ 28‬مرداد با سیصد تا چماقدار آمدید و‪...‬‬ ‫س ای ‌ن ک‌ه می‌گویند در شلوغی‌ها ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ب ی‌ه عد‌ه دنبالمو ‌ن بودن‌‪ .‬اونم‌‬ ‫ق و اینا رو میبن���د ‌ن ب‌ه آد ‌م دیگه‌‪ .‬البت‌ه ُخ ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن���ه‌‪ .‬نه‌‪ .‬چما ‌‬ ‫‌‬ ‫س منو با چماق‌‬ ‫ی ی‌ه عک ‌‬ ‫ت ک‌ه موجوده‌! اگ‌ه کس ‌‬ ‫ی اونوق ‌‬ ‫ش علیحد‌ه است‌‪ .‬عکسا ‌‬ ‫داستان ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪31‬‬

‫ت گفته‌‪.‬‬ ‫نشون‌��د‌ه راس ‌‬

‫س ‪ -‬ب‌ه ای ‌ن داستا ‌ن بعد ًا خواهی ‌م رسید‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی علیحد‌ه اس���ت‌‪ ،‬ای ‌ن کارای‌‬ ‫ی رفتی ‌م و چیکار کردی ‌م امر ‌‬ ‫ج ‪ -‬اینک‌ه ‪ 28‬مرداد چ‌ه جور ‌‬ ‫‌‬

‫ی بودک‌ه مث ً‬ ‫ت یه‬ ‫ی از ای ‌ن مح ‌ل مریف ‌‬ ‫ال ی‌ه گردن‌کلفت ‌‬ ‫ی علیحد‌ه است‌‪ .‬ما ‌ل مح ‌ل اینجور ‌‬ ‫محل ‌‬

‫ی ای ‌ن مح ‌ل ک‌ه اونو‌گری بیار‌ه دعواکنه‌‪.‬‬ ‫ی میومد تو ‌‬ ‫ب او ‌ن یک ‌‬ ‫‌مح ‌ل دیگ‌ه دعوا میکرد‪ .‬بعد ًا ش ‌‬ ‫ی میکردی ‌م ک‌ه اص ً‬ ‫ت نکن‌ه پاشو بذار‌ه تو محل‌‪ .‬یه‌‬ ‫ی جرأ ‌‬ ‫الکس ‌‬ ‫البت‌ه ما تو مح ‌ل خودمو ‌ن کار ‌‬

‫وق َت ‌م اگ‌ه تو مح ‌ل ما دعوا میشد مث ً‬ ‫ی مح ‌ل و ای ‌ن چیزابود‪ .‬اونوقتا‬ ‫س زنا ‌‬ ‫ع از نامو ‌‬ ‫ی دفا ‌‬ ‫ال برا ‌‬

‫از ای ‌ن صحبتا بود‪.‬‬

‫ب می‌شدند؟‬ ‫ی مح ‌ل حسا ‌‬ ‫س مردها ‌‬ ‫ی مح ‌ل نامو ‌‬ ‫ی زنها و دخرتها ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬آهان‌‪ ،‬باریکال!‬ ‫‌‬

‫ی در و همسای‌ه قهرما ‌ن می‌شدند؟‬ ‫ی می‌کردند‪ ،‬برا ‌‬ ‫ی ناموس ‌‬ ‫ی ک‌ه قتلها ‌‬ ‫ت کسان ‌‬ ‫س ‪ -‬آنوق ‌‬ ‫‌‬

‫ی میخوا ‌م بگم‌‪ :‬البت‌ه ای ‌ن ما ‌ل ساالی‬ ‫ج ‪ -‬معلوم‌ه دیگه‌! حاالک‌ه ای ‌ن حرفا رو زدی ‌ن ی‌ه چیز ‌‬ ‫‌‬

‫‌پیشه‌‪ ،‬ما ‌ل ای ‌ن آخریا نیست‌‪ ،‬ما ‌ل وقتی‌ه ک‌ه باشگا‌ه رو داشتیم‌‪ .‬ی‌ه دفع‌ه کار باشگاه ‌م گریکرد‪.‬‬

‫ش باستانی‌‬ ‫ت ورز ‌‬ ‫ی سرپرس ‌‬ ‫ی صادرکردک‌ه بایست ‌‬ ‫ی اعلیحضرت‌‪ ،‬خدا بیامرزدش‌‪ ،‬ی‌ه فرمان ‌‬ ‫یعن ‌‬ ‫ی تهی‌ه کردی ‌م و دادی ‌م به‌‬ ‫ش باستانی‌‪ .‬ی‌ه طرح ‌‬ ‫ت ورز ‌‬ ‫بشم‌‪ُ ،‬حکمش ‌م هست‌‪ .‬ما شدی ‌م سرپرس ‌‬

‫نت امروز‪ ،‬فردا‪ ،‬امروز‪ ،‬فردا‪،‬‬ ‫ی گف ‌‬ ‫ب نشد‪ .‬ه ‌‬ ‫ح ما تصوی ‌‬ ‫ب کنه‌‪ .‬بعد ای ‌ن طر ‌‬ ‫ت ک‌ه تصوی ‌‬ ‫دول ‌‬ ‫ف آورد ‌ن تو دانشکدۀ افسری‌‪ ،‬عکسش ‌م دارم‌ک‌ه دار ‌ن با‬ ‫ت تشری ‌‬ ‫امروز‪ ،‬فردا‪ .‬ی‌ه روز اعلیحضر ‌‬

‫ت هر سا ‌ل ‪--‬گمون ‌م جش ‌ن مهرگا ‌ن بود‪ --‬واس‌ه سردوشی‌‬ ‫ت میکنن‌‪ 1.‬اعلیحضر ‌‬ ‫م ‌ن صحب ‌‬ ‫س دانشکدۀ افسری‌‬ ‫ی رئی ‌‬ ‫داد ‌ن ب‌ه افسرا میومد ‌ن دانشکدۀ افسری‌‪ .‬اونوقتا سرلشکر مقصود ‌‬ ‫ی ک‌ه ما دیگ‌ه جودو و این‌‬ ‫بود و ب‌ه ماگفت‌ه بود‪« :‬جعفری‌‪ ،‬ای ‌ن ورزشو بیار تو دانشکدۀ افسر ‌‬

‫ی خودمونو نشو ‌ن بدیم‌‪ ».‬ما ‌م رفتی ‌م ای ‌ن کاروکردی ‌م و ورزش‌‬ ‫ش مل ‌‬ ‫بساطا رو نذاری ‌م و ورز ‌‬

‫ش یاد دادیم‌‪ .‬دو س‌ه ما‌ه مفصل‌‬ ‫ی و ب‌ه دانشجوها ورز ‌‬ ‫ی رو بردی ‌م تو دانشکدۀ افسر ‌‬ ‫باستان ‌‬ ‫ب شد این‌‬ ‫ف آورد ‌ن بازدیدگفنت‌‪« :‬چ‌ه خو ‌‬ ‫ت ک‌ه تشری ‌‬ ‫سربسرشو ‌ن گذاشتیم‌‪ .‬بعد اعلیحضر ‌‬

‫ح دانشگاه‌!»‬ ‫ش رو آوردی ‌ن تو سط ‌‬ ‫ورز ‌‬

‫ی دو ساله‌‬ ‫ت بعد پرسید‪« :‬چطوری‌؟»گفتم‌‪« :‬قربان‌‪ ،‬م ‌ن یک ‌‬ ‫حاال مقصود ‌م این‌ه ک‌ه اعلیحضر ‌‬

‫‪ -۱‬اشاره به عکس شمارۀ ‪ 14/۵‬صفحۀ ‪.32۸‬‬


‫‪32‬‬

‫سجل احوال‬

‫ب نکرد‪ ».‬بعد ب‌ه هویداگفت‌‪« :‬چرا‬ ‫ح باشگا‌ه ک‌ه داد ‌م ب‌ه هویدا‪ ،‬تصوی ‌‬ ‫دوید ‌م دنبا ‌ل ای ‌ن طر ‌‬ ‫ت و ما ‌م رفتی ‌م و فردا هویدا فرستاد عقب‌‬ ‫ی رو را‌ه نمیندازین‌؟» خالص‌ه هویدا رف ‌‬ ‫کار جعفر ‌‬

‫ت منو ب‌ه شا‌ه میکنی‌؟ یه‌‬ ‫ی بود‪.‬گفت‌‪« :‬شکای ‌‬ ‫ی اتاقش‌‪ .‬البت‌ه هویدا ‌م آد ‌م شوخ ‌‬ ‫ما‪ .‬رفتی ‌م تو ‌‬ ‫ت نکرد‪ .‬یه‌‬ ‫ت کار منو درس ‌‬ ‫ی زمنی‌؟»گفتم‌‪« :‬آقا ای ‌ن وزیر ‌‬ ‫ی او ‌ن ت‌ه بخور ‌‬ ‫ت بزن ‌م بر ‌‬ ‫مش���ت ‌‬

‫سال‌ه دار‌ه منو میار‌ه و میربه‌‪ .‬من ‌م هزار کار دارم‌!» بع ‌دگفت‌‪« :‬چطور نکرد؟»گفتم‌‪« :‬آقا‬ ‫ق بود ‌م حاال نیست ‌م با م ‌ن مخالفه‌!»‬ ‫ی با مصد ‌‬ ‫نکرد دیگه‌‪ ،‬با م ‌ن مخالفه‌‪ .‬چو ‌ن م ‌ن ی‌ه موقع ‌‬

‫ش هویدا‪.‬‬ ‫ش و پرور ‌‬ ‫ت شد‌ه بود وزیر آموز ‌‬ ‫ی اونوق ‌‬ ‫ش دکرت هدایتی‌‪ ».‬هدایت ‌‬ ‫گفت‌‪« :‬برو پی ‌‬

‫ش چ‌ه بود؟‬ ‫س ‪ -‬اس ‌م اول ‌‬ ‫‌‬

‫ش اال ‌ن واال یاد ‌م نمیاد‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬دکرت هدایتی‌‪ ،‬وزیر مشاور بود‪ .‬اسم ‌‬ ‫‌‬

‫ی هدایتی‌؟‬ ‫س ‪ -‬دکرت هاد ‌‬ ‫‌‬

‫ت خوبه‌؟» «بد‬ ‫ش و ب‌ه م ‌ن گفت‌‪« :‬بشنی‌!» نشستیم‌‪« .‬حال ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬درسته‌! رفت ‌م تو اتاق ‌‬ ‫‌‬ ‫ی شده‌؟» گفتم‌‪« :‬جریا ‌ن این‌ه و اینه‌» گفت‌‪« :‬منو میشناسی‌؟» گفتم‌‪:‬‬ ‫نیستیم‌‪».‬گفت‌‪« :‬چ ‌‬

‫ی بگم‌‪».‬گفت‌‪« :‬م ‌ن بچه‌‬ ‫ت منو نیگاکن‌‪».‬گفتم‌‪« :‬واال نمیدون ‌م چ ‌‬ ‫«نه‌‪».‬گفت‌‪« :‬درس��� ‌‬

‫س و اینا روکردی ‌ن دار ‌م ای ‌ن خاطر‌ه رو میگم‌ها!‬ ‫محلتم‌‪ »...‬چو ‌ن اون‌سؤا ‌ل نامو ‌‬ ‫س ‪ -‬ممنون‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ج ‪... -‬گفت‌‪« :‬م ‌ن ی‌ه روز اومد ‌م بر ‌م از توکوچۀ شما‪ .‬با ی‌ه نفر دیگ‌ه بودم‌‪ .‬داشت ‌م از مدرسه‌‬ ‫‌‬ ‫ی رویه‌‬ ‫ی نشست‌ه بود ‌‬ ‫غ وکشک ‌‬ ‫میومدم‌‪ .‬دو تا دخ َرت ‌م جلو ما مریفنت‌‪ .‬دید ‌م تو د ‌م او ‌ن مغازۀ دو ‌‬ ‫ی ت ‌وک‌‪ ..‬من‌‪[ ».‬خنده‌]گفتم‌‪« :‬آقا میخوای‌‬ ‫ت زد ‌‬ ‫ی ی‌ه َل َغ ‌‬ ‫ی اومد ‌‬ ‫چارپایه‌‪ .‬بعد یهو بلند شد ‌‬

‫ت باش���ه‌‪ ».‬پاشد اومد‬ ‫ت راح ‌‬ ‫ی یا با ای ‌ن حرفا‪»...‬گفت‌‪« :‬ن‌ه آقا‪ ،‬خیال ‌‬ ‫کار ما رو را‌ه بنداز ‌‬ ‫ک میگی ‌م یا داری ‌م مرییم‌‬ ‫ی ما داری ‌م ب‌ه او ‌ن دخرتا متل ‌‬ ‫چ کرد وگفت‌‪« :‬تو خیا ‌ل کرد ‌‬ ‫منو ما ‌‬

‫ک میگم‌‪ .‬تو او ‌ن مح ‌ل همه‌دوستت‌‬ ‫ت تربی ‌‬ ‫یل م ‌ن به ‌‬ ‫ی ای ‌ن کاروکردی‌‪ .‬و ‌‬ ‫دنبا ‌ل ایناک‌ه پا شد ‌‬

‫ف میکردن‌‪».‬‬ ‫داشنت‌‪ .‬هم‌ه از تو تعری ‌‬

‫م ‌ن اص ً‬ ‫س م ‌ن تو مح ‌ل ما بیاد‬ ‫ت نمیکرد از تر ‌‬ ‫ی جرأ ‌‬ ‫ف بود ‌م ب‌ه اینک‌ه کس��� ‌‬ ‫ال اونجا معرو ‌‬

‫ی شمارۀ‬ ‫ج سیدحس ‌ن رزاز بودیم‌‪( .‬عکس‌ها ‌‬ ‫ی حا ‌‬ ‫ی بیفته‌‪ .‬آخ‌ه ما از نوچه‌ها ‌‬ ‫که‌دنبا ‌ل کس ‌‬ ‫‪ 2/8‬و‪ )2/9‬مث ً‬ ‫ی مدرسۀ انوشریوان‬ ‫نت د ‌م مدرسۀ دخرتون‌ه ‪--‬همو ‌ن باال ‌‬ ‫ال ای ‌ن بچه‌ها مریف ‌‬

‫ش و پال میشدن‌‪ .‬اص ً‬ ‫ال از ترسشون‌‬ ‫‌دادگر‪ --‬جم ‌ع میش���دن‌‪ .‬ب‌ه مح ‌ل ماک‌ه مریس���ید ‌ن پخ ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪33‬‬

‫ف ما‪ .‬بله‌‪ ،‬ای ‌ن جریا ‌ن کار او ‌ن مح ‌ل بود‪.‬‬ ‫نمیومد ‌ن طر ‌‬

‫ی کنید تا فرقشان‌‬ ‫ی م ‌ن معن ‌‬ ‫ی را برا ‌‬ ‫ت جاهل ‌‬ ‫ی چند تا از ای ‌ن اصطالحا ‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫س ‪ -‬آقا ‌‬ ‫‌‬

‫را بفهمم‌‪.‬‬

‫ج ‪ -‬مث ً‬ ‫ال؟‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬مث ً‬ ‫ال‪ :‬باج‌گریی‌؟‬ ‫‌‬

‫ی گرفنت‌‪.‬‬ ‫ی ب‌ه زور پو ‌ل ازکس ‌‬ ‫ج ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬حق‌گریی‌؟‬ ‫‌‬

‫ی مح ‌ل ی‌ه چیزی‬ ‫ب ماسبا خودشو ‌ن ب‌ه گردن‌کلفتا ‌‬ ‫نت تو عال ‌م رفاقت‌‪.‬کاس ‌‬ ‫ج گرف ‌‬ ‫ی با ‌‬ ‫ج ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫‌میداد ‌ن ک‌ه مث ً‬ ‫ال مواظبشو ‌ن باشن‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬تلک‌ه کردن‌؟‬ ‫‌‬

‫ی بودک‌ه مث ً‬ ‫ب زمینو برای‌‬ ‫ال با ی‌ه چو ‌‬ ‫ی گرفنت‌‪ .‬تلکه‌گری آدم ‌‬ ‫ج ‪ -‬سر قمار و ب‌ه حیل‌ه پو ‌ل ازکس ‌‬ ‫‌‬

‫ت رو زمنی‌‬ ‫پ درس ‌‬ ‫ف میکرد تا قا ‌‬ ‫نت صا ‌‬ ‫ی ک‌ه تو خرابه‌ها دور ه ‌م کپه‌کپ‌ه مینشس ‌‬ ‫او ‌ن آدمای ‌‬

‫یل میدادن‌‪.‬‬ ‫ش ی‌ه پو ‌‬ ‫بشینه‌‪ .‬تاز‌ه حکم ‌م میکرد و حرفش ‌م ردخور نداشت‌‪ .‬آخر سر قماربازا به ‌‬

‫ی‌ه تلک‌ه بگ ‌ریگردن‌کلفت ‌م بودک‌ه از هم‌ه پو ‌ل می‌گرفت‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬تیغ‌کشی‌؟‬ ‫‌‬

‫ی دیگ‌ه ب‌ه خودشو ‌ن تی ‌غ میزدن‌‪ ،‬بعد طرف‌‬ ‫نت از یک ‌‬ ‫ج گرف ‌‬ ‫ی با ‌‬ ‫ی بود ‌ن ک‌ه برا ‌‬ ‫ج ‪ -‬ی‌ه کسای ‌‬ ‫‌‬ ‫ی با رضایت‌‬ ‫رو میرتسوند ‌ن و یقه‌شو میچسبید ‌ن که‌‪« :‬تو منو زدی‌!»‪ .‬ی‌ه تیغ‌زدن ‌م بودک‌ه یعن ‌‬

‫س نمیدادن‌‪ .‬بعد میگفنت‌‪« :‬اونو تیغیدیم‌!»‬ ‫نت و پ ‌‬ ‫ش میگرف ‌‬ ‫طرف‌پو ‌ل از ‌‬ ‫س ‪ -‬تیزکی‌؟‬ ‫‌‬

‫نت تیزکی‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬التا ب‌ه چاقو میگف ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬عش ‌ق التی‌؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬مث ً‬ ‫ب بیان‌‪ :‬پاشنۀ‬ ‫ی جاهال رو درمیاورد ‌ن ب‌ه عش��� ‌ق اینک‌ه جاه ‌ل ب‌ه حسا ‌‬ ‫ال بعضیا ادا ‌‬ ‫‌‬ ‫ق میخورد ‌ن و عربد‌ه میکشیدن‌‬ ‫نت رو شونه‌شون‌‪ ،‬عر ‌‬ ‫کفششونو میخوابوندن‌‪،‬کتشونو مینداخ ‌‬

‫و از ای ‌ن کارا دیگه‌‪...‬‬ ‫س ‪ -‬یه‌کتی‌؟‬ ‫‌‬

‫ف رو جلوتر‬ ‫نت ش���ونۀ ی‌ه طر ‌‬ ‫ی و عرض‌اندام‌‪ ،‬موق ‌ع را‌ه رف ‌‬ ‫ی خودنمای ‌‬ ‫ی ک‌ه برا ‌‬ ‫ج ‪ -‬ب‌ه اونای ‌‬ ‫‌‬


‫‪34‬‬

‫سجل احوال‬

‫ی میخواین‌؟‬ ‫ی را‌ه مریه‌‪ .‬اینا رو واس‌ه چ ‌‬ ‫ی میکنن‌‪ ،‬میگ ‌ن یه‌کت ‌‬ ‫مید ‌ن وگردن‌کش ‌‬

‫س ‪ -‬احتما ً‬ ‫ب به‌درد می‌خورد‪ .‬نوچه‌؟‬ ‫نت کتا ‌‬ ‫ال موق ‌ع نوش ‌‬ ‫‌‬

‫ی ِ‬ ‫گود محبت‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ت���و زورخون‌ه ب‌ه مبتدیا میگ ‌ن نوچه‌‪.‬گود زورخون‌ه ه ‌م گرد‌ه دیگه‌! یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ش میفهم‌ه ک‌ه مث ً‬ ‫ال‬ ‫ت نوچ‌ه ک‌ه میاد اونجا خود ‌‬ ‫ت و دور ه ‌م بودن‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ی محب ‌‬ ‫ی یعن ‌‬ ‫گرد ‌‬ ‫باید پائنی‌تر از هم‌ه وایسه‌‪ .‬ای ‌ن رس ‌م نوچه‌ست‌‪ .‬نوخاست‌ه او ‌ن کسی‌ه ک‌ه ی‌ه خورد‌ه بیشرت تجربه‌‬

‫ب زورخون‌ه رو بیشرت میدون‌ه و ب‌ه او ‌ن نوچ‌ه یاد میده‌‪ ،‬یه‌‬ ‫داره‌‪ ،‬مری‌ه از نوچ‌ه باالتر وامیسته‌‪ ،‬آدا ‌‬ ‫ت کام ‌ل میشه‌مریسه‌‬ ‫نت و از نظر انسانی ‌‬ ‫ش و وزن‌ه برداش ‌‬ ‫ی از نظر ورز ‌‬ ‫ی چیزی‌‪ .‬بعد وقت ‌‬ ‫همچ ‌‬

‫ی و میش‌ه پهلوون‌‪...‬‬ ‫ب‌ه پهلوون ‌‬

‫س ‪ -‬چطور شد شما نوچۀ حاج‌سیدحس ‌ن رزاز شدید؟‬ ‫‌‬

‫ش اوم���د از ما‪ .‬او ‌ن موقع‬ ‫ی میکردیم‌‪ .‬این‌ه ک‌ه ای ‌ن خوش��� ‌‬ ‫ب ش�ی�رینکار ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال‪ ،‬ما خو ‌‬ ‫‌‬

‫ی میکردن‌‪ ،‬مرحمتی‌‬ ‫ی ک‌ه ای ‌ن پهلوون���ا ب‌ه ما لطف ‌‬ ‫‌پریمردی‌ا ‌م ب���ود جا افتاده‌‪ .‬اونوقتا‪ ،‬وقت ‌‬ ‫ب میکردن‌‪.‬‬ ‫ب میشدی ‌م نوچه‌شو ‌ن دیگه‌‪ .‬اونا ‌م ما رو نوچ‌ه خودشو ‌ن حسا ‌‬ ‫میکردن‌‪ ،‬ما به‌حسا ‌‬

‫ش می‌کرد یا پری شده‬ ‫ی ک‌ه شما نوچۀ سیدحس ‌ن رزاز شدید هنوز سر پا بود؟ ورز ‌‬ ‫س ‪ -‬موقع ‌‬ ‫‌‬

‫‌بود؟‬

‫یل هنوزکارآمد بود‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه پری بود دیگه‌‪ .‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ف کنید‪.‬‬ ‫ک خاطر‌ه از ای ‌ن حاج‌سیدحس ‌ن رزاز تعری ‌‬ ‫س‪-‬ی ‌‬ ‫‌‬

‫ت سیدحس ‌ن مری‌ه عراق‌‪،‬‬ ‫ف میکرد‪ .‬ی‌ه وق ‌‬ ‫ش برامو ‌ن تعری ‌‬ ‫ی دارم‌‪ ،‬خود ‌‬ ‫ج ‪ -‬خاطر‌ه ک‌ه خیل ‌‬ ‫‌‬

‫ی تو نجف‌‪ .‬اینا َر ‌م ایرانیایی‌ک‌ه از تهران‬ ‫ی توکاظمنی‌‪ ،‬یک ‌‬ ‫عرا َق ‌م دو تا زورخون‌ه داشت‌‪ :‬یک ‌‬

‫ت ش���ما عرض‌‬ ‫ت ای ‌ن مری‌ه تو زورخونۀ اونجا‪ .‬خدم ‌‬ ‫ت کرد‌ه بودن‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫‌رفت‌ه بود ‌ن درس��� ‌‬ ‫ی بلند و خوش‌هیکل‌‪ ،‬این‌‬ ‫ی بود! خیل ‌‬ ‫ی بود اونجا میوندار بود‪ .‬هیکل ‌‬ ‫کنم‌‪ ،‬ی‌ه پهلوو ‌ن قنرب ‌‬

‫ی ک‌ه تو زورخونه‌‬ ‫گ اونجا بود ‪--‬سنگ ‌‬ ‫ت سن ‌‬ ‫ش میکردن‌‪ .‬ی‌ه جف ‌‬ ‫نت ورز ‌‬ ‫ش داش ‌‬ ‫و نوچه‌ها ‌‬ ‫ت زیر اینا خوابید و هفتاد تا از ای ‌ن سنگاگرفت‌‪ .‬حاج‌سیدحسن‌‬ ‫میگرین‌‪ --‬پهلوو ‌ن قنرب رف ‌‬ ‫ی م ‌ن چند از ای ‌ن سنگا بگریم‌؟» چو ‌ن حاج‌سیدحسن‌‬ ‫ش میگه‌‪« :‬اجاز‌ه مید ‌‬ ‫خدابیامرز به ‌‬

‫ی اونو‬ ‫ش میگه‌‪« :‬برو بش�ی�ن‌ اونجا!» آخ‌ه س���نگا ‌‬ ‫ب بود به ‌‬ ‫از تهرا ‌ن رفت‌ه بود اونجا و غری ‌‬ ‫هیشکی‌اص ً‬ ‫ت بلندکنه‌‪ .‬ب‌ه حاج‌سیدحس ‌ن برمیخوره‌‪ ،‬مری‌ه میخواب‌ه و سنگا رو‬ ‫ال نمیتونس��� ‌‬

‫گ میگریه‌‪ .‬بعد‬ ‫میگریه‌‪ .‬پهلوو ‌ن قنرب شناشو مریه‌‪ ،‬تمو ‌م میشه‌‪ ،‬بلند میش‌ه میبین‌ه ای ‌ن دار‌ه سن ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪35‬‬

‫ش تمو ‌م میش���ه‌‪ ،‬باز میبین‌ه این‌‬ ‫اعتن���ا نمیکن‌ه دومرتب‌ه بنا میکن‌ه ب‌ه می ‌ل گرفنت‌‪ .‬بعد میل‌بازی ‌‬ ‫ش میکنه‌‪ ،‬سیدحسن‌‬ ‫ی بود! بعد خالص‌ه میاد توگود و ورز ‌‬ ‫گ میگریه‌‪ ،‬انقد ای ‌ن قو ‌‬ ‫دار‌ه سن ‌‬

‫ی از‬ ‫ش میگه‌‪« :‬گر ‌م شدی‌؟» میگه‌‪« :‬ن‌ه قربان‌!» یک ‌‬ ‫ش تمو ‌م میشه‌‪ .‬بعد پهلوو ‌ن قنرب به ‌‬ ‫کار ‌‬

‫ش کن‌!» نوچ‌ه میاد جلو‪ ،‬سیدحسن‌‬ ‫ی گرم ‌‬ ‫نوچه‌هاشو صدا میکن‌ه جلو و میگه‌‪« :‬برو حساب ‌‬

‫نوچ‌ه رو میزن‌ه زمنی‌‪.‬خالص‌ه س‌ه چار تا از نوچه‌ها و نوخاسته‌هاشو میفرسته‌‪ ،‬حاج‌سیدحسن‌‬

‫ش میاد جلو‪.‬‬ ‫همۀ اینا رو میزن‌ه زمنی‌‪ .‬بعد میگه‌‪« :‬گر ‌م ش���دی‌؟» میگه‌‪« :‬قربان‌‪ ،‬نه‌‪ ».‬خود ‌‬

‫ی پهلوو ‌ن قنربو‬ ‫ف میکرد‪ --‬همچ ‌‬ ‫گ تعری ‌‬ ‫ش قشن ‌‬ ‫میاد جلوک‌ه با ای ‌ن کُشتی‌بگری‌ه ‪--‬خود ‌‬ ‫ت نشد‌ه بود‪ ،‬ی‌ه پریهن‌‬ ‫ف گود‪ .‬تا اونوقت ‌م هنوز لخ ‌‬ ‫ش میخور‌ه ب‌ه ک ‌‬ ‫سگردن ‌‬ ‫نی ک‌ه پ ِ‌‬ ‫میزن‌ه زم ‌‬

‫ش ک‌ه میرپس ‌ن میفهم ‌ن پهلوون‌‬ ‫ی داره‌‪ .‬از ‌‬ ‫ب هیکل ‌‬ ‫نن عج ‌‬ ‫ت میش‌ه میبی ‌‬ ‫ی لخ ‌‬ ‫ش بود‪ .‬بعد وقت ‌‬ ‫تن ‌‬ ‫ایرانی‌ه و دیگ‌ه بهش‌احرتا ‌م میذارن‌‪.‬‬

‫ی می‌گرفت‌؟‬ ‫س ‪ -‬حاج‌سیدحس ‌ن کدا ‌م زورخون‌ه کُشت ‌‬ ‫‌‬

‫ب پهلوو ‌ن بود‪ .‬هم‌ه زورخونه‌ها مریفت‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬حاج‌سیدحس ‌ن ُخ ‌‬ ‫‌‬

‫ی پدرکار می‌کنید‪ ،‬بعد‬ ‫ت اول‌‪ :‬حاال شما دارید پهلو ‌‬ ‫س ‪ -‬بسیار خوب‌‪ .‬برگردی ‌م سر صحب ‌‬ ‫‌‬ ‫ی شما را اینور و آنورگذاشت‌ه ِ‬ ‫ی خودتان‌یک‌‬ ‫سرکار و آخ‌رگفتید‌ک‌ه رفتید برا ‌‬ ‫ک مقدار ‌‬ ‫ه ‌م ی ‌‬

‫باشگا‌ه باز‌کردید‪ ،‬درست‌؟‬

‫ج ‪ -‬بله‌‪ ...‬باشگا‌ه نه‌‪ .‬ی‌ه زورخون‌ه بودک‌ه اجار‌ه کرد‌ه بودم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬اس ‌م ای ‌ن زورخان‌ه چ‌ه بود ‌وکجا بود؟‬ ‫‌‬

‫ش زورخونۀ بازارچ‌ه بود‪ .‬دو سا ‌ل اونجا رو داشتم‌‪ ،‬بعد و ‌ل کرد ‌م و بیکار شدم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬اسم ‌‬ ‫‌‬ ‫ی زورخون‌ه رو ک���‌ه اجار‌ه کرد‌ه بود ‌م تحویل‌‬ ‫حاال دیگ���‌ه بیکار ‌م و دنبا ‌ل کار میگردم‌‪ .‬یعن ‌‬

‫ش دادم‌‪.‬‬ ‫صاحب ‌‬

‫س ‪ -‬چرا؟ ضرر می‌کرد؟‬ ‫‌‬

‫ش کردم‌‪.‬‬ ‫ت نداشتمش‌‪ ،‬ول ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه دیگ‌ه دوس ‌‬ ‫‌‬

‫ب «شعبو ‌ن بی‌مُ خ‌» را ب‌ه شما دادند؟‬ ‫س ‪ -‬چرا ای ‌ن لق ‌‬ ‫‌‬

‫ض کنم‌‪ ،‬ما مدرس‌ه ک‌ه مریفتیم‌‪ ،‬با‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ع شد! [خنده‌] خدم ‌‬ ‫ج ‪ -‬الالله االالله‪ ...‬شرو ‌‬ ‫‌‬ ‫ی [سر‬ ‫ش اینجور ‌‬ ‫ی ک‌ه گردن ‌‬ ‫ی خدابیامرز و او ‌ن تیمسار رضا عظیم ‌‬ ‫ی رحیم ‌‬ ‫همنی‌تیمسار مهد ‌‬ ‫س بودیم‌‪ .‬بعدک‌ه معل ‌م میومد و بچه‌ها میخواسنت‌‬ ‫ج می‌کند] بود‪ ،‬تو ی‌ه کال ‌‬ ‫تک ‌‬ ‫ت راس ‌‬ ‫را به‌سم ‌‬


‫‪36‬‬

‫سجل احوال‬

‫نت باال می‌برد] اونوقت‌‬ ‫ت سباب‌ه را به‌نشا ‌ن اجاز‌ه گرف ‌‬ ‫ی میکرد ‌ن [انگش ‌‬ ‫بر ‌ن دستشویی‌‪ ،‬اینجور ‌‬ ‫ت میخواس���ت ‌م راهمو میکشید ‌م مریفتم‌‬ ‫معل ‌م میگفت‌‪« :‬برو!» م ‌ن اینکارو نمیکردم‌‪ ،‬هر وق ‌‬ ‫ش خرابه‌! مُ خ‌‬ ‫ش و ب‌ه بچه‌ها میگفت‌‪« :‬مُ خ ‌‬ ‫ت میزد ب‌ه شقیق‌ه ‌‬ ‫ت معلم‌ه با انگش ‌‬ ‫بریون‌‪ .‬اونوق ‌‬

‫نت «بی‌مُ خ‌»‪ .‬همو ‌ن سپهبد عظیمی‌‪ ،‬اون ‌م یه‌‌وری‌بود‬ ‫نداره‌!»‪ .‬از همونجا اینا اس ‌م ما روگذاش ‌‬

‫ی تیمسار شد‪ ،‬ارتشبد شد و سپهبد‬ ‫نت «رضا یه‌وری‌»ک‌ه تا آخر سر‪ ،‬تا وقت ‌‬ ‫ش میگف ‌‬ ‫دیگه‌‪ .‬به ‌‬ ‫ج بود دیگه‌‪.‬‬ ‫شک ‌‬ ‫نت «رضا یه‌وری‌» چو ‌ن گردن ‌‬ ‫ش میگف ‌‬ ‫شد‪ ،‬هم‌ه به ‌‬ ‫ج بود؟‬ ‫نت رای ‌‬ ‫ب گذاش ‌‬ ‫س آ ‌ن دور‌ه لق ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی یه‬ ‫ی وقت ‌‬ ‫ی داشت‌‪ .‬اونوقتا مرسو ‌م بود از بچگ ‌‬ ‫ی تو مح ‌ل ی‌ه لقب ‌‬ ‫نت دیگه‌‪ .‬هرکس ‌‬ ‫ج ‪ -‬میگف ‌‬ ‫‌‬

‫ش میموند‪.‬‬ ‫نت رو ‌‬ ‫ی میذاش ‌‬ ‫ب روکس ‌‬ ‫‌لق ‌‬

‫ی ه ‌م داشت‌؟!‬ ‫ی خاص ‌‬ ‫ک معن ‌‬ ‫ب شما ی ‌‬ ‫یل لق ‌‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ی بهش‌‬ ‫ی رو بگری‌ه ی‌ه چیز ‌‬ ‫ت ح ‌ق یک ‌‬ ‫ی میکرد یا میخواس ‌‬ ‫ی ی‌ه کار حساب ‌‬ ‫ج ‪ -‬میدونی‌‪ ،‬هرکس ‌‬ ‫‌‬

‫ت نمیشه‌‪ .‬من‌‪ ،‬به‌جو ‌ن بچ‌ه ‌م به‌جو ‌ن شما‪ ،‬غری‬ ‫ش درس ‌‬ ‫ی حقشو نگریه‌‪،‬کار ‌‬ ‫یل تا یک ‌‬ ‫میبسنت‌‪ .‬و ‌‬

‫ی نبود‪ .‬مث ً‬ ‫ال من‬ ‫ش چیز دیگه‌ا ‌‬ ‫ی زور میگ ‌ن و مریفت ‌م دنبا ‌ل کار ‌‬ ‫ی میدید ‌م ب‌ه یک ‌‬ ‫از ای ‌ن ک‌ه وقت ‌‬

‫‌مریفت ‌م ش���هردارو ببینم‌‪ ،‬مث ً‬ ‫یل م ‌ن ِ‬ ‫در اتاق‬ ‫ش میگفت‌‪« :‬فردا بیا‪ ،‬پس‌فردا بیا‪ »...‬و ‌‬ ‫ال سکرتر ‌‬ ‫ی م ‌ن میا ‌م مری ‌م تو و‬ ‫خ نداره‌!» وقت ‌‬ ‫نت «مُ ‌‬ ‫‌شهردارو باز میکرد ‌م یهو مریفت ‌م تو‪ .‬بعد اینا میگف ‌‬ ‫خ ما و ول‌کنم‬ ‫ی بندکرد ‌ن ب‌ه مُ ‌‬ ‫میخوا ‌م ح ‌ق چار تا رو بگری ‌م مُ خ ‌م خرابه‌؟ از همو ‌ن جا اینا ه ‌‬

‫خ ما رو میکش ‌ن جلو‪ .‬خدا پدر و مادر این‌آدمای‌‬ ‫ی میش‌ه مُ ‌‬ ‫ب حاالش ‌م هر جا هر خرب ‌‬ ‫‌نیسنت‌! ُخ ‌‬ ‫ح میکنن‌! حرفی‌‬ ‫ف رو بیامرزه‌‪ ،‬باز ‌م ب‌ه ای ‌ن مخالفاک‌ه به‌خاطر مُ خمون ‌م شد‌ه ما رو مطر ‌‬ ‫مخال ‌‬ ‫س ‪--‬اینو کیها ‌ن لندن‌نوشته‌‬ ‫س دعواشو ‌ن شد‌ه بود تو مجل ‌‬ ‫ی مجل ‌‬ ‫نی وکال ‌‬ ‫نیست‌‪ .‬دو تا از هم ‌‬

‫خ بدتری‌!»‬ ‫بود‪ --‬ای ‌ن ب‌ه او ‌ن میگه‌‪« :‬تو مث ‌ل شعبو ‌ن بی‌مُ خی‌!» یا‪« :‬از شعبو ‌ن بی‌مُ ‌‬

‫ت ک‌ه آنرا نشنید‌ه باشد‪.‬‬ ‫ی نیس ‌‬ ‫ب ایرا ‌ن باشد‪،‬کس ‌‬ ‫ب شما مشهورتری ‌ن لق ‌‬ ‫س ‪-‬گمان ‌م لق ‌‬ ‫‌‬

‫ش صحبت‌‬ ‫ش داشتم‌‪ ،‬بعد ‌‬ ‫ت ورز ‌‬ ‫ف کنم‌‪ .‬تو باشگا‌ه هر وق ‌‬ ‫ی براتو ‌ن تعری ‌‬ ‫ج ‪ -‬میخوا ‌م ی‌ه چیز ‌‬ ‫‌‬

‫ی دیوون‌ه او ‌ن باال نشست‌ه بود‪ .‬من ‌م تو گود داشت ‌م صحبت‌میکردم‌‪.‬‬ ‫میکردم‌‪ .‬ی‌ه روز مصطف ‌‬ ‫ی ما میگفتی ‌م ای ‌ن تصدی ‌ق میکرد‪ ،‬سرشو تکو ‌ن میداد و میگفت‌‪« :‬درسته‌!» زورخون‌هم‌‬ ‫هر چ ‌‬

‫ی ی‌ه بی‌مُ خو ی‌ه دیوون‌ه باید تصدیق‌کنه‌‬ ‫ت گفتم‌‪« :‬باالخر‌ه حرفا ‌‬ ‫حاال ش���لوغ‌! من ‌م ی‌ه وق ‌‬

‫ی کله‌تو تکو ‌ن میدی‌!» [خنده‌]‬ ‫ف نمیزنه‌‪ ،‬تو ه ‌‬ ‫ی حر ‌‬ ‫دیگه‌! اینهم‌ه آد ‌م اینجا نشست‌ه هیشک ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪37‬‬

‫ش شری‬ ‫ی مح ‌ل راک‌ه روی ‌‬ ‫ی کالنرت ‌‬ ‫ک روز تابلو ‌‬ ‫ت ک‌ه ی ‌‬ ‫ی پادگا ‌ن اس ‌‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن هما ‌ن مصطف ‌‬ ‫‌‬

‫ی منم‌؟!»‬ ‫نی که‌‪« :‬شری اصل ‌‬ ‫و خورشید بوده‌‪ ،‬می‌کشد پائ ‌‬ ‫ج ‪ -‬ای ‌ن قضی‌ه رو شما ازکجا میدونی‌؟‬ ‫‌‬

‫ف کرده‌!‬ ‫ی خودتا ‌ن برای ‌م تعری ‌‬ ‫ی از بچه‌محل‌ها ‌‬ ‫س ‪ -‬یک ‌‬ ‫‌‬

‫یل تابلو رو نمی‌کش���‌ه پائنی‌! از حا ‌ل طبیعی‬ ‫ی دیوون‌ه بچۀ پاچنار بود‪ .‬و ‌‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ ،‬مصطف ‌‬ ‫‌‬

‫ی میکن‌ه که‌‪« :‬اینجا م ‌ن شریم‌‪ ،‬ای ‌ن شری چیه‌؟» آره‌‬ ‫س کالنرت ‌‬ ‫ب رئی ‌‬ ‫ج بوده‌‪ ،‬با چاقو عق ‌‬ ‫‌خار ‌‬

‫ی دارم‌ها! م ‌ن و حاج‌سیدحسن‬ ‫س س‌ه تای ‌‬ ‫ی آدمایی‌ا ‌م پیدا میش���دن‌! ی‌ه عک ‌‬ ‫خانو ‌م ی‌ه همچ ‌‬

‫ی دیوونه‌ست‌‪.‬‬ ‫ی مصطف ‌‬ ‫‌رزاز! او ‌ن سوم ‌‬

‫ی ب‌ه شما‬ ‫ب «شعبا ‌ن تاجبخش‌»‪ 2‬را چ‌ه کس ‌‬ ‫یل لق ‌‬ ‫ب «بی‌مُ خ‌»‪ ،‬و ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬داریم‌‪ 1.‬ای ‌ن از لق ‌‬ ‫‌‬ ‫داد؟ ازکجا آمده‌؟‬

‫ج ‪ -‬واال بیخودیه‌‪ ...‬بیخودی‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ک کردید و شا‌ه را برگرداندید ِ‬ ‫ج و تخت‌‪ ،‬مگر نه‌؟‬ ‫سر تا ‌‬ ‫س ‪ -‬آخر می‌گویند شماکم ‌‬ ‫‌‬

‫ی منرب این ‌وگفت‌‪ ،‬همو ‌ن بعد از اینک‌ه ای ‌ن پیش���امدا ش���د‪،‬‬ ‫ی باال ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه خانوم‌‪ .‬ی‌ه آخوند ‌‬ ‫‌‬

‫ی تاجبخشه‌‪.‬‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫ی منربگفت‌‪« :‬ای ‌ن آقا ‌‬ ‫ط ُب ‌ل بگریه‌‪ ،‬اونجا باال ‌‬ ‫ت ای ‌ن وس ‌‬ ‫اونم‌میخواس ‌‬ ‫ایشون‌ای ‌ن کارا روکرده‌‪ ،‬او ‌ن کارا روکرده‌‪ ».‬مردم ‌م ای ‌ن حرفا روک‌ه یارو ب‌ه ک‌‪ ..‬ما بست‌ه بود‬

‫نت بازگو میکردن‌!‬ ‫میشنید ‌ن و مریف ‌‬

‫ک عالم‌!‬ ‫ف و نق ‌ل هست‌‪ :‬لطیفه‌‪ ،‬حکایت‌‪ ،‬شایعه‌‪ ...‬ی ‌‬ ‫ی «مُ خ‌» شما حر ‌‬ ‫س ‪ -‬چقدر برا ‌‬ ‫‌‬ ‫ی میشناخنت‌!‬ ‫ی بود‪ .‬آخ‌ه هم‌ه منو اینجور ‌‬ ‫ب دیگ‌ه اینجور ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ش را نشا ‌ن بدهید؟‬ ‫ی نکردید خالف ‌‬ ‫ت ه ‌م سع ‌‬ ‫س ‪ -‬هیچوق ‌‬ ‫‌‬

‫خ داری ‌م ولمو ‌ن نمیکنن‌! [خنده‌] آخ‌ه پاریا خیال‌‬ ‫خ بمونیم‌‪ .‬اگ‌ه بدون ‌ن مُ ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه بابا بذار بی‌مُ ‌‬ ‫‌‬

‫میکرد ‌ن فامی ‌ل م ‌ن اص ً‬ ‫ی ک‌ه رجا ‌ل یا هرنپیشه‌ها میومد ‌ن تو‬ ‫ال بی‌مُ خه‌‪ .‬دلیلش ‌م حاال میگم‌‪ .‬وقت ‌‬

‫ت عادت‬ ‫ت مل ‌‬ ‫ت شیش‌ه مرد ‌م تماشاکنن‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫باشگا‌ه ما‪ ،‬عکسشونو میگرفتی ‌م میذاشتی ‌م پش ‌‬

‫ی رو میخواد صدا کن‌ه ‪--‬مث ً‬ ‫ت شیش‌ه میبینه‌‪ --‬ی‌ه فحشم‌‬ ‫ی رو پش��� ‌‬ ‫س یک ‌‬ ‫ال عک ‌‬ ‫‌دار‌ه یک ‌‬

‫میده‌! میگه‌‪« :‬اه‌‪ ،‬مث ً‬ ‫س ما ‌م اونجا‬ ‫ال ای ‌ن [غالمحسنی‌] بهمنیار فال ‌ن فال ‌ن شده‌ست‌ها!» عک ‌‬

‫‪ -۱‬عکس شمارۀ ‪ ۲/۸‬صفحۀ ‪ ۴۵‬و عکس صفحۀ ‪.۴۶۹‬‬ ‫‪ --۲‬در شاهنامه لقب «تاجبخش» برای رستم به کار رفته است‪.‬روشن نیست آن کسی که این لقب را به شعبان‬ ‫جعفری داده است این نکته را می‌دانسته یا نه؟ !‬


‫‪38‬‬

‫سجل احوال‬

‫ت شیش‌ه دید‪ .‬یهوگفت‌‪ُ « :‬ا شعبون‌‬ ‫س مارو پش ‌‬ ‫بود دیگه‌‪ .‬ی‌ه یارو اومد‌ه بود باش���گاه‌‪ ،‬عک ‌‬

‫ش بزنه‌‪.‬گفتم‌‪:‬‬ ‫ت آورد ت���و و دید ‌م میخوادکتک ‌‬ ‫ت اونوگرف ‌‬ ‫بی‌مُ خ���ه‌!» حاالمنوچهر ما ‌م رف ‌‬

‫ش بود‪،‬گفتم‌‪« :‬آخ‌ه مرتیک‌ه چرا‬ ‫ش داری‌؟» پسر‌ه تقریب ًا هیجد‌ه نوز‌ه سال ‌‬ ‫ش کن‌‪ ،‬چیکار ‌‬ ‫«ول ‌‬ ‫ی نگفتم‌!»‬ ‫خ م ‌ن چیز ‌‬ ‫ت میزنی‌؟» گفت‌‪« :‬جو ِ‌ن شعبو ‌ن بی‌مُ ‌‬ ‫ف مف ‌‬ ‫خف‌ه نمیشی‌؟ چرا حر ‌‬

‫ت شد‪ ،‬خیا ‌ل کرد میخوا ‌م بزنمش‌‪.‬گفت‌‪:‬‬ ‫ی میگی‌!» یهو دید ‌م ناراح ‌‬ ‫گفتم‌‪ِ « :‬ا‪ ،‬باز ‌م ک‌ه دار ‌‬

‫ی فکر میکردن‌‪.‬‬ ‫نی اینجور ‌‬ ‫«به‌خدا من‌خیا ‌ل کرد ‌م فامی ‌ل شما بی‌مُ خه‌‪ ».‬میدون ‌‬

‫یل قل ‌م و نویسندگا ‌ن ه ‌م در نمایۀ کتابشا ‌ن نام‌‬ ‫ی از اها ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬غری از مرد ‌م عادی‌‪ ،‬بسیار ‌‬ ‫‌‬

‫ی پیدا‬ ‫ط کرده‌اند! م ‌ن برا ‌‬ ‫ی «بی‌مُ خ‌» ضب ‌‬ ‫ت نا ‌م خانوادگ ‌‬ ‫ی تح ‌‬ ‫ف «ب‌» یعن ‌‬ ‫شما را زیر حر ‌‬

‫ف «ب‌»!‬ ‫ف «ج‌» می‌گشتم‌‪ ،‬ه ‌م زیر حر ‌‬ ‫ب باید ه ‌م زیر حر ‌‬ ‫ک کتا ‌‬ ‫کردن‌اس ‌م شما در ی ‌‬ ‫ی از رفقا پیاد‌ه مریفتم‌‪ .‬ی‌ه گُل‌فروش‌ه بودکنار خیابون‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ی‌ه رو َز ‌م تو اسرائی ‌ل داشت ‌م با یک ‌‬ ‫‌‬ ‫ی هستنی‌؟ از ایرا ‌ن اومدین‌؟‬ ‫ف میزنیم‌‪ ،‬اومد جلو وگفت‌‪« :‬شما ایران ‌‬ ‫ی حر ‌‬ ‫ای ‌ن دید فارس��� ‌‬ ‫از ته���را ‌ن اومدین‌؟»گفتم‌‪« :‬آره‌‪».‬گفت‌‪« :‬من ‌م بچ‌ه خیابو ‌ن سریوس���م‌‪ ».‬با ه ‌م از اینجا و‬

‫ت س���ال‌ه اینجام‌‪».‬گفتم‌‪ُ :‬‬ ‫ب تو ایران‌‪ ،‬تو‬ ‫«خ ‌‬ ‫ت کردیم‌‪.‬گفت‌‪« :‬م ‌ن اال ‌ن بیس��� ‌‬ ‫اونجا صحب ‌‬ ‫ط تو خیابو ‌ن شاهپور یه‌‬ ‫ی رو نمی‌شناختم‌‪ .‬فق ‌‬ ‫ی رو میشناختی‌؟»گفت‌‪« :‬واالکس ‌‬ ‫تهرا ‌ن ک ‌‬ ‫یل ناراحت‌‬ ‫ی بود‪[ »...‬خنده‌] تا اینو گفت‌‪ ،‬م ‌ن فهمید ‌م نفهمید‌ه اینوگفته‌‪ ،‬و ‌‬ ‫شعبو ‌ن بی‌مُ خ ‌‬ ‫ی کارام ‌و کرد ‌م و برگشتم‌‪ ،‬رفیقم‌‬ ‫شدم‌‪ .‬ب‌ه رفیق ‌م گفتم‌‪« :‬م ‌ن اال ‌ن میام‌!» گذاشت ‌م رفتم‌‪ .‬وقت ‌‬

‫ش در بیاریم‌‪ ،‬ای ‌ن طفلک‌‬ ‫ش گفتم‌‪« :‬بیا بری ‌م از دل ‌‬ ‫ت شد و اینا‪ ».‬فردا ‌‬ ‫ی ناراح ‌‬ ‫گفت‌‪« :‬خیل ‌‬

‫ب کرد‌ه افتاد‌ه تو خونه‌!» پا شدی ‌م رفتی ‌م خون‌هش‌‪ .‬تا‬ ‫ش گفت‌‪« :‬واال‪ ،‬ت ‌‬ ‫نفهمیده‌!»‪ .‬خانم ‌‬

‫ی کشید سرش‌‪ ،‬او ‌ن گوش‌ه لول‌ه شد‪ .‬من ‌م ک‌ه اینو دید ‌م گفتم‌‪« :‬بلند‬ ‫فهمید ماییم‌‪ ،‬پتورو طور ‌‬ ‫ش کردم‌‬ ‫شو بابا‪ ،‬م ‌ن شعبون‌بی‌مُ خم‌!» بیچاره‌‪ ...‬خودم ‌م خند‌ه ‌م گرفت‌ه بود‪ .‬باالخره‌‪ ،‬بلند ‌‬

‫ت ِ‬ ‫سر ما میگن‌‪ ،‬تو یه‌‬ ‫چ کرد ‌م وگفتم‌‪« :‬باباجو ِ‌ن من‌‪ ،‬حاال هم‌ه پُش ‌‬ ‫ش صورتشو ما ‌‬ ‫نشوندم ‌‬ ‫ش درآوردم‌‪ ،‬چند تا از این‌‬ ‫ت نمیش���م‌‪ ».‬خالصه‌‪ ،‬از دل ‌‬ ‫ی ما گفتی‌‪ ،‬م ‌ن ناراح ‌‬ ‫دفع‌ه جلو رو ‌‬ ‫ی رفی ‌ق شد‪.‬‬ ‫ی تشکرکرد و بعد ‌م با ما حساب ‌‬ ‫ش کادو دادم‌‪ ،‬خیل ‌‬ ‫ی نقر‌ه داشت ‌م به ‌‬ ‫چیزا ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪39‬‬


‫‪40‬‬

‫سجل احوال‬

‫سند شمارۀ ‪2/1‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪41‬‬


‫‪42‬‬

‫سجل احوال‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪43‬‬


‫‪44‬‬

‫سجل احوال‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪45‬‬


‫‪46‬‬

‫سجل احوال‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪47‬‬

‫سربازی‌‬ ‫ی رفتید؟‬ ‫ی سرباز ‌‬ ‫یک ‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫س ‪ -‬آقا ‌‬ ‫‌‬

‫ض کن ‌م که‌‪،‬‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬س���ربازی‌؟ ‪...‬همو ‌ن س���ا ‌ل ‪ 1319‬رفت ‌م سرباز نقلی‌ه شدم‌‪ .‬خدم ‌‬ ‫‌‬ ‫‪1‬‬ ‫نقلیه‌ا ‌م د ِ‌م ِ‬ ‫گارد ِ‬ ‫ی بود‪.‬‬ ‫نی دود ‌‬ ‫[گار] ماش ‌‬ ‫پ می‌راندید؟‬ ‫ی جی ‌‬ ‫س ‪ -‬سرباز نقلی‌ه یعن ‌‬ ‫‌‬

‫چ داشتیم‌‬ ‫ت پاگو ‌ن وگرت و زنگا ‌ل ‪2‬و مچ‌پی ‌‬ ‫ی میکرد ‌م دیگه‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه تو ادارۀ نقلی‌ه سرباز ‌‬ ‫‌‬

‫ش در مریفتی ‌م و فرار‬ ‫یل هم‌ه ‌‬ ‫و از ای��� ‌ن حرف���ا‪ .‬ما رفتی ‌م اونجا و ی‌ه مدتی‌ا ‌م اونجا بودی��� ‌م و ‌‬

‫ی نمریفتی ‌م سربازی‌‪.‬‬ ‫ت و حساب ‌‬ ‫میکردیم‌‪ .‬درس ‌‬

‫س خودتا ‌ن نرفتید؟ ش���ما را بردند نظا ‌م وظیفه‌؟ خودتا ‌ن ک‌ه نمی‌خواس���تید بروید‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬ ‫سربازی‌؟‬

‫ت سربازی ‌م نشد‌ه بود هنوز‪.‬‬ ‫ی رفتی ‌م نقلیه‌‪ .‬وق ‌‬ ‫ب از رو بیکار ‌‬ ‫ج ‪ -‬چرا‪ ،‬خودمو ‌ن رفتیم‌‪ .‬به‌حسا ‌‬ ‫‌‬ ‫ت سال‌ه بر ‌م سربازی‌‪ ،‬م ‌ن نوز‌ه رفت ‌م اونجا اس ‌م نوشتم‌‪ .‬بعد دیدیم‌‬ ‫ی‌ه سا ‌ل موند‌ه بود‪ .‬باید بیس ‌‬ ‫ی فرار میکردیم‌‪.‬‬ ‫تعلی ‌م سخت‌ه ه ‌‬

‫س ‪ -‬اینه ‌م مدرس‌ه بود؟‬ ‫‌‬

‫ت شما‬ ‫ی در رفتم‌‪ .‬بعد خدم ‌‬ ‫ج ‪ -‬به‌خاطر همین ‌م س���ربازی ‌م چار س���ا ‌ل طو ‌ل کشید‪ .‬از بسک ‌‬ ‫‌‬

‫ب ی‌ه سا ‌ل ی‌ه سا ‌ل و‬ ‫ی خاطرات ‌م یاد ‌م میفته‌‪ .‬به‌حسا ‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫عرض‌کنم‌‪ ،‬من ‌م اینا روک‌ه میگ ‌م یک ‌‬ ‫ ‬ ‫‪-1‬گار برگرفته از کلمۀ فرانسوی ‪ Gare‬وگار ماشنی دودی به معنی ایستگاه راه‌آهن است‪.‬‬ ‫‪ -2‬پاگون‪ :‬برگرفته ازکلمۀ فرانس���وی ِگرت به معنی قطعه‌ای پارچهکه قسمت پائنی ساق پا و باالیکفش را برای‬ ‫محافظت آن از باران و ِگل می‌پوشاند‪.‬‬ ‫ زنگال‪ :‬ساق‌بند چرمیکه روی شلوار می‌بستند و چون سریع‌تر از ساق‌پیچ پارچه‌ای بسته می‌شد وکفش تمیزتر‬‫می‌ماند جانشنی آن شده بود‪.‬‬


‫‪48‬‬

‫سربازی‬

‫ج میان‌‪ ،‬انگلیسا ‌م از طرف‬ ‫ف کر ‌‬ ‫نت روسا دار ‌ن از طر ‌‬ ‫نیمی‌اونجا بود ‌م ی‌ه دفع‌ه دید ‌م ک‌ه گف ‌‬

‫ف شابدولعظی ‌م دار ‌ن میا ‌ن تو مملکت‌‪.‬‬ ‫ف کرج‌‪ ،‬انگلیسا از طر ‌‬ ‫شابدولعظیم‌‪ ...‬آره‌‪ ،‬روسا از طر ‌‬ ‫ی افتاد‌ه بودک‌ه منو اونجا زندا ‌ن کرد‌ه بودن‌‪...‬‬ ‫گ بود‪ .‬تو مح ‌ل ی‌ه اتفاق ‌‬ ‫ی جن ‌‬ ‫تقریب ًا نزدیکا ‌‬ ‫ی افتاد‌ه بود؟‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه اتفاق ‌‬ ‫‌‬

‫ج‪ِ -‬‬ ‫ی شدک‌ه رفت ‌م زندان‌؟ واال‪ ،‬ی‌ه چند تا از ای ‌ن ورزشکارا ب‌ه ماگفنت‌‪« :‬بری ‌م عکس‬ ‫سر چ ‌‬ ‫‌‬

‫ی بگرین‌‪ .‬ما گفتیم‌‪« :‬بری ‌م خونۀ ما رو‬ ‫س لخت ‌‬ ‫ت دار ‌ن عک ‌‬ ‫‌بگرییم‌‪ ».‬آخ‌ه ورزش���کارا دوس ‌‬ ‫ی وایسادیم‌‪.‬‬ ‫ج تای ‌‬ ‫تبون‌‪ .‬چار پن ‌‬ ‫پشت ِ‌بون‌‪ ،‬اونجا بهرت از هم‌ه جاست‌‪ ».‬اینا رو بردی ‌م رو پش ِ‌‬

‫تبون‌‪.‬‬ ‫ی از بچه‌ها بودن‌‪ .‬وایسادی ‌م گوشۀ پش ِ‌‬ ‫غال ‌م نجار بود و سیداحمد بود و ی‌ه چند تای ‌‬

‫ش بعد از‬ ‫ت زیر ‌‬ ‫ش و مریف ‌‬ ‫ت سر ‌‬ ‫ت ک‌ه ی‌ه دون‌ه پارچ‌ه سیا‌ه مینداخ ‌‬ ‫عکاس ‌م از ای ‌ن دوربینا داش ‌‬ ‫ی ُخرد‌ه ُخرد‌ه عقب‌مریفت‌‪.‬‬ ‫ت ی‌ه ُخرد‌ه بیا اینور‪ ،‬ی‌ه ُخرد‌ه برو اونور‪ .‬خودش ‌م ه ‌‬ ‫او ‌ن زیر میگف ‌‬

‫ی داشت‌‪ ،‬آجرای‌‬ ‫ش نظام ‌‬ ‫تبون ‌م دور ‌‬ ‫گ وایسنی‌‪ .‬ای ‌ن پش ِ‌‬ ‫ی ب‌ه ما ُغر میزدک‌ه ش���ماها قشن ‌‬ ‫ه‌‬ ‫ش مری‌ه رو او ‌ن نظامیا و میفت‌ه پائنی‌‪.‬‬ ‫نت نظامی‌‪ .‬این ‌م یهو پا ‌‬ ‫گُند‌ه رو میگف ‌‬ ‫س ‪ -‬عکاس‌؟‬ ‫‌‬

‫ض و میمریه‌‪.‬‬ ‫ب حو ‌‬ ‫ش میخور‌ه ب‌ه ل ‌‬ ‫ی بودکل‌ه ‌‬ ‫ض سنگ ‌‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه عکاسه‌‪ .‬اونجا ‌م ی‌ه حو ‌‬ ‫‌‬ ‫نی سادگی‌!‬ ‫س ‪ -‬به‌هم ‌‬ ‫‌‬

‫ی ما رو میربن‌‬ ‫نت برد ‌ن زندان‌‪ .‬او ‌ن رفقا ‌‬ ‫ج تا رو گرف ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال جو ‌ن ش���ما‪ .‬مُ رد و ما چار پن ‌‬ ‫‌‬

‫ی س‌ه چار ما‌ه بیچاره‌ها رو نگ‌ه میدار ‌ن و ما َر ‌م میرب ‌ن زندا ‌ن نقلیه‌‪ .‬بله‌‪،‬‬ ‫ی یک ‌‬ ‫زندا ‌ن شهربان ‌‬

‫این ‌م داستا ‌ن او ‌ن عکاسه‌‪.‬‬

‫س در زندا ‌ن هستید؟‬ ‫س به‌خاطرکشت‌ه شد ‌ن عکا ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬زندا ‌ن اونجا ‌م د ‌م در همو ‌ن نقلی ‌ه بود و میخورد ب ‌ه خیابون‌‪ .‬سرد َِرش��� ‌م ی ‌ه دونه‌‬ ‫‌‬ ‫ق همیش ‌ه وامیساد‪ .‬ما ‌م تو زندا ‌ن بودیم‌‪ .‬یهو دیدیم‌‬ ‫ی او ‌ن صندو ‌‬ ‫از این‌آدما [نگهبان‌] تو ‌‬

‫ی چار تا پتو ورداشته‌‪ ،‬یکی‌‬ ‫گ ورداش���ته‌‪ ،‬یک ‌‬ ‫ی ی ‌ه دی ‌‬ ‫نن ‪.‬یک ‌‬ ‫س���ربازا هم ‌ه دار ‌ن فرار میک ‌‬ ‫گ نه‌‪ --‬ورداشنت‌‬ ‫گ مفن ‌‬ ‫یل تفن ‌‬ ‫ی فال ‌ن چیزو ‪--‬و ‌‬ ‫خ ماشینو در آورد ‌ه دار ‌ه میربه‌‪ ،‬یک ‌‬ ‫چر ‌‬

‫و دار ‌ن فرار میکنن‌‪ .‬خالص ‌ه سربازا هم ‌ه رفنت‌‪ .‬همو ‌ن روز بود ک ‌ه نمیدون ‌م ‪ 2.‬شهریور بود‬

‫ی بود ؟‬ ‫چ‌‬

‫س ‪ -‬شهریور سا ‌ل ‪.1320‬‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪49‬‬

‫ت میکرده‌‪ .‬پیغو ‌م داد‌ه ب‌ه تیمسار [سرلشکر‬ ‫س مقاوم ‌‬ ‫ش رو ‌‬ ‫نت رضاشا‌ه در مقاب ‌ل ارت ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪،‬گف ‌‬ ‫‌‬

‫ت با‬ ‫ت اهواز‪ .‬او ‌ن ک‌ه سابقه‌کدور ‌‬ ‫گ ک‌ه ارتش���و بفرس��� ‌‬ ‫احمد] نخجوا ‌ن [کفیل‌] وزیر جن ‌‬ ‫ی میده‌‪1 ،‬ک‌ه هم‌ه رو ول‌کردن‌‪.‬‬ ‫رضاشا‌ه داش���ت‌‪ ،‬دستورشو انجا ‌م نمید‌ه و دس���تور مرخص ‌‬

‫ی بیاد ای ‌ن درو واکنه‌!» هر چی‌‬ ‫ی داد میزنم‌‪« :‬بابا‪ ،‬یک ‌‬ ‫خالصه‌‪ ،‬م ‌ن حاال از تو بازداشتگا‌ه ه ‌‬

‫ی نمیاد‪ِ .‬‬ ‫آخر سر ی‌ه بچ‌ه اومد رد بش‌ه گفتم‌‪« :‬بچ‌ه بیا ای ‌ن درو وا کن‌!» تو‬ ‫هوار میکن ‌م کس ‌‬ ‫ای ‌ن هری و ویر اون ‌م پو ‌ل میخواد میگه‌‪« :‬م ‌ن دو زار میگریم‌!»گفتم‌‪« :‬بابا درو واک ‌ن م ‌ن بیام‌‬

‫بریو ‌ن دوزاری ‌م کج���ا بود ای ‌ن تو؟» خالص‌ه درو وا کرد و ما اومدی ‌م بریون‌‪ .‬تا اومد ‌م بریون‬

‫نی تخ ‌م چش‌‬ ‫ی اومد‪ .‬سرلشکر بوذرجمهری‌ا ‌م ک‌ه میدون ‌‬ ‫‌یهو دید ‌م سرلشکر [کریم‌] بوذرجمهر ‌‬

‫ی هوایی‌]‪ .‬این‌اومد و‬ ‫ت نریو ‌‬ ‫س ستاد [فرماندۀ لشکر او ‌ل و سرپرس ‌‬ ‫رضاشا‌ه بود دیگه‌‪ ،‬رئی ‌‬ ‫ی چی‌شد؟»‬ ‫گ اعتماد ‌‬ ‫گفت���‪« :‬سربازکجا مریی‌؟»گفتم‌‪« :‬قربا ‌ن در رفنت‌!»گفت‌‪« :‬سرهن ‌‬ ‫س نقلی‌ه بود‪.‬گفت ‌م «قربان‌‪ ،‬هم‌ه در رفنت‌‪ .‬اون ‌م رفت‌ه دیگه‌‪ ».‬ی‌ه دفع‌ه مادر ق‌‪ ...‬از پشت‌‬ ‫او ‌ن رئی ‌‬ ‫با لگد زد توک‌‪ ...‬ما‪،‬گفت‌‪« :‬برو او ‌ن تو!» ما ‌م رفتی ‌م تو و او ‌ن دوبار‌ه درو بست‌‪...‬‬

‫ی زندان‌؟‬ ‫س ‪ -‬دوبار‌ه افتادید تو ‌‬ ‫‌‬

‫گ اعتمادی‌‬ ‫نی شد و رفت‌‪ .‬در ای ‌ن موق ‌ع دیدی ‌م سرهن ‌‬ ‫ت و س���وار ماش ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ...‬درو بس��� ‌‬ ‫‌‬

‫ت باز اومدن‌‪ :‬س���ربازا نه‌‪ ،‬افسرا‬ ‫نت اونجا‪ .‬فهمید‌ه بود ‌ن ای ‌ن اومده‌‪ .‬در هر صور ‌‬ ‫و اینا ریخ ‌‬

‫ی اومد و درو واکرد و م ‌ن اومد ‌م بریون‌‪.‬گفت‌‪« :‬چطور شد؟ چی‌‬ ‫گ اعتماد ‌‬ ‫اومدن‌‪ .‬سرهن ‌‬

‫ش گفتی‌؟»‬ ‫ی به ‌‬ ‫ت کرد‪ ».‬پرسید‪« :‬چ ‌‬ ‫گفتی‌؟»گفتم‌‪« :‬تیمسار اومد اینجا و با م ‌ن صحب ‌‬

‫ی در رفنت‌؟» گفتم‌‪:‬‬ ‫ض کرد ‌م هم‌ه در رفنت‌‪ ».‬گفت‌‪« :‬گفت ‌‬ ‫گفتم‌‪« :‬قربان‌‪ ،‬خدمتش���و ‌ن عر ‌‬ ‫نی و نبودی ‌ن دیگه‌!» گفت‌‪ُ :‬‬ ‫ُ‬ ‫ش او ‌ن تو!» تا اومد ‌ن بکننم‌‬ ‫«بکنید ‌‬ ‫ش دید دررفت ‌‬ ‫ب خود ‌‬ ‫«خ ‌‬ ‫او ‌ن تو فرار کردم‌‪--‬آخ‌ه م ‌ن تیز بودم‌‪ --‬در رفتم‌‪ .‬همیش���‌ه ‌م گیو‌ه پا ‌م میکردم‌‪ .‬سر همنی‌‬

‫نی بپوشی‌‪ .‬نقلی‌ه ی ‌ه‬ ‫نت زندان‌‪ .‬چو ‌ن گیو‌ه قدغ ‌ن بود‪ ،‬باید پوت ‌‬ ‫گیوه‌ها ‌م همیش���‌ه منو مینداخ ‌‬ ‫ش ی‌ه قربسو ‌ن بود‪ ،‬سر قرب آقا‪ 2‬بود‪ .‬پرید ‌م تو او ‌ن قربسو ‌ن و ِد‬ ‫ی واق ‌ع ش���د‌ه بودک‌ه پشت ‌‬ ‫جای ‌‬

‫برو‪.‬‬

‫ی خوشمز‌ه است‌‪ :‬ی‌ه دفعه‌‪ ،‬همو ‌ن روز او ‌ل ک‌ه رفتی ‌م نقلی‌ه یه‌سروانی‌‬ ‫ی‌ه خاطرۀ دیگ‌ه ‌م بگ ‌م خیل ‌‬ ‫‪ -1‬نقل از کتاب «قلم و سیاست» نوشتۀ محمدعلی سفری‪ ،‬صفحۀ ‪:۲۵‬‬ ‫«‪ ...‬روز ‪ ۸‬ش���هریور ‪ ۱۳۲۰‬شورای عایل نظام طرح مرخصی سربازان وظیفه را تصویبکرد‪ .‬امضاکنندگان طرح‬ ‫عبارت بودند از‪ :‬سپهبد احمد امریاحمدی‪ ،‬سرلشکر احمد نخجوان‪ ،‬سرلشکر عزبزالله ضرغامی‪ ،‬سرلشکر مرتضی‬ ‫یزدان‌پناه‪ ،‬سرلشکرکریم بوذرجمهری‪ ،‬سرلشکر علی نقدی‪ ،‬سرتیپ احمد خسروانی و سرتیپ علی ریاضی‪»...‬‬ ‫‪ -1‬واقع در جنوب میدان مولوی‪ .‬در آن زمان غسالخانه ‌وگورستان تهران (باغ فردوس) در سر قرب آقا قرار داشت‪.‬‬


‫‪50‬‬

‫سربازی‬

‫ی بود‪ .‬م ‌ن بود ‌م و ناصر فرهادک‌ه بعد ًا اعدامش‌کرد ‌ن بود‬ ‫بود به‌نا ‌م سروا ‌ن مادوهیان‌‪ ،‬ارمن ‌‬ ‫س شخصیامو ‌ن تنمونه‌‪.‬‬ ‫ف بودی ‌م ک‌ه سروان‌ه بیاد بازدید‪ .‬حاال لبا ‌‬ ‫و ی‌ه نفر دیگه‌‪ .‬ما سر ص ‌‬ ‫ت کنی ‌م و تنمو ‌ن کنیم‌‪ ...‬ناصرو نشون‌داد و‬ ‫س س���ربازیامونو تاز‌ه داد‌ه بود ‌ن بربی ‌م درس ‌‬ ‫لبا ‌‬

‫خ بخوره‌‬ ‫ی ک‌ه شاال ‌‬ ‫خ [شالق‌] بخور‌ه تو پدرسگی‌‪ .‬دو ‌م کس ‌‬ ‫ی ک‌ه شاال ‌‬ ‫گفت‌‪« :‬او ‌ل کس��� ‌‬

‫ت کردی ‌م تنمو ‌ن کردیم‌‪ .‬بعد رفتی ‌م بازار‬ ‫ت و رفت‌‪ .‬ما ‌م رفتی ‌م لباسامونو درس ‌‬ ‫منم‌!» اینوگف ‌‬

‫خ ک ‌م داشت‌‪ .‬داشتی ‌م مریفتی ‌م یهو دیدی ‌م یه‌‬ ‫خ کنیم‌‪ ،‬دو تا سوال ‌‬ ‫ّس���راجا کمربندمونو سوال ‌‬

‫ی اومد جلو ما رو گرفت‌‪ .‬تا خواستی ‌م کمربندو ببندیم‌‪ ،‬گفت‌‪« :‬سرباز اینجا چیکار‬ ‫سروان ‌‬ ‫خ کنیم‌»‪ .‬گفت‌‪:‬‬ ‫میکنی‌؟» گفتم‌‪« :‬قربا ‌ن ما تاز‌ه س���رباز شدی ‌م اومدی ‌م کمربندمونو سوال ‌‬

‫ب بود‪.‬‬ ‫ش خرا ‌‬ ‫ی دیوون‌ه ‌م بود‪ ،‬بچ‌ه محلمو ‌ن ک‌ه ی‌ه ُخرد‌ه کل‌ه ‌‬ ‫«بریم‌دژبانی‌!» یارو مصطف ‌‬ ‫ب سروان‌‪ ،‬و ‌ل ک ‌ن خود ‌م دار ‌م میا ‌م دیگه‌!»‬ ‫ت گرفته‌‪.‬گفتم‌‪« :‬جنا ‌‬ ‫حاال این‌سروان‌ه منو سف ‌‬

‫ش ک ‌ن دیگه‌‪ ،‬میخواد در ره‌!» متوجهی‌؟ به‌شوخی‌‬ ‫ب س���روان‌‪ ،‬ول ‌‬ ‫مصطفی‌گفت‌‪ « :‬جنا ‌‬ ‫راستشو میگفت‌!‬

‫نی س���روان‌ه اومد‬ ‫خالص‌ه تا او ‌ن ما رو و ‌ل کرد ما در رفتیم‌‪ .‬رفتی ‌م تو س���ربازخونه‌‪ .‬فردا هم ‌‬

‫ی ما رو کش���ید جلو‪ .‬ب‌ه او ‌ن س���روان‌‬ ‫ی [لبۀ] کال‌ه په َلو ‌‬ ‫س���ربازخون‌ه ما رو پیدا کرد‪ .‬اینجا ‌‬

‫ی بود‪ ،‬همو ‌ن ارمنیه‌‪ .‬روز اول‌‬ ‫ی و مشت ‌‬ ‫ی لوط ‌‬ ‫نی بود‪ ».‬سروا ‌ن مادوهیان ‌م خیل ‌‬ ‫ارمنیه‌گفت‌‪« :‬هم ‌‬

‫نی پدرتونو درمیارم‌!»‬ ‫ت کرد‌ه بود وگفت‌ه بود‪« :‬هرکدو ‌م گری بیفت ‌‬ ‫ک‌ه رفتی ‌م نقلیه‌‪ ،‬با ما صحب ‌‬ ‫ت ما رو تحوی ‌ل نداد‪.‬‬ ‫اما اونجا و اونوق ‌‬

‫ی روس‌ها و انگلیس‌ها آمدند و شما از زندا ‌ن فرار کردید باالخر‌ه چ‌ه شد؟‬ ‫س ‪ -‬نگفتید وقت ‌‬ ‫‌‬

‫نت تو شهر‪ ،‬ما ‌م رفتی ‌م َدم‌‬ ‫ی روسا و انگلیسا اومد ‌ن ریخ ‌‬ ‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬وقت ‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬خدم ‌‬ ‫‌‬ ‫میدو ‌ن کاه‌فروشا و اونجا هم‌ه لباسامونو فروختی ‌م س‌ه تومن‌‪.‬‬ ‫ی سربازی‌تا ‌ن را؟‬ ‫س ‪ -‬لباسها ‌‬ ‫‌‬

‫ب بود‪.‬‬ ‫ش خو ‌‬ ‫ت داشتم‌‪ .‬ی‌ه دست ‌‬ ‫ب مرخصمو ‌ن کرد‌ه بود ‌ن دیگه‌‪ .‬دو س���‌ه دس��� ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ُ ،‬خ ‌‬ ‫‌‬ ‫ت و بریو ‌ن میپوشیدمو نیگر داشت ‌م بقی‌ه رو فروختم‌‪.‬کت‌‬ ‫اونکه‌پاگو ‌ن وگرت و زنگا ‌ل نداش��� ‌‬

‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬شده‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ی و فرنج‪ ‌1‬و شلوارو نیگر داشت ‌م و میپوشیدم‌‪ .‬بله‌‪ ،‬بعد خدم ‌‬ ‫ارتش ‌‬

‫ی مریفتم‌‬ ‫س سربازیمو میپوشید ‌م و اینجور ‌‬ ‫ی مریفت ‌م بریو ‌ن لبا ‌‬ ‫بودم‌سرباز مس���تم ‌ع آزاد‪ .‬وقت ‌‬ ‫‪ -1‬در ارتش ایرانکت سربازان و افسران را فرنج می‌نامیدند‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪51‬‬

‫ی به‌کار ‌م نداشت‌‪.‬‬ ‫ی کار ‌‬ ‫بریون‌میگشتم‌‪ ،‬دیگ‌ه کس ‌‬

‫ی ه ‌م رسیدید؟ در چ‌ه رشته‌ای‬ ‫ی کشت ‌‬ ‫ت ک‌ه ب‌ه مقا ‌م قهرمان ‌‬ ‫نی سالهاس ‌‬ ‫س ‪ -‬مث ‌ل اینک‌ه هم ‌‬ ‫‌‬

‫‌قهرما ‌ن شدید؟‬

‫‪1‬‬

‫ش باستانی‌‪ ،‬تو‬ ‫ی میگرفتم‌‪ ،‬دیگ‌ه گذاشت ‌م کنار رفت ‌م تو ورز ‌‬ ‫ی نمایش ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن ی‌ه سا ‌ل کشت ‌‬ ‫‌‬

‫عکسم ‌م دار ‌م ک‌ه تو روزنامه‌‬ ‫ب میزدم‌‪ .‬تو ای ‌ن رشته‌ها قهرما ‌ن شدم‌‪.‬‬ ‫رشتۀ چرخ‌‪ .‬کباد‌ه ‌م خو ‌‬ ‫َ‬

‫ی شمارۀ ‪ 3/3 ،3/2 ،3/1‬و سند شمارۀ ‪)3/4‬‬ ‫انداخنت‌‪( .‬عکس‌ها ‌‬

‫یل دارد؟‬ ‫ی معمو ‌‬ ‫ی باکشت ‌‬ ‫ی چ‌ه فرق ‌‬ ‫ی نمایش ‌‬ ‫س ‪-‬کشت ‌‬ ‫‌‬

‫یل ای ‌ن دو تا قب ً‬ ‫ال با هم‌‬ ‫ی نمایش���ی‌ا ‌م دو تاکشتی‌گری با ه ‌م روبرو میش���ن‌‪ .‬و ‌‬ ‫ج ‪ -‬تو کش���ت ‌‬ ‫‌‬

‫ک میکن ‌م تو بدل‌‬ ‫ت کن‌‪ .‬م ‌ن تو رو خا ‌‬ ‫صحبت‌کرد ‌ن ک‌ه م ‌ن از تو زیر می‌گری ‌م تو رو دس��� ‌‬ ‫ی ک‌ه م ‌ن بگری ‌م او ‌ن بدل‌‬ ‫ش ک‌ه هرکدو ‌م ی‌ه بد ‌ل داره‌‪ .‬هرکار ‌‬ ‫کن‌‪ .‬ای ‌ن س���‌ه چار تاکار هس���ت ‌‬

‫ط لنگ‌‬ ‫ج تاکارک‌ه رد و بد ‌ل میشه‌‪ ،‬بعد داور وس ‌‬ ‫ی س‌ه چار پن ‌‬ ‫یل نم ُیفتیم‌‪ .‬تو ای ‌ن کشت ‌‬ ‫میکن‌ه و ‌‬

‫مینداز‌ه ِ‬ ‫سر دو تایی‌‪.‬‬

‫نت مدال‌؟‬ ‫ی وگرف ‌‬ ‫ی قهرمان ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬ن‌ه برا ‌‬ ‫ی مرد ‌م و تفریح ‌‬ ‫ی تماشا ‌‬ ‫ی بیشرت برا ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬ ‫ی مردم‌‪.‬‬ ‫ی تماشا ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬برا ‌‬ ‫‌‬

‫خ وکباد‌ه مدا ‌ل گرفتید یا بازوبند پهلوانی‌؟‬ ‫ی چر ‌‬ ‫ی قهرمان ‌‬ ‫س ‪ -‬برا ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬ن‌ه بازوبند ما ‌ل بعد بود‪ .‬دورۀ ما نبود‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬در هما ‌ن روزنامۀکیها ‌ن ک‌ه عکس���تا ‌ن را انداخت‌ه نوش���ته‌اند ش���ماکارمند باش���گاه‌‬ ‫‌‬ ‫آهن‌هستید‪ .‬منظورکدا ‌م باشگا‌ه است‌؟‬

‫ب بلور با ه ‌م را‌ه انداختیم‌‪ .‬هنوز‬ ‫ی بودک‌ه م ‌ن و حبی ‌‬ ‫ج ‪ -‬د ‌م میدو ‌ن ش���اهپور ی‌ه باش���گاه ‌‬ ‫‌‬

‫ی رو‬ ‫ی زیاد ‌‬ ‫ی بود وکشتی‌گریا ‌‬ ‫ی کشت ‌‬ ‫ب خدا بیامرزدش‌‪ ،‬مرب ‌‬ ‫ک ک ‌م بود‪ .‬حبی ‌‬ ‫کشتی‌رو دُش ‌‬

‫ی یه‌‬ ‫ش باشگا‌ه آه ‌ن بودک‌ه بعد از مدت ‌‬ ‫س ش���مارۀ ‪ )3/5‬اسم ‌‬ ‫پروروند و قهرما ‌ن کرد‪( .‬عک ‌‬ ‫ش اونجا رو خرید و اسمشوکرد باشگا‌ه تهران‌‪ .‬ما ‌م از اونجا دیگ‌ه رفتیم‌سراغ‌‬ ‫س تیزهو ‌‬ ‫مهند ‌‬ ‫کار خودمون‌‪.‬‬

‫‪ -1‬مسابقات قهرمانی ورزشهای باستانیکشور تنها یک بار آن هم روز ‪ ۴‬آبان در چهار رشتۀ کباده‪ ،‬چزخ‪ ،‬میل‌بازی‬ ‫و سنگگرفنت انجام شد و دیگر تکرار نگردید‪.‬‬


‫‪52‬‬

‫س شمارۀ ‪3/1‬‬ ‫عک ‌‬

‫سربازی‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪53‬‬


‫‪54‬‬

‫سربازی‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪55‬‬


‫‪56‬‬

‫سربازی‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪57‬‬

‫چگونه‌ سیاسی‌ شدم‌‬ ‫ی شدید؟‬ ‫ی چگون‌ه سیاس ‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫س ‪ -‬آقا ‌‬ ‫‌‬

‫س خوند‬ ‫س در ‌‬ ‫ی چارکال ‌‬ ‫ی کس ‌‬ ‫ی نبودم‌‪ .‬اونوقتا تو مح ‌ل ما‪ ،‬وقت ‌‬ ‫ت سیاس��� ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن هیچوق ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ش���ده‌! مث ً‬ ‫ال‬ ‫نت سیاس��� ‌‬ ‫ب میزد زیر بغلش‌‪ ،‬میگف ‌‬ ‫ت و ی‌ه کتا ‌‬ ‫ف را‌ه مریف ‌‬ ‫ف صا ‌‬ ‫ه‌بود و صا ‌‬ ‫صداش‌میزدن‌‪« :‬ممد سیاسی‌!» ماک‌ه از اونا نبودیم‌‪.‬‬

‫ی کار سیاست‌؟‬ ‫س چطور افتادید تو ‌‬ ‫س ‪ -‬درست‌‪ ،‬پ ‌‬ ‫‌‬ ‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬ما ی‌ه موق ‌ع جوو ‌ن بودی ‌م دیگه‌‪ .‬مریفتی ‌م اینور اونور با‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ب خدم ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬ ‫ت و س‌ه چار سال‌ه شد ‌م فقط‌‬ ‫ب و اینا میخوردیم‌‪ .‬م ‌ن البت‌ه تا بیس ‌‬ ‫بر و بچه‌ها ی‌ه ُخرد‌ه مشرو ‌‬

‫ب خوردیم‌‪ ،‬بچه‌ها‬ ‫ت نکشیدم‌‪ .‬او ‌ن ش َب ‌م ک‌ه مشرو ‌‬ ‫ب خوردم‌‪ .‬سیگا َر ‌م هیچوق ‌‬ ‫چند دفع‌ه مشرو ‌‬

‫ی جایی‌!» گفتیم‌‪« :‬بریم‌!» رفتیم‌‬ ‫گفنت‌‪« :‬بری ‌م تماشاخونه‌‪ ،‬بری ‌م ی‌ه سینمایی‌‪ ،‬تماشاخونه‌ا ‌‬ ‫ب سینماها و تماشاخونه‌ها هم‌ه اونجا بود ‌ن دیگه‌‪ .‬رفتی ‌م و انتخاب‌‬ ‫ف الله‌زار‪ .‬به‌حس���ا ‌‬ ‫طر ‌‬

‫کردی ‌م کجا بریم‌‪.‬گفتی ‌م بری ‌م تماشاخونۀ فردوسی‌‪ .‬حاال ما نمیدونستی ‌م تماشاخونۀ فردوسی‌‬ ‫ض کنم‌‪ ،‬رفتی ‌م اونجا‪ .‬تا رفتی ‌م از در بریم‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ی ما ‌ل کیه‌‪ ،‬چیه‌‪ ،‬چه‌جوریه‌‪ .‬خدم ‌‬ ‫یا سعد ‌‬ ‫ش ک‌ه ‪...‬‬ ‫تو‪ ،‬یاروگفت ‌‬

‫س ‪ -‬چند سالتا ‌ن بود؟‬ ‫‌‬

‫ت و س‌ه چار س���ال ‌م بود‪ 1.‬بل‌ه ‪...‬یاروگفتش‌‪« :‬چیکار داری‌؟»گفتم‌‪« :‬یه‌‬ ‫ج ‪ -‬تقریب ًا بیس��� ‌‬ ‫‌‬

‫ی پو ‌ل بود اونموقع‌‪.‬گفت‌‪« :‬نداریم‌‪».‬گفتم‌‪« :‬ی‌ه ده‌‬ ‫ج توم ‌ن خیل ‌‬ ‫ی بده‌‪ ».‬پن ‌‬ ‫ج تومن ‌‬ ‫ط پن ‌‬ ‫بلی��� ‌‬ ‫ب خورد‌ه بودیم‌‬ ‫ی رو با سریا ‌‬ ‫ج سری ‌‬ ‫ب افتخاریه‌‪ ».‬ما ‌م ُخب‌‪ ،‬پن ‌‬ ‫تومنی‌بده‌‪».‬گفت‌‪« :‬نه‌‪ ،‬امش ‌‬ ‫‪ -1‬در روزنام���ۀکیهان‪ ۲۸ ،‬مرداد ‪ ،۱۳۶۹‬چاپ تهران‪ ،‬در مقاله‌ای زیر عنوان «کودتای ‪ ۲۸‬مرداد‪ ،‬اقدام مش�ت�رک‬ ‫اوباشان‪ ،‬سازمان سیا و دربار پهلوی» سندی با شمارۀ یک چاپ شده استکه تاریخ این رویداد را ‪ ۲۱‬اسفند ماه‬ ‫‪ ۱۳۲۶‬نشان می‌دهد‪ .‬برای منتکامل ر‪.‬ک‪ .‬به سند و پیوست شمارۀ ‪ ۱‬صص ‪.۳۹۴-۳۸۸‬‬


‫‪58‬‬

‫چگونه سیاسی شدم‬

‫ی مریی ‌م تو دیگه‌!»‬ ‫کَله‌مون‌گر ‌م بود‪ .‬گفتیم‌‪« :‬افتخاریه‌‪ ،‬از ما افتخاری‌ترکی‌؟! ما ‌م افتخار ‌‬

‫ط پار‌ه میکنه‌‪ ،‬بلند شدک‌ه ببین‌ه ما چرا اومدی ‌م تو‪ ،‬ما‬ ‫رفتی ‌م تو رفتی ‌م تو و او ‌ن یارو ممیز‌ه ک‌ه بلی ‌‬ ‫ش میدیدن‌‪ .‬ما ‌م گرفتی ‌م جای‌‬ ‫نت نمای ‌‬ ‫ت نشس ‌‬ ‫ت ساک ‌‬ ‫ی اون‌‪ .‬حاال هم‌ه ساک ِ‌‬ ‫نشستیم‌سر جا ‌‬

‫ی یاروگفت‌‪« :‬بلند شنی‌!»گفتیم‌‪« :‬بلند نمیشیم‌!» دید ما سر و صدا‬ ‫او ‌ن نشس���تیم‌‪ .‬هر چ ‌‬ ‫ت بریو ‌ن و با ی‌ه سروا ِ‌ن دژبا ‌ن اومد‪ .‬اونوقتا م ‌ن سرباز نقلی‌ه بودم‌‪.‬‬ ‫میکنیم‌‪،‬کله‌مونم‌گرمه‌‪ ،‬رف ‌‬ ‫ب پاگو ‌ن وگرت وکمر و زنگا ‌ل نداش���تم‌‪ .‬اونا رو در‬ ‫یل خ ‌‬ ‫ی تن ‌م بود و ‌‬ ‫ی‌ه بُلیز و ی‌ه فرنج‌نظام ‌‬

‫ی با اشار‌ه گفت‌‪« :‬پاشو‬ ‫آورد‌ه بودم‌‪ ،‬همینجور س���اد‌ه را‌ه مریفتم‌‪ .‬او ‌ن دژبان‌ه اومد و یواشک ‌‬ ‫ی اشار‌ه کرد‪،‬گفتم‌‪« :‬نمیام‌‪،‬‬ ‫بیا بریون‌‪ ».‬منم‌با اشار‌ه گفتم‌‪« :‬نه‌‪ ،‬اینجا خوب‌ه راحتم‌‪ ».‬هر چ ‌‬ ‫راحتم‌‪ ».‬بعد اومد ِ‬ ‫ی منو‬ ‫ی ب‌ه زور میربیمت‌!»گفتم‌‪« :‬نمیتون ‌‬ ‫ش م ‌ن گفت‌‪« :‬اگ‌ه نیا ‌‬ ‫درگو ‌‬

‫ی هستم‌‪ .‬تو تو ِ‬ ‫ت کنی‌!»‬ ‫ی دخال ‌‬ ‫کار م ‌ن نمیتون ‌‬ ‫بربی‌‪ .‬م ‌ن سرباز نیستم‌‪ ،‬م ‌ن شخص ‌‬

‫س اوم���د‪ ،‬بعد دو تا پلیس‌‪ .‬اونا اومد ‌ن گفنت‌‪« :‬پاش���و بیا‬ ‫ت و ی‌ه افس���ر پلی ‌‬ ‫دی���د ‌م ای ‌ن رف ‌‬

‫بریون‌‪».‬گفتم‌‪« :‬ن‌ه راحتم‌!» خالص‌ه دردسرتو ‌ن ندم‌‪ ،‬ما دیدی ‌م باالخر‌ه اینجا باید ی‌ه کاری‌‬

‫ی به‌پا کنیم‌‪ .‬زدی ‌م تو سر یارو کنرتلی‌ه وگفتیم‌‪« :‬مرتیک‌ه پدرسوخت‌ه چرا‬ ‫بکنیم‌‪ ،‬باید ی‌ه دعوای ‌‬ ‫ب ‪--‬مام‌‬ ‫غ را‌ه انداختیم‌‪ ،‬چ‌ه شلوغی‌! حاال نگو اونش ‌‬ ‫ب ما میکنی‌؟» و شلو ‌‬ ‫ت توجی ‌‬ ‫دس ‌‬

‫ی و ی‌ه عدۀ‬ ‫ی مسعود ‌‬ ‫خرب نداش���تیم‌که‌‪ --‬حکیم‌الملک‌‪ 1‬اومد‌ه بود تماش���اخونه‌‪ .‬ممدعل ‌‬

‫ش بودن‌‪ .‬حاال من ‌م بی‌اطالع‌‪ .‬اونا رو نمیش���ناخت ‌م که‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬ی‌ه دفعه‌‬ ‫دیگ���‌ه ‌م دور و ور ‌‬ ‫غ شد‪ .‬ی‌ه افسر‌ه اومد‪ ،‬ما ‌م با اون‌‬ ‫نت و تو سال ‌ن شلو ‌‬ ‫غ شد و اینا از اونور در رف ‌‬ ‫تماشاخون‌ه شلو ‌‬

‫س بود‪،‬گفت‌‪« :‬جعفری‌‪ ،‬بیخود‬ ‫ی با ما شنا ‌‬ ‫افسر‌ه درگریی‌پیداکردی ‌م و باالخره‌‪ ...‬ی‌ه افسر ‌‬ ‫ب نخست‌وزیر اینجاست‌!» گفتم‌‪« :‬هر کی‌‬ ‫گرت‌گریی‌[گردگریی] نکن‌! چیز نکن‌‪ .‬امش ‌‬

‫میخواد باش���ه‌!»م ‌ن حالی ‌م نبودکه‌! باالخر‌ه دردسرتو ‌ن ندم‌‪ ،‬فهمید ‌ن سربازم‌‪.‬گفت‌‪« :‬بریم‌‬

‫ی رفتی ‌م دژبا ‌ن و ایناشو دیگ‌ه نمیخوا ‌م بگ ‌م و طو ‌ل و تفصی ‌ل بدم‌‪ .‬به‌‬ ‫دژبان‌!» حاال چ‌ه جور ‌‬ ‫ش رفتی ‌م و ما رو‬ ‫ط با خودت‌!» با خود ‌‬ ‫او ‌ن افسر‌ه گفتم‌‪« :‬م ‌ن با هیچکدو ِ‌م اینا نمیام‌‪ ،‬فق ‌‬ ‫نت تو مجرد‪.‬‬ ‫انداخ ‌‬

‫س ستاد‪ 2‬بود‪ ،‬با او ‌ن تیمسار [محمد] دفرتی‌‬ ‫ش کن‌ه رئی ‌‬ ‫ی پنجشنبه‌‪ ،‬رزم‌آرا خدا رحمت ‌‬ ‫صبحا ‌‬ ‫غ شد‌ه بود فهمیده‌بود‬ ‫ب ک‌ه شلو ‌‬ ‫س دژبا ‌ن بود‪ُ .‬خب‌‪ ،‬ش ‌‬ ‫ی رئی ‌‬ ‫ت صبح‌‪ .‬دفرت ‌‬ ‫میومد ‌ن گش��� ‌‬ ‫‪ -1‬ابراهیم حکیمی‪ ،‬حکیم‌الملک یکبار از ‪ ۲۳‬اردیبهشت تا ‪ ۱۳‬خرداد ‪ ۱۳۲۴‬و یکبار از ‪ ۲‬آبان تا ‪ ۳۰‬دی ‪ ۱۳۲۴‬و‬ ‫یکبار هم از ‪ ۶‬دی ‪ ۱۳۲۶‬تا ‪ ۲۵‬خرداد ‪ ۱۳۲۷‬نخست‌وزیر ایران بود‪.‬‬ ‫‪-۲‬سرلشکر حاج‌علی رزم‌آرا از ‪ ۱۵‬اردیبهشت ‪ ۱۳۲۳‬برای بار دوم به ریاست ستاد منصوب شد‪.‬‬ ‫‪ -۳‬سالم نظامی دادم‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪59‬‬

‫ت درگذاشتم‌باال‪.1‬‬ ‫ی رو بیارین‌‪ ».‬منو آوردن‌‪ .‬م ‌ن رفت ‌م پش ‌‬ ‫دیگه‌‪.‬گفت‌ه بود‪« :‬ای ‌ن سرباز دیشب ‌‬

‫ت باال‪ .‬م ‌ن یهو هُ ‌ل شدم‌‪.‬گفت‌‪« :‬دستتو بنداز‬ ‫ش س���ر برهن‌ه نبایدگذاش ‌‬ ‫نی ک‌ه تو ارت ‌‬ ‫میدون ‌‬

‫ی بود؟» گفتم‌‪« :‬قربان‬ ‫ی بود کردی‌‪ ،‬س���رباز؟ ای ‌ن کارها چ ‌‬ ‫پائنی‌!» گفت‌‪« :‬ای ‌ن چ‌ه حرکت ‌‬

‫ج بودم‌‪ .‬حاال میبین ‌م اینجا هستم‌‪».‬گفت‌‪« :‬تحوی ‌ل جزیرۀ خارکش‌‬ ‫ی خار ‌‬ ‫‌بند‌ه از حا ‌ل طبیع ‌‬ ‫نی که‌؟‬ ‫ت تبعیدیا رو میفرستاد ‌ن جزیرۀ خارک‌‪ .‬میدون ‌‬ ‫بدین‌‪ ».‬اونوق ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی از تبعیدیا رو میفرستاد ‌ن اونجا‪ .‬دو تا مأمور واس‌ه ما تهی‌ه کردن‌‪ ،‬یه‌حکمم‌‬ ‫ت خیل ‌‬ ‫ج ‪ -‬اونوق ‌‬ ‫‌‬

‫ت ؟تو همون‌‬ ‫ش کجاس ‌‬ ‫ش بدن‌‪ .‬حاال ستاد ارت ‌‬ ‫نی کرد ‌ن ک‌ه ما رو تحوی ‌ل رک ‌ن دو ستاد ارت ‌‬ ‫ماش ‌‬ ‫نی دژبان‌‪ .‬شما اونجاها رو باید بدوننی‌‪.‬‬ ‫چار را ِ‌ه پائ ‌‬

‫س ‪ -‬سو ‌م اسفند؟‬ ‫‌‬

‫ب ِ‬ ‫سر ما‪ ،‬دو تا سربازگذاشنت‌‬ ‫نت عق ‌‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه سو ‌م اسفند‪ .‬بعد خالصه‌‪ ،‬اینا دو تا سربازگذاش ‌‬ ‫‌‬ ‫نی حقیقته‌ها‪ .‬نمیخوا ‌م اص ً‬ ‫ت بکنم‌‬ ‫ی صحب ‌‬ ‫ال بیخود ‌‬ ‫ک قسم‌‪ ،‬اینوک‌ه میگ ‌م ع ‌‬ ‫جلو‪ .‬ب‌ه ای ‌ن نم ‌‬

‫ش کنم‌‪.‬‬ ‫و خودمو شریی ‌ن کن ‌م و تر ‌‬

‫س ‪ -‬ممنون‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه دار ‌ن جلو مری ‌ن همینج���ور دار ‌ن مرین‌‪ .‬م ‌ن ُخب‬ ‫ج ‪ -‬بع���د م ‌ن دید ‌م دو تا س���ربازای ‌‬ ‫‌‬

‫ب باید اق ً‬ ‫ی زیر‬ ‫ی برگرد ‌ن منو نیگاکنن‌‪ .‬م ‌ن همینجور ‌‬ ‫الگاه ‌‬ ‫‌زندانیشو ‌ن بودم‌‪ ،‬میدونسنت‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫ی نیگاشو ‌ن میکردم‌‪ ،‬برگشت ‌م یهو دید ‌م دو تا سرباز عقبیا ‌م نیسنت‌‪ .‬ما ‌م همونجا وایسادیم‬ ‫چش ‌‬

‫ب که‌‬ ‫ت ندم‌‪ ،‬غرو ‌‬ ‫ت زدی ‌م و غز ‌ل خوندی ‌م و رفتی ‌م خونه‌‪ .‬رفتی ‌م خون‌ه و دردسر ‌‬ ‫‌ی‌ه ُخرد‌ه سو ‌‬ ‫شد دیدم‌‪...‬‬

‫س ‪ -‬مگر پیاد‌ه را‌ه می‌رفتید؟‬ ‫‌‬

‫نی ک‌ه نبود اونوقتا‪.‬گفت ‌م ک‌ه از دژبان‌‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه دیگ‌ه همینجور داش���تی ‌م پیاد‌ه مریفتیم‌‪ ...‬ماش ‌‬ ‫‌‬

‫ت و اینا نبودکه‌‪ ،‬رک ‌ن دو بود‪.‬‬ ‫ی نبود‪ .‬اونوقتاک‌ه سازما ‌ن امنی ‌‬ ‫ش راه ‌‬ ‫ی س���تاد ارت ‌‬ ‫تا رک ‌ن دو ‌‬

‫ی دید ‌م او ‌ن سربازا رفنت‌‪ ،‬رفت ‌م خون‌ه و‪ ...‬بعد‬ ‫داش�ت�ن‌ منو میربد ‌ن تحوی ‌ل اونا بدن‌‪ .‬من ‌م وقت ‌‬ ‫ت اون‬ ‫ط درش ‌‬ ‫ت یا کیها ‌ن آوردن‌‪ .‬دید ‌م با خ ‌‬ ‫ت بچه‌ها ی‌ه روزنامۀ اطالعا ‌‬ ‫ب شد‪ .‬اونوق ‌‬ ‫غرو ‌‬

‫نی و‬ ‫ی رو به ‌م زده‌‪[ ،‬عبدالحسنی‌[ نوش ‌‬ ‫ب تماشاخونۀ فردوس ‌‬ ‫خ دیش ‌‬ ‫‌باال نوشت‌ه ک‌ه شعبا ‌ن بی‌مُ ‌‬


‫‪60‬‬

‫چگونه سیاسی شدم‬

‫ش «مردم‌» رو میدادن‌‪ 1.‬من ‌م اص ً‬ ‫ال روح ‌م اطالع‌‬ ‫نت اونجا نمای ‌‬ ‫[عبدالکریم‌] عموئی‌ا ‌م داش ‌‬ ‫ش علی‌ه شاهه‌‪.‬‬ ‫ت ک‌ه ای ‌ن نمای ‌‬ ‫نداش ‌‬

‫س ‪ -‬اص ً‬ ‫ی صحن‌ه است‌؟‬ ‫ی رو ‌‬ ‫ال نمی‌دانستید چ‌ه نمایش ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬اص ً‬ ‫ق چیه‌‪ ،‬داستا ‌ن چیه‌‪ ،‬بعد‪...‬‬ ‫ال نمیدونست ‌م شا‌ه چیه‌‪ ،‬مصد ‌‬ ‫‌‬

‫س بدو ‌ن اینک‌ه بدانید چ‌ه خرب است‌‪،‬کاس‌ه کوزه‌شا ‌ن را به ‌م ریختید؟‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی ستاد ارتش‌‪،‬‬ ‫ش رک ‌ن دو ‌‬ ‫نت ک‌ه آر‌ه بردن ‌‬ ‫ی نمیدونستم‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬بعد دید ‌م نوش ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬هیچ ‌‬ ‫‌‬ ‫ی در رفتم‌‪.‬گمون ‌م به‬ ‫ی را‌ه رفتن ‌‬ ‫نی جور ‌‬ ‫از طبقۀ ِس ُی ‌م پرید‌ه تو خیابو ‌ن و در رفته‌‪ .‬حاال م ‌ن هم ‌‬

‫ی خالصه‌‪...‬‬ ‫‌او ‌ن سربازاک‌ه دنبال ‌م بود ‌ن گفت‌ه بود ‌ن منو و ‌ل کنن‌‪ .‬هیچ ‌‬ ‫س ‪ -‬حاالک‌ه ب‌ه آ ‌ن روزها فکر می‌کنید ب‌ه ای ‌ن نتیج‌ه می‌رسید؟‬ ‫‌‬

‫ش از اون ‌م ک‌ه ای ‌ن بساطا‬ ‫ج ‪... -‬بل‌ه حاال میفهمم‌‪ .‬او ‌ن موق ‌ع ک‌ه سر در نیاوردم‌‪ .‬اونوقتا‪ ،‬پی ‌‬ ‫‌‬

‫ت داشتی ‌م با بچه‌ها بری ‌م مث ً‬ ‫ال‬ ‫ی دوس ‌‬ ‫پیش‌بیاد‪ ،‬ما ی‌ه ُخرد‌ه ش���ر و شور بودی ‌م دیگه‌‪ .‬بیخود ‌‬ ‫یل ن‌ه چاقوکش���ی‌ها‪ .‬م ‌ن هیچوقت‌‬ ‫ی با ای ‌ن و او ‌ن دعوا و مرافع‌ه کنی ‌م و از ای ‌ن صحبتا‪ .‬و ‌‬ ‫ه‌‬ ‫ب میومد ‌ن دنبالمون‌‬ ‫ط دعوا و مرافع‌ه میکرد ‌م و میومد ‌م خونه‌‪ .‬اونا ‌م مرت ‌‬ ‫چاقو نکشیدم‌‪ ،‬فق ‌‬

‫ی یا ما رو میفرس���تاد ‌ن مث ً‬ ‫ال زندان‌‪ .‬خدا رفتگو ‌ن شما رو بیامرزه‌‪،‬‬ ‫نت میربد ‌ن کالنرت ‌‬ ‫و میگرف ‌‬ ‫ی ما رو بده‌‪».‬‬ ‫ش ننۀ خدابیامرزمون‌‪ ،‬همیش‌ه تا میگفتیم‌‪« :‬نن‌ه پتو ‌‬ ‫مای‌ه پتو گذاشت‌ه بودی ‌م پی ‌‬

‫ی زندان‌‪ ،‬ننه‌؟»‬ ‫ی مری ‌‬ ‫میفهمید‪ .‬پتو رو میداد و میگفت‌‪« :‬باز ‌م دار ‌‬

‫ش ما وگفت‌‪:‬‬ ‫ی در زد اومد خون‌ه پی ‌‬ ‫ی ی‌ه سرگرد ‌‬ ‫ف ادارۀ آگاه ‌‬ ‫خالص‌ه اونروز ‌م دید ‌م از طر ‌‬ ‫ی شد؟» چند تا سؤا ‌ل کرد‬ ‫بچ ‌‬ ‫ی اینور اونور؟» بعدگفت‌‪« :‬دیش ‌‬ ‫ی چند روز بر ‌‬ ‫«نمیخوا ‌‬ ‫ی کردین‌‪ ».‬ایشون‌‬ ‫ی جعفری‌‪،‬کار خوب ‌‬ ‫ت ب‌ه م ‌ن گفت‌‪« :‬آقا ‌‬ ‫ب دادی ‌م و اینا‪ .‬اونوق ‌‬ ‫و ما جوا ‌‬

‫گفت‌ها!‬

‫ی کردید ک‌ه تماشاخان‌ه را به ‌م ریختید؟»‬ ‫ب کار ‌‬ ‫ی ب‌ه شماگفت‌‪« :‬خو ‌‬ ‫ی افسر آگاه ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ش اومد‌ه از ای ‌ن کارتون‌‪ .‬اینا‬ ‫ی کردین‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬دستگا‌ه خوش ‌‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ .‬گفت‌‪« :‬کار خوب ‌‬ ‫‌‬ ‫ی خودتو نشو ‌ن ند‌ه و بیا برو‪».‬‬ ‫ط ی‌ه چند وقت ‌‬ ‫ش «مردم‌« میداد ‌ن علی‌ه شاه‌‪ .‬تو فق ‌‬ ‫نت نمای ‌‬ ‫داش ‌‬

‫‪-1‬نقل ازکتاب «رفقای باال»‪ ،‬نوشتۀ منوچهرکیمرام‪ ،‬صص ‪:۱۷۱-۱۷۰‬‬ ‫«‪ ...‬عبدالحس�ی�ن نوشنی بعد از ش���هریور ‪ ۱۳۲۰‬به حزب توده ایران پیوست و همزمان رهربیگ��وهی از هرنمندان‬ ‫توده‌ای را بر عهدهگرفت و با همکاری دو نفر از تجار ثروتمند بازار (وثیقی و عمویی) تئاتر فردوسی‪ ،‬نخستنی تئاتر‬ ‫با صحنۀ گردان ایران را درکوچۀ معروف ملی بنی الله‌زار و فردوسی دایرکرد و در آنجا چند نمایشنامۀ خارجی‬ ‫از جمله «مستنطق»‪« ،‬ولنی»‪ ،‬و مردم «توپاز» را با موفقیت روی صحنه برد‪»...‬‬ ‫نوشنی بعد از تعطیل تئاتر فردوسی در ‪ ۲۸‬آبان ‪ ۱۳۳۱‬تئاتر سعدی را با پیس «اوژنیگرانده» اثر بالزاک افتتاحکرد‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪61‬‬

‫ک رفت‌ه بود تئاتر ضد شاه‌؟ مگر نخست‌وزیر نبود؟‬ ‫س ‪ -‬چطور حکیم‌المل ‌‬ ‫‌‬

‫ی نفوذ داش�ت�ن‌ تو‬ ‫ی بود‪ .‬اگ‌ه یادتو ‌ن باش���‌ه توده‌ایا خیل ‌‬ ‫ی چپ ‌‬ ‫نت ی‌ه کم ‌‬ ‫یل میگف ‌‬ ‫ج ‪ -‬چرا و ‌‬ ‫‌‬ ‫یل م ‌ن اص ً‬ ‫ال‬ ‫نت و داد میزد ‌ن «زند‌ه باد استالنی‌!»‪ .‬و ‌‬ ‫ی را‌ه مریف ‌‬ ‫مملکت‌‪ .‬تو اسالمبو ‌ل و نادر ‌‬

‫ت داری‬ ‫نی بار بود ای ‌ن چیزا رو میفهمیدم‌‪ .‬ای ‌ن ش���دک‌ه گفت‌‪« :‬کجا دوس ‌‬ ‫خرب نداش���ت ‌م اول ‌‬

‫نی اونجا‪».‬‬ ‫ش بهرته‌‪ ،‬ما رو بفرست ‌‬ ‫ب و هوا ‌‬ ‫ت و الهیجا ‌ن آ ‌‬ ‫‌بفرس���تیمت‌؟»گفتم‌‪« :‬واال رش ‌‬ ‫ی پو ‌ل بود!‪ --‬ما گفتیم‌‪:‬‬ ‫خالص‌ه پونصد توم ‌ن ب‌ه م���ا داد ‌ن ‪--‬اونوقتا پونصد توم ‌ن خیل ‌‬

‫ش دوهزار تومن‌‪.‬‬ ‫ج چار روزکله‌پاچۀ ما ‌م نمیشه‌‪ ».‬خالص‌ه کردن ‌‬ ‫«برادر‪ ،‬پونصد توم ‌ن خر ‌‬

‫س شما ب‌ه فکر اینک‌ه دارند می‌برندتا ‌ن زندا ‌ن از خان‌ه آمدید بریون‌‪ ،‬بعد دیدید دارند‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬ ‫شما را می‌فرستند هواخوری‌؟ تاز‌ه تشویقتا ‌ن ه ‌م می‌کنند!‬

‫ج ‪ -‬باریکال‪ .‬ی‌ه نفر اومد ِ‬ ‫ت کرد‪.‬‬ ‫در خون‌ه با م ‌ن صحب ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬پو ‌ل راگرفتید و رفتید؟‬ ‫‌‬

‫ض کن ‌م الهیجان‌‪،‬ک‌ه ای ‌ن زنمون ‌م از همو ‌ن الهیجا ‌ن گرفتیم‌‪.‬‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬ما رفتیم‌‪ ،‬خدم ‌‬ ‫‌‬

‫ب مام‌‬ ‫ی‌ه سا ‌ل اونجا بودی ‌م و همونجا ی‌ه زورخون‌ه گرفتی ‌م و بعد زورخون‌ه رو ادار‌ه کردیم‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫ب بود‪ ،‬خوششو ‌ن میومد‪.‬اون ‌م یه‌‬ ‫ب ی‌ه ُخرد‌ه ورزشکار شریینکار بودیم‌‪ ،‬ورزشمو ‌ن خو ‌‬ ‫به‌حسا ‌‬ ‫ی داره‌‪.‬‬ ‫داستا ‌ن علیحده‌ا ‌‬

‫س ‪ -‬اس ‌م زورخانه‌تا ‌ن چ‌ه بود؟‬ ‫‌‬

‫ش اسالم‌نظر بودک‌ه ب‌ه ما اجار‌ه داد‌ه بود‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ب‌ه اس ‌م صاحب ‌‬ ‫‌‬

‫ی در‬ ‫غ کردید؟ روزنامۀکیها ‌ن شمه‌ا ‌‬ ‫ی شلو ‌‬ ‫ک سا ‌ل در الهیجا ‌ن ه ‌م کم ‌‬ ‫س ‪-‬گویا در ای ‌ن ی ‌‬ ‫‌‬ ‫ی شدید؟‬ ‫ای ‌ن بار‌ه نوشت‌ه است‌‪ 1.‬در الهیجا ‌ن زندان ‌‬

‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬تو الهیجا ‌ن زندا ‌ن نیفتادم‌‪.‬‬ ‫‌‬ ‫ت کردند؟‬ ‫س ‪ -‬از شما شکای ‌‬ ‫‌‬

‫ی را‌ه نیست‌‪ ،‬تا اونجا چار قد ‌م راهه‌‪ .‬آره‌‬ ‫ت انقد ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬تو رشت‌‪ .‬چو ‌ن الهیجا ‌ن تا رش ‌‬ ‫‌‬

‫ب م ‌ن تبعید بود ‌م ب‌ه اونجا و ای ‌ن بساطا‪ ،‬از الهیجا ‌ن میومد ‌م رشت‌‪ ،‬با بر‬ ‫ت ن‌ه اینک‌ه ُخ ‌‬ ‫اونوق ‌‬

‫ب ی‌ه جا دعوامو ‌ن شد‪ .‬اینا رفنت‌بسنت‌‬ ‫ح میکردیم‌‪ .‬ش ‌‬ ‫و بچه‌ها مریفتی ‌م اونجا میگشتی ‌م و تفری ‌‬ ‫‪-1‬مقالۀ «کودتای ‪ ۲۸‬مرداد‪ ،‬اقدام مشرتک اوباشان‪ ،‬سازمان سیا و دربار پهلوی»‪ ،‬روزنامۀکیهان‪ ۲۸ ،‬مرداد ‪،۱۳۶۹‬‬ ‫چاپ تهران‪ .‬برای منتکامل ر‪.‬ک‪ .‬به سند و پیوست شمارۀ ‪ ۱‬صص ‪.۳۹۴-۳۸۸‬‬


‫‪62‬‬

‫چگونه سیاسی شدم‬

‫ی اونجا بود‪ ،‬ای ‌ن پیشکار قوام‌السلطنه‌بود‪.‬‬ ‫ش داد ‌م ب‌ه شاه‌‪ .‬ی‌ه قنربخا ‌ن چارده ‌‬ ‫ب‌ه ماک‌ه م ‌ن فح ‌‬ ‫ب خا ِ‌ن اونجا بود‪ ،‬مث ً‬ ‫ض میکرد و اینا‪ .‬م ‌ن اونجا باشگاه‌‬ ‫ی ک‌ه استاندار عو ‌‬ ‫ال ی‌ه آدم ‌‬ ‫به‌حسا ‌‬ ‫ش کرده‌بودم‌‪ ،‬خیلی‌‬ ‫ش یاد میدادم‌‪ ،‬این ‌م دعوت ‌‬ ‫ی را‌ه انداخت‌ه بود ‌م و مرد ‌م اونجا رو ورز ‌‬ ‫ورزش ‌‬ ‫ک کرد‪.‬خود ‌م که‌‬ ‫نی ای ‌ن کم ‌‬ ‫ی م ‌ن و زنم ‌م هم ‌‬ ‫ت عروس ‌‬ ‫ب وق ‌‬ ‫ش میومد‪ .‬به‌حسا ‌‬ ‫از م ‌ن خوش ‌‬

‫نت ب‌ه ما بسنت‌ک‌ه من‌‬ ‫ی نداشتم‌‪ .‬بعد اونجا دعوامو ‌ن شد مرد ‌م رف ‌‬ ‫نمیتونست ‌م ز ‌ن بگریم‌‪ ،‬چیز ‌‬

‫ی شدی ‌م و رفتی ‌م اونجا نشستیم‌گفتیم‌‪:‬‬ ‫ی ب‌ه شا‌ه بد‌گفتم‌‪ .‬خالص‌ه دادگاه ‌‬ ‫ش داد ‌م ب‌ه شا‌ه یعن ‌‬ ‫فح ‌‬

‫ت میخوا ‌م ببخشنی‌‪ --‬خوارشو گ‌‪‌ ...‬م شما خیا ‌ل کردین‌من‌‬ ‫ی معذر ‌‬ ‫«بابا ماگفتی ‌م ‪--‬خیل ‌‬

‫گفت ‌م خواهر شا‌ه رو‪ »...‬خالص‌ه ِ‬ ‫نی ما روگرفت‌ه بودن‌‪ .‬قنربخا ‌ن همونجا سفارش‌کرد‬ ‫سر هم ‌‬ ‫ی بود‪.‬‬ ‫ی رشتمو ‌ن اینجور ‌‬ ‫تربئ‌ه ‌م کردن‌‪ .‬دعوا ‌‬

‫ی بعد از یکسا ‌ل برگشتید چطور شد؟کجا رفتید؟ چکارکردید؟‬ ‫س ‪ -‬وقت ‌‬ ‫‌‬

‫ی برگشتی ‌م و دیگ‌ه همینجور بودی ‌م تا‪...‬‬ ‫ی برگشتی ‌م تهران‌؟ هیچ ‌‬ ‫ج ‪ -‬وقت ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬مث ً‬ ‫ی خودتا ‌ن گرفتید یا با زنتا ‌ن برگشتید خانۀ پدری‌؟‬ ‫ی برا ‌‬ ‫ال رفتید خانه‌ا ‌‬ ‫‌‬

‫ت ما هیچی‌‬ ‫ی ک‌ه قدی ‌م بودی ‌م تو دباغ‌خونه‌‪ .‬آخ‌ه اونوق ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه دیگر‪ ،‬رفتی ‌م تو همو ‌ن خونه‌ا ‌‬ ‫‌‬ ‫نداشتیم‌‪ .‬اص ً‬ ‫ی بود و رفتی ‌م تو اون‬ ‫ال ی‌ه شلوا َر ‌م پامو ‌ن نبود‪ .‬بل‌ه همینجوری‌‪ ،‬باالخر‌ه ی‌ه اتاق ‌‬

‫ی کردیم‌‪.‬‬ ‫ق زندگ ‌‬ ‫‌اتا ‌‬

‫ت سا ‌ل دارید و متأه ‌ل هستید و برگشته‌اید‬ ‫ت و هف ‌‬ ‫ش یا بیس ‌‬ ‫توش ‌‬ ‫س ‪ -‬حاال حدود بیس ‌‬ ‫‌‬

‫تهران‌‪.‬‬

‫ج ‪ -‬بل‌ه دیگه‌‪.‬‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪63‬‬

‫ن اسالم‌‬ ‫فدائیا ‌‬ ‫ی به‌دنیا آمدید؟‬ ‫ک خانوادۀ مذهب ‌‬ ‫ی شما در ی ‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫س ‪ -‬آقا ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬حسابی‌!‬ ‫‌‬

‫ی بودید؟‬ ‫س ‪ -‬خودتا ‌ن ه ‌م مذهب ‌‬ ‫‌‬ ‫یل ن‌ه خشک‌ه مذهبی‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ش داشتید؟‬ ‫یل همیش‌ه ری ‌‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ط نمیش‌ه خانوم‌‪ .‬م ‌ن تو خونواد‌ه ‌م آد ‌م روشنفکری‬ ‫ش ک‌ه منا ‌‬ ‫یل ری ‌‬ ‫ش داش���تم‌‪ .‬و ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه ری ‌‬ ‫‌‬

‫‌بودم‌‪ .‬آخ‌ه خانو ‌م سرشار‪ ،‬قدیمیا انقد ساد‌ه بودن‌‪ ،‬جو ‌ن شما‪ .‬خدا رفتگو ‌ن شما رو بیامرزه‌‪،‬‬ ‫ی تونستی ‌م کردیم‌‪ ،‬بردیمش‬ ‫ش میشکنه‌‪ .‬ما هرکار ‌‬ ‫نی مادر خدا بیامرز من‌‪ ،‬ی‌ه روز میفت‌ه پا ‌‬ ‫هم ‌‬

‫نت خوب‌‬ ‫ت نشد‪.‬گف ‌‬ ‫ش درس ‌‬ ‫ش پروفس���ور [یحیی‌] عدل‌‪ ،‬پا ‌‬ ‫ش دکرت [منوچهر] وثوقی‌‪ ،‬پی ‌‬ ‫‌پی ‌‬ ‫ی میومد ‌م خون‌ه گری‌ه میکردکه‌‪« :‬نن‌ه منو‬ ‫ش بود‪ .‬بعد ای ‌ن هر روز وقت ‌‬ ‫ی نیست‌‪ 92 ،‬سال ‌‬ ‫شدن ‌‬ ‫ی اینا رو‪ .‬ما ‌م آخر ب‌ه داشمو ‌ن گفتیم‌‪« :‬اینو برب حرم‌امام‌‬ ‫نی سادگ ‌‬ ‫ت بر ‌م اما ‌م رضا‪ ».‬بب ‌‬ ‫بفرس ‌‬ ‫نی امام‌رضا یا نرفتنی‌؟‬ ‫رضا‪ ».‬نمیدون ‌م شما رفت ‌‬ ‫س ‪ -‬خری‪ ،‬نرفتم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ب زیر‬ ‫ت ننه‌مونو میرب ‌ن تو حرم‌‪ .‬دو تا چو ‌‬ ‫ی شلوغه‌‪ ،‬همیش‌ه قیامته‌‪ .‬خالص‌ه با مکافا ‌‬ ‫ج ‪ -‬خیل ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ک‌ه میخواست‌ه با دست‌‬ ‫ت همچ ‌‬ ‫ت بشه‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ش درس ‌‬ ‫ی شکست‌ه ‌‬ ‫ب مری‌ه پا ‌‬ ‫ش بود‪ .‬به‌حسا ‌‬ ‫بغل ‌‬ ‫ی دیگه‌ش ‌م میشکنه‌‪ .‬بعدک‌ه برمیگرد ‌ن خون‌ه گفتم‌‪« :‬ننه‌‪،‬‬ ‫ش مید ‌ن او ‌ن ی‌ه پا ‌‬ ‫حرمو بگریه‌‪ ،‬هول ‌‬

‫ط به‌خدا‬ ‫ت فق ‌‬ ‫ی از امام‌رضا؟! اینا رو بذارکنار ننه‌‪ ،‬برو دوم ‌ن خدا رو بگری! توکل ‌‬ ‫اجرتوگرفت ‌‬ ‫ی مذهبی‌ام‌‪ :‬خدا رو قبو ‌ل دار ‌م و پیغمرب و علی‌علیه‌السالم‌‬ ‫باشه‌!» مقصود این‌ه ک‌ه م ‌ن اینجور ‌‬ ‫ی و موالست‌‪.‬‬ ‫ت عل ‌‬ ‫ش ایما ‌ن دارم‌‪ .‬سروکار ما ورزشکارا با حضر ‌‬ ‫ک‌ه به ‌‬


‫‪64‬‬

‫فدائیان اسالم‬

‫یل شما همیش‌ه نماز می‌خواندید و روز‌ه می‌گرفتید‪ ،‬مگر نه‌?‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬هنوز ‌م نماز میخونم‌‪ ،‬هنوز ‌م روزه‌مو میگریم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی بود؟ ب‌ه کدا ‌م آیت‌الله اقتدا می‌کردید؟‬ ‫س ‪ -‬بل‌ه می‌دانم‌‪ .‬مرج ‌ع تقلید شما چ‌ه کس ‌‬ ‫‌‬ ‫ت میکردیم‌‪ ،‬ی‌ه پیشوا داشتیم‌‪ .‬همۀ مسلمونا‬ ‫ی تبعی ‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه هرکدو ِ‌م ما یا هر صنفمو ‌ن از یک ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ِ‬ ‫ی میومد‬ ‫بعد او ‌ن یک ‌‬ ‫ی ما یک ‌‬ ‫ش مریه‌‪ .‬پیشوا ‌‬ ‫ی خود ‌‬ ‫غ پیشوا ‌‬ ‫اینجورین‌‪ .‬هر یکیش���و ‌ن سرا ‌‬

‫ی بود‪ ،‬آشیخ‌‬ ‫نی قم ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬آیت‌الله حاج‌آقا حس ‌‬ ‫ت دیگه‌‪ :‬آس���ید ابوالحس��� ‌ن اصفهان ‌‬ ‫و مریف ‌‬

‫نت تا رسید ب‌ه آیت‌الله [العظمی‬ ‫ی اومد ‌ن و رف ‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫ی یزدی] بود‪ .‬بعد یک ‌‬ ‫عبدالکری ‌م [حائر ‌‬

‫ی اومد‪.‬‬ ‫ت ای ‌ن بابا [آیت‌الله روح‌الله] خمین ‌‬ ‫ی خدابیامرز‪ .‬بعد ‌م او ‌ن ک‌ه رف ‌‬ ‫‌حس�ی�ن‌] بروجرد ‌‬ ‫نت و چیکار‌هن‌!‬ ‫ی هس ‌‬ ‫ت با اینا مخالفم‌؟ چو ‌ن میدون ‌م ایناک ‌‬ ‫ت و سخ ‌‬ ‫حاال چرا االن ‌م سف ‌‬

‫ف نبودید؟‬ ‫ی ک‌ه مخال ‌‬ ‫یل با آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫ش بودیم‌‪.‬‬ ‫ی دنبال ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬اونو از نظر سیاس ‌‬ ‫‌‬

‫ط داشتید؟‬ ‫چ با آنها ارتبا ‌‬ ‫س ‪ -‬با روحانیو ‌ن ق ‌م چطور؟ ق ‌م ه ‌م می‌رفتید؟ هی ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬بله‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬چ‌ه جور ارتباطی‌؟‬ ‫‌‬

‫ی رفتیم‌‪ .‬مث ً‬ ‫ش آیت‌الله‬ ‫ی دو دفع‌ه پی ‌‬ ‫ال یک ‌‬ ‫ش آیت‌الله بروجرد ‌‬ ‫ی دو دفع‌ه پی ‌‬ ‫ج ‪ -‬ببیننی‌‪ ،‬ما یک ‌‬ ‫‌‬

‫ت ه ‌م شریعتمداری‌‪ .‬ی‌ه دفع‌ه یادمه‬ ‫ت داش ‌‬ ‫ی ش���ا‌ه رو دوس ‌‬ ‫ی رفتم‌‪ .‬ه ‌م بروجرد ‌‬ ‫شریعتمدار ‌‬

‫ب بینشو ‌ن به ‌م خورد‌ه بود‪ .‬اونوقتا یه‬ ‫ف نمیزد ‌ن ‪ .‬به‌حسا ‌‬ ‫ی و ش���ا‌ه با ه ‌م حر ‌‬ ‫نی بروجرد ‌‬ ‫‌هم ‌‬

‫ط شا‌ه و روحانیو ‌ن به ‌م بخوره‌‪.‬‬ ‫نت وس ‌‬ ‫ت بود ‌ن ک‌ه نمیذاش ‌‬ ‫ت و دول ‌‬ ‫ی استخوندار تو مملک ‌‬ ‫‌آدما ‌‬ ‫ی هر روز ِ‬ ‫سر ساعت‌دواز‌ه سوار‬ ‫ت رو ورمیدار ‌ن میرب ‌ن قم‌‪ .‬آیت‌الله بروجرد ‌‬ ‫ی‌ه موق ‌ع اعلیحضر ‌‬

‫ت سرش‌نماز میخوندن‌‪.‬‬ ‫ت تو حر ‌م نماز میخوند و مردم ‌م پش ‌‬ ‫ش مریف ‌‬ ‫درشک‌ه میشد از خون‌ه ‌‬ ‫ی شا‌ه رو میربن‌‬ ‫ت بر‌ه او ‌ل ی‌ه دور دور حر ‌م رو میزد و مریفت‌‪ .‬اینا ‌م طور ‌‬ ‫او ِ‌ل ظهرک‌ه میخواس ‌‬ ‫ی میخور ‌ن تو قد همدیگ‌ه و‬ ‫ت تو حر ‌م برسه‌‪ .‬اینا دو تای ‌‬ ‫ی همو ‌ن س���اع ‌‬ ‫تو حر ‌م ک‌ه بروجرد ‌‬

‫ی حسابی‌‬ ‫ی میکنن‌‪ ...‬اونوقتا دور و ور شا‌ه آدما ‌‬ ‫ش همدیگ‌ه میفت‌ه و با ه ‌م آشت ‌‬ ‫چششو ‌ن تو چ ‌‬ ‫بود ‌ن و ای ‌ن کارا رو میکردن‌‪ .‬میدوننی‌‪ ،‬اس���تخوندار بودن‌‪ ،‬به‌شا‌ه عالقه‌مند بودن‌‪ .‬مملکت‌‬

‫ت و امثا ‌ل اینا دور ورداشنت‌‪ ،‬یواش‌‬ ‫نی ک‌ه [ارتشبد حسنی] فردوس ‌‬ ‫ت داشنت‌‪ .‬بعد هم ‌‬ ‫رو دوس ‌‬ ‫ش روحانیونو از دور و ور شا‌ه پروندن‌‪.‬‬ ‫یوا ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪65‬‬

‫ط بودید‪.‬‬ ‫س ‪ -‬داشتید می‌گفتیدک‌ه با روحانیو ‌ن در ارتبا ‌‬ ‫‌‬

‫ی تو فدائیا ‌ن اسال ‌م بودم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬آخ‌ه م ‌ن با فدائیا ‌ن اسال ‌م بودم‌‪ .‬م ‌ن ی‌ه موقع ‌‬ ‫‌‬

‫ی با فدائیا ‌ن اسال ‌م بودید؟‬ ‫س ‪ -‬ازک ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫ش سال‌ه بودم‌‪ .‬با [سیدمجتبی‌]‬ ‫ج شی ‌‬ ‫ت و پن ‌‬ ‫ی ک‌ه بیس ‌‬ ‫ت پیش‌‪ .‬همو ‌ن موقع ‌‬ ‫ی وق ‌‬ ‫ج ‪ -‬تقریب ًا خیل ‌‬ ‫‌‬

‫یل نمیخوا ‌م راج ‌ع ب‌ه فدائیا ‌ن اس�ل�ام‬ ‫س ش���مارۀ ‪ )5/1‬و ‌‬ ‫س دارم‌‪( ،‬عک ‌‬ ‫ب صفوی‌ا ‌م عک ‌‬ ‫نوا ‌‬

‫ی نمیگم‌‪ ،‬واال‬ ‫ب چیز ‌‬ ‫یل راج ‌ع ب‌ه مذه ‌‬ ‫ی نیستم‌‪ ،‬و ‌‬ ‫ی بگم‌‪.‬گفت ‌م م ‌ن ی‌ه آد ‌م اونجور مذهب ‌‬ ‫‌چیز ‌‬ ‫ی چیزا دار ‌م بگم‌‪.‬‬ ‫اگ‌ه بخوا ‌م بگ ‌م خیل ‌‬

‫ف بزنید؟‬ ‫س ‪ -‬نمی‌خواهید حر ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬اص ً‬ ‫ال‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی با اینها بودید و‬ ‫ک مدت ‌‬ ‫ک ه ‌م بکنید؟ باالخر‌ه ی ‌‬ ‫ک اشارۀکوچ ‌‬ ‫ی نمی‌خواهید ی ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬ ‫ک می‌شناسید؟‬ ‫ب آنها را از نزدی ‌‬ ‫اغل ‌‬

‫نی حا ‌ل دیگ‌ه نمیخوام‌‪...‬‬ ‫یل در ع ‌‬ ‫ج ‪ -‬چرا بودم‌‪ .‬با اینا بود ‌م بله‌‪ .‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫ی رهرب فدائیا ‌ن اسال ‌م بود؟‬ ‫س ‪ -‬آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه نبود‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه شما رفتید عضو فدائیا ‌ن اسال ‌م شدید‪ ،‬به‌خاطر آیت‌الله‬ ‫س ‪ -‬می‌خواه ‌م ببین ‌م آ ‌ن زمان ‌‬ ‫‌‬

‫ی رفتید؟‬ ‫کاشان ‌‬

‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬مث ً‬ ‫ال همون‬ ‫ت ش���ما عر ‌‬ ‫ش بود ‌ن دیگه‌‪ .‬خدم ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خب‌‪ ،‬میدوننی‌‪ ...‬اینا باها ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک ‌ه اونموقع‬ ‫ی رو میکشن‌‪ ،‬اینجور ‌‬ ‫ی ک ‌ه مری ‌ن [احمد]کسرو ‌‬ ‫ی امام ‌‬ ‫نی و سیدعل ‌‬ ‫‌سیدحس ‌‬ ‫ی نبود که‌‬ ‫یل ب ‌ه دس���تور آیت‌الله کاشان ‌‬ ‫ت داشنت‌‪ .‬و ‌‬ ‫ی اومد و رف ‌‬ ‫ل کاش���ان ‌‬ ‫‌ش���نفت ‌م ب ‌ه منز ‌‬ ‫ی منشی‌شو [حداد پور]‪ .‬اینا ی ‌ه مدتی‌‬ ‫نی خودشو زد و سیدعل ‌‬ ‫ی و سیدحس ‌‬ ‫رفنت‌دادگس�ت�ر ‌‬ ‫ی داش�ت�ن‌ و پارچ ‌ه مارچه‌‬ ‫ب بزاز ‌‬ ‫ی اینا به‌حس���ا ‌‬ ‫ل ما اونجا تو خیابو ‌ن بوذرجمهر ‌‬ ‫تو مح ‌‬

‫‪-1‬برای آشنایی با تاریخچۀ ‪ ۲/۸‬فعالیت فدائیان اسالم ر‪.‬ک‪ .‬به‪:‬‬ ‫«تاریخ قیام ‪ ۱۵‬خرداد به روایت اس���ناد» نوش���تۀ جواد منصوری‪ ،‬انتشارات مرکز اسناد انقالب اسالمی‪ ،‬تهران‪،‬‬ ‫‪ ،۱۳۷۸‬جلد اول‪ ،‬صص ‪.۵۴-۵۱‬‬ ‫«روزش���مار تاریخ ایران‪ ،‬از مش���روطه تا انقالب اسالمی»‪ ،‬نوشتۀ باقر عاقلی‪ ،‬نشرگفتار‪ ،‬تهران‪ ،۱۳۷۶ ،‬جلد اول‬ ‫صص ‪.۴۵۱-۴۴۳‬‬ ‫«زندگی سیاس���ی مصدق در منت نهضت ملی ایران» نوش���تۀ فواد روحانی‪ ،‬چاپ لندن‪ ،۱۳۶۶ ،‬فصل «نظری به‬ ‫ماهیت فعالیت جمعیت‌های مذهبی یا مذهبی‌نما»‪.‬‬

‫‪Farhad Kazemi. “The Fada’iyan-e Islam: Politics, and Terror”, in Said Amir Arjomand, ed,‬‬ ‫)‪From Nationalism to Revolutionary Islam (London: Macmillan Press, 1984‬‬


‫‪66‬‬

‫فدائیان اسالم‬

‫ت و اینا‪ .‬بعد اینا‬ ‫ی بو َر ‌م داش ‌‬ ‫ی بود و موها ‌‬ ‫ی بچۀ خوش���گل ‌‬ ‫میفروخنت‌‪ .‬سیدحسین ‌م خیل ‌‬

‫ل ندارن‌‪،‬‬ ‫ی و اینا قرآ ‌ن رو ‪--‬اینجور ک ‌ه خودشو ‌ن میگفنت‌‪ --‬قبو ‌‬ ‫نن که‌کسرو ‌‬ ‫ی میبی ‌‬ ‫وقت ‌‬

‫ی محاکم ‌ه داشته‌‪.‬‬ ‫ی ک ‌ه گویا اونرو ‌ز کسرو ‌‬ ‫نن و میا ‌ن مری ‌ن تو دادگسرت ‌‬ ‫ت پیدا میک ‌‬ ‫مأموری ‌‬ ‫ی رو ُ‬ ‫ی ک ‌ه گویا ی ‌ه هف‌تری داشت ‌ه خایل‌‬ ‫ی کسرو ‌‬ ‫میکشه‌‪ 1،‬بعد منش ‌‬ ‫نی میزن ‌ه کسرو ‌‬ ‫سیدحس ‌‬ ‫یل سیدعلی‌ا ‌م میزنه‌‬ ‫ح میشه‌‪ ،‬و ‌‬ ‫ش سیدحسنی‌‪ --‬مجرو ‌‬ ‫ی ‪--‬دا ‌‬ ‫ی این‌س���یدعل ‌‬ ‫میکن ‌ه پا ‌‬

‫ن اونموق ‌ع تو زندا ‌ن بودم‌‪ ،‬اینا َر ‌م تو‬ ‫ی رو میکشه‌‪ .‬بعد اینا رو آورد ‌ن زندان‌‪ ،‬اتفاق ًا م ‌‬ ‫منش ‌‬ ‫ی رو‬ ‫نی امام ‌‬ ‫ی سیدحس ‌‬ ‫ت بود ‌ن ک ‌ه وقت ‌‬ ‫ت و سخ ‌‬ ‫ی سف ‌‬ ‫زندا ‌ن ش���نفتم‌‪ .‬بعد اینا انقد مذهب ‌‬ ‫ن گردن ‌م چون‌‬ ‫ن ببندی ‌‬ ‫ی چوبۀ دار اعدام‌کنن‌‪ ،‬میگ ‌ه دس���تمال ‌م تو جیبم ‌ه در بیاری ‌‬ ‫میرب ‌ن پا ‌‬

‫ب شما کثیفه‌‪ ،‬نجسه‌‪.‬‬ ‫طنا ‌‬

‫نت رزم‌آرا [‪ 16‬اسفند ‪]1329‬کجا بودید؟‬ ‫س ‪ -‬موق ‌ع کش ‌‬ ‫‌‬ ‫نت نبودم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬رزم‌آرا روک‌ه کش ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬در تهرا ‌ن نبودید؟‬ ‫‌‬

‫یل تو مسجد نبودم‌‪ .‬رزم‌آرا رو تو مسجد شا‌ه کشنت‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬چرا تو تهرا ‌ن بودم‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ی داد یا نه‌؟ چو ‌ن روز بعد‬ ‫ع داریدک‌ه دستور قت ‌ل رزم‌آرا را آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫س ‪ -‬ش���ما اطال ‌‬ ‫‌‬ ‫ب بوده‌‪ 2.‬آیا دستور قت ‌ل را آیت‌اللهکاشانی‌‬ ‫ی اعال ‌م کرد قت ‌ل رزم‌آرا واج ‌‬ ‫از قت ‌ل رزم‌آراکاشان ‌‬

‫داد؟‬

‫ی زی���اد مریفت ‌م چو ‌ن طرفدار آیت‌الله‬ ‫ی خیل ‌‬ ‫ش کاش���ان ‌‬ ‫ع ندارم‌‪ .‬م ‌ن پی ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال م ‌ن اطال ‌‬ ‫‌‬

‫نت بگ ‌ن همونجا تو محاکم‌ه میگفنت‌‬ ‫ی نشنیدم‌‪ .‬اگر ‌م میخواس ‌‬ ‫ی چیز ‌‬ ‫یل همچ ‌‬ ‫ی بودم‌‪ .‬و ‌‬ ‫کاشان ‌‬

‫ت اینا زیاده‌!‬ ‫یل حکای ‌‬ ‫دیگه‌‪ .‬واال اینو م ‌ن نمیدونم‌‪ .‬و ‌‬ ‫ف کنید‪.‬‬ ‫س ‪ -‬برایما ‌ن تعری ‌‬ ‫‌‬

‫ق ‪ .‬اینوگفتم‌‬ ‫نت زندان‌‪ ،‬ی‌ه دفع‌ه همش���ونو میگ�ی�رن‌‪ ،‬زما ‌ن مصد ‌‬ ‫ی همۀ اینا میف ‌‬ ‫ج ‪ -‬ی‌ه وقت ‌‬ ‫‌‬ ‫براتون‌؟‬

‫ت چرا آ ‌ن موق ‌ع زندا ‌ن بودید تا بتوان ‌م تاریخش‬ ‫ی را نگفتید‪ .‬شما یادتا ‌ن هس ‌‬ ‫س ‪ -‬ن‌ه ای ‌ن یک ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود؟‬ ‫‌را پیداکنم‌؟ چ‌ه زمان ‌‬

‫‪ ۲۰ -1‬اسفند ‪ ۱۳۲۴‬در شعبه ‪ ۷‬بازپرسیکاخ دادگسرتی‪.‬‬ ‫‪«-2‬تاریخ سیاس���ی معاصر» نوشته جالل‌الدین مدنی‪،‬جلد دوم‪ ،‬صفحه ‪...« ۱۸۵‬آیت‌اللهکاشانی نیز صراحت ًا در‬ ‫بازجوییهاگفت‪ :‬چون مجتهد جامع‌الشرایط هستم‪ ،‬و رزم‌آرا را مهدورالدم دانستم‪ ،‬فتوای قتل وی را صادرکردم‪»...‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪67‬‬

‫ی داش���تی ‌م ب‌ه ‪ 28‬مرداد‪ .‬نمیدونم‬ ‫ک ‪ 28‬مرداد‪ .‬نه‌‪ ،‬خیل ‌‬ ‫ج ‪ -‬تاریخ���ش‌؟ همو ‌ن موق ‌ع نزدی ‌‬ ‫‌‬

‫ش را در بیاری ‌ن معلو ‌م میشه‌‪ .‬ما ِ‌ل‬ ‫ت حواس ‌م نیست‌‪ .‬ما ‌ل ‪ 9‬اسفند بود فکر میکنم‌‪ .‬تاریخ ‌‬ ‫‌درس ‌‬ ‫ی قب ‌ل از ‪ 28‬مرداد بود‪.‬‬ ‫ی ‪ 9‬اس���فند بود مث ‌ل اینکه‌‪ .‬آهان‌‪ ،‬حاال یاد ‌م افتادم‌‪ .‬ما ‌ل خیل ‌‬ ‫طرفا ‌‬ ‫ش از اینا بود‪،‬‬ ‫ی پی ‌‬ ‫ی بودی ‌م دیگه‌‪ ،‬بله‌‪ .‬خیل ‌‬ ‫ب ی‌ه خورد‌ه قاط ‌‬ ‫ت هنوز با فدائیا ‌ن اسال ‌م ُخ ‌‬ ‫اونوق ‌‬ ‫چو ‌ن بعد از اینک‌ه آزاد ش���د ‌م اومد ‌م بریو ‌ن هنوز با اینا بود ‌م دیگه‌‪ .‬آر‌ه اینا هم‌ه رو میگرین‌‬ ‫ب صفوی‌‬ ‫نن زندا ‌ن قصر‪ 1.‬اینا تو زندا ‌ن بودن‌‪ ،‬من ‌م اینور تو بند ‪ 2‬بودم‌‪ 2،‬با اونا نبودم‌‪ .‬نوا ‌‬ ‫میک ‌‬

‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬اال ‌ن اس ‌م همه‌شو ‌ن یاد ‌م نیست‌‪ .‬چند تا با‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬خدم ‌‬ ‫بود و واحد ‌‬ ‫ی رو با تری زد‪ 3.‬اینا‬ ‫ش فاطم ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬همو ‌ن ک‌ه بعد ‌‬ ‫ی بودن‌‪[ :‬مهدی‌] عبد خدای ‌‬ ‫ب زندان ‌‬ ‫نوا ‌‬ ‫ش نفر‪ .‬آزاد‬ ‫ج شی ‌‬ ‫ب صفوی‌‪ ،‬پن ‌‬ ‫ت نوا ‌‬ ‫ی بودن‌‪ .‬بعد ًا ی‌ه عد‌ه میا ‌ن مالقا ‌‬ ‫همشو ‌ن اونجا زندان ‌‬

‫ت میکرد‪ :‬چار تا چار‬ ‫ت و مالقا ‌‬ ‫ش مینشس ‌‬ ‫ت بیاد میومد تو پیش ‌‬ ‫ی میخواس ‌‬ ‫گذاشت‌ه بود ‌ن هرک ‌‬ ‫ج تا اومد ‌ن یهو شد ‌ن پنجاه‌‬ ‫ج تا پن ‌‬ ‫ج تا میومدن‌‪ .‬اینا ‌م همینجور چار تا چار تا پن ‌‬ ‫ج تا پن ‌‬ ‫تا پن ‌‬

‫ت نفر‪ .‬بعد ب‌ه ایناگفنت‌‪« :‬برین‌!»گفنت‌‪« :‬ما بریو ‌ن نمرییم‌! تا آقا با ما نیاد مام‌نمرییم‌‪،‬‬ ‫شص ‌‬ ‫ما باید با آقا بری ‌م بریون‌‪».‬‬

‫ت نشستند؟‬ ‫ی مالقاتی‌ها در زندا ‌ن متحص ‌ن شدند؟ بس ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫نت ما بریو ‌ن نمرییم‌‪ .‬افسر نگهبان‌‬ ‫نت اونجا وگف ‌‬ ‫ض کنم‌‪ ،‬اینا نشس ‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬خدم ‌‬ ‫‌‬

‫‪ -1‬روز ‪ ۱۳‬خرداد ‪ ۱۳۳۰‬نواب صفوی و تعدادی از فدائیان اس�ل�ام دس���تگری می‌شوند و در زندان قصر زندانی‬ ‫می‌شوند‪ .‬نقل ازکتاب «نهضت روحانیون ایران» نوشت ‪ -‬برای آشنایی با تاریخچۀ ‪ ۲/۸‬فعالیت فدائیان اسالم‬ ‫ر‪.‬ک‪ .‬به‪:‬‬ ‫«تاریخ قیام ‪ ۱۵‬خرداد به روایت اسناد» نوشتۀ جواد منصوری‪ ،‬انتشارات مرکز اسناد انقالب اسالمی‪ ،‬تهران‪ ،‬علی‬ ‫دوانی‪ ،‬جلد ‪ ۱‬و ‪ ،۲‬صص ‪:۴۴۲-۴۴۱‬‬ ‫«‪ ...‬جدایی فدائیان از آیت‌اللهکاشانی و دکرت مصدق‪:‬‬ ‫در هفتم اردیبهشت ‪ ۱۳۳۰‬دکرت مصدق به پیشنهاد مجلس شورای ملی که در ان شرایط کسی را بهرت از او سراغ‬ ‫نداشتند‪ ،‬نخست‌وزیر شد‪ .‬در این اوقات فدائیان اسالمکه برنامۀ خود را بر اساس اجرا و احیای اسالم و جلوگریی‬ ‫از فحشا و منکر و هرگونه مظالم و فساد و طرد آثار استعمار و لغو قواننی ضداسالمی قرار داده بودند‪ ،‬از آیت‌الله‬ ‫کاشانی و دکرت مصدق خواستندکه هم‌اکنونکه با مجاهدات فدائیان برای حکومت ملی و اجرای احکام اسالمی‪،‬‬ ‫راه هموار ش���ده اس���ت‪ ،‬در انجام اینکار ساعی باشند‪ .‬چون جواب مناسب نشنیدند‪ ،‬هم با آیت‌اللهکاشانیکه‬ ‫می‌گفت به این زودی میس���ر نیس���ت‪ ،‬و هم دکرت مصدقکه ترتیب اثر به خواسته‌های فدائیان نمی‌داد بهم زدند‪.‬‬ ‫آنها می‌گفتند ماکه شما را بر سرکار آوردیم قصدی جز پیشرفت اسالم و اجرای قواننی اسالمی در ایرانکه یک‬ ‫مملکت اسالمی است‪ ،‬نداشتیم‪ .‬بنابراین منبعد نباید انتظار همکاری از ما داشته باشید‪ .‬دنبالۀکشمکش فدائیان‬ ‫با آیت‌الله کاشانی و دکرت مصدق تا پایان حکومت دکرت مصدق ادامه داشت‪ ،‬و حتی از طرف دکرت مصدق همۀ‬ ‫اعضای فعال جمعیت فدائیان و از جمله خود نواب و واحدی دستگری و مدتها در زندان قصر بودند‪»...‬‬ ‫‪ -2‬با توجه به قراین موجود‪ ،‬این خاطره به زندانی بودن جعفری به دنبال ماجرای ‪ ۱۴‬تری ‪ ۱۳۳۰‬مربوط می‌شود‪.‬‬ ‫‪ -3‬دکرت حس�ی�ن فاطمی روز ‪ ۲۵‬بهمن ‪ ۱۳۳۰‬در حال سخرنانی مورد سوءقصد مهدی عبدخدایی قرار می‌گرید و‬ ‫مجروح می‌شود‪ .‬ضارب مدت ‪ ۲۰‬ماه در زندان می‌ماند و در اواخر مهرماه ‪ ،۱۳۳۲‬بعد ازکودتای ‪ ۲۸‬مرداد‪ ،‬آزاد‬ ‫می‌گردد‪.‬‬


‫فدائیان اسالم‬

‫‪68‬‬

‫س کردگفنت‌‪« :‬ما از اینجا نمریی ‌م بریون‌!»گفت‌‪« :‬آقایو ‌ن ما اینجاگَله‬ ‫ی ب‌ه اینا التما ‌‬ ‫هر چ ‌‬

‫‌داریم‌‪ .‬هر چند تا را ب‌ه ما بسپار ‌ن فردا باید تحوی ‌ل بگرین‌‪ .‬مسئو ‌ل مائی ‌م ک‌ه شما هم‌ه رو راه‌‬ ‫نت چار تا دیگ‌ه رو بیاریم‌» این‌‬ ‫دادیم‌ای ‌ن تو‪ .‬ما باید هر دفع‌ه چار تا رو را‌ه بدیم‌‪ .‬اینا ک‌ه رف ‌‬

‫ی بود‪ :‬الله (مکث‌) ‌ه ُ َ‌م (مکث‌)‬ ‫ت میفرستادن‌‪ .‬صلواتشون ‌م اینجور ‌‬ ‫ش صلوا ‌‬ ‫ت اونا ‌م هم ‌‬ ‫میگف ‌‬ ‫ی بریده‌‬ ‫ی (مکث‌) محمد (مکث‌) و (مکث‌) آ ‌ل (مکث‌) محمد‪ .‬اینجور ‌‬ ‫ص ِ‌ل(مکث‌) عل ‌‬ ‫س زندان‌‬ ‫س زندا ‌ن اومد‪ ،‬یادم‌ه رئی ‌‬ ‫ت رئی ‌‬ ‫ت میفرس���تادن‌‪ .‬بعد او ‌ن رف ‌‬ ‫برید‌ه و محک ‌م صلوا ‌‬

‫ش میکن ‌م از اینجا‬ ‫ی اومد وگفت‌‪« :‬آقایون‌‪ ،‬ازتو ‌ن خواه ‌‬ ‫گ نظر ‌‬ ‫ی بود‪ .‬سرهن ‌‬ ‫سرهنگ‌نظر ‌‬

‫ص میش���ه‌‪« ».‬نه‌‪ ،‬ما باید با آقا از اینجا‬ ‫پاش�ی�ن‌بری ‌ن بریو ‌ن بذاری ‌ن آقا چند روز دیگ‌ه مرخ ‌‬ ‫ی اومد‪ .‬انگار سرلشکر مدبر‬ ‫س شهربان ‌‬ ‫ی رئی ‌‬ ‫بری ‌م بریون‌‪ ».‬دوبار‌ه الله‪ .....‬صلوات‌‪ ...‬تا حت ‌‬

‫ی با اینا صحب ‌‬ ‫ت هر چ ‌‬ ‫ی بود؟ اومد و رف ‌‬ ‫س شهربان ‌‬ ‫رئی ‌‬ ‫ت کردن‌‪ ،‬ایناگفنت‌‪« :‬الله (مکث‌) ‌ه ُ ‌م َ‬ ‫ی ‪--‬باالخر‌ه دستورگرفت‌ه بود دیگه‌‪ --‬ب‌ه دو سه‌‬ ‫گ نظر ‌‬ ‫ش سرهن ‌‬ ‫(مکث‌) ص ِ‌ل ‪ »...‬آخر ‌‬ ‫ت کرد‪.‬گفت‌‪« :‬آقایون‌‪ ،‬مریی ‌ن بریون‌‬ ‫تا پاسبون‌باتو ‌ن داد و بعد اومد تو و با اینا اتما ‌م حج ‌‬

‫ت فرستادن‌‪ .‬ی‌ه دفع‌ه دستور دادکه‌‪« :‬بریزی ‌ن تو!»‬ ‫یا به‌زور شما رو بریو ‌ن کنیم‌؟» باز صلوا ‌‬ ‫نت بریو ‌ن و بردن‌‪ .‬همشو َنم‌‬ ‫نت ب‌ه باد‌کتک‌‪ .‬همشونو ریخ ‌‬ ‫نت تو و اینا روگرف ‌‬ ‫ک‌ه پاس���بونا ریخ ‌‬ ‫زندانی‌کردن‌‪ ،‬تو بندا ولوکردن‌‪.‬‬

‫ی مختلف‌؟‬ ‫ی بندها ‌‬ ‫س ‪ -‬از ه ‌م جدایشا ‌ن کردند؟ پخششا ‌ن کردند تو ‌‬ ‫‌‬

‫نت بریون‌‬ ‫ی ضام ‌ن داد ‌ن و رف ‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫ی بعد اینا یک ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬چند تاشون ‌م فرستاد ‌ن تو بند ما‪ .‬هیچ ‌‬ ‫‌‬ ‫ب اینا َر ‌م بعد ًا ولشو ‌ن کردن‌‪.‬‬ ‫تا اینک‌ه نوا ‌‬

‫ی از زندا ‌ن آمدید بریو ‌ن هنوز با اینها بودید؟ درست‌؟‬ ‫س ‪-‬گفتید وقت ‌‬ ‫‌‬ ‫ب بود ‌م دیگه‌‪ .‬مث ً‬ ‫ض کنم‌‪ ،‬ی‌ه دفع‌ه نواب‬ ‫ت ش���ما عر ‌‬ ‫ال خدم ‌‬ ‫یل ُخ ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬ن‌ه مث ‌ل قبل‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫‌[مظفر] ذوالقدرو میفرست‌ه د ‌م خونۀ ما‪ .‬ذوالقدر همون‌ه ک‌ه عالء رو میزنه‌‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ب صفوی‌؟‬ ‫س ‪ -‬خود نوا ‌‬ ‫‌‬

‫گ زد‪.‬‬ ‫ب ب‌ه م ‌ن زن ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه خود نوا ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬چکار داشت‌؟‬ ‫‌‬

‫‪-1‬حسسنی عالء نخست‌وزیر ایران‪ ،‬یک روز قبل از عزیمت به بغداد برای امضای پیمان نظامی بغداد‪ ،‬دز ‪ ۲۵‬آبان‬ ‫‪ ۱۳۳۴‬در مراسم ترحیم سیدمصطفیکاشانی (فرزند آیت‌اللهکاشانی) مورد سوءقصد مظفر ذوالفقار قرار می‌گرید‬ ‫ویلگلوله به او اصابت نمی‌کند‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪69‬‬

‫ی با م ‌ن داش���ت‌‪ ،‬من ‌م اینور و اونور زد ‌م کارش���و وسیلۀ منوچهر پسر برادر ‌م راه‬ ‫ج ‪ -‬ی‌ه کار ‌‬ ‫‌‬

‫‌انداختم‌‪ .‬ای ‌ن تمو ‌م ش���د‪ .‬اونروز ذوالقدر مری‌ه تو مس���جد شا‌ه ک‌ه عالء رو بزنه‌‪ .‬ذوالقدر یه‌‬ ‫ش میخور‌ه ب‌ه کال‌ه عالء‪ ،‬ب‌ه خود عالء نمیخور‌ه و عالء نمیمریه‌‪.‬‬ ‫ک بود‪ .‬تری ‌‬ ‫دهاتی‌مس���ل ‌‬

‫ی راه‌‬ ‫ی و بساط ‌‬ ‫ت تیمور بختیار شد‌ه بود فرماندار نظامی‌‪ .‬میبین‌ه اینا هر روز ی‌ه آدمکش ‌‬ ‫اونوق ‌‬

‫ی نفر بودن‌‬ ‫میندازن‌‪ .‬میگه‌‪« :‬فدائیا ‌ن اسال ‌م هم‌ه رو بگریین‌!» همه‌شونو میگرین‌‪ ،‬در حدود س ‌‬ ‫دیگه‌‪ِ .‬‬ ‫ی برادرش‌‪1 .‬نواب‌مرد‬ ‫ی بود و ممد واحد ‌‬ ‫نی واحد ‌‬ ‫ب بود و او ‌ن سیدعبدالحس ‌‬ ‫خود نوا ‌‬

‫ی و مظفر ذوالقد َر ‌م بودن‌‪.‬‬ ‫ک بود‪ ،‬واحدی‌ا ‌م مرد شمارۀ دو‪ .‬خلی ‌ل طهماسب ‌‬ ‫شمارۀ ی ‌‬ ‫ی تما ‌م شد‪.‬‬ ‫ف می‌کردیدک‌ه چ‌ه جور ‌‬ ‫س ‪ -‬داشتید تعری ‌‬ ‫‌‬

‫ض کن ‌م ک‌ه هم‌ه رو محاکمه‌‬ ‫ت ش���ما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه اینا رو میگرین‌‪ .‬میگری ‌ن و خالص‌ه خدم ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ارتش‌‬ ‫س دادرس ‌‬ ‫ش یا رئی ‌‬ ‫نی آزمود‌ه ک‌ه دادستا ‌ن ارت ‌‬ ‫میکنن‌‪ .‬بعد ی‌ه روز دید ‌م ک‌ه تیمسار حس ‌‬

‫ی شما ب‌ه اینا پول‌‬ ‫ش نشستم‌‪.‬گفت‌‪« :‬جعفر ‌‬ ‫ش پیش ‌‬ ‫ب من‌‪ .‬رفت ‌م اونجا تو اتاق ‌‬ ‫بود‪ ،‬فرستاد عق ‌‬

‫دادی‌؟»گفتم‌‪« :‬نه‌!»گفت‌‪« :‬جا ‌ن م ‌ن پو ‌ل دادی‌؟»گفتم‌‪« :‬نه‌!»گفت‌؛ ِ‬ ‫«سر اعلیحضرت‌‬ ‫ی شد دادی‌؟»گفتم‌‪« :‬واال جریا ‌ن اینجوری‌‬ ‫ب‌ه اینا پو ‌ل دادی‌؟»گفتم‌‪« :‬آره‌‪».‬گفت‌‪« :‬چ ‌‬

‫ی داشنت‌‪ ،‬من ‌م خود ‌م نداشتم‌‪ .‬رفت ‌م از‬ ‫ی بگرین‌‪ ،‬ی‌ه کار ‌‬ ‫نت واس‌ه ی‌ه چیز ‌‬ ‫شد‪ .‬اینا پو ‌ل میخواس ‌‬ ‫ای ‌ن و او ‌ن پو ‌ل گرفتم‌‪ .‬خالص‌ه آورد ‌م داد ‌م ب‌ه پسر برادر ‌م ک‌ه بد‌ه ب‌ه ذوالقدر‪ .‬پسر برادر من‌‬ ‫نت فراه ‌م کنن‌‪ .‬براشون‌‬ ‫نت میتونس ‌‬ ‫پولو داد ب‌ه او ‌ن و رفت‌‪ ».‬البت‌ه اینا اگ‌ه د‌ه میلیون ‌م پو ‌ل میخواس ‌‬

‫یل خودشو ‌ن قبو ‌ل نمیکردن‌‪.‬‬ ‫مشک ‌ل نبود و ‌‬

‫س داد‌ه بودم‌‪.‬‬ ‫ب ‪ 28‬مرداد امتحانمو پ ‌‬ ‫خالص‌ه هم‌ه رو گرفت‌ه بودن‌‪ ،‬موند‌ه بود ‌م من‌‪ .‬من ‌م ُخ ‌‬

‫ت باید ب‌ه م ‌ن مهلت‌‬ ‫تاز‌ه اونقدرا ‌م از ‪ 28‬مرداد نمیگذش���ت‌‪ .‬آزمود‌ه گفت‌‪« :‬س‌ه چار ساع ‌‬

‫ی ُخب‌‪ .‬پاشو برو‪ ».‬حاال رفته‌‬ ‫ت که‌‪« :‬خیل ‌‬ ‫ت اومد وگف ‌‬ ‫ت و بعد از س‌ه چار ساع ‌‬ ‫بدی‌‪ ».‬رف ‌‬

‫ی خالص‌ه ما رو آزاد کرد ‌ن اومدیم‬ ‫ی میشه‌‪ .‬هیچ ‌‬ ‫ت کن‌ه ببین‌ه وض ‌ع م ‌ن چ ‌‬ ‫ی صحب ‌‬ ‫بود با مقامات ‌‬

‫ی و ذوالقدرو میرب ‌ن تو میدون‌‬ ‫ی و واحد ‌‬ ‫ب صفو ‌‬ ‫ی و نوا ‌‬ ‫‌بریون‌‪ .‬بعد اینا میا ‌ن خلی ‌ل طهماسب ‌‬ ‫ی تریبارونشو ‌ن میکنن‌‪.‬‬ ‫ی زره ‌‬ ‫لشکر دو ‌‬

‫نت بربن‬ ‫ی رو میخواس ‌‬ ‫ب صفو ‌‬ ‫ی نوا ‌‬ ‫ی از اعتقاد اینا ب‌ه ش���ما بگم‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫حاال میخوا ‌م ی‌ه چیز ‌‬

‫ش بودن‌‪ .‬بعد ِ‬ ‫ش خواهر‌ه میگه‌‪« :‬م ‌ن دوهزار تومن‌‬ ‫درگو ‌‬ ‫ط خواهر و مادر ‌‬ ‫ش کنن‌‪ ،‬فق ‌‬ ‫‌تریبارون ‌‬

‫‪-1‬گفته می‌شودکه عبدالحسنی واحدی مرد مشارۀ دو را سپهبد حسنی آزموده با همکاری سرهنگ تیمور بختیار‬ ‫به ضربگلولهکشت‪ .‬برای آگاهی ر‪.‬ک‪ .‬بهکتاب «نهضت روانیون ایران»‪ ،‬علی دوانی‪ ،‬جلد دوم‪ ،‬صفحۀ ‪.۴۴۵‬‬


‫‪70‬‬

‫فدائیان اسالم‬

‫نت اعدامش‌کنن‌‪،‬‬ ‫ش بدین‌‪ ».‬تو اونموق ‌ع ک‌ه میخواس ‌‬ ‫ی گرفتم‌‪ ،‬بری ‌ن ای ‌ن پولو به ‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫از آقا ‌‬ ‫ی همون‌ه ک‌ه اوالی‌‬ ‫ی طهماسب ‌‬ ‫ش تق ‌‬ ‫ش اومد‪ ،‬داش ‌‬ ‫ش بدین‌‪ .‬ک‌ه داش��� ‌‬ ‫میگ‌ه بری ‌ن پولشو به ‌‬

‫ی جعفری‬ ‫ش م ‌ن وگفت‌‪« :‬آقا ‌‬ ‫ش اومد پی ‌‬ ‫یل را‌ه مریفت‌! داش ‌‬ ‫خ صادق] خلخا ‌‬ ‫ب با [شی ‌‬ ‫انقال ‌‬

‫ی ب‌ه م ‌ن نداره‌‪ .‬حالل‌ه هم‌هش‌‪ .‬خدافظ‌‬ ‫چ بده ‌‬ ‫‌اومد ‌م ای ‌ن پولو تحوی ‌ل بدم‌!» گفتم‌‪« :‬نه‌‪ .‬هی ‌‬ ‫شما‪ ».‬این ‌م جریا ‌ن اونا‪.‬‬

‫س ‪ -‬از قرار شما با ِ‬ ‫ی نداشتید‪ .‬با طرز فکر و مرامشان‬ ‫ی فدائیا ‌ن اسال ‌م مسأله‌ا ‌‬ ‫خود اعضا ‌‬ ‫‌‬

‫‌چطور؟‬

‫ی میزدن‌‪ ،‬بل‌ه میزدن‌! ُخب‌‪،‬‬ ‫یل حساب ‌‬ ‫ی نبودن‌‪ .‬و ‌‬ ‫ی بد ‌‬ ‫ج ‪ -‬با خوداشو ‌ن نه‌‪ .‬فکر میکن ‌م آدما ‌‬ ‫‌‬ ‫ف بودم‌‪ ،‬مواف ‌ق نبودم‌‪.‬‬ ‫نی حا ‌ل با آدمکشی‌شو ‌ن زیاد مخال ‌‬ ‫در ع ‌‬

‫ی ب‌ه نظرتا ‌ن نمی‌آید؟‬ ‫س ‪ -‬راج ‌ع ب‌ه فدائیا ‌ن اسال ‌م چیز دیگر ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی بودند‪ ،‬درست‌؟‬ ‫ک گرو‌ه تروریست ‌‬ ‫س ‪ -‬آنها در واق ‌ع ی ‌‬ ‫‌‬

‫س نیمه‌لخت‬ ‫ش عک ‌‬ ‫ی ی‌ه دفع‌ه ی‌ه مجل‌ه رو ‌‬ ‫ب تکی‌ه داش�ت�ن‌‪ .‬تا حت ‌‬ ‫ج ‪ -‬اونا بیش�ت�ر رو مذه ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه ب‌ه شا‌ه بگ‌ه «ای ‌ن چیه‬ ‫ب اونو ب‌ه م ‌ن داد بد ‌م ب‌ه سلیما ‌ن بهبود ‌‬ ‫ی نوا ‌‬ ‫‌انداخت‌ه بودن‌‪ ،‬آقا ‌‬ ‫ض مریسونم‌‪».‬‬ ‫‌میندازین‌؟» من ‌م برد ‌م داد ‌م ب‌ه بهبودی‌‪ .‬اون ‌م گفت‌‪« :‬باش‌ه ب‌ه عر ‌‬ ‫س ‪ -‬مگر آد ‌م نمی‌کشتند؟‬ ‫‌‬

‫ی ما توکار اینا‬ ‫ی نیفتاد‌ه بودن‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫ط آدمکش��� ‌‬ ‫ی ما با اینا بودی ‌م تو بس���ا ‌‬ ‫ج ‪ -‬چرا‪ .‬آخ‌ه وقت ‌‬ ‫‌‬

‫ش اومدی ‌م دنبا ‌ل کاشانی‌‪.‬‬ ‫بودیم‌‪ ،‬هنوز نیومد‌ه بودی ‌م تو کار کاشانی‌‪ .‬بعد ‌‬ ‫س ‪ -‬چطور شدک‌ه از فدائیا ‌ن اسال ‌م بریدید؟‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه چرا م ‌ن با فدائیا ‌ن بودم‌‪ ،‬بعد چرا اومد ‌م بریون‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬اینو شما باید بدون ‌‬ ‫‌‬

‫نی را میخواه ‌م بدانم‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬دقیق ًا‪ .‬هم ‌‬ ‫‌‬

‫ی رو‪ ،‬بزن ‌ن بکشنش‌‪ 1.‬من‬ ‫نی فروهر‪ ،‬وزیر دارای ‌‬ ‫نت بر ‌ن مریزا غالمحس ‌‬ ‫ب میخواس ‌‬ ‫ج ‪ -‬ی‌ه ش��� ‌‬ ‫‌‬

‫ک مح ‌ل ما‬ ‫ی دادم‌‪ .‬چو ‌ن او ‌ن نزدی ‌‬ ‫‌اوم���د ‌م و خالص‌ه فهمید ‌م و رفت ‌م ندا رو ب‌ه وزیر دارای��� ‌‬ ‫ش تو‬ ‫ت از ترس ‌‬ ‫ت باش‌‪ .‬ممکن‌ه اینا بزننت‌!» ای ‌ن شبا مریف ‌‬ ‫ب خود ‌‬ ‫مینشست‌‪.‬گفتم‌‪« :‬مواظ ‌‬ ‫‪ -1‬به مناسبت مخالفت رزم‌آرا و فروهر با ملی شدن صنعت نفت‪ ،‬روز ‪ ۸‬دی ماه ‪ ۱۳۲۹‬بر حسب دعوت آیت‌الله‬ ‫کاشانی میتینگ عظیمی با حضور چندهزار نفر در میدان بهارستان تشکیلگردید و ناطقنی هر دسته با احساسات‬ ‫شدید علیه اقدامات دولت و شرکت نفت سخرنانیکردند‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪71‬‬

‫ی دو توم ‌ن پونزه‌زار میداد‪.‬‬ ‫ق تو او ‌ن هتال میخوابید‪ ،‬تو او ‌ن مسافرخونه‌ها‪ .‬شب ‌‬ ‫خیابو ‌ن چراغ‌بر ‌‬

‫بعد از همونجاک‌ه فهمید ‌ن م ‌ن ی‌ه ُخرد‌ه با اینا چیز شدم‌‪ ،‬رابطه‌شونو با م ‌ن چیز کردن‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬محدود کردند یا قط ‌ع کردند؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬محدود کردن‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی کردید؟ هر چند آ ‌ن زما ‌ن فروهر دوستتا ‌ن بود یا بچ‌ه محلتان‌‪،‬‬ ‫س ‪ -‬فکر می‌کنید کار درست ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه خورد‌ه بودید‬ ‫یل شما خودتا ‌ن جزو فدائیا ‌ن اسال ‌م بودید‪ .‬ب‌ه گمان ‌م شما باید ب‌ه َق َسم ‌‬ ‫و ‌‬ ‫یل ک‌ه ب���‌ه آنها داد‌ه بودید پابند می‌ماندید‪ .‬آنها حتم ًا انتظار داش���تندک‌ه ب‌ه گروهتان‌‬ ‫ی���ا قو ‌‬

‫وفادار باش���ید و اگرگفتند ما می‌خواهی ‌م فال ‌ن آد ‌م را بکش���ی ‌م شما ه ‌م همراهشا ‌ن باشید و‬ ‫حمایتشان‌کنید‪.‬‬

‫ی ک‌ه مث ً‬ ‫ی محرمان‌ه بود‪ .‬با همدیگ‌ه صحبت‌‬ ‫نت خیل ‌‬ ‫ت میگرف ‌‬ ‫ال اینا ی‌ه وق ‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه او ‌ن تصمیم ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه اونجا بود جزو همینا‪،‬‬ ‫ی از همو ‌ن رفقای ‌‬ ‫نت که‌! یک ‌‬ ‫میکردن‌‪ ،‬با م ‌ن ک‌ه در میو ‌ن نمیذاش ‌‬

‫ت دهنشو ‌ن جلو ما واز‬ ‫او ‌ن ب‌ه م ‌ن رسوندک‌ه فردا ممکن‌ه اینا بر ‌ن فروهرو بزنن‌‪ .‬ایناک‌ه هیچوق ‌‬ ‫ت با اینا هم‌قس ‌م نشد ‌م که‌!‬ ‫نمیشد! تاز‌ه م ‌ن ک‌ه هیچوق ‌‬

‫ب نمی‌آمدید؟‬ ‫ی آنها به‌حسا ‌‬ ‫ی هنوز برا ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬ ‫ی نبودم‌‪ ،‬اونجا ‌م گفتم‌‪ .‬دوم ًا مث ً‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬او ً‬ ‫ال م ‌ن اال ‌ن با شما هستم‌‪،‬‬ ‫ال م ‌ن با اینا زیاد قاط ‌‬ ‫‌‬ ‫ی رو بکشم‌‪ ،‬مث ً‬ ‫ال میگم‌ها! ای ‌ن نشونۀ جوونمردیه‌‪ ،‬نشونۀ‬ ‫نی م ‌ن میخوا ‌م بر ‌م فالن ‌‬ ‫ش���ما میگ ‌‬ ‫انس���انیت‌آدم‌ه ک‌ه بر‌ه ب‌ه او ‌ن بگ‌ه ک‌ه میخوا ‌ن ُ‬ ‫ش ک‌ه بگ ‌ن م ‌ن به‌‬ ‫ی نیست ‌‬ ‫بکشنت‌‪ .‬ای ‌ن چیز ‌‬

‫یل شاید اینا همه‌‬ ‫ت هستم‌‪ ،‬صمیمی‌ا ‌م هستم‌‪ ،‬و ‌‬ ‫اینا خیانت‌کردم‌‪ .‬درسته‌‪ ،‬م ‌ن اال ‌ن با اینا دوس ‌‬ ‫گناهکار باشن‌‪ ،‬همه‌شو ‌ن قات ‌ل باشن‌‪ .‬م ‌ن ک‌ه ندونست‌ه رفت ‌م با اینا رفی ‌ق شدم‌‪ ،‬حاال اگ‌ه قراره‌‬ ‫ی کن ‌م بگم‌‪« :‬ای ‌ن کار غلطیه‌!» م ‌ن میگم‌‪.‬‬ ‫ی‌ه کاری‌انجا ‌م بدن‌‪ ،‬باید م ‌ن بشین ‌م کُالهمو قاض ‌‬ ‫یل است‌!‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬ای ‌ن ه ‌م استدال ‌‬ ‫‌‬

‫نت رزم‌آرا رو بکشن‌‪ ،‬اگ‌ه میدونس���تم‌‪ ،‬ب‌ه خدا ب‌ه رزم‌آرام‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن اگ‌ه میدونس���ت ‌م میخواس ‌‬ ‫‌‬

‫ی رو آوردنش‌‪ ،‬این ‌م ی‌ه شاگرد نجار متعصب‬ ‫نت ای ‌ن خلی ‌ل طهماسب ‌‬ ‫ع میدادم‌‪ .‬بعد اینا رف ‌‬ ‫‌اطال ‌‬ ‫ب مث ً‬ ‫ت منتظرته‌‪،‬‬ ‫ال پیغمرب تو بهش ‌‬ ‫ی امش ‌‬ ‫نت که‌‪« :‬تو اگ‌ه رزم‌آرا رو بزن ‌‬ ‫ش گف ‌‬ ‫‌بود‪ .‬آورد ‌ن به ‌‬ ‫نت تو‬ ‫ت ریخ ‌‬ ‫ب تُرب ‌‬ ‫ش کرد ‌ن ی���‌ه ُخرد‌ه آ ‌‬ ‫ی س���رت‌‪ ».‬ی‌ه کف ‌ن تن ‌‬ ‫ب میاد باال ‌‬ ‫علی‌بن‌ابی‌طال ‌‬

‫ی شد تو او ‌ن بازار‪ .‬باور‬ ‫ش وگفنت‌‪« :‬برو بزن‌!» بل‌ه اینجور ‌‬ ‫ش و ی‌ه هف‌تری ‌م داد ‌ن دست ‌‬ ‫حلق ‌‬


‫‪72‬‬

‫فدائیان اسالم‬

‫ی تو مس���جد شا‌ه مری‌ه رزم‌آرا رو با تری میزنه‌‪ ،‬هف‌‬ ‫کن‌! آخه‌ای ‌ن دژبانا ‌م بی‌بخار بودن‌‪ .‬وقت ‌‬

‫ت بلند نمیکنن‌‪ .‬یا اینا‬ ‫ش د‌ه تا از ای ‌ن دژبانا با مسلس��� ‌ل اونجا بودن‌‪ ،‬هیچکدومشو ‌ن دس ‌‬ ‫ه ‌‬

‫ی ک‌ه اینو‬ ‫ی نکنن‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫چ کار ‌‬ ‫ع داد‌ه بود ‌ن هیچکدومشو ‌ن هی ‌‬ ‫نت یا بهشو ‌ن اطال ‌‬ ‫مأموریت‌داش ‌‬ ‫با تری میزنه‌‪ِ ،‬‬ ‫ش بزنه‌‪ .‬بعد‬ ‫کاردشو در میار‌ه چو ‌ن خیا ‌ل میکن‌ه نمرده‌‪ .‬میخواست‌ه دو تاکار َد ‌م به ‌‬ ‫ش مری‌ه تو بازار بزرگ‌‪ ،‬تو بازار زرگرا وامیس���‌ه رو چارپایه‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫میاد از همونجا پیاد‌ه یوا ‌‬

‫ی میکنه‌‪ ،‬تاز‌ه اونجا میگرینش‌‪.‬‬ ‫‌سخرنان ‌‬

‫ی الزمش‌‬ ‫ی بازجوی ‌‬ ‫ت نبایدکشت‌ه شود‪ ،‬چو ‌ن برا ‌‬ ‫ت ک‌ه تروریس ‌‬ ‫س ای ‌ن اس ‌‬ ‫ش پلی ‌‬ ‫س ‪-‬گویا رو ‌‬ ‫‌‬

‫دارند و اگرکشت‌ه شود دیگر ِ‬ ‫خ راگری نخواهند آورد‪.‬‬ ‫سر ن ‌‬ ‫ب ُ‬ ‫ش که‌؟! چرا نگرفتنش‌؟موضوع‌‬ ‫نت بر ‌ن بگرین ‌‬ ‫ش بود میتونس ‌‬ ‫نکشن‌‪ .‬اینهم‌ه آد ‌م دور ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬ ‫ی فکر میکن‌ه میگ‌ه ِ‬ ‫ت داشنت‌!‬ ‫خود اینا ‌م گویا دس ‌‬ ‫همینه‌‪ .‬آد ‌م هر چ ‌‬ ‫س شما تا آ ‌ن موق ‌ع با فدائیا ‌ن اسال ‌م بودید‪ ،‬بعد از آنها جدا شدید؟‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی بودم‌‪.‬‬ ‫ف آدمکش ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه دیگه‌‪ ،‬به ‌م زدم‌‪ .‬ازکاراشو ‌ن خوش ‌م نیومد دیگه‌‪ .‬م ‌ن مخال ‌‬ ‫‌‬

‫ب بشناسید؟‬ ‫ی از اینها را خو ‌‬ ‫یل باید تعداد زیاد ‌‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫ً‬ ‫ی رو با ت�ی�ر زد‪ ،‬اال ‌ن وکی ‌ل مجل ‌‬ ‫س‬ ‫ی ک‌ه فاطم ‌‬ ‫مث�ل�ا همو ‌ن [مهدی] عبد خدای ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل���ه‌‪.‬‬ ‫‌‬ ‫ی جزو همو ‌ن گرو‌ه اولیۀ فدائیا ‌ن اسال ‌م بودن‌‪ .‬اینا رو که‌‬ ‫ب صفو ‌‬ ‫ایناست‌‪ .‬اینا هم‌ه مث ‌ل نوا ‌‬

‫ی پیداشو ‌ن شد‪ .‬اینا‬ ‫ب صفو ‌‬ ‫ب بعد ًا پیداشو ‌ن شد‪ ،‬بعد از نوا ‌‬ ‫ی اال ‌ن سرکارن‌‪ ،‬اینا به‌حسا ‌‬ ‫میبین ‌‬

‫ی بره‌‬ ‫س وایس ‌ن تا [محمد] بخارای ‌‬ ‫ی مجل ‌‬ ‫نت ی‌ه جا ‌‬ ‫ت داش ‌‬ ‫ی بود ‌ن ک‌ه هرکدو ‌م مأموری ‌‬ ‫ی‌ه عده‌ا ‌‬ ‫ی شمارۀ ‪ 5/2‬و ‪)5/3‬‬ ‫ی منصورو بکشه‌‪( .‬عکس‌ها ‌‬ ‫حسنعل ‌‬

‫ی یادتا ‌ن هست‌؟‬ ‫نی هژیر چ‌ه می‌دانید؟ چیز ‌‬ ‫س ‪ -‬از ترور عبدالحس ‌‬ ‫‌‬

‫ی یاد ‌م افتاد‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬حاالک‌ه اس ‌م هژیرو آوردی ‌ن ی‌ه چیز ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه چیزی‌؟‬ ‫‌‬

‫نت توکاخ‌گلستان‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬چو ‌ن فدائیا ‌ن اسال ‌م زما ‌ن هژیر بود ‌ن دیگه‌‪ .‬عاشورا ک‌ه میشد‪ ،‬مرد ‌م مریف ‌‬ ‫‌‬ ‫نت اونجا‪ .‬بعد اینا‬ ‫ظ میکردن‌‪ .‬دسته‌ها میومد ‌ن مریف ‌‬ ‫ظهر ک‌ه میش���د واعظا میومد ‌ن اونجا وع ‌‬ ‫ی مسجد سپهساالر‪ .‬بعد ظهر عاشوراک‌ه میشد‪ ،‬هژیر وزیر دربار‬ ‫نت تو ‌‬ ‫دیگ‌ه عاشورا روگذاش ‌‬ ‫ق شال‌‬ ‫ف شا‌ه ی‌ه طا ‌‬ ‫ی ک‌ه میومد رد بش���ه‌‪ ،‬از طر ‌‬ ‫ق ش���ا ‌ل میاورد و هر عالمت ‌‬ ‫میومد اونجا طا ‌‬ ‫ی داشته‌‬ ‫ف شا‌ه یه‌چیز ‌‬ ‫ت از طر ‌‬ ‫ت گرد ‌ن عالمت‌‪ .‬دیگ‌ه مرد ‌م تهران ‌م ک‌ه دلشو ‌ن میخواس ‌‬ ‫مینداخ ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪73‬‬

‫باشن‌‪ ،‬هم‌ه ای ‌ن دسته‌ها رو را‌ه مینداخنت‌‪ ،‬حسابی‌‪ .‬اص ً‬ ‫ی میشد‪ .‬همون‌روز [‪ 13‬آبان‌‬ ‫ال قیامت ‌‬ ‫ی مذهبی‌دار و دستۀ امامی‌‬ ‫نی بچه‌ها ‌‬ ‫ت نی ‌م بعدازظهر اونوقتا بودک‌ه هم ‌‬ ‫‪ ]1328‬تقریب ًا ساع ‌‬ ‫پ ترکید‪ ،‬المپ‌‬ ‫ی الم ‌‬ ‫ی نفهم‌ه یهوگفنت‌‪« :‬آ ‌‬ ‫ب یادمه‌‪ ،‬واس‌ه اینک‌ه کس ‌‬ ‫هژیرو با تری میزنن‌‪ .‬خو ‌‬

‫ش بریون‌‬ ‫ی میربن ‌‬ ‫ی طور ‌‬ ‫ی خالص‌ه میا ‌ن بریو ‌ن و هژیرو از در اونور ‌‬ ‫پ ترکید‪ ».‬هیچ ‌‬ ‫ترکید‪ ،‬الم ‌‬ ‫ش تو درشک‌ه و میرب ‌ن دکرت‪.‬‬ ‫ی نمیفهمه‌‪ .‬میشونن ‌‬ ‫ک‌ه سر و صداشو هیشک ‌‬

‫ی شما دیدیدک‌ه هژیر را زدند؟‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ی روک‌ه ِ‬ ‫ش که‌! از زندا ‌ن اومد بریون‌‪.‬‬ ‫ی نکشتن ‌‬ ‫سر قت ‌ل کسرو ‌‬ ‫نی امام ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬آخ‌ه سیدحس ‌‬ ‫‌‬

‫ِ‬ ‫ش م ‌ن نفهمیدم‌‪ ،‬سر‬ ‫سر قت ‌ل هژیرکش���تنش‌‪ .‬بل‌ه همو ‌ن موق ‌ع م ‌ن تو او ‌ن مسجد بودم‌‪ .‬منتها ‌‬ ‫پ ترکید‪ .‬اص ً‬ ‫ی منرب‬ ‫ال م ‌ن همیش���‌ه مریفت ‌م اونجا تو او ‌ن مس���جد‪ ،‬پا ‌‬ ‫و صدا میکرد ‌ن ک‌ه الم ‌‬ ‫ت میفرستادم‌‪ ،‬ای ‌ن و اونو اینور اونور میکردم‌‪.‬‬ ‫وامیساد ‌م داد میزدم‌‪ ،‬صلوا ‌‬


‫‪74‬‬

‫س شمارۀ ‪5/1‬‬ ‫عک ‌‬

‫فدائیان اسالم‬


‫شعبان جعفری‬

‫س شمارۀ ‪5/2‬‬ ‫عک ‌‬

‫‪75‬‬


‫‪76‬‬

‫س شمارۀ ‪5/3‬‬ ‫عک ‌‬

‫فدائیان اسالم‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪77‬‬

‫آیت‌الله کاشانی‌‬ ‫ی جعفری‌‪ ،‬موق ‌ع برگرداند ‌ن جنازۀ رضاش���ا‌ه کجا بودید؟ رفتید اس���تقبا ‌ل جنازۀ‬ ‫س ‪ -‬آقا ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ب‌ه استقبا ‌ل جناز‌ه نرود‪.‬‬ ‫رضاشاه‌؟ شنید ‌م روحانیو ‌ن تحری ‌م کرد‌ه بودند وگفت‌ه بودندکس ‌‬

‫ی سیاسی‌‬ ‫ط سری وایساد‌ه بود ‌م تماشا میکردم‌‪ .‬چو ‌ن اونموق ‌ع زیاد دنبا ‌ل کارا ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن تو خ ‌‬ ‫‌‬

‫ت تو‬ ‫ت یادمه‌‪ ...‬ن‌ه اونوق ‌‬ ‫ش رضاشا‌ه رو آورد ‌ن تهرا ‌ن درس ‌‬ ‫و اینا نبودم‌‪ .‬اتفاق ًا اونموق ‌ع ک‌ه نع ‌‬ ‫او ‌ن بساطا نبودم‌‪ .‬هنوز نیفتاد‌ه بود ‌م تو ای ‌ن کارا‪.‬‬

‫ت سا ‌ل ‪ 1329‬بود!‬ ‫س ‪ -‬چرا آقا‪ ،‬تو ای ‌ن کارها افتاد‌ه بودید‪ 17 .‬اردیبهش ‌‬ ‫‌‬ ‫ب خوندی‌ها‪ ،‬خانوم‌!‬ ‫ج ‪ -‬درسته‌‪ ...‬درسته‌‪ ،‬مشقتو خو ‌‬ ‫‌‬

‫ی با او آشنا شدید و چگون‌ه جزو‬ ‫ط با آیت‌الله کاشانی‌‪ ،‬شما ک ‌‬ ‫س ‪ -‬چار‌ه نیست‌‪ .‬در ارتبا ‌‬ ‫‌‬

‫ف کنید‪.‬‬ ‫ی شدید؟ ای ‌ن را برایما ‌ن تعری ‌‬ ‫پریوا ‌ن آیت‌اللهکاشان ‌‬

‫ب توکار مبارز‌ه باکمونیستا بودیم‌‪ .‬البت‌ه گفت ‌م م ‌ن اون‬ ‫ی ک‌ه به‌حسا ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال همو ‌ن موقع‌های ‌‬ ‫‌‬ ‫ق و اینا اص ً‬ ‫ب با توده‌ایا او ‌ن کارا‬ ‫ال نبودم‌‪ .‬او ‌ن او ‌ل ک‌ه به‌حسا ‌‬ ‫ی و مصد ‌‬ ‫‌اوال تو دور کاشان ‌‬ ‫نی مکی‌‬ ‫نی مکی‌‪ .‬حس ‌‬ ‫ش سر وکارمو ‌ن کشید ب‌ه حس ‌‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫روکردی ‌م و روزنامه‌ها ‌م نوشنت‌‪ ،‬یوا ‌‬ ‫ی از الهه‌‬ ‫ی وقت ‌‬ ‫ش مریفتی ‌م و میومدیم‌‪ .‬تا حت ‌‬ ‫تو مح ‌ل ما‪ ،‬تو خیابو ‌ن ارامن‌ه مینشست‌‪ .‬ما ‌م خون‌ه ‌‬ ‫ش کردی ‌م و ِ‬ ‫چقد راهو پیاد‌ه سر دست‌آوردیمش‌‪ 1.‬اون‌‬ ‫ت تو فرودگا‌ه مهرآباد اینو بلند ‌‬ ‫برگش ‌‬ ‫ش کردی ‌م ‪.‬آخ‌ه تو مح ‌ل وکیل‌‬ ‫ب ماکمک ‌‬ ‫ت ‪ُ ،‬خ ‌‬ ‫س بش‌ه تو انتخابا ‌‬ ‫ت وکی ‌ل مجل ‌‬ ‫ک‌ه می‌خواس ‌‬

‫ش میکردن‌‪.‬‬ ‫شد‌ه بود و مردم ‌م کمک ‌‬

‫‪ -1‬نقل از روزنامۀکیهان‪ ۱۶ ،‬آذر ‪ ،۱۳۳۱‬صفحۀ ‪« :۴‬سیدحسنی مکی نمایندۀ مجلس شورای ملی و رهرب جبهۀ‬ ‫ملیکه به دعوت بانک بنی‌المللی توس���عه و ترمیم عازم امریکا شده بود به تهران بازگشت و مورد استقبال قرار‬ ‫گرفت‪».‬‬


‫‪78‬‬

‫آیت‌اللهکاشانی‌‬

‫ی کردید؟‬ ‫ت مک ‌‬ ‫ی انتخابا ‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫س ‪ -‬شما چ‌ه کمک ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬هم‌ه جور‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬مث ً‬ ‫ش را بگویید‪.‬‬ ‫ک جور ‌‬ ‫ال ی ‌‬ ‫‌‬

‫س جمع‌میکردیم‌‬ ‫ی بد ‌ن دیگه‌‪ 1.‬بچه‌ها رو با اتوبو ‌‬ ‫ب مریفتی ‌م مردمو جم ‌ع میکردی ‌م رأ ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ت داشنت‌‪ .‬ای ‌ن بودک‌ه ما‬ ‫ی رو هم‌ه دوس ‌‬ ‫نی مک ‌‬ ‫ی بودک‌ه حس ‌‬ ‫ی بدن‌‪ .‬آخ‌ه ی‌ه جور ‌‬ ‫میاوردی ‌م رأ ‌‬

‫ی ک‌ه بعد مایواش‌‬ ‫ی عصرها مریفتی ‌م خونۀکاشان ‌‬ ‫نی مک ‌‬ ‫ت و اومد داشتیم‌‪ .‬با حس ‌‬ ‫ش رف ‌‬ ‫باها ‌‬

‫ی شدیم‌‪.‬‬ ‫ت کاشان ‌‬ ‫ت و سخ ‌‬ ‫ش دیگ‌ه مرید و طرفدار سف ‌‬ ‫یوا ‌‬

‫ت ک‌ه همیشه‌‬ ‫ی بودید‪ ،‬منظورتا ‌ن اینس ‌‬ ‫ی می‌گویید طرفدار آیت‌اللهکاش���ان ‌‬ ‫س ‪ -‬ش���ما وقت ‌‬ ‫‌‬

‫ش می‌رفتید؟‬ ‫ش یا ب‌ه خانه‌ا ‌‬ ‫به‌دیدن ‌‬

‫ی ه ‌م [ابوالحسن‌] حائری‌زاده‌‪ ،‬هم‬ ‫س قنات‌آباد ‌‬ ‫ش شم ‌‬ ‫ج ‪ -‬مرتب‌! ه ‌م خونۀ او ‌ن و ه ‌م پی ‌‬ ‫‌‬

‫ی میزدم‌‪.‬‬ ‫ی [کرمانی‌] ی‌ه سر ‌‬ ‫ش مظفر بقای ‌‬ ‫ی وقتا ‌م پی ‌‬ ‫ش اینا زیاد مریفتم‌‪.‬گاه ‌‬ ‫نی مکی‌‪ ،‬پی ‌‬ ‫‌حس ‌‬ ‫ی میشدی ‌م دیگه‌‪.‬‬ ‫نی جور تو اینا قاط ‌‬ ‫ش اینا‪ ،‬مریفتی ‌م هم ‌‬ ‫ما خود به‌خود مریفتی ‌م پی ‌‬

‫ی جلس‌ه داشتند می‌رفتید آنجا می‌نشستید؟‬ ‫ی وقت ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬همنی‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت آنها ب‌ه شما می‌گفتند چکار بکن‌‪ ،‬چکار نکن‌؟‬ ‫س ‪ -‬آنوق ‌‬ ‫‌‬

‫ی هم‌ه میکرد ‌ن ما ‌م مریفتی ‌م و میکردیم‌‪.‬‬ ‫ف بک ‌ن نک ‌ن نبود‪ .‬باالخر‌ه هرکار ‌‬ ‫چ ح���ر ‌‬ ‫ج ‪ -‬هی ‌‬ ‫‌‬ ‫ق و با‬ ‫ش دیگ‌ه با مصد ‌‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫ی ک‌ه مریفتی ‌م یوا ‌‬ ‫ش کاش���ان ‌‬ ‫ب پی ‌‬ ‫نی کارا رو میکردیم‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫هم ‌‬

‫ب طومار‬ ‫ق و با اینا دیگ‌ه رابط‌ه پیداکردی ‌م و رفتی ‌م تو اینا‪ .‬مریفتی ‌م به‌حسا ‌‬ ‫ی مصد ‌‬ ‫دور و وریا ‌‬ ‫ت من‬ ‫ت میکشیدیم‌‪ .‬ای ‌ن بود تا اینک‌ه م ‌ن ی‌ه وق ‌‬ ‫ی زحم ‌‬ ‫ت میکردی ‌م و از اینکارا‪ .‬خیل ‌‬ ‫درس��� ‌‬

‫‌زندا ‌ن بودم‌‪...‬‬

‫س ‪ -‬ای ‌ن دفع‌ه چرا زندا ‌ن بودید؟‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬دیگ‌ه بودی ‌م دیگه‌!‬ ‫‌‬

‫ت چرا؟‬ ‫س ‪ -‬یادتا ‌ن نیس ‌‬ ‫‌‬ ‫‪ -1‬انتخابات مجلس ش���انزدهم در مهرماه ‪ ۱۳۲۸‬انجام ش���د و در ‪ ۳‬آبان همان سال شمارش آراء انجامگردید‪.‬‬ ‫روزنامۀ باخرتشمارۀ ‪ ،۷۴‬سال ‪ ۳ ،۱۴‬آبان ‪ ۱۳۲۸‬در مقالء «آخرین پردۀ کمدی انتخابات‪ /‬چاقوکش‌ها در اطراف‬ ‫صندوق‌ها چکار دارند؟» از حضور شعبان بی‌مُ خ و حسنی رمضان‌یخی در محل شمارش آراء خرب می‌دهد‪ .‬برای‬ ‫خواندن منتکامل مقاله ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شمارۀ ‪ ۲‬صص ‪.۳۹۴-۳۹۳‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪79‬‬

‫ط با مبارز‌ه با توده‌ایا بود‪.‬‬ ‫یل حتم ًا در ارتبا ‌‬ ‫تو ‌‬ ‫ج ‪ -‬دقیق ًا یاد ‌م نیس ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ب‌ه شا‌ه منح ‌ل نشد؟‬ ‫ب تود‌ه بعد از تریانداز ‌‬ ‫س ‪ -‬مگر حز ‌‬ ‫‌‬

‫ی و مصدق‌‬ ‫ی ازکاشان ‌‬ ‫یل اوناک‌ه فعالیتش���و ‌ن رو قط ‌ع نکرد ‌ن که‌! ما ب‌ه طرفدار ‌‬ ‫ج ‪ -‬چرا‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫باهاشو ‌ن مبارز‌ه میکردیم‌‪.‬‬

‫ی تبعید شد‪ 1.‬درست‌؟ وضع‌‬ ‫س ‪ -‬بعد از سوءقصد ب‌ه شا‌ه در ‪ 15‬بهم ‌ن ‪ ،1327‬آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫‌‬

‫شما چطور بود؟‬

‫ج ‪ -‬نمیدونم‌‪ ،‬یاد ‌م نمیاد‪ 2.‬بعد شنفت ‌م ک‌ه شا‌ه رو زدن‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت ک‌ه م ‌ن زندا ‌ن بودم‌‪...‬‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬داشتید می‌گفتید‪« :‬ی‌ه وق ‌‬ ‫‌‬

‫ی تبعیده‌‪.‬‬ ‫نت کاشان ‌‬ ‫ج ‪... -‬بل‌ه از زندا ‌ن ک‌ه اومد ‌م بریو ‌ن گف ‌‬ ‫‌‬

‫چ دنبالۀ ای ‌ن قضایا را نمی‌گرفتید ببینید بریو ‌ن چه‌‬ ‫ی زندا ‌ن بودید‪ ،‬هی ‌‬ ‫ی ک‌ه تو ‌‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن مدت ‌‬ ‫‌‬

‫ع چطور است‌؟‬ ‫خرب است‌؟ اوضا ‌‬

‫ج ‪ -‬ن‌ه دیگه‌‪ .‬ما حالیمو ‌ن نبود اص ً‬ ‫ق کار خودمو ‌ن بودیم‌‪.‬‬ ‫ال‪ ،‬غر ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬بعدک‌ه آمدید بریو ‌ن چطور؟ بیشرت چ‌ه می‌کردید؟‬ ‫‌‬

‫نی که‌‪ ،‬م ‌ن سیاستمدار اون‬ ‫س شمارۀ ‪ )6/1‬آخ‌ه میدون ‌‬ ‫ش بودم‌‪( .‬عک ‌‬ ‫ج ‪ -‬بیش�ت�ر دنبا ‌ل ورز ‌‬ ‫‌‬

‫ی میگم‌؟‬ ‫نی چ ‌‬ ‫ی نبود ‌م که‌‪...‬میدون ‌‬ ‫‌ریخت ‌‬ ‫س ‪ -‬می‌فهمم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ف نمیزنم‌‪ ،‬این‌ه ک‌ه ما اومدی ‌م بریون‌‪ ،‬دیدیم‌کاشانی‌‬ ‫ی حر ‌‬ ‫ف دلمو میزن ‌م دیگه‌‪ .‬بیخود ‌‬ ‫ج ‪ -‬حر ‌‬ ‫‌‬ ‫ی میخواد از تبعید برگرده‌‪ .‬ای ‌ن شدک‌ه ما رفتیم‌‬ ‫نت کاشان ‌‬ ‫ش گف ‌‬ ‫ت دیگ‌ه ‌‬ ‫تبعیده‌‪ .‬بعد از چند وق ‌‬ ‫ی رو بیاریمش‌‪.‬‬ ‫ت کردی ‌م کاشان ‌‬ ‫ت درس ‌‬ ‫ی و اومدی ‌م تشکیال ‌‬ ‫خونۀکاشان ‌‬

‫‪ ۱۵ -1‬بهمن ماه ‪ ۱۳۲۷‬ناصر فخرآرایی جلو دانشکدۀ حقوق به محمدرضا شاه پهلوی تریاندازی می‌کند‪ ۱۷ .‬بهمن‬ ‫همان سال سیدابوالقاسمکاشانی به خرم‌آباد تبعید می‌شود‪.‬‬ ‫‪ -2‬به هنگام مصاحبه و خاطره‌گویی‪ ،‬چند بار جعفری رویدادی را به یاد نمی‌آورد‪ .‬یافنت برخی از آنها با مراجعه‬ ‫بهکتب و اسناد ممکن شد‪ ،‬ویل یکی دو مورد روشن نگردید‪.‬از جمله مدت و دلیل زندان بودن این بار او با توجه‬ ‫به منت مقالۀ‌کیهان ‪ ۲۸‬مرداد ‪( ۱۳۶۹‬پیوست شمارۀ ‪ )۱‬و تاریخ رویدادهای مندرج در آن‪ ،‬شعبان جعفری هنگام‬ ‫سوءقصد به شاه در الهیجان به‌سر می‌برده است‪ .‬مدتی از دوران تبعید آیت‌اللهکاشانی را نیز کماکان در الهیجان‬ ‫بوده است‪ .‬شاید چون از این دو رویداد خاطره‌ای ندارد‪ ،‬تصور می‌کند در زندان بوده است‪ .‬اگر این فرض را نیز‬ ‫درست بدانیم‪ ،‬زمان آن بایدکوتاه باشد‪ .‬با توجه به تاریخ شکایتی که در الهیجان از او شده است (‪ ۷‬تری ‪)۱۳۲۸‬‬ ‫آشکار است که دستکم تا این تاریخ در الهیجان زندگی می‌کرده است‪ .‬نخستنی خربی که از فعالیت‌های او در‬ ‫تهران خوانده می‌شود مربوط به ‪ ۸‬آبان ‪۱۳۲۸‬و مندرج در روزنامۀ باخرت امروز است‪.‬‬


‫‪80‬‬

‫آیت‌اللهکاشانی‌‬

‫ف کنید‪ 1.‬شنید ‌م او را عصبانی‌کردید‪،‬‬ ‫ی را تعری ‌‬ ‫ی آ ‌ن روز ورود آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫س ‪ -‬حاال ماجرا ‌‬ ‫‌‬

‫ت است‌؟‬ ‫درس ‌‬

‫ب میگم‌‪.‬‬ ‫ت داری ‌ن بگ ‌م ُخ ‌‬ ‫نی حقیقته‌‪ .‬حاال دوس��� ‌‬ ‫ک نیس���ت‌‪ ،‬ع ‌‬ ‫نی ای ‌ن جو ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال میدون ‌‬ ‫‌‬ ‫ت بیاد‬ ‫ی ک‌ه میخواس ‌‬ ‫ی تبعید بود ب‌ه لبنان‌‪ .‬روز ‌‬ ‫نی خمین ‌‬ ‫برای‌شما جالبه‌‪ :‬کاشانی‌ا ‌م مث ‌ل هم ‌‬

‫ی دار‌ه میاد‪ .‬خانو ‌م ب‌ه جو ‌ن شما‪ ،‬از د ِ‌م فرودگا ِ‌ه مهرآبادک‌ه ساب ‌ق سرآسیاب‌‬ ‫اعالم‌کرد ‌ن کاشان ‌‬

‫ی آورد‌ه بودن‌‪،‬‬ ‫ی قربون ‌‬ ‫ی شرت برا ‌‬ ‫ت زد‌ه بودن‌‪.‬گاو وگوسفند و تا حت ‌‬ ‫ش طاق‌نصر ‌‬ ‫بود تا خون‌ه ‌‬

‫نی این‌‬ ‫ت ماش ِ‌‬ ‫ب یوقور بود ‌م دیگه‌‪ ،‬از د ِ‌م فرودگا‌ه مهرآباد پُش��� ‌‬ ‫ت ُخ ‌‬ ‫به‌جو ‌ن ش���ما‪ .‬من ‌م اونوق ‌‬

‫ش وحاال‬ ‫همینجور لوک‌ه میدوید ‌م ک‌ه مرد ‌م حمل‌ه نکنن‌‪ ،‬مردمو میزد ‌م عقب‌‪ .‬تا رسیدی ‌م د ِ‌م خون‌ه ‌‬ ‫در فرودگا‌ه مهرآباد تا تو ِ‬ ‫ای ‌ن جمعیت‌‪ ،‬از ِ‬ ‫ی خواست‌‬ ‫خود پامنار همینجور دو پُشت‌ه وایسادن‌‪.‬وقت ‌‬ ‫ی مردمو ردکن‌!»گفت‌‪:‬‬ ‫ت «جعفر ‌‬ ‫ت پیاد‌ه بشه‌‪.‬گف ‌‬ ‫پیاد‌ه بش���‌ه مرد ‌م هجو ‌م آوردن‌‪ ،‬نمیتونس ‌‬ ‫«اینا رو بز ‌ن کنار نمیتون ‌م پیاد‌ه بشم‌!» من ‌م خانو ‌م از د ِ‌م فرودگا‌ه مهرآباد تا پامنار‪--‬میدوننی‌‬

‫گ‬ ‫چ حالی ‌م نبود‪ ،‬من ِ‌‬ ‫کجاست‌؟ سرچشمه‌‪ --‬همینجور دوید‌ه بودم‌‪ ،‬ب‌ه قرآن‌‪ .‬خست‌ه و مرد‌ه هی ‌‬ ‫ی داد میزن ‌م مرد ‌م نمری ‌ن کنار‪.‬‬ ‫ی گفت‌‪« :‬مردمو رد کن‌‪ ».‬من ‌م حاال ه ‌‬ ‫گ بودم‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬وقت ‌‬ ‫من ‌‬ ‫س م ‌ن هیچی‌‪ ،‬ای ‌ن ِ‬ ‫سید‬ ‫ی چارپای‌ه گفتیم‌‪« :‬ایهاالنا ‌‬ ‫ب شد‌ه بود‪ .‬رفتی ‌م باال ‌‬ ‫ب اعصاب ‌م خرا ‌‬ ‫ُخ ‌‬ ‫خوارک‌‪ ...‬رو ل‌ه کردین‌!»‬

‫ی ل ‌ق بود‪.‬‬ ‫ش خیل ‌‬ ‫تاگفتی ‌م «س���ید رو ِل‌ه کردین‌»‪ ،‬ب‌ه جو ‌ن بچ‌هم‌‪ ،‬آقام‌‪ ،‬خدا بیامرزدش‌‪ ،‬دهن ‌‬ ‫ی کرد‪« :‬خوارک‌‪ ...‬خودتی‌! ‪ ...‬پدرسوخته‌!»‬ ‫همچ ‌‬

‫س ‪ -‬آیت‌اللهکاشانی‌؟‬ ‫‌‬

‫ش بدده ‌ن بود!‬ ‫ی خدا بیامرزد ‌‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ .‬آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫‌‬

‫ح بیای ‌م منز ‌ل آقا‪.‬‬ ‫ت تو‪ .‬ما ‌م رفتی ‌م ک‌ه فردا صب ‌‬ ‫ش رف ‌‬ ‫ی ما فرستادیم ‌‬ ‫ت تو‪ ،‬یعن ‌‬ ‫ج ‪ -‬خالص‌ه رف ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود و او ‌ن اسکندر امریی‌‪ .‬درست‌‬ ‫س کاووس ‌‬ ‫ب بود و عبا ‌‬ ‫محمود مس���گر بود و حس ‌ن عر ‌‬

‫یادمه‌‪ ،‬ب‌ه جو ‌ن بچ‌هم‌‪ ،‬مث ‌ل اینک‌ه حاال جلو چشَ مه‌‪ :‬چند تا از ای ‌ن بر و بچه‌ها دنبا ‌ل ما بودن‌‪.‬فردا‬ ‫نت و ب‌ه آقاگفنت‌که‌‪:‬‬ ‫ش گفتی ‌م بری ‌م خونۀکاشانی‌‪ .‬ما ‌م از هم‌ه جا بیخرب‪ .‬حاال اینا نشس ‌‬ ‫صبح ‌‬ ‫ش داد‌ه و حاال ‌م امروز ‌م اومد‌ه اینجا شما رو ُ‬ ‫بکشه‌‪ ».‬ما رفتیم‌تو‬ ‫«آره‌‪ ،‬ای ‌ن دیروز ب‌ه شما فح ‌‬ ‫‪ -1‬آیت‌الله سیدابوالقاسم کاشانی ‪ ۲۰‬خرداد ‪ ۱۳۲۹‬از تبعید به تهران بر می‌گردد‪ .‬هواپیما ساعت ‪ ۵‬بعدازظهر به‬ ‫زمنی می‌نشیند و اتومبیل حاملکاشانی ساعت ‪ ۸:۳۰‬شب به منزل می‌رسد‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪81‬‬

‫ع ی‌ه جور دیگه‌ست‌‪.‬گفتم‌‪« :‬آقا سالم‌‪ ».‬سرشو اینجوری‌کرد‬ ‫خون‌ه سال ‌م کردیم‌‪ .‬دیدی ‌م اوضا ‌‬ ‫ش و اینا اومد ‌ن دور و‬ ‫ف نزد‪ .‬ما ‌م نشس���تیم‌‪ .‬او ‌ن س���یدممد پسر ‌‬ ‫[برگرداند] و بی‌جواب‌‪ ،‬حر ‌‬

‫ی نمیگم‌‪ .‬پامنار‬ ‫ی وض ‌ع بدجوریه‌‪ .‬ب‌ه جو ‌ن ش���ما اینو ک‌ه میگ ‌م بیخود ‌‬ ‫ورش‌‪ .‬ما دیدی ‌م خیل ‌‬

‫نی ایشاال؟»گفت‌‪« :‬خف‌ه شو‬ ‫دکونا رو هم‌ه بست‌ه بودن‌‪ .‬ماگفتیم‌‪« :‬آقا حا ‌ل شما خوبه‌؟ سالمت ‌‬ ‫پدرسوخته‌!» حاال نگو م ‌ن ک‌ه دیروز اونجا مث ً‬ ‫ی از دهنم‌‬ ‫الگفت‌ه بود ‌م آقا رو فالن‌‪ ...‬ی‌ه چیز ‌‬

‫ی ب‌ه آقا دیروز؟»گفتم‌‪:‬‬ ‫ی گفت ‌‬ ‫ت شده‌! سیدممد اومدگفت‌‪« :‬چ‌ه مزخرف ‌‬ ‫پریده‌‪ ...‬ای ‌ن ناراح ‌‬

‫ت دارم‌‪ .‬مدتی‌ه دنبا ‌ل ایشو ‌ن هستم‌‪ .‬چقدر باالی‌‬ ‫ی نوکر آقام‌‪ .‬م ‌ن آقا رو دوس ‌‬ ‫«بابا م ‌ن ک‌ه میدون ‌‬

‫ی نگفتم‌‪ ...‬خست‌ه بودم‌!» هیچی‌‪ ،‬خانو ‌م درد سرتون‌ندم‌‪ ،‬روز‬ ‫ایشو ‌ن مبارز‌ه کردم‌‪ .‬م ‌ن ک‌ه چیز ‌‬

‫نت ِ‬ ‫نت ِ‬ ‫سر ما‪ .‬با اینا بز ‌ن بزن‌کردیم‌‪ .‬من ‌م اونوقت‌‬ ‫ی ریخ ‌‬ ‫سر ما‪ .‬او ‌ل تو خون‌ه ی‌ه عده‌ا ‌‬ ‫بد نبینی‌‪ ،‬ریخ ‌‬

‫ی من‌‪ .‬از اینجا تا اینجا‪[ .‬از سر زانو‬ ‫یوقور بودم‌‪ .‬تاکارمو ‌ن کشید تو پامنار‪ .‬ی‌ه گز ‌ن زد ‌ن تو پا ‌‬

‫تاکشالۀ را ‌ن را نشا ‌ن می‌دهد]‬ ‫س ‪ -‬باگزن‌؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬باگز ِ‌ن کفاشی‌��� .‬او ِ‌ن تنهاک‌ه نبود! ی‌ه گزن ‌م زد ‌ن تو دستم‌‪ ،‬ی‌ه درفش ‌م فروکرد ‌ن توی‌‬ ‫‌‬ ‫ی ُ‬ ‫ی و هر‬ ‫خ نونوای ‌‬ ‫میکشه‌‪ .‬خالص‌ه با سی ‌‬ ‫ش فور ‌‬ ‫سفید رون ‌م ک‌ه از هم‌ه زخماکاری‌تر بود‪ .‬درف ‌‬

‫ی دستشو ‌ن رسید‌ه بود اومد‌ه بودن‌‪ .‬نونوا مغازه‌شو و ‌ل کرد‌ه بود‪،‬کشکی‌ه مغازه‌شو ول‌کرده‌‬ ‫چ‌‬ ‫بود‪ .‬هم‌ه میزدن‌!‬

‫س ‪ -‬شماک‌ه از فرودگا‌ه تا آنجا دوید‌ه بودید‪ ،‬ای ‌ن مزد دستتا ‌ن بود؟‬ ‫‌‬ ‫نت ای ‌ن اومد‌ه آقا رو ُ‬ ‫ی نگفتم‌!» من‌‬ ‫ی میگم‌‪« :‬م ‌ن ک‌ه چیز ‌‬ ‫بکش���ه‌‪ .‬بابا حاال ه ‌‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه گف ‌‬ ‫‌‬

‫ی نمیدونستم‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬خانوم‬ ‫ی گفت ‌م ک‌ه اینا اینکارا رو میکنن‌‪ ،‬هیچ ‌‬ ‫خودم ‌م نمیدونست ‌م چ ‌‬

‫نت ِ‬ ‫ی پاسبون‌ه با باتون‌‪،‬‬ ‫ب و هر چ ‌‬ ‫ب و ماس ‌‬ ‫سر ما‪.‬کاس ‌‬ ‫‌دردسرتو ‌ن ندم‌‪ ،‬تما ‌م ای ‌ن اه ‌ل پامنار ریخ ‌‬ ‫نی تا بریز ‌ن منو ُ‬ ‫ش م ‌ن زمنی‌‬ ‫بکشن‌‪.‬منتها ‌‬ ‫نت ک‌ه بخور ‌م زم ‌‬ ‫ی منوگاز میگرف ‌‬ ‫ب‌ه قرآن‌‪ .‬خانوم‌‪ ،‬بند پا ‌‬ ‫ی ک‌ه دنبال‌ما بود ‌ن همون‌‬ ‫نی خورد‌ه بود ‌م مُ ���رد‌ه بودم‌‪ .‬چند تا بر و بچه‌های ‌‬ ‫نخ���وردم‌‪ .‬اگ‌ه زم ‌‬

‫ی تقال میکنی ‌م تو همو ‌ن خونه‌‪ .‬او ‌ن تیمسار [سرتیپ‌عزیزالله]کمال‌‬ ‫او ‌ل در رفنت‌‪ .‬ما حاال ه ‌‬

‫ت پاسبو ‌ن ماسبو ‌ن ک‌ه اونجا بود ‌ن دستور داد‌ه بودکه‌‬ ‫ی بود‪ ،‬اون ‌م ب‌ه ی‌ه مش ‌‬ ‫ک‌ه طرفدار کاشان ‌‬

‫ش داری ‌ن بیارین‌‪.‬‬ ‫ش و ور ‌‬ ‫ی ک‌ه میاد بزنید ‌‬ ‫فالن ‌‬

‫نت تما ‌م اومد ‌ن بیمارستا ‌ن سینا‌ک‌ه اونجا‬ ‫خالص‌ه منو برد ‌ن بیمارستا ‌ن سینا‪ ،‬ب‌ه قرآن‌‪ .‬ی‌ه دفع‌ه ریخ ‌‬


‫‪82‬‬

‫آیت‌اللهکاشانی‌‬

‫منو ُ‬ ‫ی من ‌م فهمید ‌ن و اومد ‌ن اونجا‪ ،‬اونا ‌م تا‬ ‫بکشن‌‪ ،‬دید ‌ن م ‌ن هنوز زنده‌ام‌‪ .‬ی‌ه عد ‌ه طرفدارا ‌‬ ‫اینا رو دید ‌ن دررفنت‌‪ .‬خالص‌ه دردس���رتو ‌ن ندم‌‪ ،‬بچه‌هامو ‌ن از اونجا ما رو برد ‌ن بیمارستان‌‬

‫رضانور ِ‬ ‫سر خیابو ‌ن قوام‌السلطن‌ه گفنت‌‪« :‬اینجا بهرته‌‪ ،‬خصوصی‌تره‌‪ ،‬بیمارستا ‌ن سینا صالح‌‬ ‫ی ما فهمیدن‌‪ ،‬خرب ش���د ‌ن و اومدن‌‪ ،‬اومد ‌ن جمع‌‬ ‫نیس���ت‌‪ ».‬ما رو خوابوندن‌‪ .‬حاال بچه‌ها ‌‬ ‫چ کاریشو ‌ن نداشت‌ه باشنی‌‪ ».‬رفتی ‌م خالصه‌‬ ‫ش���د ‌ن ک‌ه بر ‌ن اونا رو بزننشون‌‪ .‬گفتم‌‪« :‬نه‌‪ ،‬هی ‌‬

‫ش کنه‌‪،‬‬ ‫بیمارستا ‌ن رضانور س���‌ه ما ‌ه آزگار خوابیدی ‌م و ی‌ه روز دیدی ‌م کاشانی‌‪ ،‬خدا رحمت ‌‬

‫ش گفت‌ه بودن‌‪« :‬آقا‪ ،‬ای ‌ن جور نبوده‌‪ ،‬شعبو ‌ن عاش ‌ق شماست‌‬ ‫اومد بیمارستان‌‪ ،‬جو ‌ن شما‪ .‬به ‌‬

‫نت ِ‬ ‫ی منو‪،‬‬ ‫ت پا ‌‬ ‫سر این‌!» جو ‌ن شما‪.‬گفتم‌‪« :‬آقا‪ ،‬بچ‌ه محال ‌‬ ‫ی ریخ ‌‬ ‫طرفدار شماست‌‪ .‬بیخود ‌‬ ‫گ میمونن‌!» آر‌ه شوخی‌ا ‌م میکرد!‬ ‫هم‌ه روگازگرفنت‌‪».‬گفت‌‪« :‬ای ‌ن پدرس���وخته‌ها مث ‌ل س ‌‬

‫ی بود‪.‬‬ ‫آدم‌شوخ ‌‬

‫خالص���ه‌‪ ،‬اونروز ک‌ه از بیمارس���تا ‌ن خواس���تی ‌م بیایی ‌م بریون بچه‌ها تو هفتاد هش���تاد تا‬ ‫ب کنن‌‪ ،‬جو ‌ن شما‪ .‬خالصه‌‬ ‫نت بر ‌ن پامنارو خرا ‌‬ ‫گ و بیل‌‌گذاشت‌ه بود ‌ن میخواس ‌‬ ‫اتوبوس‌کلن ‌‬ ‫ی جعفری‌‪ ،‬از ای ‌ن راه‌‬ ‫ش کردن‌‪« :‬آقا ‌‬ ‫ی اومد ‌ن و از ما خواه ‌‬ ‫ی و اینا فهمید ‌ن و فور ‌‬ ‫شهربان ‌‬ ‫ی دارن‌‪ ».‬م ‌ن خود ‌م نمیدونستم‌‪ .‬خالص‌ه اومدی ‌م رفتیم‌‬ ‫ت ای ‌ن بچه‌ها مقصود ‌‬ ‫نرو‪ ،‬برو منزل ‌‬

‫پی‌کارمون‌‪.‬‬

‫ف کرد‌ه بود‪ .‬شاه‌‬ ‫ی بعدها قضی‌ه رو واس‌ه شا‌ه تعری ‌‬ ‫خدا بیامرز‌ه اعلیحضرتو‪ .‬اردش�ی�ر زاهد ‌‬

‫ی شد‌ه بود؟»گفتم‌‪« :‬قربان‌‬ ‫یچ ‌‬ ‫ش رسیدم‌‪،‬گفت‌‪« :‬خونۀکاشان ‌‬ ‫ی ک‌ه خدمت ‌‬ ‫خدابیامرز ی‌ه وقت ‌‬

‫ب نیست‌‪».‬‬ ‫ک زد ‌م خو ‌‬ ‫ف رکی ‌‬ ‫ی شد‌ه بود؟» گفتم‌‪« :‬قربا ‌ن حر ‌‬ ‫ت «چ ‌‬ ‫ی میگف ‌‬ ‫هیچی‌‪ ».‬ه ‌‬

‫ی گفتی‌؟!»‬ ‫ک رو بگو ببین ‌م چ ‌‬ ‫ف رکی ‌‬ ‫گفت‌‪« :‬ن‌ه بابا! بگو حر ‌‬

‫ش می‌رفتید؟‬ ‫ی چطور شد؟ باز ه ‌م سراغ ‌‬ ‫س ‪ -‬از آ ‌ن ب‌ه بعد رابطه‌تا ‌ن باکاشان ‌‬ ‫‌‬

‫ب م ‌ن اص ً‬ ‫ی بودم‌‪.‬‬ ‫ال طرفدار کاشان ‌‬ ‫ب شد‪ .‬آخ‌ه ُخ ‌‬ ‫ی رابطه‌مو ‌ن قط ‌ع شد‪ ،‬بعد خو ‌‬ ‫ج ‪ -‬ی‌ه مدت ‌‬ ‫‌‬

‫ت مری‌ه بریون‌‪ .‬بری ‌ن نذارین‬ ‫ت دار‌ه از مملک ‌‬ ‫ی رفتی ‌م تو خون‌هش‌‪،‬گفت‌‪« :‬اعلیحضر ‌‬ ‫ی‌ه صبح ‌‬

‫قو‬ ‫ت بر‌ه عمامۀ ما ‌م رفته‌!» ما ‌م تا او ‌ن روز نمیدونستی ‌م ک‌ه مصد ‌‬ ‫‌بر‌ه بریون‌‪ .‬اگر اعلیحضر ‌‬ ‫ی بعدش ‌م نمیدونستیم‌‪ .‬هیچی‌‪ .‬اینو‬ ‫کاش���انی‌‪،‬ک‌ه با ه ‌م بود ‌ن میونه‌شو ‌ن به ‌م خورده‌‪ .‬تا مدت ‌‬ ‫ت ما را‌ه افتادیم‌‪.‬‬ ‫که‌گف ‌‬

‫ی است‌؟‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن چ‌ه تاریخ ‌‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪83‬‬

‫ج ‪ 9 -‬اسفند [‪ ]1331‬دیگه‌!‬ ‫‌‬

‫ی شما‬ ‫ک کس��� ‌‬ ‫س در واق ‌ع در هرکدا ‌م از ای ‌ن ماجراهاک‌ه ش���ما وارد می‌ش���دید‪ ،‬ی ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫راتشوی ‌ق می‌کردک‌ه بروید؟‬

‫س تشوی ‌ق نمیکرد‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬خری‪ ،‬هیچکس‌‪ ،‬هیچک ‌‬ ‫‌‬

‫س خودتا ‌ن همینطور سر خود می‌رفتید؟ مث ً‬ ‫ی ک‌ه ب‌ه شماگفته‌‬ ‫نی آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫ال هم ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ت دیگر!‬ ‫«شا‌ه دار‌ه مری‌ه بری ‌ن نذارین‌‪ ».‬تشوی ‌ق اس ‌‬

‫ق بودی ‌م ه ‌م طرفدار‬ ‫ش بودی ‌م دیگه‌‪ .‬ه��� ‌م طرفدار مصد ‌‬ ‫ب ما رفتی ‌م چو ‌ن طرفدار ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ��� ‌‬ ‫‌‬

‫ت دار‌ه مریه‌!» ما خیا ‌ل کردی ‌م مصدقم‌‬ ‫ی گفت‌‪« :‬بری ‌ن اعلیحضر ‌‬ ‫ی کاش���ان ‌‬ ‫کاشانی‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫میخوا ‌دک‌ه ای ‌ن کار بشه‌‪.‬‬

‫ی متوج‌ه شدید ای ‌ن دو به ‌م زدند؟‬ ‫س ‪ -‬باالخر‌ه ک ‌‬ ‫‌‬

‫ب نیست‌‪.‬‬ ‫ش خو ‌‬ ‫ق میون‌ه ‌‬ ‫ب باالخر‌ه بعد فهمیدی ‌م ک‌ه آر‌ه ای ‌ن با مصد ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ی داشتید؟ فکر می‌کردید چو ‌ن اینها دارند برای‌مردم‌‪،‬‬ ‫س ‪ -‬شما از ای ‌ن جانبداری‌ها چ‌ه نظر ‌‬ ‫‌‬ ‫ت اینها ِ‬ ‫سرکار باشند‪ ،‬یا ای ‌ن ک‌ه می‌دیدید‬ ‫ی می‌کنند؟ بهرت اس��� ‌‬ ‫ت ایرا ‌ن کار ‌‬ ‫ی مل ‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫یعن ‌‬

‫ت اینها باشند؟‬ ‫ح شما در ای ‌ن اس ‌‬ ‫صال ‌‬

‫ی نبودکه‌! ُخب‌‬ ‫ح مملکته‌‪.‬کار م ‌ن یک ‌‬ ‫نت صال ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خب‌‪ ،‬ن‌ه اینک‌ه م ‌ن بخوام‌‪ ،‬هم‌ه میدونس ‌‬ ‫‌‬

‫ی با شا‌ه و‬ ‫ت اینا باشن‌‪ ،‬اینا ‌م ای ‌ن کارا رو میکرد ‌ن دیگه‌‪ .‬م ‌ن میدید ‌م کاشان ‌‬ ‫پادشا‌ه میخواس ‌‬ ‫ط داره‌‪.‬‬ ‫ق ارتبا ‌‬ ‫مصد ‌‬

‫ی از‬ ‫ت با بعض ‌‬ ‫ح ب‌ه شما بگوی ‌م چرا ای ‌ن سؤالها را می‌کنم‌‪ .‬ممک ‌ن اس ‌‬ ‫س ‪ -‬بگذارید صری ‌‬ ‫‌‬ ‫ت ک‌ه در ذه ‌ن مرد ‌م ه ‌م هست‌‪ .‬شما‬ ‫ی اس ‌‬ ‫ب ای ‌ن پرسشهای ‌‬ ‫یل ُخ ‌‬ ‫ای ‌ن سؤالها زیاد حا ‌ل نکنید‪ ،‬و ‌‬ ‫ت و پوست‌کنده‬ ‫ی داشتید؟ راس ‌‬ ‫ی می‌رفتید یا مناف ‌ع شخص ‌‬ ‫ک چیز ‌‬ ‫با اعتقاد و باور دنبا ‌ل ی ‌‬

‫‌بگویم‌‪ ،‬مث ً‬ ‫ال ب‌ه شما پو ‌ل می‌دادندک‌ه ای ‌ن کارها را بکنید؟‬

‫ت بودی ‌م و شلوا َر ‌م پامو ‌ن نداشتیم‌‪ ،‬از هیچکس ‌م صنار نمیگرفتیم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ما خانوم‌‪ ،‬همیش‌ه ُلخ ‌‬ ‫‌‬ ‫ی نمی‌کردید؟‬ ‫ی به‌خاطر پو ‌ل کار ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬هیچوقت‌‪ .‬هیچ‌‪ .‬اصال و ابدا‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت و احرتا ‌م بگذارند؟ یا‬ ‫س ‪ -‬به‌خاطر اس ‌م و رس ‌م می‌کردید؟ می‌خواستید مرد ‌م ب‌ه شما عز ‌‬ ‫‌‬

‫فکر کنندک‌ه مث ً‬ ‫ی هستید؟‬ ‫گ مح ‌ل هستید یاکاره‌ا ‌‬ ‫ال بزر ‌‬


‫‪84‬‬

‫آیت‌اللهکاشانی‌‬

‫ب مث ً‬ ‫ت بریو ‌ن کنه‌‪ .‬مام‌‬ ‫ق میخواد شا‌ه رو از مملک ‌‬ ‫ال ما میدونستی ‌م ک‌ه امروز مصد ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه ُخ ‌‬ ‫‌‬

‫ی بیاد ب‌ه ما پول‌‬ ‫ت داشتیم‌‪ .‬اومدی ‌م بری ‌م نذاری ‌م بره‌‪ .‬همنی‌! ن‌ه اینک‌ه کس ‌‬ ‫ب ش���ا‌ه رو دوس ‌‬ ‫ُخ ‌‬

‫ک کنه‌‪ .‬اص ً‬ ‫ال‪.‬‬ ‫بده‌‪ ،‬ما رو تحری ‌‬

‫ج می‌کند‪:‬‬ ‫ی مراگی ‌‬ ‫ی شما با ه ‌م جور در نمی‌آید وکم ‌‬ ‫ی ازکارها ‌‬ ‫ی جعفری‌‪ ،‬بعض ‌‬ ‫س ‪ -‬آقا ‌‬ ‫‌‬

‫ک روز آیت‌اللهکاشانی‌‬ ‫ک س���ا ‌ل و نی ‌م یا دو سال‌‪ ،‬ی ‌‬ ‫ض کنید در فاصلۀ ی ‌‬ ‫چطور بودک‌ه فر ‌‬

‫ت داشتید‪ .‬چه‬ ‫ک روز شا‌ه را دوس ‌‬ ‫ت داشتید‪ ،‬ی ‌‬ ‫ق را دوس ‌‬ ‫ک روز مصد ‌‬ ‫ت داشتید‪ ،‬ی ‌‬ ‫را دوس ‌‬

‫‌جور می‌شود؟‬ ‫ی هستیم‌‪( .‬عک ‌‬ ‫س‬ ‫ت داریم‌‪ ،‬بیشرت از هم‌ه خونۀکاشان ‌‬ ‫ی رو دوس��� ‌‬ ‫ی کاش���ان ‌‬ ‫ب وقت ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬ ‫ت ما پا میشی ‌م مرییم‌‬ ‫ب اونوق ‌‬ ‫نی بری ‌ن ای ‌ن کارو بکننی‌‪ُ ،‬خ ‌‬ ‫ی میگ‌ه پاش ‌‬ ‫ی کاشان ‌‬ ‫شمارۀ‪ )6/2‬وقت ‌‬ ‫میکنی ‌مدیگه‌‪...‬‬

‫س ‪ -‬آهان‌!‬ ‫‌‬

‫ت ی‌ه چیزی‬ ‫ی رو میخواس ‌‬ ‫ی پو ‌ل بد‌ه بود ن‌ه ما پو ‌ل بگری‪ .‬او ‌ن خودش ‌م ی‌ه کس ‌‬ ‫ج ‪ ...-‬ن‌ه کاشان ‌‬ ‫‌‬

‫ش بگریه‌!‬ ‫‌از ‌‬

‫ش بودید؟ چ‌ه کردید؟‬ ‫ت کرد‪ .‬در تشیی ‌ع جنازه‌ا ‌‬ ‫ی در اسفند ‪ 1340‬فو ‌‬ ‫س ‪ -‬آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫‌‬

‫یل تشییع‬ ‫ی رو یادمه‌‪ .‬دیگ‌ه اونموق ‌ع م ‌ن بالک ‌ل دور و ور اونا نمریفتم‌‪ .‬و ‌‬ ‫ج ‪ -‬مرد ‌ن کاش���ان ‌‬ ‫‌‬

‫غ بود‪.‬‬ ‫ی شلو ‌‬ ‫ش رفتیم‌‪ .‬هم‌ه بودن‌‪ ،‬خیل ‌‬ ‫‌جنازه‌ا ‌‬

‫ی کردید؟‬ ‫ت ک‌ه باالخر‌ه با ایشا ‌ن آشت ‌‬ ‫س ‪ -‬منظور ‌م اینس ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬قهر نبودی ‌م که‌‪ ،‬ما اص ً‬ ‫ی رو‪ ،‬او ‌ن ی‌ه وضع ‌‬ ‫ی‬ ‫ال طرفدار ایشو ‌ن بودیم‌‪ .‬خدا بیامرز‌ه کاشان ‌‬ ‫‌‬

‫ی ای ‌ن آخر سریاک‌ه تو بیمارستان‬ ‫ی ی‌ه اعالمی‌ه میداد هم‌ه بازار میبسنت‌‪ .‬تا حت ‌‬ ‫ت ک‌ه وقت ‌‬ ‫داش ‌‬

‫ش تو بیمارستا ‌ن رفت‌‪.‬‬ ‫ی سر ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬خدا بیامرز‌ه محمدرضاشا‌ه رو‪ ،‬باال ‌‬ ‫‌بازرگانا ‌ن خیابا ‌ن ر ‌‬

‫ی نمی‌کرد؟ هر جور‬ ‫ش بهره‌بردار ‌‬ ‫ی از شما و رفقایتا ‌ن به‌نف ‌ع خود ‌‬ ‫س ‪ -‬آیا آیت‌الله کاشان ‌‬ ‫‌‬ ‫ف ‪،‬دربار‬ ‫ک طر ‌‬ ‫ت شما را سر انگشتا ‌ن خود نمی‌چرخاند؟ او و روحانیو ‌ن دیگر از ی ‌‬ ‫میخواس ‌‬

‫ف دیگر؟ اینها هر موق ‌ع ک‌ه الز ‌م داشتند به‌نف ‌ع خودشان‌از‬ ‫ت ه ‌م از طر ‌‬ ‫ک طرف‌‪ ،‬دول ‌��� ‫از ی ‌‬

‫ت شماها را هر‬ ‫ی سوءاس���تفاد‌ه نمی‌کردند؟ فتیلۀ احساسا ‌‬ ‫ی و عام ‌‬ ‫ی عاد ‌‬ ‫ش���ما و از آدمها ‌‬ ‫ک روز‬ ‫ک روز می‌شدید «شعبا ‌ن بی‌مُ خ‌»‪ ،‬ی ‌‬ ‫نی و باال نمی‌کشیدند؟ ی ‌‬ ‫ت الز ‌م داشتند پائ ‌‬ ‫وق ‌‬

‫ف روز مبادا‬ ‫ی مصر ‌‬ ‫ب را برا ‌‬ ‫ک روز ه ‌م «شعبا ‌ن تاجبخش‌»‪ .‬ای ‌ن القا ‌‬ ‫«شعبا ‌ن جعفری‌»‪ ،‬ی ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪85‬‬

‫نداد‌ه بودند؟ از ای ‌ن اسمها سوءاستفاد‌ه و استفاد‌ه نمی‌شد؟‬

‫‪1‬‬

‫ی نبود ‌م ک‌ه مث ً‬ ‫ال بخوا ‌م واس‌ه خاطر پو ‌ل برم‬ ‫ی خاطر اینک‌ه م ‌ن آد ‌م سوءاستفاده‌چ ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬برا ‌‬ ‫‌‬

‫‌یا واس‌ه خاطر فال ‌ن چیز برم‌‪ ...‬م ‌ن اص ً‬ ‫س نرفتم‌!‬ ‫ط هیچک ‌‬ ‫ال تو عمر ‌م زیر بلی ‌‬

‫س ‪ -‬نه‌‪ ،‬م ‌ن نمی‌گوی ‌م شما سوءاس���تفاد‌ه می‌کردید‪ .‬م ‌ن می‌گوی ‌م مث ً‬ ‫ال آیت‌الله کاشانی‌‬ ‫‌‬

‫ق دعوا کند بعد شما و دو س���‌ه نفر دیگر را صدا می‌زد و‬ ‫ت با مصد ‌‬ ‫یک‌روز می‌خواس��� ‌‬

‫ب کننی‌!» بعد روز بعد با‬ ‫ق آد ‌م بدیه‌‪ ،‬بری ‌ن خونه‌ش���و خرا ‌‬ ‫مثال‌می‌زن���م‌‪« :‬آقا‪ ،‬دکرت مصد ‌‬ ‫ت می‌ش���د ش���ما را صدا می‌زد مث ً‬ ‫ال می‌گفت‌‪« :‬بری ‌ن بر و بچه‌ها رو جمع‌‬ ‫مصدق‌دوس��� ‌‬

‫ت ک‌ه چو ‌ن آیت‌الله کاشانی‌‬ ‫نی بریزی ‌ن تو خیابون‌‪ ،‬به‌نف ‌ع دکرت مصدق‌!» منظور ‌م ای ‌ن اس ‌‬ ‫کن ‌‬

‫ت از‬ ‫ش می‌خواس ‌‬ ‫ش دارید هر جور دل ‌‬ ‫س می‌کرد شماها ب‌ه او اعتقاد دارید و قبول ‌‬ ‫احس���ا ‌‬

‫ی می‌کرد‪.‬‬ ‫وفاداریتا ‌ن بهره‌بردار ‌‬

‫ی هس���ت‌‪ .‬او ً‬ ‫ی بودم‌‪ .‬فامیالم ‌م هم‌ه مذهبی‌‬ ‫ال ک‌ه م ‌ن خود ‌م ی‌ه آد ‌م مذهب ‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه ی‌ه چیز ‌‬ ‫‌‬

‫ش و مسجدشو تو تکیۀ‬ ‫ت کرد‌ه بود‪ :‬خود ‌‬ ‫بودن‌‪.‬گفت ‌م ک‌ه داش��� ‌م تو محلمو ‌ن مسجد درس ‌‬

‫ف بود‪ .‬من ‌م خود ‌م رو اص ‌ل مذهبی‌‬ ‫ی معرو ‌‬ ‫دباغ‌خون‌ه هم‌ه میشناخنت‌‪ .‬حاج‌علی‌اکرب جعفر ‌‬

‫ش مینشستیم‌‪.‬‬ ‫ش می‌کردم‌‪ .‬همیش‌ه ‌م مریفتی ‌م تو خون‌ه ‌‬ ‫ی روگو ‌‬ ‫ف آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫ک‌ه داشتم‌‪ ،‬حر ‌‬ ‫یل از ای ‌ن صحبتا؟ ‪ ...‬واال م ‌ن ک‌ه ی‌ه روز ‌م ندید ‌م راج ‌ع به‌‬ ‫ی رو‪ ،‬و ‌‬ ‫ش کاش���ان ‌‬ ‫خدا بیامرزد ‌‬

‫ب بود‪ .‬اونروز صبح ‌م که‌‬ ‫ق خو ‌‬ ‫ی ک���‌ه یادم‌ه ای ‌ن با مصد ‌‬ ‫ی بگه‌‪ .‬چو ‌ن تا وقت ‌‬ ‫ق چیز ‌‬ ‫مص���د ‌‬

‫ش دیدنش‌‪ ،‬گفت ‌م ک‌ه تا او ‌ن روز ‪...‬اص ً‬ ‫ال نمیدونستی ‌م ای ‌ن با شا ‌ه مربوطه‌‪،‬‬ ‫ما رفتی ‌م تو خون‌ه ‌‬

‫اص ً‬ ‫ال‪.‬‬

‫نی اس���ت‌‪ .‬می‌گوی ‌م به‌نظر می‌رسد آیت‌الله‬ ‫س ‪ -‬خوب‌‪ ،‬م ‌ن ه ‌م س���ؤال ‌م از شما دقیق ًا هم ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه می‌خواهد‬ ‫ظ می‌کرد‌ه تا زمان ‌‬ ‫ش حف ‌‬ ‫ی خود ‌‬ ‫ک عد‌ه از دوستانتا ‌ن را برا ‌‬ ‫کاشانی‌شما و ی ‌‬ ‫‪ -1‬فوأد روحانی درکتاب «زندگی سیاسی مصدق در منت نهضت ملی ایران» صص ‪ ۲۰۱-۱۹۹‬به نقل از ریچارد‬ ‫کاتم درکتاب ‪ Nationalism in Iran” PP 153-155‬می‌نویسد‪:‬‬ ‫‪ ...‬سپس نویسنده [ریچاردکاتم ] اشاره به حربه‌ایکهکاشانی علیه مصدق بهکار می‌برد می‌کند و می‌گوید آن حربه‬ ‫رجاله بود‪:‬‬ ‫عبارت از جمع‌آوری ّ‬ ‫«هیچ یک از روحانیونیکه با مصدق باقی ماندند این تواناییکاشانی را نداشتندکه در فاصلۀ چند لحظه جمعیتی‬ ‫از مردم عامی و عاری از فهم را به خیابان بکشاند‪»...‬‬ ‫« جمعیتی فریادکنان به خانۀ مصدق ریختند‪ ...‬سردستۀ آنها شعبان جعفری مشهور به بی‌مخ و معروفرتینگردآورندۀ‬ ‫چاقوکشان بود و کام ً‬ ‫ال واضح بودکه این جمعیت بوسیلۀ دستۀکاشانی خریده شده بودند‪».‬‬ ‫‪ ...‬نویسنده هنگام تألیفکتاب (سال ‪ )۱۳۴۳‬نظر خود را در بارۀ مذهبیون سیاسی اینگونه اظهار می‌کند‪:‬‬ ‫«در هر حال مالیان بار دیگر نفوذ خود را روی طبقات پائنی و متوسط پائنی نشان دادند‪»...‬‬


‫‪86‬‬

‫آیت‌اللهکاشانی‌‬

‫ش را از طری ‌ق ش���ما‬ ‫ی کند وکار مطاب ‌ق می ‌ل خود ‌‬ ‫کاری‌انجا ‌م بدهد از ش���ماها بهره‌بردار ‌‬ ‫ف ه ‌م مث ً‬ ‫ی (مث ‌ل ش���هربانی‌) و‬ ‫ی انتظام ‌‬ ‫ال نریوها ‌‬ ‫ک طر ‌‬ ‫ف او‪ ،‬از ی ‌‬ ‫ک طر ‌‬ ‫انجا ‌م بدهد‪.‬از ی ‌‬

‫ی خودشا ‌ن نگ‌ه داشتند تا‬ ‫ی و همدستا ‌ن او ه ‌م شما را برا ‌‬ ‫دس���تگاه‌حکومتی‌‪ .‬سپهبد زاهد ‌‬ ‫مث ً‬ ‫ی مث ‌ل برادرا ‌ن رشیدیا ‌ن که‌‬ ‫ف دیگر ه ‌م افراد ‌‬ ‫ک طر ‌‬ ‫ال ‪28‬مرداد از شما استفاد‌ه کنند‪ .‬از ی ‌‬

‫ی طرحها بودند‪ 1.‬نظرتا ‌ن چیست‌؟‬ ‫ی بعض ‌‬ ‫عام ‌ل اجرا ‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه ی‌ه چیزیه‌‪ ،‬تا ‪ 14‬آذر اصو ً‬ ‫ی و اینا با ما زیاد مواف ‌ق نبودن‌‪.‬‬ ‫ی مربان ‌‬ ‫ال شهربان ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬بعد از آ ‌ن چطور؟‬ ‫‌‬

‫ب و داغو ‌ن کردی ‌م و باکمونیستا‬ ‫ج ‪ -‬تا او ‌ن روز ‪ 14‬آذرک‌ه ما زدی ‌م کمونیستا رو اونجور در ‌‬ ‫‌‬

‫در افتادی ‌م و دعوا کردیم‌‪ ،‬اینا دیگ‌ه با ما شدن‌‪ .‬دیگ‌ه خودشو ‌ن مجبور بود ‌ن با ما همکاری‌‬

‫س بود ی‌ه صفش‌ َدم‌‬ ‫ف اینا َد ‌م مجل ‌‬ ‫کنن‌‪ .‬پلیس���ا نمیتونس�ت�ن‌ جلو اینا رو بگرین‌‪ .‬آخ‌ه ی‌ه ص ‌‬ ‫ت خودم‌‪ ،‬رو تعصب‌‬ ‫ب م ‌ن رو غری ‌‬ ‫راه‌آهن‌‪ .‬اینا میگفنت‌‪« :‬مرد‌ه باد شاه‌‪ ،‬زند‌ه باد استالنی‌»‪ُ .‬خ ‌‬ ‫ی صحبت ‌م میکردیم‌‪ ،‬بهمو ‌ن میگفنت‌‪« :‬اینا مذهب‌‬ ‫خ���ود ‌م میرپید ‌م ب‌ه اینا‪ .‬البت‌ه او ‌ن وقتا وقت ‌‬ ‫ب ما ‌م مریفتیم‌‬ ‫ی رو‪ُ ».‬خ ‌‬ ‫نی ندارن‌‪ ،‬قرآ ‌ن رو نمیشناس���ن‌‪ ،‬خدا رو نمیشناسن‌‪ ،‬هیچ ‌‬ ‫ندارن‌‪ ،‬آئ ‌‬ ‫دنبا ‌ل اینکارا‪.‬‬

‫ی ای ‌ن حرفها را می‌زد؟‬ ‫س ‪-‬کاشان ‌‬ ‫‌‬

‫ت ای ‌ن نبودک‌ه مث ً‬ ‫ک کن‌ه ک‌ه ما بری ‌م فال ‌ن کنیم‌‪.‬‬ ‫ال ما رو تحری ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬وگر ن‌ه صحب ‌‬ ‫‌‬

‫‪ -1‬نقل از مقالۀ «مصدق و دوراهی امرپیالیسم بریتانیا» نوشتۀ جیمز بیل و ویلیام راجر لوییس درکتاب «مصدق‪،‬‬ ‫نفت‪ ،‬ناسیونالیسم ایرانی» ترجمۀ عبدالرضا هوشنگ مهدوی وکاوه بیات‪ ،‬صفحۀ ‪:۳۷۳‬‬ ‫«‪ ...‬رابنی زیرنکه بنا به توصیۀ خانم لمبتون در س���فارت انگلیس مش���غول بهکار شدند به هنگام توضیح در بارۀ‬ ‫نقش برادران رشیدیان می‌گوید‪:‬گذشته از ثروتشان آنها در دو مورد مهارت کافی داشتند‪ .‬یکی اینکه به راحتی‬ ‫می‌توانس���تند در مجلس و بازار نفوذکنند و دیگریکه مهمرت است اینکه توانستند مردمنکوچه و بازار راکه در‬ ‫حقیقت مهرۀ بسیار مهمی در سیاست ایران بودند تجهیز نمایند‪ .‬تظاهرات خیابانی معمو ً‬ ‫ال جهت حوادث سیاسی‬ ‫را در ایران تعینی می‌کرد‪ .‬ویل در سالهای اخری با عنایت حزب توده و آیت‌اللهکاشانی در سوق دادن این حوادث‬ ‫مخالف غرب نقش مؤثری ایفاکرده بود‪»...‬‬ ‫همچننی برای شرح مفصل‌تر از شیوه‌های توطءه ر‪.‬ک‪ .‬به مقالۀ «هجوم توطئه‌ها و دولت ملی» نوشتۀ امری طالبی‬ ‫در نشریۀ ایران فردا‪ ،‬ویژه‌نامۀ دکرت محمد مصدق‪ ،‬سال هفتم‪ ،‬شمارۀ ‪ ،۵۳‬صص ‪.۴۶-۴۲‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪87‬‬


‫‪88‬‬

‫آیت‌اللهکاشانی‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪89‬‬

‫‪ 14‬آذر ‪1330‬‬ ‫ی برگشته‌‪ ،‬شما ه ‌م دور او هستید‪ .‬آن‌‬ ‫ت قبلی‌‪ .‬حاال آیت‌الله کاشان ‌‬ ‫س ‪ -‬برگردی ‌م سر صحب ‌‬ ‫‌‬ ‫ی بود؟‬ ‫ت ایرا ‌ن چطور ‌‬ ‫ی و وض ‌ع دول ‌‬ ‫زما ‌ن وض ‌ع حکومت ‌‬

‫ق بودم‌‪ .‬چندین‌‬ ‫ی با مصد ‌‬ ‫ق بودیم‌‪ .‬م ‌ن خیل ‌‬ ‫ق س���وارکار بود‪ .‬ما ‌م با مصد ‌‬ ‫ج ‪ -‬دیگ‌ه مصد ‌‬ ‫‌‬ ‫ی تو روزنامه‌هاشو ‌ن چرت‌‬ ‫ی سربه‌سرمو ‌ن میذاشنت‌‪ .‬ه ‌‬ ‫یل توده‌ایا خیل ‌‬ ‫ق بودم‌‪ .‬و ‌‬ ‫سا ‌ل با مصد ‌‬

‫ت مینوشنت‌!‬ ‫و پر ‌‬

‫ی هم‌‬ ‫ی ک‌ه در مورد ش���ما می‌نوش���تند‪ ،‬و به‌گما ‌ن شما بیخود ‌‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن قضیۀ روزنامه‌های ‌‬ ‫‌‬

‫ت ب‌ه آنها نشا ‌ن دادید‪ ،‬چکارکردید؟ این‬ ‫ی نسب ‌‬ ‫می‌نوش���تند‪ ،‬چ‌ه بود؟ شما چ‌ه عکس‌العمل ‌‬

‫ی شما می‌گذاشت‌؟‬ ‫ی رو ‌‬ ‫ی ک‌ه علی‌ه شما می‌نوشتند چ‌ه اثر ‌‬ ‫‌مطالب ‌‬ ‫ب تأثریک‌ه زیاد میذاشت‌‪.‬‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬شما در مقاب ‌ل چکار می‌کردید؟ می‌رفتید با آنها دعوا می‌کردید؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬روز ‪ 14‬آذرو میگنی‌؟‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬مث ً‬ ‫ال!‬ ‫‌‬

‫ی مینوش�ت�ن‌‪،‬‬ ‫ی اینا ه ‌‬ ‫یل کردم‌‪ .‬یعن ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه او ‌ن روز دیگ‌ه م ‌ن دق‌دلیمو س���ر روزنامه‌ها خا ‌‬ ‫‌‬ ‫ی م ‌ن پیغو ‌م براشو ‌ن میذاشت ‌م ‪--‬روزنامۀ «مردم‌» و روزنامۀ «چلنگر»‪ --‬و ب‌ه اینا هی‌‬ ‫ه‌‬ ‫ی ندارم‌‪ ،‬م ‌ن اص ً‬ ‫ال نمیدون ‌م شما چه‌‬ ‫ی کار ‌‬ ‫ی نمریم‌‪ ،‬م ‌ن باکس��� ‌‬ ‫میگفتم‌‪« :‬باباجو ‌ن م ‌ن جای ‌‬

‫ال؟ ای ‌ن حرفا چیه‌؟» جد ًا‪ ،‬م ‌ن اص ً‬ ‫ت چی‌ه اص ً‬ ‫ی نداشتم‌‪،‬‬ ‫چ کار ‌‬ ‫ال با اینا هی ‌‬ ‫میگنی‌‪.‬کمونیس ‌‬ ‫ی ای ‌ن روزنامه‌ها رو میخوندیم‌‬ ‫هیچ‌‪ .‬بعد دید ‌م نه‌‪ ،‬اینا و ‌ل ک ‌ن معامل‌ه نیسنت‌‪ .‬ما دیگ‌ه هر روز ه ‌‬

‫ش میگفتی ‌م «حمید‬ ‫ی کالف‌ه ش���دی ‌م و اینا و افتادی ‌م تو ای ‌ن کارا‪ .‬ی‌ه پسر‌ه بود به ‌‬ ‫تا حس���اب ‌‬ ‫ع ِ‬ ‫سر‬ ‫ش روزنامه‌ها رو میخرید میاورد و میخوندیم‌‪ .‬موضو ‌‬ ‫اطالعاتی‌»‪ .‬اونو میفرس���تادیم ‌‬


‫‪ 14‬آذر ‪1330‬‬

‫‪90‬‬

‫این‌شد‪ .‬م ‌ن مث ً‬ ‫ت میخوا ‌م «شعبا ‌ن بی‌مُ خ‌‪...‬‬ ‫ی آینده‌» نوشته‌‪ :‬معذر ‌‬ ‫ال میدید ‌م روزنامۀ «بسو ‌‬

‫ف و درشو‬ ‫[خنده‌] آخ‌ه اینا همو ‌ن فامی ‌ل اصلیمونو صدا میکرد ‌ن «‪...‬رفت‌ه دبریس���تا ‌ن ش���ر ‌‬ ‫از جاکنده‌!» حاال م ‌ن اص ً‬ ‫ف کجاست‌‪ .‬بعد دو مرتبه‌‪ ،‬ی‌ه روزی‌‬ ‫ال نمیدونس���ت ‌م مدرس‌ه شر ‌‬

‫ی خواهر‬ ‫ت میخوام‌‪ ،‬شما ‌م جا ‌‬ ‫ی معذر ‌‬ ‫خ رفت‌ه د ‌م دانشگا‌ه ‪--‬خیل ‌‬ ‫مینوشتنن‌ک‌ه شعبو ‌ن بی‌مُ ‌‬ ‫«در ای ‌ن ج‌‪...‬خون‌ه رو باید بست‌‪ ».‬اص ً‬ ‫ماهستنی‌‪--‬گفته‌‪ِ :‬‬ ‫ال م ‌ن دانشگا‌ه نرفت‌ه بودم‌‪ ،‬هیچ‌‪.‬‬

‫ت و بقی‌ه ه ‌م راج ‌ع ب‌ه من‬ ‫ت میکرد و مینوش ‌‬ ‫ی ما درس ‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫روزنامۀ «چلنگر» هر روز ی‌ه شعر ‌‬

‫ب دس���ت‌چپی‬ ‫‌هر روز مرتب‌‪ ...‬روزنامۀ «مردم‌»ک‌ه ما ‌ل توده‌ایا بود‪ ،‬روزنامۀ «چلنگر» ‌م ُخ ‌‬ ‫ی ما سک‌ه میزد‪« :‬السلطا ‌ن صاحبقرا ‌ن شعبا ‌ن خا ‌ن حاکم‬ ‫ب برا ‌‬ ‫‌بود‪ ،‬روزنامۀ «توفیق‌» ‌م مرت ‌‬ ‫‌تهران‌» ی‌ه چاقو َا ‌م میداد دستمون‌!‬

‫‪1‬‬

‫س ‪ -‬همۀ ای ‌ن روزنامه‌ها علی‌ه شما می‌نوشتند؟‬ ‫‌‬

‫ش جوو ‌ن بود ‌م و بی‌خیال‌‪،‬‬ ‫ج ‪ -‬همۀ ای ‌ن چپیا‪ ،‬هر روز‪ ،‬جو ‌ن شما ب‌ه قرآن‌‪ُ .‬خب‌‪ ،‬من ‌م اوال ‌‬ ‫‌‬ ‫ی دربند نبود ‌م ت���ا دیگ‌ه اعصابمونو‬ ‫ی اونج���ور ‌‬ ‫میگفت ‌م ولش���و ‌ن کن‌‪ ،‬بذار بنویس���ن‌‪ ،‬یعن ‌‬

‫خراب‌کردن‌‪.‬‬

‫ی و فروهر نوشته‌‪ ،‬این‌کدام‌‬ ‫ی شما و عشق ‌‬ ‫ت ‪2‬راج ‌ع ب‌ه همکار ‌‬ ‫ی مل ‌‬ ‫س ‪ -‬در روزنامۀ راهنما ‌‬ ‫‌‬

‫فروهر است‌؟‬

‫ش دیگه‌!‬ ‫ی ک‌ه تاز‌ه کشتن ‌‬ ‫ج ‪ -‬همو ‌ن فروهر ‌‬ ‫‌‬

‫ش فروهر؟‬ ‫س ‪ -‬داریو ‌‬ ‫‌‬

‫ت و اینا میشد‪ ،‬ایشون ‌م میومد‬ ‫ی انتخابا ‌‬ ‫ب برا ‌‬ ‫ی ک‌ه به‌حسا ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬تو ای ‌ن دعوا مرافعه‌های ‌‬ ‫‌‬

‫ف به‌] موبور‬ ‫ی بود‪ ،‬فروهر بود‪ ،‬او ‌ن امری [زرین‌کیا معرو ‌‬ ‫ف به‌] عشق ‌‬ ‫ی معرو ‌‬ ‫جلو‪ .‬احمد [زیبای ‌‬

‫ی بودن‌‪.‬‬ ‫بود‪ .‬ی‌ه چند تای ‌‬

‫ی است‌!‬ ‫ی مل ‌‬ ‫ک چهرۀ سیاس ‌‬ ‫ش فروهرک‌ه ی ‌‬ ‫یل داریو ‌‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ت اونوقتا‬ ‫ی بود‪ .‬آخ‌ه انتخابا ‌‬ ‫ش آد ‌م شلوغ ‌‬ ‫ش اوال ‌‬ ‫ی شد‪ .‬خدا بیامرزد ‌‬ ‫ج ‪ -‬بعد ًا چهرۀ سیاس ‌‬ ‫‌‬

‫‪ -1‬در جس���تجوی این مقاالت در آرشیو بخش خاورمیانه کتابخانۀ کنگره آمریکا‪ ،‬شماره‌هایی از نشریات بسوی‬ ‫آینده‪ ،‬راهنمای ملت‪ ،‬جرس‪ ،‬آخرین نربد قابل دسرتسی بودند‪ .‬برای خواندن برخی از عناوین این مقاالت ر‪.‬ک‪.‬‬ ‫به پیوست شمارۀ ‪ ۳‬صفحۀ ‪.۳۹۴‬‬ ‫‪ -2‬روزنامۀ راهنمای ملت ناشر افکار حزب توده‪ ،‬مورخ جمعه ‪ ۱۷‬آبان ‪ ۱۳۳۰‬در مقاله‌ای با عنوان «آیا شاگردان‬ ‫مدارس با هم جنگ دارند یا دولت با شاگردان مدارس ‪ /‬پدران‪ ،‬مادران‪ ،‬اطفال خود را از چاقوی دولتی شعبان‬ ‫بی‌مخ و عشقی و فروهر رها سازید» برای خواندن منت مقاله ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شمارۀ ‪ ۴‬صفحۀ ‪.۳۹۵‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪91‬‬

‫ی بود دیگه‌‪.‬‬ ‫ش ی‌ه زد و خورد ‌‬ ‫ی ک‌ه میشد همیش‌ه تو ‌‬ ‫ی زد و خورد نبود‪ .‬هر انتخابات ‌‬ ‫ب‌‬ ‫نی طرفدارها و مخالف‌ها؟‬ ‫س‪-‬ب ‌‬ ‫‌‬

‫ی َا ‌م واس���ه‬ ‫ی میکردن‌‪ .‬هر وکیل ‌‬ ‫ی اینور و اونور با ه ‌م گرت‌گری ‌‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه دیگ���‌ه طرفدارها ‌‬ ‫‌‬

‫ت میکرد‪ ،‬ای ‌ن یه‌‬ ‫ش دعو ‌‬ ‫ت دیگه‌! او ‌ن ی‌ه عد‌ه رو تو خون‌ه ‌‬ ‫ت طرفدار داش��� ‌‬ ‫ش ی‌ه مش��� ‌‬ ‫‌خود ‌‬

‫ی نداشت‌‪.‬‬ ‫ی کار ‌‬ ‫ی باکس ‌‬ ‫ت تما ‌م میشد دیگ‌ه کس ‌‬ ‫نی جورا بود‪ .‬وقتی‌ا ‌م ک‌ه انتخابا ‌‬ ‫عده‌رو‪ .‬هم ‌‬ ‫وکیل‌ک‌ه میشد ‌ن کار تمو ‌م بود‪.‬‬

‫ی با دستۀ او ه ‌م بودید؟‬ ‫ش فروهر ه ‌م رابط‌ه داشتید؟ یعن ‌‬ ‫س ‪ -‬با داریو ‌‬ ‫‌‬

‫ق بود دیگه‌‪.‬‬ ‫ق بودیم‌‪ ،‬اون ‌م با مصد ‌‬ ‫ی با مصد ‌‬ ‫ب وقت ‌‬ ‫یل ُخ ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫ک دید‌ه بودید؟‬ ‫س ‪ -‬او را از نزدی ‌‬ ‫‌‬

‫ت می‌کردیم‌‪ .‬خدا بیامرزدش‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه بابا‪ ،‬آشنا بودیم‌‪ ،‬با ه ‌م صحب ‌‬ ‫‌‬

‫ش می‌دهند‪ .‬بعد چطور شد؟‬ ‫ب ب‌ه شما فح ‌‬ ‫ی دارند مرت ‌‬ ‫ی توده‌ا ‌‬ ‫س ‪ -‬حاال هم‌ه روزنامه‌ها ‌‬ ‫‌‬

‫ع داری ‌ن یا ندارین‌؟‬ ‫ج ‪ -‬تا شد روز ‪ 14‬آذر‪ .‬داستا ‌ن ‪ 14‬آذرو شما نمیدون ‌م اطال ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫ح حمل‌ه کردید‪.‬‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ .‬روز ‪ 14‬آذرک‌ه شما رفتید ب‌ه چندی ‌ن روزنام‌ه و خانۀ صل ‌‬ ‫‌‬

‫‪2‬‬

‫گ نوری‌شاد رو تو‬ ‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬توده‌ایا او ‌ن سرهن ‌‬ ‫ت ش���ما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه همو ‌ن ‪ 14‬آذر‪ .‬خدم ‌‬ ‫‌‬ ‫ی نوری‌شاد ‪--‬االن ‌م فکر‌کن ‌م باید تو سن‌حوزه‌‬ ‫ش عل ‌‬ ‫ی زد ‌ن کشنت‌‪ .‬بعد پسر ‌‬ ‫خیابو ‌ن فردوس ‌‬

‫ش م ‌ن وگفت‌‪« :‬آقا بابامو زد ‌ن اونجاکش�ت�ن‌!» باباشم‌‬ ‫[‪ ]San Jose‬باش���ه‌‪ --‬اومد پی ‌‬

‫ت تا رو جم ‌ع کردی ‌م رفتی ‌م اونجا‬ ‫س بود‪ .‬ما پا شدی ‌م د‌ه بیس ‌‬ ‫ی جلو مجل ‌‬ ‫س کالنرت ‌‬ ‫اونجا رئی ‌‬ ‫ش تو خیابو ‌ن افتاده‌‪ .‬علی‌ا ‌م افت���اد‌ه زار و زارگری‌ه میکنه‌‪.‬گفتم‌‪« :‬کی‌‬ ‫ک‌ه دیدی ‌م بعل‌ه نعش��� ‌‬ ‫گ میرپونن‌‬ ‫کش���تش‌؟»گفت‌‪« :‬توده‌ایا» حاال میخوا ‌ن بیا ‌ن نعشو وردارن‌‪ ،‬ای ‌ن توده‌ایا سن ‌‬

‫ش اینو وردارن‌‪ .‬ما‬ ‫نت نع ‌‬ ‫ی پررو و زیاد شد‌ه بودن‌‪ .‬نمیذاش ‌‬ ‫نن و نمیذارن‌‪ .‬خیل ‌‬ ‫غ میک ‌‬ ‫و ش���لو ‌‬

‫رفتی ‌م خالص‌ه یه ُ‬ ‫نی دادی ‌م بردن‌‪ .‬بعد چند تایی‌‬ ‫‌خرد‌ه ب‌ه اینا پریدی ‌م و نعشوگذاشتی ‌م تو ماش ‌‬

‫ت تو خیابو ‌ن فردوسی‌!»گفتیم‌‪« :‬بچه‌ها‬ ‫ح اونجاس��� ‌‬ ‫ب‌ه ماگفنت‌‪« :‬آقای‌جعفری‌‪ ،‬خانۀ صل ‌‬ ‫ی روسی‌‬ ‫ت لباسا ‌‬ ‫ح و خالص‌ه ی‌ه مش ‌‬ ‫بری ‌م خانۀ صلح‌!» و ریختی ‌م او ‌ن تو‪ .‬رفتی ‌م تو خانۀ صل ‌‬

‫‪ -1‬درکتاب «شادکامانکاخ مرمر‪ ،‬سراب جانشنی پسر» نوشتۀ خسرو معتضد‪ ،‬جلد ‪ ،۲‬صص ‪ ۷۱۱-۶۹۰‬ماجرای روز‬ ‫‪ ۱۴‬آذر از دیدگاه این نویسنده به تفصیل نوشته شده است‪.‬‬ ‫‪ -2‬نقل از «روزشمار تاریخ‪ ،‬از مشروطه تا انقالب اسالمی» نوشتۀ باقر عاقلی‪ ،‬جلد اول‪ ،‬صفحۀ ‪:۴۵۷‬‬ ‫«روزنامه‌های بسوی آینده‪ ،‬بدر‪ ،‬نوید‪ ،‬آزادی‪ ،‬فرمان‪ ،‬آتش‪ ،‬سیاسی و طلوع و خانۀ صلح و تئاتر سعدی مورد هجوم‬ ‫قرارگرفتند‪ ».‬همچننی ر‪.‬ک‪ .‬بهکتاب «خواب آشفتۀ نفت‪ ،‬دکرت مصدق و نهضت ملی ایران» نوشتۀ محمدعلی‬ ‫موحد‪ ،‬جلد ‪ ،۱‬صص ‪.۳۹۴-۳۹۳‬‬


‫‪92‬‬

‫‪ 14‬آذر ‪1330‬‬

‫ی او ‌ن تو بود ‌ن فرار‬ ‫ی چیزا او ‌ن تو بود‪ .‬ی‌ه عده‌ا ‌‬ ‫ی وکبوتر س���فید و خیل ‌‬ ‫ی روس��� ‌‬ ‫و چکمه‌ها ‌‬

‫ک���ردن‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬ما اونجارو زدی ‌م به ‌م و بچه‌ها ‌م صندلیا رو شکس�ت�ن‌ ‪--‬از او ‌ن صندیل‌‬

‫لهستانیا بود‪ .‬پایۀ صندلیا روگرفت‌ه بود ‌ن دستشو ‌ن و میزد ‌ن ب‌ه ای ‌ن صندلیا و میخوندن‌‪« :‬خانۀ‬

‫نت و اومد ‌ن تو خیابون‌‪ .‬ما ‌م دیگ‌ه راه‌‬ ‫ش گرفت‌!» د ‌م گرف ‌‬ ‫ش گرفت‌! ج‌‪...‬خونه‌آتی ‌‬ ‫ح آتی ‌‬ ‫صل ‌‬

‫ی کیویسکا [کیوسک‌ها]‪ 1‬پر بود‬ ‫ف خیابو ‌ن اسالمبول‌‪ .‬تو ‌‬ ‫افتادی ‌م و اونا ‌م دنبا ‌ل ما‪ .‬رفتی ‌م طر ‌‬ ‫یو‬ ‫ی کمونیست ‌‬ ‫ی [نشریات‌] توده‌ای‌‪ .‬م ‌ن ب‌ه بچه‌ها گفتم‌‪« :‬هر جا ک‌ه از ای ‌ن چیزا ‌‬ ‫از چیزها ‌‬ ‫ی دو‬ ‫ی دور ما جم ‌ع شدن‌‪ .‬یک ‌‬ ‫ت ب‌ه من‌نشو ‌ن بدین‌!» حاال ی‌ه دوهزار نفر ‌‬ ‫پ و از ایناس ‌‬ ‫کلو ‌‬ ‫نت اونجا‬ ‫تا از بچه‌ها ای ‌ن دفرت مفرتا رو نش���ون ‌م میدادن‌‪ ،‬من ‌م نشو ‌ن مرد ‌م میداد ‌م و مرد ‌م مریف ‌‬

‫ب «چلنگر»‪ 2‬و روزنامۀ «مردم‌»‪ .‬خالص‌ه راه‌‬ ‫نی میربدن‌‪ .‬حاالم ‌ن میگش���ت ‌م عق ‌‬ ‫هم‌ه رو از ب ‌‬

‫ی و اسالمبو ‌ل و ایناک‌ه توده‌ایا بودن‌‬ ‫ی تو خیابو ‌ن نادر ‌‬ ‫افتادی ‌م همینجور و چند تا این‌کیویسکا ‌‬

‫ب بساطش���ونو به ‌م زدیم‌‪ ،‬تا‬ ‫و ب‌ه ما میرپید ‌ن و فالن‌میکرد ‌ن و ای ‌ن حرفا‪ ،‬اینا رو ی‌ه ُخرد‌ه ُخ ‌‬

‫نی لنکرانی‌‬ ‫خ حس ‌‬ ‫ی شی ‌‬ ‫ی برادرا ‌‬ ‫ف او ‌ن آتش‌نشان ‌‬ ‫رسیدی ‌م ب‌ه چاررا‌ه حسن‌آباد‪ ،‬او ‌ن باال‪ ،‬طر ‌‬ ‫و اینا اونجا بودن‌‪.‬‬

‫س ‪ -‬طبقۀ باال؟‬ ‫‌‬

‫ی دور او ‌ن چاررا‌ه حسن‌آباد مریی‌‪ ،‬اونا‬ ‫ی همو ‌ن سنگلج‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه همونجا تو سنگلج‌‪ ،‬تو ‌‬ ‫‌‬ ‫ج تا اتاق‌گرفته‌‬ ‫ی سرکردۀ توده‌ایا ‪3‬بود ‌ن و اونجا چار پن ‌‬ ‫ی لنکران ‌‬ ‫همو ‌ن باال مینشسنت‌‪ .‬برادرا ‌‬

‫ی رس���یدی ‌م که‌دیدیم‌‬ ‫ی میکردن‌‪ .‬اتفاق ًا ما موقع ‌‬ ‫ی و کارگردان ‌‬ ‫بود ‌ن و از همونجا برنامه‌ریز ‌‬

‫جلس‌ه بود‪ .‬اینا تا ما رو دید ‌ن فرا ‌ر کرد ‌ن و خالص‌ه ما اونجا اونا رو ی‌ه ُخرد‌ه با بچه‌ها زیر و‬

‫ش کردیم‌‪ .‬البت‌ه م ‌ن خود ‌م اونجا فرمو ‌ن میداد ‌م جلو نمریفتم‌‪.‬‬ ‫رو ‌‬ ‫س ‪ -‬چرا جلو نمی‌رفتید؟‬ ‫‌‬

‫نت روزنامۀ «مردم‌»‬ ‫ط دنبا ‌ل روزنامۀ «مردم‌» بودم‌‪ .‬ایناگف ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن فرموند‌ه بودم‌‪ .‬خود ‌م فق ‌‬ ‫‌‬ ‫ت ‪ .‬گفتم‌‪« :‬بری ‌م اونجا» گفنت‌‪« :‬خست‌ه شدیم‌!» گفتم‌‪« :‬بیای ‌ن خیابون‌‬ ‫تو خیابو ‌ن امرییه‌س ‌‬ ‫ی جعفری‌‪ ،‬ی‌ه دونه‌‬ ‫ی اونجا پرسید‪« :‬آقا ‌‬ ‫ت بیاین‌!» یادم‌ه یک ‌‬ ‫امرییه‌‪ ،‬اونجا ‌م چیز میز هس��� ‌‬ ‫‪-1‬برگرفته از کلمۀ فرانسه ‪ Kiosque‬به معنی دکۀکوچک فروش نشریان یاگلکه درکنار پیاده‌رو برپا می‌کنند‪.‬‬ ‫‪ -2‬مدیر نشریۀ «چلنگر» محمدعلی افراشته بود و دفرت آن در منزل خود افراشته در خیابان نواب‪ ،‬خیابان لوالگر‪،‬‬ ‫کوچه ماه قرار داشت‪ .‬نشریۀ طنز «چلنگر» از تاریخ ‪ ۲۶‬اسفند ‪ ۱۳۲۹‬تا ‪ ۲۸‬مرداد ‪ ۱۳۳۲‬منتشر می‌شد‪.‬‬ ‫‪ -3‬از اعضای جمعیت ایرانی هواداران صلح‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪93‬‬

‫ش پائنی‌‪ ».‬گفت‌‪« :‬آخ‌ه بزرگ‌ه نمیشه‌‬ ‫ش کنم‌؟» گفتم‌‪« :‬بیار ‌‬ ‫ت اینو چیکار ‌‬ ‫سماور اینجاس ‌‬

‫نت پائنی‌‪ ،‬ی‌ه سماور‬ ‫ت پنجر‌ه رو ش���یکوند ‌ن و سماورو از پنجر‌ه انداخ ‌‬ ‫آوردش‌پائنی‌!» اونوق ‌‬ ‫نت پائنی‌‪.‬‬ ‫نت و به ‌م زد ‌ن دیگه‌‪ .‬م ‌ن میگفتم‌‪ ،‬اونا ‌م مرییخ ‌‬ ‫بزرگ‌بود‪ .‬خالص‌ه چیزاش���ونو ریخ ‌‬

‫نت پائنی‌‪ ،‬دوالبچ‌ه موالبچه‌‪ ،‬پروند‌ه مروند‌ه و بساطشو ‌ن و اینا هم‌ه رو‪...‬‬ ‫تمامو از او ‌ن باال ریخ ‌‬ ‫نت تو خیابون‌‪.‬گفنت‌‪« :‬بسه‌؟»گفتم‌‪« :‬نه‌‪ ،‬پاشنۀ او ‌ن دکونو باید در بیارین‌!»‬ ‫ی بود ریخ ‌‬ ‫هر چ ‌‬

‫ت و باشگاهها هم‌ه ما ‌ل توده‌ای‌ها بودند؟‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن روزنامه‌ها‪ ،‬نشریا ‌‬ ‫‌‬

‫ت بزنن‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬هم‌ه ما ‌ل چپیا‪ .‬هیچکدو ‌م دیگ‌ه رو نمیذاشتی ‌م دس ‌‬ ‫‌‬

‫ی نشانتا ‌ن می‌دادند شما ه ‌م می‌ریختید بهم‌؟‬ ‫ک عده‌ا ‌‬ ‫س‪-‬ی ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه دنبا ‌ل م ‌ن بودن‌‬ ‫ب او ‌ن عده‌ا ‌‬ ‫ج ‪ -‬م��� ‌ن جلو بود ‌م و دو س���ه‌هزار نفر دنبال ‌م بودن‌‪ُ .‬خ��� ‌‬ ‫‌‬

‫ی دنبا ‌ل عقیده‌شو ‌ن میومدن‌‬ ‫همه‌ش���و ‌ن ک‌ه نمیدونس�ت�ن‌ چ‌ه خربه‌! جد ًا میگ ‌م اینو‪ ،‬ی‌ه عده‌ا ‌‬

‫غ زنبوری‌‪ ،‬فرش���ی‌‪ ،‬چیزی‬ ‫ت سوءاس���تفاد‌ه میکرد ‌ن و میومد ‌ن ی‌ه چرا ‌‬ ‫ی‌ه عده‌ای‌ا ‌م از موقعی ‌‬

‫ف امرییه‌‪.‬گف��ت‌‪« :‬این ‌م روزنامۀ «مردم‌«ک‌ه برای‌‬ ‫‌دستشو ‌ن بیفت‌ه وردار ‌ن در َرن‌‪ .‬بعد رفتی ‌م طر ‌‬ ‫تو مینویسه‌!»‬

‫ی حائری‌‪« ،‬نوید آزادی‌»‪« ،‬بدر»‪« ،‬بسوی‌‬ ‫س شاهنده‌‪« ،‬طلوع‌» هاشم ‌‬ ‫س ‪« -‬فرمان‌» عبا ‌‬ ‫‌‬

‫آینده‌» و‪ ...‬اینها ه ‌م می‌نوشتند؟‬

‫ی دیگ‌ه ‌م مینوشنت‌‪،‬‬ ‫ی دیگ‌ه ‌م بودن‌‪ .‬چند تا روزنامۀ توده‌ا ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬باالخر‌ه مینوشنت‌‪ .‬روزنامه‌ها ‌‬ ‫‌‬

‫ق و اینا بود ‌م ویل‌اصو ً‬ ‫ال‬ ‫ک کردن‌‪ .‬م ‌ن البت‌ه گفت ‌م دنبا ‌ل مصد ‌‬ ‫بیخودی‌‪ .‬همینا ما رو تحری ‌‬ ‫ک شدم‌‪.‬‬ ‫نت تحری ‌‬ ‫ی ک‌ه اینا مینوش ‌‬ ‫ی ای ‌ن چیزای ‌‬ ‫بیشرت رو ‌‬

‫ی ای ‌ن کار بود؟‬ ‫ی تو ‌‬ ‫ت دکرت فاطم ‌‬ ‫س ‪ -‬آیا دس ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌!گما ‌ن نکنم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت را‬ ‫ف دول ‌‬ ‫ت مخال ‌‬ ‫ی از روزنامه‌ها خواند ‌م ک‌ه ای ‌ن کار حمل‌ه ب‌ه مطبوعا ‌‬ ‫س ‪ -‬چو ‌ن در یک ‌‬ ‫‌‬ ‫ی کردید‪.‬‬ ‫ی دکرت فاطم ‌‬ ‫به‌دستور و با همراه ‌‬

‫‪1‬‬

‫‪ -1‬روزنام���ۀ آخرین نربد‪ ،‬ش���مارۀ ‪ ،۴۳۹‬جمعه ‪ ۲۲‬آذر م���اه ‪ ۱۳۳۰‬در صفحۀ ‪ ۴‬تحت عنوان «یک تذکر قانونی»‬ ‫می‌نویسد‪« :‬بطوریکه اطالعات نوشته است شهربانیکسانی راکه در عمارت روبروی مجلس متحصن شده و از‬ ‫دست چاقوکش‌های دولتی پناه برده بودند توقیفکرده است‪.‬‬ ‫ما هر چهکتب قواننی را بر هم زدیم‪ ،‬او ً‬ ‫ال علت حبس مردم تماشاگر و یا نه باالتر از آن شرکت‌کننده در تظاهرات‬ ‫پنجشنبه و ثانی ًا بر فرض ورود اتهام‪ ،‬علت مداخلۀ بازرس نظامی را نفهمیدیم‪ .‬خیلی مسخره است شعبان بی‌مخ و‬ ‫حسنی فاطمی و رضا چاخان و اکرب سه‌کله و سرهنگ عبدی و امریتیمورکالنی آزادند و مردم مضروب و مجروح‬ ‫و پناهنده محبوس‪.‬‬ ‫بهر حال شک نیستکه با این بی‌صالحیتی باید مطابق اصل یازدهم قانون اساسی از مراجعه به دادگاه ناصالح‬


‫‪ 14‬آذر ‪1330‬‬

‫‪94‬‬

‫ی او ‌ن بودن‌!‬ ‫ی م ‌ن آدما ‌‬ ‫ی از دور و وریا ‌‬ ‫ی نداشتم‌‪ ،‬شاید عده‌ا ‌‬ ‫ی با فاطم ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن ک‌ه تماس ‌‬ ‫‌‬

‫ی مریاشرافی‌؟‬ ‫س ‪ -‬ب‌ه روزنامۀ «آتش‌» ه ‌م حمل‌ه کردید؟ ما ‌ل سیدمهد ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪« -‬آتش‌» زیاد نمینوشت‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫یل روز ‪ 14‬آذر آنجا را ه ‌م به ‌م زدید؟ روزنامۀ «آتش‌» را‪...‬؟‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه فکر نمیکنم‌‪« .‬آتش‌» رو نه‌‪ .‬یادم‌ه «آتش‌» رو ما نزدیم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫پ کرد‌ه بود‪.‬‬ ‫ی چا ‌‬ ‫س شما را با دکرت فاطم ‌‬ ‫ی ش���نیده‌ا ‌م روزنامۀ «آتش‌» عک ‌‬ ‫س ‪... -‬و حت ‌‬ ‫‌‬ ‫قضیۀ آ ‌ن عکسها چیست‌؟‬

‫پ کرد ‌ن ک‌ه چی‌؟‬ ‫ج ‪ -‬چا ‌‬ ‫‌‬

‫س شما را با‬ ‫ی خواند ‌م ک‌ه روزنامۀ «آتش‌» ه ‌م عک ‌‬ ‫ط شنید ‌م یا جای ‌‬ ‫س ‪ -‬خود ‌م ندیدم‌‪ .‬فق ‌‬ ‫‌‬

‫ی کرد‌ه است‌‪.‬‬ ‫ی ای ‌ن کار را زیر نظر دکرت فاطم ‌‬ ‫ت شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫پ کرد و نوش ‌‬ ‫ی چا ‌‬ ‫دکرت فاطم ‌‬

‫ی کار‬ ‫یل او ‌ن با ای ‌ن ک‌ه ما با فاطم ‌‬ ‫ی َر ‌م میدید و ‌‬ ‫ق بود‪ ،‬فاطم ‌‬ ‫ی با مصد ‌‬ ‫ی کس ‌‬ ‫ب وقت ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫بکنی ‌م دو تاست‌‪.‬‬

‫ی مث ً‬ ‫س ‪ -‬ن‌ه ِ‬ ‫ت راستی‌‬ ‫ی دس��� ‌‬ ‫ال او ب‌ه ش���ماگفت‌ه بودک‌ه بروید روزنامه‌ها ‌‬ ‫زیر نظرش‌‪ .‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ت را ه ‌م بزنید؟‬ ‫ف دول ‌‬ ‫مخال ‌‬

‫ی نگفت‌ه بود‪.‬‬ ‫ی ب‌ه ما چیز ‌‬ ‫ج ‪ -‬اصال و ابدا‪ .‬فاطم ‌‬ ‫‌‬

‫ت مصدق‌‬ ‫ی ه ‌م نوشتند شما به‌دستور دول ‌‬ ‫ی توده‌ا ‌‬ ‫س ‪ -‬مطمئ ‌ن هس���تید؟ چو ‌ن روزنامه‌ها ‌‬ ‫‌‬ ‫این‌کارها راکردید‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ش رفتم‌‪،‬‬ ‫گ نوری‌ش���ادک‌ه کشتن ‌‬ ‫ج ‪ -‬صد در صد مطمئنم‌‪ .‬م ‌ن خود ‌م رو اص ‌ل او ‌ن س���رهن ‌‬ ‫‌‬

‫خودداریکرد و این نقض قانون را بهکمیسیون اعالمیۀ حقوق بشر در پاریس خرب داد‪».‬‬ ‫‪ -1‬روزنامۀ آخرین نربد به صاحب امتیازی ش���هناز اعالمی به جای روزنامۀ توقیف ش���دۀ بسوی آینده در می‌آمد‪.‬‬ ‫در ش���مارۀ یکشنبه ‪ ۱۷‬آذر ماه ‪( ۱۳۳۰‬مسلس���ل ‪ )۴۳۴‬صفحۀ ‪ ۲‬این روزنامه در مقالۀ «کنی و نفرت بر حکومت‬ ‫مردم‌کش» با استناد به مذاکرات مجلس چننی آمده است‪:‬‬ ‫«… عصر ‪ ۱۴‬آذر شهربانی دکرت مصدق باکمال وقاحت اعالم داشتکه اهایل شرافتمند و میهن پرست تهرانکه‬ ‫به ماهیت این عناصر (پسران و دخرتان دانشجو)کام ً‬ ‫ال پی برده‌اند با نریوی انتظامی در تمام موارد همکاری نموده‬ ‫عناصر اخاللگر را به س���زای اعمال خود رساندند‪ .‬شهربانیکل وظیفۀ خود می‌داندکه از معاضدت و همکاری‬ ‫بیمانند مردم شرافتمند تهران تشکر نموده‪...‬‬ ‫روزنامه اصناف ارگان مقامات روحانی طرفدار دکرت مصدق با اشاره به قتل ‪ ،‬کشتار دانشجویان و دانش‌آموزان‬ ‫نوش���ت «سگ‌کشی ادامه دارد»‪ .‬بدین طریق از یک طرف دولت مصدق در اعالمیه رسمی خود چاقوکشان و‬ ‫عربده جویان‪ ،‬شعبان بی‌مخ‌ها و اصغر خالدارها را بعنوان «مردم شرافتمند تهران» قالب زده از جنایت و غارتگری‬ ‫آنها «ابراز تش���کر» می‌کند و از طرف دیگر روزنامه‌های دولتی دانشجویان و دانش‌آموزان را «سگ» خطاب‬ ‫نمودهکشتار دسته‌جمعی آنان را «سگ‌کشی» خوانده است‪»...‬‬ ‫برای نمونه‌های دیگری از این توشته‌ها ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شمارۀ ‪ ۵‬صص ‪.۳۹۶-۳۹۵‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪95‬‬

‫نت داشتم‌‪.‬‬ ‫ی م ‌ن مینوش ‌‬ ‫ی از ای ‌ن روزنامه‌هاک‌ه برا ‌‬ ‫بعدش ‌م ی‌ه د ‌ل پُر ‌‬

‫ی ه ‌م ک‌ه ای ‌ن میا ‌ن د ‌م و دستگاهشا ‌ن بهم‌‬ ‫ت راس���ت ‌‬ ‫ی دس��� ‌‬ ‫س چند تا از روزنامه‌ها ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی شد؟‬ ‫ریخت‌‪ ،‬اشتباه ‌‬

‫ی نبود! او ‌ن بدتر‬ ‫ت راست ‌‬ ‫یل او ‌ن ک‌ه دس ‌‬ ‫ج ‪ -‬ممکن‌ه «شورش‌» بود‪ .‬ما ‌ل کریمپور شریازی‌! و ‌‬ ‫‌‬

‫ی داره‌‪ ،‬بعد ًا براتو ‌ن میگم‌‪ .‬بله‌‪ ،‬خدمت‌‬ ‫ی ی‌ه داستا ‌ن سوای ‌‬ ‫از هم‌ه بود‪ .‬حاال او ‌ن کریمپور شریاز ‌‬

‫ض کن ‌م که‌‪،‬کجا بود ‌م یاد ‌م رفت‌؟‬ ‫شما عر ‌‬ ‫س ‪ -‬رفتید امرییه‌‪ ،‬روزنامۀ «مردم‌»‪...‬‬ ‫‌‬

‫خ و ُب ‌ن کند ‌ن و بردن‌‪ .‬هیچی‌‪،‬‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه روزنامۀ «مردم‌» و دیگ‌ه اونجا بچه‌ها هم‌ه رو از بی ‌‬ ‫‌‬ ‫ط و اینا بود ویل‌‬ ‫س و بس���ا ‌‬ ‫س و ملی ‌‬ ‫بعد هم‌ه داغو ‌ن ش���د ‌ن و ما از اونجا ‌م رفتیم‌‪ .‬البت‌ه پلی ‌‬

‫هیچکدو ‌م جلو نمیومد ‌ن ‪ .‬بعد ما رفتی ‌م منزل‌‪ .‬رفتی ‌م منز ‌ل و اتفاق ًا دو س‌ه روز بعد از ‪ 14‬آذر‬

‫‪1‬‬

‫یو‬ ‫ی شوشرت ‌‬ ‫ی و سیدممدعل ‌‬ ‫ی ملی‌‪ .‬جما ‌ل امام ‌‬ ‫س شورا ‌‬ ‫رادیو رو وص ‌ل کرد‌ه بود ‌ن ب‌ه مجل ‌‬

‫ت نشست‌ه بودن‌‪ 2،‬همینا پشت‌‬ ‫ت بود اونجا بس ‌‬ ‫[سیدمهدی‌] پریاست‌ه و عبدالقدیر آزاد‌ک‌ه چند وق ‌‬

‫خ تما ‌م شهر‬ ‫ی ژنرا ‌ل شعبا ‌ن بی‌مُ ‌‬ ‫ی دولت ‌‬ ‫گ حملۀ قوا ‌‬ ‫س داد میزدن‌‪« :‬فرماندۀ هن ‌‬ ‫تریبو ‌ن مجل ‌‬

‫ش میشد تو تهران‌‪ .‬ماگفتیم‌‪:‬‬ ‫نت و پخ ‌‬ ‫ش زد‪ ».‬و از ای ‌ن حرفا‪ .‬اینا هم‌ه رو تو رادیو میگف ‌‬ ‫را آت ‌‬ ‫نی روزا ما رو میگرین‌!»‬ ‫«بچه‌ها‪ ،‬هم ‌‬

‫ی روی‬ ‫ی گفته‌‪« :‬شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫ت ک‌ه جما ‌ل امام ‌‬ ‫س آ ‌ن روز آمد‌ه اس ‌‬ ‫ت مجل ‌‬ ‫س ‪ -‬در مذاکرا ‌‬ ‫‌‬

‫ق می‌گرید‪».‬‬ ‫ی حقو ‌‬ ‫ی سیصد توما ‌ن از شهربان ‌‬ ‫ت و ماه ‌‬ ‫ی اس ‌‬ ‫ق شهربان ‌‬ ‫ت حقو ‌‬ ‫‌لیس ‌‬

‫‪3‬‬

‫ی نیست‌‪.‬‬ ‫ی چیز ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬همچ ‌‬ ‫‌‬

‫ی با ای ‌ن تذکر خواست‌ه بگویدک‌ه دولت‬ ‫ی جما ‌ل امام ‌‬ ‫ی روزنامه‌ها نوشتند‪ .‬یعن ‌‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن را تو ‌‬ ‫‌‬

‫ی ای ‌ن چ‌ه جوابی‌‬ ‫ت می‌کرد‌ه تا ای ‌ن کارها را بکنید‪ .‬برا ‌‬ ‫ق و دس���تگا‌ه ش���ما را حمای ‌‬ ‫‌مصد ‌‬ ‫دارید؟‬

‫ی پو ‌ل نمی‌گرفتم‌‪ ،‬هیچوقت‌‪ .‬اص ً‬ ‫ال‬ ‫چ سازمان ‌‬ ‫ت صنار از هی ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن بارهاگفت ‌م ک‌ه هیچوق ‌‬ ‫‌‬ ‫ط نبودم‌‪.‬‬ ‫اون‌موق ‌ع ک‌ه اینا ای ‌ن چیزا رو دار ‌ن میگن‌‪ ،‬م ‌ن با دربار و شا‌ه مربو ‌‬

‫ق ن‌ه شاه‌‪.‬‬ ‫ی مصد ‌‬ ‫ی ه ‌م می‌گوید «دولت‌» ن‌ه «دربار»‪ ،‬یعن ‌‬ ‫ت است‌‪ .‬امام ‌‬ ‫س ‪ -‬درس ‌‬ ‫‌‬

‫‪ ۱۷ -1‬آذر ‪.۱۳۳۰‬‬ ‫‪ -2‬جمال امامی‪ ،‬سیدمحمدعلی شوشرتی‪ ،‬عبدالقدیر آزاد روز ‪ ۳۱‬شهریور ماه ‪ ۱۳۳۰‬اعالمکردند چون در خارج از‬ ‫مجلس تأمنی جانی ندارند‪ ،‬در خانۀ ملت متحصن می‌شوند‪.‬‬ ‫‪ -3‬ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شمارۀ ‪ ۶‬صفحه ‪.۳۹۷‬‬


‫‪96‬‬

‫‪ 14‬آذر ‪1330‬‬

‫ی ب‌ه م ‌ن پو ‌ل بده‌؟‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه دستگا‌ه واس‌ه چ ‌‬ ‫‌‬

‫ت را بزنید و ‪...‬‬ ‫غ کنید‪ ،‬مخالفا ‌ن دول ‌‬ ‫س ‪-‬ک‌ه بروید شلو ‌‬ ‫‌‬

‫ی بودیم‌‬ ‫ن چیزها نبود‪ .‬ما طرفدار آیت‌الله کاشان ‌‬ ‫ج ‪ -‬نخری هیچوقت‌‪ .‬نه‌‪ .‬اصال و ابدا ای ‌‬ ‫‌‬ ‫و مصدق‌‪ .‬او ‌ن موق ‌ع اص ً‬ ‫ق وکاشانی‌‬ ‫ی طرفدار مصد ‌‬ ‫ط تو تهرا ‌ن بود ک ‌ه عده‌ا ‌‬ ‫ن بس���ا ‌‬ ‫ال ای ‌‬

‫ت و اینا دعوا مرافع ‌ه و بگری و ببند و اینا‬ ‫ش سر انتخابا ‌‬ ‫ی مخالفشو ‌ن و هم ‌‬ ‫بود ‌ن و عده‌ا ‌‬

‫بود‪.‬‬

‫ت نیست‌؟‬ ‫ی می‌گوید درس ‌‬ ‫ی ک‌ه جما ‌ل امام ‌‬ ‫ق ماهیانۀ سیصد تومان ‌‬ ‫س ای ‌ن حقو ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی میداده‌؟‬ ‫یچ ‌‬ ‫ی ب‌ه م ‌ن سیصد توم ‌ن پو ‌ل برا ‌‬ ‫ی دادن‌؟ شهربان ‌‬ ‫یچ ‌‬ ‫ج ‪ -‬برا ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬باج‌!‬ ‫‌‬

‫ج میگریه‌! ن‌ه جد ًا اینو‬ ‫ش با ‌‬ ‫ی خود ‌‬ ‫ج نمید‌ه خانوم‌‪ .‬شهربان ‌‬ ‫ی با ‌‬ ‫ی ک‌ه ب‌ه کس ‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه شهربان ‌‬ ‫‌‬

‫میگم‌‪ .‬شهربانی‌؟ اصال و ابدا صنار‪ ،‬جو ‌ن شما‪ ،‬ن‌ه ب‌ه م ‌ن میداد‪ ،‬ن‌ه م ‌ن مریفت ‌م پو ‌ل بگریم‌‪.‬‬

‫غ کن ‌م ک‌ه میشد ‌م مأمور‬ ‫ی میگرفت ‌م ک‌ه بر ‌م شلو ‌‬ ‫ی سیصد توم ‌ن از شهربان ‌‬ ‫اونوقت ‌م اگ‌ه م ‌ن ماه ‌‬

‫شهربانی‌!‬

‫ب «سرتیپ‌» و «سرهنگ‌» داد‌ه بودند!‬ ‫نی ب‌ه شما لق ‌‬ ‫ی خاطر هم ‌‬ ‫س ‪ -‬شاید برا ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬او ‌ن ما ‌ل ِ‬ ‫بعد ‪ 28‬مرداده‌!‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬ح ‌ق دارید‪.‬‬ ‫‌‬

‫پ و اینا ما ‌ل او ‌ن موقعی‌ه ک‌ه ای ‌ن جبه‌ه ملیا با ما بد شدن‌‪ .‬از همون‌‬ ‫گ و سرتی ‌‬ ‫ج ‪ -‬ای ‌ن سرهن ‌‬ ‫‌‬

‫نت ما رو بزن ‌ن زمنی‌‪،‬‬ ‫ت کردن‌‪ .‬بله‌‪ ،‬هزار جور میخواس ‌‬ ‫ف درس ‌‬ ‫موق ‌ع اینا واس‌ه ما هزار جور حر ‌‬

‫ی برم‌‪،‬‬ ‫ی نمیکرد ‌م ک‌ه دنبا ‌ل کس ‌‬ ‫ف از م ‌ن گری نمیاورد ‌ن چو ‌ن م ‌ن کار ‌‬ ‫چ نقط‌ه ضع ‌‬ ‫ش هی ‌‬ ‫منتها ‌‬

‫نی کسی‌‪ .‬اصال و ابدا تو ای ‌ن عوالما نبودم‌‪.‬‬ ‫ی کسی‌‪ ،‬زم ‌‬ ‫س کسی‌‪ ،‬پو ‌ل کسی‌‪ ،‬زندگ ‌‬ ‫دنبا ‌ل نامو ‌‬ ‫نت به ‌م بد ‌ن می‌گرفتم‌‪،‬‬ ‫ی روک‌ه میخواس ‌‬ ‫ت میکردم‌‪ ،‬اگ‌ه زمینای ‌‬ ‫ی م ‌ن کار مردمو درس ‌‬ ‫خانو ‌م وقت ‌‬

‫ی احتیاجی‌نداشتم‌‪.‬‬ ‫نی تو ای ‌ن دنیا ندارم‌‪ ،‬یعن ‌‬ ‫ب زم ‌‬ ‫ف تهرا ‌ن ما ‌ل م ‌ن بود‪ .‬م ‌ن ی‌ه وج ‌‬ ‫نص ‌‬

‫ی مجلس‌‪.‬‬ ‫غ بست‌نشنی‌ها ‌‬ ‫س ‪ -‬برگردی ‌م سرا ‌‬ ‫‌‬

‫ت نشست‌ه بود ‌ن ما با ی‌ه جمعیتی‬ ‫ی اینا بس ‌‬ ‫ف میاد! یادم‌ه وقت ‌‬ ‫ف تو حر ‌‬ ‫ی حر ‌‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ ،‬آخ‌ه ه ‌‬ ‫‌‬

‫‌را‌ه افتادی ‌م رفتی ‌م ِ‬ ‫ی و اینا شعار دادی ‌م و بهشو ‌ن فحش‌‬ ‫ی جما ‌ل امام ‌‬ ‫س و اونجا برا ‌‬ ‫در مجل ‌‬ ‫ی میزاد ‪ /‬عبدالقدیر آزاد»‬ ‫ی میزاد‪،‬ک ‌‬ ‫ی مُ رد‌ه ‪ /‬جما ‌ل کل‌ه گُنده‌» یا «ک ‌‬ ‫ی مُ رده‌‪،‬ک ‌‬ ‫دادیم‌‪« :‬ک ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪97‬‬

‫ن حرفا‪.‬‬ ‫ش بد ‌ه دیگ ‌ه نمیگم‌‪ .‬خالص ‌ه از ای ‌‬ ‫ی لغت ‌‬ ‫ن یک ‌‬ ‫ی ‪ »... /‬ای ‌‬ ‫ی شوشرت ‌‬ ‫یا «سیدممدعل ‌‬ ‫ت سانسورکنید!‬ ‫س ‪ -‬قرار نیس ‌‬ ‫‌‬

‫خ و سیصد‬ ‫ی ‪ /‬ی‌ه سوال ‌‬ ‫ی شوش�ت�ر ‌‬ ‫ی افتادیم‌ها! میگفتیم‌‪« :‬س���یدممدعل ‌‬ ‫ب گری ‌‬ ‫ج ‪ -‬عج ‌‬ ‫‌‬ ‫مشرتی‌»‬

‫ت نشست‌ه بودند؟‬ ‫س بس ‌‬ ‫ی مجل ‌‬ ‫س ‪ -‬چرا ای ‌ن عد‌ه تو ‌‬ ‫‌‬

‫ی به‌طرفداری‌‬ ‫ی شا‌ه با مصدق‌‪ .‬یعن ‌‬ ‫ی خاطر دعوا ‌‬ ‫ت نشست‌ه بود ‌ن برا ‌‬ ‫ج ‪ -‬اینا مث ‌ل اینک‌ه بس ‌‬ ‫‌‬

‫از شاه‌‪ ...‬علی‌ه مصدق‌‪.‬‬

‫ش و علیه‌‬ ‫ی و همفکران ‌‬ ‫ش می‌نویس���د شما با جما ‌ل امام ‌‬ ‫یل مس���عود بهنود درکتاب ‌‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫ق بودید‪1 ،‬جوابتا ‌ن چیست‌؟‬ ‫مصد ‌‬

‫ش بد نیست‌‪ .‬کاراش‌‬ ‫ق بود ‌م چو ‌ن میدید ‌م ک‌ه کارا ‌‬ ‫ج ‪ -‬بیخود میگه‌‪ ،‬م ‌ن اونموق ‌ع با مصد ‌‬ ‫‌‬ ‫ب میکرد‪ ،‬ما ‌م باالخر‌ه رفتیم‌‬ ‫ی خو ‌‬ ‫ب کار میکرد‪ .‬ایشونو باالخر‌ه میدید ‌م کارا ‌‬ ‫ب بود‪ .‬خو ‌‬ ‫خو ‌‬

‫ی جونمون‌‪.‬‬ ‫ی تا اونجا مریفتی ‌م ک‌ه میزدی ‌م پا ‌‬ ‫دنباله‌رو ایشو ‌ن شدی ‌م دیگه‌‪ .‬تا حت ‌‬ ‫س ‪ -‬راستی‌؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بل���ه‌‪ .‬م ‌ن اص ً‬ ‫س رو‬ ‫ق رو م ‌ن اون���روز َد ‌م مجل ‌‬ ‫ت یادم‌ه ک���‌ه خدابیامرز مصد ‌‬ ‫ال درس��� ‌‬ ‫‌‬

‫پ کردن‌‪ ،‬سرپد ‌م برا ‌م بفرسنت‌‪.‬‬ ‫کولم‌گذاشتم‌‪ .‬ایشو ‌ن روکو ‌ل م ‌ن بود‪ ،‬عکسش ‌م تو روزنام‌ه چا ‌‬

‫س ‪ -‬کدا ‌م روز؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬همو ‌ن قب ‌ل از ‪ 14‬آذر اونوقتا بود‪ .‬هم‌ه ‌م میدونن‌‪ .‬تو مجلس ‌م گفنت‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫‪2‬‬

‫ش کنم‌؟‬ ‫پ ش���د‌ه تا بگرد ‌م پیدای ‌‬ ‫ی چا ‌‬ ‫ی در نش���ریه‌ا ‌‬ ‫نی عکس ‌‬ ‫س ‪ -‬مطمئ ‌ن هس���تید چن ‌‬ ‫‌‬

‫‪3‬‬

‫(عکس‌شمارۀ ‪)7/1‬‬

‫س تو باشگاهم‌‬ ‫ش کنن‌‪ .‬م ‌ن انقد عک ‌‬ ‫ی فرس���تاد ‌م نتونس�ت�ن‌ پیدا ‌‬ ‫ج ‪ -‬صد در صد‪ ،‬هر چ ‌‬ ‫‌‬ ‫ش زدن‌‪ .‬اص ً‬ ‫ی منو‪ ،‬همه‌‬ ‫ی منو‪ ،‬هم‌ه چیزا ‌‬ ‫ال فیلما ‌‬ ‫نی رفت‌‪ .‬تمامشو آتی ‌‬ ‫ش از ب ‌‬ ‫داشتم‌ک‌ه تمام ‌‬

‫ض کرد ‌م این‬ ‫ی دست ‌م نیست‌‪ .‬عر ‌‬ ‫ی دست ‌م نیست‌‪ ،‬هیچ ‌‬ ‫نی حا ‌ل م ‌ن چیز ‌‬ ‫رو بردن‌‪ .‬این‌ه ک‌ه در ع ‌‬

‫ی نیست‌‪ .‬اینا رو هم‌ه از تو‬ ‫نی ک‌ه چیز ‌‬ ‫پ کن ‌‬ ‫ب چا ‌‬ ‫ی ک‌ه م ‌ن ب‌ه شما داد ‌م تا تو ای ‌ن کتا ‌‬ ‫‌عکسای ‌‬

‫‪ «-1‬از سید ضیاء تا بختیار»‪ ،‬نوشتۀ مسعود بهنود‪ ،‬انتشارات جاویدان‪ ،‬تهران‪ ،‬صفحۀ ‪.۳۴۲‬‬ ‫‪ -2‬ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شمارۀ ‪ ۷‬صص ‪۳۹۹-۳۹۸‬‬ ‫‪ -۲‬روز ‪ ۴‬مهرماه ‪ ۱۳۳۰‬دکرت مصدق برایگزارش اقدامات خود در مورد نفت در مجلس حضور یافت ویل جلسه‬ ‫به علت عدم حضور اکثریت تشکیل نشد‪ .‬مصدق به میدان بهارستان رفت و نطق خود را برای مردم ایرادکرد و‬ ‫گفت‪« :‬هر جا مردمند مجلس همانجاست»‪ .‬تنها عکسیکه دکرت محمد مصدق را روی شانۀ مردم نشان می‌دهد‪،‬‬ ‫مربوط به همنی روز است‪.‬‬


‫‪98‬‬

‫‪ 14‬آذر ‪1330‬‬

‫ی پیدا‬ ‫ت ک‌ه باید از ی‌ه جای ‌‬ ‫س دیگ‌ه هس ‌‬ ‫خونۀ بر و بچه‌ها برا ‌م فرستادن‌‪ .‬هنوز دو س‌ه تا عک ‌‬

‫نن و واس ‌م بفرسنت‌‪.‬‬ ‫ک‌‬

‫ق را دوست‌‬ ‫ی ک‌ه باشد‪ .‬داشتید می‌گفتیدک‌ه مصد ‌‬ ‫ش کن ‌م به‌شرط ‌‬ ‫ی می‌کن ‌م پیدای ‌‬ ‫س ‪ -‬سع ‌‬ ‫‌‬ ‫س چ‌ه می‌کردید؟‬ ‫داشتید‪ .‬آ ‌ن روز د ‌م مجل ‌‬

‫ت و س���خت‌‪ .‬تو‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه ما هر روز هم‌ه جا بودیم‌‪ .‬او ‌ن روزها افتاد‌ه بودی ‌م تو مبارزۀ س���ف ‌‬ ‫‌‬ ‫ی پیداکردی ‌م واس‌ه خاطر اون‌‪.‬‬ ‫ت و چند دفع‌ه َد ‌م مسجد فخرالدول‌ه درگری ‌‬ ‫ت منتخابا ‌‬ ‫انتخابا ‌‬

‫‪1‬‬

‫(سند شمارۀ ‪)7/2‬‬

‫ی دیدید؟‬ ‫ق راک ‌‬ ‫نی بار مصد ‌‬ ‫س ‪ -‬شما اول ‌‬ ‫‌‬

‫ض کن ‌م که‌‪ ...‬با ای ‌ن حائری‌زاد‌ه ی‌ه دفع‌ه رفتی ‌م خون‌هش‌‪.‬‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫نی بار‪ ...‬واال خدم ‌‬ ‫ج ‪ -‬اول ‌‬ ‫‌‬

‫یل بود؟‬ ‫ی داشتید؟ چ‌ه سا ‌‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه سن ‌‬ ‫‌‬

‫خ ماریخا سر در نمیارم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬واال نمیدونم‌‪ ،‬از ای ‌ن تاری ‌‬ ‫‌‬ ‫ی بگویید‪ :‬مث ً‬ ‫ی ک‌ه یادتا ‌ن بیاورد در چه‬ ‫ک چیز ‌‬ ‫ی بود؟ ی ‌‬ ‫ال چند سال‌ه بودید؟ک ‌‬ ‫س ‪ -‬تقریب ‌‬ ‫‌‬

‫ی او را دیدید؟‬ ‫ق بود؟ قب ‌ل از نخست‌وزیر ‌‬ ‫ی دکرت مصد ‌‬ ‫ت وزیر ‌‬ ‫ی بود؟ دورا ‌ن نخس��� ‌‬ ‫‌دوره‌ا ‌‬ ‫ی بود؟‬ ‫چ‌ه زمان ‌‬

‫ب با حائری‌زاد‌ه و آزاد رفتی ‌م تو خون‌هش‌‪،‬‬ ‫ی ک‌ه نخس���ت‌وزیر بود‪ .‬ش ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬نه‌‪ .‬او ‌ن موقع ‌‬ ‫‌‬

‫ی بلند شد‬ ‫نت هندرس��� ‌ن ‪2‬دار‌ه میاد‪ .‬فور ‌‬ ‫ایش���ون ‌م زیر پتو خوابید‌ه بود‪ .‬تا رفتی ‌م نشستی ‌م گف ‌‬

‫ش و نشست‌‬ ‫ت بغ ‌ل دست ‌‬ ‫ت ی‌ه پروند‌ه او ‌ن باال بود آوردگذاش ‌‬ ‫وگفت‌‪« :‬شما بری ‌ن بریون‌‪ ».‬رف ‌‬ ‫اونجاک‌ه هندرس��� ‌ن ‪--‬سفری امریکا بود مث ‌ل اینکه‌‪ --‬بیاد ببیندش‌‪ .‬همو ‌ن موق ‌ع اومدیم‌‬

‫بریون‌دیگه‌‪.‬‬

‫ف زد؟ چ‌ه گفت‌؟‬ ‫ق با شما حر ‌‬ ‫س ‪ -‬در آ ‌ن جلس‌ه دکرت مصد ‌‬ ‫‌‬

‫نت هندرسن‌‬ ‫ع کردک‌ه گف ‌‬ ‫ت رو شرو ‌‬ ‫ک کردی ‌م و نشستی ‌م و با اونا صحب ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬تا سال ‌م علی ‌‬ ‫‌‬

‫ی رفتی ‌م بریو ‌ن گفت‌‪:‬‬ ‫ی بود‪ ،‬ی‌ه لهجۀ ش�ی�ری ‌ن یزدی‌ا ‌م داشت‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫اومده‌‪ .‬بعد ای ‌ن آزاد یزد ‌‬ ‫ض بود‪ .‬همینک‌ه هندرسن‌اومد‬ ‫ی جعفری‌؟ تا ما اونجا بودی ‌م زیر پتو خوابید‌ه بود و مری ‌‬ ‫«دید ‌‬ ‫از زیر پتو پرید بریون‌!»‬

‫‪ -1‬عنوان‌های صفحۀ اول روزنامۀ آتش‪ ۲ ،‬بهمن ‪« :۱۳۳۰‬اسناد زندۀ مداخلۀ دولت در انتخابات ‪ /‬دیروز چاقوکشان‬ ‫مسلط بر انتخابات تهران بودند ‪ /‬دیروز در چند حوزۀ انتخاباتی آراء کسانی که به مخالفنی رأی داده بودند پاره‬ ‫کردند و آنها را شدید ًا مضروب ساختند ‪ /‬دیروز یک تفر از ترس چاقوکشها رأیش را خورد»‪.‬‬ ‫‪ -2‬لوی وس���لی هندرسن (‪ )Loy Wesley Henderson‬در فاصلۀ شهریور ‪ ۱۳۳۰‬تا دی ‪ ۱۳۳۳‬سفریکبری امریکا‬ ‫در ایران بود‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪99‬‬

‫س برگشتید چ‌ه شد؟‬ ‫س ‪ -‬حاال برگردی ‌م سر دو س‌ه روز بعد از ‪ 14‬آذر‪ .‬بعد از اینک‌ه از مجل ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬آره‌‪ ،‬او ‌ن روز ما تو خون‌ه بودیم‌‪ ،‬بعد از افطار‪ ،‬دو س‌ه روز بعد از ای ‌ن جریانات‌‪ ،‬دید ‌م یه‌‬ ‫‌‬

‫ی اومد و خونۀ ما در زد‪ ،‬من ‌م ب‌ه مادر ‌م گفتم‌‪« :‬ننه‌‪ ،‬باز دار ‌ن منو میرب ‌ن زندان‌!» رفتیم‌‬ ‫سرگرد ‌‬ ‫ی جعفری‌‪ ،‬من‌‬ ‫س���رگرد رو آوردی ‌م تو و خالص‌ه نشستی ‌م اونجا‪،‬گفتم‌‪« :‬چیه‌؟»گفت‌‪« :‬آقا ‌‬ ‫ی بود‪ .‬تو بلند شو برو ی‌ه چند وقتی‌‬ ‫ی بسیارکار خوب ‌‬ ‫ی رو ک‌ه کرد ‌‬ ‫ت بگ ‌م ای ‌ن کار ‌‬ ‫اومد ‌م به ‌‬

‫چ جا نمریم‌‪ .‬اینجا مملکتم‌ه کجا برم‌؟»گفت‌‪« :‬نه‌‪ ،‬ی‌ه یکی‬ ‫ی‌ه طرفی‌‪».‬گفتم‌‪« :‬واال م ‌ن هی ‌‬

‫ی بگو ما میفرستیمت‌‪».‬گفتم‌‪« :‬چرا؟»گفت‌‪« :‬بذار سر و‬ ‫ت دار ‌‬ ‫ی هرکجاک‌ه دوس ‌‬ ‫‌دو ماه ‌‬ ‫ی بهرته‌!» خالصه‌‪،‬‬ ‫ی سر و صدا تو توده‌ایا بلند شده‌‪ ،‬تو اینجا نباش ‌‬ ‫صداها بخوابه‌‪ .‬اال ‌ن خیل ‌‬

‫نی مکی‌‬ ‫ش حس ‌‬ ‫ی از ای ‌ن جبه‌ه ملیا‪ ،‬آهان‌‪ ،‬رفتی ‌م پی ‌‬ ‫ی بود خدایا؟ یک ‌‬ ‫ما اومدی ‌م رفتی ‌م پیش‌‪...‬ک ‌‬

‫ی سر و‬ ‫ی برو‪ .‬خیل ‌‬ ‫ت که‌‪ ،‬ی‌ه د‌ه پونز‌ه روز ‌‬ ‫ی نیس ‌‬ ‫وگفتی ‌م جریا ‌ن اینه‌‪.‬گفت‌‪« :‬برو و برگرد‪ .‬چیز ‌‬ ‫یل قبول‌‬ ‫ی زیاده‌» و فال ‌ن و از ای ‌ن صحبتا‪ .‬و ‌‬ ‫ت سر و صدا خیل ‌‬ ‫صداست‌‪ .‬هنوز تو ای ‌ن مملک ‌‬

‫ی نرفتم‌‪ .‬موند ‌م تهران‌‪.‬‬ ‫نکرد ‌م و جای ‌‬

‫ت تو تهرا ‌ن ی‌ه دو س‌ه تا از ای ‌ن سرپاسبونا بودن‌‬ ‫دو س���‌ه روز از ای ‌ن جریا ‌ن گذش���ت‌‪ .‬اونوق ‌‬

‫ی بود و احمد سرپاس���بون‌‪ .‬دید ‌م اینا با‬ ‫ت اصفهان ‌‬ ‫ف بودن‌‪ :‬نعم ‌‬ ‫گ و معرو ‌‬ ‫ی زرن ‌‬ ‫ک���ه‌خیل ‌‬

‫ی جعفری‌‬ ‫ی اومد ‌ن سر خیابو ‌ن وگفنت‌‪« :‬سالم‌»گفتم‌‪« :‬سالم‌»‪،‬گفنت‌‪« :‬آقا ‌‬ ‫لباس‌ش���خص ‌‬ ‫ی نیک‌اعتقاد ‪--‬رئیس‌‬ ‫ی بگی‌؟ بگو»گفت‌‪« :‬آقا ‌‬ ‫ی میخوا ‌‬ ‫حا ‌ل شما چطوره‌؟»گفتم‌‪« :‬چ ‌‬

‫ت دارم‌‪».‬گفتم‌‪« :‬بری ‌ن خود ‌م میام‌‪».‬گفت‌‪:‬‬ ‫ی بود اونموقع‌‪--‬گفت‌ه بیاکار ‌‬ ‫ک آگاه ‌‬ ‫شعبۀ ی ‌‬

‫ی م ‌ن میگ ‌م بری ‌ن م ‌ن خود ‌م میام‌‪ ،‬میا ‌م دیگه‌‪ ،‬با ش���ما‬ ‫«بیا با ما بریم‌‪».‬گفتم‌‪« :‬ن‌ه دیگ‌ه وقت ‌‬ ‫ت ک ‌ن داری ‌م مرییم‌‪ ».‬اونوقتام‌‬ ‫ی ما رو درس ‌‬ ‫نمیام‌‪ ».‬رفتی ‌م خون‌ه و ب‌ه ننه‌مو ‌ن گفتیم‌‪« :‬پتو متو ‌‬

‫ی بد بود‪ ،‬ی‌ه پتو ورداشتی ‌م و ی‌ه قابلم‌ه و را‌ه افتادیم‌‪ .‬رفتی ‌م پیش‌‬ ‫ش وضعمو ‌ن خیل ‌‬ ‫ما راس���ت ‌‬

‫ش تا س���ر و صداها بخواب‌ه چو ‌ن تو‬ ‫ت اینجا با ‌‬ ‫ی ی‌ه ‪ 24‬س���اع ‌‬ ‫نیک‌اعتقاد‪،‬گفت‌‪« :‬جعفر ‌‬ ‫ت میکنم‌‪».‬‬ ‫ت اینجا باشی‌‪ ،‬بعد مرخص ‌‬ ‫ت سر و صداکردن‌‪ .‬بهرت‌ه ‪ 24‬ساع ‌‬ ‫ی واس ‌‬ ‫س خیل ‌‬ ‫مجل ‌‬ ‫ت شد ‪ 48‬ساعت‌‪ ،‬شد ی‌ه هفته‌‪ ،‬سر و صدامون‌‬ ‫ت ندم‌‪ 24 ،‬ساع ‌‬ ‫ما رفتی ‌م زیر آگاهی‌‪ .‬دردسر ‌‬


‫‪100‬‬

‫‪ 14‬آذر ‪1330‬‬

‫ش نیک‌اعتق���اد‪ .‬ی‌ه ُخرد‌ه با من‌‬ ‫ی پی ‌‬ ‫ک آگاه ‌‬ ‫یی ‌‬ ‫دراوم���د‪ .‬من���و از تو زندا ‌ن برد ‌ن کالنرت ‌‬

‫یل د‌ه دواز‌ه روز بمو ‌ن اینجا تا س���ر و صداها‬ ‫ب بود‪ .‬و ‌‬ ‫ت خو ‌‬ ‫ت کرد و‌گفت‌‪« :‬کار ‌‬ ‫صحب��� ‌‬ ‫ی نیگر داش�ت�ن‌‪ ،‬جو ‌ن ش���ما‪ .‬یه‌‬ ‫ت نباش‌‪ ».‬خانوم‌‪ ،‬ما رو تو آگاه ‌‬ ‫بخواب‌ه بعد بیا برو‪ .‬ناراح ‌‬

‫ی و فالن‌!»‬ ‫نی اینجور ‌‬ ‫ما‌ه شد دو ما‌ه ک‌ه باز ما داد و بیدادکردی ‌م گفتیم‌‪« :‬شما ب‌ه م ‌ن گفت ‌‬

‫نی کجا بود؟ یه‌‬ ‫ت ک‌ه میدون ‌‬ ‫خالصه‌‪ ،‬اومد ‌ن ما رو از اونجا برد ‌ن زندا ‌ن موقت‌‪ .‬زندا ‌ن موق ‌‬

‫نت او ‌ن تو و‬ ‫نت اونجا‪ .‬ما روگذاش ‌‬ ‫ت همو ‌ن شهربانی‌‪ .‬ما روگذاش ‌‬ ‫زندا ‌ن بود به‌نا ‌م آبشاهی‌پش ‌‬

‫س ب‌ه دادمو ‌ن نرسید‪ .‬باز اونجا‬ ‫خالص‌ه ی‌ه چند مدتی‌ا ‌م اونجا موندی ‌م و دیدی ‌م ک‌ه نه‌‪ ،‬هیچک ‌‬ ‫ش و‪...‬اومد ‌ن از اونجا ما رو برد ‌ن زندا ‌ن قصر‪ .‬خالصه‌‪ ،‬دردسرتو ‌ن ندم‌‪ ،‬ما‬ ‫داد و بیداد و فح ‌‬

‫ی‌ه چند ماهی‌ا ‌م تو زندا ‌ن قصر بودیم‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬به‌خاطر آ ‌ن قضیۀ ‪ 14‬آذر؟‬ ‫‌‬

‫ی بریون‌‬ ‫نت د‌ه دواز‌ه روز سر و صداها میخواب‌ه و مری ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه واس���‌ه ‪ 14‬آذر‪ .‬حاال اینا میگف ‌‬ ‫‌‬

‫ی مح ‌ل نمیذاش���ت‌‪ ،‬هیچی‌‪ .‬ی‌ه پرونده‌ام‌‬ ‫و از ای ‌ن حرفا و صحبتا‪ .‬هر چی‌ا ‌م میگفتی ‌م کس��� ‌‬

‫ی و خوردکردی‌‪.‬‬ ‫ی ایناک‌ه شکست ‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫درست‌کرد‌ه بود ‌ن ک‌ه باید ‪ 363‬هزار توم ‌ن جریم‌ه بد ‌‬ ‫س ‪ 363 -‬هزار تومان‌؟‬ ‫‌‬

‫ک بود او ‌ن تو‪ ،‬اه ‌ل سنگسر‬ ‫ک مل ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬من ‌م گفتم‌‪« :‬باشه‌! بعد ًاک‌ه رفت ‌م سرکار!» بعد ی ‌‬ ‫‌‬

‫ک او ‌ن تو با ما رفی ‌ق شد‪ .‬حاال نگو‬ ‫ی داشت‌‪ .‬ای ‌ن مل ‌‬ ‫ک ی‌ه قایل‌فروش ‌‬ ‫ی گلوبند ‌‬ ‫بود و َد ‌م سرا ‌‬ ‫ک اص ً‬ ‫ی از سرکرده‌هاشونه‌‪ .‬ما مریفتی ‌م تو اتاق‌‬ ‫ب یک ‌‬ ‫ال با ای ‌ن کمونیستاست‌‪ ،‬به‌حسا ‌‬ ‫این‌مل ‌‬

‫ی میکردیم‌‪.‬‬ ‫ف میزدیم‌‪ ،‬شوخ ‌‬ ‫ای ‌ن مینشستی ‌م چند تا دور ه ‌م جم ‌ع میشدی ‌م غز ‌ل میخوندیم‌‪ ،‬حر ‌‬ ‫ک منو از اونجا‬ ‫ت ندم‌‪ ،‬مقصود‪ ،‬او ‌ن مل ‌‬ ‫ش اومد‌ه بود‪ .‬خالص‌ه دردسر ‌‬ ‫ی خوش ‌‬ ‫ای ‌ن از ما خیل ‌‬

‫ی کردی‌‪ ،‬اینا اص ً‬ ‫ال ب‌ه م ‌ن محل‌‬ ‫ی و همچ ‌‬ ‫ی کرد ‌‬ ‫ب کار ‌‬ ‫آورد بریون‌‪ .‬اینا ک‌ه گفت‌ه بود ‌ن خو ‌‬

‫ش رفت‌ب‬ ‫ی خود ‌‬ ‫ت کرد و آورد بریون‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫ک کار منو درس ‌‬ ‫نت منو نیاورد ‌ن بریون‌‪ .‬مل ‌‬ ‫نذاش ‌‬ ‫ت و منو برد بریون‌‪.‬‬ ‫یرون‌‪،‬گفت‌‪« :‬بر ‌م بریو ‌ن تو َر ‌م میربم‌‪ ».‬رف ‌‬

‫ی ب‌ه سراغتا ‌ن نیامد؟‬ ‫ی ک‌ه زندا ‌ن بودید‪،‬کس ‌‬ ‫ی ای ‌ن مدت ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ش بدهکار ای ‌ن چیزا نبود‪.‬‬ ‫ی گوش ‌‬ ‫ت دیگه‌!کس ‌‬ ‫ت زندان‌‪ ،‬مریف ‌‬ ‫ی ک‌ه مریف ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه دیگه‌‪ ،‬یک ‌‬ ‫‌‬

‫ت از سرمو ‌ن ورنمیداشنت‌! اگ‌ه این‌‬ ‫یل هنوز روزنامه‌ها دس ‌‬ ‫ق بود ‌ن دیگه‌‪ .‬و ‌‬ ‫توکار خودشو ‌ن غر ‌‬

‫روزنامه‌ها رو جم ‌ع کرد‌ه بود ‌م ی‌ه کو‌ه میشد! انقد نوشنت‌!‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪101‬‬

‫س ‪ -‬مث ً‬ ‫ی می‌نوشتند؟‬ ‫ال چ‌ه چیزهای ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬مث ً‬ ‫ال چلنگر ی‌ه شعر نوشت‌ه بودکه‌‪:‬‬ ‫‌‬

‫خرب دهید ب‌ه «شعبان‌» بی‌نظری و بدی ‌ل که‌ همقطار تو از شاهرودگشته‌ وکیل‌‬

‫ت «پیشوا» باشد‬ ‫زما ‌م کار چو در دس ‌‬

‫س روند با تجلیل‌‬ ‫ش ب‌ه مجل ‌‬ ‫از ای ‌ن قما ‌‬

‫نی حقری و ذلی ‌ل‬ ‫ی چن ‌‬ ‫س قنات‌آبادی‌» شود وکی ‌ل و تو باش ‌‬ ‫ت ک‌ه «شم ‌‬ ‫کجا رواس ‌‬

‫‪1‬‬

‫غ آقایا ‌ن نرفتیدگل‌ه کنی���د و بگویید‪« :‬آقا بنده‌‬ ‫ی ک‌ه از زندا ‌ن آزاد ش���دید س���را ‌‬ ‫س ‪ -‬وقت ‌‬ ‫‌‬

‫ت رفت ‌م زندان‌؟»‬ ‫به‌خاطرشما ای ‌ن مد ‌‬

‫ج ‪ -‬ن‌ه دیگ‌ه اوناگوششو ‌ن بدهکار نبود‪ ،‬اص ً‬ ‫ال‪.‬‬ ‫‌‬

‫ش چ���‌ه می‌گفتید ک‌ه خوشش���ا ‌ن می‌آمد؟‬ ‫ک و دوس���تان ‌‬ ‫ی مل ‌‬ ‫ی زندا ‌ن ب���را ‌‬ ‫س ‪ -‬ت���و ‌‬ ‫‌‬

‫چکارمی‌کردید؟‬

‫ج ‪ -‬چیکار میکردم‌؟ [خنده‌] آواز میخوندم‌‪ ،‬قص‌ه میگفتم‌‪ ،‬سر بقی‌ه روگر ‌م میکردم‌؟!‬ ‫‌‬ ‫ی می‌خواندید؟‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه آواز ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬غزل‌‪.‬‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬مث ً‬ ‫ی از آ ‌ن غزلها را بخوانید‪.‬‬ ‫ال یک ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬جوونیا ‌م صدا داشتم‌‪ .‬صدا ‌م رفت‌ه دیگه‌‪.‬‬ ‫‌‬ ‫ب ندارد‪ ،‬بخوانید!‬ ‫س ‪ -‬عی ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬مث ً‬ ‫ال میخوندم‌‪:‬‬ ‫‌‬

‫ ‬

‫یل شکست‌ه ز خوبا ‌ن روزگار‬ ‫دار ‌م د ‌‬

‫ ‬

‫نی ب‌ه گوشۀ زندا ‌ن شد ‌م دچار‬ ‫ب بب ‌‬ ‫یار ‌‬

‫ ‬

‫ ‬

‫ ‬

‫ ‬

‫ف یار‬ ‫ب تار زل ‌‬ ‫روز ‌م شد‌ه سی‌ه همچو ش ‌‬ ‫خ کج‌مدار‬ ‫نی چ‌ه می‌کند ای ‌ن چر ‌‬ ‫ب بب ‌‬ ‫یار ‌‬ ‫خ گلعذار‬ ‫ما را جدا نمود از آ ‌ن شو ‌‬

‫ج و درد و غم‌‬ ‫ت پر از رن ‌‬ ‫ی اس ‌‬ ‫زندا ‌ن چ‌ه کلبه‌ا ‌‬

‫‪ -1‬دنبالۀ این قطعه ش���عرکه با عنوان «نربد انتخابات» دورۀ هفدهم سروده و در روزنامۀ چلنگر‪ ،‬شمارۀ ‪۲۳ ،۷۸‬‬ ‫دیماه ‪ ۱۳۳۰‬چاپ شده بود چننی است‪:‬‬ ‫‪ ...‬پیشوا این دغلی یعنی چه؟‪ /‬بانک بنی‌المللی یعنی چه؟ ‪ /‬اینهمه حقه و بامبول چیه؟ ‪ /‬جان اون قولتشن این‬ ‫غول چیه؟ ‪ /‬پا شد اون شرکت بی بته و پست ‪ /‬بانک بنی‌المللی جاش نشست ‪/‬پیشوا این کلما باز چیه؟ ‪/‬سر نخ‬ ‫من بمریم دستکیه؟‬


‫‪ 14‬آذر ‪1330‬‬

‫‪102‬‬

‫ ‬

‫غم‌پرورا ‌ن یار نشستند دور هم‌‬

‫ ‬

‫ک سم‌‬ ‫ت لی ‌‬ ‫ش کن ‌م نیس ‌‬ ‫خواه ‌م ک‌ه قصد خوی ‌‬

‫ ‬

‫ت کنون‌‬ ‫نی ک‌ه عاش ‌ق بیچاره‌ا ‌‬ ‫ب بب ‌‬ ‫یار ‌‬

‫ ‬

‫ی برو از ای ‌ن دل ‌م برون‌‬ ‫ی عش ‌ق ساعت ‌‬ ‫ا‌‬

‫ ‬

‫ت طی‌‬ ‫ت وگش ‌‬ ‫یارا ‌ن دهند مژد‌ه ک‌ه غ ‌م رف ‌‬

‫ی می‌شود زیاد‪ ،‬ولیک ‌ن نگشت‌ه کم‌‬ ‫ه‌‬

‫ ‬

‫ ‬ ‫ ‬

‫ ‬

‫ ‬ ‫ ‬

‫بهرت هما ‌ن بودک‌ه کن ‌م گری‌ه زار زار‬

‫ت جنون‌‬ ‫ی افتاد‌ه اس ‌‬ ‫ش هم ‌‬ ‫از عش ‌ق بر سر ‌‬ ‫ی یار‬ ‫ش نویس ‌م برا ‌‬ ‫ح حا ‌ل خوی ‌‬ ‫تا شر ‌‬

‫ف دست ‌م تو جا ‌م می‌‬ ‫ی گذار برک ‌‬ ‫ساق ‌‬

‫ ‬

‫ت برو ‌ن رو ز شهر ری‌‬ ‫شعبا ‌ن تو خیز مس ‌‬ ‫ش خوار‬ ‫ی بر دلدار خوی ‌‬ ‫زیراک‌ه گشته‌ا ‌‬

‫س ‪ -‬ای ‌ن شعر از خود شماست‌؟‬ ‫‌‬

‫ی میگفتی ‌م دیگه‌!‬ ‫ی بابا‪ ،‬اونجا دور ه ‌م مینشستی ‌م ی‌ه چیزای ‌‬ ‫ج‪-‬ا ‌‬ ‫‌‬

‫ی می‌کردید؟‬ ‫ی دیگر ‌‬ ‫ی زندا ‌ن چ‌ه کارها ‌‬ ‫س ‪ -‬نمیدانست ‌م طب ‌ع شعر ه ‌م دارید؟ تو ‌‬ ‫‌‬

‫ت و بال ‌م میبینید از دورا ‌ن زندانه‌!‬ ‫ی ک‌ه رو دس ‌‬ ‫ج ‪ -‬خالکوبی‌! بیشرت ای ‌ن خاالی ‌‬ ‫‌‬ ‫ف کنید‪.‬‬ ‫ی برایما ‌ن تعری ‌‬ ‫ی از خالکوب ‌‬ ‫س ‪-‬کم ‌‬ ‫‌‬

‫ی که‌‬ ‫ت ی‌ه خطی‌‪ ،‬ی‌ه نقشه‌ا ‌‬ ‫ی میکردن‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ب تر‌ه و دود‌ه رو با ش���یکر قاط ‌‬ ‫ج ‪ -‬اونوقتا آ ‌‬ ‫‌‬ ‫مث ً‬ ‫ش را نشا ‌ن میدهد]‪ .‬بعد‬ ‫ت دست ‌‬ ‫ش پش ‌‬ ‫ی از نقو ‌‬ ‫ت در بیاد میکشید ‌ن [یک ‌‬ ‫ال مث ‌ل ای ‌ن صور ‌‬ ‫ی انقد میزد ‌ن تا ای ‌ن خو ‌ن و این‌‬ ‫ش و دون‌ه دون‌ه همینجور ‌‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫این‌نقش���‌ه رو با سوز ‌ن یوا ‌‬

‫ب و لرز ‌م میاورد‪.‬‬ ‫یت ‌‬ ‫گ بگریه‌‪ .‬ای ‌ن تقریب ًا میشد ی‌ه خال‌‪.‬گاه ‌‬ ‫ت و رن ‌‬ ‫مواد بر‌ه زیر ای ‌ن پوس ‌‬

‫ک می‌کرد؟‬ ‫ی چر ‌‬ ‫ی خالکوب ‌‬ ‫س ‪ -‬چرا؟ جا ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬اص ً‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫ش‬ ‫ت میشدیم‌‪ .‬همینجور یوا ‌‬ ‫ی ناراح ‌‬ ‫ی میکردی ‌م ک‌ه نگو‪ ،‬حساب ‌‬ ‫ال ی‌ه لرز ‌‬ ‫‌‬

‫ی میکوبیدیم‌‪ .‬رو بازوم ‌م هست‌‪.‬‬ ‫ه‌‬

‫ی سین‌ه و پشتتا ‌ن ه ‌م هست‌؟‬ ‫س ‪ -‬رو ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه دیگ‌ه پشت ‌م نیست‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی کردید؟‬ ‫ی را در چ‌ه سن ‌‬ ‫نی خالکوب ‌‬ ‫س ‪ -‬اول ‌‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪103‬‬

‫ج ‪ -‬سنم‌؟ تقریب ًا شونز‌ه هیفد‌ه سال‌ه بودم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی می‌کردند؟ نشانۀ چ‌ه بود؟‬ ‫س ‪ -‬چرا خالکوب ‌‬ ‫‌‬

‫ی میکرد ‌ن بیشرت تو زورخون‌ه لخت‌‬ ‫ی باستان ‌‬ ‫ی ک‌ه ورزشا ‌‬ ‫ی نبود‪ .‬اونوقتا اینای ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال نشون ‌‬ ‫‌‬

‫ت ی‌ه دو تا خا ‌ل تو تنشو ‌ن باش‌ه و از ای ‌ن حرفا‪ .‬بیشرت خاال َر ‌م تو‬ ‫میش���د ‌ن و دلشو ‌ن میخواس ‌‬

‫زندا ‌ن میکوبیدن‌‪.‬‬

‫ی ک‌ه ای ‌ن کار را بلد باشد؟‬ ‫ب بود؟کس ‌‬ ‫ی تو زندا ‌ن خالکو ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬ ‫ِ‬ ‫ی بود ‌ن ک‌ه تو‬ ‫خ���ود زندانیاک‌ه تو زن���دا ‌ن بود ‌ن میکوبید ‌ن دیگه‌‪ .‬باالخر‌ه اونجا آدمای ‌‬ ‫ج‪-‬‬ ‫‌‬ ‫زندا ‌ن مث ً‬ ‫ال خا ‌ل میکوبیدن‌‪ .‬بیشرت تو زندا ‌ن ای ‌ن کارو میکردن‌‪.‬‬ ‫ی تنتا ‌ن دارید؟‬ ‫ی رو ‌‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه خالها و نقش‌های ‌‬ ‫‌‬

‫غ پلوغه‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬هیچی‌‪ ،‬همیناک‌ه می‌بینی‌‪ .‬شلو ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬متوج‌ه نمی‌شوم‌‪ .‬مث ً‬ ‫ی چه‌؟‬ ‫ش اشار‌ه می‌کنم] یعن ‌‬ ‫ت دست ‌‬ ‫ال ای ‌ن [ب‌ه پش ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه باز آرد پشیمانی‌؟»‬ ‫ت دست ‌م کوبید ‌م ک‌ه «چرا عاق ‌ل کندکار ‌‬ ‫ج ‪ -‬ی‌ه دفع‌ه پش ‌‬ ‫‌‬ ‫س کجاست‌؟‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی اینو ور داشتیم‌‬ ‫ش نوشت ‌م ک‌ه «ای ‌ن نیز بگذرد»‪ .‬بعد رو ‌‬ ‫ج ‪ -‬بعد دومرتب‌ه ی‌ه چیز دیگ‌ه رو ‌‬ ‫‌‬

‫ی دستمون‌‬ ‫ی دیگ‌ه تیک‌ه تیکه‌‪ ،‬هر چ ‌‬ ‫غ پلوغ‌! همینجور ‌‬ ‫پُرکردی ‌م شد ای ‌ن ک‌ه می‌بینی‌‪ :‬شلو ‌‬ ‫میومد میکوبیدیم‌‪.‬‬

‫ی خاطر عش ‌ق ای ‌ن یا آ ‌ن نشمه‌؟‬ ‫ی عاشقان‌ه نکوبیدید؟ برا ‌‬ ‫س ‪ -‬از آ ‌ن خالها ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود ‌م و ش���ا‌ه و مملکتم‌‪.‬‬ ‫ط عاش��� ‌ق موالعل ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه بابا‪ ،‬زیاد دنبا ‌ل عش��� ‌ق نبودم‌‪ .‬م ‌ن فق ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه بخوا ‌ن خال‌‬ ‫ب صحیح ‌‬ ‫ی نبود‪ ،‬اسلو ‌‬ ‫ی ک‌ه رو اسلوب ‌‬ ‫میدوننی‌؟ آخ‌ه اونوقتا ای ‌ن خالکوب ‌‬ ‫بکوبن‌‪ .‬اینجا مث ً‬ ‫گ میکوبن‌‪ ،‬خالشم‌‬ ‫ت و قشن ‌‬ ‫نی راح ‌‬ ‫ی و سبز و اینا رو با ماش ‌‬ ‫ال خا ‌ل قهوه‌ا ‌‬ ‫ی [هشلهفی‌] مث ‌ل ما ‌ل م ‌ن بود‪ .‬مث ً‬ ‫ش میگفنت‌‬ ‫ال ی‌ه شاغال ‌م بود به ‌‬ ‫قش���نگه‌‪ .‬اونجا ی‌ه هچلف ‌‬

‫یل دور سرش���و خا ‌ل کوبید‌ه بود‪ .‬خانوم‌‪ ،‬تو‬ ‫ش بمونه‌‪ .‬ای ‌ن کچ ‌ل بود‪ ،‬و ‌‬ ‫غ�ل�ا ‌م خرکی‌‪ ،‬چرا ‌‬ ‫ط آه ‌ن کوبید‌ه بود با ی‌ه دون‌ه ترن‌‪ ،‬از اونجا‬ ‫شخ ‌‬ ‫ی سخته‌! ای ‌ن دور سر ‌‬ ‫سر سوز ‌ن زد ‌ن خیل ‌‬ ‫ش راه‌آه ‌ن گذاشت‌ه بود‪ .‬اص ً‬ ‫ال میتوننی‌‬ ‫ت میخوام‌‪ --‬تا باسن ‌‬ ‫ش ‪--‬معذر ‌‬ ‫کشید‌ه بود تاپشت ‌‬

‫نت از ای ‌ن کارا میکرد ‌ن دیگ‌ه ‪ .‬چش‌‬ ‫ی میکردن‌‪ .‬بیکار بود ‌ن دیگه‌! مینشس ‌‬ ‫باورکننی‌؟ یه‌کارای ‌‬ ‫همچشی‌ا ‌م بود‪ .‬مث ً‬ ‫ی قشنگرت باش‌ه و از این‌‬ ‫ش از او ‌ن یک ‌‬ ‫ت تو زورخون‌ه خال ‌‬ ‫ال ای ‌ن میخواس ‌‬ ‫بساطا‪.‬‬


‫‪ 14‬آذر ‪1330‬‬

‫‪104‬‬

‫ی عاش ‌ق نشدید؟‬ ‫س ‪-‬گفتید زیاد دنبا ‌ل عش ‌ق نبودید؟ یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ت میش‌ه خانو ‌م م ‌ن تو زندگی ‌م عاش ‌ق نشدم‌؟ تا‬ ‫ی دفعه‌! [خنده‌] اصال و ابدا‪ .‬باور ‌‬ ‫ج ‪ -‬چرا‪ ،‬س ‌‬ ‫‌‬ ‫ی س‌ه تا چیز‪ :‬عش ‌ق و سیگار و مشروب‌‪ .‬یعنی‌‬ ‫ی داشت ‌م برا ‌‬ ‫امروز عاش ‌ق نشدم‌‪ .‬ی‌ه ارادۀ عجیب ‌‬ ‫ک میرپوندیم‌!‬ ‫ت مینداخت‌‪ ،‬ما ‌م جفت ‌‬ ‫ف َل َغ ‌‬ ‫یل تا طر ‌‬ ‫خاطرخوا‌ه میشد ‌م و ‌‬ ‫س زیاد ناز نمی‌کشیدید!‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬ن‌ه خانوم‌‪ ،‬حوصله‌شو نداشتیم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ع و احوال‌‬ ‫ی ک‌ه آمدید بریون‌‪ ،‬اوضا ‌‬ ‫س ‪ -‬از آ ‌ن زم���ا ‌ن ‪ 14‬آذر ‪ 1330‬ک‌ه رفتید زندا ‌ن تا وقت ‌‬ ‫‌‬ ‫ی کرد‌ه بود؟‬ ‫چ‌ه فرق ‌‬ ‫ی و اینا سرکار خودشو ‌ن بودن‌‪.‬‬ ‫ق وکاشان ‌‬ ‫ب هنوز مصد ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬ ‫‪1‬‬

‫ی [‪ 25‬بهم ‌ن ‪ ]1330‬راکجا شنیدید؟‬ ‫س ‪ -‬خرب سوءقصد ب‌ه دکرت فاطم ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬از زندا ‌ن اومد‌ه بود ‌م بریون‌‪ .‬آره‌‪ ...‬بریو ‌ن بود ‌م شنیدم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫‪ -1‬روزنامۀ بسوی آینده ارگان رسمی حزب توده‪ ،‬شمارۀ ‪ ،۳‬بهمن ‪ ۱۳۳۰‬در یک خربکوتاه با عنوان «بازپرس شعبه‬ ‫‪ ۲۷‬شعبان بی‌مخ را آزادکرد ویل مهرداد بهار هنوز در توقیف است» می‌نویسد‪:‬‬ ‫«مدت دو ماه و دوازده روز است که طائفی دزدترین بازپرسان دادسرای تهران برای آقای مهرداد بهار به دستور‬ ‫رئیس دولت قرار بازداشت صادر کرده و هنوز او را در توقیف نگهداشته ویل همنی مرد کثیف بازداشت شعبان‬ ‫بی‌مخ غارتگر را الزم ندانسته و قرارکفیل داده استکه با مخالفت آقای مرجعی دادیار مواجه شده وکار به دادگاه‬ ‫حل اختالفکشیده است‪.‬‬ ‫مردم تهران‪ ،‬در آستانه انتخابات بنگریدکه یک دانشجو را به نام اهانت به مأمور دولتکه بر فرض صحت ‪ ۱۱‬روز‬ ‫مجازات دارد دو ماه و دوازده روز حبس می‌کنند و یک چاقوکش حرفه‌ای را بعد از مالقات چند روز پیش مکی‬ ‫و دکرت شایگان آنهم با ثبوت اتهامات جنایی قتل و غارت آزاد می‌سازند‪.‬‬ ‫این بازپرس از این انواع خدمات بسیارکردهکه ‪ ۹‬سال در سر همنی شغل باقی مانده است‪.‬‬ ‫توجه دادگاه عایل انتظامی را بدین تخلفات قانونی جلب می‌کنیم‪».‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪105‬‬


‫‪106‬‬

‫‪ 14‬آذر ‪1330‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪107‬‬

‫‪ 30‬تری ‪1331‬‬ ‫خ بهم ‌ن ‪ 1330‬تا ‪ 30‬تری ‪ 1331‬چ‌ه می‌کردید؟‬ ‫ی جعفری‌‪ ،‬از تاری ‌‬ ‫س ‪ -‬آقا ‌‬ ‫‌‬

‫ی نبود بکنیم‌‪« .‬زند‌ه باد‬ ‫ب با توده‌ایا مبارز‌ه و زد و خ���ورد میکردیم‌‪.‬کار دیگه‌ا ‌‬ ‫ج ‪ -‬مرت��� ‌‬ ‫‌‬

‫ت بودن‌!‬ ‫ی پرس ‌‬ ‫ت اجنب ‌‬ ‫ت نمیموندیم‌‪ .‬آخ‌ه اینا ی‌ه مش ‌‬ ‫استالنی‌»ک‌ه ب‌ه گوشمو ‌ن میخورد راح ‌‬ ‫ف کنید‪ .‬قضیۀ ‪ 30‬تری چ‌ه بود؟‬ ‫س ‪ -‬قضیۀ ‪ 30‬تری را از دیدگا‌ه خودتا ‌ن تعری ‌‬ ‫‌‬

‫ت و قوا ‌م اومد [‪ 25‬تری ‪ ]1331‬دیگه‌! مگ‌ه یادتون‌‬ ‫ق رف ‌‬ ‫ی بودک‌ه مصد ‌‬ ‫ج ‪ 30 -‬تری همو ‌ن روز ‌‬ ‫‌‬

‫نیست‌؟‬

‫ش خوانده‌ام‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬یاد ‌م ک‌ه نیست‌‪ ،‬در باره‌ا ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫ش بنا‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫ض کنم‌‪...‬بعد دیگ‌ه م���رد ‌م یوا ‌‬ ‫ت ش���ما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬ق���وا ‌م اومد روکار و‪ ...‬خدم ‌‬ ‫‌‬ ‫ش کردن‌‪.‬اونروز [‪ 26‬تری ‪ ]1331‬م ‌ن از منز ‌ل ک‌ه اومد ‌م بریو ‌ن ‪--‬تا اونوقت‬ ‫کرد ‌ن به‌ش���ور ‌‬

‫ش رئیس‌‬ ‫‌نمیدونس���تم‌‪ --‬دید ‌م چند تا از مأمورا ب‌ه م ‌ن گف�ت�ن‌‪« :‬بیا باال میخوای ‌م بری ‌م پی ‌‬ ‫ش [سرلشکر مهدیقلی]‬ ‫ی پی ‌‬ ‫ش���هربانی‌‪ 2،‬میخوادت‌!» م ‌ن س���وار شدم‌‪ .‬منو برد ‌ن ش���هربان ‌‬

‫ی از تو‬ ‫س ش���هربانی‌‪.‬گفت‌‪« :‬جعفری‌‪ ،‬م ‌ن ی‌ه خواهش ‌‬ ‫علوی‌مقدم‌‪ .‬آر‌ه علوی‌مقد ‌م بود‪ ،‬رئی ‌‬ ‫‪ -1‬چهارشنبه ‪ ۲۵‬تریماه ‪ ۱۳۳‬دکرت محمد مصدق در مالقات با شاه خواستار تصدی پست وزارت جنگ شد و به‬ ‫دنبال مخالفت شاه با این امر‪ ،‬استعفا داد‪ .‬در پی اعالم این خرب مردم در تهران و شهرستانها دست به شورش زدند‪.‬‬ ‫ساعت ‪ 7/۵‬بعدازظهر پنجشنبه ‪ ۲۶‬تری ماه در پی یک جلسۀ سری با حضور ‪ ۴۲‬تن از نمایندگان مجلس شورای‬ ‫ملی به نخست‌وزیری احمد قوام (قوام‌السلطنه) رأی تمایل دادند‪ .‬در فاصلۀ بنی پنجشنبه ‪ ۲۶‬تری ماه تا دوشنبه ‪۳۰‬‬ ‫که روزهای زمامداری قوام‌الس���لطنه اس���ت‪ ،‬روزنامه‌هایکیهان‪ ،‬اطالعات‪ ،‬باخرت امروز‪ ،‬داد‪ ،‬شهباز‪ ،‬شاهد و دژ‬ ‫گزارش‌ها و مقاله‌های مفصلی دارند و هر روزنامه با توجه به اینکه طرفدار کدام جبهه است رویدادها را بهگونه‌ای‬ ‫متفاوت ثبتکرده است‪ .‬برای آگاهی بیشرت ر‪.‬ک‪ .‬به‪:‬‬ ‫«خاطرات و تألمات مصدق»‪ ،‬نوشتۀ دکرت محمد مصدق‪ ،‬سس ‪ ۲۱۱-۲۱۰‬و ‪.۲۶۰-۲۵۹‬‬‫«قلم و سیاست‪ ،‬از استعفای رضاشاه تا سقوط مصدق»‪ ،‬نوشتۀ محمدعلی سفری‪ ،‬فصل شانزدهم‪.‬‬ ‫«یادداشتهای روزانۀ دکرت حسن ارسنجانی» روزنامۀ داریا‪ ۳۰ ،‬تری ‪.۱۳۳۵‬‬‫‪ -2‬در آن روز سرلشکر علوی مقدم فرماندار نظامی تهران و سرلشکرکوپال رئیس شهربانی بودندکه بعد از واقعۀ ‪۳۰‬‬ ‫تری به دستور دکرت محمد مصدق از کار برکنار شدند‪.‬‬


‫‪108‬‬

‫‪ ۳۰‬تری ‪133۱‬‬

‫ی تو میسوزه‌‪ .‬ممکن‌ه تو رو تو ای ‌ن جریانا بکشن‌‪ .‬برو خونه‌ت بگری‬ ‫دارم‌! م ‌ن دل ‌م ب‌ه حا ‌ل جوون ‌‬ ‫ق رفت‌ه و قوا ‌م اومد‌ه رو کار‪ ».‬بعد ما اومدی ‌م و دیدی ‌م نمیتونیم‌‬ ‫ت نکن‌! مصد ‌‬ ‫نی و دخال ‌‬ ‫بش ‌‬

‫ق عالق‌ه داشتیم‌‪ .‬بعد رفتی ‌م ِ‬ ‫سر بازار و اونجا ی‌ه سخرنانی‌کردیم‌‪ ...‬یه‌‬ ‫بشینی ‌م چو ‌ن ب‌ه مصد ‌‬ ‫ق رفت‌!»‬ ‫غ کردی ‌م و‌گفتیم‌‪« :‬مردم‌! مغازه‌هاتونو ببندین‌‪ .‬مصد ‌‬ ‫ُخرد‌ه اونجا شلو ‌‬

‫پ در خیابا ‌ن امریی‌ه دیده‌اندک‌ه فریاد‬ ‫ک نفر ش���نیده‌ا ‌م ک‌ه ش���ما را س���وار بر جی ‌‬ ‫س ‪ -‬از ی ‌‬ ‫‌‬

‫گ بر شاه‌‪ ،‬زند‌ه باد مصدق‌!»‬ ‫می‌زدید‪« :‬مر ‌‬

‫ت قوا ‌م آمد‪ .‬پاشنی‌‬ ‫ق رف ‌‬ ‫س مصد ‌‬ ‫ت علی‌ه شا‌ه داد نزدم‌‪ .‬می‌گفتم‌‪« :‬ایهاالنا ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن هیچوق ‌‬ ‫‌‬

‫ی بکننی‌!»‬ ‫یه‌کار ‌‬

‫س ‪ -‬خودتا ‌ن ِ‬ ‫ی ب‌ه شما نگفت‌ه بود ای ‌ن کار را بکنید؟‬ ‫سر خود رفتید؟کس ‌‬ ‫‌‬

‫ق بودیم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه خانوم‌‪ ،‬اصال و ابدا‪ .‬اونموق ‌ع طرفدار مصد ‌‬ ‫‌‬ ‫ی به‌می ‌ل خودتا ‌ن ای ‌ن کارها راکردید؟‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه کرد ‌م به‌می ‌ل خود ‌م بوده‌‪ .‬م ‌ن اص ً‬ ‫ی ک‌ه ب‌ه م ‌ن دستور‬ ‫ی رابطه‌ا ‌‬ ‫ال باکس ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن همۀکارای ‌‬ ‫‌‬

‫ی وکسی‬ ‫ی یا بگ ‌‬ ‫یل بگری ‌م نداشتم‌‪ .‬حاال ممکن‌ه اینا رو شما یا بنویس ‌‬ ‫ی بکن ‌م یا پو ‌‬ ‫بد‌ه کار ‌‬

‫ش اومد‌ه رو دار ‌م میگم‌‪.‬‬ ‫ی ک‌ه پی ‌‬ ‫نی حقیقت ‌‬ ‫یل م ‌ن ع ‌‬ ‫‌قبو ‌ل نکنه‌‪ .‬و ‌‬ ‫س ‪ -‬متوج‌ه هستم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت دید ‌م ِ‬ ‫خود‬ ‫غ کردیم‌‪ .‬همو ‌ن س���اع ‌‬ ‫غ پلو ‌‬ ‫ج ‪ -‬بعد ما رفتی ‌م اونجا خالص‌ه ی‌ه ُخرد‌ه ش���لو ‌‬ ‫‌‬ ‫ی و یه‌‬ ‫نی و منو برد شهربان ‌‬ ‫ی ماش ‌‬ ‫ی ماشنی‌!» رفت ‌م باال ‌‬ ‫علوی‌مقد ‌م رس���ید‪.‬گفت‌‪« :‬بیا باال ‌‬

‫ق وگفت‌‪« :‬میزن ‌م پدرتو در میارم‌ها! خیا ‌ل نکنی‬ ‫ی او ‌ن اطا ‌‬ ‫ُخ���رد‌ه اینور و اونور قد ‌م زد تو ‌‬

‫ت بگری‬ ‫ت گفت ‌م برو تو خون‌ه ‌‬ ‫ی و بیس���اری‌‪ »...‬و از ای ‌ن صحبتا «‪...‬م ‌ن به ‌‬ ‫ی و فالن ‌‬ ‫‌پهلوون ‌‬ ‫نت منو مث ً‬ ‫ف کنن‌‪.‬‬ ‫ال توقی ‌‬ ‫ی میخواد بشه‌‪ .‬نمیخواس ‌‬ ‫بشنی‌!» حاال تو نگو اینا دود ‌ل بود ‌ن ک‌ه چ ‌‬ ‫ی خالص‌ه ما اومدی ‌م بریو ‌ن و رفتیم‌‪.‬‬ ‫ی داشت ‌م تو مرد ‌م دیگه‌‪ .‬هیچ ‌‬ ‫چو ‌ن م ‌ن آخ‌ه سر و صدای ‌‬

‫رفتی ‌م ِ‬ ‫نی ک‌ه دیدی ‌م یه‌‬ ‫غ کردی ‌م اومدی ‌م پائنی‌‪ .‬اومدی ‌م پائ ‌‬ ‫س���ر الله‌زار و نادری‌‪ ،‬از اونجا شلو ‌‬

‫نی نشست‌ه بود ‌ن منو میشناخنت‌‪.‬‬ ‫ی ماش ‌‬ ‫ی ک‌ه او ‌ن باال ‌‬ ‫کامیو ‌ن س���رباز رسید‪ .‬البت‌ه او ‌ن سربازای ‌‬

‫ت یعنی‌‪--‬کار‬ ‫ش بزننی‌‪ ،‬او ‌ن ریش‌دارو ‪--‬منو میگف ‌‬ ‫ت او ‌ن ری ‌‬ ‫یکیش���ون‌گفت‌‪« :‬از پش��� ‌‬ ‫نداش���ت‌ه باشنی‌! بقی‌ه رو بزننی‌!» خالص‌ه بعد مرد ‌م تار و مار شد ‌ن و ما اونجا موندی ‌م تنها‪.‬‬ ‫ی برو‪ .‬م ‌ن قراره‌‪ ...‬دستور دار ‌م هم‌ه رو بزنم‌‪ ،‬ب‌ه تو َا ‌م رحم‌‬ ‫افس���ر‌ه اومد پائنی‌گفت‌‪« :‬جعفر ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪109‬‬

‫ی دیگ‌ه سر در آوردیم‌‪ .‬همنی‌‬ ‫ت برس‌!» باز رفتیم‌‪ ،‬رفتی ‌م و از ی‌ه جا ‌‬ ‫نمیکنم‌‪ .‬برو ب‌ه کار و زندگی ‌‬

‫ح زود [‪ 27‬تری ‪ ]1331‬بلند‬ ‫ب رفتی ‌م منزل‌‪ .‬بعد صب ‌‬ ‫ب شد‪ .‬نصف‌ه ش ‌‬ ‫جوریا بود تاباالخر‌ه ش��� ‌‬

‫غ کردیم‌‪.‬‬ ‫شدی ‌م اومدی ‌م بریو ‌ن و دو مرتب‌ه را‌ه افتادیم‌‪ .‬بچه‌ها رو‪ ...‬ی‌ه عد‌ه رو جم ‌ع کردیم‌‪ ،‬شلو ‌‬

‫ی خیابو ‌ن چیه‌؟ اکباتا ‌ن اونجاها ‌م چند‬ ‫س کشت‌ه شدن‌‪ ،‬ی‌ه عد‌ه تو ‌‬ ‫نی ی‌ه عد‌ه َد ‌م مجل ‌‬ ‫در این‌ماب ‌‬ ‫ی دیگ‌ه میزد ‌ن مردمو‪...‬‬ ‫نی جور ‌‬ ‫تاکشته‌شدن‌‪ .‬هم ‌‬ ‫ش مرد ‌م را می‌زد؟‬ ‫س ‪ -‬ارت ‌‬ ‫‌‬

‫نت و میزدن‌‪.‬‬ ‫ی مردمو میگرف ‌‬ ‫ش و شهربان ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه دیگ‌ه ارت ‌‬ ‫‌‬

‫ق را می‌زدند؟‬ ‫س ‪ -‬طرفدارا ‌ن مصد ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه علی‌ه قوا ‌م اومده‌‬ ‫غ میکرد ‌ن میزد ‌ن دیگه‌‪ .‬اونای ‌‬ ‫ی رو ک‌ه ش���لو ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه مردمو‪ ،‬همونای ‌‬ ‫‌‬

‫ض کنم‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫غ کنن‌‪ .‬بهرحا ‌ل مرد ‌م قوا ‌م رو نمیخواسنت‌‪ .‬هیچی‌‪ ،‬خدم ‌‬ ‫بودن‌بریو ‌ن شلو ‌‬

‫ق اومد‬ ‫ع داد ‌ن ک‌ه مصد ‌‬ ‫س اطال ‌‬ ‫ک‌ه بعد‪ ...‬ای ‌ن جریا ‌ن س‌ه روز بیشرت طو ‌ل نکشیدک‌ه از مجل ‌‬ ‫پ را‌ه افتادی ‌م اومدی ‌م رفتی ‌م ِ‬ ���ِ‬ ‫ق و اونجا‬ ‫در خونۀ مصد ‌‬ ‫سرکار و قوا ‌م از کار افتاد‪ .‬ما ‌م با جی ‌‬

‫ق اومد رو‬ ‫ش مصد ‌‬ ‫ی مصدق‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬بعد ‌‬ ‫ی‌ه ُخرد‌ه هوار هوارکردی ‌م و هورا کش���یدی ‌م برا ‌‬ ‫ی کردکه‌‪« :‬مرد ‌م بری ‌ن ِ‬ ‫سرکاراتون‌‪،‬‬ ‫ی مرد ‌م سخرنان ‌‬ ‫پش���ت‌بو ‌ن خونه‌شون‌‪ ،‬اومد اونجا و برا ‌‬

‫هم‌ه چیز تمو ‌م ش���د!» و از ای ‌ن حرفا‪ .‬ما رفتی ‌م ِ‬ ‫ق اومد ِ‬ ‫س���رکار‬ ‫س وگفتیم‌‪« :‬مصد ‌‬ ‫در مجل ‌‬ ‫ش ب‌ه مرد ‌م میگ‌ه بری ‌ن ِ‬ ‫دیگه‌‪ ،‬بری ‌ن ِ‬ ‫ب اونروز خیلی‌‬ ‫یل ُخ ‌‬ ‫سرکاراتون‌‪ ».‬و ‌‬ ‫س���رکارتون‌! خود ‌‬

‫کشته‌شدن‌! او ‌ن ‪ 30‬تری زیا ‌د کشت‌ه شدن‌! بعد ی‌ه عد‌ه کشت‌ه َر ‌م از اهواز با تر ‌ن آورد‌ه بودن‌‪.‬‬

‫ت بهشو ‌ن بزنه‌‪ .‬ما ی‌ه عده‌ای‌‬ ‫ت دس ‌‬ ‫ی جلو نمریف ‌‬ ‫ب بوگرفت‌ه بود ‌ن ک‌ه هیشک ‌‬ ‫اینا هم‌ه به‌حسا ‌‬ ‫ی کنده‌‬ ‫ی بود خانوم‌‪ ،‬اینا رو دستشونو میگرفت ‌‬ ‫شدی ‌م رفتیم‌اینا رو بردی ‌م ب‌ه ابن‌بابویه‌‪ .‬قیامت ‌‬ ‫ی کند‌ه میشد‪ .‬اینا رو هم‌ه تو ی ََخ ‌م گذاشت‌ه بودن‌‪ ،‬با ای ‌ن احوا ‌ل از بس‌‬ ‫میشد‪ ،‬پاشونو میگرفت ‌‬

‫هواگر ‌م بود ایناچیز شد‌ه بودن‌!‬

‫س ‪ -‬فاسد؟‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ش کرد‌ه بودند؟‬ ‫ی اهواز ه ‌م شور ‌‬ ‫س ‪ -‬تو ‌‬ ‫‌‬

‫ی که‌‬ ‫ی َر ‌م از تو بیمارس���تا ‌ن س���ینا‪ ،‬از اونای ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه یادمه‌‪ .‬رفتی ‌م ی‌ه عده‌ای‌‪ ...‬ی‌ه چند تای ‌‬ ‫‌‬

‫ی هوار! قوا ‌م دستور داد‌ه اینا رو‬ ‫ی داد و آ ‌‬ ‫مرده‌بود ‌ن ورداش���تی ‌م و زدی ‌م جا‪ .‬گفتیم‌‪« :‬بله‌‪ ،‬آ ‌‬


‫‪110‬‬

‫‪ ۳۰‬تری ‪133۱‬‬

‫کشنت‌!» و بعد اینا َر ‌م ورداشتی ‌م بردی ‌م چا ‌ل کردیم‌‪.‬‬

‫ی ساختید؟ چرا؟‬ ‫ی شهید تقلب ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ت داشتیم‌‪.‬کاشانی‌‬ ‫ی َر ‌م دوس ‌‬ ‫ت داشتی ‌م اونموقع‌‪.‬کاشان ‌‬ ‫ق رو دوس��� ‌‬ ‫ب دیگه‌‪ ،‬مصد ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ش دیگ‌ه مصدق‬ ‫ی شد‌ک‌ه بعد ‌‬ ‫ش اینجور ‌‬ ‫ق با ه ‌م بود ‌ن دیگه‌‪ .‬بله‌‪ ،‬او ‌ن ‪ 30‬تری جریان ‌‬ ‫و مصد ‌‬

‫ق بودی ‌م تا اینکه‌‪...‬‬ ‫‌اومد رو‌کار و ما ‌م همینجور با مصد ‌‬

‫ش ک‌ه از‬ ‫ت بروید پهلوی ‌‬ ‫چ خواس��� ‌‬ ‫ق هی ‌‬ ‫ی ک‌ه ‪ 30‬تریکردید‪ ،‬مصد ‌‬ ‫ت ای ‌ن کارهای ‌‬ ‫س ‪ -‬باب��� ‌‬ ‫‌‬

‫شماتشکر‌کند؟‬

‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬اصال و ابدا‪ ،‬نه‌‪ ،‬هیچ‌!‬ ‫‌‬

‫ی نشا ‌ن نداد؟‬ ‫چ عکس‌العمل ‌‬ ‫س ‪ -‬هی ‌‬ ‫‌‬

‫ی فکر‬ ‫غ بود و ه ‌م هم‌ه فکر ای��� ‌ن جریانا بودن‌‪ ،‬ه‌رک ‌‬ ‫غ پلو ‌‬ ‫ج ‪ -‬نخ�ی�ر‪ .‬ن‌ه دیگه‌‪ .‬ه ‌م ش���لو ‌‬ ‫‌‬ ‫ی خودش‌‪ .‬فکر م ‌ن نبودن‌‬ ‫ی فکر خودش‌ه و دور و وریا ‌‬ ‫ی هرک ‌‬ ‫ی هر حکومت ‌‬ ‫ش بود‪ .‬تو ‌‬ ‫خود ‌‬

‫ال دنبا ‌ل ای ‌ن چیزا نبودم‌‪ ،‬اص ً‬ ‫ی بود ‌م ک‌ه اص ً‬ ‫ال‪ .‬همیش‌ه دنبا ‌ل کار خود ‌م بودم‌‪.‬‬ ‫که‌‪ ...‬منم‌ی‌ه آدم ‌‬

‫ی مریفتم‌‪.‬‬ ‫ش بقای ‌‬ ‫ی پی ‌‬ ‫ی مریفتم‌‪ .‬ی‌ه وقتای ‌‬ ‫ی مریفتم‌‪ .‬بیشرت خونۀ کاشان ‌‬ ‫نی مک ‌‬ ‫ش حس ‌‬ ‫بیشرت پی ‌‬ ‫ش هم‌ه نمریفتم‌‪ .‬م ‌ن همیش‌ه گفتم‌‪ ،‬هم‌ه میدونن‌‪ ،‬تما ‌م بر و بچه‌هاکه‌‬ ‫این‌جوریا بود دیگه‌‪ .‬پی ‌‬

‫ج بود ‌م و بعدم‌‬ ‫ی ک‌ه با م ‌ن بودن‌‪ ،‬هم‌ه میدونن‌‪ .‬م ‌ن او ‌ل تو س���نگل ‌‬ ‫دور و ور م ‌ن بودن‌‪ ،‬رفقای ‌‬ ‫نی خونۀ قمر خانوم‌‪ --‬چارد‌ه تا اتاق‌‬ ‫ی اون‌دباغ‌خون‌ه مینشستم‌‪ ،‬اونجا خونه‌مو ‌ن ‪--‬ع ‌‬ ‫تو ‌‬

‫ی م ‌ن همیش‌ه همونجا بود‪ .‬بعد از ‪ 28‬مردادک‌ه ی‌ه عد‌ه خربنگار‬ ‫داشت‌‪،‬کاهگلی‌ا ‌م بود‪ .‬زندگ ‌‬

‫ی توک‌ه این‌‬ ‫ی اومد ‌ن تو خونۀ م ‌ن گفنت‌‪« :‬خون‌ه و زندگ ‌‬ ‫ت کنن‌‪ ،‬وقت ‌‬ ‫خارجی‌اومد ‌ن منو مالقا ‌‬

‫ی داشت ‌م من‌‪ ،‬بله‌‪ .‬اینو جد ًا‬ ‫ی وضع ‌‬ ‫ی اینه‌؟»گفتم‌‪« :‬آر‌ه خونۀ م ‌ن اینه‌!» ی‌ه همچ ‌‬ ‫کارا روکرد ‌‬ ‫یل ما بیشرت تقالها رو از اینور و اونور‬ ‫میگم‌‪ .‬ای ‌ن ‪ 30‬تریو نمیخوای ‌م بگی ‌م ما به‌وجود آوردیم‌‪ ،‬و ‌‬

‫ی زیاد‪.‬‬ ‫ی زیاد‪ ...‬خیل ‌‬ ‫خیابونا میکردیم‌‪ .‬خیل ‌‬

‫ی هوایتا ‌ن را داشت‌!‬ ‫ض دکرت فاطم ‌‬ ‫س ‪ -‬در عو ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬چطوری‌؟‬ ‫‌‬

‫س شما‬ ‫ی در بارۀ شما نوشت‌ه و عک ‌‬ ‫ش مقالۀ تشویق‌آمیز ‌‬ ‫ی دو ما‌ه بعد در روزنامه‌ا ‌‬ ‫س ‪ -‬یک ‌‬ ‫‌‬

‫ی از‬ ‫ی قدردان ‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫ی جبهۀ مل ‌‬ ‫ق اعضا ‌‬ ‫ی به‌اتفا ‌‬ ‫ف کرد‌ه و حت ‌‬ ‫پ کرده‌‪ 1،‬از ش���ما تعری ‌‬ ‫را چا ‌‬ ‫‪ -1‬روزنامۀ باخرت امروز‪ ،‬شمارۀ ‪ ۲۸ ،۹۱۴‬شهریور ‪ .۱۳۳۱‬این خرب در روزنامۀ اطالعات‪ ،‬شمارۀ ‪ ۲۷ ،۹۹۰۷‬شهریور‬ ‫‪ ۱۳۳۱‬هم چاپ شده است‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪111‬‬

‫ی شما ب‌ه زورخانه‌تا ‌ن آمد‌ه است‌‪( .‬سند شمارۀ ‪)8/1‬‬ ‫فعالیت‌ها ‌‬

‫ق بود ‌م طرفدار م ‌ن بودن‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬بل���‌ه دیگه‌! م ‌ن ک‌ه گفتم‌! بازاریا و جبه‌ه ملیا تا م ‌ن با مصد ‌‬ ‫‌‬

‫نی تو زورخون‌ه نبود تو سینما جها ‌ن بود‪ .‬من‌‬ ‫نی دفع‌ه ک‌ه میگ ‌‬ ‫پشت‌سر ‌م نماز میخوندن‌! هم ‌‬

‫هنوز او ‌ن موق ‌ع زورخون‌ه نداشتم‌‪ .‬او ‌ن روز تو سینما جها ‌ن ی‌ه گلریزو ‌ن گرفتم‌‪ ،‬هم‌ه جبه‌ه ملیا‬

‫ی بود‪،‬‬ ‫ی ک‌ه قرار بود بس���از ‌م پول ‌م دادن‌‪[ .‬دکرت غالمحسنی‌[ صدیق ‌‬ ‫ی زورخونه‌ا ‌‬ ‫اومد ‌ن و برا ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬الهیار صالح‌‬ ‫س قنات‌آباد ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬ش���م ‌‬ ‫[مهدی‌] بازرگا ‌ن بود‪[ ،‬دکرت عبدالله] معظم ‌‬ ‫ی آیت‌اللهکاشانی‌ا ‌م ی‌ه دفع‌ه اومد اونجا‪.‬‬ ‫ی بود و اینا هم‌ه بودن‌‪ .‬تا حت ‌‬ ‫بود‪،‬ب قای ‌‬

‫س ‪ -‬سینما جهان‌؟کجا بود؟‬ ‫‌‬

‫ی ی���‌ه ُخرد‌ه باالتر‪ ،‬روبروی‬ ‫ی ک‌ه میا ‌‬ ‫ک خیابو ‌ن ش���اهپور‪ ،‬تقریب ًا از بوذرجمهر ‌‬ ‫ج ‪ -‬نزدی ‌‬ ‫‌‬

‫ت بعد از ‪ 9‬اسفند که‌‬ ‫ی بازار برا ‌م گلریزو ‌ن کردن‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫‌بازارچ‌ه کلعباسعلی‌‪ .‬ی‌ه با َر ‌م تاجرا ‌‬ ‫ف شا‌ه همشو ‌ن با م ‌ن بد شدن‌‪.‬‬ ‫م ‌ن رفت ‌م طر ‌‬

‫ی رابط‌ه داشتید؟‬ ‫چ با خانوادۀ پهلو ‌‬ ‫ت می‌کردید‪ ،‬هی ‌‬ ‫ق فعالی ‌‬ ‫ی مصد ‌‬ ‫س ‪ -‬آ ‌ن زما ‌ن ک‌ه برا ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬اصال و ابدا‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬اص ً‬ ‫ی نداشتید؟‬ ‫الکار ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬اصال و ابدا‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬طرفدار شا‌ه ه ‌م نبودید؟‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬چرا طرفدارش‌ک‌ه بودم‌!‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬چرا؟‬ ‫‌‬

‫ت میکنه‌‪ ،‬ورزشکاره‌‪ ،‬به‬ ‫ش خدم ‌‬ ‫ت داشتی ‌م چو ‌ن میدیدی ‌م ک‌ه ب‌ه ورز ‌‬ ‫ب شا‌ه رو دوس ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ش داشتیم‌‪ ،‬مخالفش ‌م نبودیم‌‪.‬‬ ‫ش عالق‌ه داره‌‪ .‬رو ای ‌ن اص ‌ل دوست ‌‬ ‫‌ورز ‌‬

‫ق بودید‪ ،‬ه ‌م طرفدار شاه‌؟‬ ‫ی و مصد ‌‬ ‫س ‪ -‬اینک‌ه نمی‌شودک‌ه ه ‌م طرفدارکاشان ‌‬ ‫‌‬

‫ق با شا‌ه بد نبود‪.‬‬ ‫ت ک‌ه مصد ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه خانوم‌‪ .‬آخ‌ه ی‌ه چیزی‌ا ‌م بود‪ .‬آخ‌ه اونوق ‌‬ ‫‌‬

‫ی بودید‪ ،‬مصدق‌‬ ‫ب فهمیدم‌‪ :‬شما می‌گویید مصدق ‌‬ ‫ف شما را خو ‌‬ ‫س ‪ -‬بگذارید ببین ‌م حر ‌‬ ‫‌‬

‫ت ک‌ه ب‌ه این‬ ‫هم‌آ ‌ن زما ‌ن نخست‌وزیر شا‌ه بود و طرفدار سلطنت‌‪ ،‬درست‌؟ منظورتا ‌ن ای ‌ن اس ‌‬

‫‌دلی ‌ل طرفدار شا‌ه ه ‌م بودید؟‬

‫ق خواست‌‬ ‫ی ک‌ه مصد ‌‬ ‫ی باشیم‌‪ .‬تا روز ‌‬ ‫ت ک‌ه جد ‌‬ ‫ب ن‌ه ب‌ه او ‌ن صور ‌‬ ‫یل ُخ ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه بودیم‌‪ .‬و ‌‬ ‫‌‬


‫‪112‬‬

‫‪ ۳۰‬تری ‪133۱‬‬

‫ت بریو ‌ن کنه‌‪.‬‬ ‫شاه‌رو از مملک ‌‬

‫ی ‪ 30‬تری و بعد از اینکه‌‬ ‫س از ماجرا ‌‬ ‫س ‪ -‬صربکنید‪ ،‬صربکنید! هنوز ب‌ه آ ‌ن روزها نرسیدیم‌‪ .‬پ ‌‬ ‫‌‬ ‫نی ‪ 30‬تری و ‪9‬اسفند چه‌‬ ‫ف کنیدک‌ه ب ‌‬ ‫ق آمد بر سرکار چطور شد؟ از دیدگا‌ه خودتا ‌ن تعری ‌‬ ‫مصد ‌‬ ‫اتفاقاتی افتاد؟‬

‫ج ‪ -‬م ‌ن ک‌ه گفتم‌‪ ،‬م ‌ن تاریخا رو اص ً‬ ‫ی مدرس‌هم‌‬ ‫ی ب‌ه یاد نمیارم‌‪ .‬جو ‌ن شما‪ .‬تو ‌‬ ‫چ جور ‌‬ ‫ال هی ‌‬ ‫‌‬

‫ی بودکه‌‬ ‫ی او ‌ن روز ‌‬ ‫ی سر ‌م نمیشد‪ 30 .‬تری ماجرا ‌‬ ‫ت و اینا چیز ‌‬ ‫ت میاضیا ‌‬ ‫ک‌ه بودم‌‪ ،‬از ریاضیا ‌‬

‫ش هی‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫ق اومد‪ .‬بعد توده‌ایا یوا ‌‬ ‫ی کارش‌‪ .‬بعد مصد ‌‬ ‫تپ ‌‬ ‫قوا ‌م اومد و س‌ه روز بود و رف ‌‬

‫ی زیاد ش���دن‌‪ ،‬زیاد ش���د ‌ن و زیاد شدن‌‪ .‬دیگ‌ه اص ً‬ ‫ی شد‌ه بودک‌ه ی‌ه ِ‬ ‫سر‬ ‫ال طور ‌‬ ‫ِ‌ری‌‪ 1‬کردن‌‪ ،‬ه ‌‬

‫ت استالین ‌م زند‌ه بود‪ .‬اینا هم‌ه داد میزدن‌‪:‬‬ ‫ش د ِ‌م راه‌آهن‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫س بود ی‌ه سر ‌‬ ‫توده‌ایا د ِ‌م مجل ‌‬ ‫پ میزدی ‌م تو‬ ‫ی وقتا ما با جی ‌‬ ‫ش میدادن‌‪ .‬این‌ه ک‌ه گاه ‌‬ ‫گ بر مصدق‌» فح ‌‬ ‫«زند‌ه باد استالنی‌‪ ،‬مر ‌‬ ‫اینا‪ .‬باالخر‌ه با اینا دعوا میکردی ‌م دیگه‌‪.‬کارمو ‌ن ای ‌ن بودک‌ه با اینا مبارز‌ه کنیم‌‪.‬‬

‫ت نداشتید؟‬ ‫س ‪ -‬چرا فکر می‌کردید باید با توده‌ایا مبارز‌ه کنید؟ چرا توده‌ایا را دوس ‌‬ ‫‌‬ ‫ب نداشتی ‌م دیگه‌‪ .‬دلمو ‌ن نمیخواست‌‪.‬‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬ ‫ی بود؟‬ ‫س ‪ -‬مگر دل‌بخواه ‌‬ ‫‌‬

‫ش میداد ‌ن ب‌ه شاه‌‪ ،‬فحش‬ ‫ت نداشنت‌‪ ،‬طرفدار روسا بودن‌‪ .‬اینا فح ‌‬ ‫ج ‪ -‬چو ‌ن اینا ایرانو دوس ‌‬ ‫‌‬

‫ی بودی ‌م دیگه‌‪ .‬اینک‌ه میگن‌‬ ‫‌میداد ‌ن ب‌ه مصدق‌‪ .‬ما ‌م دلمو ‌ن نمیخواس���ت‌‪ .‬م���ا طرفدار اینور ‌‬ ‫گ بر مصدق‌» که‌‬ ‫ی میگ ‌ن «مر ‌‬ ‫ق کشید‌ه و اینا واس‌ه همینا بود دیگه‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫دعوا کرد‌ه و چما ‌‬

‫ش نمیدادیم‌‪ ،‬میزدی ‌م توشون‌!‬ ‫ش ما دیگ‌ه فح ‌‬ ‫دسته‌گ ‌ل بهشو ‌ن نمیدادی ‌م که‌! حاال منتها ‌‬

‫پ می‌رفتید می‌زدید بهشان‌؟‬ ‫ی با جی ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه میشد دیگه‌!‬ ‫ج ‪ -‬با ماشنی‌‪ ،‬با خودمون‌‪ ،‬هر جور ‌‬ ‫‌‬

‫پ را خودتا ‌ن می‌راندید؟‬ ‫ت فرما ‌ن بودید؟ جی ‌‬ ‫ی پش ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫پ م ‌ن پیدا میشد‪ ،‬جیپ ‌م قرمز بود‪،‬‬ ‫ی میکردم‌‪ .‬از او ‌ن دورک‌ه جی ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬خیلی‌ا ‌م بد رانندگ ‌‬ ‫‌‬ ‫پ قرمز اومد!کل‌ه [شق‌] بود ‌م دیگه‌!‬ ‫نت خطر اومد! خطر اومد! جی ‌‬ ‫میگف ‌‬

‫ی می‌کشتیدشان‌؟کشت‌ه ه ‌م می‌شدند؟‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪،‬کُشت‌ه نمیشدن‌‪ .‬م ‌ن تا حاال آد ‌م ُ‬ ‫نکشتم���‪.‬‬ ‫‌‬

‫‪ -1‬نقل از «لغت‌نامۀ دهخدا»‪َ ،‬ریعکردن‪ ،‬افزونی وزن آرد چون نانکنند و افزونی وزن برنج چون پلو سازندکه عوام‬ ‫به غلط (آرد ری می‌کند) تلفظ می‌کنند و اصطالح ًا به معنی افزون شدن بهکارگرفته می‌شود‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪113‬‬

‫ی می‌شدند؟‬ ‫س ‪ -‬زخم ‌‬ ‫‌‬

‫ت ب‌ه خو ‌ن آلود‌ه نشده‌‪.‬‬ ‫ی نبودم‌‪ ،‬دستم ‌م هیچوق ‌‬ ‫ت تو آدم‌کش ‌‬ ‫یل هیچوق ‌‬ ‫ی ممکنه‌‪ .‬و ‌‬ ‫ج ‪ -‬زخم ‌‬ ‫‌‬ ‫خدا رو صدهزار مرتب‌ه شکر‪.‬‬

‫ی اینهاگرفت‌ه بودید؟‬ ‫ش و شهربان ‌‬ ‫پ ما ‌ل خودتا ‌ن بود یا از ارت ‌‬ ‫س ‪ -‬جی ‌‬ ‫‌‬

‫پ مریوندن‌‪ .‬از همو ‌ن او ‌ل من‌‬ ‫ی ما‪ ،‬جنوب‌ش���هریا هم‌ه جی ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه ما ‌ل خود ‌م بود‪ .‬محلیا ‌‬ ‫‌‬

‫ی ب‌ه من‌‬ ‫ت ی‌ه ماشین ‌‬ ‫ش کنه‌‪ ،‬ی‌ه وق ‌‬ ‫ب خدا بیامرز‌ه اعلیحضرتو‪ ،‬خدا رحمت ‌‬ ‫پ داشتم‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫جی ‌‬

‫ب کار ما نیست‌‪ .‬م ‌ن بچۀ جنوب‌شهرم‌‪.‬گفت ‌م اص ً‬ ‫ال‬ ‫داد ‌ن و ما اومدی ‌م سوار شدیم‌‪ ،‬دیدی ‌م با ‌‬

‫ک رو آد ‌م سوار بش‌ه بیشرت دشم ‌ن پیدا میکنه‌‪ .‬این‌ه ک‌ه اون ‌م داد ‌م و ی‌ه جیپ‌‬ ‫ای ‌ن ماشنی‌کادیال ‌‬ ‫پ سوار میشدم‌‪.‬‬ ‫خریدم‌‪ .‬بل‌ه همیش‌ه جی ‌‬

‫ی ب‌ه شما داد‌ه بود؟‬ ‫گ ه ‌م قربان ‌‬ ‫ج سبز رن ‌‬ ‫نی دا ‌‬ ‫ک ماش ‌‬ ‫س ‪ -‬می‌گویند ی ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬قربانی‌؟کدو ‌م قربانی‌؟‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬احمد‪.‬‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬احمد‪ ،‬برادر محمود قربانی‌! شوه‌ر گوگوش‌‪ .‬آهان‌‪ ،‬او ‌ن رفی ‌ق خود ‌م بود‪ ،‬ماشین ‌م مال‬ ‫‌‬

‫نی ب‌ه م ‌ن نداد! قربانیا قو ‌م و‬ ‫ی وقتا میومد منو اینور اونور میربد‪ .‬نخری‪ ،‬ماش ‌‬ ‫ش بود و پار ‌‬ ‫‌خود ‌‬ ‫ب بودن‌‪ ،‬میدونستنی‌؟‬ ‫نی مریغض ‌‬ ‫ش حس ‌‬ ‫خوی ‌‬

‫ش چ‌ه بود؟‬ ‫نی مریغضب‌؟ نمی‌شناسمش‌! اس ‌م واقعی‌ا ‌‬ ‫س ‪ -‬حس ‌‬ ‫‌‬ ‫ک بود‪.‬‬ ‫ب میدو ‌ن گمر ‌‬ ‫ی دیگه‌‪ ،‬صاح ‌‬ ‫نی شفیع ‌‬ ‫ج ‪ -‬حس ‌‬ ‫‌‬

‫ی داشت‌؟‬ ‫ی نسبت ‌‬ ‫ب حاج‌رضای ‌‬ ‫س ‪ -‬با طی ‌‬ ‫‌‬

‫ت داشت‌‪ .‬آخ‌ه دو تا میدو ‌ن بارفروشا بود‪:‬‬ ‫ب نداشت‌‪ ،‬با خود م ‌ن نسب ‌‬ ‫ی با طی ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬نسبت ‌‬ ‫‌‬ ‫ب ما ‌ل میدو ‌ن امنی‌سلطا ‌ن بود‪ ،‬حسنی‌‬ ‫ی میدو ‌ن امنی‌س���لطا ‌ن یکی‌ا ‌م میدو ‌ن گمرک‌‪ .‬طی ‌‬ ‫یک ‌‬ ‫ب با ه ‌م رفی ‌ق بودن‌‪.‬‬ ‫ب و طی ‌‬ ‫نی مریغض ‌‬ ‫ی حس ‌‬ ‫ب ما ‌ل میدو ‌ن گمرک‌‪ .‬البت‌ه ی‌ه موقع ‌‬ ‫مریغض ‌‬

‫ق افتاده‌اند‬ ‫نی ‪ 30‬تری و ‪ 9‬اس���فند اتفا ‌‬ ‫ی ک‌ه ب ‌‬ ‫س ‪ -‬ح���اال بگذاری���د ب‌ه چند تا از ماجراهای ‌‬ ‫‌‬

‫ی دربارۀ آنها یادتا ‌ن بیاید‪.‬‬ ‫اشاره‌کنم‌‪ ،‬شاید چیز ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬ضرر نداره‌!‬ ‫‌‬

‫ی از سفر مک‌ه روز ‪ 23‬شهریور ‪.1331‬‬ ‫ت آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫س ‪ -‬او ‌ل برگش ‌‬ ‫‌‬

‫ت زد‌ه بودن‌‪.‬قیامت‌‬ ‫ق نصر ‌‬ ‫ش طا ‌‬ ‫ی بود‪ .‬از پامنار تا فرودگا‌ه برا ‌‬ ‫ب یادمه‌‪ .‬بساط ‌‬ ‫ج ‪ -‬اونو خو ‌‬ ‫‌‬


‫‪114‬‬

‫‪ ۳۰‬تری ‪133۱‬‬

‫بود‪.‬‬

‫س ‪ -‬شما باز ه ‌م دست‌اندرکار بودید؟‬ ‫‌‬

‫س شمارۀ ‪)8/2‬‬ ‫ش فرودگاه‌‪( .‬عک ‌‬ ‫ت زدیم‌‪ ،‬ه ‌م م ‌ن رفت ‌م استقبال ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬ه ‌م طاق‌نصر ‌‬ ‫‌‬

‫ی پلکا ‌ن هواپیما شما هستید؟‬ ‫ی ریشدار رو ‌‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن آقا ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬ای ‌ن احمد عشقیه‌‪ .‬م ‌ن تو هواپیما نبودم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬معمو ً‬ ‫ت راکدام‌‬ ‫ب ای ‌ن تش���کیال ‌‬ ‫ی می‌زد؟ ترتی ‌‬ ‫ت را چ‌ه کس��� ‌‬ ‫ال ای ‌ن روزها طاق‌نصر ‌‬ ‫‌‬

‫سازما ‌ن می‌داد؟‬

‫ج ‪ -‬مرد ‌م میزدن‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت زد ‌ن چ‌ه بود؟ مث ً‬ ‫ش را‬ ‫ال مرد ‌م خودش���ا ‌ن می‌آمدند پول ‌‬ ‫س ‪ -‬رس��� ‌م و رس���و ‌م طاق‌نصر ‌‬ ‫‌‬ ‫ی می‌زد؟‬ ‫می‌دادند؟ شهردار ‌‬

‫س هر‬ ‫ف رئی ‌‬ ‫ج ‪ -‬مرد ‌م هم‌ه خودش���و ‌ن پو ‌ل میداد ‌ن و هم‌ه کارو خودشو ‌ن میکردن‌‪ .‬از طر ‌‬ ‫‌‬

‫صنفی‌ا ‌م ب‌ه کاسبا دستور میداد ‌ن ک‌ه مث ً‬ ‫ال‪ « :‬شما طاق‌نصرتتونو ببندی ‌ن ِ‬ ‫سر فال ‌ن خیابون‌»‬ ‫ی دستور می‌داد؟‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه کس ‌‬ ‫‌‬

‫ی هر‌کدومشون‬ ‫ت و برا ‌‬ ‫ف ب‌ه تما ‌م اتحادیه‌ها میگف ‌‬ ‫س اصنا ‌‬ ‫س اتحادیۀ اصناف‌‪ ،‬رئی ‌‬ ‫ج ‪ -‬رئی ‌‬ ‫‌‬

‫یل تو محلیا‪ ،‬خودشون‬ ‫فو ‌‬ ‫نی میکرد‪ .‬ای ‌ن ما ‌ل اصنا ‌‬ ‫ی تعی ‌‬ ‫‌تو مس�ی�ر فرودگا‌ه مهرآباد ی‌ه جای ‌‬ ‫ی نداشنت‌‪ .‬محلیا خودشو ‌ن سوا میزدن‌‪ .‬چال‌میدونیا خودشو ‌ن واسه‌‬ ‫ت میکردن‌‪ ،‬اصناف ‌‬ ‫‌درس ‌‬

‫ف نبود ‌م خودم‬ ‫نت مح ِ‌ل فالن‌‪ .‬من ‌م ک‌ه جزو اصنا ‌‬ ‫خودشو ‌ن میزدن‌‪ ،‬بعد واس‌ه خودشو ‌ن مینوش ‌‬

‫ت میزدم‌‪.‬‬ ‫‌طاق‌نصر ‌‬

‫ت را ازکجا می‌آوردید؟‬ ‫س ‪ -‬د ‌م و دستگا‌ه طاق‌نصر ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬ببیننی‌‪ ،‬م ‌ن خود ‌م مینشست ‌م فکر میکرد ‌م ک‌ه مث ً‬ ‫ی دار‌ه میاد‪ ،‬چیکار‌کنی ‌م ک‌ه اونو‬ ‫الکاشان ‌‬ ‫‌‬

‫خوشحا ‌ل کنیم‌‪ .‬مریفتی ‌م مث ً‬ ‫ی ب‌ه ما‬ ‫ت میزدیم‌‪ .‬اینا رو خودمو ‌ن میکردیم‌‪ .‬کس ‌‬ ‫ال ی‌ه طاق‌نصر ‌‬ ‫ی وض ‌ع معلو ‌م میشد بچه‌ها رو صدا میکرد ‌م که‌‬ ‫ی نمیزدکه‌‪« :‬بری ‌ن اینکارو بکننی‌!» وقت ‌‬ ‫حرف ‌‬ ‫مث ً‬ ‫ی داری‌؟ چار تا قالیچ‌ه تو بیار به‌‬ ‫ی فال ‌ن تو چ ‌‬ ‫ی دو تا ت َری ِکشو تو بیار!» «آقا ‌‬ ‫ال‪« :‬فالن ‌‬ ‫ی میاورد‪.‬‬ ‫ی ی‌ه چیز ‌‬ ‫ب بود ‌ن دیگه‌‪ .‬هر یک ‌‬ ‫ب بر و بچه‌ها هم‌ه کاس ‌‬ ‫در و دیوار بکوب‌!» ُخ ‌‬

‫ش نیامد؟‬ ‫ی پی ‌‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن بار ک‌ه دیگر برخورد ‌‬ ‫‌‬ ‫ی نشد!‬ ‫ج ‪[ -‬خنده‌] نخری‪ ،‬چیز ‌‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪115‬‬

‫ی [‪ 24‬آبا ‌ن ‪ ]1331‬چ‌ه یادتا ‌ن می‌آید؟‬ ‫ی خلی ‌ل طهماسب ‌‬ ‫س ‪ -‬از آزاد ‌‬ ‫‌‬

‫ت بر‌ه مسجد‬ ‫ت میخواس ‌‬ ‫ت کرد ‌ن تو مسجد شا‌ه ک‌ه اعلیحضر ‌‬ ‫ظ درس ‌‬ ‫ج ‪ -‬یادم‌ه ی‌ه روز ی‌ه وع ‌‬ ‫‌‬

‫ی جم ‌ع شدن‬ ‫ت زیاد ‌‬ ‫شاه‌‪ .‬همو ‌ن روز آیت‌الله کاش���انی‌ا ‌م مری‌ه مسجد شاه‌‪ .‬بازاریا و جمعی ‌‬

‫نی خلیل‌طهماسبی‌‬ ‫ی هم ‌‬ ‫ی داد ب‌ه اعلیحضرت‌‪ ،‬نگو آزاد ‌‬ ‫ی ی‌ه نامه‌ا ‌‬ ‫‌اونجا و بعد همونجاکاشان ‌‬

‫ی بودم‌‪ .‬مرد ‌م یهو‬ ‫ت دنبا ‌ل کاشان ‌‬ ‫ت فرستادن‌‪ .‬م ‌ن اونوق ‌‬ ‫ت ک‌ه مرد ‌م ی‌ه دفع‌ه صلوا ‌‬ ‫رو میخواس ‌‬

‫ت فرستاد ‌ن و شا‌ه ک‌ه نام‌ه رو دید دستور داد و باالخر‌ه خلی ‌ل رو‬ ‫ت سر ه ‌م دو س‌ه تا صلوا ‌‬ ‫پش ‌‬ ‫ش او ‌ن بساطا شد‪.‬‬ ‫آزادکردن‌‪ .‬بعد ‌‬

‫ک مادۀ واحده‌‬ ‫ی او ی ‌‬ ‫ی آزاد ‌‬ ‫ی بود‪ .‬برا ‌‬ ‫ی خلی ‌ل طهماسب ‌‬ ‫ی خواستار آزاد ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪،‬کاش���ان ‌‬ ‫‌‬

‫ی بودند؟‪ 2‬شماک‌ه با‬ ‫ت او ه ‌م خواستار ای ‌ن آزاد ‌‬ ‫ق و دول ‌‬ ‫یل دکرت مصد ‌‬ ‫س برد‪ 1.‬و ‌‬ ‫ه ‌م ب‌ه مجل ‌‬

‫ک بودید‪ ،‬از ای ‌ن قضایا چ‌ه شنید‌ه بودید؟‬ ‫فدائیا ‌ن اسال ‌م نزدی ‌‬

‫ی رو نداشتم‌‪.‬‬ ‫ع نداشتم‌‪،‬گفت ‌م ک‌ه م ‌ن با فدائیا ‌ن اسال ‌م او ‌ن نزدیک ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن از ای ‌ن اطال ‌‬ ‫‌‬

‫ق چ‌ه شنید‌ه بودید؟‬ ‫ی در بارۀ دکرت مصد ‌‬ ‫س ‪ -‬از خود طهماسب ‌‬ ‫‌‬

‫ی و اینا رو‬ ‫ف کاشان ‌‬ ‫ش حر ‌‬ ‫ش بود‪ .‬هم ‌‬ ‫ی دنبا ‌ل کار ‌‬ ‫ش کاشان ‌‬ ‫ی نشنفتم‌‪.‬گمون ‌م هم ‌‬ ‫ج ‪ -‬چیز ‌‬ ‫‌‬ ‫ی نمی‌گفت‌‪.‬‬ ‫ق چیز ‌‬ ‫میزد‪ .‬در بارۀ مصد ‌‬

‫‪ -1‬منت مادۀ واحده چننی است‪« :‬چون جنایت حاج علی رزم‌آرا و حمایت او از اجانب بر ملت ایران ثابت است‬ ‫بر فرض آنکه قاتل او استاد خلیل طهماسبی باشد از نظر ملت بی‌گناه و تربئه شناخته می‌شود‪».‬‬ ‫نقل از کتاب «قلم و سیاست‪ ،‬از استعفای رضاشاه تا سقوط مصدق» نوشتۀ محمدعلی سفری‪ ،‬سس ‪:۶۸۳-۶۸۴‬‬ ‫«‪ ...‬مسئلۀ دیگری که در این گری و دار برای دولت ایجادگرفتاری کرد‪ ،‬معوق ماندن پاره‌ای از لوایح و طرحهای‬ ‫در دستورکار مجلس سنای منحل شده بودکه دولت نمی‌توانست نسبت به آن لوایح تصمیم نهایی بگرید‪ .‬مطلب‬ ‫در جلسۀ فراکسیون نهضت ملی و همچننی جلسۀ هیأت رئیسه مجلس شورای ملی مطرح شد و تصمیمگرفته شد‬ ‫که این قبیل لوایح و طرحها طبقه‌بندی شود و در جلسۀ علنی مجلس از طرف نایب رئیس ادارهکنندۀ جلسه‪ ،‬برای‬ ‫اطالع نمایندگان و تصمیمیکهگرفته می‌شود‪ ،‬اعالمگردد‪»...‬‬ ‫‪ ...‬به همنی جهت در جلسۀ ‪ ۱۳‬آبان ‪ ۱۳۳۱‬مهندس احمد رضوی نایب رئیس مجلس در بارۀ این لوایح توضیحاتی‬ ‫داد و‬ ‫«‪ ...‬بر اساس بیانات مهندس رضوی‪ ،‬الیحۀ مربوط به تعقیب فوام‌السلطنه تصویب شده اعالمگردید و دو الیحۀ‬ ‫دیگرکه در مجلس سنا معوق مانده بود‪ ،‬یکی مربوط به آزادی استاد خلیل طهماسبی و دیگری الیحۀ ضبط اموال‬ ‫قوام‌السلطنهکه با انحالل سنا به صورت قانون درآمده بود‪ ،‬برای اجرا به دولت ابالغ شد‪ .‬به استناد همنی تصمیم‬ ‫مجلس‪ ،‬استاد خلیل طهماسبی روز بعد از زندان آزاد شد‪ .‬منتهی برای اینکه قانون رعابت شده باشد‪ ،‬چون هر‬ ‫قانون ده روز پس از تصویب الزم‌االجراست‪ ،‬برای این ده روز استاد خلیل طهماسبی با صدهزار ریالکفیل آزاد‬ ‫شد‪ .‬وی که متهم به قتل رزم‌آرا در مسجد شاه بود‪ ،‬پس از آزاد شدن به دیدن آیت‌الله کاشانی رفت و مورد تفقد‬ ‫قرار گرفت‪ .‬عکسی از صحنه‌ای که آیت‌الله کاشانی دست خود را روی سر اوگذارده‪ ،‬در مطبوعات پخش شد‪.‬‬ ‫همنی عکس موجبگرفتاری فراوان آیت‌اللهکاشانی بعد از ‪ ۲۸‬مردادگردید‪»...‬‬ ‫‪ -2‬برای خواندن اظهارنامه‌های موافق سران جبهۀ ملی ر‪.‬ک‪ .‬به مقالۀ «دکرت مصدق‪ ،‬پیشنهادهای نخست‌وزیری‪،‬‬ ‫و انگلیسی‌ها» (‪ ،)۲‬نوشتۀ دکرت جالل متینی در فصل‌نامۀ ایرانشناسی‪ ،‬سال دوازدهم‪ ،‬شمارۀ ‪ ،۲‬صص ‪.۲۶۰-۲۵۹‬‬


‫‪116‬‬

‫‪ ۳۰‬تری ‪133۱‬‬

‫ی از شا‌ه آزاد شد؟‬ ‫ی آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫ی به‌خاطر تقاضا ‌‬ ‫س ‪ -‬شما فکر می‌کنید خلی ‌ل طهماسب ‌‬ ‫‌‬ ‫ش کاشانی‌‪( .‬سند شمارۀ ‪)8/3‬‬ ‫ت پی ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬فکر میکنم‌‪ .‬بعد ‌م ک‌ه آزاد شد رف ‌‬ ‫‌‬

‫ی نخست‌وزیر ه ‌م او را به‌حضور پذیرفت‌‪.‬‬ ‫ق ه ‌م رفت‌‪ .‬یعن ‌‬ ‫ش دکرت مصد ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬پی ‌‬ ‫‌‬

‫ف اونو‬ ‫ی بود و حر ‌‬ ‫ق هنوز با کاشان ‌‬ ‫ی ه ‌م هست‌‪ ،‬مصد ‌‬ ‫ج ‪ -‬اینو نشنفت‌ه بودم‌! آخ‌ه ی‌ه چیز ‌‬ ‫‌‬ ‫ی با ه ‌م رفتی ‌م قم‌؟‬ ‫ی اونا همگ ‌‬ ‫ش میکرد‪ .‬براتو ‌ن گفت ‌م بعد از آزاد ‌‬ ‫گو ‌‬

‫س ‪ -‬نه‌‪ ،‬نگفتید‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی رو آزادکرد ‌ن و از زندا ‌ن اومد بریون‌‪ ،‬ما‬ ‫ج ‪ -‬یادم���‌ه ی‌ه روز بعد از اینک‌ه خلی ‌ل طهماس���ب ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود‪ ،‬آیت‌الله صدر بود‪،‬آیت‌الله‬ ‫نی خدابیامرز آیت‌الله بروجرد ‌‬ ‫اومدی ‌م هم‌ه با ه ‌م رفتی ‌م ُقم‌‪ .‬هم ‌‬

‫ب بود و اون‌‬ ‫ی بود و آیت‌الله حجت‌‪ .‬از اینا نوا ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬آیت‌الله ش���ریعتمدار ‌‬ ‫مرعش���ی‌‌نجف ‌‬

‫ی َرم‌‬ ‫ک و مرد شمارۀ دوشو ‌ن و ی‌ه عدۀ دیگ‌ه بودن‌‪ .‬خلیل‌طهماسب ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬مرد شمارۀ ی ‌‬ ‫واحد ‌‬

‫ی صدر‪ ،‬یه‌‬ ‫نی آیت‌الله‌ها‪ ،‬او ‌ن آقا ‌‬ ‫ی ما رفتی ‌م اونجا‪ ،‬هم ‌‬ ‫ت���از‌ه از زندا ‌ن آزاد کرد‌ه بودن‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫ی میکننی‌؟ چرا مردمو بیخود میکشنی‌؟‬ ‫ت کردگفت‌‪« :‬آقایو ‌ن چرا آدمکش ‌‬ ‫ُخرد‌ه با اینا صحب ‌‬

‫نت دیگ‌ه کی‌‬ ‫ی بکننی‌‪.‬گری ‌م امروز شما اینا روکشتنی‌‪ ،‬فرداک‌ه شما روکش ‌‬ ‫ت دین ‌‬ ‫ش���ما تبلیغا ‌‬ ‫ش آیت‌الله حجت‌‪ .‬حجت ‌م اتفاق ًا همو ‌ن آدمی‌‬ ‫ی بکنه‌؟» بعد رفتی ‌م پی ‌‬ ‫ت دین ‌‬ ‫میخ���واد تبلیغا ‌‬ ‫نی حرفا رو زد‪ .‬گفت‌‪« :‬آقایون‌چرا آدمکشی‌‬ ‫ی پو ‌ل طلبه‌ها رو میداد‪ .‬اون ‌م هم ‌‬ ‫بود ک‌ه بایست ‌‬

‫ی بگریه‌‪ ،‬شما چرا ای ‌ن کارو میکننی‌؟»‬ ‫میکننی‌؟ جونو خدا باید ازکس ‌‬

‫نی حرفا رومیزدن‌‪.‬‬ ‫ش او ‌ن یکی‌‪ .‬همه‌شو ‌ن هم ‌‬ ‫ش او ‌ن یکی‌‪ ،‬پی ‌‬ ‫ی مرعشی‌‪ ،‬پی ‌‬ ‫ش آقا ‌‬ ‫بعد رفتی ‌م پی ‌‬

‫خ احمدی‌‬ ‫ق هم‌ه جم ‌ع بودیم‌‪ ،‬ی‌ه شی ‌‬ ‫ش کنه‌‪ ،‬تو اتا ‌‬ ‫ش آیت‌الله بروجردی‌‪ ،‬خدا رحمت ‌‬ ‫رفتی ‌م پی ‌‬ ‫خ احمد رفت‌به‌‬ ‫ب گفت‌‪« :‬ب‌ه آقا بگو ما اومدیم‌‪ ».‬ش���ی ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬نوا ‌‬ ‫ب���ود همه‌کارۀ بروجرد ‌‬

‫ی آد ‌م قایمی‌ه ‪--‬ای ‌ن جور آدما‬ ‫ب و اینا اومد ‌ن ببیننت‌‪ ».‬بروج���رد ‌‬ ‫ی ن���وا ‌‬ ‫آق���اگفت‌‪« :‬آقا ‌‬

‫ی اینا‬ ‫ت وگفت‌‪« :‬آقا میگ‌ه م ‌ن اینا رو نمی‌پذیرم‌‪ ».‬بروجرد ‌‬ ‫ی هسنت‌‪ --‬برگش ‌‬ ‫بی‌رودرواس ‌‬ ‫ع کرد ‌ن ب‌ه بد و بریا‌ه گفنت‌‪.‬‬ ‫رو نپذیرفت‌‪ .‬هیچکدو ‌م رو نپذیرفت‌‪ .‬اینا اومد ‌ن بریو ‌ن و شرو ‌‬

‫ب کار میکرد‪ ،‬خانوم‌‪ .‬ی‌ه دفعه‌ا ‌م یه‌‬ ‫ش خو ‌‬ ‫ی بود و مغز ‌‬ ‫ی آد ‌م روشنفکر ‌‬ ‫ی خیل ‌‬ ‫آیت‌الله بروجرد ‌‬

‫ی اینجا تو ق ‌م باز شده‌‪ ،‬اجاز‌ه بدی ‌ن ما اینا‬ ‫ش آقا‪ ،‬میگن‌‪« :‬آقا‪ ،‬دو تا عرق‌فروش ‌‬ ‫عد‌ه مری ‌ن پی ‌‬

‫نی و ما ‌ل مردمو حرو ‌م کننی‌‪ .‬شما نرین‌‬ ‫ش بزنیم‌» میگه‌‪« :‬چرا میخوای ‌ن ای ‌ن کارو بکن ‌‬ ‫رو آتی ‌‬ ‫بخوری ‌ن خودشو ‌ن میبندن‌!»‬

‫نت این‌‬ ‫ت می‌کردی ‌دگفتید‪...« :‬اینا رف ‌‬ ‫ی دربارۀ فدائیا ‌ن اسال ‌م صحب ‌‬ ‫س ‪ -‬یادتا ‌ن می‌آید وقت ‌‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪117‬‬

‫ب بود»؟‬ ‫ی رو آوردنش‌‪ ،‬این ‌م ی‌ه شاگرد نجار متعص ‌‬ ‫خلی ‌ل طهماسب ‌‬ ‫ج ‪ -‬چطور مگه‌؟‬ ‫‌‬

‫ش را می‌نویسند با عنوا ‌ن «استاد خلیل‌طهماسبی‌»‬ ‫ی خرب آزادی‌ا ‌‬ ‫س ‪ -‬در تما ‌م روزنامه‌ها وقت ‌‬ ‫‌‬ ‫از او یاد می‌کنند‪ .‬ای ‌ن دو با ه ‌م جور در نمی‌آید‪.‬‬ ‫ی میکرد‪ .‬حاال‬ ‫ب ممکن‌ه ایش���و ‌ن اس���تاد بوده‌‪ ،‬تا اونجاک‌ه یادم‌ه نجار بود و نجار ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬ ‫ماگفتی ‌م شاگرد نجار بوده‌‪ ،‬شاید ‌م اوساکار نجار بود!!‬

‫ی روز ‪ 7‬بهم ‌ن ‪ 1331‬را یادتا ‌ن هست‌؟(عکس‌‬ ‫ق و آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫س ‪ -‬آشتی‌کنا ‌ن دکرت مصد ‌‬ ‫‌‬ ‫شمارۀ ‪)8/4‬‬

‫ی یاد ‌م نیست‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬واال از آشتی‌کنو ‌ن هیچ ‌‬ ‫‌‬

‫ی روز ‪ 14‬بهم ‌ن ‪ 1331‬چطور؟‬ ‫ب صفو ‌‬ ‫ی نوا ‌‬ ‫س ‪ -‬از آزاد ‌‬ ‫‌‬

‫ب و اینا رو ی‌ه دفع‌ه با ه ‌م آزادکرد ‌ن دیگه‌! همو ‌ن موق ‌ع بودک‌ه منم‌‬ ‫ض کرد ‌م ک‌ه نوا ‌‬ ‫ج ‪ -‬عر ‌‬ ‫‌‬

‫زندا ‌ن بودم‌‪.‬‬

‫ب آزاد شد‪.‬‬ ‫ی زودتر از نوا ‌‬ ‫ی حدود دو س‌ه ماه ‌‬ ‫س ‪ -‬نه‌‪ ،‬خلی ‌ل طهماسب ‌‬ ‫‌‬

‫ب قب ‌ل از خلی ‌ل آزاد شد!‬ ‫ی یاد ‌م نمیاد‪ .‬م ‌ن فکر میکرد ‌م نوا ‌‬ ‫س ای ‌ن بارشو چیز ‌‬ ‫ج‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬


‫‪ ۳۰‬تری ‪133۱‬‬

‫‪118‬‬

‫ح سند ‪8/1‬‬ ‫شر ‌‬ ‫باخرت امروز‪ ،‬شمارۀ ‪ ،914‬شنب‌ه ‪ 29‬شهریور ‪1331‬‬

‫ی ورزشی‌‬ ‫خربها ‌‬ ‫ن در باشگا ‌ه ورزشی‌‬ ‫جش ‌‬ ‫ی در ورزشگا‌ه شعبا ‌ن جعفری‌‬ ‫ت تا د‌ه بعدازظهر چهارشنب‌ه جش��� ‌ن آبرومند ‌‬ ‫ت هف ‌‬ ‫از ساع ‌‬

‫ش از‬ ‫ب سینما جهان‌) برپا بودک‌ه بی ‌‬ ‫ی ‪ -‬جن ‌‬ ‫ی عباسعل ‌‬ ‫(خیابا ‌ن شاهپور ‪ -‬مقابل‌کوچۀکربالی ‌‬

‫نی و روزنامه‌نگاران‌‬ ‫ی از رجا ‌ل و محرتم ‌‬ ‫ی و عدۀزیاد ‌‬ ‫س شورایمل ‌‬ ‫چه ‌ل نفر از نمایندگا ‌ن مجل ‌‬ ‫در ای ‌ن جلس‌ه حضور داشتند‪.‬‬

‫(عکس‌)‬

‫یو‬ ‫ی در ای ‌ن مراس ‌م حضور داشت‌‪ .‬سپهبد جهانبان ‌‬ ‫ی آیت‌الل‌ه کاشان ‌‬ ‫کاشانی‌زاد‌ه بنمایندگ ‌‬

‫ت نیز حضور داشتند‪.‬‬ ‫ی پایتخ ‌‬ ‫ی ورزش ‌‬ ‫س تربیت‌بدنی‌کشور و مدیرا ‌ن باشگاه‌ها ‌‬ ‫ی رئی ‌‬ ‫صدر ‌‬ ‫ف ورزشکارا ‌ن و حضار تجلیل‌‬ ‫ی ازطر ‌‬ ‫ق و آیت‌الل‌ه کاشان ‌‬ ‫ی از دکرت مصد ‌‬ ‫ضم ‌ن س���خرنان ‌‬

‫ی ایراد و او نیز با فریادزند‌ه باد‬ ‫ی کوتاه ‌‬ ‫ی س���خرنان ‌‬ ‫ک ‪ 7‬س���اله‌ا ‌‬ ‫ی بعم ‌ل آمد وکود ‌‬ ‫خاص ‌‬ ‫ع و بعد مهندس‌‬ ‫ی بیسابق‌ه شرو ‌‬ ‫س مراس��� ‌م ورزش ‌‬ ‫ی خود خاتم‌ه داد‪ .‬سپ ‌‬ ‫ق بس���خرنان ‌‬ ‫مصد ‌‬ ‫ی و تشوی ‌ق ورزشکارا ‌ن بعم ‌ل آورد و مقارن‌‬ ‫ش و تندرست ‌‬ ‫ی دربارۀ ورز ‌‬ ‫ی سخرنانی‌مهیج ‌‬ ‫حسیب ‌‬

‫ت و نمایندگا ‌ن جبهه‌‬ ‫ب توج‌ه بود پایا ‌ن یاف ‌‬ ‫ع خود جال ‌‬ ‫ی ک‌ه درنو ‌‬ ‫ت ‪ 10‬ای ‌ن جش ‌ن ورزش ‌‬ ‫ساع ‌‬ ‫ی از‬ ‫س حسیب ‌‬ ‫ی ‪ -‬مهند ‌‬ ‫ص دکرت شایگا ‌ن ‪ -‬حائری‌زاد‌ه ‪ -‬مشار ‪ -‬دکرتمعظم ‌‬ ‫ی بخصو ‌‬ ‫مل ‌‬

‫ی نمود‌ه و امیدوار بودندک‌ه بزودی‌باشگاه‌‬ ‫ی اظهار قدردان ‌‬ ‫ت باشگا‌ه شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫ای ‌ن پیشرف ‌‬

‫ی ای ‌ن باشگا‌ه توسع‌ه یابد‪.‬‬ ‫ت ورزش ‌‬ ‫ک ورزش‌دوستا ‌ن تشکی ‌ل ک‌ه خدما ‌‬ ‫ی بکم ‌‬ ‫آبرومند ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪119‬‬


‫‪120‬‬

‫‪ ۳۰‬تری ‪133۱‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪121‬‬


‫‪122‬‬

‫‪ ۳۰‬تری ‪133۱‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪123‬‬

‫‪ 9‬اسفند ‪1331‬‬ ‫ف کنید‪.‬‬ ‫ی از ‪ 9‬اسفند تعری ‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫س ‪ -‬آقا ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ 9 -‬اسفندک‌ه جریا ‌ن و داستانشو هم‌ه میدونن‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ف کنید‪.‬‬ ‫یل شما از زبا ‌ن خودتا ‌ن تعری ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ .‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ح رفتی ‌م خونۀکاشانی‌‪ .‬درست‬ ‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬ما او ‌ل صب ‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬روز ‪ 9‬اسفند‪ ...‬خدم ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود و حاجی‌حسنی‌عالم‌‬ ‫‌یادمه‌‪ .‬او ‌ن حاجی‌[محسن‌] محرر بود‪ ،‬امری موبور بود‪ ،‬احمد عشق ‌‬ ‫ت مری‌ه بریون‌‪ .‬برین‌‬ ‫ی گفت‌‪« :‬بری ‌ن شا‌ه دار‌ه از مملک ‌‬ ‫ی دیگه‌‪ .‬آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫بود و ی‌ه عده‌ا ‌‬ ‫نذاری ‌ن شا‌ه بره‌!»گفت‌‪« :‬اگ‌ه شا‌ه بر‌ه عمامۀ ما ‌م رفته‌!» او ‌ن گفت‌‪ُ .‬خب‌!‬ ‫ی گفت‌؟‬ ‫س ‪ -‬آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫ی ِ‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه اینک‌ه ما بری ‌م ِ‬ ‫ت بری ‌ن نذارین‌‪ .‬من‌‬ ‫ی ک‌ه گف ‌‬ ‫سر خودی‌‪ ...‬آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫س���رکس ‌‬ ‫‌‬

‫اومد ‌م رفت ‌م ِ‬ ‫ی کرد ‌م و اینا ‌وگفتم‌‪« :‬ایهاالناس‌‪ ،‬مغازه‌هاتونو ببندین‌‪ ،‬دکوناتونو‬ ‫سر بازار سخرنان ‌‬

‫نی مریه‌‬ ‫ج میشه‌‪ .‬اگ‌ه شا‌ه بر‌ه شما زندگیتو ‌ن از ب ‌‬ ‫ت خار ‌‬ ‫ت شا‌ه دار‌ه از مملک ‌‬ ‫ببندین‌‪ .‬اعلیحضر ‌‬ ‫ی کردیم‌‪ ،‬دیدی ‌م نه‌‪ ،‬بازاریاکه‌‬ ‫ی مح ‌ل نذاشت‌‪ .‬رفتی ‌م دومرتب‌ه سخرنان ‌‬ ‫و اینا‪ »...‬دیدی ‌م هیشک ‌‬ ‫ش میکردن‌‪-‬‬ ‫ی میگفت ‌م گو ‌‬ ‫ق بود ‌م و اینا هر چ ‌‬ ‫همیش‌ه ب‌ه فرمو ‌ن ما بود ‌ن ‪--‬چو ‌ن م ‌ن با مصد ‌‬

‫ش نکردن‌‪ .‬یه‬ ‫ی کردی ‌م گو ‌‬ ‫ق میخواد شا‌ه رو بریو ‌ن کنه‌‪ ،‬هر چ ‌‬ ‫‪-‬حاالک‌ه فهمید‌ه بود ‌ن مصد ‌‬

‫ی بود ِ‬ ‫ق جور بود‪.‬‬ ‫ی با مصد ‌‬ ‫ی اینا بعد ًا کشتنش‌‪ ،‬اون ‌م خیل ‌‬ ‫سر بازار‪،‬ک‌ه خمین ‌‬ ‫‌محمود جواهر ‌‬ ‫‪-1‬ثریا اسفندیاری بختیاری ملکه سابق ایران در کتاب «کاخ تنهایی»‪ ،‬صص ‪ ۱۵۹-۱۵۸‬در باره مخالفت آیت‌اله‬ ‫کاشانی با رفنت شاه می‌نویسد‪ ...« :‬شب عزیمتمان‪ ،‬من مغموم در مبلی فرو رفته‌ام و با نگاهم سراسر این سالن‬ ‫وگوش���ه بهگوشه آن را سری می‌کنم‪ .‬سالنیکه شخص ًا تزئینش داده ام وکوچکرتین قطعات و وسایل آن را خودم‬ ‫انتخابکرد‌ه و به دست خود چیده‌ام‪ .‬رئیس تشریفات وارد می‌شود و اطالع می‌دهدکه یکی از معتمدین آیت‌الله‬ ‫کاش���انی می‌خواهد مرا ببیند‪ .‬فور ًا او را می‌پذیرم‪ .‬مرد در برابرم س���ر فرود می‌آورد و می‌گوید‪ - :‬علیاحضرت!‬ ‫شنیده‌ایم شما قصد ترک مملکت را دارید‪ .‬آیت‌اللهکاشانی امیدوار استکه شما از همه نفوذ خود برای انصراف‬ ‫شاه از تصمیم خود استفادهکنید‪»...‬‬


‫‪124‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫ی بود و حاجی‌مانیا ‌ن و ی‌ه عدۀ دیگه‌‪ .‬تکو ‌ن نخوردن‌‪.‬‬ ‫ی بود و او ‌ن دستمالچ ‌‬ ‫محمود جواهر ‌‬

‫س ‪ -‬چرا؟‬ ‫‌‬

‫ق بود دیگه‌! بله‌‪ ،‬من ‌م زد ‌م و‬ ‫ک بودن‌‪ .‬آخ‌ه بازار ب���ا مصد ‌‬ ‫ق نزدی ‌‬ ‫ی ب‌ه مصد ‌‬ ‫ج ‪ -‬این���ا خیل ‌‬ ‫‌‬ ‫شکست ‌م و خالص‌ه بازارو بسنت‌‪ .‬ما را‌ه افتادی ‌م رفتی ‌م ناصرخسرو‪ .‬تو ناصرخسرو ک‌ه رسیدیم‌‬ ‫ت کردیم‌‪ ،‬راستش‌!‬ ‫ش درس ‌‬ ‫ت دنبا ‌ل ما بیان‌؟ اومدی ‌م ی‌ه نع ‌‬ ‫دیدی ‌م چیکار‌کنی ‌م مل ‌‬ ‫ت کردید؟‬ ‫ش درس ‌‬ ‫س ‪ -‬چطور نع ‌‬ ‫‌‬

‫ی گذاش���تیم‌‪ ،‬متکا و فال ‌ن و اینا‬ ‫ت کردی ‌م دیگه‌‪[ .‬خنده] ی‌ه چیز ‌‬ ‫ش درس��� ‌‬ ‫ج ‪ -‬اومدی ‌م نع ‌‬ ‫‌‬

‫ی کوچۀ‬ ‫ی گرفت ‌م از او ‌ن یارو تو ‌‬ ‫ی رسم ‌‬ ‫غ از او ‌ن مرغا ‌‬ ‫روگذاشتی ‌م رو ی‌ه تخت‌ه و دو س‌ه تا مر ‌‬

‫تکیۀ دولت‌‪ .‬خوناشونو ریختی ‌م او ‌ن رو‪ ،‬مرغاش ‌م دادی ‌م برد خون‌ه واس‌ه زنمون‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬اینو‬ ‫ق چیز شدیم‌‪.‬‬ ‫ت دیگ‌ه ما با مصد ‌‬ ‫ی کشنت‌!» از همو ‌ن ساع ‌‬ ‫را‌ه انداختی ‌م ‌وگفتیم‌‪« :‬کشنت‌! آ ‌‬ ‫ف شدید؟‬ ‫س ‪ -‬مخال ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بل���ه‌‪ ،‬ما را‌ه ا��تادی ‌م و رفتی ‌م ِ‬ ‫ش توکاخ‬ ‫ت خون‌ه ‌‬ ‫ش اونوق ‌‬ ‫در خونۀ ش���اه‌‪ .‬خدا بیام���رزد ‌‬ ‫‌‬

‫خ مرمر بود‪ .‬بله‌‪ ،‬رفتی ‌م ِ‬ ‫در خونۀ شا‌ه و دیدی ‌م ی‌ه عد‌ه از ای ‌ن افسرمفسرها‬ ‫ی کا ‌‬ ‫ی روبرو ‌‬ ‫‌اختصاص ‌‬ ‫پ دکرت] منز‌ه و تیمسار‬ ‫ی و تیمسار [سرتی ‌‬ ‫پ علی‌اصغر] مزین ‌‬ ‫اونجا وایساد ‌ن و‪ ...‬تیمسار [سرتی ‌‬ ‫ی ‪--‬ای ‌ن اونموقع‌سرگرد بود ویل‌‬ ‫نی سرگرد [پرویز] خسروان ‌‬ ‫پ غالمعلی‌] بایندر و هم ‌‬ ‫[سرتی ‌‬

‫یو‬ ‫اونا تیمس���ار بودن‌‪ --‬اینا هم‌ه اونجا وایساد‌ه بودن‌‪ .‬همو ‌ن تیمسار منز‌ه و تیمسار مزین ‌‬

‫پ محمود] افشارطوس‌گرفتنشون‌‪ .‬دید ‌م اینا همه‌‬ ‫تیمسار بایندرک‌ه بعدها به‌خاطر قت ‌ل [سرتی ‌‬

‫نت اونجا ِ‬ ‫در‬ ‫ی د ِ‌م خونۀ شا‌ه وایسادن‌‪ .‬بعد م ‌ن دید ‌م گاردیا [گاردیها] رف ‌‬ ‫اونجا با ی‌ه جمعیت ‌‬

‫ی دو تا اینور و اونور با مسلس��� ‌ل نشس�ت�ن‌ و اینا‪ .‬م ‌ن ک‌ه رفت ‌م از پنجر‌ه بر ‌م باال‪،‬‬ ‫خون‌ه و یک ‌‬ ‫ی هستی‌!»گفتم‌‪« :‬نه‌‪،‬‬ ‫نت پائنی‌‪.‬گفنت‌‪« :‬تو مصدق ‌‬ ‫گ انداخ ‌‬ ‫گاردیا منو باک‌‪[ ...‬قنداق‌] تفن ‌‬ ‫ت بره‌! م ‌ن ی‌ه ورزشکار ‌م و‬ ‫ی نیستم‌! م ‌ن اال ‌ن نمیخوا ‌م شا‌ه از ای ‌ن مملک ‌‬ ‫حاال دیگ‌ه مصدق ‌‬

‫ی منو فرستاد‌ه و ای ‌ن صحبتا‪».‬گفنت‌‪:‬‬ ‫ی کاشان ‌‬ ‫مرام ‌م شا‌هد‌وستیه‌‪».‬گفنت‌‪« :‬نه‌‪».‬گفتم‌‪« :‬آقا ‌‬ ‫ی کنی ‌م نذاری ‌م ش���اه‌بره‌‪ ».‬انداختنم‌‬ ‫«ن���‌ه برو پائنی‌‪».‬گفتم‌‪« :‬واال م ‌ن اومد ‌م اینجا ی‌ه کار ‌‬

‫نی بری ‌ن ِ‬ ‫در خونه‌مصدق‌‪ ،‬مصدق‌‬ ‫ت میگ ‌‬ ‫پائنی‌‪ .‬بعد دید ‌ن م ‌ن پیل‌ه می‌کن ‌م گفنت‌‪« :‬اگ‌ه راس ‌‬ ‫ت بره‌‪».‬گاردی‌ا گفنت‌ها! شاه‌‬ ‫ق گفت‌ه شا‌ه باید از مملک ‌‬ ‫رو بیاری ‌ن نذار‌ه شا‌ه بره‌‪ .‬چو ‌ن مصد ‌‬

‫ی نیومد‪ ،‬همونجا وایساد‪--‬‬ ‫تو او ‌ن ایوو ‌ن وایس���اد‌ه بود‪ .‬بعد اینا هم‌ه اومد ‌ن ‪--‬خسروان ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪125‬‬

‫گ عزیر رحیمی‌‪ ،‬این ‌م اومدک‌ه ما رفتیم‌‪...‬‬ ‫سرهن ‌‬

‫س ‪ -‬ببینم‌‪ ،‬شما همینطور خودتا ‌ن ِ‬ ‫ت چرا می‌خواستید‬ ‫سرخود بلند شدید رفتید کاخ‌؟ آنوق ‌‬ ‫‌‬ ‫خ بروید باال؟‬ ‫از پنجرۀکا ‌‬

‫ت دنبال ‌م بود دیگه‌‪ .‬جمعیتو جم ‌ع کردی ‌م بردی ‌م ک‌ه شا‌ه نره‌‪ .‬با ما‪ ،‬چار پنج‌هزار‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬جمعی ‌‬ ‫‌‬

‫ت اومد ِ‬ ‫در خونۀ شاه‌‪...‬‬ ‫نفر جمعی ‌‬

‫س ‪ -‬قضیۀ پنجر‌ه چ‌ه شد؟‬ ‫‌‬

‫ی رس���ید ‌م اونجا‪ ،‬دید ‌م اینا او ‌ن باال هس�ت�ن‌ و جمعیت ‌م جم ‌ع شد‌ه میگن‬ ‫ج ‪... -‬ک‌ه م ‌ن وقت ‌‬ ‫‌‬

‫ی ت ‌وکُریدور‌که‌!هیشکی‌‬ ‫ت دار ‌ن مری ‌ن بریون‌‪ .‬من ‌م پنجر‌ه روگرفت ‌م بر ‌م باال‪ ،‬نمیش ‌دک‌ه بر ‌‬ ‫‌اعلیحضر ‌‬

‫ی پنجر‌ه نیگاکردم‌دیدم‌‪،‬‬ ‫ب‌ه م ‌ن مح ‌ل نمیذاشت‌! م ‌ن همینجورک‌ه میخواست ‌م بر ‌م باال از ال ‌‬ ‫ک اینورشه‌‪ ،‬اون‌‬ ‫ت تو ایوو ‌ن وایساده‌‪[ ،‬حاج‌آقا رضا رفیع‌] قائم‌مقام‌المل ‌‬ ‫خدا بیامرز اعلیحضر ‌‬

‫نت و ثریام‌‬ ‫ج س���یدجواد] اونورشه‌‪ ،‬ی‌ه عد‌ه از ای ‌ن افسرا دور و ور شا‌ه هس ‌‬ ‫ظهریاالسال ‌م [حا ‌‬ ‫نت برن‌‪.‬‬ ‫ش خود ‌م دیدم‌‪.‬گویا میخواس ‌‬ ‫اونور وایساده‌‪ ... .‬با چ ‌‬

‫ی ه ‌م بودند؟‬ ‫ی و بهاءالدی ‌ن نور ‌‬ ‫س ‪ -‬آیت‌الله بهبهان ‌‬ ‫‌‬

‫ی بهبهانی‌رو‬ ‫یل اونموق ‌ع ندیدم‌‪ .‬یعن ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن اونا رو ندیدم‌‪ .‬بعد ًا شنفت ‌م ک‌ه اونا ‌م رفت‌ه بودن‌‪ .‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ی رو نه‌‪.‬‬ ‫شنفتم‌‪ ،‬نور ‌‬

‫ط چکار داشت‌؟‬ ‫ی ای ‌ن وس ‌‬ ‫س ‪ -‬آیت‌الله بهبهان ‌‬ ‫‌‬

‫ت ب‌ه ش���ا‌ه عالقه‌مند بود دیگه‌‪ .‬عرض‌کنم‌‌که‌‪ ،‬آیت‌الله‬ ‫ب آیت‌الله بهبهانی‌ا ‌م نس���ب ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬ ‫ی رو‬ ‫یل م ‌ن او ‌ن روز آیت‌الله بهبهان ‌‬ ‫ک بود‪ .‬و ‌‬ ‫س د ِ‌م سرپول ‌‬ ‫ش خیابو ‌ن سریو ‌‬ ‫ی خونه‌ا ‌‬ ‫بهبهان ‌‬ ‫اونجا ندیدم‌‪.‬‬

‫ی نیامد؟‬ ‫ی از خان‌ه آمد بریون‌‪،‬کاشان ‌‬ ‫س ‪ -‬چطور شدک‌ه بهبهان ‌‬ ‫‌‬

‫نت ِ‬ ‫ش اومد تو مردم‌‪.‬‬ ‫در خون‌هش‌‪ ،‬او ‌ن خود ‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه مرد ‌م ریخ ‌‬ ‫‌‬ ‫ش می‌رفتید؟‬ ‫ط داشتید؟ ب‌ه محضر ‌‬ ‫ی ارتبا ‌‬ ‫س ‪ -‬آیا با بهبهان ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬اص ً‬ ‫ب بچ‌ه محلشو ‌ن بود‪ .‬اونا مریفنت‬ ‫ی قصا ‌‬ ‫یل میدونست ‌م ک‌ه با شاهه‌‪ .‬او ‌ن مهد ‌‬ ‫ال‪ .‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ی کننی‌‪.‬‬ ‫نت ب‌ه شا‌ه عالقه‌مند‌ه و ب‌ه ماگفت‌ه همچ ‌‬ ‫ش و میومد ‌ن برا ‌م میگفنت‌‪ .‬بله‌‪ ،‬میگف ‌‬ ‫‌پیش ‌‬ ‫ت داشت‌؟‬ ‫ی چطور؟ او ه ‌م در ای ‌ن قضی‌ه دخال ‌‬ ‫س ‪ -‬آیت‌الله بروجرد ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫‪ -1‬محمدعلی سفری درکتاب «قلم و سیاست‪ ،‬از استعفای رضاشاه تا سقوط مصدق»‪ .‬به نقش روحانیون در این‬ ‫رویداد اشاره می‌کند‪ .‬برای آگاهی از این منت ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شماره ‪ ۸‬صص ‪.۴۰۱-۴۰۰‬‬


‫‪126‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫ج ‪-‬کدو ‌م قضیه‌؟‬ ‫‌‬

‫ی جلو خانۀ دکرت مصدق‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬ماجرا ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬ایشونو ندیدم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت زیاد بود و نمی‌شد هم‌ه را شناخت‌؟‬ ‫س ‪ -‬سرتا ‌ن گر ‌م کار خودتا ‌ن بود یا جمعی ‌‬ ‫‌‬

‫ی مشغو ‌ل بودیم‌!‬ ‫ب حساب ‌‬ ‫ی زیاد بود‪ ،‬به‌قاعدۀ چار پنج‌هزار نفر‪ .‬ما ‌م ُخ ‌‬ ‫ت ک‌ه خیل ‌‬ ‫ج ‪ -‬جمعی ‌‬ ‫‌‬

‫غ خودتان‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬برگردی ‌م سرا ‌‬ ‫‌‬

‫ی برو خونۀ مصدق‌‪،‬‬ ‫ت میگ ‌‬ ‫نت پائنی‌‪.‬گفنت‌‪« :‬اگ‌ه راس��� ‌‬ ‫ج ‪ -‬هیچی‌‪ ،‬دیگ‌ه اینا ما رو انداخ ‌‬ ‫‌‬ ‫نت و ما ‌م رفتیم‬ ‫ق گفت‌ه شا‌ه باید بره‌‪ ».‬اوناگف ‌‬ ‫ق رو بیاری ‌ن ک‌ه او ‌ن نذار‌ه شا‌ه بره‌‪ .‬مصد ‌‬ ‫مصد ‌‬

‫ی میاد بیاد بری ‌م ِ‬ ‫ق رو‬ ‫ق ک‌ه مصد ‌‬ ‫در خونۀ مصد ‌‬ ‫ی کردیم‌‪.‬گفتم‌‪« :‬هرک ‌‬ ‫‌اینور و اونور و سخرنان ‌‬ ‫بیاری ‌م نذار‌ه شا‌ه بره‌‪».‬ک‌ه ما رفتی ‌م ِ‬ ‫در خونۀ مصدق‌‪.‬‬ ‫ک عد‌ه بودید؟‬ ‫س‪-‬ی ‌‬ ‫‌‬

‫ی و داد و بیداد رفتی��� ‌م خونۀ مصدق‌‪ .‬بعد دیدی ‌م طبقۀ اول‌‪ ،‬اون‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬بعد از س���خرنان ‌‬ ‫‌‬ ‫پ نادر] باتمانقلیچ‌‬ ‫ی بود وایساده‌‪ .‬طبقۀ دومش ‌م [سرتی ‌‬ ‫س شهربان ‌‬ ‫س ک‌ه رئی ‌‬ ‫باال افش���ارطو ‌‬

‫ق رو بربیم‌‬ ‫رئیس‌ستاد ارتش‌‪ ،‬اون ‌م او ‌ن باال وایساد‌ه بود‪ .‬م ‌ن داد زد ‌م گفتم‌‪« :‬اومدی ‌م مصد ‌‬

‫ی نگفت‌‪.‬‬ ‫چ هیچ ‌‬ ‫یل باتمانقلی ‌‬ ‫ت بره‌‪ ».‬افشارطوس‌‌گفت‌‪« :‬برو خف‌ه شو!» و ‌‬ ‫نذاره اعلیحضر ‌‬

‫س دو س‌ه تا داد زد سرمون‌‪ ،‬ما ‌م دو س‌ه تا داد سر او ‌ن زدی ‌م و دعوامو ‌ن شد‌گفتم‌‪:‬‬ ‫افش���ارطو ‌‬ ‫«آخ‌ه بابا پاگونتو شا‌ه داده‌!» د ِ‌م ِ‬ ‫ت سر ‌م اومده‌‬ ‫ق م ‌ن بود ‌م و جمعیت‌‌ک‌ه پش ‌‬ ‫در خونۀ مصد ‌‬ ‫نی ک‌ه االنم‌‬ ‫ی بود‪ ،‬هم ‌‬ ‫ی بودن‌‪ .‬سرگرد عزیز رحیم ‌‬ ‫ت س‌ه چارهزار نفر ‌‬ ‫بود تا اونجا‪ ،‬ی‌ه جمعی ‌‬

‫ت البت‌ه سرگرد بود‪.‬گفتم‌‪« :‬رحیمی‌‪-- »...‬حاال زنده‌ست‬ ‫ت میکنه‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫با ای ‌ن رژی ‌م مخالف ‌‬

‫ش بگی ‌م بیاد بریون‌‪».‬گویا‬ ‫ق رو به ‌‬ ‫ش سؤا ‌ل کن‌‪--‬گفتم‌‪...« :‬ایناک‌ه نمیذار ‌ن ما بری ‌م مصد ‌‬ ‫‌از ‌‬ ‫ج سرباز ‌م تو خونه‌‬ ‫ی بیاد‪ ،‬در صورتیک‌ه ی‌ه فو ‌‬ ‫ی کمک ‌‬ ‫افشارطوس ‌م تلف ‌ن کرد‌ه بود از بریو ‌ن قوا ‌‬

‫ی درو او ‌ن کند و ماکندی ‌م و‪...‬‬ ‫ی باال ‌‬ ‫ی ک‌ه اوم ‌دگفتی ‌م بری ‌م تو‪.‬ک‌ه میله‌ها ‌‬ ‫ی کمک ‌‬ ‫بود‪ .‬قوا ‌‬ ‫ی خان‌ه است‌؟‬ ‫ق تو ‌‬ ‫س ‪ -‬حاال مصد ‌‬ ‫‌‬

‫ی اونجا‬ ‫ی نمیشه‌‪ ،‬اومدی ‌م ی‌ه جیپ ‌‬ ‫چ جور ‌‬ ‫ق تو خونه‌س���ت‌‪ .‬باالخر‌ه ما دیدی ‌م هی ‌‬ ‫ج ‪ -‬مصد ‌‬ ‫‌‬

‫قو ِ‬ ‫ب شد‪ .‬ی‌ه سروا ‌ن بود به‌نام‬ ‫ی بود خرا ‌‬ ‫ی بزرگ ‌‬ ‫در آهن ‌‬ ‫بود‪،‬جیپ ‌وگرفتی ‌م زدی ‌م تو خونۀ مصد ‌‬

‫‌سروا ‌ن [ایرج‌] داورپنا‌ه اونجا وایساد‌ه بود‪ .‬او ‌ن روبروش ‌م سربازا نشست‌ه بود ‌ن و تفنگا دستشون‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪127‬‬

‫ت دررفت‌‪ .‬یه‌‬ ‫ی کرد ‌ن جمعی ‌‬ ‫ی کنن‌‪ .‬تا تریانداز ‌‬ ‫بود ک‌ه به‌حساب‌‪ ،‬تا در باز شد اینا تریانداز ‌‬

‫ص شد‪ .‬ی‌ه ت َری ‌م ب‌ه خوارزاد‌ه َ ‌م خور ‌دکه‌درجا مُ رد‪.‬‬ ‫ش ناق ‌‬ ‫تری خورد ب‌ه او ‌ن رضا اربابی‌‪ ،‬دست ‌‬ ‫ش چ‌ه بود؟‬ ‫س ‪ -‬خواهرزاده‌تان‌؟ اسم ‌‬ ‫‌‬

‫نت منو بزنن‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬حس�ی�ن‌ مریزاآقایی‌‪ .‬با همو ‌ن تری او ‌ل مُ رد‪ .‬معلو ‌م بودک‌ه سربازا نمیخواس ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه بعد از‬ ‫گ صدر ‌‬ ‫ی م ‌ن خورد ب‌ه ک‌‪ ...‬ای ‌ن سرهن ‌‬ ‫ی پا ‌‬ ‫بعدها فهمیدم‌‪ .‬چو ‌ن ی‌ه تری از ال ‌‬

‫تو‬ ‫س شهربانی‌‪ .‬با همو ‌ن تری‪ .‬بله‌‪ ،‬هیچی‌‪ ،‬مصدق ‌م مث ‌ل اینک‌ه از اونجا رف ‌‬ ‫اون‌ی‌ه تری شد رئی ‌‬ ‫ی شد‪.‬‬ ‫ت نشست‌‪ .‬شاه ‌م نرفتن ‌‬ ‫ش بس ‌‬ ‫رفت‌ستاد ارت ‌‬

‫ی از روزنامه‌ها و‌کتابها از حضور شاهپور حمیدرضا برادر شا‌ه در مح ‌ل وکشته‌‬ ‫س ‪ -‬بعض ‌‬ ‫‌‬

‫ی نوشت‌ه شد‌ه است‌‪ .‬آ ‌ن روز شما هیچیک‌‬ ‫ح شد ‌ن قاس ‌م خاتم ‌‬ ‫ی و مجرو ‌‬ ‫شد ‌ن محمود رضای ‌‬ ‫ی با آنها داشتید؟‬ ‫ص را دیدید یاکار ‌‬ ‫از ای ‌ن اشخا ‌‬

‫‪1‬‬

‫نی نشنفت ‌م ک‌ه باشن‌‪ ...‬ن‌ه شنفت ‌م و ن‌ه دیدم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬اینا روک‌ه میگ ‌‬ ‫‌‬ ‫ق را دیدید؟‬ ‫نت دکرت مصد ‌‬ ‫س ‪ -‬شما رف ‌‬ ‫‌‬

‫ی ش���د و باز‬ ‫ش دیگ ‌ه وض ‌ع عاد ‌‬ ‫ی دیگه‌‪ ،‬فردا ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن���ه‌‪ ،‬ندیدیم‌‪ .‬از اونور رف���ت‌‪ .‬هیچ ‌‬ ‫‌‬

‫ت ِ‬ ‫ش اینا فرستادنش‌‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫ب بعد ًا یوا ‌‬ ‫یل ُخ ‌‬ ‫ش و شاه ‌م دیگ ‌ه نرفت‌‪ .‬و ‌‬ ‫سرکار ‌‬ ‫ق رف ‌‬ ‫مصد ‌‬

‫رامسر‪.‬‬

‫ی است‌؟‬ ‫س ‪ -‬منظورتا ‌ن از اینها چ‌ه کسان ‌‬ ‫‌‬

‫ی کن‌‪ .‬ی‌ه مدتی‌ام‌‬ ‫ی میکرد‪ .‬ب‌ه شا‌ه میگ ‌ن برو رامسر زندگ ‌‬ ‫ج ‪ -‬خود مصدق‌‪ .‬بیشرتش ‌م فاطم ‌‬ ‫‌‬ ‫‪ -1‬برای آگاهی از منت یکی از این نوشته‌ها ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شماره ‪ ۹‬صص ‪ ۴۰۲-۴۰۱‬و همچننی به‪:‬‬ ‫ روزنامه بسوی آینده از نشریات حزب توده‪ ،‬شماره ‪ ۱۲ ،۷۹۲‬اسفندماه ‪ ...« :۱۳۳۱‬دولت نزدیک ظهر شنبه متوجه‬‫جریان غریعادی گردیده بود اما تصور می‌کرد دار و دسته چاقوکشان د��بار این بار هم برای هجوم به جمعیت‌ها‬ ‫و روزنامه‌های دمکراتیک آماده می‌ش���وند و به این علت نگران نبود‪ .‬دکرت مصدق انتظار همه چیز را داشت جز‬ ‫آنکه شعبان بی‌مخ چاقوکش دولتی قصد جان او را بکند و در زیر سایه پلیس‌ها و نظامی‌های اوکسی بتواند فریاد‬ ‫مرده‌باد مصدق بکشد‪ .‬وقتی نخست‌وزیر از حقیقت قضایا با خربگردید‪ ،‬فرصت از دست رفته بود‪ .‬جز با تلفن‬ ‫نمی‌توانست با خارج مربوطگردد زیرا اطراف منزل او را اوباش درباری و نظامیهاگرفته بودند‪ .‬اما به تلفن او هم‬ ‫کسی اعتنا نمی‌کرد‪ .‬از همه جا جواب می‌رسید اطاعت می‌شود فرستادیم و هیچگونهکمکی پدیدار نبود‪ .‬حتی‬ ‫گارد محافظ منزل نخست‌وزیر هم به بهانه اینکه از رئیس ستاد دستور نداریم‪ ،‬می‌خواستند از تریاندازی و دفاع‬ ‫خودداریکنند و نخست‌وزیر برای اقناع آنها ناچار شد فرمانکتبی با امضای وزیر دفاع ملی بدهد‪ .‬از روی این‬ ‫فرمان بودکه تریاندازی شد و شعبان بی‌مخ مجروح و یکی از چاقوکشانکشته شد‪.‬‬ ‫ روزنامهکیهان‪ ،‬شماره ‪ ۹ ،۲۹۳۸‬اسفند ‪« :۱۳۳۱‬جلو منزل نخست‌وزیر یک نفرکشته و ‪ ۴‬نفر زخمی شدند‪».‬‬‫ روزنامه کیهان‪ ،‬ش���ماره ‪ ۱۰ ،۲۹۳۹‬اس���فند ‪« :۱۳۳۱‬دیروز خرب دادیم که هنگامی که عده‌ای به خانه آقای دکرت‬‫مصدق حملهکردند‪ ،‬یک نفرکش���ته و چند نفر زخمی شدند‪.‬کشته شده محمود رضایی نام دارد‪ .‬امروز جسد او‬ ‫برایکالبدشکافی به اداره پزشکی قانونی حمل شد‪ .‬تمام بدن او پر از خال است و روی دست او اشعار عاشقانه‬ ‫خال‌کوبی شده است و روی شانه او نیز درجه سپهبدی (یک تاج و دو ستاره) خال‌کوبیگردیده است‪».‬‬


‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫‪128‬‬

‫شا‌ه میمون‌ه رامسر‪.‬‬

‫ق رفت‌ه بودید چرا با جیپ‌‬ ‫ی آورد ‌ن مصد ‌‬ ‫ش می‌آید‪ .‬اگر شما برا ‌‬ ‫ک سؤا ‌ل پی ‌‬ ‫س ‪ -‬حاال ی ‌‬ ‫‌‬

‫به ِ‬ ‫ش زدید؟‬ ‫‌در خانه‌ا ‌‬

‫ی اینک‌ه بری ‌م تو‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬برا ‌‬ ‫‌‬

‫ق ب‌ه خانۀ او رفت‌ه بودید‪ ،‬چرا راهتا ‌ن ندادند؟‬ ‫ف زد ‌ن با مصد ‌‬ ‫ت ب‌ه قصد حر ‌‬ ‫س ‪ -‬اگر شما مل ‌‬ ‫‌‬

‫غ کردی ‌م دیدی ‌م درو وا‬ ‫ی ما داد و بیدادکردیم‌‪ ،‬ش���لو ‌‬ ‫ج ‪ -‬درو وا نمیک���رد ‌ن دیگ���ه‌‪ .‬هر چ ‌‬ ‫‌‬

‫نی ک‌ه چرا در خونۀ نخست‌وزیرو رو مرد ‌م بست‌ه بودن‌!‬ ‫نمیکنن‌‪ .‬از اونا سئوا ‌ل کن ‌‬

‫ب کند؟‬ ‫ی را‌ه ندهند باید خان‌ه را خرا ‌‬ ‫ی اگر آد ‌م را ب‌ه خانه‌ا ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ش بودیم‌‪.‬‬ ‫ی پروپاقرص ‌‬ ‫ب کنی ‌م که‌! ما تا او ‌ن روز از طرفدارا ‌‬ ‫ج ‪ -‬نمیخواستی ‌م خونه‌شو خرا ‌‬ ‫‌‬ ‫نت دیگه‌‪ .‬ما ‌م زدی ‌م درو شکستیم‌‬ ‫ی همین ‌م بودک‌ه نمیذاش ‌‬ ‫میخواستی ‌م بری ‌م تو‪ ،‬داخ ‌ل بشیم‌‪ .‬برا ‌‬ ‫یل نیومد‪.‬‬ ‫ت میکردیم‌‪ .‬و ‌‬ ‫ب با همدیگ‌ه صحب ‌‬ ‫ق میومد د ‌م در ُخ ‌‬ ‫بری ‌م تو‪ .‬اگ‌ه مصد ‌‬

‫‪1‬‬

‫ج شد‌ه بود‪ .‬ب‌ه شما نگفتندک‌ه مصدق‌‬ ‫ش خار ‌‬ ‫ق آ ‌ن زما ‌ن از خانه‌ا ‌‬ ‫ی اینک‌ه دکرت مصد ‌‬ ‫س ‪ -‬برا ‌‬ ‫‌‬

‫در خان‌ه نیست‌؟‬

‫‪2‬‬

‫ی ب‌ه ما نگفت‌‪.‬‬ ‫ی چیز ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه اونموق ‌ع کس ‌‬ ‫‌‬

‫ب کردید نگرفتند؟‬ ‫ق را خرا ‌‬ ‫س ‪ -‬بعد از آ ‌ن جریا ‌ن شما را به‌جر ‌م اینک‌ه در خانۀ دکرت مصد ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬چراگرفنت‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت زندا ‌ن نرفتید؟‬ ‫س ‪ -‬آنوق ‌‬ ‫‌‬

‫ی من‌‬ ‫ش نمیفته‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫نی آد ‌م یهو همه‌شو یاد ‌‬ ‫ب میبین ‌‬ ‫ب شد یاد ‌م انداختنی‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫ج ‪ -‬چرا‪ .‬خو ‌‬ ‫‌‬ ‫ق ای ‌ن کاروکردم‌‪ ،‬س���روا ‌ن داورپنا‌ه ‪--‬همونک‌ه فرموندۀ اینا بود‪ --‬دیدکه‌‬ ‫تو خونۀ مصد ‌‬

‫تو‬ ‫ش در رف ‌‬ ‫یل کن‌ه م ‌ن دوید ‌م اونوگرفتم‌‪ ،‬ی‌ه تری ‌‬ ‫ش اومد برا ‌م تری خا ‌‬ ‫اینا مارو نمیزنن‌‪ ،‬خود ‌‬

‫ی م ‌ن اومد بریون‌‪[ .‬دو نقط‌ه از سمت‌راست‌‬ ‫ت از اینجا ‌‬ ‫ی م ‌ن رف ‌‬ ‫خورد تو شیک ‌م من‌‪ .‬از اینجا ‌‬

‫ت ای ‌ن سربازا باک‌‪[ ...‬قنداق‌]‬ ‫ت را نشا ‌ن می‌دهد] بعد افتاد ‌م زمنی‌‪ ،‬اونوق ‌‬ ‫ی راس ‌‬ ‫شک ‌م و پهلو ‌‬ ‫‪ –1‬بخشی از خاطرات دکرت مهدی آذر وزیر فرهنگ حکومت مصدق با عنوان‪ ،‬توطئۀ شاه برای کشته شدن دکرت‬ ‫مصدق و همکارانش‪ ،‬در ماهنامۀ علم و جامعه‪ ،‬چاپ واشنگنت‪ ،‬اسفند ماه ‪ 1365‬به مدیریت و سردبریی دکرت ناصر‬ ‫طهماسبی و ماهنامه‌ی پر‪ ،‬شمارۀ ‪ ،176‬چاپ واشنگنت به سردبریی علی سجادی چاپ شدهکه در مورد وقایع آن‬ ‫روز است‪ .‬برای آگاهی از این منت ر‪.‬ک‪ ،‬به پیوست شماره‌ی ‪ 10‬صص ‪.403- 402‬‬ ‫‪-2‬ب���رای آگاهی از جزئیات حرکت دکرت مصدق از خان���ه ر‪.‬ک‪ ،‬بهکتاب «خاطرات و تألمات مصدق» صص‬ ‫‪.267-263‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪129‬‬

‫نت بریون‌‪ 1.‬ملت ‌م ک‌ه ی‌ه عده‌‬ ‫گ زد ‌ن کمرمو خوردکردن‌‪ .‬بعد ًا منوکشید ‌ن آورد ‌ن از در انداخ ‌‬ ‫تفن ‌‬

‫نن چطور میش‌ه و آخر و عاقبت‌‬ ‫ت ک‌ه ببی ‌‬ ‫ی درخ ‌‬ ‫رفت‌ه بود ‌ن اینور ی‌ه عد‌ه اونور‪ ،‬چند تا ‌م باال ‌‬

‫ی ما رو‬ ‫س اومد و ما رو سوارکرد و یعن ‌‬ ‫نت بریون‌‪ ،‬ی‌ه آمبوالن ‌‬ ‫ی میشه‌‪ .‬من ‌وک‌ه انداخ ‌‬ ‫م ‌ن اونجا چ ‌‬

‫ی رو آورد ‌ن اون‌‬ ‫ش و برد ‌ن بیمارستا ‌ن سینا‪ ،‬او ‌ن طبقۀ باال‪ .‬در ای ‌ن مابنی‌‪ ،‬صدر ‌‬ ‫نت تو ‌‬ ‫انداخ ‌‬

‫ش تری خورد‌ه بود‪ ،‬اون‌گوش‌ه خوابوند‌ه بودن‌‪.‬‬ ‫گوش‌ه خوابوند ‌ن و او ‌ن رضا اربابی‌ا ‌م ک‌ه دست ‌‬ ‫ب داغو ‌ن بود ‌م دیگه‌‪.‬کتف ‌م سرنیز‌ه خورد‌ه بود و پشت ‌م خورد شد‌ه بودکمر ‌م خورد‬ ‫من ‌م ک‌ه ُخ ‌‬

‫ی خود ‌م وایسم‌‪ .‬ی‌ه تری ‌م خورد‌ه بودتو شیکمم‌‪ .‬مرفین ‌م ب‌ه م ‌ن زده‌‬ ‫شد‌ه بود‪ .‬نمیتونست ‌م رو پا ‌‬

‫نی ب‌ه من‌کارگر نمیشه‌‪ .‬هنوز ‌م همینطورم‌‪،‬‬ ‫یل م ‌ن هنوز همۀ اینا رو حالی ‌م بود‪ .‬آخ‌ه مرف ‌‬ ‫بودن‌‪ ،‬و ‌‬ ‫ص خواب ‌م بخور ‌م خوابم‌نمیربه‌‪ .‬بعد دید ‌م ک‌ه در ای ‌ن مابنی‌‬ ‫ی قر ‌‬ ‫ی میگم‌ها‪ ،‬هر چ ‌‬ ‫اینو راست ‌‬

‫نی پسر مصدقم‌‬ ‫ق ما‪ ،‬م ‌ن فهمیدم‌‪ .‬غالمحس ‌‬ ‫پرفسور عد ‌ل اومد‪ .‬پرفسور عد ‌ل ک‌ه اومد تو اتا ‌‬ ‫ی واسه‌‬ ‫ی کس ‌‬ ‫ی سر من‌وگفت‌‪« :‬مرد حساب ‌‬ ‫ت بود و نیومد تو‪ .‬پرفسور عد ‌ل اومد باال ‌‬ ‫او ‌ن پش ‌‬

‫ب میکنه‌؟» واز ای ‌ن حرفا‪ .‬تا پرفسور عد ‌ل اینو‬ ‫خاطر ای ‌ن پسرۀ جعل ‌ق میزن‌ه خونۀ پدرشو خرا ‌‬

‫غ راه‌انداختم‌‪....‬‬ ‫ت ند ‌م شلو ‌‬ ‫ت من ‌م پرید ‌م ب‌ه پرفسور عد ‌ل و دردسر ‌‬ ‫گف ‌‬

‫ت پسر جعلق‌؟‬ ‫ی می‌گف ‌‬ ‫س ‪ -‬صربکنید‪ ،‬صربکنید‪ ،‬م ‌ن متوج‌ه نشدم‌! ب‌ه ک ‌‬ ‫‌‬ ‫ت به‌حساب‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬شا‌ه رو میگف ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود؟‬ ‫س ‪ -‬پدرک ‌‬ ‫‌‬

‫ت آد ‌م واس‌ه خاطر ای ‌ن پسرۀ جعل ‌ق در خونۀ پدرشو‬ ‫ی میگف ‌‬ ‫ق بود‪ .‬یعن ‌‬ ‫ش مصد ‌‬ ‫ج ‪ -‬منظور ‌‬ ‫‌‬ ‫ی چرا؟ گفتم‌‪ُ :‬‬ ‫ب باالخر‌ه ش���ا‌ه ی‌ه ورزشکار‬ ‫«خ ‌‬ ‫ق بود ‌‬ ‫ی توک‌ه با مصد ‌‬ ‫ب نمیکنه‌‪ .‬یعن ‌‬ ‫خرا ‌‬ ‫ت دارم‌‪ .‬االنشم‌‬ ‫ت داشتم‌‪ ،‬همیشه‌‪ .‬مصدق ‌م دوس ‌‬ ‫بود من ‌م ی‌ه ورزش���کارم‌‪ .‬م ‌ن شا‌ه رو دوس��� ‌‬ ‫نی حا ‌ل دیگ‌ه م ‌ن خواست ‌م این‌‬ ‫ب در ع ‌‬ ‫یل ُخ ‌‬ ‫دوستش‌دار ‌م ک‌ه اینجا افتاد ‌م اینجوری ‌م کردن‌‪ .‬و ‌‬

‫کارو بکنم‌‪».‬‬

‫ی ب‌ه شماگفت‌ه بود‪« :‬نذاری ‌ن شا‌ه بره‌؟»‬ ‫س ‪ -‬نگفتیدک‌ه کاشان ‌‬ ‫‌‬ ‫‪ –1‬نقل از روزنامۀکیهان‪ ،‬شمارۀ ‪ 10 ،2939‬اسفند ‪« :1331‬توقیف شعبان جعفری ‪ /‬دیروز عصر مأمورین شهربانی‬ ‫شعبان جعفری را به اتهام اینکه در حمله به خانۀ آقای نخست‌وزیر شرکت داشته و وی درب خانه را برای ورود‬ ‫جمعیت شکسته است‪ ،‬توقیفکردند‪ .‬شعبان جعفری بعد از دستگریی معلوم شدکه در این جریانات مجروح شده‬ ‫است‪ .‬نامربده را بعد از عمل پانسمان به بازداشتگاه شهربانی انتقال دادند‪».‬‬


‫‪130‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫ی گفت‌‪ .‬جو ‌ن بچ‌هم‌‪ ،‬جو ‌ن شما‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬آیت‌اللهکاشان ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬نمی‌خواهد قس ‌م بخورید‪ .‬قبو ‌ل کردم‌!‬ ‫‌‬

‫ی تلف ‌ن زد‪ .‬حاال‬ ‫ی شد و ب‌ه ک ‌‬ ‫ت و نمیدون ‌م چ ‌‬ ‫ج ‪ -‬هیچی‌‪ ،‬بعد از اونجا ای ‌ن پرفسور عد ‌ل رف ‌‬ ‫‌‬

‫ی داد میزد ‌م که‌‪« :‬این‬ ‫نی روکشنت‌‪ ،‬م ‌ن ه ‌‬ ‫من ‌م داد و بیداد می‌کنم‌‪ ،‬چو ‌ن شنید ‌م خوارزاد‌ه ‌م حس ‌‬

‫ی گرفنت‌‬ ‫ف هشتا سرباز اومد ‌ن او ‌ن باال و ما رو همینجور ‌‬ ‫نی کجاست‌؟» بعد دید ‌م یهو ه ‌‬ ‫‌حس ‌‬ ‫ک و ِد برو ک‌ه رفتیم‌‪ .‬ما دیدی ‌م االن‌ه ک‌ه ای ‌ن سربازا از پله‌ها لیز بخور ‌ن ما رو بندازن‌!‬ ‫با دُش ‌‬ ‫نی بودی ‌م دیگه‌‪.‬گفتم‌‪ُ :‬‬ ‫ی ک‌‪...‬کشون‌‬ ‫نی م ‌ن خود ‌م اینجور ‌‬ ‫ب منو بذاری ‌ن زم ‌‬ ‫«خ ‌‬ ‫آخ‌ه ما ‌م سنگ ‌‬

‫نی زدن‌!» خالص‌ه ما رو ورداشنت‌‬ ‫ت مرف ‌‬ ‫نی اال ‌ن به ‌‬ ‫ی بیایی‌‪ ،‬هم ‌‬ ‫میا ‌م پائنی‌!»گفت‌‪« :‬نمیتون ‌‬ ‫ت سر ما میاد‪.‬منم‌‬ ‫س میرب ‌ن و ی‌ه تانک ‌م دار‌ه پش ‌‬ ‫برد ‌ن تو ی‌ه آمبوالنس‌‪ .‬حاال منو دار ‌ن با آمبوالن ‌‬

‫س باال‬ ‫ف هشتا از او ‌ن مأمورا ‌م توی‌آمبوالن ‌‬ ‫یوه ‌‬ ‫نی خوابید‌ه بود ‌م و ی‌ه افسر شهربان ‌‬ ‫ف ماش ‌‬ ‫ک ‌‬

‫ش ب‌ه م ‌ن داد‌که‌‪« :‬فال ‌ن فال ‌ن شد‌ه ِ‬ ‫در خونۀ‬ ‫سر م ‌ن نشست‌ه بودن‌‪ .‬بعد او ‌ن افسر‌ه یهو ی‌ه فح ‌‬ ‫ش داد من ‌م پاشوگرفتم‌‪ .‬حاال من ‌م با او ‌ن حال ‌م با اون‌‬ ‫ب میکنی‌؟» همینک‌ه فح ‌‬ ‫مصدقو خرا ‌‬

‫نی ک‌ه زد ‌ن و اینا‪ .‬خالص‌ه شلوار ملوارشو گرفت ‌م و دردسرتو ‌ن ندم‌‪ ،‬یه ُ‬ ‫‌خرده‌‬ ‫وضع ‌م و او ‌ن مرف ‌‬ ‫ت ب‌ه م ‌ن نمیزدن‌‪ .‬هیچی‌‬ ‫یل دس ‌‬ ‫او ‌ن تو با ه ‌م کلنجار رفتیم‌‪ .‬س���ربازا ‌م او ‌ن تو نشست‌ه بود ‌ن و ‌‬

‫ی تو خیابون‌نمیدونم‌‬ ‫خالص‌ه ما رو برد ‌ن بیمارستا ‌ن ش���هربانی‌‪ .‬همو ‌ن بیمارستا ‌ن شهربان ‌‬ ‫ی خونۀ ثریا بود‪.‬‬ ‫چی‌‪...‬ک‌ه روبرو ‌‬

‫س ‪-‬کدا ‌م ثریا؟‬ ‫‌‬

‫ی کن‌ه اونجا مینشست‌‪ .‬ما رو بردن‬ ‫ج ‪ -‬ز ‌ن ش���ا‌ه دیگه‌! ثریا قب ‌ل از اینک‌ه با ش���ا‌ه عروس��� ‌‬ ‫‌‬

‫ش و نی ‌م ای ‌ن وقتا بودک‌ه دیدم‌‬ ‫ت شیش‌‪ ،‬شی ‌‬ ‫ح تقریب ًا ساع ‌‬ ‫ی خوابوندن‌‪ .‬صب ‌‬ ‫‌بیمارستا ‌ن شهربان ‌‬

‫نت بیا ‌ن با من‬ ‫ی دیگ‌ه رو ورداشت‌ه آورد‌ه اونجا‪.‬گویا اونا میخواس ‌‬ ‫اسدالله رشیدیا ‌ن ی‌ه چند تا ‌‬

‫ی نداشت ‌م ک‌ه با اونا صحبت‌‬ ‫ت کنه‌‪ .‬من ‌م کار ‌‬ ‫ی بیاد با م ‌ن صحب ‌‬ ‫نت کس ‌‬ ‫ف بزن ‌ن اینا نذاش ‌‬ ‫‌حر ‌‬ ‫کنم‌‪.‬‬

‫ی برد ‌ن زندا ‌ن شهربانی‌‪ ،‬تو مریضخون‌ه نخوابوندن‌‪.‬‬ ‫بعد اومد ‌ن و ما رو ورداش�ت�ن‌ همینجور ‌‬

‫ت ش���هربانی‌‪ .‬زندان‌‬ ‫با همو ‌ن کمر شکس���ت‌ه و او ‌ن گلول‌ه و او ‌ن حرفا‪ ،‬منو برد ‌ن زندا ‌ن موق ‌‬

‫ش تو‬ ‫ی داشت‌‪ ،‬توالت ‌‬ ‫ی کوچیک ‌‬ ‫ی اونوقتا ‌م درا ‌‬ ‫ت ش���هربانی‌ا ‌م ک‌ه س‌ه تا مجرده‌‪ .‬مجردا ‌‬ ‫موق ‌‬

‫ت او ‌ن تو‪.‬‬ ‫ی مینداختن ‌‬ ‫ی بود‪ .‬همینجور ‌‬ ‫ش نداش���ت‌‪،‬کَ ِفشَ ‌م سیمان ‌‬ ‫ش بود‪ ،‬هیچی‌ا ‌م تو ‌‬ ‫خود ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪131‬‬

‫نت او ‌ن تو‪ .‬اص ً‬ ‫نی حال‌‬ ‫ب در ع ‌‬ ‫یل ُخ ‌‬ ‫ت داشتم‌‪ ،‬نداشتم‌‪ .‬و ‌‬ ‫ی قدر ‌‬ ‫ال بگ ‌‬ ‫ما رو همینجور انداخ ‌‬

‫نت همون‌‬ ‫ح ما رو آورد ‌ن پانسما ‌ن کرد ‌ن و بازگذاش ‌‬ ‫دیگه‌داد و بیدادمونو میکردیم‌‪ .‬فردا صب ‌‬ ‫ی او ‌ن تو بودیم‌‪.‬‬ ‫تو‪ .‬خالص‌ه دردسرتو ‌ن ندم‌‪ ،‬ی‌ه دو ماه ‌‬

‫ب غذا ه ‌م کردید؟‬ ‫ض اعتصا ‌‬ ‫س ‪-‬گویا ب‌ه عنوا ‌ن اعرتا ‌‬ ‫‌‬

‫ب غذا؟‬ ‫ج ‪ -‬اعتصا ‌‬ ‫‌‬

‫ی گرفتید؟‬ ‫ی روزۀ سیاس ‌‬ ‫ت نوشته‌‪ 1.‬یعن ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬روزنامۀ اطالعا ‌‬ ‫‌‬

‫ب نکردم‌‪.‬‬ ‫ب معتصا ‌‬ ‫ی غذا بمونم‌! ن‌ه اعتصا ‌‬ ‫ج ‪ -‬من‌؟ ابدا‪ .‬مگ‌ه م ‌ن میتونست ‌م ب ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪-‬گفتید دو ما‌ه آنجا بودید‪ .‬دو ما‌ه از ‪ 9‬اسفند می‌شود اواخر فروردین‌‪ .‬درست‌؟‬ ‫‌‬

‫ت دیدی ‌م ک‌ه اومد ‌ن ما رو ورداش�ت�ن‌‪،‬‬ ‫ی بودک‌ه اونجا بودم‌‪ ،‬ی‌ه وق ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل���ه‌‪ .‬تاز‌ه چند روز ‌‬ ‫‌‬

‫ب سین‌ه ‌م و‬ ‫ب بود‪ ،‬ما رو دستبند زدن‌‪ ،‬دستبند قپونی‌‪ .‬حاال من ‌م ُخ ‌‬ ‫ت یاز‌ه ش��� ‌‬ ‫ب ساع ‌‬ ‫ی‌ه ش��� ‌‬

‫یل اینا به‌زور دستبند زدن‌‪ .‬دستمو‬ ‫ی نمیتون ‌م بخور ‌م که‌‪ ،‬و ‌‬ ‫ت بود‪ ،‬دس���تبند قپون ‌‬ ‫بازوهام‌کلف ‌‬ ‫نت بردن‌‬ ‫ت میشکس���ت‌‪ .‬پری منو در آوردن‌‪ .‬منو ورداش ‌‬ ‫ق سین‌ه ‌م داش ‌‬ ‫همچی‌کش���ید ‌ن ک‌ه جنا ‌‬ ‫ت یه‌‬ ‫ی اونوق ‌‬ ‫باال توی‌رک ‌ن دو س���تاد ارتش‌‪ .‬حاال رک ‌ن دو چیه‌؟ ادارۀکارآگاهی‌‪.‬کارآگاه ‌‬

‫ی بود‪.‬‬ ‫گ نادر ‌‬ ‫نی سرهن ‌‬ ‫ق هم ‌‬ ‫ی مصد ‌‬ ‫س کارآگاه ‌‬ ‫گ نادری‌‪ ،‬رئی ‌‬ ‫ت به‌نا ‌م سرهن ‌‬ ‫رئیسی‌داش ‌‬ ‫س رو برد ‌ن کیا‬ ‫نی اینا ک‌ه افشارطو ‌‬ ‫ت کردن‌‪ .‬گفت‌‪« :‬شما میدون ‌‬ ‫ع کرد ب‌ه تحقیقا ‌‬ ‫اون‌شرو ‌‬ ‫هسنت‌؟»گفتم‌‪« :‬منک‌ه تو زندا ‌ن بودم‌‪ .‬م ‌ن اص ً‬ ‫س رو بردن‌!»‬ ‫ال چ‌ه میدون ‌م افشارطو ‌‬

‫س راکشت‌ه بودند؟‬ ‫س ‪ -‬حاال افشارطو ‌‬ ‫‌‬

‫یل هنوز نکشت‌ه بودن‌‪ .‬شما جریانشو البد میدوننی‌دیگه‌!‬ ‫س رو برد‌ه بود ‌ن و ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬افشارطو ‌‬ ‫‌‬ ‫‪ –1‬نقل از روزنامۀ اطالعات‪ 12 ،‬فروردین ‪« :1332‬حوادث ‪ /‬دیروز پنج نفر از زندانیان اعتصاب غذاکردند ‪ /‬امروز‬ ‫پزشک قانونی شعبان جعفری را معاینه نمود و اعتصاب غذای او را شکست‪.‬‬ ‫دیروز پنج نفر از زندانیان واقعۀ نهم اسفند اعتصاب غذاکردند‪ .‬این پنج نفر عبارتند از طیب حاج رضایی‪ ،‬شعبان‬ ‫جعفری‪ ،‬حسن رمضان یخی‪ ،‬محسن عدل طباطبایی و احمد عشقی‪.‬‬ ‫امروز شعبان جعفری که از ظهر روز دوشنبه نهم فروردین اعتصاب غذا نموده بود‪ ،‬بوسیله پزشک قانونی معاینه‬ ‫شد و چون مشارالیه مبتال به زخم معده بود او را مجبور نمودندکه اعتصاب غذای خود را بشکند‪ .‬شعبان جعفری‬ ‫سپس به اصرار اطرافیان اعتصاب غذای خود را شکست‪.‬‬ ‫ساعت ده صبح امروز شعبان جعفری برای انجام بازجویی به اتاق فرماندار نظامی برده شد و در جواب سرتیپ‬ ‫مدبر فرماندار نظامیکه از او سوالکرده بود به چه علت اعتصاب غذاکرده‌ای جواب داد چون مریض هستم و به‬ ‫اتهام من رسیدگی نمی‌شود و از طرف دیگر نمی‌دانم به چه علت زندانی شده‌ام اعتصاب غذا نمودم‪ .‬من خودم‬ ‫راگناهکار نمی‌دانم فقطگناهی اگر داشته باشم شاهدوستی است‪ .‬فرماندار نظامی در جواب به او قول دادکه به‬ ‫زودی به اتهامش رسیدگی خواهد شد‪.‬‬ ‫خربنگار ما اطالع می‌دهد سایر زندانیانیکه اعتصاب غذاکرده بودند‪ ،‬در اثر توصیه پزشک دست از اعتصاب‬ ‫کشیدند و حسنی اسماعیلی معروف به (رمضان یخی) و عدل طباطبایی امروز به زندان باغشاه منتقل شدند‪.‬‬


‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫‪132‬‬

‫شما اینا رو باید بدوننی‌‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫س ‪ -‬حاال شما از زبا ‌ن خودتا ‌ن بفرمایید‪.‬‬ ‫‌‬

‫س رو‬ ‫ت افشارطو ‌‬ ‫ی رفی ‌ق بود‪ .‬اونوق ‌‬ ‫س خیل ‌‬ ‫ی با ای ‌ن افشارطو ‌‬ ‫نی خطیب ‌‬ ‫ج ‪ -‬قضی‌ه این‌ه ک‌ه حس ‌‬ ‫‌‬

‫ی دو تا دیگ‌هم‌‬ ‫ش ‪--‬تیمسار بایندر و تیمسار منز‌ه و تیمسار مزینی‌‪ ،‬یک ‌‬ ‫ت میکن‌ه تو خون‌ه ‌‬ ‫دعو ‌‬

‫ت میکن‌ه تو خونه‌‪.‬‬ ‫ی بود ‌ن ک‌ه اونا حاال اسمشو ‌ن در نظر ‌م نیست‌‪... --‬اینا رو دعو ‌‬ ‫شخص ‌‬ ‫ی ب‌ه خورد ای ‌ن میدن‌‪،‬‬ ‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬نمیدون ‌م چ ‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ب ک‌ه مری ‌ن تو او ‌ن خونه‌‪ ،‬خدم ‌‬ ‫ش ‌‬ ‫ش میزن ‌ن که‌‪...‬‬ ‫ش میکنن‌‪ ،‬یا آمپول ‌‬ ‫چیکار ‌‬ ‫ش می‌کنند‪.‬‬ ‫س ‪-‬گویا با ِا ِتر بیهوش ‌‬ ‫‌‬

‫ش بذار ‌ن تو صندوق‌‬ ‫ی و میخواس�ت�ن‌ بربن��� ‌‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه درس���ته‌‪ ،‬بعد اونو میپیچ ‌ن تو ی‌ه چیز ‌‬ ‫‌‬

‫ی میدو ‌ن شا‌ه و‬ ‫ی همو ‌ن طرفا ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬از بچه‌ها ‌‬ ‫[عقب‌اتومبیل‌] زورشو ‌ن نمریسه‌‪ .‬ی‌ه امری رستم ‌‬ ‫نت امریکچل‌‪ .‬ای ‌ن امری توکوچ‌ه داشت‌مریفت‌‪،‬‬ ‫ش میگف ‌‬ ‫اون َورا بود‪ ،‬خیابو ‌ن اسماعی ‌ل بزاز‪ ،‬به ‌‬

‫نن میگن‌‪« :‬آقا ِ‬ ‫سر اینو بگری بذاری ‌م تو ماشنی‌‪ ».‬اون ‌م که‌‬ ‫ش میک ‌‬ ‫ورزشکا َر ‌م بود بیچاره‌‪ ،‬صدا ‌‬ ‫ی افشارطوس‌میمریه‌‬ ‫نی و اونا ‌م مرین‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫ت چی‌ه که‌! سرشو میگری‌ه میذار ‌ن تو ماش ‌‬ ‫نمیدونس ‌‬

‫ای ‌ن امری ‌م میگری ‌ن به‌جر ‌م قت ‌ل اون‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬به‌جر ‌م قت ‌ل یا همکاری‌؟‬ ‫‌‬

‫ف کرد‪.‬‬ ‫ش ما‪ .‬اتفاق ًا او ‌ن داستانو برا ‌م تعری ‌‬ ‫ش زندا ‌ن پی ‌‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ ،‬آورد‌ه بودن ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬همۀ آنها را ب‌ه زندا ‌ن شما آوردند؟‬ ‫‌‬

‫ط همو ‌ن امریو آوردن‌‪.‬‬ ‫ش ما نیاوردن‌‪ .‬فق ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه اینا رو پی ‌‬ ‫‌‬

‫ف کرد؟‬ ‫ی شما تعری ‌‬ ‫ی زندا ‌ن برا ‌‬ ‫ت امری تو ‌‬ ‫س ‪ -‬آنوق ‌‬ ‫‌‬

‫ف کرد‪ .‬بله‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬امری اومد تعری ‌‬ ‫‌‬

‫ی زندا ‌ن بود؟‬ ‫س او ه ‌م آ ‌ن موق ‌ع با شما تو ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی جعفری‌‪ ،‬اص ً‬ ‫ع نداش���ت‌‪ .‬اینا به‌‬ ‫ال م ‌ن ب‌ه خدا روح ‌م اطال ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬امریگفت‌‪« :‬واال آقا ‌‬ ‫‌‬

‫گ و سرگرد‬ ‫ی ب‌ه ما بکن‌‪ ،‬م ‌ن دید ‌م دو س‌ه تا سرهن ‌‬ ‫نت آقا سنگین‌ه ما نمیتونی ‌م ی‌ه کمک ‌‬ ‫من‌گف ‌‬

‫‪ -1‬نقل از روزنامۀ کیهان‪ ،‬شمارۀ ‪ ،2974‬سه شنبه‪ ،‬اول اردیبهشت ‪« :1332‬از ساعت ‪ 9‬بعد از ظهر دیروز سرتیپ‬ ‫افشار طوس رییس شهربانیکلکشور مفقوداالثر شد‪».‬‬ ‫نقل از روزنامۀکیهان‪ ،‬ش���ماره‌ی ‪ ،2978‬یکشنبه ‪ 6‬اردیبهش���ت ‪« :1332‬دیشب جسد افشار طوسکه به وضع‬‫فجیعیکشته شده در تپه‌های اطراف لشکرککشف شد‪».‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪133‬‬

‫ش ما‪ ،‬او ‌ن امری بود‬ ‫ط رفت ‌م او ‌ن کارو کردم‌‪ ».‬خالصه‌‪ ،‬اونا رو آورد ‌ن تو زندا ‌ن پی ‌‬ ‫و اینا ‌ن فق ‌‬ ‫نی س‌ه تا چار تا بودن‌‪ .‬چون‬ ‫ی بود و او ‌ن احمد آشپز بود و دیگ‌ه هم ‌‬ ‫چ قرائ ‌‬ ‫و او ‌ن سرگرد بلو ‌‬

‫ب طنابو‬ ‫س اونا بودن‌‪ ،‬اونا به‌حسا ‌‬ ‫ی افشارطو ‌‬ ‫چ قرائی‌‪ ،‬اص ‌ل قاتال ‌‬ ‫‌احمد آشپز و سرگرد بلو ‌‬ ‫انداخت‌ه بود ‌ن ِخر ای ‌ن بابا‪...‬‬

‫س ‪ -‬صربکنید‪ :‬او ‌ل گفتید ای ‌ن امری تنها با شما تو زندا ‌ن بود‪ ،‬حاال می‌گویید همۀ اینها با‬ ‫‌‬ ‫شما تو زندا ‌ن بودند؟ لطف ًا ای ‌ن را روش ‌ن کنید‪.‬‬

‫ت مثل‌‬ ‫ی بود؟ ی‌ه سال ‌ن هس ‌‬ ‫نی زندا ‌ن ما چ‌ه جور ‌‬ ‫ض کنم‌‪ ،‬میدون ‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ب خدم ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬ ‫ای ‌ن اتاق‌‪ .‬از تو س���ال ‌ن کریدورها هم‌ه سوا سواست‌‪ :‬بند ‪ ،9‬بند ‪ ،1‬بند ‪ ،4‬بند ‪ ،6‬بند ‪ .5‬اون‌‬

‫ی و او ‌ن احمد‬ ‫چ قرائ ‌‬ ‫ی دیگ‌ه ‪--‬بلو ‌‬ ‫نی بند بود‪ .‬اونا ‌‬ ‫موق ‌ع ما تو بند ‪ 9‬بودیم‌‪ .‬ای ‌ن امری ‌م تو هم ‌‬ ‫و اونا‪--‬تو بند دیگ‌ه بودن‌‪ .‬افسرایی‌ا ‌م ک‌ه با ماگرفت‌ه بود ‌ن از ما جدا بودن‌‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫غ دنبالۀ صحبتتان‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬حاال بروی ‌م سرا ‌‬ ‫‌‬

‫ش تو او ‌ن غار تلو‪ ،‬بستیمش‌‬ ‫ف میکرد ‌ن که‌‪« :‬ما اینو بردیم ‌‬ ‫ی ما تعری ‌‬ ‫ج ‪... -‬بله‌‪ ،‬اونجا برا ‌‬ ‫‌‬

‫ت ی‌ه ُخرد‌ه ب‌ه من ‌م بدین‌‬ ‫ت میکردی ‌م ب‌ه او ‌ن نمیدادیم‌‪ .‬بعد میگف ‌‬ ‫به‌ی‌ه جا‪ ،‬بعد ما غذا درس ‌‬

‫نی م ‌ن دیگ‌ه با شما هستم‌!» اونام‌‬ ‫بخورم‌‪ ،‬نمیدادیم‌‪ .‬بعد قس ‌م میخور‌ه که‌‪« :‬اگ‌ه منو آزادکن ‌‬

‫ت کردی‌؟»‬ ‫ت نکنی‌‪ .‬چرا خیان ‌‬ ‫ی ک‌ه ب‌ه شا‌ه خیان ‌‬ ‫ش گفنت‌‪« :‬تو زیر پرچ ‌م قس ‌م قرآ ‌ن خورد ‌‬ ‫به ‌‬

‫ش یواش‌‬ ‫ی ک‌ه میگفنت‌‪ ،‬بعد دستگا‌ه یوا ‌‬ ‫ی میگذره‌‪ ،‬اینجور ‌‬ ‫نی ی‌ه چند وقت ‌‬ ‫خالصه‌‪ ،‬دری ‌ن ماب ‌‬ ‫نن که‌‬ ‫میفهم‌ه ک‌ه ای ‌ن کجاس���ت‌‪ .‬مری ‌ن دور او ‌ن کوها و غار و اونجا هم‌ه رو محاصر‌ه میک ‌‬

‫ی ایناگذاشت‌ه بود ‌ن رفت‌ه بودن‌‪ ،‬ای ‌ن احمد آشپز و‬ ‫بر ‌ن بگرینشون‌‪ .‬مقصود‪ ،‬او ‌ن بایندر و مزین ‌‬

‫ی رو میگرین‌‪ .‬افشارطوس��� ‌م او ‌ن َد ِ‌م رودخون‌ه ی‌ه گودا ‌ل کند‌ه بود ‌ن و همونجوری‬ ‫چ قرائ ‌‬ ‫بلو ‌‬

‫ش کرد‌ه بودن‌‪ .‬ی‌ه ِ‬ ‫سر طنابو ای ‌ن گرفت‌ه بود و ی‌ه سر طنابو اون‌‪،‬‬ ‫‌حاال زند‌ه زند‌ه یا مرده‌‪ ،‬خف‌ه ‌‬ ‫ش توگودال‌‪ ،‬خاک ‌م ریخت‌ه بود ‌ن ی‌ه س���نگ ‌م گذاش���ت‌ه بود ‌ن روش‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬اینا رو‬ ‫انداختن ‌‬

‫‪-1‬نقل ازکتاب «قلم و سیاست» از استعفای رضاشاه تا سقوط مصدق‪ ،‬نوشتۀ مصدق‪ ،‬نوشتۀ محمدعلی سفری‪،‬‬ ‫صفحۀ ‪ ...« :758‬به استناد ماده ‪ 5‬حکومت نظامی‪ ،‬عدۀ زیادی اعم از لشکری وکشوریکه در جریان نهم اسفند‬ ‫دست داشتند‪ ،‬توقیف شدند و مطبوعات با درج اسامی سرشناسان ازگروه‌های مختلف تعداد د��تگری شدگان را تا‬ ‫‪ 450‬نفر اعالمکردند‪ .‬توقیف شدگان عبارت بودند از شعبان جعفری (معروف به شعبان بی‌مخ)‪ ،‬محمود مسگر‪،‬‬ ‫طیب حاج رضائی‪ ،‬حس�ی�ن رمضان یخی‪ ،‬احمد عش���قی ازگروه چاقوکشان و سپهبد شاه‌بختی‪ ،‬سرتیپ شعری‪،‬‬ ‫س���رتیپگیالنشاه‪ ،‬سرتیپ اصالنی‪ ،‬سرلشکر معینی‪ ،‬سرگرد پوالدژ‪ ،‬س���رگرد مستجری و سرتیپ نقدی از اسرای‬ ‫بازنشسته‪ .‬جمال امامی‪ ،‬غالمحسنی فروهر‪ ،‬عمیدی نوری و ابوالحسن صریفی از شخصیت‌های سیاسی‪ ،‬ضمن ًا‬ ‫سرلشکرگرزن و سپهبد امریاحمدی نیز در منزل یکی از وکالی درباری مخفی شدند‪»...‬‬


‫‪134‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫میگری ‌ن و همینا تیمسار بایندر و مایندر و اینا رو لو میدن‌‪.‬‬

‫ف کردند‪ .‬هما ‌ن موق ‌ع شما را بردند ادارۀ‬ ‫ی ش���ما تعری ‌‬ ‫ی زندا ‌ن برا ‌‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن قضایا را تو ‌‬ ‫‌‬ ‫گ نادری‌؟‬ ‫ی پهلو سرهن ‌‬ ‫آگاه ‌‬

‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬نه‌‪ .‬اونموق ‌ع ک‌ه نبود؟‬ ‫‌‬

‫ج شدم‌!‬ ‫ی بود؟گی ‌‬ ‫سک ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫س رو برد‌ه بودن‌‬ ‫س نداشتم‌‪ .‬اونموق ‌ع افشارطو ‌‬ ‫ی تما ‌‬ ‫ی م ‌ن تو مجرد بود ‌م ک‌ه باکس ‌‬ ‫ج ‪ -‬وقت ‌‬ ‫‌‬

‫ی طو ‌ل کشید‪.‬‬ ‫یل هنوز نکشت‌ه بودنش‌‪ .‬آخ‌ه مدت ‌‬ ‫و ‌‬

‫یل گ ‌م شد‌ه بود و دنبالش‌‬ ‫س را نکش���ت‌ه بودند‪ ،‬و ‌‬ ‫ت شد‪ ،‬هنوز افشارطو ‌‬ ‫س ‪ -‬حاال درس��� ‌‬ ‫‌‬ ‫می‌گشتند‪.‬‬

‫نت ب‌ه سؤال‌‪ .‬اینا چون‬ ‫نت میگرف ‌‬ ‫ی رو میتونس ‌‬ ‫ش کنن‌‪ .‬اینا هرک ‌‬ ‫نت پیدا ‌‬ ‫یل نمیتونس ‌‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ی ِ‬ ‫ف زدن‌‪،‬گفنت‌جعفری‌ام‌‬ ‫در خونۀ شا‌ه بودی ‌م بایندر و مایندر اینا با م ‌ن حر ‌‬ ‫‌دید‌ه بود ‌ن ک‌ه وقت ‌‬

‫ی از ‌م سؤا ‌ل میکردن‌‪ .‬میگفتم‌‪:‬‬ ‫ت میدونه‌‪ .‬این‌ه ک‌ه ما رو برد ‌ن اونجا دستبند زد ‌ن و ه ‌‬ ‫با ایناس ‌‬ ‫ی بدون ‌م میگم‌‪ ».‬بعد خالصه‌‪،‬‬ ‫ت میگم‌‪ .‬م ‌ن ی‌ه آدمی‌ا ‌م هر چ ‌‬ ‫«واال م ‌ن نمیدونم‌‪ ،‬بدون ‌م روراس ‌‬

‫ی زد ‌ن خانوم‌‪ ،‬جو ‌ن شما تما ‌م تنمو سیاه‌کردن‌‪ .‬حاال‬ ‫نت سر ‌م با باتو ‌ن زدن‌‪ ،‬خیل ‌‬ ‫دستور داد ریخ ‌‬ ‫ت مریضیمو ‌ن و اینا‪.‬گفتم‌‪« :‬واال م ‌ن نمیدونم‌‪ .‬بیخود شما این‌کارو میکننی‌‪.‬‬ ‫ما ‌م با او ‌ن حال ‌‬ ‫ب دیگ‌ه اومدن‌‪،‬‬ ‫نی نمیدونم‌‪ ».‬هیچی‌‪ ،‬بعد اومد ‌ن منو دومرتب‌ه برد ‌ن اونجا و باز ی‌ه ش ‌‬ ‫من ‌م بکش ‌‬ ‫ق بود‬ ‫ب همه‌کارۀ مصد ‌‬ ‫ی المص ‌‬ ‫گ نادر ‌‬ ‫ب ای ‌ن کارو با ماکردن‌‪ .‬او ‌ن س���رهن ‌‬ ‫ی دو ش��� ‌‬ ‫یک ‌‬

‫ت شما عرض‌کن ‌م که‌‪،‬‬ ‫ی داشت‌‪ ،‬خدم ‌‬ ‫ی و‪ ...‬اس ‌م خوب ‌‬ ‫اونموقع‌‪ .‬او ‌ن بود و او ‌ن تیمسار ثقف ‌‬

‫نت زندا ‌ن موقت‌‪ ،‬بعد از اونجا آوردنمو ‌ن بریو ‌ن و برد ‌ن زندان‌‬ ‫بعد ما رو برگردوند ‌ن و انداخ ‌‬

‫قصر و از ای ‌ن جریانات‌‪.‬‬

‫ی طو ‌ل کشید؟‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن با ‌رک‌ه زندا ‌ن افتادید تاک ‌‬ ‫‌‬

‫ض کنم‌‪ 28 ،‬مرداد‪.‬‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بودیم‌‪ ...‬تا‪ ،‬خدم ‌‬ ‫‌‬

‫ی زندا ‌ن بودید؟‬ ‫س ‪ -‬تا ‪ 28‬مرداد تو ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بله‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س قب ً‬ ‫ی می‌شود؟ ‪ 9‬اسفند تا ‪ 28‬مرداد می‌شود پنج‬ ‫الگفتید دو ما‌ه بودید‪ .‬چ‌ه جور ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ش ماه‌‪.‬‬ ‫‌ش ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪135‬‬

‫ت بودم‌‪ ،‬بعد برد ‌ن زندان‌‬ ‫ی تو زندا ‌ن موق ‌‬ ‫ش ما‌ه بودم‌‪ .‬آخ‌ه ی‌ه دو ماه ‌‬ ‫ج شی ‌‬ ‫ب البد پن ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ض کرد ‌م میبخشنی‌‪ ،‬م ‌ن تاریخا رو نمیدونم‌‪ ...‬چو ‌ن جد ًا میگم‌‪...‬‬ ‫قصر‪ .‬عر ‌‬ ‫ش از دستتا ‌ن بریو ‌ن است‌؟!‬ ‫س ‪ -‬ماشاءالله آنقدر زندا ‌ن رفتی ‌دک‌ه حساب ‌‬ ‫‌‬

‫ً‬ ‫خ هیچی‌‬ ‫خ ماری ‌‬ ‫اص�ل�ا از تاری ‌‬ ‫یل‬ ‫ت دار ‌م بگم‌‪ ،‬و ‌‬ ‫ج ‪ -‬اگ���‌ه تاریخا رو بدون ‌م میگم‌‪ ،‬دوس��� ‌‬ ‫‌‬ ‫نمیدونم‌‪.‬‬

‫ت دو برخورد شدید ه ‌م در زندان‌‬ ‫ب ندارد‪ .‬می‌شود تاریخ‌ها را در آورد‪ .‬در ای ‌ن مد ‌‬ ‫س ‪ -‬عی ‌‬ ‫‌‬

‫ی شریازی‌‪ .‬قب ً‬ ‫الگفتید در بارۀکریمپور شریازی‌ه ‌م حرف‌‬ ‫ی و انجو ‌‬ ‫داشتید‪ :‬باکریمپور شریاز ‌‬ ‫ش است‌؟‬ ‫دارید بزنید‪ .‬حاال وقت ‌‬

‫ی بود‪ .‬نمیدون ‌م شنیدین‌؟ میدوننی‌؟‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬او ‌ن کریمپور شریازی‌‪ ،‬ی‌ه آد ‌م ناراحت ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود و طرفدار مصدق‌‪ ،‬مگر نه‌؟‬ ‫س ‪ -‬عضو جبهۀ مل ‌‬ ‫‌‬

‫ت از شاه ‌م برگشت‌‪ .‬ای ‌ن کریمپور‬ ‫ت خانوم‌‪ ،‬حسابی‌! از هم‌ه برگش ‌‬ ‫ش برگش ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬اول‌‪ .‬بعد ‌‬ ‫‌‬

‫ت کن‌ه شا‌ه رو انداخت‌ه بود تو روزنامۀ «شورش‌»‪ ،1‬سر‬ ‫س خدا رحم ‌‬ ‫ی عک ‌‬ ‫ی ی‌ه موقع ‌‬ ‫شریاز ‌‬ ‫ش کرد‌ه بود‪ .‬منم‌‬ ‫ق رو سوار ‌‬ ‫ت مصد ‌‬ ‫ش تنۀ خر بود‪ .‬اونوق ‌‬ ‫یل تنه‌ا ‌‬ ‫ِاعلیحضرتو گذاشت‌ه بود و ‌‬

‫ی ک‌ه منو برب ‌ن محاکم‌ه کنن‌‪ .‬اینم‌‬ ‫یل آورد‌ه بودن ‌م زندا ‌ن دادگسرت ‌‬ ‫اونموق ‌ع زندا ‌ن قصر بودم‌‪ ،‬و ‌‬

‫آورد‌ه بود ‌ن ِ‬ ‫ی ناراحت‌‬ ‫ی بد نوشت‌ه بود‪ .‬اینا ‌م دیگ‌ه خیل ‌‬ ‫ت دیگ‌ه خیل ‌‬ ‫سر ای ‌ن جریان‌‪ 2،‬البت‌ه اونوق ‌‬ ‫نت زندان‌‪ .‬بله‌‪ ،‬خالص‌ه م ‌ن زندان‌بود ‌م که‌‬ ‫ی انداخ ‌‬ ‫ش���د‌ه بود ‌ن و اینوگرفت‌ه بود ‌ن و چند روز ‌‬

‫ی فرماندار یزد بود تو زندا ‌ن بود‪.‬‬ ‫ی َا ‌م ک‌ه ی‌ه موقع ‌‬ ‫ک یزد ‌‬ ‫این ‌م آورد ‌ن اونجا‪ .‬اونموق ‌ع خا ‌ن مل ‌‬ ‫‪-1‬هفته‌نامۀ شورش به سردبریی امری مختارکریمپور شریازی در سال ‪ 1329‬در تهران منتشر شد و مطالب آن سیاسی‪،‬‬ ‫اجتماعی‪ ،‬انتقادی و ادبی بود‪ .‬این هفته‌نامه پس از انتش���ار چهار شماره توقیفگشته‪ ،‬به نام‌های «مرد وطن»‪،‬‬ ‫«فریاد ایران»‪« ،‬قیام خوزستان» و «قیام ملت» منتشر شد و در سال ‪ 1331‬مجدد ًا به نام «شورش» انتشار یافت‪.‬‬ ‫موضع «شورش» طرفداری سرسخت از دولت دکرت مصدق بود و مقاالت تند بر ضد خاندان پهلوی می‌نوشت‪.‬‬ ‫از حمالت تند او به دفعات نزد دکرت مصدق شکایت برده شد‪ ،‬ویل مصدقگفتکه مطبوعات آزاد هستند و من‬ ‫نمی‌توانم جلو مطبوعات را بگریم‪.‬‬ ‫‪-۲‬نقل از روزنامۀ باخرت امروز‪ ،‬شمارۀ ‪ 9 ،800‬اردیبهشت ‪« :1331‬دادگاه جمعه برخالف قانونکریمپور را محکوم‬ ‫کرد‪ /‬با اینکه از بدو محاکمۀکریمپور ش�ی�رازی این روزنام���ه و چند روزنامۀ دیگر به طور محاکمه‌ایکه باید با‬ ‫حضور هیات منصفه و در دادگاه جنایی صورت بگرید اعرتاضاتی نمودند‪ ،‬ویل معذالک شعبۀ ‪ 9‬دادگاه جنحه این‬ ‫محاکمه را که محاکمه‌ای مطبوعاتی بود در صالحیت خود دانست و پس از ‪ 7‬جلسه دادرسی کریمپور شریازی‬ ‫مدیر روزنامۀ شورش را به اتهام اهانت به مقام سلطنت به پنج ماه و به اتهام نشر اکاذیب به منظور تشویق اذهان‬ ‫عمومی به ‪ 3‬ماه حبس تادیبی محکوم و حکم اشد مجازات در بارۀ او صادر شد‪.‬کریمپور شریازی از حکم مذکور‬ ‫بالفاصله اس���تیناف خواست و پرونده برای رسیدگی و اظهار نظر به دادگاه استان فرستاده شد‪ .‬چون دادستان از‬ ‫حکم صادره استیناف نخواسته است‪ ،‬بنابر این ممکن است حکم مذکور تقلیل و یا تاییدگردد‪ .‬امروز رئیس دادگاه‬ ‫که شخص جوان وکم شخصیتی است از ترس افکار عمومی از دادن منت حکم به خربنگاران وحشت داشت‪ .‬ما‬ ‫در این باره باز با خوانندگانگفتگو خواهیمکرد‪».‬‬


‫‪136‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫ت خا ‌ن ملک‌‪ ،‬ای ‌ن کریمپور یخۀ زن‌ه رو میگریه‌‪.‬افسرا ‌م از این‌‬ ‫ش اومد‌ه بود مالقا ‌‬ ‫ت زن ‌‬ ‫ی‌ه وق ‌‬

‫ی هم‌ه بودن‌‪،‬‬ ‫ت بودیم‌‪ ،‬یعن ‌‬ ‫ی ناموس‌پرس ‌‬ ‫ش نداشنت‌‪ .‬این‌ه ک‌ه ما اونموق ‌ع خیل ‌‬ ‫میرتسید ‌ن کاری ‌‬

‫ی گری‬ ‫ش خدا خدا میکرد ‌م این‌ی‌ه روز ‌‬ ‫ب شد‌ه بود‪ .‬من ‌م هم ‌‬ ‫ش خرا ‌‬ ‫ی اعصاب ‌م از دست ‌‬ ‫حساب ‌‬

‫نت ای ‌ن تو بیمارستا ِ‌ن زندا ‌ن دادگسرتیه‌‪.‬‬ ‫م ‌ن بیفته‌‪ .‬بعد اومد ‌ن ب‌ه م ‌ن گف ‌‬ ‫س ‪ -‬چرا بیمارستا ‌ن بود؟‬ ‫‌‬

‫نت احرتا ‌م بذار ‌ن میربد ‌ن تو بیمارستان‌‬ ‫ی روک‌ه میخواس ‌‬ ‫ج ‪ -‬او ‌ن تو بهرت بود براش‌‪ .‬آخ‌ه اینای ‌‬ ‫‌‬

‫و اونجا نیگر میداشنت‌‪.‬‬

‫س ‪-‬ک‌ه اینطور؟‬ ‫‌‬

‫ی و رفت ‌م تو‬ ‫ی این ‌م اونجا بود‪ .‬اومد ‌ن ب‌ه م ‌ن گف�ت�ن‌ و من ‌م خودمو زد ‌م ب‌ه مریض ‌‬ ‫ج ‪ -‬هیچ��� ‌‬ ‫‌‬

‫بیمارستان‌‪.‬کریمپورو اونجا دید ‌م و همونجا حسابشو رسیدم‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬همانجا تو بیمارستان‌؟‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬او را زدید؟‬ ‫‌‬

‫ی حسابشو رسیدیم‌‪ .‬بله‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ ،‬حساب ‌‬ ‫‌‬

‫س جلوتا ‌ن را نگرفت‌؟‬ ‫س ‪ -‬هیچک ‌‬ ‫‌‬

‫ت جلو ما رو بگریه‌!‬ ‫ی نمیتونس ‌‬ ‫ج ‪-‬کس ‌‬ ‫‌‬

‫ی چ‌ه شد؟‬ ‫ت کریمپور شریاز ‌‬ ‫س ‪ -‬بعد چطور شد؟ می‌دانید آخر و عاقب ‌‬ ‫‌‬

‫ض کنم‌‪ ،‬اینجورک‌ه ما اونموق ‌ع شنفتیم‌‪ ،‬اینو دوباره‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ی رو‪ ،‬خدم ‌‬ ‫ج ‪-‬کریمپور شریاز ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود و ب‌ه همه‌فحش‌‬ ‫ش زندان‌‪ 1.‬اون ‌م ی‌ه آد ‌م دهن‌لق ‌‬ ‫ی میندازن ‌‬ ‫میگری ‌ن و از لش���کر دو زره ‌‬ ‫ش کنن‌‪ ،‬روزا از تو زندا ‌ن میاوردنش‌‬ ‫ی اینک‌ه تنبیه ‌‬ ‫ت برا ‌‬ ‫میداد و س���ر و صدا میکرد‪ .‬اونوق ‌‬

‫ش میکردن‌‪.‬‬ ‫ش میزدن‌‪ ،‬ی‌ه نفر ‌م سوار ‌‬ ‫نت روش‌‪ ،‬ی‌ه سیخونک ‌م به ‌‬ ‫بریون‌‪ ،‬سربازا ی‌ه پالو ‌ن میذاش ‌‬ ‫ع ندار ‌م چو ‌ن دیگ‌ه اونجا نبودم‌‬ ‫بعد خالص‌ه تو زندا ‌ن مجرد بود‪ .‬گویا البته‌‪ ،‬من ‌م زیاد اطال ‌‬

‫ش دیگه‌‪.‬‬ ‫نی میربن ‌‬ ‫بدونم‌‪،‬گویا تو همو ‌ن زندا ‌ن از ب ‌‬ ‫ش زدند!‬ ‫س ‪ -‬می‌گویند در زندا ‌ن آتش ‌‬ ‫‌‬

‫‪-1‬نقل از روزنامۀ آتش‪ ،‬ش���مارۀ ‪ 21 ،1354‬مهر ‪ ،1332‬صفحۀ اول‪« :‬دیشبکریمپور شریازی در حایلکه به سر و‬ ‫لباده‌ای به تن داشت دستگری شد ‪ /‬کریمپور شریازی که مبدل به لباس آخوندی و در تجریش مخفی بود دستگری‬ ‫شد»‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪137‬‬

‫ش میزنن‌‪.‬‬ ‫ش مرییز ‌ن و آتیش ‌‬ ‫ت رو ‌‬ ‫ف مینداز ‌ن تو سلولش‌‪ ،‬نف ‌‬ ‫ف محا ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬لحا ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫س ‪ -‬ای ‌ن کار زیر ِ‬ ‫ی بود؟‬ ‫سر چ‌ه کس ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬تیمور بختیار!‬ ‫‌‬

‫ط ب‌ه دورا ‌ن قب ‌ل از ‪ 28‬مرداد است‌‬ ‫ی مربو ‌‬ ‫س به‌گفتۀ شما برخوردتا ‌ن باکریمپور شریاز ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ن‌ه بعد از آن‌‪ .‬در مجلۀ سپید و ��یا‌ه بعد از انقالب‌‪ ،‬نوشته‌اند شما بعد از وقای ‌ع ‪28‬مرداد او‬ ‫را در زندا ‌ن زده‌اید! (سند شمارۀ ‪)9/1‬‬

‫ت زیاد نوشنت‌‪ .‬م ‌ن ک‌ه بعد از ‪ 28‬مرداد تو زندا ‌ن نبودم‌! یعنی‬ ‫ت و پر ‌‬ ‫ض میکنم‌‪ ،‬چر ‌‬ ‫ج ‪ -‬عر ‌‬ ‫‌‬

‫ف کنن‌؟!‬ ‫ب از م ‌ن تعری ‌‬ ‫ت بعد از انقال ‌‬ ‫‌شما انتظار داری ‌ن نشریا ‌‬

‫ی از شما‬ ‫ی خاطره‌ا ‌‬ ‫ی به‌نا ‌م بهرا ‌م شریاز ‌‬ ‫غ ه ‌م شخص ‌‬ ‫س ‪ -‬نخری‪ ،‬ح ‌ق دارید‪ .‬در نشریۀ سیمر ‌‬ ‫‌‬ ‫ی را نق ‌ل کرد‌ه است‌‪ .‬می‌خواهید برایتا ‌ن بخوان ‌م ببینید چ‌ه گفته‌؟‬ ‫و انجوی‌شریاز ‌‬

‫‪2‬‬

‫ج ‪ -‬ضرر نداره‌!‬ ‫‌‬

‫ب ای ‌ن مقال‌ه را بفرمایید‪.‬‬ ‫س ‪ -‬جوا ‌‬ ‫‌‬

‫ی ی‌ه روزنامه‌ای‬ ‫ی بودیم‌‪ ،‬یک ‌‬ ‫ت شهربان ‌‬ ‫ی زندا ‌ن موق ‌‬ ‫ی ‪ 9‬اسفند تو ‌‬ ‫ی ک‌ه برا ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال ما موقع ‌‬ ‫‌‬

‫س ثریا راگذاشت‌ه ‪--‬اینک‌ه میگ‌ه با شاه‌‬ ‫‌[آتش���بار] آورد داد ب‌ه م ‌ن دید ‌م تو ای ‌ن روزنام‌ه عک ‌‬ ‫ت زیرش ‌م نوشته‌‬ ‫ت لخ ‌‬ ‫و فال ‌ن اینو بیخود میگه‌‪ --‬سر ثریا رو گذاشت‌ه بود با بد ‌ن ی‌ه آرتیس ‌‬

‫ی ب‌ه غریتمو ‌ن برخورد‪ .‬بهمو ‌ن برخورد و اتفاق ًا‬ ‫بود‪« :‬ملک‌ه عفت‌»‪ .‬ما اینوک‌ه نیگاکردی ‌م خیل ‌‬

‫ت کنیم‌‪ ،‬یا بیاد زندا ‌ن تا ما‬ ‫ش اینجا ما با ای ‌ن ی‌ه ُخرد‌ه صحب ‌‬ ‫من‌گفت ‌م خدایا میش‌ه اینو بیارن ‌‬ ‫ش دیدی ‌م اینو آوردنش‌‬ ‫س فردا شب ‌‬ ‫ش بیاریم‌‪ .‬آخ‌ه ای ‌ن چی‌ه نوشت‌ه اینجا‪ .‬اتفاق ًا زد و پ ‌‬ ‫بتونیم‌گری ‌‬ ‫ق من‌!»‬ ‫ش بیاد تو اتا ‌‬ ‫ق افسر نگهبان‌‪.‬گفتم‌‪« :‬اینو بفرستین ‌‬ ‫زندان‌‪ .‬برد ‌ن تو اتا ‌‬

‫س او راگرفت‌ه بودند!‬ ‫س ‪ -‬حتم ًا به‌خاطر هما ‌ن عک ‌‬ ‫‌‬

‫ح ‪ -‬بل‌ه ِ‬ ‫ش افسر نگهبان‌‪.‬گفتم‌‪« :‬اگه‌‬ ‫ش زندا ‌ن و برد ‌ن پی ‌‬ ‫نت آوردن ‌‬ ‫س گرف ‌‬ ‫س���ر همو ‌ن عک ‌‬ ‫‌‬ ‫ش توکریدور پنجه‌‪ .‬ما ‌م بردی ‌م انداختیمش‌‬ ‫ش بیاد او ‌ن باال‪ ».‬بعد نگو ای ‌ن جا ‌‬ ‫ممکنه‌بفرستین ‌‬

‫‪-1۲‬کریمپور شریازی مدیر روزنامۀ منتقد و تندرو «شورش» مدتی قبل در امامزاده اسماعیل زرگنده دستگری شده‬ ‫بود و در زندان دژبان سرمی‌برد‪ .‬روز سه‌شنبه ‪ 23‬اسفند ‪،1332‬کریمپور شریازی را در میدان یادگار لشکر ‪ 2‬زرهی‬ ‫آتش زدند و روز بعد در بیمارستان شمارۀ ‪ 1‬ارتش‪ ،‬در مجاورت اتاق دکرت حسنی فاطمی بسرتی شد و درگذشت‪.‬‬ ‫برای اطالعات بیش�ت�ر ر‪.‬ک به خاطرۀ «کریمپور ش�ی�رازی با لباس روحانیون در زندان» در کتار «خاطراتی از‬ ‫هرنمندان» نوشتۀ پرویز خطیبی صص ‪.257-252‬‬ ‫‪2‬سیمرغ‪ ،‬سال دوازدهم‪ ،‬شمارۀ ‪ 85‬و ‪ ،86‬تری ‪( / 1379‬جون ‪ ،)2000‬چاپ لس آنجلس‪ .‬برای منتکامل نوشته ر‪.‬ک‪.‬‬ ‫به پیوست شمارۀ ‪ 11‬صص ‪.405-403‬‬


‫‪138‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫ی ک‌ه میگ‌ه مث ً‬ ‫ش دادم‌‪،‬‬ ‫ال زد‌ه و فال ‌ن کرده‌‪ ،‬ای ‌ن حرفا نبوده‌‪ .‬فحش��� ‌‬ ‫توکریدور پنج‌‪ .‬حاال این ‌‬

‫ت دیگ‌ه خود ‌م ناراحت‌‬ ‫ت نداش���تم‌‪ .‬بعد ی‌ه دو س���اع ‌‬ ‫نمیگ ‌م ندادم‌‪ ،‬اقرار میکنم‌‪ ،‬چو ‌ن طاق ‌‬

‫ش نمیاد‪.‬‬ ‫ب خدا را خو ‌‬ ‫ش بریون‌‪ .‬آد ‌م الغری‌ا ‌م بود‪،‬کم‌جو ‌ن و اینا‪.‬گفت ‌م ُخ ‌‬ ‫شد ‌م رفت ‌م آوردم ‌‬

‫ش گفتم‌‪« :‬باباجو ‌ن ای ‌ن عکس���و نیگاکن‌! ای ‌ن کل‌ه مال‌‬ ‫ق خود ‌م نش���وندم ‌‬ ‫برد ‌م باال تو اتا ‌‬ ‫ی جعفری‌‪ ،‬م ‌ن اص ً‬ ‫ال روحم‌‬ ‫ت که‌‪« :‬آقا ‌‬ ‫اینه‌؟ این‌چی‌ه آخه‌؟ چرا ای ‌ن کارا رو میکنی‌؟» گف ‌‬

‫ب امتیاز‬ ‫ب تو صاح ‌‬ ‫ع نداره‌‪ .‬ای ‌ن س���ردبری ما اینکاروکرده‌‪».‬گفتم‌‪« :‬سردبری‌کرده‌؟ ُخ ‌‬ ‫اطال ‌‬ ‫پ بکن‌ه که‌‪ .‬تو البد تقصری داشتی‌‪،‬‬ ‫ی چا ‌‬ ‫ی نمیتون‌ه چیز ‌‬ ‫ی ک‌ه کس��� ‌‬ ‫روزنامه‌ای‌! تا تو نخوا ‌‬

‫نی حا ‌ل دیگ‌ه با ه ‌م همونجا‬ ‫یل در ع ‌‬ ‫دیدی‌‪ ».‬خالصه‌‪ ،‬ما ی‌ه ُخرد‌ه بد و بریا‌ه ب‌ه ای ‌ن گفتی ‌م و ‌‬

‫ی اینجا غذا ‌م با‬ ‫س حاالک‌ه اومد ‌‬ ‫ت شدیم‌‪ .‬اتفاق ًا واسه‌م ‌ن غذا ‌م آورد‌ه بودن‌‪،‬گفتم‌‪« :‬پ ‌‬ ‫دوس ‌‬ ‫ش نکردم‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬بعد اومد و‬ ‫ت گذاشتم‌‪ .‬دیگ‌ه زیاد ناراحت ‌‬ ‫ش احرتا ‌م و عز ‌‬ ‫ما بخور‪ ».‬به ‌‬

‫ت بریو ‌ن چیکارکردک‌ه دو روز بعدش‌‬ ‫فرداش ‌م اومد و ای ‌ن مرخص‌شد رفت‌‪ .‬بعد نمیدون ‌م رف ‌‬ ‫ی مصدق‌‬ ‫ی نخست‌وزیر ‌‬ ‫س بازرس ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬تیمسار ثقفی‌ا ‌م رئی ‌‬ ‫‪-‬تیمسار مدبر رئیس‌شهربان ‌‬‫ی فلک‌ه بودم‌‪ .‬بعد اینا اومد ‌ن تو وسط‌‬ ‫بود‪ --‬اینا اومدن‌زندان‌‪ ،‬من ‌م تو بند ‪ 8‬زندان‌‪ ،‬او ‌ن باال ‌‬

‫یو‬ ‫نی وگفت‌‪« :‬شما چرا ای ‌ن بابا رو هُ ‌ل داد ‌‬ ‫ی بیاد پائنی‌‪ .‬ما اومدی ‌م پائ ‌‬ ‫نت جعفر ‌‬ ‫ط وگف ‌‬ ‫حیا ‌‬ ‫ق و روزنام‌ه رو آورد ‌م گفت ‌م که‌‪« :‬شماها باالخر‌ه هر چی‌‬ ‫ی و زدی‌؟» رفت ‌م اتا ‌‬ ‫ی کرد ‌‬ ‫فحاش ‌‬ ‫نی ای ‌ن زیر نوشت‌ه (ملکه‌‬ ‫باش‌ه پاگونتونو از شا‌ه گرفتنی‌‪ ،‬زیر قرآ ‌ن قس ‌م خوردین‌‪ .‬شما نیگاکن ‌‬ ‫ی میگن‌؟ نمیگن‌‬ ‫عفت‌)‪ .‬میخوا ‌م ببین ‌م اگ‌ه مرد ‌م اینو بخونن‌‪ ،‬ی‌ه س‌ه چار تا خارجی‌‪ ،‬آخ‌ه چ ‌‬ ‫ش که‌‪« :‬مگه‌‬ ‫ی آخه‌؟» بعد در اومدگفت ‌‬ ‫یچ ‌‬ ‫ت و برهن‌ه بوده‌؟ یعن ‌‬ ‫ی لخ ‌‬ ‫ملک‌ه ایرا ‌ن اینجور ‌‬

‫تو قاضی‌هستی‌؟»گفتم‌‪« :‬فع ً‬ ‫ی هستم‌‪ .‬ه ‌م زندانی‌ا ‌م ه ‌م قاضی‌ام‌‪».‬‬ ‫الک‌ه اال ‌ن و ای ‌ن تو قاض ‌‬ ‫ی بفرستنی‌‪،‬‬ ‫نی فور ‌‬ ‫ت جزیرۀ خارک‌!»گفتم‌‪« :‬هرکجا میخوای ‌ن منو بفرست ‌‬ ‫گفت‌‪« :‬میفرستیم ‌‬

‫ی از ماکرد‬ ‫ی اومد و ی‌ه بازجوی ‌‬ ‫نت و بعد دیگ‌ه دیدی ‌م ی‌ه افسر ‌‬ ‫ی رف ‌‬ ‫ی ندارم‌‪ ».‬هیچ ‌‬ ‫من‌ناراحت ‌‬ ‫ی نشد‪.‬‬ ‫ش خرب ‌‬ ‫ت و دیگ‌ه بعد ‌‬ ‫و اینا و رف ‌‬

‫ت و اجاز‌ه می‌داد با یک‌‬ ‫ی بودید‪ ،‬چطور افسر نگهبا ‌ن می‌گذاش ‌‬ ‫ی ک‌ه شما زندان ‌‬ ‫س ‪ -‬موقع ‌‬ ‫‌‬

‫ش بدهید؟‬ ‫ف بزنید یا او را بزنید یا هُ ل ‌‬ ‫ی دیگر حر ‌‬ ‫زندان ‌‬

‫ی ک‌ه توکار نبود‪ ،‬هُ ‌ل داد ‌ن بود‪ .‬باالخر‌ه دیگ‌ه آد ‌م ی‌ه وقت‬ ‫ض کرد ‌م زدن ‌‬ ‫ب البت‌ه عر ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ش به ‌م مرییز‌ه دیگه‌‪ ،‬باالخره‌‪...‬‬ ‫‌اعصاب ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪139‬‬

‫س ‪ -‬شما می‌گویید‪ِ :‬‬ ‫ت شما بود؟‬ ‫ش تو بند!» مگرکلید دس ‌‬ ‫«در بند ‪ 5‬رو بازکرد ‌م و انداختم ‌‬ ‫‌‬

‫ی داش�ت�ن‌ مث ‌ل حاالک‌ه نب���ود‪ .‬مث ً‬ ‫ال‬ ‫ج ‪ -‬آخ���‌ه ببین�ی�ن‌‪ ،‬زن���دا ‌ن اونوقتا ی���‌ه وض ‌ع دیگه‌ا ‌‬ ‫‌‬

‫ی و مجرد و درو ببند ‌ن و ش���کنج‌ه بد ‌ن و ای ‌ن بساطا جد ًا توکار نبود‪ .‬اینا‬ ‫اینجورس���ختگری ‌‬ ‫ش مزخرفه‌‪ ،‬اص ً‬ ‫ال نمیکردن‌‪ .‬م ‌ن خود ‌م چند‬ ‫ک‌ه میگن‌دورۀ شا‌ه ای ‌ن کارا رو میکردن‌‪ ،‬هم‌ه ‌‬

‫ی بود ‌م دیگه‌‪ .‬هیچ‌‪ ،‬ابدا ای ‌ن خربا نبود‪ .‬اونوقت���ا اونجا هم‌ه آزاد بودن‌‪ .‬غری از‬ ‫ت زندان ‌‬ ‫وق��� ‌‬ ‫م ‌ن اونای‌دیگ‌ه ‌م آزاد بودن‌‪ .‬مث ً‬ ‫ی انقد آزاد بود ک‌ه اگ‌ه مالقاتی‌‬ ‫نی رمضون‌یخ ‌‬ ‫ال اونجا حس ‌‬ ‫ش میومد ‌ن پیشش‌‬ ‫ت او ‌ن بریو ‌ن و خواهر و مادر ‌‬ ‫ت پنجر‌ه وانمیسا ‌دکه‌‪ ،‬مریف ‌‬ ‫ت دیگ‌ه پش ‌‬ ‫داش ‌‬

‫ی انقد‬ ‫ت سختگری ‌‬ ‫ب همینجور‪ ،‬او ‌ن یکی‌ا ‌م همینجور‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ش میکردن‌‪ .‬طی ‌‬ ‫مینشسنت‌مالقات ‌‬

‫نت بیا ‌ن زندا ‌ن قصرو‬ ‫ت میخواس ‌‬ ‫ی ی‌ه روز نمیدون ‌م گفت ‌م یا نه‌‪ ،‬ی‌ه روز اعلیحضر ‌‬ ‫نبود‪ .‬تا حت ‌‬ ‫ف بیار ‌ن اینجا‪ .‬زندانیا جم ‌ع شدن‌‪ ...‬ای ‌ن خاطره‌‬ ‫نت ش���ا‌ه میخوا ‌ن تش���ری ‌‬ ‫بازدید‌کنن‌‪ .‬بعدگف ‌‬

‫خیلی‌خوشمزه‌ست‌!‬

‫ی بود؟‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن چ‌ه تاریخ ‌‬ ‫‌‬

‫ش از ‪ 28‬مرداد‬ ‫ی پی ‌‬ ‫ض کنم‌‪ ،‬ای ‌ن ما ‌ل او ‌ن قدیماس���ت‌‪ ،‬همو ‌ن ساال ‌‬ ‫ت ش���ما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬خدم ‌‬ ‫‌‬

‫ی رو‬ ‫ت زندان ‌‬ ‫ب اینا ی‌ه مش ‌‬ ‫نت شا‌ه میخوا ‌ن بیا ‌ن زندا ‌ن و فال ‌ن و ای ‌ن صحبتا‪ .‬بعد ُخ ‌‬ ‫بود‪.‬گف ‌‬ ‫ی زندا ‌ن تنشو ‌ن بود و پریمرد ‌و گرفتار بود ‌ن آماد‌ه کرد ‌ن بیار ‌ن جلو شاه‌‪ ،‬با اونایی‌‬ ‫ک‌ه لباسا ‌‬

‫یو‬ ‫نی رمضون‌یخ ‌‬ ‫ب بود و حس ‌‬ ‫س د‌ه س���ال‌ه پونز‌ه سال‌ه داش�ت�ن‌‪ .‬او ‌ن خدابیامرز طی ‌‬ ‫ک‌ه حب ‌‬

‫ی از ای ‌ن بر و‬ ‫ب ی‌ه عده‌ا ‌‬ ‫ی بچۀ خیابو ‌ن عنی‌الدوله‌‪ ،‬او ‌ن بود و ُخ ‌‬ ‫او ‌ن چ���‌ه میدون ‌م رضاگاو ‌‬ ‫ی ی‌ه منق ‌ل اسفند گرفته‌‬ ‫ی دیگه‌‪ ،‬معروفا‪ .‬اینا هم‌ه جم ‌ع شدن‌‪ ،‬هم‌ه ‌م گُند‌ه ماشاالله‪ ،‬یک ‌‬ ‫بچه‌ها ‌‬ ‫ف آوردن‌‪ ،‬اینا ‌م اسفند دود کردن‌‪ .‬شا‌ه یه‌‬ ‫ت تش���ری ‌‬ ‫بودن‌وایساد‌ه بودن‌‪ .‬خالص‌ه اعلیحضر ‌‬

‫ت و شلوارشونو‪.‬‬ ‫نیگاهی‌کردگفت‌‪« :‬اینا زنداننی‌؟» حاال هم‌ه لباساشونو پوشید‌ه بودن‌‪،‬ک ‌‬ ‫ب اس��� ‌م تو چیه‌؟» «بنده‌‪ ،‬حسنی‌» «فامیلت‌؟» «رمضون‌یخی‌»‬ ‫گفنت‌‪« :‬بله‌قربان‌!» «خو ‌‬

‫ی شد‌ه بود ما اومدی ‌م سوا کنی ‌م ما‬ ‫«چیکا ‌ر کردی‌؟» «قربا ‌ن بند‌ه هیچی‌! سرگذر ی‌ه دعوای ‌‬ ‫ی خوب‌‪».‬‬ ‫ت دیگه‌‪« .‬خیل ‌‬ ‫ی گف ‌‬ ‫رو‪ »...‬ی‌ه چیز ‌‬

‫ت چیه‌؟» «من‌‪ ،‬طیب‌» «تو چیکار‌ک���ردی‌؟» «قربا ‌ن بند‌ه خودم ‌م نمیدونم‌!»‬ ‫«تو اس���م ‌‬

‫ت نمیدونی‌؟» ُ‬ ‫ب میخوره‌‬ ‫ت مشرو ‌‬ ‫ب پیشامد شد اونجا‪ .‬باالخر‌ه آد ‌م ی‌ه وق ‌‬ ‫«خ ‌‬ ‫«چطور خود ‌‬ ‫ت چیه‌؟» «بند‌ه قربان‌‪ ،‬رضاگاوی‌» «آدم‌‬ ‫ی خوب‌‪ .‬تو اسم ‌‬ ‫ش میش���ه‌‪« ».‬خیل ‌‬ ‫با یکی‌حرف ‌‬


‫‪140‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫ی ک‌ه بود ‌م هس���تم‌!» خدا بیامرز اعلیحضرتم‌‬ ‫ی یا نه‌؟» «ن‌ه قربان‌‪ ،‬بند‌ه همو ‌ن گاو ‌‬ ‫ش���د ‌‬

‫ت زندانیا‬ ‫ت رفت‌‪ .‬تا رف ‌‬ ‫ت و خندید و برگش��� ‌‬ ‫ش گرف ‌‬ ‫دستمالش���و از جیبش‌درآورد َد ِ‌م دهن ‌‬ ‫نت ِ‬ ‫ی کردین‌؟ اعلیحضرت‌‬ ‫ی کار ‌‬ ‫س���ر اینا‪ .‬س���ر همنی‌بر و بچه‌هاکه‌‪« :‬شما چرا همچ ‌‬ ‫ریخ ‌‬ ‫ت کرد‌ه بودی ‌م میخواستی ‌م بدی ‌م شا‌ه بلک‌ه ما رو آزاد‌کن‌ه بریم‌‬ ‫ممک ‌ن بود بیا ‌ن تو‪ .‬ما نام‌ه درس ‌‬

‫ش واز بود ب‌ه هم‌‪.‬‬ ‫بریون‌!» مقصود یعنی‌زندا ‌ن هم‌ه ‌‬

‫س ‪ -‬شما ه ‌م آ ‌ن روز بودید؟‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬بل‌ه زندا ‌ن بودم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت کرد؟‬ ‫س ‪ -‬شا‌ه با شما صحب ‌‬ ‫‌‬

‫ت اص ً‬ ‫ی نبودم‌‪ .‬من ‌م جزو بقیۀ زندانیا بود ‌م دیگه‌!‬ ‫الکاره‌ا ‌‬ ‫ج ‪... -‬نه‌‪ ،‬م ‌ن اونوق ‌‬ ‫‌‬

‫ت کردید؟‬ ‫ی زندا ‌ن ناراح ‌‬ ‫ی را تو ‌‬ ‫س دیگر ‌‬ ‫س ‪ -‬برگردی ‌م ب‌ه زندا ‌ن ‪ 9‬اسفند‪ .‬چ‌ه ک ‌‬ ‫‌‬

‫ش نکردم‌‪.‬‬ ‫یل اونو اذیت ‌‬ ‫تو ‌‬ ‫ی بود و رف ‌‬ ‫ی َر ‌م آوردنش‌‪ ،‬ی‌ه دو هفته‌ا ‌‬ ‫ی سهیل ‌‬ ‫ج ‪ -‬مهد ‌‬ ‫‌‬

‫ی زندا ‌ن بودند؟‬ ‫ی ه ‌م با شما تو ‌‬ ‫چ و خسروان ‌‬ ‫س ‪-‬گفتید باتمانقلی ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود‬ ‫ی بود و تیمسار [نصرالله] حکیم ‌‬ ‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬تیمسار خسروان ‌‬ ‫ت ش���ما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬خدم ‌‬ ‫‌‬ ‫گ عزیز‬ ‫ی ‪--‬اونموق ‌ع سرگرد بود ‌ن اینا‪ --‬با سرهن ‌‬ ‫و تیمسار [محمد باقر] صدی ‌ق مستوف ‌‬

‫ی و ی‌ه گروهبان‌‪ .‬چو ‌ن م ‌ن جیپ‬ ‫گ رحیم ‌‬ ‫ی م ‌ن بود ‌م و ای ‌ن سرهن ‌‬ ‫رحیمی‌‪ .‬البت‌ه مجر ‌م اصل ‌‬

‫گ عزیز رحیمی‌ا ‌م ک‌ه با ما‬ ‫‌او ‌ن گروهبان‌ه رو گرفت‌ه بود ‌م زد‌ه بود ‌م ب‌ه خونۀ مصدق‌‪ ،‬س���رهن ‌‬ ‫میله‌ها رو َ‬ ‫میکند‪.‬‬ ‫ت می‌کند‬ ‫ی مخالف ‌‬ ‫ی اسالم ‌‬ ‫ی ک‌ه اال ‌ن دارد با ای ‌ن جمهور ‌‬ ‫گ رحیم ‌‬ ‫س ای ‌ن س���رهن ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ف مصدق‌؟‬ ‫اول‌طرفدار شا‌ه بود و مخال ‌‬

‫ی ی‌ه موق ‌ع لباسای‬ ‫ت بود تا حت ‌‬ ‫ف سخ ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬او ‌ل نه‌‪ .‬او ‌ل ک‌ه طرفدار شا‌ه نبود‪ ،‬او ‌ل مخال ‌‬ ‫‌‬

‫ی نمیپوش ‌م و از این‌حرفا‪.‬‬ ‫س امریکای ‌‬ ‫نی میگ‌ه م ‌ن لبا ‌‬ ‫خ میذار‌ه زم ‌‬ ‫‌افسریشو در میار‌ه میاد َد ‌م کا ‌‬ ‫ف بود‪.‬‬ ‫با شا‌ه مخال ‌‬

‫ق آمد‌ه بود؟‬ ‫س چرا َد ‌م خانۀ مصد ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ش مث ‌ل م ‌ن دیگه‌‪ ،‬اون ‌م ک‌ه دید شا‌ه میخواد‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫ض میکنم‌‪ ...‬بعد یوا ‌‬ ‫ج ‪ -‬اجاز‌ه بدی ‌ن عر ‌‬ ‫‌‬

‫بر‌ه اون ‌م اومد با شا‌ه شد دیگه‌‪ .‬مث ‌ل من‌‪.‬‬ ‫س ‪-‬ک‌ه اینطور؟‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪141‬‬

‫ی سربه‌سرش‌‬ ‫ت با شا‌ه شد‪ .‬بعد از اینک‌ه از زندا ‌ن اومد بریون‌‪ ،‬باز اینا ه ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬بعد اونوق ‌‬ ‫‌‬ ‫ال ِ‬ ‫ت میکرد ‌ن خانوم‌‪ .‬مث ً‬ ‫خود من‌‪،‬‬ ‫ب مردمو اذی ‌‬ ‫ش کرد ‌ن تا از شا‌ه برگشت‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫نت و اذیت ‌‬ ‫گذاش ‌‬ ‫اص ً‬ ‫نت منو با چشاش���و ‌ن بخور ‌ن و پار‌ه پار‌ه کنن‌‪ ،‬دور و‬ ‫ش نداش�ت�ن‌ منو ببینن‌‪ ،‬میخواس ‌‬ ‫ال چ ‌‬ ‫ی ِ‬ ‫خود شاه‌‪،‬ک‌ه چرا مث ً‬ ‫ال م ‌ن ای ‌ن کارا روکرد ‌م جلوشون‌‪ .‬چرا تو ده ‌ن مرد ‌م هستم‌‪ ،‬چرا‬ ‫وریا ‌‬

‫ت زیاد بود دیگه‌‪.‬‬ ‫ت ما بخ ‌ل ‌وکین‌ه و حساد ‌‬ ‫مرد ‌م اس ‌م منو میارن‌‪ .‬میدوننی‌؟ تو مملک ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬فراوان‌!‬ ‫‌‬

‫گ رحیمی‌ا ‌م انقدکرد ‌ن تا دومرتبه‬ ‫ج ‪ -‬بعد از ‪ 28‬مرداد وض ‌ع ای ‌ن بود دیگه‌‪ .‬با او ‌ن سرهن ‌‬ ‫‌‬

‫ف شا‌ه شد‪ .‬بعدک‌ه خمینی‌‬ ‫ش زندا ‌ن دورۀ شاه‌‪ ،‬دوبار‌ه مخال ‌‬ ‫نت بردن ‌‬ ‫ف شد‪ .‬بعد بازگرف ‌‬ ‫‌مخال ‌‬

‫ب نیست‌‪ ،‬اینو‬ ‫نت «آقا ای ‌ن خو ‌‬ ‫ی گف ‌‬ ‫ی ب‌ه خمین ‌‬ ‫ی شد و بعد ‌م ه ‌‬ ‫ی گارد خمین ‌‬ ‫اومد‪ ،‬ی‌ه چند روز ‌‬ ‫ش داشنت‌‪.‬‬ ‫س دژبان‌‪ .‬بعد از اونجا ‌م باز ور ‌‬ ‫ش رئی ‌‬ ‫نت وکردن ‌‬ ‫ش داش ‌‬ ‫ت وردار» تا ور ‌‬ ‫از ای ‌ن پس ‌‬ ‫گ عزیز رحیمی‌‪.‬‬ ‫این ‌م ما ‌ل سرهن ‌‬

‫ت پر سر و صدا بود‪.‬‬ ‫س ‪ -‬محاکمۀ ش���ما و بقیۀ دس���ت‌اندرکارا ‌ن ‪ 9‬اسفند از آ ‌ن محاکما ‌‬ ‫‌‬ ‫ف کنید‪.‬‬ ‫برایما ‌ن از ای ‌ن دادگا‌ه تعری ‌‬

‫ع شد‪.‬‬ ‫ی ک‌ه تو زندا ‌ن بودم‌‪ ،‬محاکمه‌مو ‌ن شرو ‌‬ ‫ض کنم‌‪ ،‬تو ای ‌ن جریانای ‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬خدم ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود‪.‬‬ ‫ی کردن‌‪ ،‬دادگاه ‌م نظام ‌‬ ‫مارو آورد ‌ن دادگاه ‌‬

‫ی محاکم‌ه می‌کنند‪.‬‬ ‫ی بود؟ نظامی‌ها را در دادگا‌ه نظام ‌‬ ‫س ‪ -‬اجاز‌ه بدهید‪ .‬دادگا‌ه شما نظام ‌‬ ‫‌‬

‫ی محاکم‌ه کردند؟‬ ‫شما را چرا در دادگا‌ه نظام ‌‬

‫‪1‬‬

‫ج ‪ -‬ما رو هم‌ه برد‌ه بود ‌ن اونجا دیگه‌‪ .‬حاال دیگ‌ه اونشو م ‌ن نمیدون ‌م ک‌ه چرا ما رو بردن‬ ‫‌‬

‫‌دادگا‌ه نظامی‌‪.‬‬

‫ی بود؟‬ ‫یل مطمئ ‌ن هستیدک‌ه دادگا‌ه نظام ‌‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬

‫تو‬ ‫ت دیگه‌‪ .‬ما تقریب ًا بیس ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬همۀ تهرا ‌ن اینو میدونن‌‪ .‬روزنامه‌ها و مجله‌ها و اینا هس ‌‬ ‫‌‬

‫ی تو باغشا‌ه بود‪.‬‬ ‫ی دادگا‌ه نظام ‌‬ ‫یه‌نفر بودیم‌‪ ،‬همه‌مونو برد ‌ن دادگا‌ه نظامی‌‪ .‬یعن ‌‬ ‫س ‪ -‬جرمتا ‌ن چ‌ه بود؟‬ ‫‌‬

‫‪-1‬بر اساسگزارش روزنامه‌ها دکرت جعفر جهان وکیل متهمنی در جلسۀ ‪ 30‬خرداد ‪ 1332‬دادگاه با استناد به مادۀ ‪35‬‬ ‫قانون مطبوعات (که الیحۀ آن را دکرت محمد مصدق تقدیمکرده بود) به نظامی بودن دادگاه اعرتاض می‌کند بر‬ ‫اساس مادۀ ‪ 35‬قانون مطبوعات مبتنی بر اصل ‪ 79‬متمم قانون اساسی به جرایم مطبوعاتی و همچننی جرایم سیاسی‬ ‫غریمطبوعاتی باید در دادگاه دادگسرتی و با حضور هیات منصفه رسیدگی شود‪.‬‬


‫‪142‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫ی ِ‬ ‫ب کردی‌!»‪ .‬ما رو‬ ‫در خونۀ مصدقو خرا ‌‬ ‫ب کردم‌‪« .‬زد ‌‬ ‫ج ‪ -‬جرمم‌؟ک‌ه خونۀ مصدقو خرا ‌‬ ‫‌‬

‫ض کنم‌‪ ،‬تو دادگاه‌‪ .‬م ‌ن روز او ‌ل ک‌ه اومد ‌م تو دادگا‌ه دید ‌م یه‌جمعیت‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫آوردن‌‪ ،‬خدم ‌‬

‫ی شلوغ‌‪ .‬ز ‌ن و مرد و‬ ‫ی خیل ‌‬ ‫ی هسنت‌‪ :‬از بازاریا هسنت‌‪ ،‬از دانشجوها هسنت‌‪ ،‬خیل ‌‬ ‫ی زیاد ‌‬ ‫خیل ‌‬ ‫ی بودن‌‪ .‬ما ک‌ه از ِ‬ ‫در دادگا‌ه رفتی ‌م تو اینا بنا کرد ‌ن شعار داد ‌ن علی‌ه ما‬ ‫دخرت و اینا قاطی‌‪ .‬خیل ‌‬

‫غ کردن‌‪.‬‬ ‫و شلو ‌‬

‫ع شد؟‬ ‫ی زندا ‌ن بودیدک‌ه دادگاهتا ‌ن شرو ‌‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه مدت ‌‬ ‫‌‬

‫ع ش���د [‪ 24‬خرداد ‪ .]1332‬اونروزکه‌‬ ‫ج ‪ -‬ممکن‌ه دو س���‌ه ما‌ه زندا ‌ن بود ‌م بعد دادگا‌ه شرو ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ‪ 9‬اس���فند برد ‌ن زندا ‌ن م ‌ن تا ظهر ‪ 28‬مرداد زندا ‌ن بود ‌م ک‌ه حاال داستانشو براتون‌‬ ‫منو برا ‌‬

‫میگم‌‪ .‬مث ً‬ ‫ی از دهنشو ‌ن در میاد مینویسن‌»‪ ،‬از‬ ‫ی «هر چ ‌‬ ‫ال ای ‌ن روزنامه‌هاک‌ه به‌قو ‌ل یاروگفتن ‌‬ ‫ی بندکردن‌‪ .‬مث ً‬ ‫ی بود یا‬ ‫نی مجلۀ فردوس ‌‬ ‫ال نمیدون ‌م تو هم ‌‬ ‫ت و بالمونو بیخود ‌‬ ‫اول ‌م همینا دس ‌‬ ‫ت گرفته‌‬ ‫ی ‪ 27‬میلیو ‌ن دالر ازکی ‌م [کرمیت‌] روزول ‌‬ ‫خواندنیها‪ ،‬نوشت‌ه بود ‌ن ک‌ه «شعبا ‌ن جعفر ‌‬

‫نن ک‌ه اینا رو ورمیدار ‌ن مینویسن‬ ‫تاکودتاکرده‌‪ ».‬حاال شما فکرشو بکننی‌‪ .‬آخ‌ه اینا فکر نمیک ‌‬

‫ی مرد ‌م میکنن‌؟ م ‌ن ک‌ه تا ظهر ‪ 28‬مرداد تو زندا ‌ن بودم‌! حاال ‪28‬مردادو‬ ‫‌و ای ‌ن صحبتا رو برا ‌‬ ‫ی کتابا ‌م بیشرت برام‌‬ ‫نت ک‌ه بیا تماشاکن‌‪ .‬تو ‌‬ ‫ی نوش ‌‬ ‫ب اینا ی‌ه مزخرفات ‌‬ ‫کار نداریم‌‪ ،‬بعد از انقال ‌‬

‫ت این‌ه ک‌ه م ‌ن اال ‌ن ب‌ه شما گفتم‌‪ ،‬ای ‌ن که‌‬ ‫غ مینویسن‌‪ ،‬همه‌شون‌‪ .‬اینا هم‌ه دروغه‌‪ ،‬حقیق ‌‬ ‫درو ‌‬ ‫ی شما میگم‌‪.‬‬ ‫ت بدون ‌م برا ‌‬ ‫ی حقیق ‌‬ ‫نی حقیقته‌‪ ،‬م ‌ن هر چ ‌‬ ‫میگ ‌م ع ‌‬

‫ی زندا ‌ن بودید‪ ،‬ب‌ه ای ‌ن قضی‌ه بعد ًا می‌رس���یم‌‪ .‬داشتید‬ ‫س ‪ -‬می‌فرمایید ش���ما ‪ 28‬مرداد تو ‌‬ ‫‌‬ ‫ف محاکمه‌تا ‌ن را می‌کردید‪.‬‬ ‫تعری ‌‬

‫ش میدادن‌‪« :‬اینو ب ُُکشیدش‌! این‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬ما رو آورد ‌ن تو دادگا‌ه و اینا شعار میداد ‌ن و فح ‌‬ ‫‌‬

‫همچینه‌‪ ،‬ای ‌ن فال ‌ن فال ‌ن شد‌ه همچینه‌!» و از ای ‌ن صحبتا‪ .‬بعد ما رو آورد ‌ن نشوندن‌‪ .‬حاال‬ ‫ش تو‬ ‫ب تا حاال فکر میکن ‌م اسم ‌‬ ‫ی دیش ‌‬ ‫ی بود (ای ‌ن سرگرد رو م ‌ن هر چ ‌‬ ‫دادستا ‌ن ی‌ه سرگرد ‌‬

‫ت خودشو‌کشت‌‪.‬گفت‌‬ ‫کَل‌ه ‌م نمیاد‪ ).‬ای ‌ن سرگرد رو دادستا ‌ن پروندۀ ما میکنن‌‪ .‬ای ‌ن سرگرد رف ‌‬ ‫ی اینجا محاکم‌ه کنم‌‪.‬‬ ‫م ‌ن نمیتون ‌م ی‌ه عد‌ه رو به‌جر ‌م شاهدوست ‌‬ ‫ش راکشت‌؟‬ ‫ت خود ‌‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه وق ‌‬ ‫‌‬

‫ت خودشوکشت‌‪ ،‬همو ‌ن موق ‌ع ک‌ه دادگا‌ه ما تشکی ‌ل شد‪ .‬ای ‌ن سرگرد‬ ‫ج ‪ -‬همو ‌ن ش���بون‌ه رف ‌‬ ‫‌‬ ‫ش رو‬ ‫ش بود‪ ،‬دادس���تا ‌ن ما ش���د بعد خودشوکشت‌‪ .‬بعد ًا ای ‌ن س���روا ‌ن بهمن ‌‬ ‫دادس���تا ‌ن ارت ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪143‬‬

‫ی میخوا ‌ن بگه‌‪.‬‬ ‫نت ک‌ه هرکار میخوا ‌ن بکن‌ه و هر چ ‌‬ ‫ت بودگذاش ‌‬ ‫که‌کمونیس ‌‬ ‫ی دادستا ‌ن قبلی‌؟‬ ‫س ‪ -‬به‌جا ‌‬ ‫‌‬

‫ی دادستا ‌ن پرونده‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬به‌جا ‌‬ ‫‌‬

‫ش کردند؟!‬ ‫ی کرد‪ ،‬شاید برکنار ‌‬ ‫س ‪ -‬مطمئ ‌ن هستی ‌دک‌ه آ ‌ن سرگرد دادستا ‌ن خودکش ‌‬ ‫‌‬

‫ی دار ‌ن محاکم‌ه میکنن‌‪ ،‬م ‌ن نمیتون ‌م وایسم‬ ‫ت چو ‌ن اینا رو به‌جر ‌م شاهدوست ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬نه‌‪.‬گف ‌‬ ‫‌‬

‫‌ای ‌ن کارو بکنم‌‪.‬‬

‫ی وانمود شده‌! شاید شایع‌ه است‌!‬ ‫ت شما را می‌فهمم‌‪ .‬شاید ای ‌ن جور ‌‬ ‫س ‪ -‬م ‌ن صحب ‌‬ ‫‌‬ ‫ح ما اینجور شنیدی ‌م ک‌ه خودشوکشت‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬نه‌‪ .‬صب ‌‬ ‫‌‬

‫ی بهتا ‌ن گفتند؟‬ ‫س ‪ -‬اینطور ‌‬ ‫‌‬

‫نت خودشوکشت‌؟‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه گف ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫ی بود؟‬ ‫س دادگا‌ه ک ‌‬ ‫غ دادگاه‌‪ .‬رئی ‌‬ ‫س ‪ -‬بروی ‌م سرا ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود‪ .‬وکی ‌ل من ‌م دکرت شاهکار بود و دکرت جهان‌‪.‬‬ ‫گ هشرتود ‌‬ ‫س دادگاه‌؟ سرهن ‌‬ ‫ج ‪ -‬رئی ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬محمد شاهکار و جعفر جهان‌؟‬ ‫‌‬

‫ع شد و ما دیدیم‌‬ ‫ع شد‪ .‬دادگا‌ه شرو ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬همو ‌ن شاهکار معروف‌‪ .‬بعد خالص‌ه دادگا‌ه شرو ‌‬ ‫‌‬

‫ی او ‌ل صدا نمیکردن‌‪ ،‬او ‌ل معرفی‌کردن‌‪:‬‬ ‫ی او ‌ن میز‪ .‬نه‌‪ ،‬راست ‌‬ ‫ی صدامو ‌ن میکرد ‌ن پا ‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫یک ‌‬ ‫ی رو صدا میکردن‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫ف ب‌ه بی‌مُ خ‌‪ ».‬بعد از نو یک ‌‬ ‫ی معرو ‌‬ ‫ی فرزند غالمعل ‌‬ ‫«شعبا ‌ن جعفر ‌‬

‫ی میکرد ‌ن بعد از خودمو ‌ن میرپسیدن‌‪.‬‬ ‫و از خودشو ‌ن میرپسیدن‌‪ .‬او ‌ل خودشو ‌ن همه‌مونو معرف ‌‬

‫س دادگا‌ه پرس���ید‪« :‬نامت‌؟» گفتم‌‪« :‬شعبون‌علی‌» پرسید‪«:‬نام‌‬ ‫بعد منو صدا کرد ‌ن و رئی ‌‬ ‫گزارش روز دادگاه نقل از روزنامۀکیهان‪ ،‬ش���مارۀ ‪ 3 ،3025‬تری ‪ ...« :1332‬س���پس نمایندۀ دادستان ادامه داد‪:‬‬‫موضوع دوم خودکشی سروان یزدانی است‪ ...‬حاال چرا این افسر خودکشیکرده است؟ من نمیدانم‪ .‬این مرد یکی‬ ‫از افسران پاکدامن بود که جز به بازوان و فکر خود توجهی نداشت و با همنی حقوق خشک زندگی میکرد‪ .‬به‬ ‫من میگفتکه من مریضم و ریاست محرتم داداگاه روز دهم نوشتندکه چون این افسر بیمار است تو برو دفاعکن‬ ‫و او در تاریخ یازدهم خودکشی کرد‪ .‬این حکمی است که به من داده‌اند‪ :‬سرکار سروان بهمنش دادیار دادسرای‬ ‫نظامی – چون سروان یزدانی دادیار پرونده اتهامی متهمنی ‪ 9‬اسفندکسالت دارد و دادگاه چند روز دیگر تشکیل‬ ‫خواهد شد شایسته است در دادگاه مذکور حاضر و پروندۀ مربوطه را مطالعه نموده خود را برای حضور در دادگاه و‬ ‫دفاع از مفادکیفرخواست حاضر نماییدکه به محض شروع دادرسی به دست نمایندگی دادستان در دادگاه حضور‬ ‫بهم رسانیده وظایف قانونی خود را انجام دهید‪ .‬ت‪ .‬ق‪ – .‬دادستان فرمانداری نظامی – سرهنگ دکرت شایانفر»‬ ‫گزارش روز دادگاه نقل از روزنامۀ آتش‪ ،‬شمارۀ مسلسل ‪ 4 ،1270‬تری ‪ ...« :1332‬نمایندۀ دادگسرتیگفت موضوع‬‫دوم موضوع خودکشی سروان عزیز ما یزدانی است‪ .‬در روزنامۀ آتش ما می‌بینیم که عکس این افسر شریف‌مان‬ ‫را چاپ کرده و در باال با خط درشت می‌نویسد دادیار متهمنی ‪ 9‬اسفند بر اثر فشار دولت خودکشی کرد و آقای‬ ‫جعفر جهان هم اعالم جرمکرد‪»...‬‬


‫‪144‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫س دادگا‌ه چکششو‬ ‫پدر؟»گفتم‌‪« :‬غلوم‌علی‌» پرسید‪« :‬شهرت‌؟»گفتم‌‪« :‬بی‌مُ خ‌» یهو رئی ‌‬

‫س ببنی‌‬ ‫ت برپ ‌‬ ‫زد رو میز وگفت‌‪« :‬آقا بی‌مُ خ ‌م ش���د فامیل‌؟»گفتم‌‪« :‬از او ‌ن دادستا ‌ن نفهم ‌‬

‫ی توشه‌؟» خالصه‌‪،‬‬ ‫خ م ‌ن کجاست‌؟ چ ‌‬ ‫خ منو معاین‌ه کرده‌؟ میدون‌ه مُ ‌‬ ‫ی دار‌ه میگه‌؟ او ‌ن مُ ‌‬ ‫چ‌‬

‫یه ُ‬ ‫ی کردی ‌م و رفتی ‌م نشس���تیم‌‪ .‬نشستی ‌م و بعدگفنت‌‪ ...‬آهان‌‪ ،‬تماشاچیا ‌م حاال‬ ‫‌خرد‌ه گرت‌گری ‌‬ ‫ی کارتو ‌ن تموم‌‬ ‫نی چیکار میکردن‌! بعدگفت‌‪« :‬وقت ‌‬ ‫ش میدن‌‪ .‬نمیدون ‌‬ ‫ی داد میزن ‌ن و فح ‌‬ ‫ه��� ‌‬

‫نت امضا کرد ‌ن تا رس���ید ب‌ه ما‪ .‬م ‌ن اومد ‌م امضا کنم‌‬ ‫ی رف ‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫ش���د بیای ‌ن امضا کننی‌‪ ».‬یک ‌‬ ‫ی نمیتون ‌م امضاکنم‌‪ ،‬م ‌ن سواد ‌م درست‌‬ ‫نی تا امضاکنم‌‪ .‬م ‌ن اینجور ‌‬ ‫گفتم‌‪« :‬دستبندمو واز‌کن ‌‬

‫نیست‌‪».‬گفت‌‪« :‬میتونی‌!»گفتم‌‪« :‬نمیتونم‌!»‬ ‫س ‪ -‬دستبند دستتا ‌ن بود؟‬ ‫‌‬

‫یل ب‌ه م ‌ن دستبند زد‌ه بودن‌‪ .‬آخ‌ه منو از زندا ‌ن میربد ‌ن دادگاه‌‪ .‬اولش‌‬ ‫ی دیگ‌ه نه‌‪ ،‬و ‌‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ .‬اونا ‌‬ ‫‌‬

‫ی دو روز ما رو از اونجا ب‌ه لشکر باغشا‌ه میربد ‌ن و اونجا محاکم‌ه میکردن‌‪ .‬بعد من‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫برا ‌‬ ‫ب شعار میدادم‌‪« ،‬زند‌ه باد محمدرضاشاه‌! مرگ‌‬ ‫ی مرت ‌‬ ‫تو را‌ه ک‌ه میربدن ‌م از تو او ‌ن سوالخ ‌‬ ‫نت که‌‬ ‫ی دادگاه‌گذاش ‌‬ ‫ض کرد ‌ن آورد ‌ن تو شهربان ‌‬ ‫ت ک‌ه اومد ‌ن دادگا‌ه رو عو ‌‬ ‫بر مصدق‌!» اینس ‌‬

‫ی برب ‌ن همونجا دادگاه‌‪« :‬هذا منرب هذا مسجد»‪.‬گفتم‌‪« :‬دستبندمو‬ ‫از همو ‌ن زندا ‌ن تو شهربان ‌‬

‫س من ‌م امضا نمیکنم‌‪».‬گفت‌‪« :‬امضا نکنی‌دادگاه‌‬ ‫وازکننی‌‪».‬گفنت‌‪« :‬نمیش���ه‌‪».‬گفتم‌‪« :‬پ ‌‬ ‫نی بکننی‌‪ .‬م ‌ن امضا نمیکنم‌‪ ».‬بعد با هم‌‬ ‫ی میخوای ‌ن بکن ‌‬ ‫ی میکنیم‌‪ ».‬گفتم‌‪« :‬هرکار ‌‬ ‫رو سر ‌‬

‫ش تا مأمور داشتیم‌‪ ،‬از این‬ ‫ی نیست‌‪ ».‬ش���ی ‌‬ ‫نی چیز ‌‬ ‫ت کرد ‌ن گفنت‌‪« :‬دستشو وا ‌ز کن ‌‬ ‫مش���ور ‌‬

‫ت ما رو وا ‌ز کرد ‌ن م ‌ن امضاکنم‌‪،‬‬ ‫ش تا‪ .‬بعد تا دس ‌‬ ‫نت م ‌ن شی ‌‬ ‫ی دو تا داش ‌‬ ‫‌سربازا‪ .‬بقیۀ اونا نفر ‌‬ ‫ی رو ورداشت ‌م و ‌ل کرد ‌م تو‬ ‫یل لهستان ‌‬ ‫یل لهستانیا مینشستم‌‪ ،‬صند ‌‬ ‫منم‌‪ ،‬رو ی‌ه دون‌ه از ای ‌ن صند ‌‬ ‫یل رو و ‌ل کرد ‌م و خالصه‌‬ ‫ش میدادن‌‪ ،‬خیلی‌‪ .‬صند ‌‬ ‫ش ب‌ه شا‌ه و ثریا فح ‌‬ ‫جمعیت‌‪ .‬آخ‌ه اینا هم‌ه ‌‬

‫ب باش ‌ن ی‌ه مو از ِ‬ ‫سر‬ ‫دعوا ش���د‪ .‬دعوا شد و ُخب‌‪ ،‬او ‌ن س���ربازاک‌ه متهمو میار ‌ن باید مواظ ‌‬

‫ب با ما‬ ‫ع کرد ‌ن و او ‌ن جمعیت ‌م ک‌ه ُخ ‌‬ ‫ی ما دفا ‌‬ ‫ش دارن‌‪ .‬اینا ‌م باال ‌‬ ‫متهم‌ک ‌م نشه‌‪ ،‬باید اینا نیگر ‌‬

‫ع کردن‌‪ ،‬خالصه‌‪ ،‬دید ‌م مرد ‌م فرارکرد ‌ن از تو دادگاه‌‪ .‬ی‌ه عده‌‬ ‫ی ما دفا ‌‬ ‫بود ‌ن چند تایی‌‪ ،‬باال ‌‬ ‫موندن‌ک‌ه او ‌ن گوش‌ه میگفنت‌‪« :‬جاوید شاه‌‪ ،‬جاوید شاه‌» و از ای ‌ن حرفا‪ .‬من ‌م گفتم‌‪ُ :‬‬ ‫«خب‌‬

‫ش میدادین‌؟!‪ »...‬خالصه‌‪ ،‬بعد دادگا‌ه تعطی ‌ل ش���د‪.‬گفنت‌‪:‬‬ ‫اینو از او ‌ل بگنی‌! چرا انقد فح ‌‬ ‫ی کرد ‌ن ‪ .‬حاال‪ ،‬فرداش‌‬ ‫ت تا فردا‪ ».‬تعطی ‌ل کرد ‌ن و فرداک‌ه اومدی ‌م دادگا‌ه را سر ‌‬ ‫«تعطی ‌ل اس ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪145‬‬

‫س دادگا‌ه اومد و باز او ‌ن چکششو زد رو میز وگفت‌‪« :‬دیگ‌ه هر‬ ‫باز دادگاه‌تشکی ‌ل شد و رئی ‌‬ ‫ی میشه‌‪ ».‬بعدگفت‌‪« :‬دادگا‌ه رسمی‌‬ ‫ف بزن‌ه از ی‌ه روز تا پونز‌ه روز زندان ‌‬ ‫ی از تماشاچیا حر ‌‬ ‫ک‌‬

‫ی نیست‌‪ ».‬گفت‌‪« :‬چرا؟» گفتم‌‪:‬‬ ‫است‌‪ ».‬م ‌ن بلند شد ‌م یهو ایس���تاد ‌م گفتم‌‪« :‬قربا ‌ن رسم ‌‬ ‫ت نیست‌؟» ی‌ه نیگایی‌‬ ‫س شا‌ه باال سر ‌‬ ‫ی نشد‌ه که‌! چرا عک ‌‬ ‫ت ک‌ه هنوز جمهور ‌‬ ‫«ای ‌ن مملک ‌‬ ‫کرد و ‪--‬هیچوقت‌یاد ‌م نمریه‌‪ --‬دوید ‌ن اینور و اونور‪ 1.‬گفتم‌‪ُ :‬‬ ‫ب بری ‌ن از خونۀ ما یه‌‬ ‫«خ ‌‬

‫ت ورداری ‌ن بیارین‌‪ ».‬خالصه‌‪ ،‬دو مرتب‌ه تعطی ‌ل شد و بعد دفعۀ دیگ‌ه گفت‌‪:‬‬ ‫س شا‌ه هس ‌‬ ‫عک ‌‬

‫ی میگ ‌م جو ‌ن شما‪ ،‬پرچ ‌م ایران‌‬ ‫«دادگا‌ه رسمی‌است‌‪».‬گفتم‌‪« :‬نیست‌‪».‬گفت‌‪« :‬چرا؟» راست ‌‬ ‫ت ماکجا داری ‌م محاکمه‌‬ ‫ت نیست‌؟ معلو ‌م هس ‌‬ ‫ش نبود‪.‬گفتم‌‪« :‬چرا پرچ ‌م ایرا ‌ن رو میز ‌‬ ‫رو میز ‌‬

‫ت نیست‌؟»‬ ‫میشم‌؟ آفریقاست‌؟ آسیاست‌؟ ما نمیدونی ‌م کجاست‌؟ چرا پرچ ‌م ایرا ‌ن رو میز ‌‬

‫رفتند و پرچ ‌م ایرا ‌ن رو آوردن‌‪...‬‬

‫نی دادگا‌ه آشنا بودید؟ ا ‌زکجا می‌دانستید باید توی‬ ‫ب و رسو ‌م و قوان ‌‬ ‫س ‪ -‬شما چطور ب‌ه آدا ‌‬ ‫‌‬

‫س شا‌ه باشد و ای ‌ن چیزها؟‬ ‫‌دادگا‌ه پرچ ‌م باشد‪ ،‬عک ‌‬

‫ی شد‌ه بودیم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬فکر ‌م مریسید دیگه‌‪ ،‬میدونستم‌‪ .‬آخ‌ه میدوننی‌؟ ی‌ه دفع‌ه دیگ‌ه ‌م ما دادگاه ‌‬ ‫‌‬ ‫س شا‌ه او ‌ن باال بود‪ ،‬پرچ ‌م ایران ‌م رو میز‬ ‫ی‌ه دفع‌ه اونموق ‌ع ک‌ه سرباز بود ‌م رفت ‌م تو دادگا‌ه عک ‌‬

‫ی دیگه‌‪.‬‬ ‫یارو سرهنگ‌ه بود‪ .‬او ‌ن روز ‌م منو برد ‌ن دادگا‌ه نظام ‌‬ ‫ت شد‌ه بودید؟‬ ‫ی خودتا ‌ن متوج‌ه ای ‌ن نکا ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬خود ‌م حواس ‌م جم ‌ع بود‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی دادگاه‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬برگردی ‌م تو ‌‬ ‫‌‬

‫ت میخوام‌‪ ،‬این‌‬ ‫نی معذر ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬میبخش ‌‬ ‫ف به‌] پروی ‌ن آژدان‌قز ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه ‪ ...‬ی‌ه [رقی‌ه آزادپور معرو ‌‬ ‫‌‬

‫ی دیگر ‌م آورد‌ه بود ‌ن ک‌ه مث ً‬ ‫ال میخواسنت‌‬ ‫ی دو تا ‌‬ ‫ی ما‪ .‬یک ‌‬ ‫فاحش‌ه بود‪ ،‬این ‌م آورد‌ه بود ‌ن قاط ‌‬ ‫ش و فاحش‌ه ماحش‌ه هسنت‌! پروین‌‬ ‫ت چاقوک ‌‬ ‫ی ش���ا‌ه ی‌ه مش��� ‌‬ ‫ب‌ه مرد ‌م بفهمون ‌ن ک‌ه طرفدارا ‌‬

‫ش بریون‌‪ ».‬آهان‌‪،‬گفنت‌‪« :‬دادگا‌ه رسمی‌اس���ت‌‪».‬‬ ‫ی رو آوردن‌‪،‬گفتم‌‪« :‬اینو بندازین ‌‬ ‫آژدان‌قز ‌‬

‫ش بریون‌‪ .‬ای ‌ن فاحش‌ه رو بندازین‌‬ ‫گفتم‌‪« :‬نیست‌‪».‬گفت‌‪« :‬دیگ‌ه چرا؟»گفتم‌‪« :‬اینو بندازین ‌‬

‫میکشم‌‪ .‬اینو بیخود تو ای ‌ن دادگاه‌نیگر‬ ‫ی حبس��� ‌‬ ‫بریون‌‪ .‬ای ‌ن هر چ ‌‬ ‫ی دار‌ه تا پونز‌ه س���ا ‌ل م ‌ن ِ‬

‫ت ک‌ه داشت ‌م اینو‬ ‫ی کیها ‌ن و اطالعا ‌‬ ‫س ما رو انداخت‌ه بود ‌ن تو ‌‬ ‫ب عک ‌‬ ‫داشتنی‌‪ ».‬ای ‌ن شد‌ک‌ه ش ‌‬

‫‪ --1‬این جریان درگزارش روز دادگاه روزنامۀ اطالعات‪ ،‬چهارشنبه ‪ 2۴‬خرداد ‪ ،1332‬تایید شده است‪ .‬‬ ‫ ‬


‫‪146‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫ی ای ‌ن را می‌اندازد بریو ‌ن ‌وگفته‌است‌‬ ‫ش نوشت‌ه بود ‌ن ک‌ه «شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫مینداخت ‌م بریون‌‪ ،‬زیر ‌‬ ‫ی دارد م ‌ن میکشم‌‪( 1».‬سند شمارۀ ‪ )9/2‬باز دو مرتب‌ه دادگا‌ه به‌خاطر این‌تعطیل‌‬ ‫هر چ‌ه حبس ‌‬ ‫ی بود!‬ ‫ی ز ‌ن جیگردار ‌‬ ‫یل راست ‌‬ ‫ض و داد و بیداد میکرد‪ .‬و ‌‬ ‫ی اعرتا ‌‬ ‫شد‪ .‬زنیک‌ه ‌م ه ‌‬ ‫ب را ب‌ه او داد‌ه بودند؟‬ ‫س ‪ -‬آژدان‌قزی‌؟! چرا ای ‌ن لق ‌‬ ‫‌‬

‫ی ز ‌ن آژان‌‪.‬‬ ‫ی آژا ‌ن دیگه‌! یعن ‌‬ ‫ی زن‌‪ ،‬آژدا َن ‌م یعن ‌‬ ‫ی یعن ‌‬ ‫ت بود! ِقز ب‌ه ترک ‌‬ ‫ی گردن‌کلف ‌‬ ‫ج ‪ -‬بسک ‌‬ ‫‌‬

‫ی ی‌ه سفر‌ه په ‌ن میکرد‬ ‫ت امنیۀ توپخون‌ه فا ‌ل نخود میگرفت‌‪ .‬جلو دادگسرت ‌‬ ‫ت تشکیال ‌‬ ‫ای ‌ن پش ‌‬

‫و با نخود واس‌ه مرد ‌م فا ‌ل میگرفت‌‪.‬‬

‫س فاحش‌ه نبود‪ ،‬فالگری بود؟‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ت بود‪ .‬هم‌ه کاری‌ا ‌م میکرد‪ 28 .‬مرداد سایل‬ ‫ت انبار نف ‌‬ ‫ش پش ‌‬ ‫ج ‪ -‬همه‌کار‌ه بود خانوم‌‪ .‬خون‌ه ‌‬ ‫‌‬

‫ی سا ‌ل باال بود‪.‬‬ ‫ش گذشت‌ه بود‪ ،‬س ‌‬ ‫‌از ‌‬

‫ی ای ‌ن جریانها بود یا نبود؟‬ ‫یل تو ‌‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن ندید‌ه بودمش‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س‪ِ -‬‬ ‫ق آمد‌ه بود؟‬ ‫در خانۀ مصد ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬م ‌ن ندیدمش‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی اعال ‌م کرد‌ه بودند؟‬ ‫ش را چ ‌‬ ‫ی گرفت‌ه بودندش‌؟ جرم ‌‬ ‫یچ ‌‬ ‫س برا ‌‬ ‫س ‪ -‬او را ندیدید؟ پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی آورد‌ه بود ‌ن ک‌ه بگ ‌ن مث ً‬ ‫ی شاه‬ ‫ال طرفدارا ‌‬ ‫ی دو تا َر ‌م بیخود ‌‬ ‫ض کرد ‌م که‌‪ ،‬اینا یک ‌‬ ‫ج ‪ -‬عر ‌‬ ‫‌‬

‫ی هسنت‌‪.‬‬ ‫‌اینجور آدمای ‌‬

‫ی دیگر یادتا ‌ن می‌آید؟‬ ‫ی آدمها ‌‬ ‫س ‪ -‬اسام ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬مث ً‬ ‫ی دیگ‌ه َر ‌م آورد‌ه بودن‌‪ .‬چند تا ‌م افسر بودن‌‪:‬‬ ‫ی رو آورد‌ه بودن‌‪ .‬یک ‌‬ ‫نی رمضون‌یخ ‌‬ ‫ال حس ‌‬ ‫‌‬

‫گ صدی ‌ق مستوفی‌و‪...‬‬ ‫ی بود و‪ ...‬سرهن ‌‬ ‫گ عزیز رحیم ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬س���رهن ‌‬ ‫او ‌ن سرگرد خسروان ‌‬

‫ت شما عرض‌کنم‌‬ ‫گ [محمد] نقدی‌‪ .‬بعد خدم ‌‬ ‫گ [نصرالله] حکیمی‌‪ ...‬و او ‌ن سرهن ‌‬ ‫سرهن ‌‬ ‫ف زد ‌ن ندارید و ‪ »...‬فالن‌‬ ‫ی است‌‪ .‬دیگر ح ‌ق حر ‌‬ ‫س اومد وگفت‌‪« :‬دادگا‌ه رس���م ‌‬ ‫که‌‪ ،‬رئی ‌‬ ‫ت کردن‌‪ .‬بعد هیچی‌‪ ،‬هر روز مریفتی ‌م اونجا برای‌‬ ‫ش بنا کرد صحب ‌‬ ‫و ای ‌ن صحبتا‪ .‬بعد خود ‌‬

‫ع شد و ما اومدیم‬ ‫محاکمه‌‪ ،‬هر روز‪ ...‬خالصه‌‪ ،‬بعد تمو ‌م شد‪ .‬از فردا دادگا‌ه دو مرتب‌ه شرو ‌‬

‫‌نشستی ‌م و او ‌ن زنیک‌ه رو آورد ‌ن باز نشوندن‌‪ .‬حاال ای ‌ن ملت ‌م دیگ‌ه جی ‌غ و وی ‌غ نمیکردن‌‪ ،‬داد و‬ ‫‪-1‬برای خواندن منت این مقاله ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شمارۀ ‪ 12‬صص ‪.407-405‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪147‬‬

‫ش و بد و بریا‌ه ب‌ه شا‌ه نمیگفنت‌‪ .‬ن‌ه ب‌ه شا‌ه ن‌ه ب‌ه من‌‪.‬‬ ‫بیداد نمیکردن‌‪ ،‬اگ َر ‌م میکرد ‌ن دیگ‌ه فح ‌‬

‫ش میکرد ‌ن که‌‪« :‬آقایون‌‪،‬‬ ‫ی بهشو ‌ن سفار ‌‬ ‫نت بیا ‌ن تو دادگاه‌‪ ،‬یواش ‌‬ ‫گویا از بریو ‌ن ک‌ه میخواس ‌‬

‫نی بذاری ‌ن دادگا‌ه تشکی ‌ل بشه‌!» حاال تو دادگا‌ه هر روز ی‌ه مکافاتی‬ ‫ج نکن ‌‬ ‫دادگا‌ه رو متش���ن ‌‬

‫ی میکردیم‌‪ .‬ی‌ه احمد عشقی‌ا ‌م بود تو ردیف‌‬ ‫ی میرپوندی ‌م و ی‌ه کار ‌‬ ‫‌داشتیم‌‪ .‬هر دفع‌ه ی‌ه چیز ‌‬ ‫ش میگفت‌‪« :‬منو چرا آوردین‌‬ ‫ک خ���ورد‪ --‬هم‌ه ‌‬ ‫متهم���ا ‪--‬ک‌ه ی‌ه دفعه‌ا ‌م تو دادگا‌ه تریا ‌‬

‫ی ک‌ه دست ‌م بود‬ ‫ب شد‪ ،‬پاشد ‌م با همو ‌ن دستبند ‌‬ ‫ش خرا ‌‬ ‫دادگاه‌؟» من ‌م آخر اعصاب ‌م از دس���ت ‌‬ ‫ی اومدی‬ ‫ی گُ‌ه خورد ‌‬ ‫ک میخوری‌؟ مرتیک‌ه تو‌ک‌ه جیگرشو ندار ‌‬ ‫ش وگفتم‌‪« :‬تریا ‌‬ ‫زد ‌م تو سر ‌‬

‫ی ما!»‬ ‫‌قاط ‌‬

‫‪1‬‬

‫ی شد‌ه و گفته‌‪« :‬من‌‬ ‫س دادگا‌ه باالخر‌ه از دستتا ‌ن عصبان ‌‬ ‫ت می‌گویند رئی ‌‬ ‫ف اس ‌‬ ‫س ‪ -‬معرو ‌‬ ‫‌‬

‫ب داده‌اید‪« :‬من ‌م از مته ‌م بود ‌ن استعفا‬ ‫ت دادگا‌ه استعفا می‌دهم‌!» ش���ما ه ‌م جوا ‌‬ ‫از ریاس��� ‌‬ ‫ت است‌؟‬ ‫میدم‌!» راس ‌‬

‫ی ساخنت‌!‬ ‫ب برامو ‌ن ازی ‌ن چیزا خیل ‌‬ ‫ج ‪[ -‬خنده‌] ُخ ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود؟‬ ‫ف بزنید‪ .‬چگون‌ه آدم ‌‬ ‫س دادگا‌ه برایما ‌ن حر ‌‬ ‫س ‪ -‬از رئی ‌‬ ‫‌‬

‫ی ب‌ه شا‌ه عالقه‬ ‫ک بود‪ ،‬خیلی‌ا ‌م ب‌ه شا‌ه عالق‌ه داشت‌‪ ،‬جد ًا خیل ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫گ هشرتود ‌‬ ‫ج ‪ -‬سرهن ‌‬ ‫‌‬

‫ی م ‌ن دار ‌م وظیفه‌مو انجا ‌م میدم‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫ش گفت‌‪« :‬آقا ‌‬ ‫‌داش���ت‌‪ .‬خودش��� ‌م بعد ًا ب‌ه ما یوا ‌‬ ‫ی روک‌ه بچه‌ها واس���مو ‌ن آورد‌ه بود ‌ن دادیم‌‬ ‫ت دارم‌‪ ».‬ما ‌م دسته‌گل ‌‬ ‫یل من‌ش���ا‌ه رو دوس��� ‌‬ ‫و ‌‬ ‫ض کنم‌‪ ،‬بعد از ی‌ه ما‌ه شاید ‌م ی‌ه ما‌ه و نیم‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫س شمارۀ ‪ )9/3‬بل‌ه خدم ‌‬ ‫بهش‌‪(2.‬عک ‌‬

‫ت تا روز حکممون‌‪.‬‬ ‫ی ماها حک ‌م بد ‌ن دیگه‌‪ .‬خالصه‌‪ ،‬دادگاهمو ‌ن تمو ‌م شد و رف ‌‬ ‫خواسنت‌برا ‌‬

‫ت کرد ‌ن که‌‪...‬‬ ‫ی صحب ‌‬ ‫ی ما ‌م ی‌ه طور ‌‬ ‫حاال هم‌ه دفاعشون ‌وکرد ‌ن ک‌ه به‌حساب‌‪ ،‬ای ‌ن وکیال ‌‬ ‫ع می‌کردند؟ چ‌ه می‌گفتند؟‬ ‫س ‪ -‬چگون‌ه از شما دفا ‌‬ ‫‌‬

‫ب صحبت‌‬ ‫ب بود خانوم‌‪ ،‬او ‌ن جهان ‌م همینجور‪ .‬اینا خو ‌‬ ‫ی خو ‌‬ ‫ج ‪... -‬او ‌ن دکرت شاهکار خیل ‌‬ ‫‌‬

‫ع میکرد ‌ن دیگه‌‪.‬‬ ‫ب دفا ‌‬ ‫میکردن‌‪ُ .‬خ ‌‬

‫‪-۱‬این جریان درگزارش روز دادگاه روزنامۀ اطالعات‪ ،‬چهارشنبه ‪ 27‬خرداد ‪ ،1332‬صفحۀ ‪ 4‬تایید شده است‪.‬‬ ‫‪ --2‬گزارش روز دادگاه نقل از روزنامۀ آتش‪ ،‬ش���مارۀ ‪ 31 ،1216‬خرداد ‪ ...« :1332‬ابتدا حسنی صمیمی نمایندۀ‬ ‫جامعۀ ورزشکاران تهران دستهگل بسیار بزرگی به عنوان جعفری تقدیم ریاست دادگاه نمود‪ .‬در روز دستهگل بر‬ ‫روی پرچم سه رنگ نوشته شده بود‪ :‬از طرف جامعۀ ورزشکاران تقدیم به رادمردانیکه در راه خدا‪ ،‬شاه‪ ،‬میهن به‬ ‫چهرۀ نامبارک مرگ لبخند زده آمادۀ هرگونه فداکاری هستند‪( ...‬در این موقع تماشاچیان و متهمنی تا مدت زیادی‬ ‫در حایلکه فریاد می‌زدند زنده باد اعلیحضرت همایونیکف می‌زدند و ابراز احساسات نمودند)‪»...‬‬


‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫‪148‬‬

‫ی می‌گفتند آ ‌ن کارها را نکردید؟‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ح بودک‌ه کردیم‌‪.‬‬ ‫نت ک‌ه نکردیم‌! واض ‌‬ ‫ب نمیگف ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ت بگریند؟ مث ً‬ ‫ال می‌گفتند‬ ‫ی می‌خواستند برایتا ‌ن حک ‌م برائ ‌‬ ‫س ‪ -‬می‌خواه ‌م بدان ‌م از چ‌ه راه ‌‬ ‫‌‬ ‫ت چگونه‬ ‫ی ای ‌ن کار راکردید؟ یادتا ‌ن هس ‌‬ ‫ی دستورگرفتید؟ یاگفتند به‌خاطر میهن‌پرست ‌‬ ‫ا ‌زکس ‌‬

‫ع کردند؟‬ ‫‌از شما دفا ‌‬

‫ت ب‌ه شا‌ه و مملکتشو ‌ن عالقه‌مند ‌ن نتونسنت‌ببینن‌‬ ‫نت اینا ورزشکار ‌ن و نسب ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه دیگه‌‪ ،‬میگف ‌‬ ‫‌‬

‫ع میکردن‌‪ .‬مث ً‬ ‫ال دادستا ‌ن میگفت‌‪:‬‬ ‫ج بشه‌‪ .‬اینجور از ما دفا ‌‬ ‫ت خار ‌‬ ‫ک‌ه شا‌ه میخواد از مملک ‌‬

‫ی کرد؟» میگفت‌‪ُ :‬‬ ‫ُ‬ ‫ت ِ‬ ‫ب روی‌احساساتش‌‬ ‫«خ ‌‬ ‫ق اونجور ‌‬ ‫در خونۀ مصد ‌‬ ‫ب چرا ای ‌ن رف ‌‬ ‫«خ ‌‬

‫بوده‌‪ ،‬فال ‌ن بود‌ه و بیسار بوده‌!» و ازی ‌ن صحبتا‪ .‬او ‌ن جها ‌ن میگفت‌‪« :‬جعفری‌همیش‌ه طرفدار‬ ‫ت بوده‌!»‬ ‫ق و دول ‌‬ ‫ص دکرت مصد ‌‬ ‫پر و پا قر ‌‬

‫‪1‬‬

‫ت چ‌ه شد؟‬ ‫س ‪ -‬بعد از ای ‌ن دفاعیا ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬حاال‪ِ ،‬‬ ‫ت میکرد ‌ن و‬ ‫ی دفاعیا ‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫آخر سر شد و باید حک ‌م بد ‌ن دیگه‌‪ .‬البته‌‪ ،‬اینا هم‌ه یک ‌‬ ‫‌‬ ‫ف میزد ‌ن و من ‌م آورد‌ه بود ‌ن از تو زندان‌‪ .‬حاال دار ‌ن منو از زندا ‌ن میارن‌‪ ،‬این‌زندانیا‬ ‫وکیال حر ‌‬

‫ش مید ‌ن که‌‪« :‬اینو بکشیدش‌‪ ،‬ای ‌ن فال ‌ن فال ‌ن شد‌ه رو‪ ».‬هزار و هشتصد تا‬ ‫ی داد میزن ‌ن فح ‌‬ ‫ه‌‬ ‫ی شریین‌ه اینجا‪ .‬خالصه‌‪ ،‬ی‌ه دفاعی‌ه تنظیم‌‬ ‫ش میدین‌؟ خیل ‌‬ ‫ش میدادن‌‪.‬گو ‌‬ ‫ی هم‌ه ب‌ه ما فح ‌‬ ‫زندان ‌‬ ‫س گرفته‌‬ ‫ی بود اونجاک‌ه به‌جرم‌اختال ‌‬ ‫گ قوام ‌‬ ‫گ قوامی‌‪ .‬ی‌ه سرهن ‌‬ ‫ک سرهن ‌‬ ‫کرد‌ه بود ‌م باکم ‌‬

‫ی سر ‌م میش‌ه از حرف‌‬ ‫یل ی‌ه چیزای ‌‬ ‫ی ندار ‌م و ‌‬ ‫ی بود‪ .‬م ‌ن سواد اونجور ‌‬ ‫بودنش‌‪ .‬آد ‌م باس���واد ‌‬ ‫‪ -1‬گزارش روز دادگاه نقل از روزنامۀ آتش‪ ،‬شمارۀ ‪ 29 ،1290‬تری ‪(« :1332‬وکیل مدافع گفتند‪ ... ):‬رئیس باشگاه‬ ‫جهان موکل بنده اس���ت و افتخار می‌کندکه در این راه خدمت می‌کند و راجع به ورزش و روح پهلوانی شرحی‬ ‫فرمودند وگفتند چندین مدال و نشان از نظر امور ورزشی از اعلیحضرت همایونیگرفته است و مورد تشویق قرار‬ ‫گرفته است و عکسی را نشان دادندکه دو نفر از رجال (آقای معظمی و آقای شایگان)که معروف به دست راست‬ ‫آقای نخست وزیر است آنروز برای تشویق موکل بنده آنجا بودند و شرح آنرا خواندند و روزنامه را به دادگاه تقدیم‬ ‫کردند و فرمودند آقای س���رهنگ سررشته اعرتاف کرده که من آقای شعبان جعفری را مدافع دولت میدانم و در‬ ‫تاکید آن این روزنامه‌ها را تقدیم می‌کنم‪ :‬روزنامۀ حاجی بابا‪ ،‬سال سوم شمارۀ ‪ ،110‬سه شنبه ‪ 26‬آذر ‪ – 1330‬چلنگر‪،‬‬ ‫شمارۀ ‪ 25 ،29‬آذر ‪ – 1330‬روزنامۀ شهباز شمارۀ ‪ ،121‬چهارشنبه ‪ 25‬دی ‪ – 1330‬روزنامۀ نوشخند‪ ،‬شمارۀ ‪ ،16‬سال‬ ‫اول ‪ – 1330 23‬روزنامۀ پیمان نو‪ ،‬یکشنبه ‪ 26‬آبان ‪ – 1330‬فوق العادۀ یکشنبه ‪ 13‬بهمن ‪ 1330‬وگفته‌اندگویاتر از‬ ‫همۀ اینها عکسی است که به دادگاه تقدیم می‌کنم آقای سرتیپ کمال‪ ،‬آقای مکی و آقای دکرت فاطمی دوش به‬ ‫دوش آقای ش���عبان جعفری در یک میهمانی نشسته‌اند و چند عکس دیگر از آقایان شایگان و معظمی و سعید‬ ‫فاطمی و نادعلی کریمی و شعبان جعفری به دادگاه تقدیم کردند و عکسهایی نشان دادند و گفتند چون دو روز‬ ‫دیگر ‪ 30‬تری است این متهم آنقدر محبوب دولت بودکه جلو همه و در میان دسته‌هایگل دیده می‌شود و عکس‬ ‫دیگری موقعی که آقای نخست وزیر از الهه برمی‌گشتند و موکل بنده در بنی آقایان افسران دیده می‌شوند آنقدر‬ ‫وفادار بوده و عالقه به آقای نخست وزیر داشته و فداکاری‌هاکردند‪ ،‬آیا باید دستگاه مملکت ما به عوض محبت‬ ‫و تشویق اینطور رفتارکند؟‪»...‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪149‬‬

‫ف بزنم‌‪ .‬البته‌‬ ‫ی میتونم‌حر ‌‬ ‫ب تا اندازه‌ا ‌‬ ‫یل ُخ ‌‬ ‫س چار خوند ‌م و ‌‬ ‫ط و اینا‪ .‬م ‌ن تاکال ‌‬ ‫زد ‌ن و بسا ‌‬

‫‌ج َز‬ ‫س چار بودی ‌م تمو ‌م کرد‌ه بودیم‌‪ .‬چو ‌ن اونوق ‌‬ ‫قرآ ‌ن رو تا کال ‌‬ ‫ت قرآ ‌ن بود دیگه‌‪ ،‬از ای ‌ن َان َ‬

‫نی ش ‌دک‌ه ما اونجا بلند شدی ‌م از خودمو ‌ن دفاعیات‌کردیم‌‪.‬گفت ‌م م ‌ن خودم‌‬ ‫[ع ‌م ّ جزء] بود‪ .‬هم ‌‬ ‫ع کنم‌‪.‬‬ ‫میخوا ‌م از خود ‌م دفا ‌‬

‫ع کنید؟‬ ‫س ‪ -‬اجاز‌ه دادند از خودتا ‌ن دفا ‌‬ ‫‌‬

‫ع کرد ‌م ب‌ه ی‌ه نط ‌ق باال بلند‪ .‬حاال به‌اندازۀ ی‌ه خطشو میگم‌‪،‬‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬بلند شد ‌م اونجا و شرو ‌‬ ‫‌‬

‫ط که‌‬ ‫ی ک‌ه اونوقتا داشت ‌م و او ‌ن بسا ‌‬ ‫همه‌رو نمیتون ‌م بگم‌‪ ،‬خیلیه‌‪ .‬بلند شد ‌م و البت‌ه با او ‌ن صدای ‌‬

‫ی باشرافت‌‬ ‫داشتم‌‪،‬گفتم‌‪« :‬اینجا دادگا‌ه است‌‪ .‬اینجا جایگا‌ه محمدب ‌ن عبدالله است‌‪ .‬قاض ‌‬

‫ی مردمو‬ ‫ی بود‪ ،‬خیل ‌‬ ‫ت کند‪ ».‬بعد بنا کرد ‌م ب‌ه خوندن‌‪ .‬ی‌ه چیز قشنگ ‌‬ ‫ت قضاو ‌‬ ‫باید باش���راف ‌‬

‫گرفت‌‪ ،‬اص ً‬ ‫ی خوندن‌‪:‬‬ ‫یه ‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫نت ای ‌ن تربئه‌س���ت‌‪ .‬آخر سر یک ‌‬ ‫ال دادگا‌ه روگرفت‌‪ .‬هم‌ه گف ‌‬

‫ی ما برید ‌ن اعدام‌!‬ ‫ی تربئه‌‪ ...‬خالص‌ه هم‌ه تربئه‌‪ ،‬برا ‌‬ ‫یک ‌‬ ‫ی تربئه‌‪ ،‬آقا ‌‬ ‫یک ‌‬ ‫ی کی‌تربئه‌‪ ،‬آقا ‌‬ ‫آقا ‌‬ ‫ی ه ‌م نبود!‬ ‫س ‪ -‬از قرار معلو ‌م دفاعی‌ه همچو ‌ن چیز قشنگ ‌‬ ‫‌‬

‫ت بگم‌‪ .‬اونا تصمیمشونو از‬ ‫ی به ‌‬ ‫یل ی‌ه چیز ‌‬ ‫گ نبود! و ‌‬ ‫ب واس���‌ه اونا قشن ‌‬ ‫ج ‪[ -‬خنده‌] خو ‌‬ ‫‌‬

‫قبل‌گرفت‌ه بودن‌‪ .‬حبسیا َر ‌م برید‌ه بودن‌‪.‬‬ ‫س هم‌ه را تربئ‌ه کردند؟‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی و توبه‌نام‌ه نوشنت‌‪ .‬منم‌‬ ‫ق بغل ‌‬ ‫ی اینا رو برد‌ه تو او ‌ن اتا ‌‬ ‫گ نادر ‌‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ .‬حاال نگو او ‌ن سرهن ‌‬ ‫‌‬

‫ی نوشنت‌‪.‬‬ ‫نت چ ‌‬ ‫نمیدونست ‌م ک‌ه اینا رف ‌‬

‫س ‪ -‬هما ‌ن زما ‌ن متوج‌ه شدید توبه‌نام‌ه نوشتند یا بعد ًا؟‬ ‫‌‬

‫نت دیگه‌‪ .‬ازشو ‌ن خواست‌ه بود ‌ن ک‌ه اینا رو بنویسن‌‪ ،‬فکر میکنم‌‪ .‬یارو‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬توبه‌نام‌ه نوش ‌‬ ‫‌‬

‫ت نوشت‌‪« :‬پدر بزرگوار‪ ،‬م ‌ن نفهمیدم‌‪،‬‬ ‫سرگرد بود‪ ،‬با ما تو ی‌ه دادگا‌ه محاکم‌ه میشد‪ ،‬پاشد رف ‌‬ ‫ش کردن‌‪ .‬ب‌ه موال‪ ،‬ب‌ه این‬ ‫ت و تو دادگا‌ه تربئ‌ه ‌‬ ‫ق نوش ‌‬ ‫ی مصد ‌‬ ‫ط کردم‌‪ ،‬اشتبا‌ه کردم‌‪ ».‬برا ‌‬ ‫غل ‌‬

‫ت ندار ‌م از خود ‌م تعریف‌‬ ‫نی م ‌ن میگم‌‪ ،‬دوس��� ‌‬ ‫ض کردم‌‪ ،‬چو ‌ن ش���ما میرپس ‌‬ ‫‌نمک‌‪ .‬بند‌ه عر ‌‬

‫ی بنویس���م‌؟»‬ ‫کنم‌‪ .‬ب‌ه م ‌ن گفنت‌‪« :‬بنویس‌‪ ».‬گفتم‌‪« :‬چش���م‌!» نام‌ه رو آوردن‌‪ .‬گفتم‌‪« :‬چ ‌‬

‫س نفهمیدم‌‪».‬گفتم‌‪:‬‬ ‫گفت‌‪« :‬بنویس‌پدر بزرگوارم‌‪ ».‬نوشتم‌‪« :‬پدر بزرگوارم‌‪».‬گفت‌‪« :‬بنوی ‌‬ ‫ت کرده‌‪ ،‬خدا رفتگو ‌ن شما رو بیامرزه‌‪ ،‬زنده‌‬ ‫ی سا ‌ل پیش�ت�ر فو ‌‬ ‫«واال فهمیدم‌‪ .‬پدر م ‌ن س��� ‌‬

‫ی بنویسم‌!‬ ‫گ بر مصدق‌!» تمو ‌م شد‪ ،‬نمیخوا ‌م چیز دیگه‌ا ‌‬ ‫ی ‪ /‬مر ‌‬ ‫باد محمدرضاش���اه‌پهلو ‌‬


‫‪150‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫حاال هرکسی‌ا ‌م مصدقی‌ه باشه‌‪ .‬ای ‌ن مرا ‌م و مسلک ‌م بود‪ ،‬همونو نوشتم‌‪ .‬بله‌‪ ،‬م ‌ن ننوشتم‌‪ ،‬اون‌‬

‫ی ی‌ه سال‌‬ ‫گ رحیم ‌‬ ‫ی سرهن ‌‬ ‫ی م ‌ن برید ‌ن اعدام‌‪ ،‬برا ‌‬ ‫گ عزیزرحیمی‌ا ‌م ننوش���ت‌‪ .‬برا ‌‬ ‫س���رهن ‌‬

‫یل هم‌ه او ‌ن بقی‌ه رو تربئ‌ه کردن‌‪.‬‬ ‫ش ما‌ه زندان‌‪ .‬و ‌‬ ‫ی ک‌ه جیپشو زد‌ه بود ‌م شی ‌‬ ‫زندان‌‪ ،‬اون‌گروهبان ‌‬

‫ی و چی‌چی‌‪ .‬حاال شما بگو‪،‬‬ ‫س چی‌چ ‌‬ ‫ی و رئی ‌‬ ‫س نمیدون ‌م ژاندارمر ‌‬ ‫بعدش‌همونا شد ‌ن رئی ‌‬ ‫ت میکنن‌؟ هیچوقت‌‪.‬‬ ‫ت خدم ‌‬ ‫اینا به‌مملک ‌‬

‫ی دادگاه‌‪.‬‬ ‫ی خواهدکرد‪ .‬حاال برگردی ‌م تو ‌‬ ‫خ در مورد هم‌ه داور ‌‬ ‫س ‪ -‬تاری ‌‬ ‫‌‬

‫ب آورد‌ه بودن‌‪.‬گفتم‌‪« :‬بیای ‌ن بچه‌ها!‬ ‫ت چار بعدازظهر بود‪ .‬بچه‌ها ‌م چلوکبا ‌‬ ‫ج ‪ -‬باشه‌! ساع ‌‬ ‫‌‬ ‫ش وگفتم‌‪« :‬ی‌ه سیب‌‬ ‫ب دست ‌م بود انداخت ‌م هوا وگرفتم ‌‬ ‫ب ندار‌ه زندگی‌ه دیگه‌!» من ‌م ی‌ه سی ‌‬ ‫عی ‌‬

‫ض کنم‌‪ ،‬چلوکبابو‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫خ میخوره‌!» ما ‌م اونجا‪ ،‬خدم ‌‬ ‫نی دوهزار تا چر ‌‬ ‫بر‌ه باال و بیاد پائ ‌‬

‫خوردی ‌م و سیب ‌م س‌ه چار دفع‌ه انداختی ‌م باال وگرفتی ‌م و خالص‌ه بلند شدی ‌م بری ‌م رو ب‌ه زندان‌‪.‬‬ ‫ی سؤا ‌ل میکردن‌‪ ،‬گفتم‌‪« :‬ب‌ه دکرت فاطمی‌‬ ‫چند نفر از ای ‌ن خربنگارا و اینا ‌م دنبال ‌م بود ‌ن و ه ‌‬

‫نت ک‌ه کشنت‌! اگ‌ه آزاد شد ‌م و رفت ‌م بریون‬ ‫نی باالخر‌ه کار خودتوکردی‌؟ اگ‌ه منو اینجاکش ‌‬ ‫بگ ‌‬

‫ش پیغو ‌م دادم‌‪« :‬اگه‌‬ ‫ش میزنمش‌‪ ،‬اگ‌ه نخس���ت‌وزیر ‌م باش‌ه میزنمش‌!» برا ‌‬ ‫‌اینو هر جا ببینم ‌‬ ‫ی چیزی‌‪.‬‬ ‫ت میکنم‌‪ ».‬ی‌ه همچ ‌‬ ‫ت رسید‪ ،‬اگ‌ه از زندا ‌ن اومد ‌م بریو ‌ن خف‌ه ‌‬ ‫دست ‌م به ‌‬

‫س ‪ -‬چرا ای ‌ن تهدید راکردید؟‬ ‫‌‬

‫ی ما داد‌ه بود!‬ ‫ی دستور اعدا ‌م برا ‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه دکرت فاطم ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬ازکجا می‌دانستید؟‬ ‫‌‬

‫ق بندۀ خدا‬ ‫ی ب‌ه ای ‌ن کارا نداش���ت‌‪ .‬مصد ‌‬ ‫ق کار ‌‬ ‫ج ‪ -‬چو ‌ن هم‌ه کارا رو او ‌ن میکرد‪ .‬مصد ‌‬ ‫‌‬

‫اونجا خوابید‌ه بود‪ ،‬اص ً‬ ‫ی ِ‬ ‫سر مصدق‌‬ ‫ی ب‌ه ای ‌ن کارا نداشت‌‪ .‬همۀ ای ‌ن بساطا رو فاطم ‌‬ ‫الکار ‌‬

‫ت و امثا ‌ل اونا ک‌ه دور و ور ش���ا‌ه بودن‌‪ ،‬مث ‌ل غالمرضا و‬ ‫نی فردوس��� ‌‬ ‫درآورد‪ ،‬جد ًا‪ .‬مث ‌ل هم ‌‬

‫ی ک‌ه اینا ِ‬ ‫ق آورد‪ .‬وگرن‌ه مصدق‌‬ ‫سر شا‌ه درآوردن‌‪ ،‬فاطمی‌ا ‌م سر مصد ‌‬ ‫برادراش‌‪ .‬همو ‌ن بالی ‌‬ ‫ی نبود‪ .‬م ‌ن ک‌ه ی‌ه دفع‌ه دیدمش‌‪ ،‬با ای ‌ن حائری‌زاد‌ه رفت ‌م پیش���ش‌‪ ،‬آد ‌م بدی‌‬ ‫خودش‌آد ‌م بد ‌‬

‫ت کنه‌‪.‬‬ ‫ت خدم ‌‬ ‫نبود‪ ،‬دلش‌میخواس ‌‬

‫ی ش���ما فرس���تاد‌ه بودک���‌ه ای ‌ن پیغا ‌م را برایش‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫ی چیز ‌‬ ‫ی پیغام ‌‬ ‫س ‪ -‬مگر دکرت فاطم ‌‬ ‫‌‬

‫فرستادید؟‬

‫گ نادری‌‬ ‫ج ‪ -‬خان���و ‌م سرش���ار اینو ب���اورکن‌‪ .‬حک ‌م اعدا ‌م من���وک‌ه صادرکردن‌‪ ،‬س���رهن ‌‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪151‬‬

‫ی دستور داد‌ه حک ‌م اعدا ‌م تو رو بدن‌‪ ».‬همونوقت‌‬ ‫ت که‌‪« :‬فاطم ‌‬ ‫ش گف ‌‬ ‫ی خود ‌‬ ‫رئیس‌کارآگاه ‌‬

‫ت کنن‌!»‬ ‫ی دستور داد‌ه اعدام ‌‬ ‫ی دکرت فاطم ‌‬ ‫ت بنویس‌‪،‬گفت‌‪« :‬اگ‌ه ننویس��� ‌‬ ‫ک‌ه به‌م ‌ن میگف ‌‬ ‫واس‌ه همون‌گفت ‌م دیگه‌‪.‬‬

‫ی شما حک ‌م اعدا ‌م بریدند؟‬ ‫س ‪ -‬شما مطمئ ‌ن هستیدک‌ه برا ‌‬ ‫‌‬

‫ت یادمه‌!‬ ‫ج ‪ -‬چرا بریدن‌‪ ،‬یادمه‌‪ ،‬درس ‌‬ ‫‌‬

‫یل در دادگا‌ه نه ‌م اسفند نربیدند‌که‌؟‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ی تجدیدنظر دادن‌‪ ،‬اینا همه‬ ‫ت اینو یادمه‌‪ .‬چو ‌ن وکی ‌ل ما و اینا ب‌ه دادگا‌ه او ‌ل تقاضا ‌‬ ‫ج ‪ -‬درس ‌‬ ‫‌‬

‫نت بریو ‌ن دیگه‌‪ .‬ما موندی ‌م اونجا دیگه‌‪.‬‬ ‫‌تربئ‌ه شد ‌ن رف ‌‬

‫ی و دو س‌ه نفر دیگر‪ ،‬درست‌؟‬ ‫ی تربئ‌ه شدند‪ ،‬شما ماندید و رحیم ‌‬ ‫ک تعداد ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬ی ‌‬ ‫‌‬

‫ب دست ‌م بود انداخت ‌م باالگفتم‌‪:‬‬ ‫ی حک ‌م اعدا ‌م ب‌ه م ‌ن دادن‌‪ ،‬م ‌ن ی‌ه سی ‌‬ ‫ی وقت ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬تا حت ‌‬ ‫‌‬ ‫خ میخوره‌‪ .‬اگ‌ه م ‌ن زند‌ه موند ‌م ک‌ه میا ‌م بریو ‌ن و میفهم ‌م تکلیف ‌م با حسنی‌‬ ‫ب هزار تا چر ‌‬ ‫«سی ‌‬

‫ی چیه‌!»‬ ‫فاطم ‌‬

‫ت ش���ما را یکس���ا ‌ل زندا ‌ن نوشته‌اند‪ ،‬البت‌ه از‬ ‫ی هما ‌ن دور‌ه مجازا ‌‬ ‫یل در روزنامه‌ها ‌‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬

‫نی دیگر سنگنی‌تر است‌‪.‬‬ ‫ی از محکوم ‌‬ ‫بسیار ‌‬

‫ح یادم‌ه دیگه‌!‬ ‫ح واض ‌‬ ‫ی ک‌ه گفت ‌م ب‌ه شما‪ ،‬واال واض ‌‬ ‫ی نوشنت‌‪ .‬همون ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن نمیدون ‌م اونا چ ‌‬ ‫‌‬ ‫ت ک‌ه هم‌ه میدون ‌ن دیگه‌! اص ً‬ ‫ت و ی‌ه نفر چوبۀ‬ ‫ی ما بیس ‌‬ ‫ال ‪ 28‬مردادک‌ه شد‪ ،‬برا ‌‬ ‫ای ‌ن جریانیس ‌‬

‫ب تیمسار منز‌ه بود‪ ،‬تیمسار‬ ‫دا َر ‌م حاضرکرد‌ه بود ‌ن ک‌ه ما رو اعدا ‌م کنن‌‪ .‬م ‌ن بود ‌م و به‌حس���ا ‌‬ ‫س بودن‌‪ --‬احمد آشپز بود‪ ،‬سرگرد‬ ‫مزینی‌بود‪ ،‬تیمسار بایندر بود ‪--‬ایناک‌ه قات ‌ل افشارطو ‌‬

‫ض کن ‌م ک‌ه ی‌ه چند نفر دیگ‌ه ک‌ه اال ‌ن اسمشو ‌ن یادم‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬دیگ‌ه خدم ‌‬ ‫بلوچ‌قرائ ‌‬

‫ت کرد‌ه بودن‌‪ .‬اگ‌ه روز‬ ‫ی چوب‌ه دا َر ‌م درس ‌‬ ‫ت و یک ‌‬ ‫ت و ی‌ه نفر بودی ‌م و بیس ‌‬ ‫ت بیس ‌‬ ‫نیست‌‪ .‬درس ‌‬ ‫ت صد در صد ما همه‌مونو اعدا ‌م کرد‌ه بودن‌‪.‬‬ ‫ت برنمیگش ‌‬ ‫‪28‬مرداد اعلیحضر ‌‬

‫ج می‌شود‪ ،‬در فاصلۀ ‪ 25‬تا ‪ 28‬مرداد برای‌‬ ‫س ‪ -‬شاید بعد از ‪ 25‬مردادک‌ه شا‌ه ازکشور خار ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ب‌ه صدور حکم‌‬ ‫ی ربط ‌‬ ‫ک نفر چوبۀ دار آماد‌ه می‌کردند‪ ،‬امکا ‌ن دارد؟ یعن ‌‬ ‫توی ‌‬ ‫شما بیس ‌‬

‫دادگا‌ه ُن‌ه اسفند ندارد!‬

‫ت یادمه‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ممکنه‌‪ ،‬م ‌ن خود ‌م درس ‌‬ ‫‌‬

‫ی راک‌ه با شما محاکم‌ه نکردند؟‬ ‫س ‪ -‬منز‌ه و بایندر و مزین ‌‬ ‫‌‬


‫‪152‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬

‫ت و ی‌ه روز‬ ‫یل میخواس�ت�ن‌ ماها رو هم‌ه ی‌ه دس ‌‬ ‫ج ‪ -‬درس���ت‌ه با ما محاکمه‌ش���و ‌ن نکردن‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫اعدام‌کنن‌‪.‬‬

‫ی از روزنامه‌ها‬ ‫ت ک‌ه حک ‌م دادگا‌ه نه ‌م اسفندتا ‌ن را برخ ‌‬ ‫ی ای ‌ن اس ‌‬ ‫ک دار ‌م برا ‌‬ ‫س ‪ -‬اگر ش ‌‬ ‫‌‬ ‫پ کرده‌اند‪ :‬اطالعات‌‪،‬کیها ‌ن و چند روزنامۀ دیگر‪( 1.‬سند شمارۀ ‪)9/4‬‬ ‫چا ‌‬

‫ی بودک‌ه بر و بچه‌ها برا ‌م ناهار چلوکباب‌‬ ‫ت همو ‌ن روز ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن یاد ‌م میاد‌ک‌ه ‪ ....‬یادم‌ه درس ‌‬ ‫‌‬

‫نت بخور‪ .‬نشستی ‌م و غذا خوردی ‌م و ما رو برد ‌ن زندا ‌ن و هم‌ه از ‌م خداحافظی‌‬ ‫آورد‌ه بود ‌ن و گف ‌‬ ‫کرد ‌ن و رفنت‌‪.‬‬

‫ی دادگا‌ه بودید؟‬ ‫س ‪ -‬تو ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بل‌ه تو دادگا‌ه بودیم‌‪ ،‬بله‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت مطمئ ‌ن هستیدک‌ه برایتا ‌ن حک ‌م اعدا ‌م بریدند؟‬ ‫س ‪ -‬آنوق ‌‬ ‫‌‬

‫ب یادم‌ه خانوم‌‪ .‬چو ‌ن دادگاه ‌م او ‌ل باغشا‌ه بود‪ ،‬بعد اومد تو شهربانی‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه خو ‌‬ ‫‌‬

‫یل بعد ًا دادگا‌ه شما را‬ ‫ی اعدا ‌م کرد‌ه باش���د و ‌‬ ‫س ‪ -‬امکا ‌ن دارد دادس���تا ‌ن برایتا ‌ن تقاضا ‌‬ ‫‌‬ ‫ت نه‌‬ ‫ی اعدا ‌م اس ‌‬ ‫محکو ‌م ب‌ه اعدا ‌م نکرد‌ه باشد؟ ش���اید آنچ‌ه را ک‌ه به‌یاد می‌آورید‪ ،‬تقاضا ‌‬ ‫ت می‌کند‪.‬‬ ‫ی مجازا ‌‬ ‫ش را می‌کند‪ ،‬دادستا ‌ن ه ‌م تقاضا ‌‬ ‫ی مته ‌م آخری ‌ن دفاع ‌‬ ‫حک ‌م اعدام‌‪ .‬وقت ‌‬

‫ی می‌کند و حک ‌م می‌دهد‪ .‬امکا ‌ن دارد اینطور بوده‌؟‬ ‫س دادگا‌ه ب‌ه ای ‌ن موارد رسیدگ ‌‬ ‫بعد رئی ‌‬ ‫ت یادم‌ه اینو‪.‬‬ ‫ب م ‌ن درس ‌‬ ‫یل ُخ ‌‬ ‫ج ‪ -‬ممکنه‌‪ .‬بله‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ی اعدا ‌م کرد‌ه بود؟‬ ‫س دادستا ‌ن برایتا ‌ن تقاضا ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬م ‌ن اص ً‬ ‫ی اعدا ‌م کرد‌ه بود برام‌‪.‬‬ ‫ت یادم‌ه ک‌ه تقاضا ‌‬ ‫ال درس ‌‬ ‫‌‬

‫ی هنوز حکمتا ‌ن در نیامد‌ه بود‪ .‬امکا ‌ن دارد آ ‌ن زما ‌ن گفتید‪« :‬اگر اعدا ‌م شد ‌م که‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫‪-1‬نقل از روزنامۀ اطالعات‪ ،‬شمارۀ ‪ 10 ،8155‬مرداد ‪ 1332‬و روزنامۀ کیهان‪ ،‬شمارۀ ‪ 10 ،3055‬مرداد ‪« :1332‬رأی‬ ‫دادگاه نظامی در بارۀ متهمنی ‪ 9‬اسفند ‪ 2 /‬سرهنگ‪ ،‬یک سرگرد و چند نفر دیگر تربئه شدند‪ .‬بقیه از ‪ 18‬ماه تا ‪2‬‬ ‫ماه زندانی محکومگردیدند‪.‬‬ ‫ساعت سه و ربع بعد از ظهر امروز دادگاه جنحۀ ‪ 2‬فرمانداری نظامی به ریاست سرهنگ هشرتودی تشکیل و رأی‬ ‫دادگاه به این شرح در بارۀ متهمنی نهم اسفند قرائت شد‪ :‬سرهنگ استوار نصرالله حکیمی تربئه شد – سرهنگ‬ ‫محمد باقر صدیق مستوفی تربئه شد – سرهنگ دوم محمد نقدی تربئه شد – سرگرد ژاندارم پرویز خسروانی تربئه‬ ‫ش���د ‪ -‬س���رهنگ دوم عزیزالله رحیمی هفت ماه زندان محکوم شد – استوار دوم محمد حسن جعفربای تربئه‬ ‫شد –گروهبان سوم فیض الله چنگیزی تربئه شد – بانو رقیه آزادپور تربئه شد – احمد زیبایی معروف به عشقی ‪6‬‬ ‫ماه زندان تادیبی – محسن محرر ‪ 6‬ماه زندان تادیبی – تراب دادگسرت تربئه شد – حسن اسماعیلی پور تربئه شد –‬ ‫طیب حاج رضایی تربئه شد – محمد تقی ابراهیمی تربئه شد – شعبان جعفری یکسال زندان محکوم شد – رضا‬ ‫رئوف ‪ 2‬ماه زندان تادیبی محکوم شد – حبیب مشریی ‪ 4‬ماه زندانی محکوم شد –گروهبان انعام الله ریحیمی ‪18‬‬ ‫ماه زندان محکوم شد – سرباز وظیفه محمدکاظم سبدی تربئه شد – اسکندر سرایی ‪ 5‬ماه زندان تادیبی محکوم‬ ‫شد‪ .‬این رای در ظرف ده روز قابل تجدید نظر است‪».‬‬


‫��عبان جعفری‬

‫‪153‬‬

‫ت می‌آید؟‬ ‫ی مریسم‌‪ »...‬ای ‌ن به‌نظرتا ‌ن درس ‌‬ ‫ت دکرت فاطم ‌‬ ‫‌شد ‌م اگر ن‌ه خدم ‌‬ ‫ی چیزی‌‪ .‬بله‌‪ ،‬شاید‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ی‌ه همچ ‌‬ ‫‌‬

‫ی تجدید نظر نکردند؟ (سند شمارۀ ‪)9/5‬‬ ‫س ‪ -‬وکالیتا ‌ن تقاضا ‌‬ ‫‌‬ ‫یل دیگ‌ه ب‌ه ای ‌ن کارا نکشید‪ 28 ،‬مرداد شد دیگه‌!‬ ‫ج ‪ -‬چرا‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫س چ‌ه می‌شود؟ آنهاک‌ه با شما محاکم‌ه نشدند؟‬ ‫نی قت ‌ل افشارطو ‌‬ ‫س ‪ -‬حاال قضیۀ محکوم ‌‬ ‫‌‬

‫نت چوبۀ دار باال بربن‌‪.‬‬ ‫یل تو همو ‌ن زندا ‌ن ما بودن‌‪،‬ک‌ه اینا تصمی ‌م گرف ‌‬ ‫ج ‪ -‬با ما نبودن‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫ی زندا ‌ن ا ‌ز کجا فهمیدیدک‌ه دارند برایتا ‌ن چوبۀ دار می‌سازند؟‬ ‫س ‪ -‬شما تو ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬آخ‌ه هر دقیق‌ه از بریو ‌ن واس‌ه ما خرب میاوردن‌‪.‬‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه کسانی‌؟‬ ‫‌‬

‫ت میکردن‌‪.‬‬ ‫ش ما و مریفنت‌! همونا صحب ‌‬ ‫ب از بریو ‌ن میومد ‌ن پی ‌‬ ‫ی ک‌ه به‌حسا ‌‬ ‫ج ‪ -‬خود همونای ‌‬ ‫‌‬

‫اص ً‬ ‫ال مأموری ‌ن با ما بودن‌‪ .‬اصو ً‬ ‫ال میخوا ‌م ب‌ه شما بگم‌‪ ،‬بیشرت مأموری ‌ن چو ‌ن با شا‌ه بودن‌‪ ،‬با‬ ‫ع میدادن‌‪ .‬هنوز‬ ‫ع میدادن‌‪ .‬مأموری ‌ن زندا ‌ن ب‌ه ما اطال ‌‬ ‫ب بود ‌ن و هم‌ه چیزو ب‌ه ما اطال ‌‬ ‫ما خو ‌‬

‫ش ب‌ه شا‌ه وفادار بودن‌‪.‬‬ ‫ی و ارت ‌‬ ‫ی‌ه عدۀ قلیلشو ‌ن تو شهربان ‌‬

‫‪-1‬خرب تربئه شدن متهمنی رویداد ‪ 9‬اسفند ‪ 1331‬در روزنامۀ اطالعات‪ 4 ،‬شهریور ‪ 1332‬منتظر شده است‪.‬‬


‫‪154‬‬

‫سند شمارۀ ‪9/1‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫سند شمارۀ ‪9/2‬‬

‫‪155‬‬


‫‪156‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪157‬‬


‫‪158‬‬

‫‪ ۹‬اسفند ‪133۱‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪159‬‬

‫‪ 28‬مرداد ‪1332‬‬ ‫ش ازکودتا‬ ‫ش نخست‌‪ :‬پی ‌‬ ‫بخ ‌‬ ‫ت کردید باال و تهدیدتا ‌ن راکردید و شما را‬ ‫ب را پر ‌‬ ‫س ‪ -‬رشتۀکال ‌م راگ ‌م نکنیم‌‪ ،‬شما سی ‌‬ ‫‌‬

‫برگرداندند ب‌ه زندان‌‪ .‬بعد چ‌ه شد؟‬

‫ض کن ‌م که‌‪ ،‬ما رو برد ‌ن زندا ‌ن تحوی��� ‌ل دادن‌‪ .‬هنوز ‌م زندانیا‬ ‫ت ش���ما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بع���د؟ خدم ‌‬ ‫‌‬ ‫فحشمو ‌ن میدادن‌‪ .‬بعد دومرتب‌ه ایناک‌ه دید ‌ن ‪ 25‬مرداد شا‌ه رفت‌‪ ،‬دیگ‌ه بیشرت باز شلوغ‌کردن‌‬

‫ش داد ‌ن ک‌ه «اینو بکشیدش‌‪ ،‬ای ‌ن مادر فال ‌ن محکو ‌م ب‌ه اعدا ‌م شده‌‪ ،‬بکشیدش‌» بعد‬ ‫و فح ‌‬ ‫منو برد ‌ن مریضخونۀ زندا ‌ن ک‌ه بقیۀ زندانیا ُ‬ ‫نکشنم‌‪.‬‬ ‫ش می‌دادند؟‬ ‫س ‪-‬کدا ‌م دست‌ه از زندانیها ب‌ه شما فح ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬همه‌‪ .‬اص ً‬ ‫ش میدادن‌‪.‬‬ ‫ی بود‪ ،‬یکیشو ‌ن آرا ‌م نبود‪ .‬هم‌ه فح ‌‬ ‫ال اگ‌ه هزار و هشتصد تا زندان ‌‬ ‫‌‬

‫ی زندا ‌ن بودید؟‬ ‫ش می‌دادند؟ شما تنها طرفدار شا‌ه بودیدک‌ه تو ‌‬ ‫ط ب‌ه شما فح ‌‬ ‫س ‪ -‬فق ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود‪ ،‬امری‬ ‫ی بودیم‌‪ ،‬بند باال احمد عشق ‌‬ ‫ش تا بودی ‌م تو ی‌ه کریدور زندان ‌‬ ‫فه ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه ما ه ‌‬ ‫‌‬ ‫ب به‌‪28‬‬ ‫ی و اینا بودن‌‪ .‬دو روز موند‌ه بود به‌حسا ‌‬ ‫نی رمضون‌یخ ‌‬ ‫موبور [امری زرین‌کیا] بود‪ ،‬حس ‌‬

‫س زندا ‌ن اومد وگفت‌‪« :‬بیا برو تو مریضخون‌ه دو مرتبه‌‪ .‬اینا ممکن‌ه تو رو از‬ ‫مرداد‪ .‬بعد رئی ‌‬

‫نی بربن‌‪».‬گفتم‌‪« :‬م ‌ن ک‌ه حک ‌م اعدا ‌م دار ‌م دیگ‌ه کجا برم‌‪ .‬بذار اینا اعدام ‌م کنن‌!»گفت‌‪:‬‬ ‫ب‌‬ ‫ی َا ‌م همونجا بود‪ .‬ای ‌ن سرهنگ‬ ‫گ قوام ‌‬ ‫«نه‌بیا برو تو مریضخونه‌‪ ».‬رفتی ‌م مریضخونه‌‪ .‬سرهن ‌‬

‫ت میکرد‪ .‬اون ‌م ی‌ه رادیو داشت‌‪ .‬آخ‌ه تو زندان‌‬ ‫ی بود‪ ،‬خیلی‌ا ‌م ب‌ه ما محب ‌‬ ‫ی آد ‌م خوب ‌‬ ‫ی راست ‌‬ ‫‌قوام ‌‬ ‫ش میشد و چار تا‬ ‫نت ک‌ه ظهرا از اونا اذو ‌ن پخ ‌‬ ‫ی داش ‌‬ ‫ک‌ه رادیو نبود‪ .‬خودشو ‌ن ی‌ه بلندگوهای ‌‬ ‫ب شد‬ ‫ی و بعد غرو ‌‬ ‫گ قوام ‌‬ ‫ش میکردن‌‪ .‬رفتی ‌م اونجا با سرهن ‌‬ ‫ف میزد ‌ن و بعد قطع ‌‬ ‫کلم‌ه حر ‌‬


‫‪160‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ی ی‌ه همچی چیزی‌‪ ،‬اومد‬ ‫ی بود به‌نا ‌م کاظم ‌‬ ‫ب شد‪ .‬اونجا ی‌ه افسر نگهبا ‌ن داشت‌‪ ،‬سروان ‌‬ ‫وش ‌‬

‫ت اونجا و بعد دراومدگفت‌‪:‬‬ ‫ی رو ببینه‌‪ ،‬ی‌ه ُخرد‌ه نشس ‌‬ ‫گ قوام ‌‬ ‫تو همو ‌ن مریضخون‌ه س���رهن ‌‬ ‫ش کیه‌؟»گفت‌‪« :‬لندن‌‪،‬‬ ‫ش ارباباش‌؟!» م ‌ن گفتم‌‪« :‬ارباب ‌‬ ‫ت پی ‌‬ ‫ی باالخر‌ه ای ‌ن شا‌ه رف ‌‬ ‫«دید ‌‬

‫ی رفت‌ه انگلیس‌؟»گفت‌‪:‬‬ ‫انگلیس‌!»گفتم‌‪« :‬هم‌ه ک‌ه میگ ‌ن شا‌ه رفت‌ه عراق‌‪،‬کربال‪ ،‬تو میگ ‌‬ ‫خ ِخر‬ ‫«نه‌‪ .‬ای ‌ن مرتیک‌ه فال ‌ن فال ‌ن شد‌ه رفته‌‪ »...‬گفتم‌‪« :‬مرتیک‌ه خودتی‌!» و ما همونجا بی ‌‬ ‫ت با دست‌‬ ‫ش کردیم‌‪ .‬افسر‌ه رف ‌‬ ‫ب ی‌ه ُخرد‌ه ناراحت ‌‬ ‫خ ِخ ِرشوگرفتی ‌م و ُخ ‌‬ ‫افس���ره‌روگرفتیم‌‪ .‬بی ‌‬

‫ش با دست‌‬ ‫ت کرد ک‌ه م ‌ن اینوگفت ‌م و اینوگفت ‌م و ای ‌ن منو زده‌‪ .‬خود ‌‬ ‫خودش‌ی‌ه پروند‌ه درس ‌‬ ‫ب ‪ 27‬مرداد‪.‬‬ ‫ت فردا چ‌ه خرب میشه‌! حاال چ‌ه موقعست‌؟ ش ‌‬ ‫ی میدونس ‌‬ ‫خودش‌!ک ‌‬

‫ی زندا ‌ن قصر بودید قضیۀ ‪ 28‬مرداد را چطور فهمیدید؟‬ ‫س ‪ -‬ببین ‌م شماک‌ه تو ‌‬ ‫‌‬

‫س زندا ‌ن یهو اومد تو‪.‬‬ ‫ح ش���د و ما دیدی ‌م ک‌ه رئی ‌‬ ‫ج ‪ -‬قضیۀ ‪ 28‬مردادو؟ آها ‌ن ‪ ....‬فردا صب ‌‬ ‫‌‬

‫ی م ‌ن میخوا ‌م امروز با تو ی‌ه ناهار‬ ‫ت د‌ه اونموقع‌ها بود‪ .‬اومد تو وگفت‌‪« :‬جعفر ‌‬ ‫تقریب ًا ساع ‌‬ ‫ی اینجا اص ً‬ ‫ال ب‌ه ما مح ‌ل نمیذارن‌‪ ،‬چطور ای ‌ن میخواد‬ ‫ش خود ‌م گفتم‌‪ِ « :‬ا‪ ،‬آژانا ‌‬ ‫بخورم‌‪ ».‬پی ‌‬ ‫ت ناهار‬ ‫گ قاب ‌ل نداره‌‪ .‬اال ‌ن میفرستی ‌م از بریو ‌ن برا ‌‬ ‫ب سرهن ‌‬ ‫با ما ناهار بخوره‌؟»گفتم‌‪« :‬جنا ‌‬

‫بیارن‌‪».‬‬

‫ی بود؟‬ ‫س زندا ‌ن چ‌ه کس ‌‬ ‫س ‪ -‬آ ‌ن زما ‌ن رئی ‌‬ ‫‌‬

‫ی رو صداکردم‌‪ ،‬به‌‬ ‫ی چیزی‌‪ .‬بعد همونجا یک ‌‬ ‫گ ایرانپور بود‪ ،‬ی‌ه همچ ‌‬ ‫ج ‪ -‬نمیدون ‌م سرهن ‌‬ ‫‌‬

‫ت بریو ‌ن و برگشت‌‬ ‫ب بگری وردار بیار‪ ».‬ای ‌ن رف ‌‬ ‫ف چلوکبا ‌‬ ‫ی گفتم‌‪« :‬برو چند تا ظر ‌‬ ‫ی‌ه پاسبون ‌‬ ‫ی شده‌؟» گفت‌‪« :‬تصادف‌‬ ‫ش شکسته‌‪ .‬گفتم‌‪« :‬چ ‌‬ ‫ش پار‌ه پار‌ه ش���د‌ه و سر ‌‬ ‫دید ‌م ک‌ه لباسا ‌‬

‫ش گویا‪.‬‬ ‫کردم‌‪ ».‬حاال نگو زد‌ه بودن ‌‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه کسانی‌؟‬ ‫‌‬

‫ی اومده‌‬ ‫نی اومد ‌ن ب‌ه م ‌ن گفنت‌‪« :‬ی‌ه خانوم ‌‬ ‫غ شد‌ه بود‪ .‬در ای ‌ن ماب ‌‬ ‫ج ‪ -‬مردم‌!گویا بریو ‌ن شلو ‌‬ ‫‌‬

‫ی خانو ‌م نداشتم‌!»‬ ‫تو رو میخواد‪ ».‬گفتم‌‪« :‬م ‌ن با خانو ‌م کار ندارم‌‪ .‬م ‌ن ک‌ه تا حاال مالقات ‌‬ ‫ب دادیم‌‬ ‫شآ ‌‬ ‫نی کی‌ه چی‌ه و اینا‪ »...‬اومدی ‌م ی‌ه سر وگو ‌‬ ‫گفنت‌‪« :‬حاال اومد‌ه تو رو میخواد‪ .‬بب ‌‬

‫ی او ‌ن دادگا‌ه ک‌ه اومد‌ه بود دیگ‌ه ندید‌ه بودمش‌‪ .‬اومد و‬ ‫دیدی��� ‌م پروی ‌ن آژدان‌قزیه‌‪ .‬م ‌ن از تو ‌‬ ‫ف نزن‌‪».‬‬ ‫گفت‌‪« :‬آقا‪»...‬گفتم‌‪« :‬برو بابا با م ‌ن حر ‌‬ ‫ف بزنید؟‬ ‫س ‪ -‬چرا نخواستید با او حر ‌‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪161‬‬

‫ف کار ما نبود‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه گفت ‌م که‌‪ ،‬او ‌ن تو ردی ‌‬ ‫‌‬ ‫ش می‌پرسیدید چکار داشت‌!‬ ‫س ‪-‬کا ‌‬ ‫‌‬

‫ی بگم‌‪».‬گفت ‌م ببین ‌م این‬ ‫ج ‪ -‬حاال صربکن‌‪ .‬برگشت ‌م برم‌‪ ،‬قس ‌م دادکه‌‪« :‬وایسا میخوا ‌م ی‌ه چیز ‌‬ ‫‌‬

‫ع میکنن‌‪ .‬ی‌ه پیغوم‌‬ ‫ت که‌‪« :‬بر و بچه‌ها دار ‌ن ش���رو ‌‬ ‫ی میگه‌‪ .‬رفت ‌م جلوگفتم‌‪« :‬چیه‌؟»گف ‌‬ ‫‌چ ‌‬ ‫ت کن ‌م و اینا‪ .‬ی‌ه چیزی‌‪ ،‬نوشته‌ای‌‬ ‫ی بر و بچه‌ها بد‌ه تا م ‌ن بر ‌م باهاش���و ‌ن صحب ‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫میغوم ‌‬

‫ی برو‪ ،‬بچه‌ها خودش���و ‌ن میدون ‌ن چیکارکنن‌!» خالصه‌‪ ،‬یه‌‬ ‫ی بر ‌‬ ‫بده‌‪».‬گفتیم‌‪« :‬واال میخوا ‌‬

‫ت و ما ‌م رفتی ‌م تو نشستی ‌م و گفتیم‌‪« :‬بچه‌ها مث ‌ل اینک‌ه شهر‬ ‫ی جورکردی ‌م وگفتی ‌م بره‌‪ .‬رف ‌‬ ‫چیز ‌‬

‫غ میشه‌!»‬ ‫داره شلو ‌‬

‫ی شما از جنوب‌شهر را‌ه افتادند آمدند توی‬ ‫ی زندا ‌ن بودیدک‌ه بر و بچه‌ها ‌‬ ‫ی شما تو ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ی شما ‌ل شهر؟‬ ‫‌خیابان‌ها ‌‬

‫ب بله‌‪ ،‬دار و دسته‌ها را‌ه افتاد‌ه بودن‌‪.‬‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه ب‌ه خان ‌م پروین‬ ‫ی آ ‌ن نام‌ه یا پیغام ‌‬ ‫س ‪ -‬دار و دسته‌ها به‌دستور شما را‌ه افتاد‌ه بودند؟ یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ی دادید اث‌ر کرد؟‬ ‫‌آژدان‌قز ‌‬ ‫ج ‪ -‬نام‌ه نه‌‪ ،‬پیغو ‌م دادم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬پیغا ‌م دادید گفتید بچه‌ها بیایند بریون‌؟ درست‌؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بله‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت و شما برگشتید‬ ‫ی رف ‌‬ ‫ی زندان‌‪ .‬بعد از اینک‌ه پروی ‌ن آژدان‌قز ‌‬ ‫س ‪ -‬بسیار خوب‌‪ ،‬برگردی ‌م تو ‌‬ ‫‌‬

‫ی افتاد؟‬ ‫تو زندان‌‪ ،‬چ‌ه اتفاق ‌‬

‫ق رو‬ ‫ت که‌‪« :‬خونۀ مصد ‌‬ ‫ی گف ‌‬ ‫ی از بریو ‌ن اومد و ب‌ه او ‌ن پاس���بون‌ه یواش���ک ‌‬ ‫ج ‪ -‬آهان‌‪ ،‬یک ‌‬ ‫‌‬

‫گ رادیوتو بگری‬ ‫ی گفتم‌‪« :‬سرهن ‌‬ ‫گ قوام ‌‬ ‫نت و اینا‪ ».‬ب‌ه سرهن ‌‬ ‫خراب‌کرد ‌ن و هم‌ه جا روگرف ‌‬ ‫ق جلسۀ‬ ‫ت دقیقۀ بعدازظهر بود‪ --‬دیدی ‌م خونۀ مصد ‌‬ ‫ک و بیس ‌‬ ‫ببینیم‌‪ ».‬رادیو روگرفتی ‌م ‪--‬ی ‌‬ ‫ی هم‌ه نشسنت‌‪.‬‬ ‫ی وک ‌‬ ‫ی و‌ک ‌‬ ‫ت و‌ک ‌‬ ‫ت جلسۀ پنبه‌س ‌‬ ‫ت یادمه‌‪ ،‬ای ‌ن خربو داد وگف ‌‬ ‫پنبه‌ست‌‪ .‬درس ‌‬

‫ی نیست‌‪ .‬خالصه‌‪،‬‬ ‫چ خرب مرب ‌‬ ‫ق رو زد ‌ن که‌؟! دید ‌م ن‌ه هنوز هی ‌‬ ‫س ایناک‌ه میگ ‌ن خونۀ مصد ‌‬ ‫پ ‌‬

‫ت میگه‌‪.‬‬ ‫ی هس ‌‬ ‫ت اخباره‌‪ .‬حاال هر چ ‌‬ ‫ب وق ‌‬ ‫ت دو بعدازظهر‪ .‬دو بعدازظهرگفتی ‌م ُخ ‌‬ ‫شد ساع ‌‬

‫ش وررفتیم‌‬ ‫ی باها ‌‬ ‫ب شده‌‪ ،‬ه ‌‬ ‫ی رادیو خرا ‌‬ ‫با ‌زکردی ‌م دیدی ‌م نه‌‪ ،‬اخبار نمیگه‌‪ .‬بعد دیدی ‌م صدا ‌‬

‫ی رادیو‬ ‫ی رادیو یهو دراومد‪ .‬سر وصدا ‌‬ ‫ش کردیم‌‪ .‬باالخر‌ه بعد از ی‌ه ربعی‌‪ ،‬صدا ‌‬ ‫و اینور اونور ‌‬


‫‪162‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ی بود خدایا‪...‬؟‬ ‫یک ‌‬ ‫ک‌ه دراومد‪ ،‬م ‌ن دید ‌م ک‌ه صدا ‌‬ ‫س ‪ -‬مریاشرافی‌؟‬ ‫‌‬

‫ی و خالصه‌‪،‬‬ ‫ی و تیمسار زاهد ‌‬ ‫ی اون‌ه و بعد مریاشراف ‌‬ ‫ج ‪... -‬نه‌‪ .‬ملک‌ه اعتضادیه‌‪ .‬دید ‌م صدا ‌‬ ‫‌‬

‫ت کرد ‌ن ک‌ه فال ‌ن و بیسار شد‌ه و ما اال ‌ن بیسیموگرفتیم‌‪ .‬نگو‬ ‫ت رادیو صحب ‌‬ ‫چند تا اینا پش ‌‬

‫ک میا ‌ن تو ش���هربانی‌‪ 1.‬حاال تو شهربانی‌ا ‌م پلیسا و‬ ‫نت بیس���یم‌‪ .‬بعد از اونجا ‌م با تان ‌‬ ‫اینا رف ‌‬

‫ب کردن‌‪ ،‬میگ ‌ن تا ش���ا‌ه برنگرد‌ه ما ِ‬ ‫سرکار نمرییم‌‪ .‬تیمسار‬ ‫ی هم‌ه اعتصا ‌‬ ‫افس���رای‌شهربان ‌‬

‫ی میگ‌ه که‌‪« :‬آقایو ‌ن بری ‌ن ِ‬ ‫سر‬ ‫ی بود‪ .‬تیمسار دفرت ‌‬ ‫س شهربان ‌‬ ‫[س���رتیپ‌محمد] دفرتی‌ا ‌م رئی ‌‬

‫ت شلوغه‌!» میگن‌‪« :‬تو بگو زند‌ه باد شا‌ه تا ما بریم‌‪ ».‬تیمسار دفرتی‌ا ‌م میگه‌‪:‬‬ ‫کاراتون‌! مملک ‌‬

‫ُ‬ ‫ت دیگ‌ه میگم‌‪ .‬حاال شما بری ‌ن مردمو آرو ‌م کننی‌‪ ».‬ب‌ه خدا جو ‌ن شما‪،‬‬ ‫«خب‌‪ ،‬م ‌ن دو س‌ه ساع ‌‬ ‫ت یادم‌ه دید ‌م تیمسار خلعتربی‌‪،‬‬ ‫نی موقع‌‪ ،‬درس ‌‬ ‫ی خالصه‌‪ ،‬هم ‌‬ ‫نی واقعیته‌‪ .‬هیچ ‌‬ ‫اینوکه‌میگ ‌م ع ‌‬

‫ش یاد ‌م رفته‌‬ ‫ی اسم ‌‬ ‫ک صابر و ی‌ه افسر ‌‬ ‫ی و بیو ‌‬ ‫ی بود اونموقع‌‪ ،‬تیمسار خلعترب ‌‬ ‫معاو ‌ن شهربان ‌‬

‫خدایا؟خالصه‌‪ ،‬ای ‌ن س‌ه چار تا یهو اومد ‌ن ِ‬ ‫ی رو میخواد‪».‬‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫در زندا ‌ن وگفنت‌‪« :‬زاهد ‌‬ ‫ق جمعن‌‬ ‫ی و اینا هم‌ه تو اتا ‌‬ ‫ق باال‪ .‬دید ‌م زاهد ‌‬ ‫ی تو او ‌ن اتا ‌‬ ‫ی شهربان ‌‬ ‫نت برد ‌ن باال ‌‬ ‫منو ورداش ‌‬

‫ی دیگه‌‪ .‬ما ‌م رفتیم‌‬ ‫پ فرهاد] دادستا ‌ن بود و چند تا ‌‬ ‫غ و پلوغ‌‪ ،‬بیا و برو‪ .‬او ‌ن [سرتی ‌‬ ‫و ش���لو ‌‬

‫چ کرد‬ ‫ی بغ ‌ل واکرد ما ‌م رفتی ‌م تو بغ ‌ل تیمسار و اون ‌م ما رو ی‌ه ما ‌‬ ‫اونجا و یهو تا رسیدی ‌م زاهد ‌‬

‫ت بیاد‪ ».‬گفت‌‪:‬‬ ‫ی مادرتو ببنی‌‪ ».‬گفتم‌‪« :‬نه‌‪ .‬ما صرب میکنی ‌م تا اعلیحضر ‌‬ ‫وگفت‌‪« :‬برو فور ‌‬ ‫س اجاز‌ه بدی ‌ن من‌‪»،...‬گفت‌‪:‬‬ ‫ت هنوز آرو ‌م نشده‌‪».‬گفتم‌‪« :‬قربا ‌ن پ ‌‬ ‫«همنی‌اال ‌ن برو! مملک ‌‬

‫ت کار داریم‌‪ ».‬گفتم‌‪« :‬قربا ‌ن رفقا ‌م زندا ‌ن هسنت‌‪ ،‬اجاز‌ه بدی ‌ن م ‌ن برم‌‬ ‫ی باها ‌‬ ‫«هنوز ما خیل ‌‬

‫ت ای ‌ن برن‌‪».‬گفت‌‪:‬‬ ‫س زندانو صداکرد وگفت‌‪« :‬اونا رو بد‌ه دس ‌‬ ‫اینا رو بیارم‌‪ ».‬خالصه‌‪ ،‬رئی ‌‬

‫ی کردن‌!» گفت‌‪« :‬جعفری‌‬ ‫ی نیست‌! اینا چاقوکش ‌‬ ‫«قربان‌اینا چند تاشو ‌ن جرمشو ‌ن سیاس ‌‬

‫ش اونا با اونا بیا ‌م بریون‌‪.‬‬ ‫صربک ‌ن دو س‌ه روز‪».‬گفتم‌‪« :‬ن‌ه قربان‌‪ ،‬اگ‌ه اجاز‌ه بدی ‌ن م ‌ن بر ‌م پی ‌‬ ‫ت ای ‌ن برن‌‪ .‬من‌‬ ‫ب نداره‌! بد‌ه دس��� ‌‬ ‫ی قو ‌ل دادم‌‪».‬گفت‌‪« :‬عی ‌‬ ‫چ���و ‌ن م ‌ن ب‌ه اینا تو لوطی‌گر ‌‬

‫ی بکنه‌‪ ،‬چو ‌ن هنوز نفهمید‌ه بودکار‬ ‫س زندا َن ‌م میرتسید‌کار ‌‬ ‫ت رئی ‌‬ ‫اسماشونو مینویسم‌!» اونوق ‌‬

‫ی میگم‌؟‬ ‫یچ ‌‬ ‫ی میفته‌‪ .‬میفهم ‌‬ ‫تک ‌‬ ‫دس ‌‬ ‫س ‪-‬کام ً‬ ‫ال‪.‬‬ ‫‌‬

‫‪-1‬فوأد روحانی درکتاب «زندگی سیاسی مصدق در منت نهضت ملی ایران‪ ،‬صص ‪ 460-457‬با بازنویسی روایات‬ ‫وودهاوس‪ ،‬روزولت و ایکس رویدادهای ‪ 28‬مرداد راگام بهگام و به تفصیل شرح می‌دهد‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪163‬‬

‫ی و حاجی‌محرر و امری موبور‬ ‫ی و احمد عشق ‌‬ ‫نی رمضون‌یخ ‌‬ ‫غ حس ‌‬ ‫ج ‪ -‬خالصه‌‪ ،‬رفت ‌م سرا ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه بهش���و ‌ن قو ‌ل داد‌ه بود ‌م ک‌ه اگ‌ه م ‌ن بر ‌م بریو ‌ن ش���ما رو با خود ‌م میربم‌‪ .‬حسنی‬ ‫و اونای ‌‬

‫ش برید‌ه بود ‌ن‪.1‬‬ ‫ب رو با چاقو زد‌ه بود و هیجد‌ه ما‌ه زندا ‌ن برا ‌‬ ‫ی همو ‌ن کسی‌ه ک‌ه طی ‌‬ ‫‌رمضون‌یخ ‌‬ ‫ی رو آوردم‌بریون‌‬ ‫نی رمضون‌یخ ‌‬ ‫ف شدک‌ه چرا م ‌ن حس ‌‬ ‫نی با م ‌ن مخال ‌‬ ‫ب واس���‌ه خاطر هم ‌‬ ‫طی ‌‬

‫ی چیزی‌‪.‬‬ ‫نذاشت ‌م هیجد‌ه ما‌ه زندانیشو بکشه‌‪ .‬ی‌ه همچ ‌‬

‫یل در‬ ‫ی و رفق���ا را از زن���دا ‌ن در آوردید؟ و ‌‬ ‫س ‪ -‬ش���ما می‌گویید برگش���تید و رمضان‌یخ ‌‬ ‫‌‬

‫ی زاغی‌‪،‬‬ ‫ت دار و دستۀ مصطف ‌‬ ‫کتاب‌کودتاسازا ‌ن در فص ‌ل «بازیگرا ‌ن ‪ 28‬مرداد» دربارۀ حرک ‌‬

‫ت دارد‪ .‬چه‬ ‫ی شما مغایر ‌‬ ‫ت می‌کند‪ 2.‬ای ‌ن نوشت‌ه با حرفها ‌‬ ‫ب و اینها صحب ‌‬ ‫رمضان‌یخی‌‪ ،‬طی ‌‬

‫ی ای ‌ن نوشت‌ه دارید؟‬ ‫ی برا ‌‬ ‫‌جواب ‌‬

‫ب تو ایران‌‬ ‫ب رو بع���د از انقال ‌‬ ‫ب ای ‌ن کتا ‌‬ ‫ت و پرته‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫ش چر ‌‬ ‫ف گفته‌‪ ،‬هم���‌ه ‌‬ ‫ج ‪ -‬مزخ���ر ‌‬ ‫‌‬

‫نی رمضون‌یخی‌‬ ‫چاپ‌کرد ‌ن معلوم‌ه ک‌ه باید ضد م ‌ن باشه‌! اونجا ک‌ه نوشت‌ه دار و دستۀ حس ‌‬

‫از اونجا را‌ه افتادن‌‪ ،‬حس�ی�ن‌ تا همو ‌ن ظهر ‪ 28‬مرداد تو زندا ‌ن بود‪ .‬چند تا از اینا روک‌ه اسم‌‬

‫ی بریو ‌ن ما َر ‌م میربی‌؟»گفتم‌‪« :‬صد‬ ‫برد‌ه اینا زندا ‌ن بود ‌ن ک‌ه همینا ب‌ه م ‌ن گفنت‌‪« :‬آقا اگ‌ه بر ‌‬ ‫در صد!»‬

‫ی ‪ 28‬مرداد را برای ‌م بگویید‪.‬‬ ‫ب در ماجرا ‌‬ ‫ش طی ‌‬ ‫س ‪ -‬نق ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬اص ً‬ ‫ال طیب‌‪...‬‬ ‫‌‬

‫ب ک‌ه ‪ 28‬مرداد با شما در زندا ‌ن نبود؟‬ ‫س ‪ -‬طی ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬اص ً‬ ‫ب نبود‪.‬‬ ‫ال طی ‌‬ ‫‌‬

‫ش را‌ه نیفتاد‌ه بودند؟‬ ‫ش و دار و دسته‌ا ‌‬ ‫س ‪ -‬خود ‌‬ ‫‌‬ ‫‪-1‬روزنامۀکیهان‪ 29 ،‬اردیبهشت ‪ ،1332‬سال یازدهم‪ ،‬شمارۀ ‪ ،2997‬بخش خربهایکشور‪:‬‬ ‫«حکم حبس حسنی و تقی رمضان یخی ابرام شد‪ /‬در مهرماه سالگذشته بنی طیب و حسنی رمضان یخی و تقی‬ ‫رمضان یخی در خیابان باغ فردوس نزاعی روی داد و در نتیجه طیب به سختی مجروح و مضروب شد‪ .‬بعد از‬ ‫اینکه این سه نفر در زندان بسر بردند به قیدکفیل آزاد شدند و پروندۀ آنها تا قبل از جریان نهم اسفندگذشته مراحل‬ ‫خود را طی نکرده بود‪ .‬از آن پس پروندۀ متهمنی به جریان افتاد و محاکمۀ آنها در یک محکمۀ نظامی ش���روع‬ ‫شد‪ .‬در نتیجه حسنی رمضان یخی به ‪ 18‬ماه حبس و تقی رمضان یخی به ‪ 3‬ماه حبس تأدیبی و ‪ 50‬ضربه شالق‬ ‫محکوم شدند و طیب آزاد شد‪.‬‬ ‫محکومنی از رأی دادگاه فرجام خواستند ویل در دادگاه تجدید نظر حکم آنها تأیید شد و امروز مراتب از طرف‬ ‫فرمانداری نظامی به زندان شهربانی ابالغگردید‪».‬‬ ‫‪« --2‬کودتاس���ازان‪ ،‬نوشتۀ محمود تربتی س���نجابی‪ ،‬صص ‪ 106-103‬برای منتکامل ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شمارۀ ‪13‬‬ ‫صص ‪ 408-407‬عکس مصطفی زاغی در صفحۀ ‪ 465‬همنیکتاب چاپ شده است‪.‬‬


‫‪164‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ض کردم‌‪ ،‬روز ‪ 28‬مرداد و اینا اص ً‬ ‫ش ت ‌وکار نبود‪.‬‬ ‫ب دست ‌‬ ‫ال طی ‌‬ ‫ج ‪ -‬نخری عر ‌‬ ‫‌‬ ‫ب در جریا ‌ن ‪ 28‬مرداد نبود‪.‬‬ ‫س م ‌ن از قو ‌ل شما می‌نویس ‌م طی ‌‬ ‫س ‪ -‬نبود؟ پ ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬واال م ‌ن ک‌ه ندیدمش‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬برگردی ‌م ب‌ه دنبالۀ ماجرا! اجاز‌ه گرفتید بچه‌ها را از زندا ‌ن با خودتا ‌ن بربید‪...‬‬ ‫‌‬

‫ج ‪ ... -‬بل‌ه در آوردی ‌م و خالص‌ه ورداشتی ‌م بردیم‌‪ .‬آهان‌‪ ،‬حاال م ‌ن رفت ‌م زندا ‌ن اینا رو بیارم‌‪،‬‬ ‫‌‬

‫ت خت ‌م کننی‌‪ ،‬صلوات‬ ‫ی صلوا ‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫ی آقا ‌‬ ‫ای ‌ن زندانیا‪ ،‬ب‌ه جو ‌ن شما‪ ،‬داد میزدن‌‪« :‬به‌سالمت ‌‬

‫‌خت ‌م کننی‌!»‬

‫ی ک‌ه فحشتا ‌ن می‌دادند؟‬ ‫س ‪ -‬همانهای ‌‬ ‫‌‬

‫ی میکردن‌‪ .‬اینا هم‌ه اومد‌ه بودن‌‬ ‫ش فحش ‌م میداد ‌ن و خوار و مادر ما رو یک ‌‬ ‫ج ‪ -‬هموناک‌ه هم‌ه ‌‬ ‫‌‬

‫ق برگشت‌ه دیگه‌! خالصه‌‪ ،‬ما اومدیم‌از‬ ‫ت میفرستادن‌! فهمید‌ه بود ‌ن ور ‌‬ ‫ی ما صلوا ‌‬ ‫به‌سالمت ‌‬ ‫ش کردم‌‪ ،‬انداختمش‌تو‬ ‫ب ب‌ه م ‌ن حمل‌ه کرد‌ه بود صدا ‌‬ ‫زندا ‌ن بری ‌م بریون‌‪ ،‬او ‌ن افسر‌ه روک‌ه ش ‌‬

‫ش قف ‌ل کردم‌‪ .‬آخ‌ه باور ک ‌ن خانوم‌‪ ،‬اونموقع‌‬ ‫ی ک‌ه منو انداخت‌ه بود ‌ن و درو رو ‌‬ ‫همو ‌ن مجرد ‌‬

‫یل به‌جو ‌ن شما‬ ‫ی میخواست ‌م تو تهرا ‌ن بکنم‌‪ ،‬میتونستم‌‪ .‬میتونست ‌م د‌ه میلیارد بربم‌‪ .‬و ‌‬ ‫م ‌ن ه‌رکار ‌‬ ‫نی ی‌ه قرو ‌ن دنبا ‌ل ای ‌ن حرفا بود ‌م اص ً‬ ‫ال دنبا ‌ل مادیات‌نبودم‌‪.‬‬ ‫ب‌ه موال علی‌‪ ،‬اگر ش���ما فکرکن ‌‬ ‫ی اص ً‬ ‫ال چیزی‌‬ ‫گ ش���د‌ه بودم‌‪ .‬تو زندگ ‌‬ ‫ک بزر ‌‬ ‫ض کردم‌‪ ،‬تو خا ‌‬ ‫ی بود ‌م که‌‪ ،‬عر ‌‬ ‫چو ‌ن ی‌ه آدم ‌‬

‫ی خالصه‌‪ ،‬ما اومدی ‌م ی‌ه نیگا ب‌ه اینا کردیم‌‪ .‬حاالهمه‌‬ ‫نداشتم‌‪ ،‬چیز میخواست ‌م چیکار‪ .‬هیچ ‌‬ ‫ی تو رو خدا‪ ،‬تو رو خدا ما رو برب‪»...‬‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫میگن‌‪« :‬آقا ‌‬

‫ی هما ‌ن زندا ‌ن بودند؟‬ ‫چ و بقی‌ه یارانشا ‌ن تو ‌‬ ‫ی و نادر باتمانقلی ‌‬ ‫س ‪ -‬پرویز خسروان ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬زندا ‌ن ما از اونا سوا بود‪ .‬سربازا و ارتشیا سوا بودن‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی آمد در‬ ‫ی ک‌ه زاهد ‌‬ ‫ی دارد و خواست‌ه از شما برپس ‌م موقع ‌‬ ‫ی از دوس���تا ‌ن خاطره‌ا ‌‬ ‫س ‪ -‬یک ‌‬ ‫‌‬ ‫ش را وارون‌ه می‌پوش���د‪ .‬از ای ‌ن قضی‌ه چیزی‌‬ ‫ش ش���لوار ‌‬ ‫چ از هول ‌‬ ‫زندا ‌ن را با ‌ز کرد‪ ،‬باتمانقلی ‌‬ ‫می‌دانید؟‬

‫ی چیزی‬ ‫ش درو وا ‌ز کردن‌! از همچ ‌‬ ‫ی ک‌ه نمیاد در زندا ‌ن رو وازکن‌ه که‌! به‌دستور ‌‬ ‫ج ‪ -‬زاهد ‌‬ ‫‌‬

‫‌خرب ندارم‌‪.‬‬

‫ی نداشتند‪.‬‬ ‫ی و اینها در زندا ‌ن با شماکار ‌‬ ‫چ و خسروان ‌‬ ‫س باتمانقلی ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬نخری ندیدیمشان‌‪.‬گفت ‌م ک‌ه زندا ‌ن اونا با م ‌ن جدا بود‪.‬‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪165‬‬

‫غ شما و زاهدی‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬ببخشید حرفتا ‌ن یادتا ‌ن نرود‪ .‬برگردی ‌م سرا ‌‬ ‫‌‬

‫ت آرو ‌م نش���د‌ه بود‪ ،‬اومدی ‌م رفتی ‌م یه‌‬ ‫ی خالص‌ه را‌ه افتادی ‌م و چو ‌ن هنوز مملک ‌‬ ‫ج ‪... -‬هیچ ‌‬ ‫‌‬

‫ی کشت‌ه نشد‪ .‬اص ً‬ ‫ال ُخب‬ ‫س زیاد ‌‬ ‫یل اونروزک ‌‬ ‫ت کردیم‌‪ .‬و ‌‬ ‫ُخرد‌ه اینور و اونور و مردمو ساک ‌‬

‫‌‪ 28‬مرداد مث ً‬ ‫ق میکرد‪.‬‬ ‫ی فر ‌‬ ‫ال با ‪ 30‬تری و ‪ 14‬آذر خیل ‌‬ ‫ق رفتید؟‬ ‫ی ب‌ه در خانۀ مصد ‌‬ ‫س ‪ -‬شماک ‌‬ ‫‌‬

‫ت ما رفتی ‌م اونجا‪،‬گفت‌‪« :‬برین‌نذارین‌‬ ‫ی ما رو خواس ‌‬ ‫ج ‪-‬گفت ‌م ک‌ه بعدازظهر ‪ 28‬مرداد زاهد ‌‬ ‫‌‬ ‫ب را‌ه افتادی ‌م تو خیابونا‪ .‬تو تهرا ‌ن بودی ‌م ویل‌‬ ‫نن دیگه‌‪ ».‬ای ‌ن بودک‌ه ما به‌حسا ‌‬ ‫غک ‌‬ ‫مرد ‌م شلو ‌‬

‫گ ممتاز و اینا داغو ‌ن شد‪.‬‬ ‫نی مرد ‌م و سرهن ‌‬ ‫یب ‌‬ ‫ش تو دعوا ‌‬ ‫ق نرفتیم‌‪1 .‬خون‌ه ‌‬ ‫خونۀ مصد ‌‬

‫ی شهر؟ نرفتید منز ‌ل مصدق‌؟‬ ‫س بعد از اینک‌ه از زندا ‌ن آزادتا ‌ن کردند رفتید تو ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ق نرفتم‌‪ ،‬رفت ‌م تو شهر‪ .‬رفتی ‌م گوش‌ه کنارا‪،���‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪.‬گفت ‌م ک‌ه م ‌ن روز ‪ 28‬مرداد در خونۀ مصد ‌‬ ‫‌‬ ‫اینجا و اونجا‪.‬‬

‫س ‪ -‬چکا ‌رکردید؟‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه هم‌ه میکرد ‌ن ما ‌م کردیم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬همو ‌ن کار ‌‬ ‫‌‬ ‫غ کردید؟! تا چ‌ه ساعتی‌؟‬ ‫س ‪ -‬شلو ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬تا فردا صبحش‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ب نخوابیدید؟‬ ‫یش ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫نی سوار بودی ‌م و یه‌‬ ‫ش تو ماش ‌‬ ‫ت دوازه‌‪ .‬ما هم‌ه ‌‬ ‫نت شد س���اع ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬ش���ب ‌م دیگ‌ه تا هم‌ه رف ‌‬ ‫‌‬ ‫ت آرو ‌م شد برین‌‬ ‫ش و داد میزدیم‌‪« :‬ایهاالناس‌‪ ،‬مملک ‌‬ ‫س شا‌ه روگذاشت‌ه بودی ‌م رو شیش‌ه ‌‬ ‫عک ‌‬

‫خونه‌هاتون‌‪ ،‬بری ‌ن ِ‬ ‫ی جمع‬ ‫ش همینجور هر جا مریسیدی ‌م ک‌ه دار و دسته‌ا ‌‬ ‫سر زندگیتون‌!» هم‌ه ‌‬

‫ی شمارۀ ‪ 10/1‬و ‪)10/2‬‬ ‫نی کارو میکردیم‌‪( .‬عکس‌ها ‌‬ ‫‌بودن‌‪ ،‬هم ‌‬ ‫ش کردند؟‬ ‫س ‪ -‬پول‌ها را بعدازظهر پخ ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪-‬کیا؟‬ ‫‌‬

‫نی امریکاییها؟‬ ‫س ‪ -‬هم ‌‬ ‫‌‬

‫ی ‪ 28‬مردادو‬ ‫ف میلیو ‌ن دالر ب‌ه م ‌ن دادن‌‪ ،‬کودتا ‌‬ ‫توه ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال ما ک‌ه ندیدیم‌! میگ ‌ن بیس ‌‬ ‫‌‬

‫‪-1‬سرتیپ عزت‌الله ممتاز اخری ًا در ایران با روزنامۀ ایران مصاحبه‌ایکرده است و ضمن نقل خاطراتش از تظاهرات‬ ‫اوباش و ماجراجویان و مزدوران و میدان‌دارهای جنوب تهران به «رهربی امثال شعبان جعفری» یاد می‌کند‪ .‬برای‬ ‫آگاهی بیشرت ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شمارۀ ‪ 14‬صص ‪.410-408‬‬


‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫‪166‬‬

‫را‌ه انداختم‌‪.‬‬

‫ت میلیو ‌ن تومان‌؟‬ ‫ت میلیو ‌ن دالر یا هف ‌‬ ‫ت و هف ‌‬ ‫س ‪ -‬بیس ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫ش هست‌‪ ،‬دارمشون‌‪ .‬آره‌‪ .‬آخ‌ه او ً‬ ‫ال کیم‌‬ ‫ف میلیو ‌ن دالر‪ .‬روزنامه‌ها ‌‬ ‫توه ‌‬ ‫ج ‪ -‬نخری‪ .‬بیس��� ‌‬ ‫‌‬

‫ت کنم‌‪.‬‬ ‫ت صحب ‌‬ ‫ی بلد نیست ‌م تا باکی ‌م روزول ‌‬ ‫ی بود؟ دوم ًا بند‌ه انگلیس ‌‬ ‫تک ‌‬ ‫روزول ‌‬

‫ت آدم‌‪ ،‬آد ‌م هم‌‬ ‫ی می‌دهند دس ‌‬ ‫ی نمی‌خواهد! همینجور ‌‬ ‫نت ک‌ه انگلیس ‌‬ ‫س ‪ -‬پو ‌ل داد ‌ن وگرف ‌‬ ‫‌‬ ‫ی جیبش‌‪.‬‬ ‫می‌گرید و می‌گذارد تو ‌‬

‫ی ک‌ه م ‌ن اونو نمیشناس ‌م و نمیدون ‌م کیه‌؟‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه چ‌ه جوری‌؟ وقت ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬شما اص ً‬ ‫ال او را ندیدید؟‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬اصال و ابدا‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی شما یا ب‌ه اس ‌م شماگرفت‌ه باشند؟‬ ‫ی برا ‌‬ ‫س ‪ -‬امکا ‌ن داردکسا ‌ن دیگر ‌‬ ‫‌‬ ‫ی رشیدیا ‌ن با انگلیساکار میکردن‌‪.‬‬ ‫ت برادرا ‌‬ ‫ج ‪ -‬باریکال! اونوق ‌‬ ‫‌‬

‫‪2‬‬

‫ت ک‌ه آنها پو ‌ل راگرفتند؟‬ ‫س ‪ -‬منظورتا ‌ن ای ‌ن اس ‌‬ ‫‌‬

‫ت داشنت‌‪.‬‬ ‫ی میدو ‌ن و اینا دس ‌‬ ‫ی رشیدیا َن ‌م با همۀ ای ‌ن جاه ‌ل ماهال ‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه برادرا ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬شما آنها را می‌شناختید؟‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬خوب‌‪ .‬هر س‌ه چار برادرو‪ ،‬اسدالله‪ ،‬قدرت‌الله‪ ،‬سیف‌الله‪ ،‬همه‌شونو‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬راج ‌ع ب‌ه اینها چ‌ه می‌دانید؟‬ ‫‌‬

‫ش بود‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬واال‪ ،‬راج ‌ع ب‌ه اینا‪ ...‬اسدالله رشیدیانشو ‌ن ک‌ه تو او ‌ن کوچۀگوشۀ دانشگا‌ه خون‌ه ‌‬ ‫‌‬ ‫ی‌ه وقتایی‌‪ِ ،‬‬ ‫ی مریفتم‌‬ ‫نت دیدنش‌‪ .‬من ‌م گاه ‌‬ ‫ی از مرد ‌م مریف ‌‬ ‫در خونه‌شو وازگذاشت‌ه بود و ی‌ه عده‌ا ‌‬

‫‪-1‬در س���ند ش���مارۀ ‪ 271/91610‬وزارت خارجۀ انگلیس‪ .‬از س���ررالف گلنی نمایندۀ مجلس عوام به ایدن رقم ‪7‬‬ ‫میلیون آمده است‪ .‬نقل ازکتاب «نفت‪ ،‬قدرت و اصول» پیامدهایکودتای ‪ 28‬مرداد‪ ،‬نوشتۀ مصطفی علم ترجمۀ‬ ‫غالمحسنی صالحیار‪ .‬برای منتکامل ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شمارۀ ‪ 15‬صص ‪.412-410‬‬ ‫‪-2‬نقل از مصاحبۀ نویس���نده با خانبابا ذهابیان‪« :‬در آن سال‌ها من در الله‌زار مغازۀ منسوجات جهان را داشتم و‬ ‫پارچه می‌فروختم روبروی ما سینما رکس بود که متعلق به آقایان رشیدیان‌ها بود‪ .‬اسدالله آنجا را اداره می‌کرد و‬ ‫در سالنی در سینما می‌نشستکه حدود سی نفر جا می‌گرفت‪ .‬روزها ساعت ده و یازده صبح مخالفنی مصدق به‬ ‫آنجا می‌آمدند و در بارۀ مصدق حرف می‌زدند من هم می‌رفتم وگوش می‌کردم‪ .‬یک روز متوجه شدم اسدالله دارد‬ ‫ارز می‌فروش���د‪ .‬آن روزها دولت برای واردات جنس ارز نداشت و نمی‌فروخت‪ .‬ما هم از یکسال قبل از سقوط‬ ‫مصدق‪ ،‬برای واردات پاوند انگلیسی می‌خریدیم‪ .‬از او ارز خریدم و برای طرفم که آقای فهیمیان شوهر خواهرم‬ ‫بود‪ ،‬حوالهکردم‪ .‬یک روز فهیمیان به منگفت‪« :‬جز از اینکسیکه ارز خریدی ازکس دیگری نخر‪ ،‬آدم معتربی‬ ‫است‪ .‬این پول مستقیم ًا از بانک انگلستان (‪ )Bank of England‬برایم آمد‪ .‬من تا ‪ 25‬مرداد هر بار از آنها بنی سی‬ ‫تا چهل هزار تومان پول خورد (تبدیل) می‌کردم‪ .‬یادم می‌آید اسکناس‌های نقد را توی چمدان می‌گذاشتم می‌بردم‬ ‫و بزرگرتین اسکناس‌ها صدتومانی بود‪ .‬روز ‪ 25‬مرداد و سه روز دیگر بعد‪ ،‬به دلیل اوضاع‪ ،‬از آنها ارز نخریدم‪».‬‬ ‫ درکتاب «مصدق‪ ،‬نفت‪ ،‬ناسیونالیسم ایرانی» نوشتۀ جیمز ا‪.‬بیل و ویلیام راجر لویس‪ ،‬در مقالۀ «امریکا‪ ،‬ایران‪،‬‬‫سیاست مداخل» نوشتۀ جیمز ا‪.‬بیل صص ‪ 461-460‬به سوابق برادران رشیدیان و ارتباط آنها با انگلستان اشاره‬ ‫شده است‪ .‬برای آگاهی از منتکامل ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شمارۀ ‪ 16‬صص ‪.413-412‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪167‬‬

‫ب هم‌مح ‌ل ما بود و تو باستیو ‌ن مینشست‌‬ ‫ی ک‌ه به‌حسا ‌‬ ‫و میومدم‌‪ .‬ی‌ه روز او ‌ن سلیما ‌ن بهبود ‌‬

‫ی دیگ‌ه خونۀ رشیدیا ‌ن نرو‪ ».‬بعد از اونموقع‬ ‫فرستاد دنبا ‌ل ما‪ .‬م ‌ن رفت ‌م اونجا‪،‬گفت‌‪« :‬جعفر ‌‬

‫‌دیگ‌ه نرفتم‌‪.‬‬

‫ی رضاشاه‌؟‬ ‫ی مستخد ‌م شخص ‌‬ ‫س ‪ -‬بهبود ‌‬ ‫‌‬

‫ی شا‌ه کار میکرد‪ ،‬دور و ور رضاشا‌ه بود‪ ،‬با رضاشا‌ه خیلی‌‌کار‌کرد‌ه بود‪ .‬بعد‬ ‫ج ‪ -‬آره‌‪ .‬برا ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ایشونو انجا ‌م میداد‪ .‬حاال پریمرد شد‌ه بود‪.‬‬ ‫میاد دور و ور ای ‌ن شا‌ه و کارا ‌‬ ‫س ‪ -‬نرپسیدید چرا؟‬ ‫‌‬

‫ی یا‬ ‫ی ک‌ه ما ‌ل مصدقه‌‪ ،‬شما دید ‌‬ ‫ت نرو اونجا‪ ،‬من ‌م نرفت ‌م دیگه‌‪ .‬نمیدون ‌م او ‌ن فیلم ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪.‬گف ‌‬ ‫‌‬

‫ندیدی‌؟ تو او ‌ن مث ً‬ ‫س بودن‌‪.‬‬ ‫س ماسو ‌‬ ‫ب نشو ‌ن داد‌ه ک‌ه رشیدیا ‌ن اینا جاسو ‌‬ ‫ال ُخ ‌‬

‫‪1‬‬

‫س ‪-‬گری ‌م انگلیس‌ها ب‌ه رشیدیان‌ها پو ‌ل دادند‪ .‬پو ‌ل امریکایی‌هاکجا رفت‌؟‬ ‫‌‬

‫ک میگم‌‪ .‬میدوننی‌؟ م ‌ن ک‌ه دار ‌م میگ ‌م تا ظهر ‪ 28‬مرداد م ‌ن تو‬ ‫ی باش‌ه ُر ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن اگ‌ه چیز ‌‬ ‫‌‬ ‫ش از ‪ 28‬مرداد اینکارا روکردن‌‪.‬‬ ‫زندا ‌ن بودم‌‪ .‬آخ‌ه اینا پی ‌‬

‫ی گرفته‌؟‬ ‫ش را نگرفتید ببینید ای ‌ن پو ‌ل را چ‌ه کس ‌‬ ‫ت ه ‌م دنبال ‌‬ ‫س ‪ -‬هیچوق ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬او ‌ن موق ‌ع اص ً‬ ‫یل رد و بد ‌ل شد‌ه فکر‬ ‫ی نداشتم‌‪ .‬حاالک‌ه میشنف ‌م میگ ‌ن پو ‌‬ ‫ال اطالع ‌‬ ‫‌‬ ‫ض میکنم‌‪،‬‬ ‫ش قدرت‌الله‪ .‬عر ‌‬ ‫میکن ‌م رشیدیا ‌ن ایناگرفنت‌‪ .‬اسدالله رشیدیا ‌ن و سیف‌الله و داش ‌‬

‫ت کرده‌‪ ،‬با اونا مریفت‌‪.‬‬ ‫ت ک‌ه میگ ‌ن با م ‌ن صحب ‌‬ ‫اونا دستشو ‌ن توکار بود‪ .‬همو ‌ن کی ‌م روزول ‌‬

‫ت داشت‌‪.‬‬ ‫اسدالله ‌م تو ‪ 28‬مرداد دس ‌‬ ‫ت داشته‌؟‬ ‫ی دس ‌‬ ‫س ‪ -‬در چ‌ه چیز ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬تو شلوغی‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت ک‌ه بعد از ‪ 9‬اسفند رشیدیان‌ها را می‌بینید؟‬ ‫ی اس ‌‬ ‫نی بار ‌‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن اول ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬درسته‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ی از آنها داشتید؟‬ ‫س ‪ -‬بعد از ‪ 28‬مرداد باز ه ‌م رشیدیان‌ها را دیدید؟ خرب ‌‬ ‫‌‬

‫ب من‌‪ .‬ی‌ه مهندسی‌بود‬ ‫ی بعد از ‪ 28‬مرداد دیدمش‌‪ .‬اونا خودشو ‌ن فرستاد ‌ن عق ِ‌‬ ‫ج ‪ -‬چرا‪ ،‬ی‌ه ماه ‌‬ ‫‌‬

‫ب میداد‪ --‬او ‌ن اومد‬ ‫ش بود‪ ،‬همۀ دعوتا و برو و بیاها رو او ‌ن ترتی ‌‬ ‫‪--‬همه‌کار‌ه و مباش���ر ‌‬

‫ش میخواد شما رو ببینه‌‪ ».‬ما ‌م رفتی ‌م منزلش‌‪.‬‬ ‫ی دل ‌‬ ‫ب ما ‌وگفت‌‪« :‬ای ‌ن اسدالله خا ‌ن خیل ‌‬ ‫عق ‌‬ ‫‪-1‬اشاره به فیلم مستند “‪ ”End of Empire‬ساختۀ تلویزیونگرانادا‪ ،‬تهیهکننده‪ :‬برایان لینگ‪.‬‬


‫‪168‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ش چ‌ه خرب بود؟‬ ‫س ‪ -‬در خانه‌ا ‌‬ ‫‌‬

‫ش و مرین‌‪ .‬ی‌ه وقتایی‌مث ً‬ ‫ال‬ ‫ش ک‌ه رفت ‌م دید ‌م دست‌ه دست‌ه از اینور اونور میا ‌ن دیدن ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال خون‌ه ‌‬ ‫‌‬

‫نی میکرد‪ .‬هر‬ ‫س تعی ‌‬ ‫ی وکی ‌ل مجل ‌‬ ‫ی بودک‌ه تا حت ‌‬ ‫ش طور ‌‬ ‫ی میومد ‌ن دیدنش‌‪ ...‬او ‌ن وضع ‌‬ ‫پاریای ‌‬ ‫نت این‌‬ ‫ی کار داش ‌‬ ‫ی و شهربان ‌‬ ‫ت خونۀ این‌! اگ‌ه با شهردار ‌‬ ‫ت مریف ‌‬ ‫ی داش ‌‬ ‫ی تو تهرا ‌ن کار ‌‬ ‫کس ‌‬

‫نت و مریفنت‌خون‌هش‌‪ .‬آره‌‬ ‫ش رابط‌ه داش ‌‬ ‫ش و باها ‌‬ ‫ی‌ه تلف ‌ن ک‌ه میزدکار تمو ‌م بود‪ .‬هم‌ه میشناختن ‌‬ ‫ش میخواد تو رو ببینه‌!» ما ‌م رفتی ‌م و اون ‌م ما رو دید‪.‬‬ ‫ی دل ‌‬ ‫مهندس‌ه گفت‌‪« :‬خیل ‌‬ ‫ش کردند!‬ ‫ب شهر پو ‌ل پخ ‌‬ ‫ی جاها نوشته‌اند رشیدیان‌ها در جنو ‌‬ ‫س ‪ -‬بعض ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود ‌ن ک‌ه اگ‌ه روز‬ ‫ی جنوب‌شهر‪ ،‬ی‌ه آدمای ‌‬ ‫یل خانوم‌‪ ،‬بچه‌ها ‌‬ ‫ج ‪ -‬اینو م ‌ن نمیدون ‌م واال‪ .‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ی نداشنت‌‪ ،‬هم‌ه رو میخوردن‌‪ .‬اص ً‬ ‫ال دنبا ‌ل ای ‌ن حرفاکه‌پول‌‬ ‫ب س‌ه شاه ‌‬ ‫صنارکار میکرد ‌ن غرو ‌‬

‫ب خودشون‌‪،‬‬ ‫ت به‌جی ‌‬ ‫ی بود ‌ن هم‌ه دس ‌‬ ‫نن نبودن‌‪ .‬ببنی‌‪ ،‬اونا ی‌ه آدمای ‌‬ ‫ی بک ‌‬ ‫ی بگری ‌ن وکار ‌‬ ‫ازکس ‌‬ ‫ی کشتارگا‌ه و بچه‌های‌‬ ‫ب بودن‌‪ .‬شبا پو ‌ل کافه‌ها روکیا میدادن‌؟ غری از بچه‌ها ‌‬ ‫کارگر وکاس ‌‬

‫ت واحد و اینا؟‬ ‫شرک ‌‬

‫ی را می‌ش���ود با پو ‌ل خرید‪ .‬مث ً‬ ‫ال می‌گویند‬ ‫ی تعداد ‌‬ ‫ف وگروه ‌‬ ‫ی هر صن ‌‬ ‫س ‪ -‬باالخر‌ه تو ‌‬ ‫‌‬

‫ی شما پو ‌ل می‌دادند؟‬ ‫ق بازاری‌ها ب‌ه دار و دست‌ه و بر و بچه‌ها ‌‬ ‫دورا ‌ن مصد ‌‬ ‫ت میگم‌‪ .‬م ‌ن اص ً‬ ‫ال‪...‬‬ ‫ج ‪ -‬خانو ‌م ب‌ه جو ‌ن شما اینو راس ‌‬ ‫‌‬

‫ی خیابان‌ها بودند را پو ‌ل به‌حرکت‌‬ ‫ی ک‌ه تو ‌‬ ‫یل دار و دسته‌های ‌‬ ‫س ‪ -‬م ‌ن شما را نمی‌گویم‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫در نمی‌آورد؟‬

‫ت ندید ‌م بچه‌های‌‬ ‫ب بد ‌م دیگه‌! ‪...‬م ‌ن هیچوق��� ‌‬ ‫ی ش���ما میرپس�ی�ن‌ م ‌ن باید جوا ‌‬ ‫ج ‪ -‬وقت ‌‬ ‫‌‬

‫سرکوره‌پزخونه‌‪ ،‬مث ً‬ ‫جنوب‌شهر دنبا ‌ل پو ‌ل و ای ‌ن بساطا برن‌‪ ،‬اینا رو بی��ود میگن‌‪ .‬ممکن‌ه بر ‌ن ِ‬ ‫ال‬ ‫نی و اونجاها اومدن‌‪ ،‬او ‌ن الشی‌هارو‪ ،‬یه‌‬ ‫ض کن ‌م نمیدون ‌م خم ‌‬ ‫ی ک‌ه از نطنز و عر ‌‬ ‫او ‌ن عمله‌های ‌‬

‫نت و‬ ‫ی ک‌ه محلی‌هس ‌‬ ‫یل اینجور آدمای ‌‬ ‫غ کن‌‪ .‬و ‌‬ ‫ف دستشو ‌ن و بگ ‌ن آقا بیا شلو ‌‬ ‫یل بذار ‌ن ک ‌‬ ‫پو ‌‬

‫ب خودشو ‌ن جاه ‌ل مح ‌ل هسنت‌‪ ،‬اینا اص ً‬ ‫ت ای ‌ن کارا رو نمیکردن‌‪.‬‬ ‫ال هیچوق ‌‬ ‫به‌حسا ‌‬

‫ت برانگیزدکه‌‬ ‫ی می‌توانس��� ‌‬ ‫س تودۀ مرد ‌م جنوب‌ش���هر را چ‌ه چیز ‌‬ ‫س ‪ -‬بگویی ‌م پو ‌ل نه‌‪ .‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی چ‌ه می‌آمدند؟‬ ‫توی‌خیابا ‌ن بریزند‪ .‬برا ‌‬

‫نی باور کننی‌‪ ،‬ای ‌ن بر و بچه‌ها تا ای ‌ن روزای‬ ‫نی یا نمیتون ‌‬ ‫نی باور کن ‌‬ ‫ج ‪ -‬نمیدون ‌م ش���ما میتون ‌‬ ‫‌‬

‫ت ب‌ه شا‌ه عالق‌ه داشنت‌‪ .‬اص ً‬ ‫ی باستانی‌‬ ‫ی جنوب‌شهر و ای ‌ن ورزشکارا ‌‬ ‫ال بچه‌ها ‌‬ ‫‌آخر ‌م هم‌ه نسب ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪169‬‬

‫ی ک‌ه م ‌ن میدونم‌‪ ...‬مث ً‬ ‫ال ‪ 4‬آبان‌‬ ‫و ای ‌ن ورزش���کارا همه‌شو ‌ن خاطرخوا‌ه شا‌ه بودن‌‪ .‬تا اونجای ‌‬

‫ش کنن‌‪ .‬بچه‌های‬ ‫س میکرد ‌ن ک‌ه بیا ‌ن جلو ش���ا‌ه ورز ‌‬ ‫ک‌ه میش���د‪ ...‬باورک ‌ن خانو ‌م اینا التما ‌‬

‫ت میکرد‪.‬‬ ‫ش دستگا‌ه اینا رو ناراح ‌‬ ‫ی هسنت‌‪ .‬منتها ‌‬ ‫ی آدمای ‌‬ ‫‌جنوب‌شهر و ای ‌ن ورزشکارا ی‌ه همچ ‌‬ ‫مث ً‬ ‫ی تاز‌ه میومد تو اون‌کالنرتی‌‪،‬‬ ‫س کالنرت ‌‬ ‫ی رئی ‌‬ ‫ض میکردن‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫ی رو عو ‌‬ ‫س کالنرت ‌‬ ‫ال ی‌ه رئی ‌‬ ‫ت تو مح ‌ل دور وردار‌ه دیگه‌‪ ،‬ت���از‌ه اومد‌ه بود‪ .‬مث ً‬ ‫ال میگفت‌‪« :‬تو این‌مح ‌ل کی‌‬ ‫میخواس��� ‌‬

‫ال سیداکرب خراط‌» «بری ‌ن بیارینش‌‪ ».‬حاال مث ً‬ ‫س���ر و صدا داره‌؟» «مث ً‬ ‫ال ای ‌ن بابا سیداکرب‬ ‫ش تو کالنرتی‌و جلو‬ ‫یل میاوردن ‌‬ ‫ت بوسید‌ه گذاشت‌ه کنار و حاجی‌ا ‌م شده‌‪ .‬و ‌‬ ‫ط سالهاس ‌‬ ‫خرا ‌‬

‫ی و فال ‌ن بکنی‌‪ ،‬من‌‬ ‫ی بر ‌‬ ‫ت عوض ‌‬ ‫ش میگفت‌‪« :‬فال ‌ن فال ‌ن شده‌‪ ،‬اگ‌ه اینجا ی‌ه وق ‌‬ ‫پاسبونا به ‌‬

‫ش بریون‌‪.‬‬ ‫ش مینداخت ‌‬ ‫ی میزد در ک‌‪‌ ...‬‬ ‫ت میکنم‌‪ .‬برو بریون‌!» یک ‌‬ ‫ت میکنم‌‪ ،‬همچین ‌‬ ‫همچین ‌‬

‫ی میکرد‪.‬‬ ‫ی تو د ‌ل اینا کارساز ‌‬ ‫یل ی‌ه چیز ‌‬ ‫س کالنرتی‌ه کاری‌ا ‌م نمیکردها! و ‌‬ ‫حاال همو ‌ن رئی ‌‬ ‫یا مث ً‬ ‫ی داشنت‌‪ .‬از اونجاک‌ه میومدن‬ ‫ی اونجا حکایت ‌‬ ‫نت ناحیۀ د‌ه با آژانا ‌‬ ‫ال ای ‌ن جاهالک‌ه مریف ‌‬

‫ی اینا ک‌ه «پاگو ‌ن منو‬ ‫ش می‌کند بعد میومد جلو ‌‬ ‫‌مشروب ‌م خورد‌ه بودن‌‪ ،‬آژان‌ه پاگونشو خود ‌‬ ‫ت ک‌ه با م ‌ن دعوا کرد‌ه پاگونمو‬ ‫ی مرتیکه‌؟!» و بازداشتشو ‌ن میکرد‪ .‬بیخود و بی‌جه ‌‬ ‫میکن ‌‬ ‫ف میکرد دیگه‌‪ .‬ای ‌ن ملت ‌م از‬ ‫نی خانوم‌؟ ای ‌ن کارا خودبه‌خود اینا رو با شا‌ه مخال ‌‬ ‫کنده‌! میدون ‌‬

‫سر شاه‌‪ .‬مث ً‬ ‫نت ِ‬ ‫ال بارو ‌ن میومد‪ ،‬یارو میفتاد تو ی‌ه دست‌انداز‪ ،‬فحش‌‬ ‫نت مینداخ ‌‬ ‫ی گل‌ه داش ‌‬ ‫هر چ ‌‬

‫ب‌ه شا‌ه میداد‪ .‬اصو ً‬ ‫ال اینجور بود‪.‬‬

‫ی سنگرتاش‌می‌دهد‬ ‫ی حس ‌ن نصری ‌‬ ‫ت ‪ 2‬شهریور ‪ 1332‬خرب از دستگری ‌‬ ‫س ‪ -‬روزنامۀ اطالعا ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ِ‬ ‫خود شما بود؟‬ ‫نی کشید‌ه بود‪ .‬ای ‌ن از بچه‌ها ‌‬ ‫ک‌ه روز ‪ 28‬مرداد مجسمۀ شا‌ه را پائ ‌‬ ‫نی بچ‌ه محلیا بود دیگه‌!‬ ‫ب جزو هم ‌‬ ‫ی ما نبود‪ .‬اون ‌م به‌حسا ‌‬ ‫ج ‪ -‬نخری‪ .‬ن‌ه از بچه‌ها ‌‬ ‫‌‬ ‫ف شا‌ه وجود داشت‌!‬ ‫نی ای ‌ن بر و بچه‌ها ه ‌م مخال ‌‬ ‫سب ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی میشدن‌‪،‬‬ ‫نت اینور ‌‬ ‫خ روز میخوردن‌‪ .‬اینور مریف ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬میدوننی‌؟ اینا ی‌ه عد‌ه بود ‌ن نو ‌ن ب‌ه نر ‌‬ ‫‌‬ ‫ع دقی ‌ق ندار ‌م چو ‌ن اونموق ‌ع زندا ‌ن بودم‌‪ .‬همون‬ ‫ی میشدن‌‪ .‬البت‌ه م ‌ن اطال ‌‬ ‫نت اونور ‌‬ ‫اونور مریف ‌‬

‫نن و مجس���مه‌ها رو میار ‌ن پائ�ی�ن‌‪ ،‬م ‌ن زندا ‌ن بودم‌‪ .‬تو زندا ‌ن به‌‬ ‫‌رو ‌ز ک‌ه اینا ای ‌ن کارا رو میک ‌‬

‫نی و هم‌ه رو خورد‬ ‫نت دار ‌ن مجسمۀ شا‌ه و رضاشا‌ه رو میار ‌ن پائ ‌‬ ‫ت ریخ ‌‬ ‫نت ک‌ه ی‌ه مش��� ‌‬ ‫من‌گف ‌‬ ‫نت او ‌ن ک‌ه مجسمه‌ها رو خورد میکرد همو ‌ن حس ‌ن سنگرتاش‬ ‫میکنن‌‪ .‬بعدها بچه‌ها ب‌ه م ‌ن گف ‌‬

‫‌بوده‌‪ ،‬بچۀ خیابو ‌ن عنی‌الدوله‌‪.‬‬


‫‪170‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ش آمد؟‬ ‫ی سنگرتا ‌‬ ‫س ‪ -‬بعد چ‌ه بر سر حس ‌ن نصری ‌‬ ‫‌‬

‫ش مُ رد‪ .‬نه‌‪ ،‬بعد از ‪ 28‬مرداد واس‌ه این‬ ‫ش نکرد ‌ن خود ‌‬ ‫ش نکردن‌‪ ،‬نخری‪ .‬ن‌ه اعدام ‌‬ ‫ج ‪ -‬اعدام ‌‬ ‫‌‬

‫نی کشیدن‌‬ ‫غ کرد ‌ن و پائ ‌‬ ‫ت ک‌ه واس‌ه شلو ‌‬ ‫ی رو یاد ‌م نیس ‌‬ ‫ی رو اعدا ‌م نکردن‌‪ .‬م ‌ن هیشک ‌‬ ‫‌چیزاکس ‌‬ ‫ش و ‌ل کردن‌‪.‬‬ ‫ش یوا ‌‬ ‫نت و بعد ًا یوا ‌‬ ‫ی روگرف ‌‬ ‫مجسم‌ه اعدا ‌م کرد‌ه باشن‌‪ .‬ی‌ه چند تای ‌‬

‫ی هستند می‌گویند اگر آ ‌ن زما ‌ن گذاشت‌ه بودید‬ ‫ت شما عصبان ‌‬ ‫س ‪ -‬ببینید‪ ،‬بعضی‌هاک‌ه از دس ‌‬ ‫‌‬

‫ف معلو ‌م شد‌ه بود‪.‬‬ ‫شا‌ه رفت‌ه بود‪ ،‬رفت‌ه بود دیگر‪ .‬تکلی ‌‬

‫ب مریفت‌‪ ...‬باز برمیگشت‌‪.‬‬ ‫نت شا‌ه ب‌ه ای ‌ن سادگیا ‌م نبودکه‌! ُخ ‌‬ ‫ب رف ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ی را‬ ‫یل اس���ت‌! به‌نظر ش���ما مرد ‌م چ‌ه می‌خواس���تند؟ چ‌ه کس��� ‌‬ ‫س ‪ -‬ای��� ‌ن ه ‌م اس���تدال ‌‬ ‫‌‬ ‫ق را؟‬ ‫می‌خواستند؟شا‌ه را یا مصد ‌‬

‫نت چو ‌ن با شا‌ه خوب‌بود‪.‬‬ ‫ت داش ‌‬ ‫ش داشنت‌‪ .‬مصدق ‌م دوس ‌‬ ‫ب بودن‌‪ ،‬دوست ‌‬ ‫ج ‪ -‬مرد ‌م با شا‌ه خو ‌‬ ‫‌‬

‫نی و ای ‌ن کارا رو میکنه‌‪ ،‬مرد ‌م دیگه‌خونشون‌‬ ‫ی شا‌ه رو مرییز‌ه پائ ‌‬ ‫ی میزن‌ه مجسمه‌ها ‌‬ ‫یل وقت ‌‬ ‫و ‌‬ ‫ش میاد‪ .‬اص ً‬ ‫نت توخیابونا‪ .‬ویل‌‬ ‫ال خانو ‌م همۀ تهرا ‌ن یهو جوشید اومد باال و مرد ‌م ریخ ‌‬ ‫به‌جو ‌‬

‫ق آسونه‌‪:‬‬ ‫یل رد کردن‌مصد ‌‬ ‫ت مقصودش���و ‌ن ای ‌ن بودک‌ه رد کرد ‌ن شا‌ه سخت‌ه و ‌‬ ‫توده‌ایا اونوق ‌‬

‫ش روکار‪ ،‬بعد خودمو ‌ن زیرآبش���و میکش���ی ‌م و از این‌حرفا!» آره‌‪،‬‬ ‫ق رو بیاریم ‌‬ ‫س مصد ‌‬ ‫«پ ‌‬

‫گ خورد دیگه‌‪.‬‬ ‫فکرشو ‌ن ای ‌ن بودک‌ه تریشو ‌ن ب‌ه سن ‌‬

‫ی ک‌ه تا روز قب ‌ل از ‪ 28‬مرداد می‌گفتند زند‌ه باد مصدق‌‪،‬‬ ‫ی از آنهای ‌‬ ‫س ‪ -‬چطور شد بسیار ‌‬ ‫‌‬ ‫را‌ه افتادند وگفتند زند‌ه باد شاه‌؟‬

‫ی داد‌ه بودن‌‪ .‬بعد با همو ‌ن انگشتای‌جوهریشون‌‬ ‫ق تو رفراند ‌م رأ ‌‬ ‫ج ‪ -‬ببنی‌‪ ،‬اینا تما ‌م واس‌ه مصد ‌‬ ‫‌‬ ‫ض ‪24‬‬ ‫فردا داد زدند «زند‌ه باد شاه‌»‪ ،‬همونا‪ .‬م ‌ن ک‌ه قضیۀ زندانیا رو براتو ‌ن گفتم‌‪ :‬اینا در عر ‌‬

‫ی بود ‌ن دیگه‌!اگ‌ه ای ‌ن ملت‌‬ ‫ت اینجور ‌‬ ‫ض شدن‌‪ .‬ای ‌ن مل ‌‬ ‫ت یهو و بالک ‌ل راج ‌ع ب‌ه م ‌ن عو ‌‬ ‫ساع ‌‬

‫ت به‌باد نمریفت‌‪ .‬مث ً‬ ‫ی رو یادتونه‌؟‬ ‫ال [محمد تقی‌] فلسف ‌‬ ‫ی نبودک‌ه مملک ‌‬ ‫اینجور ‌‬

‫س ‪ -‬بله‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت باال منرب‪ .‬ب‌ه جو ‌ن شما‪ ،‬ب‌ه موال‪ ،‬ما میربدیمش‌‬ ‫ی تو مس���جد ش���ا‌ه مریف ‌‬ ‫ج ‪ -‬ای ‌ن ی‌ه وقت ‌‬ ‫‌‬

‫ش مخالف‌‬ ‫ی باها ‌‬ ‫ی و بچه‌ها‪ ،‬ب‌ه قرآن‌‪ .‬ای ‌ن کمونیستا خیل ‌‬ ‫ی منرب‪ .‬م ‌ن بود ‌م و اسفندیار ‌‬ ‫باال ‌‬

‫ی منرب‪ ،‬او ‌ن باال داد میزد‪« :‬ایهاالناس‌‪ ،‬زنبور ش���اه‌‬ ‫ی اونو میربدی ‌م باال ‌‬ ‫ب���ودن‌‪ .‬خانوم‌‪ ،‬وقت ‌‬ ‫ب با ای ‌ن خمینی‌‬ ‫ی بعد از انقال ‌‬ ‫ت دید ‌‬ ‫داره‌! ما چی‌!» میگ ‌م جو ‌ن ش���ما‪ ،‬ب‌ه موال‪ .‬اونوق��� ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪171‬‬

‫ب یادمه‌‪ .‬اینو شما نشنیدین‌‪،‬‬ ‫ی میگنی‌؟ م ‌ن خو ‌‬ ‫ی کارین‌؟ چ ‌‬ ‫چیکار میکرد؟خانو ‌م شماکجا ‌‬ ‫ی جان‌‪ ،‬ی‌ه کاری‌‬ ‫ی منرب‌گفت‌‪« :‬جعفر ‌‬ ‫ت باال ‌‬ ‫ی ی‌ه روزک‌ه مریف ‌‬ ‫نی فلسف ‌‬ ‫هیچکس‌نشنیده‌‪ ...‬هم ‌‬

‫ی در میکرد‪ .‬م ‌ن رفت ‌م او ‌ن طبقۀ ِس ُی ‌م منرب و ‪--‬به‌‬ ‫ی شیشک ‌‬ ‫ی ترق‌ه در میکرد‪ ،‬یک ‌‬ ‫بکن‌!» یک ‌‬

‫ت میخوا ‌م میبخشنی‌‪،‬‬ ‫ی معذر ‌‬ ‫نی حاال جلو چش���مه‌‪ --‬داد زدم‌‪ ...‬خیل ‌‬ ‫جو ‌ن بچ‌ه ‌م انگار هم ‌‬

‫غ کنه‌!»‬ ‫ی شلو ‌‬ ‫ش تو ک‌‪ ...‬خوار مادر هرک ‌‬ ‫گفتم‌‪« :‬ایهاالناس‌‪ ،‬ای ‌ن آقا با منرب ‌‬

‫ی کرد‪:‬‬ ‫ی بگه‌‪ ،‬ی‌ه دفع‌ه همچ ‌‬ ‫ف بزنن‌‪ ،‬اون ‌م نمیتون‌ه چیز ‌‬ ‫حاال ای ‌ن زنا نشس�ت�ن‌‪ ،‬نمیتون ‌ن حر ‌‬

‫ی شد؟»‬ ‫«چی‌گفتی‌؟ چ ‌‬

‫ص خودتا ‌ن است‌!‬ ‫ی شما ه ‌م خا ‌‬ ‫س ‪ -‬مشکل‌گشایی‌ها ‌‬ ‫‌‬ ‫ی داشتیم‌!‬ ‫ج ‪ -‬ما ‌م خانو ‌م با ای ‌ن آخوندا داستان ‌‬ ‫‌‬

‫ش دوم‌‪ :‬بعد ازکودتا‬ ‫بخ ‌‬

‫ی شا‌ه را دیدید؟‬ ‫نی بارک ‌‬ ‫س ‪ -‬بعد از ‪ 28‬مرداد اول ‌‬ ‫‌‬

‫ی اینا‬ ‫ی رو بیامرزه‌‪ ،‬ما با زاهد ‌‬ ‫ض کن ‌م ک‌ه ‪ 28‬مرداد‪ ،‬خدا زاهد ‌‬ ‫ت ش���ما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬خدم ‌‬ ‫‌‬

‫ی برو‬ ‫ی بر ‌‬ ‫ت میخوا ‌‬ ‫ح میان‌‪ .‬اگ‌ه خود ‌‬ ‫ت فردا صب ‌‬ ‫ی گفت‌‪« :‬اعلیحضر ‌‬ ‫ی زاهد ‌‬ ‫بودی���م‌‪ .‬آقا ‌‬ ‫ق درست‌‬ ‫ی مصد ‌‬ ‫ی ک‌ه برا ‌‬ ‫ی نگو!» ما ‌م ی‌ه دسته‌گ ‌ل گرفتی ‌م و رفتیم‌‪ .‬تو او ‌ن فیلم ‌‬ ‫ویل‌ب‌ه کس ‌‬ ‫ی ک‌ه ش���ا‌ه برگشت‌‪ ،‬نشون ‌م مید ‌ن ک‌ه دار ‌م دسته‌گ ‌ل ب‌ه شاه‌‬ ‫کردن‌او ‌ن تو هس���تم‌‪ ،‬همو ‌ن روز ‌‬

‫میدم‌‪ .‬همو ‌ن ‪ 28‬مرداد‪.‬‬

‫س ‪ 28 -‬مردادک‌ه نه‌‪ 31 ،‬مرداد‪ .‬شا‌ه ‪ 31‬مرداد ب‌ه ایرا ‌ن برگشت‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ف آورد ‌ن ما رفتیم‌‬ ‫ت ک‌ه تشری ‌‬ ‫ض کنم‌‪ ...‬اعلیحضر ‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬درسته‌‪ ،‬ببخشید‪ .‬بل‌ه خدم ‌‬ ‫‌‬

‫ت از طیار‌ه پیاد‌ه بش‌ه ‪--‬فرودگا‌ه مهرآباد ی‌ه چینه‌ای‌داره‌‬ ‫ت میخواس ‌‬ ‫ی اعلیحضر ‌‬ ‫فرودگاه‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫نت رو چین‌ه وامیسادن‌‪ --‬م ‌ن پرید ‌م رو چین‌ه دید ‌م ک‌ه [سرگرد نعمت‌الله]نصریی‌‬ ‫ک‌ه مرد ‌م مریف ‌‬

‫ی شاه‌‪ .‬من ‌م از او ‌ن باال‬ ‫ت افتاد رو پا ‌‬ ‫ی یهو رف ‌‬ ‫ی و ی‌ه عد‌ه اونجان‌‪ ،‬تیمسار دفرت ‌‬ ‫و تیمسار دفرت ‌‬ ‫غ میگن‌! ای ‌ن پدرسوخته‌ها همه‌شو ‌ن خائنن‌‪ .‬پریروزا‬ ‫ت ای ‌ن ‪...‬ها درو ‌‬ ‫داد زد ‌م که‌‪« :‬اعلیحضر ‌‬

‫ی م ‌ن ک‌ه ای ‌ن حرفو زدم‌‪ ،‬شا‌ه ی‌ه نیگای‌‬ ‫ت بد و بریا‌ه میگفنت‌‪ ...‬حاال افتاد ‌ن رو پات‌!» هیچ ‌‬ ‫به ‌‬

‫نی مرتیکه‌!»گفتم‌‪:‬‬ ‫ی اومد پرید ب‌ه م ‌ن که‌‪« :‬برو پائ ‌‬ ‫ی کرد و خالص‌ه ِفرز رفت‌‪ .‬نصری ‌‬ ‫اینجور ‌‬ ‫ت دیگ‌ه با ما‬ ‫ی کلنجار رفتیم‌‪ .‬ای ‌ن بابا از اونوق ‌‬ ‫ی با نصری ‌‬ ‫«مرتیک‌ه خودتی‌!» ما اونجا خیل ‌‬


‫‪172‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ی ب‌ه اسکورتا دستور داد‌ه بود منو بنداز ‌ن زیر موتوراشون‌‪ُ .‬خب‌‪ ،‬آخه‌هر‬ ‫ی بد شد‪ .‬تا حت ‌‬ ‫خیل ‌‬ ‫ش میدادم‌‪ .‬چند دفع‌ه ب‌ه اینا سرپده‬ ‫ی بر‌ه مریفت ‌م ی‌ه دسته‌گ ‌ل به ‌‬ ‫ت ی‌ه جای ‌‬ ‫ت شا‌ه میخواس ‌‬ ‫وق ‌‬

‫س که‬ ‫ت از َب ‌‬ ‫ی اس���کورت‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ی از موتورا ‌‬ ‫ش زیر یک ‌‬ ‫ت ای ‌ن میاد جلو بندازید ‌‬ ‫‌بود هر وق ‌‬ ‫ی دوست‌‬ ‫ش و اینا ‪--‬آخ‌ه منو خیل ‌‬ ‫ق و بدکین‌ه بود گاردیا ‌و گروهبانا و استوارا ‌‬ ‫‌ای ‌ن بداخال ‌‬ ‫ی به‌‬ ‫ی دستور ‌‬ ‫ت جم ‌ع باشه‌‪ ،‬ای ‌ن ی‌ه همچ ‌‬ ‫ی حواس ‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫داشنت‌‪ --‬ب‌ه م ‌ن میگفنت‌‪« :‬آقا ‌‬

‫یل تو َا ‌م مث ً‬ ‫ال زیاد نیا دور و ورش‌‪ ».‬از ای ‌ن حرفا‪ .‬از او ‌ن ببعد‬ ‫ما داده‌‪ ،‬ما اینکارو نمیکنی ‌م و ‌‬ ‫ت مث ً‬ ‫ت بیاد باشگا‌ه رو‬ ‫ال شا‌ه میخواس ‌‬ ‫ت میکرد‪ .‬ی‌ه وق ‌‬ ‫ش میومد ای ‌ن با ما مخالف ‌‬ ‫ی پی ‌‬ ‫هر چ ‌‬

‫ی کنه‌‪.‬‬ ‫ت جلوگری ‌‬ ‫ی میخواس ‌‬ ‫ت میکرد و ه ‌‬ ‫افتتاح‌کنه‌‪ ،‬ای ‌ن مخالف ‌‬

‫ی زد؟‬ ‫ی ب‌ه شا‌ه گ ‌ل دادید شا‌ه چ‌ه گفت‌؟ ب‌ه شما حرف ‌‬ ‫ش بعد ًا می‌رسیم‌‪ ،‬وقت ‌‬ ‫س ‪ -‬ب‌ه آ ‌ن بخ ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬اص ً‬ ‫ت بیاد تما ‌م از شمرو ‌ن تا د ِ‌م فرودگا‌ه مهرآباد انقد‬ ‫ی ش���ا‌ه میخواس ‌‬ ‫ال! آخ‌ه وقت ‌‬ ‫‌‬ ‫سرباز ریخت‌ه بود ‌ن ک‌ه نگو‪ .‬اص ً‬ ‫ال خانو ‌م سربازا روک‌ه نچید‌ه بودن‌! همینجورگُل‌ه ب‌ه گُل‌ه چند‬ ‫ت از او ‌ن پله‌ها‬ ‫ت آرو ‌م نشد‌ه بود‪ .‬اعلیحضر ‌‬ ‫ب اونروز هنوز مملک ‌‬ ‫تا چند تا همینجور بودن‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫نت که‌‬ ‫نی شد و همچو تیز رف ‌‬ ‫ت سوار ماش ‌‬ ‫ش دادم‌‪ .‬بعد اعلیحضر ‌‬ ‫نی دسته‌گ ‌ل رو به ‌‬ ‫ک‌ه اومد پائ ‌‬

‫نی ِ‬ ‫ی انقد تیز و بُز‬ ‫چ مهرآباد خورد س‌ه چار تا سربازو داغو ‌ن کرد‪ .‬منظور یعن ‌‬ ‫سر او ‌ن پی ‌‬ ‫ی‌ه ماش ‌‬

‫ی گذشت‌‪.‬‬ ‫نت و م ‌ن دیگ‌ه ندیدمشو ‌ن تا ی‌ه ماه ‌‬ ‫بردنش‌‪ .‬بل‌ه دیگ‌ه رف ‌‬ ‫س نگرفت‌؟‬ ‫س با شما تما ‌‬ ‫س ‪ -‬دیگر هیچک ‌‬ ‫‌‬

‫ت پهلو اعلیحضرت‌‪ ».‬م ‌ن گفتم‌‪« :‬باش���ه‌‪ .‬حاال بذار‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬چ���را‪ .‬میگفنت‌‪« :‬بیا بربیم ‌‬ ‫‌‬ ‫نن تا بعد‪ ».‬م ‌ن خود ‌م زیاد نمریفتم‌‪ .‬میگفتم‌‪« :‬واس‌ه چی‌؟ باالخر‌ه ما اگ‌ه کاری‌‬ ‫کاراشونو بک ‌‬

‫کردی ‌م واس���ه‌مملکتمو ‌ن کردیم‌‪ .‬نمیخوای ‌م بری ‌م مانور بدی ‌م که‌!»‪ 1‬باالخر‌ه ی‌ه روز رفتیم‌‪ .‬یه‌‬

‫نت بیارینش‌‪».‬‬ ‫نت و‌گف ‌‬ ‫ت چند دفع‌ه سراغتوگرف ‌‬ ‫ش گفت‌‪« :‬اعلیحضر ‌‬ ‫ی خود ‌‬ ‫روز تیمسار زاهد ‌‬ ‫ت میکنم‌‪ ،‬همۀ اینا رو میشنید دیگه‌‪ :‬از‬ ‫ی فعالی ‌‬ ‫ت خیل ‌‬ ‫ت خدابیامرز میدونس ‌‬ ‫آخه‌اعلیحضر ‌‬ ‫ت اعلیحضرت‌‬ ‫ی تا تو زندا َن ‌م ک‌ه بودی ‌م میدونست‌‪ .‬باالخر‌ه ما رفتی ‌م خدم ‌‬ ‫همو ‌ن دورۀ سرباز ‌‬

‫و شاه‌رو دیدیم‌‪.‬‬

‫نی بار؟ در آ ‌ن دیدار ب‌ه شما چ‌ه گفت‌؟‬ ‫ی اول ‌‬ ‫س ‪ -‬برا ‌‬ ‫‌‬

‫ی نگفت‌‪« .‬چطوری‌؟ اال ‌ن چیکار میکنی‌؟ باشگا‌ه داری‌؟ نداری‌؟» همنی‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬چیز ‌‬ ‫‌‬

‫‪ -1‬درمجله اطالعات هفتگی‪ ،‬شماره ‪ ،۶۳۲‬صفحه ‪ ،۲۵‬در مقاله «شعبان جعفری در عزاداری خامس آل عبا» به‬ ‫این نکته اشاره شده است‪ .‬برای منتکامل ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شماره ‪ ۱۷‬صص ‪.۴۱۴-۴۱۳‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪173‬‬

‫س ‪ -‬باشگا‌ه ک‌ه نداشتید‪ .‬ب‌ه شا‌ه گفتید؟‬ ‫‌‬

‫نی ی‌ه باش���گاه‌‬ ‫ی ببین ‌‬ ‫ی جای ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه دیگه‌‪.‬گفتم‌‪« :‬باش���گا‌ه ندارم‌‪».‬گفت‌‪« :‬بری ‌ن ی‌ه زمین ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ما ‌م اومدیم‌‪.‬‬ ‫ی نزد‪ .‬هیچ ‌‬ ‫ت حرف ‌‬ ‫نی دیگ‌ه از ای ‌ن حرفا‪ ،‬ب‌ه او ‌ن صور ‌‬ ‫درست‌کننی‌‪ ».‬هم ‌‬ ‫ی و بقی‌ه را چطور؟ اینها را باز ه ‌م می‌دیدید؟‬ ‫س ‪ -‬سرلشکر زاهد ‌‬ ‫‌‬

‫ت کردی ‌م منزلمون‌‪.‬‬ ‫ی و بختیار و این���ا رو دعو ‌‬ ‫ج ‪ -‬چن���د روز بعد از ‪ 28‬م���رداد ما زاهد ‌‬ ‫‌‬

‫گ [جواد] مولوی‌ا ‌م بود‪ ،‬تیمس���ار [هدایت‌الله]گیالنشاهَ ‌م بود‪ .‬منزلمو َن ‌م تو همون‬ ‫س���رهن ‌‬

‫َ‬ ‫مهوش ‌م گفتم‌‬ ‫ک ضرابی‌ا ‌م گفت ‌م اومد‪،‬‬ ‫ی بود‪ .‬ملو ‌‬ ‫ی بزرگ ‌‬ ‫‌خیابو ‌ن شاهپور بود‪ ،‬ی‌ه خونۀکاهگل ‌‬

‫ش ک‌ه ویالو ‌ن میزد‪ --‬اومدن‌‪ .‬اونرو ‌ز کله‌پاچ‌ه و جیگر و د ‌ل و‬ ‫با بهرا ‌م حسن‌زاد‌ه ‪--‬شوهر ‌‬ ‫ی و مهوش ‌م واسشو ‌ن زد ‌ن و‬ ‫ک ضراب ‌‬ ‫ت کردی ‌م و خورد ‌ن و ملو ‌‬ ‫ب و اینا درس ‌‬ ‫قلو‌ه و چلوکبا ‌‬ ‫کوبید ‌ن و خوندن‌‪...‬‬

‫ی بود!‬ ‫ش اکر ‌م آبگوشت ‌‬ ‫ش را می‌شناختید؟ انگار لقب ‌‬ ‫س ‪ -‬مهو ‌‬ ‫‌‬

‫ت دیگه‌‪.‬‬ ‫ش کردی ‌م باشگاه‌‪ .‬میومد و مریف ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬چند دفع‌ه دعوت ‌‬ ‫‌‬

‫ش تهران‌‬ ‫ش بودند‪ .‬یاد ‌م می‌آید موق ‌ع تشیی ‌ع جنازه‌ا ‌‬ ‫ی طرفدار ‌‬ ‫ی جنوب‌شهر خیل ‌‬ ‫س ‪ -‬بچه‌ها ‌‬ ‫‌‬ ‫ت بود؟‬ ‫ک میلیو ‌ن نفر رفت‌ه بودند تشیی ‌ع جنازۀ مهوش‌‪ .‬راس ‌‬ ‫غ شد‪ .‬می‌گفتند ی ‌‬ ‫ی شلو ‌‬ ‫خیل ‌‬

‫ت شابدولعظی ‌م بود ی‌ه ِ‬ ‫ی رفنت‌‪ .‬ی‌ه ِ‬ ‫ت خیابو ‌ن ری‌‪.‬به‌‬ ‫سر جمعی ‌‬ ‫سر جمعی ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬خانو ‌م خیل ‌‬ ‫‌‬ ‫نت بر ‌ن نعششو از تو قرب در بیارن‌‪.‬‬ ‫ب خواس ‌‬ ‫ت زیاد بودک‌ه ش ‌‬ ‫خاطر همو ‌ن جمعی ِ‌‬

‫ی قرب در بیاورند؟‬ ‫ش را از تو ‌‬ ‫ش مهو ‌‬ ‫ی می‌خواستند نع ‌‬ ‫س ‪ -‬نفهمیدم‌! چ‌ه کسان ‌‬ ‫‌‬

‫ت ِ‬ ‫سر ی‌ه ز ‌ن فاحشه‌‬ ‫ت پش ‌‬ ‫نت چرا ای ‌ن هم‌ه جمعی ‌‬ ‫ی آخوند ماخوندا؟ میگف ‌‬ ‫نی طرفدارا ‌‬ ‫ج ‪ -‬هم ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود خانوم‌‪ ،‬فاحشه‌ا ‌م نبود‪ ،‬شوهر داشت‌‪ .‬هر چی‌ا ‌م پیدا میکرد‬ ‫ی لوط ‌‬ ‫ش خیل ‌‬ ‫یل مهو ‌‬ ‫رفنت‌‪ .‬و ‌‬ ‫ی درمیاورد‬ ‫ی بود‪ .‬اون ‌م هر چ ‌‬ ‫ی لوط ‌‬ ‫نی جور ‌‬ ‫میداد ب‌ه ای ‌ن و اون‌‪ ،‬ب‌ه فقریا‪ .‬ای ‌ن سوس��� َن ‌م هم ‌‬

‫میداد ب‌ه بقیه‌‪.‬‬

‫ت خودمان‌‪ .‬بعد از‬ ‫ی بودند‪ .‬حاال برگردی ‌م سر صحب ‌‬ ‫ی استثنای ‌‬ ‫ی اینها زنهای ‌‬ ‫س ‪ -‬بل‌ه هر دو ‌‬ ‫‌‬ ‫ی بود؟‬ ‫ی روبرو شدید‌ک ‌‬ ‫ی ک‌ه شما با فاطم ‌‬ ‫نی بار ‌‬ ‫ی راگرفتند‪ .‬اول ‌‬ ‫‪ 28‬مرداد‪ ،‬دکرت فاطم ‌‬

‫ی روبرو ش���دم‌‪.‬‬ ‫ی دو بار با فاطم ‌‬ ‫ت خارجه‌‪ .‬قب ‌ل از ‪ 28‬مرداد م ‌ن یک ‌‬ ‫نی بار تو وزار ‌‬ ‫ج ‪ -‬اول ‌‬ ‫‌‬

‫ت کردیم‌‪ .‬قب ً‬ ‫ت داشت‌‪ ،‬خیلی‌ا ‌م منو تشویق‬ ‫الگفت ‌م ک‌ه خیلی‌ا ‌م منو دوس ‌‬ ‫ش صحب ‌‬ ‫رفتی ‌م و باها ‌‬


‫‪174‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ی ‪ 9‬اسفند شد‪ ،‬دشمنمو ‌ن شد و حک ‌م اعدا ‌م ما رو داد دیگه‌‪.‬‬ ‫‌میکرد‪ 1.‬بع ‌دک‌ه ای ‌ن پیشامدا ‌‬

‫ی بگو اگ‌ه بریون‌‬ ‫ی کردید وگفتید‪« :‬ب‌ه فاطم ‌‬ ‫ک تهدید ‌‬ ‫س ‪ -‬ببینید‪ ،‬شماگفتید در دادگا‌ه ی ‌‬ ‫‌‬

‫ف خودتا ‌ن است‌‪.‬‬ ‫ت میکنم‌‪ ».‬حر ‌‬ ‫ت رس���ید‪ ،‬اگ‌ه از زندا ‌ن اومد ‌م بریو ‌ن ک‌ه خف‌ه ‌‬ ‫دس���ت ‌م به ‌‬

‫درست‌؟‬

‫ج ‪ -‬درست‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫گ او‬ ‫ث مر ‌‬ ‫ث ش���د‌ه ک‌ه مرد ‌م فکرکنند شما باع ‌‬ ‫ف را زدید‪ ،‬باع ‌‬ ‫س ‪ -‬ش���اید چو ‌ن ای ‌ن حر ‌‬ ‫‌‬ ‫شدید؟‬

‫ش کرد‪.‬‬ ‫ت اعدام ‌‬ ‫یل اونو دول ‌‬ ‫ج ‪ -‬ه ‌م گفت ‌م و ه ‌م زدمش‌‪ .‬حاشاک‌ه نمیکنم‌! و ‌‬ ‫‌‬ ‫ف کنید‪.‬‬ ‫س ‪ -‬لطف ًا قضی‌ه راکام ‌ل تعری ‌‬ ‫‌‬

‫ف میگریین‌؟‬ ‫ت دیگه‌! شما داری ‌ن اعرتا ‌‬ ‫ج ‪-‬گفت ‌م بیا ‌م بریو ‌ن میزنم ‌‬ ‫‌‬

‫ف میگریم‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬بله‌! دار ‌م اعرتا ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬باشه‌! [خنده‌]‬ ‫‌‬

‫ی مه ‌م است‌‪ .‬می‌گویند شما او را با چاقو زدید؟ شما می‌گویید او را‬ ‫س ‪ -‬آخر ای ‌ن قضی‌ه خیل ‌‬ ‫‌‬ ‫ش می‌نویسد‪:‬‬ ‫ی درکتاب ‌‬ ‫ق دارد‪ .‬مسعود حجاز ‌‬ ‫ف با ه ‌م فر ‌‬ ‫ط زدید‪ .‬ای ‌ن دو حر ‌‬ ‫چاقو نزدید‪ ،‬فق ‌‬

‫ت هیاهو‬ ‫ح شنب‌ه ‪ 22‬اسفند ‪ 1332‬دستگری شد و دستگا‌ه حکوم ‌‬ ‫ت ‪ 9‬صب ‌‬ ‫ی ساع ‌‬ ‫«دکرت فاطم ‌‬

‫ی ک‌ه محل‬ ‫ت شهربان ‌‬ ‫ی او به‌را‌ه انداخت‌‪ .‬او را ب‌ه عمار ‌‬ ‫ی دس���تگری ‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫و جنجا ‌ل بس���یار ‌‬

‫ت س‌ه بعدازظهر به‌عنوا ‌ن اینک‌ه می‌خواهند به‬ ‫ی در آنجا بود بردند و در ساع ‌‬ ‫ی نظام ‌‬ ‫‌فرماندار ‌‬ ‫ی شعبا ‌ن جعفری‬ ‫ب شهربان ‌‬ ‫ج ساختند و بریو ‌ن در ‌‬ ‫ی خار ‌‬ ‫گ شهربان ‌‬ ‫ب بزر ‌‬ ‫‌زندا ‌ن بربند از در ‌‬ ‫ی دیگر از چاقوکشا ‌ن ک‌ه از قب ‌ل انتظار او را می‌کشیدند بر روی‌‬ ‫ف ب‌ه بی‌مُ خ‌) و جمع ‌‬ ‫‌(معرو ‌‬ ‫ی در محل‌‬ ‫ع و فداکار دکرت فاطم ‌‬ ‫اوریختند با چاقو ب‌ه جا ‌ن او افتادند و اگر خواهر ش���جا ‌‬

‫ی کشت‌ه شد‌ه بود‪ 2».‬و‬ ‫ی به‌طرز فجیع ‌‬ ‫ی او نینداخت‌ه بود دکرن فاطم ‌‬ ‫حاضرنبود و خود را ب‌ه رو ‌‬

‫ی چاقو زدید‪.‬‬ ‫ت خان ‌م خواهر دکرت فاطم ‌‬ ‫می‌گویند شما ب‌ه سلطن ‌‬

‫ج ‪ -‬واال دروغه‌!‬ ‫‌‬

‫ی نبودید؟‬ ‫ی شما جلو شهربان ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬بودم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫‪-1‬ر‪.‬ک‪ .‬به سند شماره ‪ ۸\۱‬صص ‪.۱۱۹-۱۱۸‬‬ ‫‪« -2‬رویدادها داوری ‪ »۱۳۲۹-۱۳۳۹‬نوشته مسعود حجازی‪ ،‬صص ‪.۱۶۴-۱۶۳‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪175‬‬

‫ی حضور داشتید؟ درست‌؟‬ ‫س جلو شهربان ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ب گوش ِتو‬ ‫نی خانوم‌‪ ،‬خو ‌‬ ‫یل زدمش‌‪ .‬بب ‌‬ ‫ت چاقو نزدم‌‪ .‬و ‌‬ ‫یل چاقو نزدم‌‪ .‬م ‌ن هیچوق ‌‬ ‫ج ‪ -‬بودم‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ی کرد‌ه باش ‌م میگم‌‪ .‬آخ‌ه ببنی‬ ‫ب‌ه م ‌ن بده‌‪ :‬نمیگ ‌م نزدم‌‪ ،‬میگ ‌م خواهرش���و نزدم‌‪ .‬م ‌ن اگ‌ه کار ‌‬

‫ی کشته‌‪...‬‬ ‫ی رو شعبو ‌ن جعفر ‌‬ ‫ی اونا میگ ‌ن دکرت فاطم ‌‬ ‫ی میگ ‌‬ ‫‌دار ‌‬ ‫ت زدید‪.‬‬ ‫س ‪ -‬ن‌ه ک‌ه کشتید‪ ،‬به‌قصدکش ‌‬ ‫‌‬

‫ی جزو فدائیان‬ ‫ت ک‌ه عبدخدای ‌‬ ‫ت محاکم‌ه کرد وکشتش‌‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ی رو دول ‌‬ ‫ج ‪... -‬دکرت فاطم ‌‬ ‫‌‬

‫یل نمرد‪ .‬اون‌‬ ‫ی رو با تری زد و ‌‬ ‫ی فاطم ‌‬ ‫‌اس�ل�ا ‌م بود‪ ،‬من ‌م جزو فدائیا ‌ن اسال ‌م بودم‌‪ ،‬عبدخدای ‌‬ ‫س ایناست‌‪...‬‬ ‫ی ک‌ه اال ‌ن وکی ‌ل مجل ‌‬ ‫عبدخدای ‌‬

‫ش حرف‬ ‫س ‪ -‬فکر می‌کن ‌م باید ای ‌ن قضی‌ه را روش��� ‌ن کرد‪ .‬چرا ش���ما تا ب‌ه حا ‌ل در باره‌ا ‌‬ ‫‌‬

‫‌نزده‌اید؟‬

‫ی زدمش‌‪ ،‬چاقو َا ‌م نزدم‌‪ .‬بیخود میگ ‌ن چاقو زده‌‪ .‬همشریه‌شم‌‬ ‫ج ‪ -‬حاال میگم‌‪َ :‬د ‌م ش���هربان ‌‬ ‫‌‬

‫نی زدمش‌‪،‬‬ ‫ی پائ ‌‬ ‫ش او ‌ن باال وایساد‌ه بود م ‌ن َد ‌م پله‌ها ‌‬ ‫ی همشری‌ه ‌‬ ‫ی شهربان ‌‬ ‫ش نیفتاد‪ .‬تو ‌‬ ‫رو ‌‬ ‫ی پله‌ها وایس���اد‌ه بود‪ .‬هما خانوم‌‪ ،‬جو ‌ن ش���ما‪ ،‬شنید ‌م ای ‌ن همشری‌ه بعد از‬ ‫او ‌ن خانو ‌م باال ‌‬

‫ک کرده‌‪».‬‬ ‫ت منو زد‪ ،‬م ‌ن حاال اینجا ‌م چر ‌‬ ‫ش گفته‌‪« :‬چو ‌ن شعبو ‌ن اونوق ‌‬ ‫پونز‌ه سا ‌ل تو اتری ‌‬

‫(سندش���مارۀ ‪ )10/3‬در صورتیک‌ه م ‌ن اص ً‬ ‫ف زندگیمون‌‬ ‫ش نزدم‌‪ .‬بعد ‌م تو صن ‌‬ ‫ت به ‌‬ ‫ال دس��� ‌‬

‫ت ک‌ه بری ‌م زنو بزنیم‌‪ ،‬اصال و ابدا‪ ،‬چ‌ه برس���‌ه ب‌ه اینک‌ه چاقو بزنیم‌‪ .‬من ‌م تو زندگی ‌م تا‬ ‫نیس��� ‌‬ ‫ی تو تهرا ‌ن از من‌‬ ‫ی نداره‌! شما ی‌ه پروندۀ چاقوکش ‌‬ ‫ت ب‌ه چاقو نزدم‌‪،‬کار ‌‬ ‫ت دس ‌‬ ‫امروز هیچوق ‌‬

‫ی رو دولت‌‬ ‫ت خود ‌م حاضر میش ‌م اعدام ‌م کنن‌‪ ...‬بل‌ه خانوم‌‪ ،‬فاطم ‌‬ ‫گری بیار‪ ،‬من‌همو ‌ن ساع ‌‬ ‫محاکم‌ه کرد وکشتش‌‪.‬‬

‫ی راگرفت‌ه بودند و می‌خواستند از‬ ‫ی ک‌ه فاطم ‌‬ ‫س ‪ -‬منظور ‌م چیز دیگریست‌‪ .‬می‌گویند موقع ‌‬ ‫‌‬

‫ش را‬ ‫نی بود‪ ،‬به‌طوریک‌ه زیر بال ‌‬ ‫ش پائ ‌‬ ‫ض احوا ‌ل بود و فشار خون ‌‬ ‫ی ب‌ه زندا ‌ن بربند‪ ،‬مری ‌‬ ‫شهربان ‌‬ ‫ک افتاد‌ه را بزند‪ .‬شما‬ ‫ت ک‌ه ی ‌‬ ‫ی نیس ‌‬ ‫ی و پهلوان ‌‬ ‫ت مردانگ ‌‬ ‫گرفت‌ه بودند و می‌بردند‪ .‬در صفا ‌‬ ‫چرا او را زدید؟‬

‫ج ‪ -‬م ‌ن چ‌ه میدونست ‌م در چ‌ه حاله‌!‬ ‫‌‬

‫ش را نمی‌دانستید؟‬ ‫س حال ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ق را‌ه مریفت‌‪ .‬ی‌ه کُپ‌ه ریش ‌م گذاشته‬ ‫ش بود ‌ن خانوم‌‪ .‬خیلی‌ا ‌م ش ‌ق و ر ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬د‌ه تا مأمور دور ‌‬ ‫‌‬


‫‪176‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ی یهو مرییز ‌ن تو خونه‌‬ ‫ی ک‌ه وزیر خارجه‌س���ت‌‪ ،‬وقت ‌‬ ‫‌بود ی‌ه همچی‌‪ .‬آخ‌ه خان ‌م جو ‌ن ی‌ه کس��� ‌‬ ‫ی فشار خونش‌‬ ‫ی نخواه ‌‬ ‫ی بگرین‌‪ ،‬باالخر‌ه خواه ‌‬ ‫ی ی‌ه وزیر خارج‌ه رو اونجور ‌‬ ‫بگرینش‌! وقت ‌‬

‫ی بود!‬ ‫نی دیگه‌! باالخر‌ه ی‌ه شخصیت ‌‬ ‫یا مری‌ه باال یا میاد پائ ‌‬

‫ش کشیدید؟‬ ‫ط و نشا ‌ن دادگا‌ه را ب‌ه ُرخ ‌‬ ‫ش؟خ ‌‬ ‫ی ه ‌م ب‌ه اوگفتید و زدید ‌‬ ‫س ‪ -‬چیز ‌‬ ‫‌‬

‫ی بهش‌‬ ‫ب باید دری‌ور ‌‬ ‫ش نمید ‌م که‌‪ُ ،‬خ ‌‬ ‫ب چرا‪ .‬باالخر‌ه او ‌ن موق ‌ع ک‌ه دسته‌گ ‌ل به ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫بگ ‌م دیگه‌! بله‌؟‬

‫ی زد؟‬ ‫س اگر شما ب‌ه او چاقو نزدید‪ ،‬چ‌ه کس ‌‬ ‫س ‪ -‬حتم ًا! پ ‌‬ ‫‌‬ ‫ش چاقو نزد‪.‬‬ ‫ی به ‌‬ ‫ج ‪ -‬عزیز من‌‪،‬کس ‌‬ ‫‌‬

‫ک خورد؟‬ ‫ط کت ‌‬ ‫ی فق ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود ‌م دو تا ‌م م ‌ن زدم‌‪.‬‬ ‫ش زد‌ه بودنش‌‪ .‬حاال من ‌م َد ‌م شهربان ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه دیگه‌‪ ،‬هموناک‌ه گرفتن ‌‬ ‫‌‬

‫ت او را زدید؟‬ ‫س شما با مش ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ش نبودم‌‪ .‬ای ‌ن که‌‬ ‫ت ب‌ه چاقو نکردم‌‪ .‬م ‌ن چاقوک ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬میگ ‌م جو ‌ن بچ‌ه ‌م تا حاال م ‌ن دس ‌‬ ‫‌‬ ‫ت محاکم‌ه کرد‪.‬‬ ‫ی رو دول ‌‬ ‫ض میکنم‌‪ ،‬فاطم ‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫خدم ‌‬

‫ت ک‌ه اینجا و آنجا نوشته‌اند‪ ،‬مث ً‬ ‫ال دکرت محمود عنایت‬ ‫ی اس ‌‬ ‫ت نشوید‪ .‬ای ‌ن مطالب ‌‬ ‫س ‪ -‬ناراح ‌‬ ‫‌‬

‫ش و دشنه‌کشان‌‬ ‫ی اجامر و اوبا ‌‬ ‫پ ایرا ‌ن نوشت‌ه اس���ت‌‪ ...« :‬عده‌ا ‌‬ ‫در نش���ریۀ «نگنی‌»‪ 1‬چا ‌‬

‫ش برپسم‌‪،‬‬ ‫حرفه‌ای‌‪ ...‬با دش���ن‌ه ب‌ه او حمل‌ه می‌کنند‪ »...‬م ‌ن ه ‌م می‌خواست ‌م از شما درباره‌ا ‌‬

‫ب دادید‪ :‬شماک‌ه پهلوا ‌ن و‬ ‫ح کن ‌م شما جوا ‌‬ ‫همنی‌‪ .‬س���ؤا ‌ل بعدی‌ا ‌م را ه ‌م قب ‌ل از اینک‌ه مطر ‌‬

‫ت روی‌زن‌‬ ‫ت دس ‌‬ ‫ی هیچوق ‌‬ ‫نی آدمهای ‌‬ ‫ی دارید‪ ،‬قبو ‌ل دارید چن ‌‬ ‫ورزشکار هستید و مرا ‌م مردانگ ‌‬

‫ی را زدید؟‬ ‫ت خان ‌م خواهر فاطم ‌‬ ‫س چرا سلطن ‌‬ ‫بلند نمی‌کنند‪ ،‬پ ‌‬

‫ش بلند نکردم‌‪ .‬ایشو ‌ن او ‌ن باال وایساد‌ه بود‪.‬‬ ‫ت رو ‌‬ ‫ج ‪ -‬اصال و ابدا‪ ،‬دس ‌‬ ‫‌‬

‫ی و اگر‬ ‫ی فاطم ‌‬ ‫ت رو ‌‬ ‫ش را انداخ ‌‬ ‫س اینک‌ه می‌گویند خود ‌‬ ‫س ‪ -‬آ ‌ن باال ایس���تاد‌ه بود؟ پ ‌‬ ‫‌‬ ‫ت نیست‌؟‬ ‫ی کشت‌ه می‌شد درس ‌‬ ‫نینداخت‌ه بود فاطم ‌‬

‫ی ندیدم‌‪.‬‬ ‫ی چیز ‌‬ ‫ت است‌‪ .‬م ‌ن ک‌ه همچ ‌‬ ‫ت و پر ‌‬ ‫ج ‪ -‬نخری‪ .‬چر ‌‬ ‫‌‬

‫ت بود؟‬ ‫ی سخ ‌‬ ‫نت فاطم ‌‬ ‫س ‪-‬گرف ‌‬ ‫‌‬

‫گ را‌ه مریفت‌‪ .‬آخه‬ ‫ت قشن ‌‬ ‫یل اونروز ُسر و مُ ر وگند‌ه داش ‌‬ ‫ت کشیدن‌‪ .‬و ‌‬ ‫ی مکافا ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه خیل ‌‬ ‫‌‬

‫‪ -1‬نگنی‪ ،‬شماره ‪ ،۱۷۷‬سال پانزدهم‪ ،‬سی و یکم فروردین ‪ ،۱۳۵۹‬تهران‪ ،‬صفحه ‪.۴‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪177‬‬

‫ض کرد ‌م خدمتتون‌‪ ،‬ای ‌ن کتابا ورمیدار ‌ن مث ً‬ ‫ی خودشو ‌ن مینویسن‌‪ .‬هرچی‌‬ ‫ی برا ‌‬ ‫ال ی‌ه چیزای ‌‬ ‫‌عر ‌‬ ‫دستشو ‌ن میاد میگ ‌ن تا مرد ‌م کتابو بخونن‌‪ .‬جو ‌ن شما‪ .‬حاال ممکن‌ه یارو اینا رو بخون‌ه بگه‌‬

‫ی روکه‌‬ ‫یل م ‌ن دار ‌م حقیقت ‌‬ ‫«نه‌‪ ،‬م ‌ن اونجا بود ‌م دید ‌م با چاقو میزدنش‌‪ ،‬م ‌ن خود ‌م دیدم‌!» و ‌‬

‫ی تحقی ‌ق ک ‌ن ببنی‌‬ ‫ت حساب ‌‬ ‫ی نیست‌‪ .‬شما برو خود ‌‬ ‫ش اومد‌ه ب‌ه شما میگم‌‪ .‬یکیش ‌م عوض ‌‬ ‫پی ‌‬ ‫غ میگه‌‪.‬‬ ‫ی درو ‌‬ ‫ت میگ‌ه ک ‌‬ ‫کی‌راس ‌‬

‫ی را چه‬ ‫ی فاطم ‌‬ ‫نی کار را بکنیم‌‪ .‬خرب دستگری ‌‬ ‫ب باید هم ‌‬ ‫س ‪ -‬ه ‌م م ‌ن و ه ‌م خوانندگا ‌ن کتا ‌‬ ‫‌‬

‫ی ب‌ه شما داد؟ نصریی‌؟ آزموده‌؟ بختیار؟ مولوی‌؟ دستگاه‌؟‬ ‫‌کس ‌‬

‫ی متقیان‌‪ ،‬زبون ‌م روزه‌ست‌‪ 1.‬با زبون‬ ‫ج ‪ -‬دس���تگاه‌؟ واال هیچوقت‌‪ ،‬ب‌ه جو ‌ن شما‪ ،‬ب‌ه موال ‌‬ ‫‌‬

‫ی رو‬ ‫ی رو برو بزن‌‪،‬کس ‌‬ ‫ت ک‌ه کس ‌‬ ‫س نگرف ‌‬ ‫ت دستگا‌ه با م ‌ن تما ‌‬ ‫غ نمیگم‌‪ ،‬هیچوق ‌‬ ‫‌روز‌ه ک‌ه درو ‌‬ ‫غ نکن‌‪ .‬م ‌ن رو عش ‌ق و عالق‌ه خود ‌م ک‌ه داشت ‌م ای ‌ن کارا رو میکردم‌‪.‬‬ ‫غ ک ‌ن یا شلو ‌‬ ‫نز ‌ن یا شلو ‌‬

‫ی ب‌ه شما تلف ‌ن کرد‌ه و خرب‬ ‫ی را گرفتند نصری ‌‬ ‫ی ک‌ه دکرت فاطم ‌‬ ‫س ‪ -‬آخر می‌گویند آ ‌ن روز ‌‬ ‫‌‬

‫داده‌!‬

‫ف بود!‬ ‫ت مخال ‌‬ ‫ی ک‌ه با م ‌ن سخ ‌‬ ‫ج ‪ -‬ب‌ه جو ‌ن بچ‌ه ‌م نصریی‌ا ‌م ب‌ه م ‌ن نگفت‌‪ .‬نصری ‌‬ ‫‌‬ ‫س ازکجا فهمیدیدک‌ه او راگرفته‌اند؟‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫نت ب‌ه من‬ ‫ی روگرف ‌‬ ‫ج ‪ -‬ب‌ه مأموری ‌ن گفت‌ه بودم‌‪ .‬ب‌ه هم‌ه سرپد‌ه بود ‌م ک‌ه اگ‌ه ی‌ه روز دکرت فاطم ‌‬ ‫‌‬

‫ت م ‌ن خود ‌م مری ‌م میگریمش‌‪ .‬چو ‌ن ای ‌ن با م ‌ن خیلی‌‬ ‫نی کجاس ‌‬ ‫نت ب‌ه م ‌ن بگ ‌‬ ‫‌بگنی‌‪ .‬اگر نگرف ‌‬ ‫ی کرد‪ .‬چرا؟ مث ً‬ ‫ال چو ‌ن م ‌ن توبه‌نام‌ه ننوشتم‌‪ِ ،‬‬ ‫ت ک‌ه اونروز ‌م ک‌ه شنیدم‌‬ ‫سر این‌‪ .‬اینس ‌‬ ‫دش���من ‌‬ ‫نت ب‌ه ما‪.‬‬ ‫خود ‌م رفتم‌‪ .‬اینا هم‌ه رو بس ‌‬

‫ی چاقو زد‌ه نه‌‬ ‫ط ب‌ه فاطم ‌‬ ‫ت ک‌ه سیداکرب خرا ‌‬ ‫ی ک‌ه شنیده‌ا ‌م ای ‌ن اس ‌‬ ‫ک شایعۀ دیگر ‌‬ ‫س‪-‬ی ‌‬ ‫‌‬

‫ی را چاقو زد‌ه ب‌ه او برخورد‌ه ک‌ه چرا «شهرت‌»کار او را‬ ‫ی فاطم ‌‬ ‫شما‪ .‬بعدک‌ه شای ‌ع شد جعفر ‌‬ ‫شماگرفته‌اید و یکبار ک‌ه از سفر بر می‌گشتید در فرودگا‌ه مهرآباد ب‌ه شما حمل‌ه کرد‌ه و شما‬ ‫ت است‌؟‬ ‫راچاقو زد‌ه است‌‪ .‬آیا ای ‌ن درس ‌‬

‫ج ‪ -‬سیداکرب؟ هرگز؟ اص ً‬ ‫ال او ‌ن روز او ‌ن اونجا نبود‪.‬‬ ‫‌‬

‫ط همدورۀ شما بود؟‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن سیداکرب خرا ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬بل‌ه ه ‌م س ‌ن و سا ‌ل م ‌ن بود‪ .‬بچ‌ه مح ‌ل خودمون ‌م بود‪ .‬میشناسمش‌‪ .‬او ‌ن ی‌ه آد ‌م شریه‌ای‬ ‫‌‬

‫‪ -1‬این قسمت از مصاحبه همزمان با ماه رمضان بود‪.‬‬


‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫‪178‬‬

‫‌بود‪ ،‬شریه‌خونه‌دار بود‪ .‬ب‌ه کار م ‌ن نمیخورد‪ ،‬اصال و ابدا‪.‬‬ ‫ت نیست‌؟‬ ‫س ای ‌ن قضی‌ه درس ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬اص ً‬ ‫ی نبوده‌‪ .‬او ‌ن روز م ‌ن خود ‌م تنها رفتم‌‪.‬‬ ‫ی چیز ‌‬ ‫ال همچ ‌‬ ‫‌‬

‫ی و دار و دسته‌اش‬ ‫ی نبودید؟ ای ‌ن ک‌ه نوشته‌اند شعبا ‌ن جعفر ‌‬ ‫س می‌گویید با گروه ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ی آنجا نبود؟‬ ‫س دیگر ‌‬ ‫ت نیست‌؟ک ‌‬ ‫ی درس ‌‬ ‫‌ریختند سر دکرت فاطم ‌‬

‫‪1‬‬

‫ی همیش‌ه شلوغ‌ه دیگه‌!‬ ‫یل جمعی َت ‌م اونجا زیاد بود‪ .‬آخ‌ه د ‌م شهربان ‌‬ ‫ج ‪ -‬نخری م ‌ن تنها بودم‌‪ .‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ی هم‌‬ ‫ب رس���م ‌‬ ‫ت وگفته‌ها زیاد س���ر زبانها افتاد‌ه بودک‌ه تکذی ‌‬ ‫س ‪ -‬حتم��� ًا ای��� ‌ن ش���ایعا ‌‬ ‫‌‬ ‫کردید؟‪2‬بگذریم‌‪.‬‬

‫ی و انگلستا ‌ن رو؟‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه نگذریم‌‪ ،‬ای ‌ن اسناد «سیا»ک‌ه در اومد‌ه رو خوندید‪ ،‬فاطم ‌‬ ‫‌‬

‫‪3‬‬

‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬چطور مگر؟‬ ‫‌‬

‫ی بود!‬ ‫ش زیر سر فاطم ‌‬ ‫ض کردم‌! هم‌ه ‌‬ ‫ی از بچه‌هاک‌ه خوند‌ه بود میگفت‌‪ .‬م ‌ن ک‌ه عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬یک ‌‬ ‫‌‬

‫ت و آیند‌ه آنرا روشن‌خواهد‬ ‫خ معاصر ایرا ‌ن نامعلو ‌م اس ‌‬ ‫ی تاری ‌‬ ‫ی از گوشه‌ها ‌‬ ‫س ‪ -‬هنوز بسیار ‌‬ ‫‌‬ ‫کرد‪.‬‬

‫ک نفر دارد‬ ‫ی ک‌ه ی ‌‬ ‫س شمارۀ ‪ )10/4‬عکس ‌‬ ‫س چیس���ت‌؟ (عک ‌‬ ‫ی قضیۀ ای ‌ن عک ‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫آقا ‌‬ ‫س روی‌‬ ‫ی ه ‌م در گوشۀ عک ‌‬ ‫ک نفر دیگر را می‌تراشد‪ ،‬شما ه ‌م ایستاده‌اید‪ ،‬دکرت فاطم ‌‬ ‫سر ی ‌‬

‫ی وکجاست‌؟‬ ‫س ما ‌ل ک ‌‬ ‫یل نشسته‌‪ .‬ای ‌ن عک ‌‬ ‫صند ‌‬

‫ت کجاست‌‪ ،‬اما اینو میدون ‌م چیه‌‪.‬‬ ‫ض کن ‌م ک‌ه اال ‌ن یاد ‌م نیس ‌‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬ای ‌ن واال‪ ...‬خدم ‌‬ ‫‌‬

‫ی سراشونو میزدیم‌‪.‬‬ ‫ما ای ‌ن توده‌ایا روک‌ه میگرفتی ‌م گاه ‌‬

‫‪-1‬نورمحمد عسگری درکتاب «شاه‪ ،‬مصدق‪ ،‬سپهبد زاهدی»‪ ،‬صص ‪ 243-240‬این ماجرا را از قول اردشری زاهدی‬ ‫نقل می‌کند و در بارۀ نقش سلیمان بهبودی و دربار در این ماجرا می‌نویسد‪.‬‬ ‫‪ -2‬نقل از روزنامۀ اطالعات‪ ،‬شمارۀ ‪ 25 ،8337‬اسفند ‪« :1332‬در چند روز اخری عده‌ای اجنبی‌پرست شایعات‬ ‫مغرضانه‌ای علیه اینجانب انتشار داده‌اندکهکذب محض است‪ .‬اینجانب به یاری خداوند متعال آماده جانبازی در‬ ‫راه استقالل وطن هستم و تا آخرین نفس با عناصر منفور و بی‌وطن مبارزه خواهمکرد‪.‬‬ ‫شعبان جعفری رهرب جمعیت جوانمردان جانباز‬ ‫‪ -3‬اشاره به مجموعۀ «اسناد سازمان سیا» نوشتۀ دونالد ن‪ .‬ویلرب است که در مارچ ‪ 1954‬به رشتۀ تحریر درآمده‬ ‫بود‪ .‬ویل اخری ًا یعنی ماه جون ‪ 2000‬از سود روزنامۀ نیویورک تایمز منتشر شد‪ .‬ترجمۀ فارسی این کتاب نیز به نام‬ ‫همنی صفحه آمده است‪ ...« :‬این نشست‌ها برای چندین روز دچار وقفه شد و آن هنگامی بودکه یکی از برادران‬ ‫رشیدیان توانست اجازه یابد ایران را به مقصد ژنو ترک کندکه در دورۀ مصدق کارکم و بیش دشواری بود‪ .‬قابل‬ ‫توجه استکه رشیدیان و برای خروج و ورودش را از خود حسنی فاطمی‪ ،‬وزیر امور خارجۀ هوادار مصدق دریافت‬ ‫کرده بود‪ .‬این تا حدودی نظر سیا را تأیید می‌نمودکه فاطمیگهگاهی به اشارات بریتانیا تن می‌داد و تالش داشت‬ ‫در صورتیکه مصدق با شکست روبرو شود با مخالفان و بریتانیا همراه باشد‪ .‬او مسلم از جاسوسی رشیدیان برای‬ ‫بریتانیا آگاه بود‪».‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪179‬‬

‫ی سرشا ‌ن را؟‬ ‫س ‪ -‬سبیلها یا مو ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬سراشونو میزدیم‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬خودتا ‌ن میزدید یا شهربانی‌؟‬ ‫‌‬

‫ی نداشتیم‌‪ .‬هم‌ه ای ‌ن کارا رو ِ‬ ‫خود ما‬ ‫ی کار ‌‬ ‫ی چیه‌؟ میگ ‌م ما با شهربان ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه بابا ش���هربان ‌‬ ‫‌‬

‫میکردیم‌‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ی شما ایستاد‌ه کیست‌؟‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن ک‌ه پهلو ‌‬ ‫‌‬

‫ی ‪ 28‬مردادک‌ه نشونتون‬ ‫ی دیگ‌ه از عکسا ‌‬ ‫س کاووسی‌ه ک‌ه مُ رد‪ .‬تو یک ‌‬ ‫ج ‪ -‬ای ‌ن پسر‌ه همو ‌ن عبا ‌‬ ‫‌‬

‫‌داد ‌م هست‌‪ ،‬تو همو ‌ن جیپ‌‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ی را‬ ‫ی ک‌ه دارد سر آ ‌ن یک ‌‬ ‫ش را می‌تراشید کیست‌؟ ای ‌ن مرد ‌‬ ‫ی ک‌ه دارید سر ‌‬ ‫س ‪ -‬ای ‌ن شخص ‌‬ ‫‌‬

‫می‌تراشد؟ او را چطور؟ می‌شناسید؟‬

‫ش گفتی ‌م سر اینو بزن‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ای ‌ن سلمونی‌ه دیگه‌‪ :‬ی‌ه سلمونی‌ه ک‌ه کشیدی ‌م آوردیم ‌‬ ‫‌‬

‫ک دیوار است‌‪ .‬مثل‌‬ ‫ت س���رتا ‌ن ی ‌‬ ‫ی خیابا ‌ن اس���ت‌؟ پش ‌‬ ‫س ‪ -‬خوب‌‪ ،‬ای ‌ن کجاس���ت‌؟ تو ‌‬ ‫‌‬

‫ج خیابا ‌ن باید باشد‪.‬‬ ‫اینکه‌کن ‌‬

‫ک نمیزدیم‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪،‬کنار خیابونه‌!کنار خیابو ‌ن ک‌ه میگرفتی ‌م همونجاکارشونو میکردیم‌‪.‬کت ‌‬ ‫‌‬ ‫ک نمیزدیم‌‪.‬‬ ‫ک مُ ت ‌‬ ‫سرشونو میزدیم‌‪.‬کت ‌‬

‫ش می‌انداختید و رهایشا ‌ن می‌کردید؟‬ ‫ط وسط ‌‬ ‫کخ ‌‬ ‫طی ‌‬ ‫س ‪ -‬همۀ سر را می‌تراشیدید یا فق ‌‬ ‫‌‬ ‫نت بقیه‌شو میزدن‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه دیگ‌ه ما وسطشو میزدیم‌‪ ،‬خودشو ‌ن مریف ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪-‬ک‌ه آبرویشا ‌ن را بربید؟‬ ‫‌‬

‫ی ما بد و بریا‌ه مینوشنت‌!‬ ‫ی برا ‌‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه دیگه‌‪ ،‬آخ‌ه میدوننی‌؟ اینا خیل ‌‬ ‫‌‬

‫ش را می‌زنیدکیست‌؟‬ ‫ی راک‌ه دارید سر ‌‬ ‫ت ای ‌ن آدم ‌‬ ‫س می‌گویید یادتا ‌ن نیس ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫نی توده‌ایا بود‌ه دیگه‌‪ .‬همیناک‌ه ش���عار میدادن‌‪ .‬مث ً‬ ‫ال این‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه واال نمیدونم‌‪ .‬ی‌ه نفر از هم ‌‬ ‫‌‬

‫گ بر شاه‌‪ ،‬زند‌ه باد استالنی‌»‪.‬‬ ‫حتم ًاگفت‌ه «مر ‌‬

‫س چ‌ه می‌کند؟‬ ‫ی اینجا در ای ‌ن عک ‌‬ ‫س ‪ -‬دکرت فاطم ‌‬ ‫‌‬

‫‪ --1‬تراش���یدن ریش و سبیل ش���یوۀ رایج آ زمان برای تنبیه توده‌ایها بود‪ .‬در صفحۀ اول روزنامۀکیهان‪1331 15 ،‬‬ ‫خربی با این مضمون آمده است‪« :‬امروز صبح زد و خورد شدیدی بنی پان ایرانیست‌ها‪ ،‬افراد حزب زحمتکشان و‬ ‫توده‌ایها روی دادکه طی آن یک نفر مقتول و عدۀ زیادی مجروح شدند ‪ /‬سبیل ‪ 6‬نفر از توده‌ایها را قیچیکردند!‬ ‫در خیابان‌های الله‌زار‪ ،‬استانبول‪ ،‬شاه‌اباد‪ ،‬میدان مخربالدوله‪ ،‬صفی علیشاه‪ ،‬سرچشمه و ژاله و ناراحتی حکمفرما‬ ‫بود‪».‬‬ ‫‪ -2‬عکس شمارۀ ‪ 10/8‬صفحۀ ‪.200‬‬


‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫‪180‬‬

‫ی رو اص ً‬ ‫ال یاد ‌م نمیاد‪ ،‬اصال و ابدا‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬واال م ‌ن فاطم ‌‬ ‫‌‬

‫ی را یادتا ‌ن نیست‌؟!‬ ‫ت دکرت فاطم ‌‬ ‫س ‪ -‬چطور بقی‌ه را یادتا ‌ن هس ‌‬ ‫‌‬ ‫س رو ازکجا آوردین‌؟‬ ‫چ یاد ‌م نمیاد! ای ‌ن عک ‌‬ ‫ج ‪ -‬واال هی ‌‬ ‫‌‬

‫پ کرده‌اند‪.‬‬ ‫ب چا ‌‬ ‫س ‪ -‬در مجلۀ «سپید و سیاه‌» شمارۀ ‪ 9 ،1097‬اسفند ‪ ،1358‬بعد از انقال ‌‬ ‫‌‬ ‫ی عجیبه‌! دکرت فاطمی‌؟! نمیدونم‌‪...‬‬ ‫ج ‪ -‬خیل ‌‬ ‫‌‬

‫ی مربوط‌‬ ‫س دکرت فاطم ‌‬ ‫ک می‌رسید‪ .‬عک ‌‬ ‫س به‌نظر مشکو ‌‬ ‫س ‪ -‬با توج‌ه ب‌ه قراین‌‪ ،‬ای ‌ن عک ‌‬ ‫‌‬

‫ف نشست‌ه روی‬ ‫ت ک‌ه او را دستگریکرده‌اند‪ ،‬با هما ‌ن رب‌دوشامرب معرو ‌‬ ‫ی اس��� ‌‬ ‫به‌هما ‌ن روز ‌‬

‫س ش���ما را در خیابا ‌ن کنار دیوار نشا ‌ن می‌دهد‪ .‬ای ‌ن مرا هم‌‬ ‫یل داخ ‌ل ش���هربانی‌‪ .‬عک ‌‬ ‫‌صند ‌‬

‫س شمارۀ ‪ )10/5‬را‬ ‫ی (عک ‌‬ ‫س واقع ‌‬ ‫ی دیگرگشت ‌م و ای ‌ن عک ‌‬ ‫ت و دنبا ‌ل عکسها ‌‬ ‫ک انداخ ‌‬ ‫به‌ش ‌‬ ‫ج شده‌‪ 1.‬هر دو عکس‬ ‫ت ک‌ه از آرشیو ویتمور استخرا ‌‬ ‫ی اس ‌‬ ‫ی ای ‌ن یک ‌‬ ‫س واقع ‌‬ ‫پیداکردم‌‪ .‬عک ‌‬

‫س مجلۀ سپید و سیا‌ه مونتاژ است‌‪.‬‬ ‫ص نشا ‌ن داد ‌م و همۀ آنها معتقدند عک ‌‬ ‫‌را ب‌ه چند متخص ‌‬

‫نی درسته‌‪ .‬آخ‌ه اگه‌‬ ‫ی هوشیارین‌! ن‌ه هم ‌‬ ‫ی کردین‌‪ .‬شما ماشاال هوشیارین‌‪ ،‬خیل ‌‬ ‫ب کار ‌‬ ‫ج ‪ -‬خو ‌‬ ‫‌‬

‫ت بشین‌ه که‌!‬ ‫ی راح ‌‬ ‫ی اینجا بود‪ ،‬من ‌م بودم‌‪ ،‬ه ‌م ریششو میزد ‌م ه ‌م موشو‪ .‬نمیذاشت ‌م اینطور ‌‬ ‫فاطم ‌‬

‫ف بودم‌‪.‬‬ ‫س بدو ‌ن نباید اینجا باشه‌! اگ‌ه بود ه ‌م سرشو میزد ‌م ه ‌م ریششو‪ ،‬انقدر با ای ‌ن مخال ‌‬ ‫پ ‌‬ ‫س صد در صد غلطه‌!‬ ‫ت میگی‌‪ ،‬ای ‌ن عک ‌‬ ‫ق آورد‪ .‬راس ‌‬ ‫همۀ بالها رو ای ‌ن سر مصد ‌‬

‫خ است‌!‬ ‫ف تاری ‌‬ ‫ع تحری ‌‬ ‫ک نو ‌‬ ‫س ه ‌م ی ‌‬ ‫ی در عک ‌‬ ‫س ‪ -‬دستکار ‌‬ ‫‌‬

‫نت و هنوز ‌م مینویسن‌‪.‬‬ ‫غ زیاد نوش ‌‬ ‫غ مرو ‌‬ ‫ض کردم‌‪ ،‬دربارۀ ‪ 28‬مرداد درو ‌‬ ‫ب م ‌ن ک‌ه عر ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬ ‫(اسناد شمارۀ ‪)10/6‬‬

‫ف می‌کرد‪.‬‬ ‫ی از شما تعری ‌‬ ‫ی اوای ‌ل با شما جور بود‪ .‬خیل ‌‬ ‫یل دکرت فاطم ‌‬ ‫س‪-‬و ‌‬ ‫‌‬

‫ف شا‌ه باهامو ‌ن بد شد‪.‬‬ ‫ب بود‪ ،‬بعدک‌ه رفت ‌م طر ‌‬ ‫ش با ما خو ‌‬ ‫ض میکنم‌‪ ،‬اول ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن ک‌ه عر ‌‬ ‫‌‬

‫پ خسروانی‬ ‫ش ب‌ه رابطۀ شما و سرتی ‌‬ ‫ت درکتاب ‌‬ ‫ط با ‪ 28‬مرداد ارتشبد فردوس ‌‬ ‫س ‪ -‬در ارتبا ‌‬ ‫‌‬

‫ت با شما چطور بود؟‬ ‫اشار‌ه کرد‌ه است‌‪ .‬رابطۀ فردوس ‌‬

‫‪2‬‬

‫ت گفته که‌‬ ‫ت راج ‌ع ب‌ه شا‌ه درس ‌‬ ‫ف درست ‌م زده‌؟ فردوس ‌‬ ‫ش حر ‌‬ ‫ت تو کتاب ‌‬ ‫ج ‪ -‬مگ‌ه فردوس ‌‬ ‫‌‬

‫‪-1‬با سپاس از فرهاد دیبا پژوهشگر تاریخ معاصرکه دسرتسی به این عکس و مقالۀ جیمز ویتمور خربنگار عکاس‬ ‫تایم – الیف بدون یاری او ممکن نبود‪.‬‬ ‫‪ -2‬ر‪.‬ک‪ .‬به «ظهور و سقوط سلطنت پهلوی‪ ،‬خاطرات ارتشبد سابق حسن فردوست‪ ،‬صفحۀ ‪ .182‬در اینکتاب‬ ‫فردوست به «دستۀ ورزشکاران باشگاه تاجکه سرتیپ خسروانی توانست به رهربی شعبان بی‌مخ آنها را به حرکت‬ ‫درآورده اشاره می‌کند‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪181‬‬

‫ی از‬ ‫ط یک ‌‬ ‫ب توس ‌‬ ‫ت بگه‌؟ ای ‌ن همو ‌ن فردوست‌ه ک‌ه قب ‌ل از انقال ‌‬ ‫ی درس ‌‬ ‫در بارۀ م ‌ن و خسروان ‌‬ ‫نی منو از دست ‌م در بیاره‌‪ .‬ای ‌ن قضی‌ه رو براتو ‌ن گفتم‌؟‬ ‫ی کرد زم ‌‬ ‫ی سع ‌‬ ‫ش ب‌ه اس ‌م میناچ ‌‬ ‫فامیال ‌‬ ‫س ‪ -‬نخری بفرمایید‪.‬‬ ‫‌‬

‫ک ب‌ه ما دادک‌ه به‌‬ ‫نی تو ون ‌‬ ‫ی ی‌ه تیک‌ه زم ‌‬ ‫س ونک ‌‬ ‫ی دو س���ا ‌ل بعد از ‪ 28‬مرداد‪ ،‬عبا ‌‬ ‫ج ‪ -‬یک ‌‬ ‫‌‬

‫ی او ‌ن باغچه‌‬ ‫نی بخرن‌‪ .‬من ‌م اعیان ‌‬ ‫ش زم ‌‬ ‫نی دار‌ه تا مردم ‌م بیا ‌ن از ‌‬ ‫ی اینجا زم ‌‬ ‫مردم‌بگ���‌ه جعفر ‌‬

‫ی و س���‌ه هزار تومن‌‪ .‬بعد اونجا رو دیوارکش���یدم‌‪ ،‬بر و بچه‌ها درخت‌‬ ‫ش خرید ‌م س��� ‌‬ ‫رو از ‌‬ ‫ش ساختم‌‪ .‬بعد از چندین‌‬ ‫ی زیاد ی‌ه اس���تخر و ساختمون ‌م تو ‌‬ ‫آوردن‌کاش���تیم‌‪ ،‬بعد از دوندگ ‌‬

‫ی میناچی‌‪ .‬اومد‬ ‫ش شد به‌نا ‌م حاج ‌‬ ‫ی دو سا ‌ل قب ‌ل از انقالب‌‪ ،‬ی‌ه حاجی‌ه پیدا ‌‬ ‫ی یک ‌‬ ‫سال‌‪ ،‬یعن ‌‬ ‫ش ما ‌ل منه‌!» گفتم‌‪« :‬ما ‌ل منه‌‪ ،‬اعیانشو خریدم‌!» گفت‌‪:‬‬ ‫نی عرص‌ه و اعیان ‌‬ ‫وگفت‌‪« :‬ای ‌ن زم ‌‬ ‫س میگریم‌!»‬ ‫ش دار‪ ،‬من ‌م پولمو پ ‌‬ ‫ت ک ‌ن ور ‌‬ ‫«نه‌‪ ،‬ما ‌ل منه‌!»گفتم‌‪« :‬اگ‌ه ما ‌ل توئ‌ه برو شیکای ‌‬

‫ت و محکوممو ‌ن کرد‪ .‬در جاییکه‌‬ ‫ی ما رو خواس ‌‬ ‫ت کرد‪ .‬دادگسرت ‌‬ ‫ت دادگسرتی‌ش���یکای ‌‬ ‫رف ‌‬ ‫ش را‌ه بیفته‌‪ ،‬حک ‌م ما رو س‌ه چار ماهه‌‬ ‫ی باید س‌ه چار س���ا ‌ل بدو‌ه تاکار ‌‬ ‫ی تو دادگس�ت�ر ‌‬ ‫یک ‌‬

‫ی اومد تو باشگاه‌‬ ‫ی نمیدم‌!» بعد ی‌ه افسر ‌‬ ‫چ جور ‌‬ ‫دادن‌‪.‬گفتم‌‪« :‬بابا پولشو داد ‌م خریدم‌‪ ،‬هی ‌‬

‫س بده‌»گفتم‌‪« :‬فردوست‌‬ ‫شپ ‌‬ ‫گفت‌‪« :‬این‌حاجی‌ه فامی ‌ل فردوسته‌‪ ،‬اگ‌ه زمینشو میخواد‪ ،‬به ‌‬

‫غ عباس‌‬ ‫ش رفت ‌م س���را ‌‬ ‫ی نماز بخونم‌!» فردا ‌‬ ‫نی غصب ‌‬ ‫چیکار‌هس‌؟ من‌خود ‌م نمیخوا ‌م تو زم ‌‬

‫س بگری و پولمو بده‌!»‬ ‫ت اینجا رو ب‌ه م ‌ن فروختی‌‪ ،‬حاال ‌م پ ‌‬ ‫ی وگفتم‌‪« :‬بابا تو خ���ود ‌‬ ‫ونک��� ‌‬

‫ب شد و‬ ‫ش ما‌ه انقال ‌‬ ‫ج شی ‌‬ ‫ت با اونا معامل‌ه کرد‪ .‬بعد از پن ‌‬ ‫ش رف ‌‬ ‫س پو ‌ل ما رو داد و خود ‌‬ ‫عبا ‌‬ ‫تو‬ ‫ت شد‪ .‬تاز‌ه فهمید ‌م ای ‌ن نقش‌ه روکشید‌ه بود ‌ن دس ‌‬ ‫دیدی ‌م برادر ای ‌ن میناچی‌وزیر اطالعا ‌‬

‫ت بود‪.‬‬ ‫نن و خرابمو ‌ن کنن‌‪ .‬همۀ اینا ‌م زیر سر فردوس ‌‬ ‫ی بند‌ک ‌‬ ‫با ‌ل ما رو ی‌ه جور ‌‬ ‫ی چ‌ه بود؟‬ ‫ی شما و شمشری ‌‬ ‫س ‪ -‬برگردی ‌م ب‌ه ‪ 28‬مرداد‪ .‬قضیۀ درگری ‌‬ ‫‌‬

‫ی ک‌ه تو سبزه‌میدو ‌ن بود دیگه‌؟‬ ‫ی نبودم‌‪ .‬همو ‌ن شمشری ‌‬ ‫ش قاط ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن زیاد باها ‌‬ ‫‌‬

‫یل ِ‬ ‫سر قضی‌ه ‪ 28‬مرداد رابطه‌تا ‌ن قط ‌ع شد؟‬ ‫ت بودید و ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ .‬شنید ‌م ک‌ه با ه ‌م دوس ‌‬ ‫‌‬

‫ی نبودم‌‪ .‬او ‌ن ّاوال ِ‬ ‫سر‬ ‫ی پاط ‌‬ ‫ش زیاد قاط ‌‬ ‫یل باها ‌‬ ‫ب میشناختمش‌‪ .‬رفیق ‌م بودی ‌م و ‌‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه ُخ ‌‬ ‫‌‬

‫ی و اینا و بعد رفت‬ ‫ش آمد تو جبه‌ه مل ‌‬ ‫بازار از ای ‌ن جعب‌ه شوکوالتا میفروخت‌‪ .‬باالخر‌ه خود ‌‬

‫ش گرفت‌‪ .‬اص ً‬ ‫ی رو نیگرش‌‬ ‫ال جبه‌ه ملیا شمشری ‌‬ ‫ی رو وا کرد و زد و کار ‌‬ ‫‌او ‌ن مغازۀ چلوکباب ‌‬

‫یل بعد ًا ِ‬ ‫نت دیگه‌‪ِ .‬‬ ‫ش بود و‌کار‬ ‫سر چلوکبابی ‌‬ ‫ق بود و ‌‬ ‫سر قضی‌ه ‪ 28‬مرداد ای ‌ن طرفدار مصد ‌‬ ‫داش ‌‬


‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫‪182‬‬

‫ش افتادند ک‌ه ِ‬ ‫سر‬ ‫ی و اینا دنبا ‌ل نعش ‌‬ ‫میکرد و دیگ‌ه بود تا مرد‪ .‬بعدک‌ه مرد‪[ ،‬غالمرضا] تخت ‌‬ ‫ی رفته‌‪.‬‬ ‫ش شمشری ‌‬ ‫ی دلخور ش ‌دک‌ه چرا دنبا ‌ل نع ‌‬ ‫همون ‌م ی‌ه ُخرد‌ه دستگا‌ه از تخت ‌‬

‫ت کردید؟‬ ‫ی شرک ‌‬ ‫س ‪ -‬شما در تشیی ‌ع جنازۀ شمشری ‌‬ ‫‌‬

‫ی نبودم‌‪.‬‬ ‫ش نرفتم‌‪ .‬م ‌ن ک‌ه دیگ‌ه او ‌ن موق ‌ع با جبه‌ه مل ‌‬ ‫ی تشیی ‌ع جناز‌ه ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬برا ‌‬ ‫‌‬

‫ی چ‌ه می‌دانید؟‬ ‫س ‪ -‬از تخت ‌‬ ‫‌‬

‫ت زورخونۀ «گُردان‌» تو همون‬ ‫ی س���‌ه تا مدا ‌ل طال برد‪ .‬بچۀ خانی‌آباد بود‪ ،‬مریف ‌‬ ‫ج ‪ -‬تخت ‌‬ ‫‌‬

‫س شمارۀ ‪ )10/7‬مرشد اونجا ‌م محمود بود‬ ‫نی پهلوو ‌ن بود‪( .‬عک ‌‬ ‫‌خانی‌آبا ‌دک‌ه ما ‌ل احمد حس ‌‬ ‫ی بود‪ .‬حاال‬ ‫ی انقد بچۀ انسان ‌‬ ‫ش خانو ‌م بود‪ .‬ای ‌ن تخت ‌‬ ‫نت محمود خانو ‌م بود‪ ،‬لقب ‌‬ ‫ش میگف ‌‬ ‫به ‌‬ ‫ی رفت‌ه بود‪ ،‬ای ‌ن جبه‌ه ِملیا ‌م ی‌ه عد‌ه نویس���ند‌ه و قل ‌م به‌دست‌‬ ‫این‌بندۀ خدا‪ ،‬چو ‌ن تو جبه‌ه مل ‌‬

‫نت و ای ‌ن امضا میکرد‪.‬‬ ‫ت مینوش ‌‬ ‫ی دلشو ‌ن میخواس ‌‬ ‫بودن‌‪ ،‬هر چ ‌‬ ‫ی نبود؟‬ ‫ی سیاس ‌‬ ‫ی به‌نظر شما تخت ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬

‫ی بود خانوم‌!‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه بابا خانوم‌‪ .‬انقد ‌م ای ‌ن بچۀ خوب ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬شما او را می‌دیدید؟‬ ‫‌‬

‫ش میکردیم‌‪ .‬خدا بیامرزدش‌‪.‬‬ ‫ش ما‪ .‬با ه ‌م ورز ‌‬ ‫ت پی ‌‬ ‫ج ‪ -‬چرا‪ .‬میومد و مریف ‌‬ ‫‌‬

‫ی کرد یا او راکشتند؟‬ ‫ی خودکش ‌‬ ‫س ‪ -‬شما می‌دانید تخت ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫ی کرد خانوم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬خودکش ‌‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬مطمئ ‌ن هستید؟‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬مطمئ ‌ن ک‌ه نیستید‪.‬‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬چرا‪ .‬مطمئ ‌ن مطمئنم‌‪ .‬مطمئ ‌ن مطمئن‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫س ‪ -‬ازکجا تا ای ‌ن انداز‌ه مطمئ ‌ن هستید؟‬ ‫‌‬

‫گ میزنه‌‪ ،‬حبیبی‌‬ ‫ی زن ‌‬ ‫گ میزنه‌‪ ،‬بلور نبوده‌‪ .‬ب‌ه [امامعلی‌] حبیب ‌‬ ‫ب بلور زن ‌‬ ‫ب ب‌ه حبی ‌‬ ‫ج ‪ -‬چو ‌ن ش ‌‬ ‫‌‬

‫ت دارم‌!» میگه‌‪:‬‬ ‫گ میزن‌ه که‌‪« :‬پاشو بیا م ‌ن کار ‌‬ ‫ت دیگ‌ه بری ‌ن از او ‌ن برپسنی‌‪ .‬زن ‌‬ ‫ک‌ه زنده‌س ‌‬

‫ح میام‌‪ ».‬میگه‌‪« :‬نه‌‪،‬من‌‬ ‫ت ک‌ه تو چالوس‌ه با م ‌ن کار داری‌! صب ‌‬ ‫«م ‌ن میدون ‌م واس‌ه کود باغچ‌ه ‌‬

‫ی رفته‬ ‫ت نمریه‌‪ .‬اگ‌ه حبیب ‌‬ ‫ت دارم‌‪ ».‬میگه‌‪« :‬میگ ‌م فردا میا ‌م دیگه‌!» اونوق ‌‬ ‫ی‌ه کار دیگ‌ه باها ‌‬ ‫‪-1‬برای آگاهی بیش�ت�ر ر‪.‬ک‪ .‬به مقالۀ «از انسان تا اسطوره ‪ /‬راستی مرگ جهان پهلوان قتل بود یا خودکشی؟»‬ ‫نوشتۀ مهدی شریف در روزنامۀ ایرانیان واشنگنت‪ ،‬سال دوم‪ ،‬شمارۀ ‪ 18 ،38‬اردیبهشت ‪ ،1377‬صص ‪30-20‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪183‬‬

‫‌بود او ‌ن خودشو نمیکشت‌‪.‬‬ ‫س ‪ -‬جد ًا؟‬ ‫‌‬

‫ح خوبی‌کرد‪،‬‬ ‫ی بود‪ .‬اون ‌م تشری ‌‬ ‫ج ‪ -‬باورکن‌‪ .‬اینو بعدها از بلور شنیدم‌‪ ،‬چو ‌ن بلور همیش‌ه با تخت ‌‬ ‫‌‬

‫ی زرنگ‌‪ .‬خودش ‌م که‬ ‫ی از ای ‌ن دانشگاهیاس���ت‌‪ ،‬از ای ‌ن دانشگاهیا ‌‬ ‫ش یک ‌‬ ‫گفت‌‪« :‬واال‪ ،‬زن ‌‬

‫ی بود‪ ،‬مدیر هت ‌ل دربند‪.‬‬ ‫‌بچۀ خانی‌آباد و اینا‪ .‬ب‌ه همدیگ‌ه نمیخوردن‌!» پدرزنش ‌م توکل ‌‬ ‫ی ه ‌م بود‪.‬‬ ‫یل ضمن ًا تخت ‌‬ ‫ت ک‌ه بچۀ خانی‌آباد بود‪ ،‬و ‌‬ ‫ت اس ‌‬ ‫س ‪ -‬درس ‌‬ ‫‌‬

‫ی آد ‌م صاف‌‬ ‫ش بودی ‌م میدیدی ‌م دیگه‌‪ .‬راست ‌‬ ‫یل آخ‌ه ما باها ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬پهلوون ‌م بود‪ .‬و ‌‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه تخت ‌‬ ‫‌‬ ‫ی بچۀ خوبی‌ا ‌م بود‪...‬‬ ‫ی بود‪ .‬خیل ‌‬ ‫و ساده‌ا ‌‬

‫ی او زیاد نوشته‌اند‪.‬‬ ‫ت ورزشکار ‌‬ ‫ی و خصوصیا ‌‬ ‫س ‪ -‬بله‌‪ ،‬دربارۀ تخت ‌‬ ‫‌‬

‫ش میش���‌ه که‌‪ ...‬آخه‌‬ ‫ک و دو ‌‬ ‫شی ‌‬ ‫ی بعد‪ ،‬با زن ‌‬ ‫ت که‌‪ ...‬هیچ ‌‬ ‫یل او ‌ن چیزو نداش��� ‌‬ ‫ج ‪ ...-‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ی‌ه چیز دیگ‌ه بود‪...‬‬ ‫ی خانو ‌م مشک ‌ل تخت ‌‬ ‫میدون ‌‬ ‫س ‪ -‬مشک ‌ل کجا بود؟‬ ‫‌‬

‫ی داشت‌‪ .‬اینوک‌ه هم‌ه میدونن‌‪.‬‬ ‫ی و خانوادگ ‌‬ ‫ت شخص ‌‬ ‫ی مشکال ‌‬ ‫ج ‪ ...-‬تخت ‌‬ ‫‌‬ ‫ی نبود‪.‬‬ ‫ک قت ‌ل سیاس ‌‬ ‫گ او ی ‌‬ ‫س اینطورک‌ه شما می‌گویید مر ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫‪1‬‬

‫ی اص ً‬ ‫ی از ای ‌ن حرفا نبود‪.‬‬ ‫چ بساط ‌‬ ‫ال اه ‌ل هی ‌‬ ‫نی حقیقته‌‪ .‬تخت ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬نه‌‪ ،‬ای ‌ن ک‌ه میگ ‌م ع ‌‬ ‫‌‬ ‫ش چ‌ه بود؟‬ ‫ی بودن ‌‬ ‫ی بود ‌ن و سیاس ‌‬ ‫س قضیۀ جبه‌ه مل ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ال تو ای ‌ن حرفا نبود اص ً‬ ‫ج ‪ -‬ن���ه‌‪ ،‬اص ً‬ ‫ی میگه‌‪ ...‬بیخود میگه‌‪ .‬تاز‌ه بابک‌‬ ‫ی هر چ ‌‬ ‫ال‪ .‬هرک��� ‌‬ ‫‌‬

‫ش ای ‌ن آخریا گفتش‌‪ .‬اص ً‬ ‫ش بسازن‌‬ ‫نت از بابا ‌‬ ‫ی رو ک‌ه میخواس ‌‬ ‫ت فیلم ‌‬ ‫ال او ‌ن نذاش ‌‬ ‫پسر خود ‌‬ ‫غ زیا ‌دگفنت‌!» شما نشنفتنی‌؟‬ ‫ش درو ‌‬ ‫تموم‌کنن‌‪.‬گفت‌‪« :‬تو ‌‬

‫س ‪ -‬چرا شنیدم‌‪ ،‬می‌خواه ‌م بدان ‌م آیا شما در جریا ‌ن بودید؟‬ ‫‌‬

‫ف بود و‬ ‫ی معرو ‌‬ ‫یل او ‌ن تو ای ‌ن حرفا نبود‪ ،‬واال جو ‌ن ش���ما‪ .‬اونوقتا ک‌ه حس���اب ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ ،‬و ‌‬ ‫‌‬ ‫نت دیگه‌‪ .‬مث ً‬ ‫ال ی‌ه موق ‌ع اومد‬ ‫ش داش ‌‬ ‫ی دوست ‌‬ ‫ب مرد ‌م خیل ‌‬ ‫کش���تی‌گری و قهرما ‌ن شد‌ه بود‪ُ ،‬خ ‌‬ ‫ی محمدرضاشا‌ه تو خیابو ‌ن ورزش‌‪ .‬درسته‌؟ شاهپور غالمرضا ‌م اونجا‬ ‫تو او ‌ن س���ال ‌ن ورزش ‌‬

‫ت مرد ‌م گفنت‌‬ ‫ی ش���اهپور غالمرضا‪ .‬اونوق ‌‬ ‫ت زد ‌ن تا برا ‌‬ ‫ی بیش�ت�ر دس ‌‬ ‫ی تخت ‌‬ ‫بود‪ .‬مرد ‌م برا ‌‬ ‫‪ --1‬تقی مختار س���ردبری روزنامۀ ایرانیان واش���نگنت در مقدمه‌ای بر همان مطاله به نقل از دکرت محمود عنایت‬ ‫می‌نویسد‪ ...« :‬سی سال بعد از مرگ پهلوان هنوز عده‌ای معتقدندکه مرگ او یک قتل سیاسی بوده است و این‬ ‫مصیبت خاص جوامعی استکه ملت و دولت به هم سوء ظن دارند و هیچکدام سخن یکدیگر را باور نمی‌کند‪...‬‬


‫‪184‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ال به‌خاطر ای ‌ن کش���تنش‌‪ .‬اص ً‬ ‫مث ً‬ ‫ی از‬ ‫نی م ‌ن دلخوش ‌‬ ‫ی نیست‌‪ .‬خودتو ‌ن میدون ‌‬ ‫ی چیز ‌‬ ‫ال همچ ‌‬

‫ی جبه‌ه ملیا ای ‌ن بال رو سر‬ ‫یل مرد ‌م از ای ‌ن حرفا زیاد میزدن‌‪ .‬یعن ‌‬ ‫شاهپور غالمرضا ندارم‌‪ ،‬و ‌‬ ‫نت سیاسیه‌‪ .‬مث ً‬ ‫ی مُ رد‪،‬کشید ‌ن بردنش‌‬ ‫ی ک‌ه حس ‌ن شمشری ‌‬ ‫ال وقت ‌‬ ‫ت آورد ‌ن و بعد‌گف ‌‬ ‫این‌بدبخ ‌‬

‫ب اومد واس‌ه ماگفت‌‪« :‬آقا اینا منو ول‌‬ ‫شش ‌‬ ‫ی را‌ه بره‌‪ .‬خود ‌‬ ‫ش حس��� ‌ن شمشری ‌‬ ‫ک‌ه جلو نع ‌‬ ‫نت تا رفتم‌!»‬ ‫ی اومد ‌ن دنبال ‌م و انقد‌گف ‌‬ ‫نمی‌کنن‌‪ .‬ه ‌‬

‫گ شد‌ه باشد و خودش‌‬ ‫ت عرص‌ه بر او تن ‌‬ ‫س ‪ -‬امکا ‌ن داردک‌ه از مجموعۀ همۀ ای ‌ن مشکال ‌‬ ‫‌‬ ‫را‌کشت‌ه باشد؟‬

‫ی عرص‌ه ب‌ه ِ‬ ‫خود من ‌م تنگ‌‬ ‫گ ش���د‌ه بود‪ .‬بله‌‪ ...‬خانو ‌م آخر سر ‌‬ ‫ش تن ‌‬ ‫ج ‪ -‬همون‌‪ .‬عرص‌ه به ‌‬ ‫‌‬

‫ض کردم‌‪ ،‬آد ‌م ک‌ه نمیتون‌ه همۀ سفرۀ دلشو بازکنه‌‪ .‬ای ‌ن المصبا عرصه‌‬ ‫ش عر ‌‬ ‫شده‌بود‪ .‬منتها ‌‬ ‫رو ب‌ه ِ‬ ‫گ آورد‌ه بودن‌‪ .‬من ‌م خود ‌م دیگ‌ه اص ً‬ ‫ال دیوون‌ه شد‌ه بودم‌‪ .‬ب‌ه موال‪ ،‬ب‌ه خدا‪.‬‬ ‫خود من ‌م تن ‌‬

‫ت بگم‌‪.‬‬ ‫ی برا ‌‬ ‫حاال‌بذار ی‌ه خاطر‌ه از تخت ‌‬ ‫س ‪ -‬بفرمایید‪.‬‬ ‫‌‬

‫ت نفر‬ ‫ت ی‌ه روز عید او ‌ن و ی‌ه بیس ‌‬ ‫ج ‪ -‬ای ‌ن خاطر‌ه رو از زبو ‌ن حبیب‌الله بلور شنفتم‌‪ .‬میگف ‌‬ ‫‌‬ ‫ش بکنن‌‪.‬‬ ‫ت ورز ‌‬ ‫نت جلو اعلیحضر ‌‬ ‫از‌کشتی‌گریا رف ‌‬

‫ش یادتا ‌ن است‌؟‬ ‫س ‪-‬کدا ‌م عید؟ چ‌ه سایل‌؟ سال ‌‬ ‫‌‬

‫ش میکردن‌‪ .‬همۀ خانواده‬ ‫خ مرمر ورز ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ .‬عید نوروز بود‪ .‬ثریا ز ِ‌ن شا‌ه بود‪ .‬اینا جلوکا ‌‬ ‫‌‬

‫ت ِ‬ ‫سر شا‌ه و ثریا وایساد‌ه بودن‌‪ .‬وزیرا و اینا ‌م هم‌ه همینطور وایساد‌ه بودن‌‪ .‬بعد از‬ ‫‌سلطنتی‌ا ‌م پش ‌‬ ‫ی هیأت‌‬ ‫ت مداال ‌‬ ‫ی بگرین‌‪ .‬اعلیحضر ‌‬ ‫ی پهلوون ‌‬ ‫ی با ه ‌م کشت ‌‬ ‫ی و تخت ‌‬ ‫ش قرار ش ‌دک‌ه زند ‌‬ ‫ورز ‌‬

‫خ مرمر و دُشک‌‬ ‫نی کا ‌‬ ‫وزرا رو بهشو ‌ن داد ‌ن و اینا رفنت‌‪ .‬بعد اوناکشتی‌گریا روکرد ‌ن تو زیرزم ‌‬ ‫خ مرمر اونور‪.‬‬ ‫ی کا ‌‬ ‫نت باال ‌‬ ‫ی رو انداخ ‌‬ ‫کُشت ‌‬

‫ال عید نوروز سا ‌ل ‪ 1332‬بوده‌‪ .‬تو ِ‬ ‫س ‪ -‬احتما ً‬ ‫خ یا تو حیاط‌؟‬ ‫خودکا ‌‬ ‫‌‬

‫س زندی‌‬ ‫ب نشست‌ه بودن‌‪ .‬عبا ‌‬ ‫ی حبی ‌‬ ‫نی پهلو ‌‬ ‫ی تو زیرزم ‌‬ ‫س زند ‌‬ ‫ی و ای ‌ن عبا ‌‬ ‫ج ‪ -‬تو حیاط‌‪ .‬تخت ‌‬ ‫‌‬

‫ی ب‌ه ای ‌ن اصرار میکردکه‌‪« :‬تو منو بنداز»‪،‬‬ ‫چو ‌ن س‌ه سا ‌ل قهرما ‌ن بود و بازوبندشوگرفت‌ه بود‪ ،‬ه ‌‬

‫ی اصرار ب‌ه اصرار تا اینک‌ه باالخر‌ه اینا پا شدن‌اومد ‌ن بریون‌‬ ‫ی میگفت‌‪« :‬ن‌ه تو منو بنداز‪ ».‬ه ‌‬ ‫تخت ‌‬

‫ع کرد ‌ن به‌‬ ‫ت ه ‌م و اینا شرو ‌‬ ‫ت تو دس ‌‬ ‫ط بود‪ .‬دستاشونوگذاش ‌‬ ‫نت رو دُشک‌‪ .‬بلو َر ‌م داور وس ‌‬ ‫و رف ‌‬ ‫ی رو بلند‌کردن‌‪ .‬تختی‌‬ ‫ت تخت ‌‬ ‫ی گرفنت‌‪ .‬ی‌ه سر ای ‌ن اونو برد‪ ،‬ی‌ه سر او ‌ن اینو بُرد تا اینک‌ه دس ‌‬ ‫کُشت ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪185‬‬

‫ی بگریه‌‪ ،‬قهرما ‌ن دو ‌م جهان ‌م شده‌بود‪ .‬اونروز رئیس‌‬ ‫ی پهلوون ‌‬ ‫یل ک‌ه اومد‌ه بودکشت ‌‬ ‫همو ‌ن سا ‌‬

‫ش گرفت‌ه بود‪.‬‬ ‫ت وایساد‌ه بود و مدالشو دست ‌‬ ‫ت اعلیحضر ‌‬ ‫چ بود و پش ‌‬ ‫ی باتمانقلی ‌‬ ‫ت بدن ‌‬ ‫تربی ‌‬

‫ی هم‌‬ ‫نت چو ‌ن تخت ‌‬ ‫ی رو بلندکرد ‌ن آورد ‌ن جلو اعلیحضرت‌‪ ،‬ایشو ‌ن گف ‌‬ ‫ت تخت ‌‬ ‫وقتیک‌ه دس��� ‌‬ ‫ی رو برد‌ه پهلوو ‌ن پایتخته‌‪ .‬شا‌ه اول‌‬ ‫امس���ا ‌ل قهرما ‌ن دو ‌م جها ‌ن شد‌ه و همین ‌م ک‌ه اال ‌ن کشت ‌‬ ‫ت گرد ‌ن تختی‌‪ .‬مدا ‌ل قهرما ‌ن دو ‌م جهان��‌داد ‌ن ب‌ه ش���اه‌‬ ‫ی رو انداخ ‌‬ ‫ی پهلوون ‌‬ ‫مدا ‌ل کش���ت ‌‬

‫ی تختی‌‪ .‬بعد باهاش‌‬ ‫ت ب‌ه بازو ‌‬ ‫ت و بازوبندو بس ‌‬ ‫ت گردنش‌‪ .‬بعد دستشوگرف ‌‬ ‫دومرتب‌ه انداخ ‌‬

‫ش کرد‬ ‫ت و بلند ‌‬ ‫ت و زانو زد جلو شا‌ه نشست‌‪ .‬شا‌ه دستشوگرف ‌‬ ‫ی نرف ‌‬ ‫ت دادک‌ه بره‌‪ ،‬تخت ‌‬ ‫دس ‌‬

‫و‌گفت‌‪« :‬چیه‌؟»گفت‌‪« :‬قربان‌‪ ،‬م ‌ن دو س���ال‌ه اس��� ‌م نوشت ‌م ک‌ه تو راه‌آه ‌ن استخدامم‌کنن‌‪،‬‬

‫ش کنن‌‪».‬‬ ‫نی استخدام ‌‬ ‫ت و ب‌ه باتمانقلیچ‌‪،‬گفت‌‪« :‬بگ ‌‬ ‫اس���تخدام ‌م نکردن‌‪ ».‬ش���ا‌ه برگش��� ‌‬ ‫گفت‌‪«:‬بل‌ه قربان‌!»‬

‫ک بود ‌م و اینا رو داشت ‌م میشنفتم‌‪ ».‬شا‌ه اینوگفت‌‬ ‫ک نزدی ‌‬ ‫ب میگفت‌‪« :‬م ‌ن جلو دُش��� ‌‬ ‫حبی ‌‬

‫ش ما‌ه دیگ‌ه ‌م اینو اس���تخدا ‌م نکردن‌‪ .‬ساب ‌ق بر این‌‬ ‫ی ش���د؟ تا ش���ی ‌‬ ‫و اینا ‌م رفنت‌‪ .‬حاال چ ‌‬

‫ی بیان‌‪ ،‬از قب ‌ل ک‌ه خرب نمیدادن‌‪ ،‬یهو‬ ‫ی یا ازکش���ور ‌‬ ‫نت از شورو ‌‬ ‫یکُش���تی‌گریا میخواس ‌‬ ‫وقت ‌‬ ‫ی رو میخواسنت‌‬ ‫اعالم‌میکردن‌‪ .‬اونوقتا ‌م کُشتی‌گریا هم‌ه زیر نظر فدراسیو ‌ن نبودن‌‪ .‬هرکس ‌‬ ‫نت ِ‬ ‫ی داریم‌‪ ».‬ی‌ه وقت‌‬ ‫ش در میزد ‌ن میگفنت‌‪« :‬فردا بیا تمری ‌ن کُ ‌ن مسابقۀ کُشت ‌‬ ‫در خون‌ه ‌‬ ‫مریف ‌‬

‫ج روز بعدش‌‬ ‫ی میاد‪ .‬یهو پن ‌‬ ‫نت ک‌ه ِک ‌‬ ‫ت کرد‌ه بود ‌ن خودشون ‌م نمیدونس ‌‬ ‫تی ‌م روسیه‌رو اینا دعو ‌‬

‫مید َو ‌ن ِ‬ ‫در خونۀ ای ‌ن کشتی‌گری‪،‬‬ ‫ی دار ‌ه با قطار میاد اینجاک‌ه کُشت ‌‬ ‫نت تی ‌م شورو ‌‬ ‫گف ‌‬ ‫ی بگریه‌‪ُ .‬‬ ‫در خونۀ او ‌ن کُشتی‌گری‪ِ ،‬‬ ‫ِ‬ ‫ی نمیگرییم‌‪».‬‬ ‫در خونۀ او ‌ن سلطان‌نژاد و عبدالله موحد‪« :‬ماکُشت ‌‬

‫ی نیست‌‪ .‬اگ‌ه او ‌ن بیاد بگری‌ه ما ‌م میگرییم‌‪ ،‬نیاد ما ‌م نمیگرییم‌‪».‬‬ ‫« ِا‪ ،‬چرا نمیگریی‌؟» «تخت ‌‬

‫ی همه‌‬ ‫ی نشده‌؟» «تخت ‌‬ ‫ی شد ‌ه چ ‌‬ ‫ی و خونۀ بلور‪« .‬جریا ‌ن چ ‌‬ ‫نت خونۀ زند ‌‬ ‫چار ‌ه نداشنت‌رف ‌‬

‫س فدراسیو ‌ن کُشتی‌‪« ».‬چرا؟» «چون‌‬ ‫ش رئی ‌‬ ‫اثاثشو فروخت‌ه و رفت‌ه پاکستان‌‪ ،‬پاکستا ‌ن کردن ‌‬ ‫ش نکرد دیگه‌!»‬ ‫راه‌آه ‌ن استخدام ‌‬

‫ی گذاشت‌ه رفته‌‪ ،‬استخدامش‌‬ ‫ض رسوندن‌‪« :‬قربا ‌ن تخت ‌‬ ‫خانو ‌م اینور اونور‪ ،‬اینور اونورک‌ه به‌عر ‌‬

‫ی نیکخو ر ‌وک‌ه معل ‌م ورزش‌دانش���گا‌ه بود‬ ‫نک���ردن‌‪».‬گفت‌‪« :‬چرا نکردین‌‪ ،‬چرا‪...‬؟» آقا ‌‬ ‫ی رو پخش‌می‌کرد‪--‬‬ ‫ک دو س���‌ه سوئد ‌‬ ‫شی ‌‬ ‫ی رادیو ورز ‌‬ ‫ی قدی ‌م تو ‌‬ ‫‪-‬همو ‌ن ک‌ه صبحا ‌‬‫ی ُسفت‌ه بد‌ه که‌‪« :‬اگ‌ه تو اومدی‌تهرا ‌ن و‬ ‫اونو مأمور کرد ‌ن بر‌ه اونجا سی‌هزار توم ‌ن ب‌ه تخت ‌‬


‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫‪186‬‬

‫یو‬ ‫ی ای ‌ن ضمانت‌! از او ‌ن روزی‌ا ‌م ک‌ه شا‌ه گفت‌ه از همو ‌ن روزم‌استخدام ‌‬ ‫اس���تخدا ‌م نش���د ‌‬ ‫ت آوردش‌‪ .‬االن‌ک‌ه شما اسم‌‬ ‫ی رو ورداش ‌‬ ‫ی بود تخت ‌‬ ‫ت و بهر ترتیب ‌‬ ‫ت میدن‌‪ ».‬رف ‌‬ ‫حقوقت ‌م به ‌‬ ‫ی رو آوردی ‌ن یاد ‌م افتاد‪.‬‬ ‫تخت ‌‬

‫خ مرمر نبودید؟‬ ‫س ‪ -‬شما آ ‌ن روز درکا ‌‬ ‫‌‬

‫ج ‪ -‬نخری‪ ،‬قب ‌ل از دورا ‌ن م ‌ن بود‪ .‬ی‌ه نفر دیگ‌ه میوندار شد‌ه بود به‌نا ‌م محمد سرپُلی‌‪ ،‬عکسشم‌‬ ‫‌‬

‫دارم‌‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ت دورۀ هجده ‌م به‌نف ‌ع زاهدی‌‬ ‫ع دور افتادیم‌‪ .‬ش���ما گویا در انتخابا ‌‬ ‫ی از موضو ‌‬ ‫س ‪ -‬خیل ‌‬ ‫‌‬

‫ی در ای ‌ن مورد نوشت‌ه شد‪ 2.‬در‬ ‫ف ه ‌م مقاله‌ا ‌‬ ‫س شمارۀ ‪ )10/8‬در مجلۀ الی ‌‬ ‫فعال‌بودید‪( .‬عک ‌‬

‫ی داشتید؟‬ ‫ع فعالیت ‌‬ ‫ت چ‌ه نو ‌‬ ‫ای ‌ن انتخابا ‌‬

‫ت خیلی‌‬ ‫ی او ‌ن انتخابا ‌‬ ‫ی دعوا و مرافع‌ه شد‪ 3.‬برا ‌‬ ‫ت حساب ‌‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه یاد ‌م میاد سر او ‌ن انتخابا ‌‬ ‫‌‬

‫ش نوشت‌ه بود «نصر من‌الله فتح‌قریب‌»‬ ‫کار‌کرد ‌م و اینور اونور زدم‌‪ .‬ی‌ه پرچ ‌م سب َز ‌م داشت ‌م رو ‌‬ ‫ی شمارۀ ‪ 10/9‬و ‪ 10/10‬و ‪)10/11‬‬ ‫هم‌ه جا ‌م باها ‌م بود‪( .‬عکس‌ها ‌‬

‫ی چ‌ه بود؟‬ ‫ط با ای ‌ن انتخابات‌‪ ،‬قضیۀ شما و عبداللهکُرم ‌‬ ‫س ‪ -‬در ارتبا ‌‬ ‫‌‬

‫ت زیاد دعوا مرافع‌ه شد‪.‬‬ ‫ج ‪-‬گفت ‌م ک‌ه سر او ‌ن انتخابا ‌‬ ‫‌‬

‫ی از جبه‌ه ملی‌‪ .‬حتم ًا‬ ‫ی می‌کردید‪ ،‬عبداللهکُرم ‌‬ ‫ی طرفدار ‌‬ ‫س ‪ -‬آ ‌ن زما ‌ن شما از سپهبد زاهد ‌‬ ‫‌‬

‫دعوایتا ‌ن ِ‬ ‫سر ای ‌ن بود؟‬

‫س ‪ -‬نخری‪ .‬اصو ً‬ ‫ی زیاد دعوا میش���د‪ .‬انتخابات‌‬ ‫ی نخواه ‌‬ ‫ال او ‌ن موق ‌ع د ‌م مس���جدها خواه ‌‬ ‫‌‬

‫ب کنه‌‪ .‬م ‌ن با ای ‌ن عبداللهکُرمی‬ ‫ش رو انتخا ‌‬ ‫ت وکی ‌ل خود ‌‬ ‫ی میخواس ‌‬ ‫بی‌دعوا نمیشد‪ .‬هرکس ‌‬

‫ی بود و م ‌ن طرفدار شا‌ه بودم‌‪ .‬جبه‌ه ملیا‬ ‫ق و جبه‌ه مل ‌‬ ‫‌مبارز‌ه میکردم‌‪ ،‬چو ‌ن او ‌ن طرفدار مصد ‌‬ ‫ی ما‪ .‬مقصود‪ ،‬اون‌‬ ‫نت بزن ‌ن ب‌ه قل ‌م پا ‌‬ ‫ش میومد میخواس ‌‬ ‫ی پی ‌‬ ‫ب نبود ‌ن و هر فرصت ‌‬ ‫دیگ‌ه با ما خو ‌‬

‫روز مرد ‌م اومد‌ه بود ‌ن آراء بریزن‌‪ ،‬ما ‌م رفت‌ه بودی ‌م َد ‌م همو ‌ن مس���جد فخرالدول‌ه ک‌ه به‌حساب‌‬ ‫ی کانو ‌ن اونجا دعوامو ‌ن شد ِ‬ ‫سر همنی‌‬ ‫نی اعضا ‌‬ ‫نی مکی‌‪،‬ک‌ه با هم ‌‬ ‫آرامونو بریزی ‌م به‌نف ‌ع حس ‌‬ ‫‪--1‬در بخش «واژه‌نامۀ زورخانه و ورزش باستانی» صفحۀ ‪.464‬‬ ‫‪ -2‬مقالۀ ‪ Not Painless is Brainless‬صص ‪ ،40-38‬مجلۀ الیف شمارۀ ‪ 22 ،36‬مارچ ‪.1954‬‬ ‫‪-3‬باکمک فرهاد دیبا پژوهشگر تاریخ معاصر به یک نامه و یکگزارش از جیمز ویتمور خربنگار عکاس تایم‪-‬‬ ‫الیف دسرتسی پیداکرده‌امکه همراه با هفت حلقه فیلم برای سردبریش فرستاده و در آن به شیوۀ انتخابات دورۀ‬ ‫هجدهم و تقلب‌هاییکه در آن انجام می‌شد» اعرتاضکرده است‪ .‬برای منتکامل نامه وگزارش ر‪.‬ک‪.‬به پیوست‬ ‫شمارۀ ‪ 18‬صص ‪.415-414‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪187‬‬

‫چیز‪....‬‬

‫ی گفته‌‪:‬‬ ‫ی رفته‌اید‪ .‬یعن ‌‬ ‫س ‪ -‬شنید ‌م او ‌ل او ب‌ه شما حمل‌ه کرد‌ه ک‌ه چرا ب‌ه آ ‌ن حوزۀ رأی‌گری ‌‬ ‫‌‬

‫ی اینجا‪ ،‬اینجا مح ‌ل ماست‌!»‬ ‫«چرا اومد ‌‬

‫ت ک‌ه نمیاد بگ‌ه شعبون‬ ‫ب نیس��� ‌‬ ‫ی ک‌ه با م ‌ن خو ‌‬ ‫ب آدم ‌‬ ‫ج ‪ -‬نخری ای ‌ن حرفا رو نزده‌‪ ،‬نه‌‪ُ .‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ب حتم ًا بچ‌ه مح ‌ل و طرفدار اونن‌‬ ‫ی ک‌ه میگ ‌ن ُخ ‌‬ ‫‌عبدالله رو زد میگ‌ه عبدالله منو زد‪ .‬اونای ‌‬ ‫نت و وض ‌ع منم‌‬ ‫ک‌ه ای ‌ن حرفا رو زد ‌ن دیگه‌! آخ‌ه ی‌ه چیزی‌ا ‌م هس���ت‌! همۀ تهرا ‌ن منو میشناخ ‌‬

‫ی ب‌ه شما بگم‌‪ .‬هیچوقت‌‪ .‬ما‬ ‫میدونسنت‌‪ .‬م ‌ن نمیخوا ‌م خودمو نش���و ‌ن بد ‌م یا ی‌ه چیز بیخود ‌‬

‫ی بناکردن‌‬ ‫ی اومدی ‌م بریون‌‪ ،‬اینا ی‌ه عده‌ا ‌‬ ‫ب آراء بریزی ‌م و ای ‌ن حرفا وقت ‌‬ ‫ک‌ه رفتی ‌م تو به‌حس���ا ‌‬ ‫ت زد ‌ن ب‌ه بچه‌هامون‌‪ .‬با من ‌م او ‌ل دعواش���و ‌ن نشد‪ .‬م ‌ن داشت ‌م جلو مریفتم‌‪ ،‬اینا به‌‬ ‫ف مف ‌‬ ‫حر ‌‬

‫ی ما دعواش���و ‌ن میش���ه‌‪ .‬برگشت ‌م اومدم‌‬ ‫ی میگن‌‪ .‬بچه‌ها ‌‬ ‫ی ور ‌‬ ‫ی ما در ‌‬ ‫ی دو تا از بچه‌ها ‌‬ ‫یک ‌‬

‫ی شدک‌ه دعوا را‌ه انداختنی‌؟»‬ ‫خالص‌ه من ‌م پرید ‌م ب‌ه اینا‪ .‬بعد آخر سر از بچه‌ها پرسیدم‌‪« :‬چ ‌‬

‫ی بود‪ .‬چند تا بودن‌‪ ،‬اومد ‌ن اونجا جلو‬ ‫ی میگفت‌‪ ».‬اینجور ‌‬ ‫ی ور ‌‬ ‫ت ب‌ه شما در ‌‬ ‫گفتش‌‪« :‬داش ‌‬ ‫انتخابات‌رو بگرین‌‪ ،‬ما ‌م زدی ‌م ردشو ‌ن کردی ‌م رفنت‌‪ ،‬همنی‌‪.‬‬

‫س با خود عبدالله دعوایتا ‌ن نشد؟‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬

‫ش کردیم‌‪ ،‬نمیگی ‌م نزدیم‌‪ .‬سر همین ‌م با‬ ‫ج ‪ -‬چرا‪ .‬د ‌م مسجد فخرالدول‌ه ایشونو زدی ‌م زخمی ‌‬ ‫‌‬

‫ت دیگه‌!‬ ‫ت ک‌ه اومد باشگا‌ه منو‌گرف ‌‬ ‫من‌کین‌ه داش ‌‬

‫ی عبدالله‬ ‫ش از دار و دسته‌ها ‌‬ ‫ی گاوک ‌‬ ‫ف ب‌ه مصطف ‌‬ ‫ی معرو ‌‬ ‫ی طوس ‌‬ ‫س ‪ -‬می‌گویند مصطف ‌‬ ‫‌‬ ‫ت است‌؟‬ ‫ف درس ‌‬ ‫ی می‌کرد‪ .‬ای ‌ن حر ‌‬ ‫کُرمی‌بود و از او در مقاب ‌ل شما پشتیبان ‌‬

‫ش با من‬ ‫ی داش ‌‬ ‫ی با م ‌ن رفی ‌ق بود‪ ،‬عکسش ‌م دارم‌‪ 1.‬مرتض ‌‬ ‫ی طوس ‌‬ ‫ج ‪ -‬اصال و ابدا‪ .‬مصطف ‌‬ ‫‌‬

‫ی رو م ‌ن خود ‌م دو دفع‌ه از زندان‬ ‫ت مصطف ‌‬ ‫ی بود‪ ،‬اونوق ‌‬ ‫ی باستان ‌‬ ‫‌رفی ‌ق بود‪ ،‬جزو ورزشکارا ‌‬

‫ش مفصله‌‪ .‬تاز‌ه مصطفی‬ ‫ک بی‌مح ‌ل کش���ید‌ه بودک‌ه حکایت ‌‬ ‫ش بریون‌‪ .‬دو دفع‌ه چ ‌‬ ‫‌آوردم��� ‌‬ ‫ی خودمو ‌ن بود‪.‬‬ ‫ی از ورزشکارا و بچه‌ها ‌‬ ‫‌طوس ‌‬

‫ب ای ‌ن آقا عبدالله باشگا‌ه شما راگرفت‌؟‬ ‫س ‪ -‬بعد از انقال ‌‬ ‫‌‬

‫ب ای ‌ن مری‌ه باش���گا‌ه رو میگ�ی�ره‌‪ .‬همو ‌ن موق ‌ع بازرگا ‌ن و‬ ‫ج ‪ -‬بل���ه‌‪ ،‬ای ‌ن گرفت‌‪ .‬او ‌ل انقال ‌‬ ‫‌‬

‫ت بگه‌‪« :‬مرد حسابی‌!‬ ‫ی نیس ‌‬ ‫نن به‌نا ‌م باشگا‌ه ملی‌‪ .‬یک ‌‬ ‫ش میک ‌‬ ‫سنجابی‌و فروهر مری ‌ن افتتاح ‌‬ ‫‪ -۱‬ص ‪..۴۶۶‬‬


‫‪188‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ی بود! پولشو مرد ‌م داد‌ه بودن‌!» چند دفع‌ه گل‌ریزو ‌ن کرد ‌م و مردم‌‬ ‫اینجا از اول‌باشگا‌ه مل ‌‬ ‫پو ‌ل داد ‌ن تا این‌باشگا‌ه روبرا‌ه شد‪ .‬اینو همۀ تهران ‌م میدونسنت‌‪ .‬این‌ه ک‌ه ای ‌ن آقا عبدالله مریه‌‬

‫ی منو زده‌‪.‬‬ ‫باشگا‌ه رو میگری‌ه ب‌ه ای ‌ن عنوا ‌ن ک‌ه شعبو ‌ن جعفر ‌‬

‫ش نکرد‌ه بود؟‬ ‫ب فروک ‌‬ ‫ش از ‪ 28‬مرداد تا زما ‌ن انقال ‌‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه کینۀ ریشه‌داری‌! خشم ‌‬ ‫‌‬

‫ی بودن‌‪ ،‬میدونی‌؟ اینا اصو ً‬ ‫نت منو ببینن‌‪.‬‬ ‫ی بودک‌ه نمیتونس ‌‬ ‫ال ی‌ه جور ‌‬ ‫ب آخ‌ه اینا خیل ‌‬ ‫ج ‪ُ -‬خ ‌‬ ‫‌‬

‫ی کنن‬ ‫ی ک‌ه میخواد رو بیاد هم‌ه میخوا ‌ن ی‌ه کار ‌‬ ‫نی ک‌ه تو ایرا ‌ن ی‌ه کس ‌‬ ‫شما خودتون ‌م میدون ‌‬

‫ت و بخ ‌ل پدر ای ‌ن ملتو در آورد خانوم‌‪.‬‬ ‫‌بخور‌ه زمنی‌‪ .‬حساد ‌‬

‫ت با شما بد شد‌ه بودند و برایتا ‌ن می‌زدند؟ بعد از‬ ‫ی ب‌ه دلی ‌ل حساد ‌‬ ‫ک عده‌ا ‌‬ ‫سی ‌‬ ‫س‪-‬پ ‌‬ ‫‌‬ ‫ب ای ‌ن نوشته‌ها از شما نا ‌م برده‌اند‪.‬‬ ‫ی نوشته‌اند و در غال ‌‬ ‫ب دربارۀ وقای ‌ع ‪ 28‬مرداد خیل ‌‬ ‫انقال ‌‬

‫نظرتا ‌ن دربارۀ ای ‌ن نوشته‌ها چیست‌؟‬

‫ب ما هیچکدو ‌م از ای ‌ن چیزها رو ندیدی ‌م و نخوندیم‌!‬ ‫ش از انقال ‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن نمیدون ‌م چرا پی ‌‬ ‫‌‬

‫ی اینا‬ ‫ب اینا رو بیش�ت�ر مینوشن��‌‪ .‬حاال ‪ 28‬مردادوکار نداریم‌‪ .‬خان ‌م ی‌ه مزخرفات ‌‬ ‫بعد از انقال ‌‬

‫غ مینویسن‌‪ ،‬همه‌شون‌‪ ،‬اینا هم‌ه دروغه‌‪.‬‬ ‫ی م ‌ن درو ‌‬ ‫نت ک‌ه بیا تماش‌ا کن‌‪ .‬بیشرت ای ‌ن کتابا ‌م برا ‌‬ ‫نوش ‌‬ ‫ت این‌ه ک‌ه م ‌ن اال ‌ن ب‌ه شماگفتم‌‪.‬‬ ‫حقیق ‌‬

‫ت خوابید چ‌ه کردید؟‬ ‫ی انتخابا ‌‬ ‫س ‪ -‬بعد از اینک‌ه سر و صدا ‌‬ ‫‌‬

‫ح بربی ‌م سوریه‌‪،‬گفت ‌م براتون‌؟‬ ‫ی ما رو فرستاد ضری ‌‬ ‫ش زاهد ‌‬ ‫ج ‪ -‬بعد ‌‬ ‫‌‬ ‫ف کنید‪.‬‬ ‫س ‪ -‬نه‌‪ ،‬حاال تعری ‌‬ ‫‌‬

‫ض کن ‌م سر ‪ 28‬مردادک‌ه شا‌ه از ایرا ‌ن میذار‌ه مریه‌‪...‬‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬خدم ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ 25 -‬مرداد‪.‬‬ ‫‌‬

‫ض کرد ‌م ب‌ه شماک‌ه او ‌ن سروانه‌گفت‌‪:‬‬ ‫ج ‪ -‬البته‌‪ 25 ،‬مرداد ک‌ه شا‌ه مریه‌‪ ،‬م ‌ن تو زندا ‌ن بودم‌‪ .‬عر ‌‬ ‫‌‬ ‫ش ارباباش‌!»‬ ‫ت پی ‌‬ ‫«شا‌ه رف ‌‬ ‫س ‪ -‬بل‌ه گفتید‪.‬‬ ‫‌‬

‫ق و او ‌ن [مظف���ر] اعلم‌‪،‬ک‌ه مث ‌ل اینکه‌‬ ‫ی از ای���را ‌ن مریه‌‪ ،‬مری‌ه عرا ‌‬ ‫ج ‪ -‬حاال نگو ش���ا‌ه وقت ‌‬ ‫‌‬

‫ع داد‌ه بودکه‌‪:‬‬ ‫ش اطال ‌‬ ‫ی به ‌‬ ‫س���فریکبری [وزیر مختار] اونجا بود‪ ،‬نمیاد جلو شاه‌‪ .‬دکرت فاطم ‌‬

‫ی میچید‪،‬‬ ‫ت نیا!» البت‌ه م ‌ن اینجا باید بگ ‌م ک‌ه تما ‌م ای ‌ن بساطا رو دکرت فاطم ‌‬ ‫«جلو اعلیحضر ‌‬ ‫ض کنم‌‪،‬‬ ‫ت شما عر ‌‬ ‫ی میکرد‪ .‬خدم ‌‬ ‫ش کارگردان ‌‬ ‫ی هم‌ه ‌‬ ‫ی نداشت‌‪ .‬او ‌ن فاطم ‌‬ ‫ق زیاد کار ‌‬ ‫مصد ‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪189‬‬

‫ت میشه‌‪ .‬بعد ی‌ه نفر راهنمائیش‌‬ ‫ی ناراح ‌‬ ‫ت خیل ‌‬ ‫ی نیس ‌‬ ‫ی مری‌ه تو فرودگا‌ه میبین‌ه هیشک ‌‬ ‫شا‌ه وقت ‌‬

‫ی ی‌ه آیت‌الله‬ ‫ش آیت‌الله [حس���ن‌] شهرستانی‌‪ ».‬آیت‌الله شهرستان ‌‬ ‫میکن‌ه میگه‌‪« :‬بیا برو پی ‌‬

‫ش میگه‌‪:‬‬ ‫ش ایشو ‌ن میشینه‌‪ ،‬ایشو ‌ن به ‌‬ ‫ی مری‌ه پی ‌‬ ‫ش نابینا بود‪ .‬وقت ‌‬ ‫یل چشا ‌‬ ‫گ بود و ‌‬ ‫خیلی‌بزر ‌‬ ‫ش علی‌ب ‌ن ابیطالب‌‪ ،‬تو حر ‌م ی‌ه ُخرد‌ه نذر و‬ ‫ت علی‌‪ .‬برو اونجا پی ‌‬ ‫ت موال ‌‬ ‫«پاش���و برو خدم ‌‬ ‫ت واشه‌!» ک‌ه شاهَ ‌م پامیش‌ه مری‌ه تو حر ‌م علی‌ب ‌ن ابیطالب‌‪ .‬حر ‌م ی‌ه کلیددار داره‌‪،‬‬ ‫نیا ‌ز کن‌دل ‌‬

‫ف کرد ‪--‬کلیددار اونجا ‌وکلیددار کربال‪ ،‬با من‌‬ ‫ی م ‌ن تعری ‌‬ ‫ش بعدها برا ‌‬ ‫این‌کلیددار‌ه خود ‌‬ ‫ی میاد بریون‌‪ ،‬خیلی‌‬ ‫ت وقت ‌‬ ‫ش م ‌ن میومدن‌‪--‬ک‌ه اعلیحضر ‌‬ ‫رفیق‌بودن‌‪ ،‬تهرا ‌ن ک‌ه میومد ‌ن پی ‌‬

‫ی گرفت‌ه بود‪...‬‬ ‫ی رفت‌ه بود خیل ‌‬ ‫خوشحا ‌ل میاد بریون‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫ی بود؟‬ ‫س ‪-‬کلیددار ایران ‌‬ ‫‌‬

‫ی که‌‬ ‫ت وقت ‌‬ ‫ی ایرانی‌‪ .‬فارس���ی‌ا ‌م بلد بود‪ ... .‬بعد اعلیحضر ‌‬ ‫یل عراق ‌‬ ‫ی بود و ‌‬ ‫ج ‪ -‬نه‌‪ ،‬عراق ‌‬ ‫‌‬ ‫ف میار ‌ن تهران‌‪ ،‬چو ‌ن حر ‌م ی‌ه ُخرد‌ه خراب‌ه خروب‌ه داشت‌‪ ،‬دستور میدن‌‪« :‬بری ‌ن هم‌ه رو‬ ‫تشری ‌‬ ‫ج خودم‌‪َ .‬‬ ‫ض کننی‌‪ ،‬در جلو‌ک‌ه او ‌ن در بیشرت از نقر‌ه و طالست‬ ‫درش ‌م عو ‌‬ ‫نی ب‌ه خر ‌‬ ‫ت کن ‌‬ ‫درس ‌‬

‫ش مینویسن‌‪:‬‬ ‫نن آخر سر دستور مید‌ه تو آینه‌کاریا ‌‬ ‫ت میک ‌‬ ‫‌ما ‌ل شاهه‌‪ .‬مری ‌ن اونجا رو درس ‌‬ ‫ی کردم‌‬ ‫ت آینه‌کار ‌‬ ‫گر در َح َرمَ ‌‬

‫ی کردم‌‬ ‫ی شهریار ‌‬ ‫ی ن‌ه سزا ‌‬ ‫کار ‌‬

‫ش یاد ‌م رفته‌)‬ ‫ی توست‌‪( ...‬اینجا ‌‬ ‫ت رو ‌‬ ‫از طلع ‌‬

‫ی کردم‌‬ ‫ت آینه‌دار ‌‬ ‫ش ُرخ ‌‬ ‫گر پی ‌‬

‫بندۀ درگا‌ه علی‌‪ ،‬محمدرضا پهلوی‌‬

‫ت کرد‌ه بودک‌ه میگه‌‪:‬‬ ‫ی درس ‌‬ ‫ی ی‌ه شاع َر ‌م ی‌ه شعر ‌‬ ‫ب هست‌‪ .‬تا حت ‌‬ ‫ی حر ‌م علی‌ب ‌ن ابیطال ‌‬ ‫االن ‌م تو ‌‬ ‫شهنشاهاتواندرجس ‌مایرا ‌نهمچوجا ‌ناستی‬

‫‌گ ‌ل آما ‌ل ملت‌‪ ،‬خار چش ‌م د شمنا ‌ن استی‌‬

‫ی شاها‬ ‫ت بسته‌ا ‌‬ ‫ی ک ‌ه با شا ‌ه والی ‌‬ ‫ب ‌ه پیمان ‌‬

‫همیش ‌ه در پنا ‌ه سایۀ این‌ خاندان‌ استی‌‬

‫س ‪ -‬ای ‌ن قضی‌ه بعد از ‪ 28‬مرداد است‌؟ بعد از اینک‌ه شا‌ه برمی‌گردد ایران‌؟‬ ‫‌‬

‫ت زینب‬ ‫ی حضر ‌‬ ‫ح ‪1‬برا ‌‬ ‫ت دستور مید ‌ن ی‌ه ضری ‌‬ ‫ع شد ک‌ه اعلیحضر ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬از اونجا شرو ‌‬ ‫‌‬ ‫‪ -1‬نق���ل از روزنام���هکیهان‪ ۵ ،‬مهر ‪« :۱۳۳۲‬بازدید آیت‌اللهکاش���انی از صندوقیکه آقای صنیع خاتم برای مرقد‬ ‫حضرت زینب علیهماسالم ساخته است‪ ».‬احتمال دارد مقصود جعفری از ضریح همنی صندوق باشد‪.‬‬


‫‪190‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ی کوفه‌‪ .‬بعد زاهدی‌ا ‌م نخست‌‌وزیر شد‌ه بود‬ ‫ت مسل ‌م تو ‌‬ ‫ی حضر ‌‬ ‫ت کنن‌‪ ،‬ی‌ه ضریح ‌م برا ‌‬ ‫‌درس ‌‬ ‫ط افسرا بود ‌ن و اون‌‬ ‫ت کردک‌ه فق ‌‬ ‫ج نفر‌ه درس ‌‬ ‫ت و پن ‌‬ ‫ت بیس ‌‬ ‫ی اینا رو تهی‌ه کرد‪ ،‬ی‌ه هیأ ‌‬ ‫دیگه‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫ی واعظ‌‪ .‬تیمسار ضرغام‌‬ ‫ت کرد‌ه بود‪ ،‬با او ‌ن موسو ‌‬ ‫صنی ‌ع خات ‌م از اصفها ‌ن ک‌ه ضریحا رو درس ‌‬ ‫ت بود‪ ،‬تیمسار صدوقی‌ا ‌م معاونش‌‌ک‌ه دادستان‌‬ ‫س هی ًا ‌‬ ‫[سرلش���گر عزت‌الله ضرغامی‌] رئی ‌‬

‫ب بازنشست‌ه شد‌ه بود‬ ‫ی بود‪ُ .‬خ ‌‬ ‫گ و محرتم ‌‬ ‫ی مرد بزر ‌‬ ‫ش شد‌ه بود‪ .‬تیمسار ضرغا ‌م خیل ‌‬ ‫ارت ‌‬ ‫ت ما شده‌‬ ‫س هیأ ‌‬ ‫یل چو ‌ن مورد عالقۀ شا‌ه بود و خیلی‌ا ‌م متدی ‌ن بود واس‌ه خاطر همین ‌م رئی ‌‬ ‫و ‌‬

‫ت شما‬ ‫ی دید من ‌م مذهبی‌ا ‌م گفت‌‪« :‬پاشو برو‪ ».‬ما ‌م با اینا را‌ه افتادی ‌م رفتیم‌‪ ،‬خدم ‌‬ ‫بود‪ .‬زاهد ‌‬ ‫ی اینا اص ً‬ ‫ال‬ ‫ی بیار ‌‬ ‫ض کنم‌‪ ،‬سوری‌ه و عراق‌‪ .‬تو سوری‌ه اینا ب‌ه م ‌ن گفنت‌‪« :‬اگ‌ه اینجا اس ‌م عل ‌‬ ‫عر ‌‬ ‫خوششو ‌ن نمیاد!» من ‌م گفتم‌‪« :‬حاال ک‌ه خوششو ‌ن نمیاد م ‌ن مری ‌م تو این‌گلدست‌ه ی‌ه اذو ‌ن و‬

‫ی کاری‌ام‌کردی ‌م و بعد ضریح‌‬ ‫نن بکنن‌‪ ».‬رفتی ‌م ی‌ه همچ ‌‬ ‫ی میخوا ‌ن بک ‌‬ ‫ی‌ه اشهد میگم‌‪ .‬هرکار ‌‬

‫س شمارۀ ‪ )10/12‬از اونا ی‌ه عد‌ه از رجالشون‌اومدن‌‪ ،‬جمعیتی‌ا ‌م اومده‌‬ ‫روکار‌گذاشتیم‌‪( .‬عک ‌‬

‫ی داشتی ‌م مریفتی ‌م تو را‌ه از اینجا [تهران‌] ب‌ه قزوی ‌ن و همدا ‌ن و‬ ‫بودک‌ه بیا و تماشاکن‌‪ .‬البت‌ه وقت ‌‬

‫کرمونشا‌ه و قصرشریی ‌ن تا ب‌ه عراق‌‪...‬‬ ‫ی رفتید؟‬ ‫س ‪ -‬زمین ‌‬ ‫‌‬

‫ی کامیون‌‪.‬‬ ‫ی بزرگن‌‪ ،‬میذارنشو ‌ن تو ‌‬ ‫ج ‪ -‬آر‌ه دیگه‌! ای ‌ن ضریحا خیل ‌‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬درست‌‪.‬‬ ‫‌‬

‫ح مریحو میربدیم‌‪،‬‬ ‫نت ک‌ه نگو‪ .‬ماک‌ه ضری ‌‬ ‫خ بس ‌‬ ‫ج ‪... -‬حاال تما ‌م ای ‌ن کامیونا رو انقد مرد ‌م ن ‌‬ ‫‌‬

‫ح بود ‌ن دیگه‌!‬ ‫ی میگ ‌م خانوم‌‪ ،‬مرد ‌م ساده‌لو ‌‬ ‫همۀ مرد ‌م ریخت‌ه بود ‌ن زار زارگری‌ه میکردن‌‪ .‬راست ‌‬ ‫ب توکتشو ‌ن کرد‌ه بود‪ .‬مخصوص ًا تو ای ‌ن دهاتا و ای ‌ن شهرستانا ساده‌بودن‌‬ ‫ای ‌ن کارا رو مذه ‌‬ ‫دیگه‌!‬

‫ی ب���ود؟ صرب می‌کردید تا‬ ‫ح را بردید ب‌ه س���وری‌ه آنجا رس��� ‌م چ‌ه جور ‌‬ ‫س ‪ -‬بعد‌ک���‌ه ضری ‌‬ ‫‌‬

‫نصبش‌کنند یا می‌گذاشتید و می‌آمدید؟‬

‫ح میکردی ‌م و بعد میومدیم‌‪.‬‬ ‫ش میکردن‌‪ ،‬افتتا ‌‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه دیگ‌ه اونجا وامیسادی ‌م نصب ‌‬ ‫‌‬

‫ی در سوری‌ه ماندید؟‬ ‫س ‪ -‬چ‌ه مدت ‌‬ ‫‌‬ ‫ش روز‪.‬‬ ‫فه ‌‬ ‫ج ‪ -‬تقریب ًا ه ‌‬ ‫‌‬

‫ت روز طو ‌ل کشید؟‬ ‫ت هش ‌‬ ‫ح هف ‌‬ ‫ب ضری ‌‬ ‫س ‪ -‬نص ‌‬ ‫‌‬


‫شعبان جعفری‬

‫‪191‬‬

‫ب عراق‌‪ .‬ما اومدی ‌م توکربال و دیدی ‌م او ‌ن س���رهنگا ک‌ه جلوتر از ما‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬بعد رفتی ‌م غر ‌‬ ‫‌‬ ‫ق کنسولن‌‪ .‬کنسو َل ‌م خسروپرویز بود‪ .‬ما رفتیم‬ ‫رفت‌ه بودن‌‪ ،‬اونجا جمعن‌‪ .‬دو تا تیمسارا تو اتا ‌‬

‫ی شده‌؟»گفت‌‪« :‬تیمسار رفت‌ه بود تو ب‌ه ای ‌ن گفت‌ه بودک‌ه به‌‬ ‫‌اونجا و ب‌ه سرهنگ‌ه گفتم‌‪« :‬چ ‌‬

‫ی کربال‬ ‫ت ای ‌ن مسافرخونه‌ها ‌‬ ‫ب اینجا بمونی ‌م تو سفارتخونه‌‪ ».‬راست ‌م میگف ‌‬ ‫ما اجاز‌ه بدی ‌ن ش ‌‬ ‫ت چیکارکنه‌‪.‬گفته‌‪« :‬ن‌ه نمیشه‌‪ ».‬اینو‌ک‌ه ب‌ه من‌‬ ‫ف بود و بو میدادک‌ه آد ‌م نمیدونس��� ‌‬ ‫انقدکثی ‌‬

‫ت میکنم‌‪ ».‬رفتی ‌م نشس���تی ‌م اونجا و با ای ‌ن خسروپرویز‬ ‫ش صحب ‌‬ ‫گفت‌گفتم‌‪« :‬م ‌ن مری ‌م باها ‌‬

‫ی حا ‌ل شما چطوره‌؟» حاال تقریب ًا یه‌‬ ‫ی جعفر ‌‬ ‫س�ل�ام‌کردیم‌‪ .‬ما رو میشناخت‌‪.‬گفت‌‪« :‬آقا ‌‬

‫ت منو ببینن‌‪.‬گفتم‌‪:‬‬ ‫ی دلشو ‌ن میخواس ‌‬ ‫ی از ‪ 28‬مرداد‌گذشت‌ه بود دیگه‌‪ ،‬اینا ه ‌‬ ‫ف ماه ‌‬ ‫شه ‌‬ ‫شی ‌‬ ‫ی بکننی‌‪ .‬باالخر‌ه اینا رو پاگوناشونو شا‌ه داده‌‪ .‬حاال اینا‬ ‫ت شما ی‌ه کار ‌‬ ‫ی هس ‌‬ ‫«حاال هر جور ‌‬ ‫ت میگن‌‪ ».‬گفت‌‪« :‬ن‌ه نمیشه‌‪ ».‬گفتم‌‪:‬‬ ‫با ای ‌ن لباساک‌ه نمیش‌ه بر ‌ن تو ای ‌ن مسافرخونه‌ها‪ ،‬راس ‌‬ ‫ی کردیم‌‪ ،‬حاالکار نداریم‌‪ .‬بعد ای ‌ن رفت‌‪ .‬رفت‌‬ ‫ش گردگری ‌‬ ‫«نمیشه‌؟» خالصه‌ی‌ه ُخرد‌ه باها ‌‬

‫ت در وایساد‌ه گویا فهمیده‌‬ ‫و خالص‌ه ما اومدیم‌بریون‌‪ .‬اومدی ‌م بریو ‌ن دیدی ‌م حاجی‌عبود پش ‌‬

‫ی میربد مک‌ه و م ‌ن ی‌ه دفعه‌‬ ‫ت حاج ‌‬ ‫ب���ود‌ه ما اومدیم‌‪ .‬ای ‌ن حاجی‌عبود میومد ته���را ‌ن و مریف ‌‬

‫ف میکنم‌‪ .‬ای ‌ن حاجی‌ه ما رو برد‬ ‫ی دار‌ه بعد ًا براتو ‌ن تعری ‌‬ ‫تهرا ‌ن دید‌ه بودمش‌‪ .‬اینم‌ی‌ه ماجرای ‌‬ ‫ت کرد‪:‬‬ ‫ی درس ‌‬ ‫ت ی‌ه غذای ‌‬ ‫ض س‌ه چار ساع ‌‬ ‫خونه‌شون‌‪ .‬باورکننی‌‪ ،‬ای ‌ن بند‌ه خدا خانو ‌م در عر ‌‬

‫ی کرد‪ .‬س���ال ‌ن بزرگی‌ا ‌م داشت‌‪ ،‬آخه‌‬ ‫ی حس���اب ‌‬ ‫غ و ای ‌ن و اون‌‪ ،‬ی‌ه پذیرای ‌‬ ‫دو تا بره‌‪ ،‬چند تا مر ‌‬ ‫ح اونجا موندی ‌م و صبح ‌م بلند شدیم‌‬ ‫ی خالصه‌‪ ،‬بعد ما تا صب ‌‬ ‫ف قصابا بود‪.‬هیچ ‌‬ ‫س صن ‌‬ ‫رئی ‌‬

‫ی دیگ‌ه از‬ ‫ی کربالست‌‪ .‬هیچ ‌‬ ‫و ضریح ‌وک‌ه برد‌ه بودیم‌کار‌گذاشتی ‌م تو همو ‌ن کوفه‌‪.‬کوف‌ه باال ‌‬

‫همونجا برگشتی ‌م ب‌ه ایران‌‪ .‬ای ‌ن جریا ‌ن کار اونجا‪.‬‬

‫ی بد و‬ ‫ی ک‌ه گفت ‌م در مورد شما خیل ‌‬ ‫ی اسالم ‌‬ ‫س ‪ -‬در هما ‌ن شمارۀ روزنامۀکیها ‌ن جمهور ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ه ‌م از مدا ‌ل یا نشا ‌ن ‪ 28‬مرداد شد‌ه ک‌ه شا‌ه ب‌ه شما‬ ‫بریا‌ه نوشت‌ه عالو‌ه بر اسناد مختلف‌‪ ،‬نقل ‌‬

‫ی ب‌ه م ‌ن نگفتید؟‬ ‫داد‌ه است‌‪ .‬چرا راج ‌ع ب‌ه نشا ‌ن چیز ‌‬

‫‪1‬‬

‫نت نداره‌؟!‬ ‫ج ‪ -‬خانوم‌‪ ،‬م ‌ن خود ‌م نشانم‌‪.‬گف ‌‬ ‫‌‬

‫ب جش��� ‌ن و برنام‌ه تهی‌ه می‌دیدید و‬ ‫ی عزیز ش���دید‪ ،‬مرت ‌‬ ‫س ‪ -‬انگار بعد از ‪ 28‬مرداد خیل ‌‬ ‫‌‬

‫ف می‌کردند! (اسناد شمارۀ ‪ 10/13‬و ‪)10/14‬‬ ‫روزنامه‌ها ه ‌م هم‌ه از شما تعری ‌‬ ‫‪ -۱‬ر‪.‬ک‪ .‬به پیوست شماره ‪ ۱‬صص ‪.۳۹۳-۳۸۸‬‬


‫‪192‬‬

‫‪ ۲۸‬مرداد ‪۱۳۳۲‬‬

‫ی پیداکرد‌ه بودم‌‪ ،‬سر و صدا ‌م را‌ه افتاد‌ه بود تو مردم‌!‬ ‫ج ‪ -‬بل‌ه بعد از ‪ 28‬مرداد م ‌ن ی‌ه وضع ‌‬ ‫‌‬

‫ی هس���تید یا‬ ‫ی ک‌ه کردید راض ‌‬ ‫س ‪ -‬اال ‌ن ک‌ه ب‌ه گذش���ت‌ه و ‪ 28‬مرداد نگا‌ه می‌کنید ازکار ‌‬ ‫‌‬

‫پشیمان‌؟‬

‫ی پشیمون ‌م نیستیم‌‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬ن‌ه همچ ‌‬ ‫‌‬

‫ق بیفتد هما ‌ن کار را می‌کنید؟‬ ‫ی اگر دو مرتب‌ه اتفا ‌‬ ‫س ‪ -‬یعن ‌‬ ‫‌‬ ‫ج ‪ -‬م ‌ن طرفدار شا‌ه بودم‌‪ ،‬االنش ‌م هستم‌‪.‬‬ ‫‌‬ ‫س ‪ -‬اال ‌ن ه ‌م هستید؟‬ ‫‌‬

‫ط خودش‌‪.‬‬ ‫ی دیگ‌ه نه‌! فق ‌‬ ‫ج ‪ -‬بله‌‪ .‬هیشک ‌‬ ‫‌‬

‫ی مردم‌‬ ‫ی ک‌ه شما در ‪ 28‬مردادکردید‪ ،‬برا ‌‬ ‫ط خود ش���اه‌‪ .‬فکر می‌کنیدکار ‌‬ ‫س ‪ -‬فهمید ‌م فق ‌‬ ‫‌‬

‫ب ‪ 57‬هم‌‬ ‫ی نبود و شا‌ه برنمی‌گشت‌‪ ،‬انقال ‌‬ ‫ی معتقدند اگر ‪ 28‬مرداد ‌‬ ‫ش داشت‌؟ بسیار ‌‬ ‫ارز ‌‬

‫نمی‌ش���د‪ .‬شما چ‌ه می‌گویید؟ فکر می‌کنید‌‌کجا اش���تبا‌ه شد؟ شا‌ه کجا اشتبا‌ه کردک‌ه این‌‬ ‫ق افتاد؟‬ ‫انقالب‌‪ 57‬اتفا ‌‬ ‫ج ‪ -‬آخ‌ه ِ‬ ‫ش میگه‌‬ ‫ی خود ‌‬ ‫ت «م ‌ن اش���تبا‌ه کردم‌»‪ .‬تمو ‌م شد و رفت‌‪ .‬وقت ‌‬ ‫خود ش���ا‌ه ک‌ه گف ‌‬ ‫‌‬ ‫نی چ‌ه جوریه‌؟ اینا ک‌ه دور و ور شا‌ه بودن‌‬ ‫ش دیگه‌‪ .‬آخ‌ه میدون ‌‬ ‫من‌اشتبا‌ه کرد ‌م باید بخشید ‌‬

‫نت همیش‌ه کنار‬ ‫ت داش ‌‬ ‫ی ک‌ه ش���ا‌ه رو دوس ‌‬ ‫ت نبودن‌‪ ،‬میدوننی‌؟ اونای ‌‬ ‫ش اونجور روراس��� ‌‬ ‫باها ‌‬ ‫یل یکی‌روکه‬ ‫نت دنبا ‌ل ای ‌ن مخالفا‪ .‬و ‌‬ ‫ش مریف ‌‬ ‫ت ش���دین‌؟گذاشتنشو ‌ن کنار‪ .‬هم‌ه ‌‬ ‫بودن‌‪ .‬ملتف ‌‬

‫‌مواف ‌ق بود اص ً‬ ‫ال مح ‌ل نمیذاشنت‌‪.‬‬


‫شعبان جعفری‬

‫س شمارۀ ‪10/1‬