Page 1

De maakbare mens Malika Soudani

Een onderzoek naar filterbubbels en discriminatie


Artistiek onderzoek Creative Writing 2020-2021 De maakbare mens door Malika Soudani Begeleid door Fiep van Bodegom en Maarten van der Graaff


D E MA A KBA R E ME NS

Malika Soudani

Een onderzoek naar filterbubbels en discriminatie


INLEIDING 07

Artistiek onderzoek

09

Verantwoording IK LEER

12

Algoritmes en filterbubbels: Een web van relevantie

18

De invloed van (politieke) nuances op auteurschap IK HERKEN

26

Anders

27

Michael Jackson

28

Vervreemd

29

Natural black hair

30

Beschaafd

31

LOL (Laughing Out Loud) IK VERTEER

34

waar ik eindig BIJLAGEN

39

Bijlage 1: Non-fiction, fiction & poetry on discrimination, diversity and identity (ENG/NL)

47

Bijlage 2: Instaposts

53

Bijlage 3: Brief aan onderwijsinstelling


Artistiek onderzoek Inleiding

De maakbaarheid van mensen intrigeert mij. Bekijk de huidige gesprekken die worden gevoerd over racisme en vergelijk dat met hoeveel mensen er een jaar geleden actief hun mening lieten horen op sociale media. Zie hoe gemakkelijk de meerderheid van de mensen zich aanpast aan de heersende pandemie. Ik moet ook denken aan mijn vader, die normaal gesproken een fles drinken en het liefst ook brood, beleg en fruit meeneemt als hij een uurtje de deur uitgaat en aan hoe dat in een klap kan veranderen als de ramadan begint. ‘De eerste dagen zijn moeilijk,’ zegt hij, ‘Maar daarna gaat het vanzelf. Ik houd het vol omdat ik weet waar ik het voor doe.’ Waarom, wanneer en hoe passen mensen zich zo snel aan en waar ligt de grens? Ik merk tijdens discussies die ik voer met voornamelijk witte vrienden en familieleden dat er weerstand ontstaat op het moment dat er voor een van ons nog nieuwe informatie op tafel komt te liggen. In plaats van het aftasten van die informatie wordt er een aanval ingezet of verschuilen mensen zich achter een uitspraak als, ‘Maar ik wist dit niet dus…’ Op mijn beurt denk ik dan weer, ‘Dat is toch de hele reden waarom we informatie en meningen met elkaar delen?’ Dat aspect van het voeren van een gesprek lijkt door de mensen om mij heen nog niet echt gewaardeerd te worden. Hoe mensen over discriminatie praten en of ze er überhaupt over praten heeft mij gevormd tot wie ik ben. Het heeft invloed (gehad) op hoe ik nadacht en nadenk over mijn afkomst, 7


mijn biculturaliteit, mijn huidskleur en mijn haar. Het heeft mijn mening verandert over discriminatie en over binair denken en het heeft mij een andere kijk gegeven op hoe ik discriminatie wel of niet ervaar. Communicatie rondom discriminatie, in mijn geval racisme en seksisme, heeft veel impact gehad op mijn ontwikkeling als schrijver en als mens. Daar ben ik mij echter pas sinds twee jaar bewust van. Ik ben erachter gekomen hoe belangrijk het is om informatie en ervaringen met elkaar te delen en ook echt naar elkaar te luisteren en van elkaar te leren. Tijdens mijn onderzoek naar wat er wordt geschreven en gezegd over discriminatie stuitte ik op een grote verdeeldheid tussen mensen. Waar ik van huis uit altijd heb gedacht dat mensen aan het einde van de dag allemaal hetzelfde zijn, is die eenheid op sociale media ver te zoeken. Zeker sinds de pandemie en de maatregelen die zijn ingegaan om de pandemie enigszins onder controle te houden, wordt het duidelijk wat voor grote rol sociale media spelen in de maatschappij. Het is een plek waar mensen zich vrij voelen om van alles met zowel bekenden als onbekenden te delen; meningen, argumenten en politieke standpunten, het heeft allemaal een plek op het wereldwijde web. Na die constatering heb ik mijn onderzoek uitgebreid naar algoritmes en filterbubbels. Het resulteerde in de vraag: Hoe verhouden virtuele filterbubbels zich tot de materiele wereld en welke invloed heeft dat op mijn zelfbeeld als mens, als kunstenaar van kleur?

8


Verantwoording Bronmateriaal1 Voor

mijn

onderzoek

naar

gedachten,

meningen

en

(wetenschappelijke) theorieën naar discriminatie las ik Witte onschuld van Gloria Wekker, Citizen van Claudia Rankine, Hallo witte mensen van Anousha Nzume, Gevangen in zwart wit denken van Babah Tarawally en Women Who Run With the Wolves van Clarissa Pinkola Estés. Ik las ook een aantal online publicaties waaronder Institutioneel racisme een artikel van Vera Mulder en Riffy Bol, Why I'm No Longer Talking to White People About Race van Reni Eddo-Lodge, Rethinking Diversity in Publishing een onderzoeksrapport van dr. Anamik Saha en dr. Sandra van Lente en Woorden doen ertoe een uitgave van het Tropenmuseum, AfrikaMuseum, Museum Volkenkunde en het Wereldmuseum. Daarnaast las ik Zwart, een bundel samengesteld door Vamba Sherif en Ebissé Rouw en poëzie van Dean Bowen, Radna Fabias en Simone Atangana Bekono. Ik las Het onhoudbare midden van Gijsbert Pols over het gevaar van geen kant willen kiezen en altijd een middenweg zoeken in de Nederlandse maatschappij.

Een volledig overzicht van geraadpleegde literatuur, kijk- en luistermateriaal en online platforms is te vinden in Bijlage 1: Non-fiction, fiction & poetry on discrimination, diversity and identity (ENG/NL). Deze bijlage plaatste ik ook op Instagram en deelde ik met de voorzitter van de medezeggenschapsraad van ArtEZ hogeschool voor de kunsten. Dat deed ik in reactie op de vragen die ik kreeg over waar te beginnen als je je zou willen inlezen over discriminatie. Op de literatuurlijst na heb ik alles gelezen, bekeken en/of geluisterd. 1

9


Ik voerde een gesprek met Maria Dienaar over het cureren van tentoonstellingen met een focus op diversiteit en inclusie. Ook keek ik naar tafelgesprekken en TED Talks en luisterde ik naar podcasts waarin mensen hun ervaringen uitwisselden over allerlei vormen van discriminatie. Het afgelopen halfjaar ben ik actief berichten gaan delen op Instagram over discriminatie en representatie. Daar kwamen gesprekken uit voort met voornamelijk witte vrienden over onze filterbubbels. Sindsdien wisselen we regelmatig kunstenaars en werken uit om nieuwe makers te leren kennen en onze kunstenaarsbubbel te vergroten. Met Radna Fabias en Simone Atanga Bekono sprak ik kort over de invloed van woorden en daarmee de framing van zwarte schrijvers en welke emoties dat kan oproepen. Uit dit onderzoek kwam, zoals verwacht, sterk naar voren dat discriminatie een uiting is of in elk geval kan zijn van onwetendheid, vooroordelen en een eigen perspectief, dat altijd beperkt is, op de maatschappij.

10


Ik leer

11


Algoritmes en filterbubbels: Een web van relevantie Essay Na mijn onderzoek naar discriminatie ben ik langzamerhand begonnen met het luisteren en kijken naar en het lezen van informatie over algoritmes en informatiebubbels. Ik keek de films The Social Dilemma over de invloed van bedrijven zoals Google, Instagram en Facebook op de maatschappij en Bandersnatch, een interactieve film waarbij de kijker keuzes maakt over het verloop van het verhaal. De tweede film keek ik omdat het naar mijn mening een goede visuele weergave is van hoe een filterbubbel kan werken: men maakt een keuze, waarbij je alleen kunt kiezen uit een beperkt aantal opties, die invloed heeft op welk deel van het verhaal die gaat zien. De verschillende eindes van de verhalen representeren de filterbubbels waar we in leven: de keuze die je maakt zorgt ervoor dat de andere verhaallijnen buiten je beeld blijven. Aan het einde van de film betekent dat, dat iedereen naar dezelfde film heeft gekeken, maar iedereen met een andere ervaring van de film eindigt. Elke verhaallijn geeft andere informatie die invloed heeft op jouw kennis/waarheid van de film. De film zou je een paar keer opnieuw kunnen kijken om meerdere verhaallijnen te leren kennen. Het echte leven werkt meestal anders. In dit leven zouden we andere mensen moeten vragen naar hun ervaringen op de wereld en hun filterbubbels om een breder beeld te krijgen van de maatschappij. Eli Pariser, auteur van het boek Filter Bubble, zegt daarover dat de enige manier om erachter te komen wat iemand in diens filterbubbel op sociale media mist, is door andere mensen te vragen wat zij voorbij 12


zien komen en dat te vergelijken met wat een ander krijgt te zien. Dat algoritmes filteren wat iemand te zien krijgt, illustreert Pariser aan de hand van een Google zoekopdracht in een presentatie over hoe we een filterbubbel kapot zouden kunnen maken. Hij liet twee van zijn vrienden Egypte googelen en vroeg om een screenshot van hun zoekresultaten. De pagina van de ene vriend was gevuld met links over politieke protesten in en ander nieuws uit Egypte. De screenshot van de tweede vriend stond vol links naar websites over vakanties in Egypte. Ze voerden beiden de zoekopdracht uit op een dag vol protesten in Egypte. De ene vriend zou daar dus hoogstwaarschijnlijk nieuws over hebben gelezen terwijl de andere vriend er niks over zou horen. Dat is waarom Pariser in zijn boek Filter Bubble de filterbubbel omschrijft als, ‘A state of intellectual isolation.’ Dat is waar mijn onderzoek naar filterbubbels

en

algoritmes

samenkomt

met

discriminatie,

onderrepresentatie2 en framing. Algoritmes zorgen ervoor dat je te zien krijgt wat het algoritme denkt dat je wil zien/leuk vindt op basis van wat je eerder hebt aangeklikt, geliket, gedeeld, bewaard of gekeken. Waar je eerder interesse in hebt getoond staat in verband met het idee van relevantie. Een protest in Rwanda zal voor veel mensen in Nederland zonder connectie met Rwanda of Afrika minder relevant zijn dan een buurtbarbecue in Amsterdam om geld op te halen voor de voedselbank. Als je dan toch Rwanda googelt zul je waarschijnlijk net als de vriend

Om mijn onderzoek in de praktijk uit te voeren en de informatie in mijn filterbubbel te delen met andere mensen, deelde ik drie posts op Instagram. De posts zijn te lezen in Bijlage 2: Instaposts. 2

13


van Pariser reisinformatie krijgen over het land. Daardoor krijg je beperkte informatie over een beperkt aantal onderwerpen. Dit zorgt ervoor dat wat je weet en vindt over bepaalde onderwerpen wordt aangemoedigd en bevestigd door algoritmes. Dat is de perfecte basis voor

het

ontwikkelen

van

een

bevestigingsvooroordeel:

een

vooroordeel dat voortkomt uit het consumeren van content die eigen meningen, overtuigingen en normen en waarden bevestigen. Door de bevestiging gaat men geloven in diens eigen gecreĂŤerde waarheid: de waarheid die zich heeft gevormd door de berichtgeving die algoritmes speciaal voor jou in elkaar hebben gezet op basis van eerder gemaakte keuzes. Daaruit ontstaan filterbubbels en die gaan gepaard met vooroordelen: oordelen over mensen die een ander perspectief op de wereld hebben dan jij, die net zo bevestigd worden als die van jou. Dat kan resulteren in polarisatie, omdat verschillende partijen zo overtuigd zijn van en bevestigd worden in hun eigen waarheid dat zelfreflectie en kritiek als onwaar worden aangenomen. Het gevolg daarvan is onze dode hoek: Informatie die zich buiten jouw persoonlijke ‘web van relevantie’ bevindt. In de dode hoek3 is content verstopt die je alleen kunt vinden als je goed kijkt. Wat je er vindt moet je denk ik ook net zo benaderen als je dode hoek op de snelweg, voorzichtig en oplettend met aandacht en ruimte voor de mensen die jou daar passeren. In het kader van mijn onderzoek in de praktijk brengen schreef een brief aan ArtEZ hogeschool voor de kunsten. De brief gaat over discriminatie en ander ongewenst gedrag en over de behoefte aan ruimte voor het bespreken van deze onderwerpen. In de brief leg ik uit wat het verschil is tussen diversiteit en inclusie en over de gevolgen van een exclusief management: een dode hoek. De brief is te lezen in Bijlage 3: Brief aan onderwijsinstelling. 3

14


Zoals Eli Pariser aanmoedigt, vroeg ik aan mijn Instagramvolgers en familie en vrienden of ze mij screenshots wilden sturen van de gesponsorde berichten en stories die ze op Instagram en Facebook voorbij zagen komen in een tijdslot van tien tot vijftien minuten. Het is verbazingwekkend hoe gemakkelijk ik mijn zusjes’ screenshots van die van mijn moeder kan onderscheiden. Zelfs de screenshots van de mensen die ik niet ken bieden een kijkje in het hoofd van mijn volgers. Zo blijkt een van hen geïnteresseerd te zijn in parfums voor vrouwen en in lederen handtassen. Een andere volger moet van gezond, maar makkelijk te bereiding, eten houden want die stuurde screenshots van reclames voor maaltijdboxen en restaurantaanbiedingen. Weer iemand anders

wil,

op

basis

van

de

laseraanbiedingen,

van

diens

lichaamsbeharing af én zag veel tattooartiesten voorbijkomen. Ik denk graag dat ik een mysterieus mens ben, maar wie ben ik om algoritmes te slim af te zijn? Het algoritme weet ook mijn interesses vrij nauwkeurig in kaart te brengen. De gesponsorde berichten en stories die het algoritme van Instagram mij heeft laten zien heb ik verdeeld in negen categorieën. Volgens het algoritme zijn dit ongeveer de onderwerpen die mijn ‘relevantiekader’ vormen. Ik bracht mijn screenshots samen in mijn web van relevantie.

15


De invloed van (politieke) nuances op auteurschap Essay Ik praat en discussieer graag en ben altijd opzoek is naar nieuwe informatie. Voor mij is het internet een ware uitkomst. Ik leer er veel van andere mensen. Sociale media zorgen ervoor dat de afstand tussen mij en mensen uit andere sociale- en culturelegroepen wordt overbrugd. Het is de reden waarom ik mij steeds bewuster wordt van mijn privileges en die van anderen. Ik doe mijn best om mijn werk zo inclusief mogelijk te maken, zodat het toegankelijk is voor de meeste mensen. Eerlijk is eerlijk, dat is best vermoeiend. Er zijn heel veel dingen om rekening mee te houden. Ik verlang soms naar een tijd zonder internet en smartphone of twee weken vakantie vieren op een plek zonder bereik. Dit is een verlangen dat voortkomt uit de hoop dat een offline leven mijn leven rustiger en overzichtelijker maakt, zowel mijn privĂŠleven als mijn leven als schrijver. Volgens de theorie van Lauren Berlant is dit een vorm van wreed optimisme. In De objecten van het optimisme (nY, 2016 #28) omschrijft Berlant Cruel Optimism, of wreed(aardig) optimisme, als een toestand waarin hechting met een problematisch object wordt onderhouden. Als ik Berlant goed begrijp wijst zij met wreed optimisme een menselijk fenomeen aan waarbij men verlangt naar een object dat of een gebeurtenis die het leven zou moeten verbeteren terwijl het tegelijkertijd onbereikbaar is en/of de ontwikkeling van de verlangende persoon in de weg staat. Het verlangen gaat zelden over het object zelf en gaat vaker over de verlichting die het object zou moeten brengen. 18


Wellicht wordt mijn leven ook daadwerkelijk minder hectisch zonder smartphone en internet. Dat er misschien een kern van waarheid zit in die gedachte, maakt de hoop die ik vestig in een offline bestaan extra gevaarlijk volgens Berlant omdat het des te makkelijker is om erin te geloven. Ik hoef echter geen wetenschapper te zijn om te weten dat mijn verlangen naar een rustiger leven weinig te maken heeft met de onlinewereld. De telefoon zou geen afstand moeten nemen van mij, ik zou afstand moeten nemen van mijn telefoon. Door te hopen op een tijd die hoogstwaarschijnlijk niet gaat komen ontwijk ik iets in het hedendaagse leven en een confrontatie met mijn eigen gedrag. Dit is overigens nog maar een ‘milde’ vorm van wreed optimisme. Het wordt pas echt wreed als ik zou verlangen naar een object dat niet bestaat of vrijwel onmogelijk is om bij in de buurt te komen. Wreed optimisme lijkt iets weg te hebben van een vluchtreactie. De verleiding van het vluchten is iets waar ik zowel in mijn privéleven als in mijn schrijverschap voortdurend tegenaan loop al dan niet gebruik van maak. Schrijven geeft schrijvers de mogelijkheid om een andere wereld te creëren. Een wereld die linksom of rechtsom meestal werkt en is aangepast op de protagonist(en) van het verhaal. Ongeacht het genre van het verhaal is er dus sprake van een utopie, of een afgeleide daarvan, hetzij een utopie van de schrijver of van de protagonist(en). (In mijn werk ben ik meestal zelf de protagonist of het is iemand die op mij lijkt). Een utopie komt voort uit wensen voor en verlangens naar een betere wereld dan de wereld in het hier en nu. Lijdt elke fictieschrijver daarmee aan een vorm van wreed optimisme? In dat

19


geval is schrijven om de wereld te ontvluchten of juist proberen te vatten in woorden paradoxaal. Hans Demeyer en Frank Keizer verhelderen Berlants studie naar Cruel Optimism in hun dossier Zijdelings. Over Cruel Optimism van Lauren Berlant (nY, 2016 #28) en gaan in op het concept aan de hand van verschillende schrijvers. In het dossier wordt wreed optimisme ook binnen het kader van de literatuur besproken. Er wordt gesteld dat hedendaagse genres minder politiek en transformatief zijn dan voorheen en dat juist die ontwikkeling laat zien in hoeverre wreed optimisme impact heeft op de maatschappij. Want, “Wanneer de fantasieën van het goede leven onder druk komen te staan en het heden een lange impasse wordt, kan dat volgens Berlant zowel leiden tot depressie en cynisme als tot een heropleving van activisme, al is dat lang niet altijd het geval.” Een andere reactie op de onderdrukking van de fantasie van het goede leven is afstandelijkheid of onthechting van de huidige maatschappij. Berlant schrijft daar in Objecten van het optimisme over: Wie politiek depressief is, is wellicht koel, cynisch, afgesloten, dor rationeel, of afkerig, maar is, hoewel zij een modus heeft aangenomen die je ‘onthechtheid’ zou kunnen noemen, desondanks misschien helemaal niet onthecht, maar eerder bezig met het managen van een voortdurende en steunende relatie met de scène en het circuit van optimisme en teleurstelling.

20


Vroeger keek ik verplicht het ontbijtjournaal voordat ik naar school ging. Toen ik de pubertijd bereikte werd het nieuws mij te veel. Er was te veel onrecht, te veel criminaliteit, te veel haat, te veel verdriet, het was te veel om te dragen. Ik had het nieuws niet nodig om te weten wat voor ellende er in de wereld was, dus bleef ik langer in bed liggen. Sindsdien kijk ik eigenlijk nooit meer het nieuws. Ik lees artikelen en zie veel voorbijkomen op sociale media. Ik luister interviews, lees boeken en doe zelf onderzoek als ik iets wil weten. Het afgelopen jaar stond bol van gebeurtenissen die wereldwijd plaatsvonden en/of aandacht kregen. Met een groeiende online activistische gemeenschap is er geen ontkomen meer aan; de tijd om structurele discriminatie en de keerzijde van het kapitalisme te ontmantelen is aangebroken. Structurele problematiek gedijt het best in een doofpot en die doofpot probeert men nu te breken. Een goede ontwikkeling als je het mij vraagt, maar het is geen fijn aangezicht. Het breken van de pot wel, maar wat er uitkomt niet. Het maakt mij boos en stil tegelijkertijd. Het maakt dat ik midden op het veld wil staan schreeuwen en tegelijkertijd zwijgzaam aan de kantlijn wil toekijken. En dus deel ik veel informatie over discriminatie via sociale media en schreef ik een brief naar mijn hogeschool. Ik praat over dit onderwerp met de medezeggenschapsraad van dezelfde school, met kunstenaars, studenten, familie en vrienden. Ik doe onderzoek naar de verantwoordelijkheid van opdrachtgevers voor een inclusieve cultuursector en ik maak werk over mijn identiteit als vrouwelijke maker van kleur. Maar ik durf nog niet te schreeuwen. Niet omdat ik mij niet boos wil maken, want dat ben ik al, maar omdat 21


ik bang ben dat ik mijn stem verlies nog voordat het iets uit heeft kunnen maken. Een halfjaar geleden schreef ik in een verslag voor school over een gesprek dat ik ooit met docent voerde over mijn identiteit als schrijver: Ik vond het moeilijk daar woorden aan te geven, omdat kunst, zeker kunst van niet witte heteroseksuele mannen, als politiek voelt en ik nog niet wist wat mijn politieke stem was en of ik mijn stem überhaupt op die manier in mijn kunst wilde laten gelden. Daar ben ik eigenlijk nog steeds niet helemaal over uit en daar loop ik in mijn werk, proces en gesprekken daarover tegenaan. Die woorden zijn nog steeds van toepassing. Alhoewel ik mij steeds meer uitspreek over mijn spiritualiteit en mijn politieke en maatschappelijke meningen en ideeën die daaruit voortkomen, vind ik het moeilijk om daar een stevige positie in te nemen in mijn werk. Ik probeer in mijn teksten zo genuanceerd mogelijk over gevoelige onderwerpen te praten zodat er in mijn tekst ruimte overblijft voor de meningen van mijn lezers. Met de ruimte die ik geef voor tegenstrijdige meningen creëer ik een afstand tussen mijn werk en mezelf. Een afstand waarvan ik hoop dat die ervoor zorgt dat ik mensen niet afschrik met mijn werk en de onderwerpen die ik daarin bespreek. Tegelijkertijd is het een afstand die mij als schrijver uiteindelijk alleen nog maar in de weg heeft gezeten om mij artistiek te ontwikkelen en om mijn onderzoek naar mijn identiteit en mijn mening ook echt míjn 22


onderzoek te laten zijn. Sinds ik over wreed optimisme las zie ik het overal in terug, in mijn reactie op nieuws, in mijn ietwat passieve activisme en in mijn werk als schrijver. Terwijl, zoals ik eerder schrijf, schrijven schrijvers de mogelijkheid biedt om een eigen wereld te creĂŤren. Eentje waarin mijn regels mogen gelden, waarin de mening van de lezer blijft bestaan naast mijn werk in plaats van in mijn werk.

23


24


Ik herken

25


Anders Toen ik opgroeide leerde ik van mijn familie dat mijn huidskleur er niet toe

doet,

evenals

mijn

seksuele

geaardheid,

mijn

hobby’s,

opleidingskeuzes en mijn geloofsovertuiging. Het voelde fijn om te weten dat mijn familie iedereen accepteerde zoals die was inclusief mij. De subtekst is als de salmiakpoeder in een nougat lolly waar ik langzaam gaatjes in de nougat zuig, terwijl het puntje van mijn tong kromtrekt door de zoute binnenkant: Je bent anders dan ons. Anders dan mijn witte familie en anders dan mensen met een migratieachtergrond. Er was een moment waarop ik mensen geloofde en trots was als ze zeiden dat mijn zusje en ik anders waren. 26


Michael Jackson Ik luisterde lang geleden naar zijn muziek. Ik bewonderde hem. Hij had twee zwarte ouders en was zelf wit. Iemand vertelde mij dat hij zichzelf wit had gemaakt omdat dat mooier was. Op de bassischool zaten er vijf witte, Nederlandse kinderen in de klas. Ik telde mezelf mee als een van hen. 27


Vervreemd Ik weet nog hoe blij ik was toen ik oud genoeg was om mijn eigen haar te doen. Mijn moeder heeft mijn haar altijd mooi gevonden – een volle bos krullen – maar wat een werk. De pijn in mijn nek, een zeurende haarlijn, een pot groene gel (mega strong) van de Albert Heijn op de tafel, kapotgetrokken elastieken naast mij op de vloer, mijn moeders handpalm rood, haar knokkels wit, mijn schouders stevig vastgegrepen tussen haar knieën. Mijn haar eigenwijs, mijn moeder boos. Ik had moeten luisteren en niet door mijn krullen heen moeten strijken om op rapunzel te willen lijken. 28


Natural black hair Tijdens de middelbare school ontdekte ik de wondere wereld van YouTube en Google. Ik ontdekte een overvloed aan informatie over hoe je natural black hair moest verzorgen om het gezond en sterk te houden. Ik ontdekte ook dat natural black hair als een kroon wordt gedragen, als een overwinning wordt gezien. Natural black hair om ons te verzetten tegen de Westerse schoonheidsidealen, tegen de wereldwijde onderdrukking van de Afrikaanse vrouw en haar verschijning. Natural black hair in volle glorie aanbeden, om te laten zien dat we trots zijn op waar we vandaan komen. 29


Beschaafd Mijn vader gelooft niet in racisme. Hij gelooft in wereldvreemde mensen. Mensen die leven onder een stolp, vanachter het glas de wereld observeren die daarbuiten ligt. Ze kijken wel, maar horen weinig en verbinden enkel met de mensen in de stolp. Dat is volgens mijn vader niet altijd een eigen keuze, het gebeurt gewoon. Hij werkt al zolang ik leef zelfstandig als schilder in en rondom Amsterdam. Dat doet hij al die tijd al succesvol en met veel liefde. De mensen die hij ontmoet komen uit verschillende lagen van de samenleving. Met wie hij samen eet maakt hem niet uit zolang ze aardig zijn, respect hebben en meelachen om zijn grappen. De mensen bij wie hij muren schildert, stuukt en houtwerk opknapt zijn voornamelijk rijke mensen of in elk geval mensen die boven modaal verdienen. Witte mensen. Oude witte mannen op leeftijd. Beschaafde mensen: ‘Je bent hartstikke aardig hé.’ ‘Ik ben onder de indruk van je werk. Had ik niet verwacht.’ ‘Lust je ook haring of eten ze dat niet waar jij vandaan komt.’ 30


LOL (Laughing Out Loud) Een vriend van mij ligt op mijn bank, ‘I really do not understand the black people in the Netherlands. Why are they complaining. What do they even complain about?’ Ik lig schuin tegenover hem op mijn bed. Het is een zwarte jongen uit Nigeria en wordt hier opgeleid tot ingenieur. ‘There is racism and discrimination in the Netherlands too you know.’ ‘People are just too sensitive here.’ ‘What do you mean?’ ‘People get angry over stupid jokes. They shouldn’t take it too serious.’ ‘Do Dutch people ever make jokes about your ethnicity or religion?’ ‘Yes, of course they do.’ ‘Of course. What do you do then?’ ‘I laugh.’ ‘Because you think it’s funny?’ ‘No.’ ‘Why then?’ ‘They just don’t know what they’re joking about.’ ‘So, you are laughing to make up for their lack of genuine interest and poor education?’ ‘Yes.’ ‘Do you think that’s fair?’ ‘Well, life isn’t fair is it?’ 31


32


Ik verteer

33


waar ik eindig mijn woorden op papier mijn handtekening onder overeenkomsten mijn naam in iemands telefoon de zoekresultaten voor Malika Soudani een applaus voor mijn werk ik kijk naar het stof van mijn lichaam droge puntjes van mijn haar een schaar, krullen op de vloer mijn melktanden bewaard in een plastic doosje resten van mijn gevijlde nagels afgebeten stukjes nagelriem opgerold, uitgedroogd in de hoeken van mijn kamer waar het zich samen met het stof van mijn huis verzameld op hoopjes, de uiterste hoogtes van mijn huid; kippenvel, puisten, moedervlekken bolletjes van mijn kleren in het pluizenfilter van een droger speeksel op mijn kussensloop fijne lijnen van mijn buik naar mijn navel, koffiescrub ongeveer vier kilo dode huidcellen per jaar op de grond, in mijn huis, mijn bed, in de lucht in het putje van de douche 34


I alles wat ik ritueel van mij af was achter mijn blauwe douchegordijn nieuwskoppen reacties onder facebookberichten ongevraagde meningen spelletjes spelen met mensen die enkel spelen om te winnen dingen waar ik niet goed in ben mijn angst om te falen in poëzie in het verdienen van geld in het tevreden zijn in het caleidoscopisch denken de zeepbellen die tussen mijn voeten zachtjes in een kolkje water uiteenspatten pats, zwart/wit denken pats, ‘dingen zijn zoals ze zijn’ pats, mensen die vragen om een antwoord, maar niet willen luisteren pats, mensen die praten praten en praten lippen als lijven de lippen van de norm de Westerse blik op de wereld hun lijnen, regels en grenzen waar ik mag bestaan 35


tot waar ik mag bestaan de ruimte die ik in mag nemen ongeschreven etiquette van superieure mensen terwijl sommigen van hen inmiddels zijn vergeten hun lichamen vergaan, leeft hun gedachtegoed voort in de maatschappij in mijn lichaam waar individualisme onze maatschappij overneemt, wordt mijn lijf gebruikt om mensen te verenigen. niet alleen de mensen met wie ik mijn culturele achtergrond deel, juist ook hen die mij als de ander beschouwen. de kleur van mijn huid als garantie voor een betere toekomst.

36


II alles wat ik manifesteer achter mijn blauwe douchegordijn ik ben ontstaan uit twee werelddelen geboren onder het sterrenbeeld tweelingen verdeeldheid woont in mij broedt in mijn baarmoeder op de binaire wetenschap waarin het een het ander uitsluit, tegengesteld het negatief van het positief een wimper op mijn wang, op mijn vingertop – swoosh – ik wens meer van en

37


III alles waar ik aan denk achter mijn blauwe douchegordijn een vriend vertelde mij dat datingapps waar ik oneindig veel kan matchen, mijn kans verkleinen op het vinden van de ware. bij elke match zou ik mezelf blijven afvragen of dat wel echt de juiste persoon is. hoe is dat te bepalen met zoveel keuze? een app waarbij ik zou kunnen kiezen uit maar twee of drie mensen zou volgens die vriend zoetere vruchten afwerpen. minder keuze, minder twijfel; een grotere kans het gevoel te ervaren dat ik de ‘beste’ match heb gekozen. soms zou willen dat ik zo kon denken over alles. gebrek aan informatie beschouwen als vrijheid, keuzevrijheid de ruimte om alles wat ik niet ken niet te hoeven bevragen

38


Bijlage 1: Non-fiction, fiction & poetry on discrimination, diversity and identity (ENG/NL)

39


ENGLISH

NEDERLANDS

Non-fiction, fiction & poetry on discrimination, diversity and identity Reference and research material* edited by Malika Soudani in 2020

Non-fictie, fictie & poĂŤzie over discriminatie, diversiteit en identiteit Onderzoeks- en referentiemateriaal* samengesteld door Malika Soudani in 2020

*This document exists of recourses I have used to educate myself on

*Dit document bestaat uit bronnen

discrimination,

die ik heb gebruikt om mezelf te

(in)equality,

identity, diversity and inclusion. The

onderwijzen

list came into existence because of

(on)gelijkheid, identiteit, diversiteit

the demand for information about

en inclusie. De lijst is ontstaan door

these topics from family, friends and

de vraag naar informatie over deze

fellow

onderwerpen van familie, vrienden

students. This

contains

content,

document

book

over

discriminatie,

en medestudenten. Dit document

titles,

websites and social media accounts

bestaat

uit

content,

that I have dived and still dive into to

websites en sociale media-accounts

educate myself and broaden my

die ik graag raadpleeg om mijzelf te

perspective on the world. It goes

(kunnen blijven) onderwijzen en

without saying that, compared to all

mijn perspectief op de wereld te

the information that is available, this

verbreden. Het spreekt voor zich dat

document is only a snippet of

dit document, in vergelijking tot alle

information which I have compiled

informatie die beschikbaar is, maar

from a progressive point of view.

een handvol informatie bevat die ik

That does not make the non-fiction,

heb

fiction and poetry that is presented

progressieve

here any less valuable.

maakt de non-fictie, fictie en poĂŤzie

samengesteld

boektitels,

vanuit

een

stellingname.

Dat

die ik hier presenteer niet minder waardevol.

40


Online publications/ online publicaties English Shades of Black, why a dark skin tone makes activism dangerous Whitewashed Slavery Past? The (Lost) Struggle Against Ignorance about the Dutch Slavery History My name is Patrick and I’m politically illiterate. You are too Rethinking Diversity in Publishing Rethinking Diversity in Publishing Executive Summary After 3,000 protests and countless death threats, here’s what this activist wants you to know about fighting for justice Diversity for What? Counting Color: Biracial Activism in the Black Lives Matter Era Biracial in the Time of Black Lives Matter Why I’m no longer talking to white people about race Recitatif How I ended up in a scientific spat about migration figures and what I learned from it We are all biased, so how can we make journalism more inclusive? One in 200 people is a slave. Why? Nederlands ‘Je moet de koloniale geschiedenis niet uitwissen maar uitleggen’ Institutioneel racisme in Nederland: wat het is, waar het zit, en wat jij eraan kunt doen Beschamende geschiedenis van Nederlandse Othello-producties 41


Psychiater Glenn Helberg over het zwarte lichaam Woorden doen ertoe Onderzoeksmagazine NWO: insluiten uitsluiten Caleidoscopisch spel Caleidoscopische samenleving Literature/ Literatuur Non-fiction, fiction & poetry/ Non-fictie, fictie & poëzie Available in English This Bridge Called My Back edited by Cherrie Moraga and Gloria Anzaldúa Intersectionality An Intellectual History by Ange-Marie Hancock This Is One Way to Dance by Sejal Shah Citizen by Claudia Rankine Just Us by Claudia Rankine When the Light of the World Was Subdued, Our Songs Came Through edited by Joy Harjo Crazy Brave by Joy Harjo Feminist Art Activisms and Artivisms by Katy Deepwell On Intersectionality by Kimberlé Crenshaw Don’t Call Us Dead by Danez Smith Biased by Jenifer L. Eberhardt The Vertical Interrogation of Strangers by Bahnu Kapil

42


Available in English/Beschikbaar in het Nederlands White Fragility by Robin DiAngelo – Witte gevoeligheid White Innocence by Gloria Wekker – Witte onschuld Down Girl by Kate Manne – Man & Macht Understanding Everyday Racism by Philomena Essed – Alledaags racisme We Should All Be Feminists by Chimamanda Ngozi Adichie – We moeten allemaal feminist zijn Dutch New York Histories – Geschiedenissen van Nederlands New York Why I'm No Longer Talking to White People About Race by Reni-Eddo Lodge – Waarom ik niet meer met witte mensen over racisme praat How the First Sparks Became Visible by Simone Atangana Bekono – hoe de eerste vonken zichtbaar waren Women Who Run With the Wolves by Clarissa Pinkola Estés – De ontembare vrouw The Treason of the Intellectuals by Julien Benda – Het verraad van de intellectuelen Superior: The Return Of Race Science by Angela Saina – Superieur: de terugkeer van de rassentheorie This Earth of Mankind by Pramoedya Ananta toer – Aarde der mensen The Lies That Bind by Kwame Anthony Appiah – De leugens die ons binden

43


Between The World And Me by Ta-Nehisi Coates – Tussen de wereld en mij Invisible Women by Caroline Criado Perez – Onzichtbare vrouwen Me and White Supremacy by Layla Saad – Witte suprematie & ik Beschikbaar in het Nederlands Gevangen in zwart wit denken van Babah Tarawally Hallo witte mensen van Anousha Nzume Zwart, een bundel samengesteld door Vamba Sherif en Ebissé Rouw Bokman van Dean Bowen Habitus van Radna Fabias Confrontaties van Simone Atangana Bekono Roofgoed van Ewald Vanvugt Schaamte en onschuld van Hilde Janssen Wij slaven van Suriname van Anton de Kom Mijn ontelbare identiteiten van Sinan Çankaya Laten we het er maar niet over hebben van Akwasi Groetjes uit Vlaanderen van Mohamed Quaamari De goede immigrant samengesteld door Dipsaus Tabé Java, tabé Indië van Ronald Nijboer De Dutchionary van Gaston Dorren Hoe was het vandaag? van Anousha Nzume Het onhoudbare midden van Gijsbert Pols 44


To listen/ om te luisteren Intersectionality: Definition, Hindrances & Accelerators (ENG) Gloria Wekker over witte onschuld (NL) ‘Weg met de witte redacties’ (NL) Arno Peperkoorn (Result Recruitment) over diversiteit en inclusiviteit in recruitment (NL) Plantage van onze voorouders (NL) To watch/ om te kijken Roadmap for Equality in the Arts (ENG) The colour white (ENG) – Wit is ook een kleur (NL) HUMAN (ENG) Martin Sitalsing, Nancy Jouwe en Avinash Bhikhie over ongemak in het racismedebat (NL) Nederland, we moeten het hebben over racisme (NL) Witte onschuld en verantwoordelijkheid (NL) Websites www.dismantlingracism.

Woman (ENG)

org (ENG)

www.withuiswerk.nl

www.oneworld.nl (ENG)

(ENG/NL)

Resources on racism &

www.mappingslavery.nl

discrimination (ENG)

(ENG/NL)

Vida Count (ENG)

180

www.antislavery.org/

(ENG/NL)

(ENG) 45

Amsterdammers


www.studio-inclusie.nl

www.theblackarchives.nl

(ENG/NL)

/ (NL)

www.afromagazine.nl

www.onderhuids.nl/

(NL)

(NL)

Independent international news platforms/ onafhankelijke internationale nieuwsplatforms www.newsnow.co.uk/h/ (ENG) www.nationofchange.org/ (ENG) www.redpepper.org.uk/ (ENG) www.bbc.com (ENG) www.thenewhumanitarian.org/ (ENG) www.project-syndicate.org/ (ENG) www.theguardian.com/world (ENG) www.decorrespondent.nl (ENG/NL) www.freepressunlimited.org (ENG/NL) Instagramaccounts @sugarcanemagazine @lilith_mag @the_blackarchives @blackqueertransresistance @alkebulanproject @womanlymag @decorrespondent @zeikschrift 46


Bijlage 2: Instaposts

47


1/2

2/2

48


1/2

49

2/2


1/6

50

2/6


3/6

51

4/6


5/6

52

6/6


Bijlage 3: Brief aan onderwijsinstelling

53


Aan het management van ArtEZ hogeschool voor de kunsten Voor studenten en medewerkers November 2020

Beste opleidingshoofd/directeur/bestuurslid, Mijn naam is Malika Soudani en ik ben examenstudent Creative Writing aan ArtEZ in Arnhem. Deze brief heb ik met veel aandacht geschreven. Ik hoop dat het met net zoveel aandacht wordt gelezen. Beschouw deze brief als een uitnodiging voor een gesprek over discriminatie en hoe ArtEZ en haar opleidingen zich tot institutionele discriminatie verhouden. In juni, vlak na de Black Lives Matter protesten in Nederland, deelde ik een bericht op social media over het verschil tussen diversiteit en inclusie dat ik ook graag in deze brief deel: De schappen van de supermarkt zijn divers, een groentecurry is inclusief. Waar diversiteit gaat

over de aanwezigheid van

verschillende ingrediĂŤnten, gaat inclusie over het incorporeren van deze ingrediĂŤnten in een gerecht waar de smaken samenkomen, samenwerken en elk een aandeel hebben in het smaakprofiel van de maaltijd. Daarmee wil ik zeggen dat diversiteit op bijvoorbeeld een podium nog maar het begin is. Het podium wordt pas inclusief als de verschillende 54


mensen op het podium ook worden betrokken achter de schermen waar de programma’s worden gemaakt, het beleid en de subsidieaanvragen

worden

geschreven

en

een

visie

wordt

geïmplementeerd. __MANAGEMENT Hoe divers de studenten en het podium van ArtEZ ook mogen zijn, aan het einde van de dag zijn het, op basis van het organogram op Intranet, vooralsnog vrijwel alleen witte mensen die nadenken over het beleid en de curricula van ArtEZ en haar opleidingen. Het College van Bestuur, de Centrale Examencommissie én het College van Beroep voor de Examens bestaan uit een volledig witte geleding. Ook de decanen van ArtEZ zijn witte Nederlandse mensen. De Raad van Toezicht is sinds dit schooljaar twee mensen van kleur rijker. Hoe het met de kerndocenten van de opleidingen zit heb ik niet uitgezocht, het kernteam van de opleiding Creative Writing is in elk geval wederom wit en Nederlands(talig). Daarnaast bestaat de medezeggenschapsraad uit vrijwel alleen witte leden en worden de vergaderingen in het Nederlands gevoerd. Dat terwijl een derde van de bacheloropleidingen en ruim twee derde van de masteropleidingen die ArtEZ aanbiedt Engelstalig zijn. Als laatste een kort overzicht van de opleidingshoofden en directeuren: •

Art & Design Arnhem heeft geen hoofden of directeur van kleur.

AKI Enschede heeft geen hoofden of directeur van kleur.

Art & Design Zwolle heeft geen hoofden of directeur van kleur. 55


De Academie voor Theater & Dans heeft één hoofd en geen directeur van kleur.

Het Conservatorium heeft geen hoofden of directeur van kleur.

De masteropleidingen hebben geen hoofd en geen directeur van kleur.

Onderzoek & Valorisatie heeft een directeur en twee lectoren (een van hen is de directeur) van kleur.

Honours Programme heeft geen lectoren van kleur.

Het servicebedrijf heeft geen directeur of stafhoofden van kleur.

__REACTIE “When you talk, you are only repeating what you already know. But if you listen, you may learn something new.” – Dalai Lama De ‘witheid’ van het management van ArtEZ is op opleidingsniveau te merken. De kunst- en literatuurgeschiedenis reikten in mijn eerste twee jaar als student Creative Writing bijvoorbeeld niet verder dan de westerse geschiedenis, met een uitzondering voor het Oriëntalisme, dat opnieuw een westers perspectief is op Azië. Pas tijdens literatuurlessen in het vijfde semester werden er boeken ter bespreking gesteld die geschreven zijn door schrijvers die zich aan de andere kant van het koloniale verleden van Nederland bevinden.

Dat het de lesstof

ontbreekt aan een inclusievere geschiedenis hoeft niet goedgepraat te worden. Het gaat immers niet om het verdedigen van wat er ooit is 56


misgegaan en nog steeds misgaat, maar om het (h)erkennen daarvan zodat het vanaf nu beter kan. Als na het lezen van deze brief de eerste impuls is om in een reactie de school en/of een opleiding te verdedigen, vraag ik mij af waarom dat zo is.

Iedereen,

ongeacht

geslacht,

huidskleur,

culturele

en/of

sociaaleconomische achtergrond, seksuele voorkeur, gender of (dis)ability, is onderdeel van de structurele discriminatie in Nederland en de institutionele discriminatie die daaruit is voortgekomen en daardoor in stand wordt gehouden. Wat is onze rol daarin en wat is de verantwoordelijkheid die daarbij komt kijken? Dit is een lastige en veelomvattende vraag die meer diepgang verdient. Daarom stel ik aansluitend de volgende vragen: •

Wat wordt er geïnvesteerd in (onderzoek naar) een inclusief management en inclusief onderwijs?

Hoe verhoudt het management van ArtEZ zich tot structurele discriminatie?

Wordt er onderzoek gedaan naar institutionele discriminatie waar studenten en medewerkers van ArtEZ mee te maken hebben?

Deze vragen kunnen resulteren in ongemakkelijke gesprekken. Deze brief is een uitnodiging om dat ongemak te onderzoeken en het gesprek over discriminatie aan te gaan. Wacht niet nog meer van dit soort

57


brieven af om dat gesprek te voeren en wacht niet de vraag van studenten af. Laten we bij het beantwoorden van die vragen alsjeblieft voorbij de wetgeving en de norm kijken. Dat iets werkt zoals het werkt, betekent niet dat het goed werkt voor de hele maatschappij. Het leunen op wetgeving en andere regels kan in dit gesprek gevaarlijke gevolgen hebben. Ter inleiding van mijn onderzoek voor het Honours Programme naar de verantwoordelijkheid van lezers, opdrachtgevers en auteurs voor een inclusieve cultuursector, leg ik uit waarom: Een belangrijk onderdeel van waar ik mijn mening over het erkennen en nemen van verantwoordelijkheid op baseer is cognitieve dissonantie. De Amerikaanse sociaal-psycholoog Leon Festinger, bekend om zijn theorie over cognitieve dissonantie, stelt in zijn boek A Theory of Cognitive Dissonance (1957) dat men streeft naar interne consistentie om zonder ongemak te kunnen leven. Volgens Festingers theorie leidt dit streven ertoe dat men zowel onbewust als bewust subtiele aanpassingen doet aan de eigen overtuiging om het ongemak te voorkomen of ontwijken. Deze theorie baseert zich op drie fundamentele aannames: 1. Mensen zijn gevoelig voor tegenstrijdigheid tussen actie en overtuiging. 2. Het (h)erkennen van deze tegenstrijdigheid zorgt voor dissonantie oftewel spanning en ongemak. 58


3. De dissonantie wordt aangepakt door het aanpassen van een overtuiging, een actie of, in een complexer geval, door de mening over of herinnering aan een actie aan te passen (rationaliseren). In

de

psychologie

wordt

rationalisering

ook

wel

een

afweermechanisme genoemd waarbij zelfreflectie selectief wordt vermeden. Volgens sociaalpsycholoog Albert Bandura is het rationaliseren van een actie en/of overtuiging onderdeel van morele ontkoppeling die naast rationalisering gekenmerkt wordt door het verzwakken van de eigen verantwoordelijkheid door het probleem bij een autoriteit te leggen. Daarmee minimaliseer je de gevolgen van jouw overtuigingen en handelen en ontken je jouw bijdrage aan de maatschappij. Als de verantwoordelijkheid lang genoeg wordt weerkaatst ontstaat er een systematisch probleem. Een probleem dat zo groot is dat het nemen van individuele verantwoordelijkheid nutteloos lijkt te zijn, want hoe ga je als individu zorgen voor verandering op systematisch niveau? Het antwoord ligt inmiddels denk ik voor de hand: als een systematisch probleem kan beginnen bij een individu, kan een oplossing daarvoor dat ook. Dat een onderwijsinstelling zich aan regels moet houden betekent niet dat er niet gediscussieerd mag worden over die regels. Ik mis als student een gesprek over wat kunstonderwijs is of zou moeten zijn en dus ook 59


een gesprek over de regels waar ArtEZ zich aan moet houden en hoe zij zich daartoe verhoudt. Praten over dit onderwerp gaat niet om het vinden van de ‘juiste tijd’, maar om het creëren van de juiste setting. Om een veilige omgeving te creëren kan het fijn zijn om een gesprek kaders te geven. Welk gedrag en welke reactie is gewenst en wat niet? Welke termen worden er wel en niet gebruikt? Of we wel of niet willen discrimineren staat niet ter discussie. Laat er daarom gedeeld worden om te delen en niet om een debat te winnen. __ACTIE Van studenten vragen om ervan uit te gaan dat het management van ArtEZ unaniem tegen discriminatie is, is vragen om de publiekelijke stilte over dit onderwerp te accepteren. Te midden van de Black Lives Matter protesten mag echter duidelijk zijn geworden dat stilte een vorm is van conformeren. Geen mening hebben of die mening niet publiekelijk uit willen brengen over discriminatie is in dit geval conformeren

aan

systemen

die

het

onderdrukken

van

gemarginaliseerde groepen in stand houden. Daarom vraag ik de lezers van deze brief een duidelijke positie in te nemen en die met elkaar te delen en naar buiten uit te dragen; niet alleen intern met de huidige studenten en medewerkers. Net zoals er van studenten wordt verwacht dat zij onderzoeken en in hun kunst in beeld of onder woorden brengen hoe zij zich als kunstenaar tot maatschappelijke vraagstukken verhouden, vraag ik dat als student ook aan (de medewerkers van) 60


ArtEZ. Ga vooral niet alleen een gesprek aan met studenten die op de een of andere manier worden gediscrimineerd. Houdt het voor hen liever op de vraag wat zij nodig hebben of wat zij missen op hun opleiding aan ArtEZ. Een schriftelijke reactie op deze brief wordt zeker gewaardeerd, maar in eerste instantie hoop ik dat een reactie op deze brief gaat leven in de praktijk. Warme groet, Malika Soudani

61


Artistiek onderzoek Creative Writing 2020-2021 De maakbare mens door Malika Soudani Begeleid door Fiep van Bodegom en Maarten van der Graaff

Profile for Malika Soudani

De maakbare mens  

Een artistiek onderzoek naar filterbubbels en discriminatie in de vorm van een drieluik. Artistiek onderzoek Creative Writing 2020-2021 'D...

De maakbare mens  

Een artistiek onderzoek naar filterbubbels en discriminatie in de vorm van een drieluik. Artistiek onderzoek Creative Writing 2020-2021 'D...

Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded