Page 1


‫فكر��یی‌ گۆڤار ‌ی‬ ‫پاشكۆیه‌كی‌‬ ‫انه‌ ده‌رد ‌هچێت‬ ‫رێگا)یه‌‪ ،‬وه‌رز‬ ‫(‬ ‫ةنى ئيمتياز‪:‬‬ ‫خاو‬ ‫م‬ ‫ي‬ ‫ر‬ ‫ة‬ ‫ك‬ ‫ماكوان‬ ‫‪makwan‬‬ ‫‪-‬‬

‫ی ئ ‌هم‬ ‫‌هشداران ‌‬ ‫ب‬

‫‪k@hotm‬‬

‫‪ail.com‬‬

‫ارى طشتى‪:‬‬

‫سةرثةرشتي‬ ‫اميل مةمحود‬ ‫ك‬

‫@‪ahmod‬‬

‫ن محمد عارف‬ ‫عبدالرحم‬ ‫زاد نه‌جمه‌دین‬ ‫ائ‬ ‫خالید ڕه‌نجده‌ر‬

‫ى كارطرَيِى‪:‬‬

‫بة ِرَيوةبةر‬ ‫همةن غةفور‬ ‫بة‬ ‫‪0770152‬‬ ‫‪9151‬‬

‫ديزاينةر‬ ‫تاوطؤزى‬ ‫هيوا ‪0770137‬‬ ‫‪9179‬‬ ‫رثةرشتيارى‬ ‫ة رَيطاى سة‬ ‫ةندييةكان ل‬ ‫يو‬ ‫ثة ةوة دةبَيت‪:‬‬ ‫يي‬ ‫طشت ‪0770213‬‬ ‫‪7400‬‬ ‫ةكانى رَيطا‪:‬‬

‫ئيمةيل‬

‫‪com‬‬ ‫‪ahoo.c‬‬ ‫‪om‬‬

‫_‪govari‬‬

‫‪rega@h‬‬

‫‪otmail.‬‬

‫_‪govari‬‬

‫‪rega@y‬‬

‫ةكى‪:‬‬ ‫نووسينطةى سةر ةشةمؤل ‪ -‬ن‬ ‫ تةالرى ر‬‫َمانى‬ ‫سلي سى (‪)210‬‬ ‫‪ -‬ئؤفي‬

‫هؤمى دووةم‬

‫‪ 3000‬دانة‬ ‫ذ‪/‬‬ ‫تريا ‪ 4000‬دينار‬ ‫نرخ‪/‬‬

‫كاكه‌ مه‌حمود‬

‫م‪ .‬كرێكار‬

‫‪kameelm‬‬

‫‪yahoo.co‬‬

‫‪m‬‬

‫ئه‌حمه‌د‬

‫ژماره‌یه‌‪:‬‬

‫ة ناوة ِرؤكى‬ ‫سيار نيية ل‬ ‫هزر) بةرثر‬ ‫(رَيطاى‬ ‫بابةتةكان‬

‫ئیكرام كه‌ریم‬

‫‌هالم عبدالكریم‬

‫س‬

‫چرۆستانی‌‬

‫ست گه‌رمیانی‌‬

‫سه‌ربه‌‬

‫ئه‌حمه‌د ناری‌‬


‫پێڕست‬ ‫بابه‌ت‬

‫الپه‌ڕه‌‬

‫هزری ئێمه لەم ڕێگادا‬

‫‪6- 4‬‬

‫عەلمانیەت و كــاری سـیاسی زانایانی ئیسالم‬

‫‪17- ٧‬‬

‫بۆچی عەلمانییەكان به ئایدۆلۆژیای دیدی دینی قەڵسن؟‬

‫‪32- ١٨‬‬

‫ڕێ له سەرمایەداریی بگرن! ‬

‫‪54 - ٣٣‬‬

‫(ئازادی بیر) و(بیری ئازاد) پێناس‪ ،‬پێوه‌ر‪ ،‬پرسیاری ده‌سته‌ویه‌خه‌!!‬

‫‪63- ٥٥‬‬

‫جۆری‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‌‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌فه‌ی‌ جێنده‌ریزمدا‬

‫‪75 - ٦٤‬‬

‫ئیسالم له‌ به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگه‌راكان‬

‫‪94- ٧٦‬‬

‫ی زانستی‌ و تێگه‌یشتنی‌ خورافیدا‬ ‫ی مرۆیی‌ له‌ نێوان بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫عه‌قڵ ‌‬

‫‪117- ٩٥‬‬

‫سه‌ركرده‌ ئیسالمییه‌كان كامانه‌ن و ئه‌ركیان چیه‌؟‬

‫‪132- ١١٨‬‬

‫بزاڤی ئۆپۆزیسیۆن‪ ،‬سنوری نێوان ده‌سه‌اڵت و جه‌ماوه‌ر‬

‫‪147- ١٣٣‬‬

‫ی‬ ‫ی كاری‌ رێكخراوه‌ی ‌‬ ‫ی رێكخستن و هزر ‌‬ ‫چه‌مك ‌‬

‫‪161- ١٤٨‬‬

‫رۆژهه‌اڵتناسی و توێژینەوە لەبارەی فه‌رمووده‌‬

‫‪166- ١٦٢‬‬

‫سه‌عید نورسی‌ و پرۆژ‌هی‌ كاركردن له‌سه‌ر عه‌قڵی‌ تاك و هۆشیاركردنه‌و‌هی‌ كۆمه‌ڵگه‌ ‬

‫‪١٧٦- ١٦٧‬‬

‫ی شه‌ڕو ملمالنێ‌ ناوچه‌ییه‌كان‬ ‫ی و به‌جیهانیكردن ‌‬ ‫جیهانگیر ‌‬

‫‪١٨٠- ١٧٧‬‬

‫ی رۆژنامه‌وانی‌‬ ‫ی ئازاد و ئازاد ‌‬ ‫ی ئازادی و میدیا ‌‬ ‫چه‌مك ‌‬

‫‪١٨٧- ١٨١‬‬

‫مرۆڤایه‌تی به‌ره‌وکوێ‬

‫‪١٩٣ -١٨٨‬‬

‫ته‌كنۆلۆژیای سه‌رده‌می (بۆگه‌نبوونی مێژوو)!‬

‫‪٢٠٠- ١٩٤‬‬


‫ه‬ ‫ز‬ ‫ر‬ ‫ی ئێم‬

‫لیبراڵی)‬ ‫شه‌شه‌م‪ :‬جه‌نگی سه‌ربازی (داگیر كردن)‬ ‫هه‌مو ئه‌م چه‌ند خاڵ ‌ه په‌یوه‌ندیان هه‌ی ‌ه به‌یه‌كه‌وه‌‪ ،‬رێگا كار‬ ‫ده‌كات تا خوێنه‌رانی ئاشنا بكات به‌م چه‌مكانه‌‪ ،‬ئه‌و میتۆده‌ی‬ ‫ك ‌ه شه‌ڕی هزری پێ ده‌كرێت‪..‬له‌م بواره‌دا‪ ،‬چونك ‌ه كێش ‌ه‬ ‫له‌وه‌دای ‌ه كه‌سێك ك ‌ه خۆی گه‌نده‌ڵ ‌ه و (ڕه‌شوه‌) وه‌رده‌گرێت‬ ‫حه‌اڵڵی كردو‌ه ناوی ناو‌ه ئیكرامی یه‌‪ ،‬كه‌سی دووه‌م ك ‌ه‬ ‫پێ وای ‌ه ئه‌م كار‌ه حه‌رامه‌‪ ،‬به‌اڵم ناچار‌ه بیدات‪ ..‬كه‌سی‬ ‫یه‌كه‌م توشی كێشه‌ی فكری بو‌ه بۆی ‌ه خۆی بۆخۆی حه‌اڵڵی‬ ‫كردو‌ه ل ‌ه بیروباوه‌ڕی خۆی ترازاوه‌‪ ،‬كه‌سی دووه‌م ل ‌ه روی‬ ‫ئه‌خالقییه‌و‌ه داڕماو‌ه پێی وای ‌ه حه‌رامه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌گه‌ر ئه‌و كار‌ه‬ ‫نه‌كات ئه‌وا كاروباره‌كانی بۆ به‌ڕێ ناكرێت‪ ،‬ئه‌م نمونه‌ی ‌ه وه‌ك‬ ‫هزرو ڕه‌وشت ده‌ستنیشنمان كرد‪..‬‬ ‫نمونه‌ی سێیه‌م‪ :‬جاران خه‌ڵكی شۆڕشگێر ئه‌و‌ه بو‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫نه‌هێڵێت واڵته‌كه‌ی داگیر بكرێت خه‌بات و شۆڕشی ده‌كرد ل ‌ه‬ ‫پێناویدا‪ ،‬به‌اڵم ئێستا داگیركه‌ر له‌واڵته‌كه‌یدا ته‌راتێن ده‌كات!‬ ‫ئه‌م بێ ده‌نگ ‌ه هه‌ر كه‌س له‌گه‌ڵ ڕژێمی داگیركه‌راندا بوای ‌ه‬ ‫ئه‌وا ناوده‌نرا (جاش) ئێستا ڕێك پێچه‌وانه‌ی ‌ه ناو ده‌برێت ب ‌ه‬ ‫نیشتیمان په‌روه‌ر ئه‌م ‌ه هۆكاری ئه‌و كێش ‌ه فكری و ئه‌خالقی‬ ‫پارچ ‌ه پارچه‌ییه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه ده‌یانه‌وێت دابه‌شمان بكه‌ن له‌سه‌ر‬ ‫بنه‌مای شارو حیزب و زاراوه‌‪...‬هه‌روه‌ها ئه‌م سێ كێشه‌ی ‌ه‬ ‫فكرو ڕه‌وشت و پارچ ‌ه پارچه‌ی دوژمنانمان زۆر ده‌مێك ‌ه‬ ‫ێ سه‌ده‌‪،‬به‌رهه‌می بو‌ه وا‬ ‫كاری بۆ ده‌كه‌ن ب ‌ه درێژایی س ‌‬ ‫ێ كێشه‌كه‌ی تر وه‌ك ئابوری‬ ‫له‌به‌رهه‌مه‌كه‌ی ده‌خۆن‪ ،‬به‌اڵم س ‌‬ ‫و سیاسه‌ت و سه‌ربازی خه‌ڵكی زو هه‌ستی پێده‌كات‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫زۆر جار هێرشێكی سه‌ربازی ل ‌ه ماوه‌ی چه‌ند رۆژێك دا‬ ‫روده‌دات‪ ،‬گۆڕانكاریه‌كی سیاسی زوخه‌ڵك هه‌ستی پێده‌كات‪،‬‬ ‫بازاڕو ئابووری له‌به‌رچاو خه‌ڵكیدان ناشارێنه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و‬ ‫سێ كێشه‌یه‌ی تر‪ ،‬ك ‌ه ڕێگا كاری بۆ ده‌كات زۆر كاره‌سات ‌ه‬ ‫ئه‌گه‌ر كۆمه‌اڵنی خه‌ڵكی خۆمانی لێ رۆشنبیر نه‌كه‌ینه‌وه‌‪،‬‬ ‫بۆ نمون ‌ه له‌هه‌‌مو جیهاندا ئه‌وه‌ی ك ‌ه ئیرهابییه‌ ب ‌ه سوتف ‌ه‬ ‫ل ‌ه رۆژ هه‌اڵتی ناوه‌ڕاسته‌و‌ه ده‌رده‌چێت له‌و پێكه‌نیناوی‬ ‫تر ل ‌ه جیهانی ئیسالمیه‌و‌ه سه‌ر ده‌ردێنێت‪ ،‬به‌اڵم كه‌س‬

‫ه‬ ‫‌‬ ‫ل‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫م ڕێ‬

‫گادا‬

‫خاوه‌نی ئیمتیاز‬ ‫ل ‌ه پاییزی ڕابووردا باسی سنوری بۆچونمان كرد‪ ،‬به‌اڵم ئه‌م‬ ‫جار‌ه باسی هزری خۆمان ده‌كه‌ین‪ ،‬هه‌مو تێزی خۆمان وه‌ك‬ ‫ێ كه‌مان‬ ‫خوان ده‌خه‌ین ‌ه به‌رده‌م هه‌موالیه‌ك‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی ملمالن ‌‬ ‫بناسرێت و ئاراسته‌كه‌ی دیار بێت‪ ،‬پاشان ملمالنێی فكری‬ ‫جوانترین جه‌نگ ‌ه ل ‌ه نێوان هه‌مو الكاندا ب ‌ه ئارامی بێ ده‌نگ‬ ‫به‌رز كردنه‌وه‌‪ ،‬هه‌ر الی ‌ه فكری خۆی ده‌خات ‌ه به‌رده‌م هه‌موان‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌ی له‌م جه‌نگه‌دا ده‌نگی به‌رز كرده‌وه‌‪ ،‬یاخود هێزی‬ ‫فیزیكی ب ‌ه كارهێنا‪ ،‬ئه‌و‌ه ب ‌ه هه‌مو پێوه‌رێك له‌م ملمالنێی ‌ه‬ ‫دۆڕاوه‌‪ ،‬براو‌ه له‌م ملمالنێیه‌دا ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه ب ‌ه بێ توڕه‌یی‬ ‫به‌ڵگه‌ی خۆی ده‌خات ‌ه ڕوو‪ ..‬له‌ دیرۆك و گفتۆگۆیدا‪.‬‬ ‫ده‌ما‌نه‌وێت له‌م ڕێگایه‌دا ئه‌م چه‌ند خاڵ ‌ه بخه‌م ‌ه ڕووی خوێنه‌ر‬ ‫و نوسه‌ری ئێمه‌‪ ،‬ل ‌ه هزری ئێمه‌دا ملمالنێ ل ‌ه نێوانی كوفر‬ ‫و ئیماندایه‌‪ ،‬ئه‌م دوو هێز‌ه تا رۆژی قیامه‌ت له‌م ملمالنێی ‌ه‬ ‫به‌رده‌وامه‌‪ ،‬ئێم ‌ه پێمان وای ‌ه نه‌یارمانن له‌م خااڵ‌نه‌ی خواره‌وه‌دا‬ ‫شه‌ڕمان له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ن‪ ،‬بۆی ‌ه ئێم ‌ه له‌سه‌ر ئه‌م دۆسیان ‌ه‬ ‫ده‌دوێین وه‌ك هزر‪ ،‬شه‌ڕی گه‌وره‌ی ئێمه‌یه‌و نه‌یارانی فكریمان‬ ‫ئه‌م چه‌ند خاڵه‌یه‌‪ ،‬تا رۆژی قالو به‌ال هاوبیرو هاورێیانمان‬ ‫له‌سه‌ری بنوسن كۆتایی نایه‌ت‪..‬‬ ‫یه‌كه‌م‪ :‬جه‌نگی فكر(بیروباوه‌ڕ)‬ ‫دووه‌م‪ :‬جه‌نگی ڕه‌وشت (حه‌رامه‌‪ ،‬عه‌یبه‌‪ ،‬نابێ)‬ ‫سێیه‌م‪ :‬جه‌نگی پارچ ‌ه پارچه‌ی (نه‌ته‌وایه‌تی)‬ ‫چواره‌م‪ :‬جه‌نگی ئابووری (سیسته‌می سه‌رمایه‌داری)‬ ‫پێنجه‌م‪ :‬جه‌نگی سیاسی (سیسته‌می دیموكراسی و‬ ‫‪4‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ناپرسێت هۆكار چیی ‌ه فشاری له‌سه‌ر ئه‌و ناوچه‌یه‌؟ له‌و‬ ‫كاته‌ی كلینتۆن له‌سه‌ر ده‌سه‌اڵت بو بنكه‌یه‌كی موخابه‌راتی‬ ‫ێ كلینتۆن ڕایگه‌یاند‬ ‫ئه‌مریكی ته‌قێنرایه‌و‌ه خێرا ده‌ست به‌ج ‌‬ ‫ك ‌ه ئیسالمی ‌ه ئیرهابیه‌كان كردویانه‌! دوایی ك ‌ه زانرا كه‌سێكی‬ ‫ئه‌مریكی مه‌سیحی ئه‌نجامی دابو دوایی ن ‌ه ناوی ئاینه‌كه‌یان‬ ‫برد ن ‌ه حیزبه‌كه‌ی‪ ،‬به‌ڵكو ته‌نها ناوی خۆی برا! یاخود ده‌یان‬ ‫پرسیاری تر ‪ ،‬ك ‌ه ئێستا زۆرێك ل ‌ه مێشكی خه‌ڵكی سست‬ ‫بوه‌‪ ‌،‬هه‌وڵمان بۆ ئه‌وه‌یه‌ بیرو هزره‌كان چاالك تر بكه‌ین‪..‬‬ ‫نمونه‌یه‌كی تر ل ‌ه جیهانی ئه‌مڕۆدا وای لێهاتو‌ه ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫خاوه‌نی چه‌كی ئه‌تۆمی ‌ه بۆ ئه‌و ڕه‌وایه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وه‌ی ك ‌ه‬ ‫ده‌یه‌وێت دروستی بكات بڤه‌یه‌‪ ،‬فكری ئه‌و خه‌ڵكه‌یان شێواندو‌ه‬ ‫ده‌بێت واڵتانی تر چه‌كه‌كانیان ته‌سلیم بكه‌نه‌و‌ه دوایش ب ‌ه‬ ‫سه‌ربه‌رزیه‌و‌ه باسی بكات ل ‌ه كه‌ناڵه‌كانی ڕاگه‌یاندن بڵێت‪:‬‬ ‫بۆ پاراستنی ئاشتی ئێم ‌ه چه‌كه‌نمان له‌ناوبرد و دامانه‌و‌ه ب ‌ه‬ ‫دوژمنه‌كه‌مان‪ ،‬خه‌ڵك ل ‌ه ئاست ئه‌م وته‌ی ‌ه د‌ڵ خۆش بێت‪،‬‬ ‫ئه‌م ‌ه ب ‌ه هه‌مو پێوه‌رێك ل ‌ه جیهانی ئیسالمید‌ا كاره‌ساته‌‪،‬‬ ‫كه‌سێكی تر وا فكری شێواو‌ه هه‌مو ژیانی خۆی ته‌رخان‬ ‫كردو‌ه بۆ بانگه‌وازی عه‌لمانی كه‌چی خۆی به‌چك ‌ه موسڵمان ‌ه‬ ‫و مه‌فتون بو‌ه ب ‌ه شارستانیه‌تی رۆژئاوا‪ ،‬كێشه‌یه‌كی تر له‌م‬ ‫سنوری هزره‌ماندا ئه‌وه‌ی ‌ه گه‌ور‌ه سه‌یر كردنی رۆژئاوا ل ‌ه خۆی‬ ‫زیاتر ته‌ماشا ده‌كرێت‪ ،‬وه‌ك فلیمه‌كانی هۆلیود ته‌ماشای هه‌مو‬ ‫ڕۆژئاوا ده‌كرێت‪ ،‬ب ‌ه سه‌یاره‌كه‌یه‌و‌ه خۆی ل ‌ه شه‌ش قاتێك‬ ‫فرێئه‌دا و هیچی لێنایه‌‪ ،‬به‌اڵم كرێكارێكی نه‌گبه‌تی شه‌رقی ل ‌ه‬ ‫قاتی یه‌كه‌م بكه‌وێت ‌ه خواره‌و‌ه هه‌پرون هه‌پرون ده‌بێت‪ ،‬ئه‌مان ‌ه‬ ‫هه‌مو كێشه‌ن‪ .‬له‌م كێشان ‌ه گه‌وره‌تر و سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫خه‌ڵكی واڵتی ئێم ‌ه ئاین ب ‌ه ئادۆلۆژیا ناكه‌ن‪ ،‬پێشه‌وایانی ئێم ‌ه‬ ‫زۆر جار ل ‌ه ئاست پیرۆزی و راستیه‌كاندا شه‌رم ده‌كه‌ن‪ ،‬بۆ‬ ‫نمون ‌ه مه‌ال به‌رێزه‌كان به‌شه‌رمه‌و‌ه باس ل ‌ه خه‌بات و كۆششی‬ ‫ئیسالمی ده‌كه‌ن‪ ،‬ئۆپزیسیۆنی عیلمانی ده‌یه‌وێت ئیحتیوای‬ ‫ئیسالمیه‌كان بكات بۆ به‌ره‌نگاری ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆی‬ ‫به‌رانبه‌ر ب ‌ه ده‌سه‌اڵت و حكومه‌ت‪ ،‬ئیسالمیه‌كانیش ل ‌ه بن‬ ‫سێبه‌ریدا دانیشتون چاوه‌ڕوانی باوه‌شێنی ده‌سه‌اڵتن‪ ،‬ئه‌مانه‌و‬ ‫زۆری تر خۆیان له‌و شه‌ش خاڵه‌دا ده‌بینه‌و‌ه ك ‌ه تا رۆژی قالو‬ ‫به‌ال هه‌رده‌بێت له‌سه‌ریان بدوێین‪.‬‬ ‫لێره‌و له‌وێ ده‌پرسن ئه‌ی به‌دیلی ئێو‌ه چیه‌؟ بۆ ئه‌م چه‌مك و‬

‫تێزو په‌یڤانه‌‪ ،‬ده‌ڵێین‪ ..‬ئیسالم وه‌ك دین (كلتور‪ ،‬ره‌سه‌نایه‌تی‪،‬‬ ‫دیرۆكمان‪ ،‬نه‌ریتمان) بۆ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ ‪..‬بیروباوه‌ر (هزر‪،‬‬ ‫ئادولۆژیا‪ ،‬سیاسه‌ت‪ ،‬ده‌سه‌اڵت) ده‌چه‌سپێنێت ‪ ..‬شه‌رع‬ ‫(یاسا‪ ،‬ئافره‌ت‪ ،‬ژینگه‌‪ ،‬ماف ‌ه مه‌ده‌نیه‌كان) ك ‌ه تا ڕاده‌یه‌ك ‬ ‫ئه‌م ‌ه ده‌بێت ‌ه خیگابی سیاسی‪ ،‬پاشان كۆكردنه‌وه‌ی هه‌موو‬ ‫خه‌ڵكی له‌سه‌ر ده‌ستورێك ك ‌ه جێگای متمانه‌ی هه‌موالكان‬ ‫بێت‪ ،‬وه‌ك ناپلیۆن ده‌ڵێت‪ ،‬ئومێد ده‌كه‌م ك ‌ه ئه‌و ڕۆژ‌ه دوور‬ ‫نه‌بێت‪ ،‬ك ‌ه من بتوانم‌ هه‌مو خاوه‌ن هزره‌كان و ڕۆشنبیرانی‬ ‫جیهان كۆبكه‌مه‌و‌ه له‌سه‌ر ده‌سه‌اڵتێكی ڕێك و پێك ك ‌ه قورئان‬ ‫مه‌نهه‌جی بێت‪ ،‬چونك ‌ه قورئان مه‌نهه‌جێكی ڕاست و دروسته‌‪،‬‬ ‫ته‌نها ب ‌ه مه‌نهه‌جی قورئان ده‌توانرێت هه‌مو مرۆڤه‌كان ئاسود‌ه‬ ‫و كامه‌ران بكرێن‪ ،‬ئومێد ده‌كه‌م ل ‌ه ئاینده‌یه‌كی زۆر نزیكدا بتوانم‬ ‫ئه‌م كار‌ه ئه‌نجام بده‌م‪..‬قورئان تاك ‌ه به‌رنامه‌ی خۆشبه‌ختی‬ ‫مرۆڤه‌كانه‌‪..‬ئه‌مه‌ ده‌قی ووته‌كه‌یه‌تی به‌ فه‌ره‌نسی‪..‬‬ ‫‪J’espère que le temps n’est pas loin où je pourrai‬‬ ‫‪réunir tous les hommes sages et instruits de tous‬‬ ‫‪les pays et établir un régime uniforme, fondé‬‬ ‫‪sur les principes du Coran qui sont les seuls‬‬ ‫‪vrais et qui seul peut conduire les hommes‬‬ ‫‪vers le bonheur . (français Napoléon Bonaparte‬‬ ‫‪)empereur‬‬

‫ووته‌كه‌ی به‌ ئینگلیزی كه‌ ئینسایكلۆپیدای به‌ریتانی دایناوه‌‬

‫‪I hope the time is not far off when I shall be able‬‬ ‫‪to unite all the wise and educated men of all the‬‬ ‫‪countries and establish a uniform regime based‬‬ ‫‪on the principles of Qur’an which alone are true‬‬ ‫‪and which alone can lead men to happiness.‬‬ ‫‪)(French Emperor Napoleon Bonaparte‬‬

‫ته‌نانه‌ت ل ‌ه یه‌كێك ل ‌ه وه‌زاره‌ته‌كانی ئێران ووته‌كه‌ی‬ ‫ ‬ ‫هه‌ڵوسراوه‌‪..‬‬ ‫ناپلون بناپارت می گوید‪ :‬امیدوارم ئین زمان دور نباشد ك ‌ه من‬ ‫بتوانم هم ‌ه دانشمندان جهان را با یكدیگر متحد كنم تا نظامی‬ ‫یكنواخت‪ ،‬فقط بر اساس اصول قر‌ین مجید ك ‌ه اصالت و حقیقت‬ ‫دارد و می تواند مردم را ب ‌ه سعادت برساند‪ ،‬ترسیم كنم‪ ،‬قرآن‬ ‫ب ‌ه تنهایی عهده‌دار سعادت بشر است‪.‬‬ ‫‪5‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫ی زانایانی‌ ئیسالم‬ ‫لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كه‌ له‌مه‌ڕ عه‌لمانیه‌ت و كاردانه‌و‌هی‌ واقیعی ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ره‌حمه‌ت ‌‬ ‫ی گه‌له‌كه‌مان مامۆستا ئه‌حمه‌د كاك ‌ه مه‌حمود ‌‬ ‫ی دیار ‌‬ ‫ی و رۆشنبیر ‌‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫سه‌رنج‪ :‬ئه‌م بابه‌ت ‌ه به‌پێز‌ه زانا ‌‬ ‫ی ده‌كاته‌وه‌‪ ،‬له‌گه‌ڵ سوپاسدا بۆ‬ ‫ی هزر) بۆ یه‌كه‌مجار باڵو ‌‬ ‫ی و تا ئێستا باڵو نه‌كراوه‌ته‌وه‌‪ ،‬لێره‌دا گۆڤاری‌(رێگا ‌‬ ‫نووسیویه‌ت ‌‬ ‫خانه‌واده‌ی‌ ئه‌و زانا به‌رێزه‌ گه‌ بابه‌ته‌كیان راده‌ستی‌ ئێمه‌ كردووه‌‪..‬‬ ‫ی ده‌ره‌وه‌و نێوخۆیی‌‪ ..‬ئه‌مان ‌ه گشت‬ ‫واڵت بێت؟ كاروبار ‌‬ ‫ی نی ‌ه له‌باره‌یانه‌و‌ه فز‌ه بكاو‬ ‫ی تر‪ ،‬دین بۆ ‌‬ ‫بنه‌ما به‌هاداره‌كان ‌‬ ‫ێ دین‬ ‫ی ئه‌وان ده‌ب ‌‬ ‫ڕه‌خنه‌یه‌كیش بگرێت‪ ،‬چونك ‌ه به‌بۆچوون ‌‬ ‫ێ و سه‌ر نه‌هێنێت ‌ه ده‌رو‬ ‫هه‌ر له‌و چوارچێوه‌یه‌دا زیندان بكر ‌‬ ‫باسی‌ ئه‌خالق نه‌كا!‬ ‫ی خۆیشمان‬ ‫ی كردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌و السای ‌‬ ‫ێ بانگێش ‌ه ‌‬ ‫به‌ڵ ‌‬ ‫ی ته‌له‌فزیۆن و ڕادیۆو‬ ‫ی له‌سه‌ر شاش ‌ه ‌‬ ‫ی بۆ ‌‬ ‫ئێستا زه‌مین ‌ه سازی ‌‬ ‫ی (مه‌ال)‬ ‫ی به‌هێنان ‌‬ ‫ێ جاریش وروژاندن ‌‬ ‫ڕۆژنامه‌كاندا‪ ،‬بگر‌ه هه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و پێكه‌و‌ه ژیان ‌‬ ‫ی بۆ شه‌رعیه‌ت و دروستی ‌‬ ‫یه‌ك و فه‌توادان ‌‬ ‫ی‬ ‫(عه‌لمانیه‌ت) له‌گه‌ڵ ئیسالمدا‪ ،‬وه‌یان گوتنی‌‪ :‬عه‌لمانیه‌ت ‪-‬به‌ال ‌‬ ‫ی ئیسالمدایه‌!‬ ‫ی دین ‌‬ ‫ئه‌وه‌وه‌‪ -‬پڕ به‌پڕ له‌خزمه‌ت و به‌رژه‌وه‌ند ‌‬ ‫ی بۆ پاكژ‌ه بكه‌ن و به‌یانی و دوو‬ ‫ێ كه‌م ‌ه كه‌م ‌ه ڕێگا ‌‬ ‫ده‌یانه‌و ‌‬ ‫ی چه‌واشه‌كراودا‪:‬‬ ‫ی بۆ بكه‌ن له‌ناو جه‌ماوه‌رێك ‌‬ ‫به‌یانیش ڕاپرس ‌‬ ‫ئاخۆ ئێو‌ه عه‌لمانیه‌تتان ده‌وێ‌‪ ،‬یان ئیسالمییه‌ت‪ ،‬واته‌‪:‬‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌رگا ‌‬ ‫ی سوڵته‌و ده‌سه‌اڵت له‌دین و‪ ،‬داخستن ‌‬ ‫جیاكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫مزگه‌وته‌كان له‌سه‌ر نوێژ خوێنه‌كان و ئیمامه‌كه‌شیان و‬ ‫ی‬ ‫ی مزگه‌وته‌كه‌دا! وه‌یان به‌شێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی له‌چوارچێو‌ه ‌‬ ‫گه‌مارۆدان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌كه‌ن و ده‌یوروژێنن و ده‌ڵێن‪ :‬بڕۆ دیندار ‌‬ ‫تر پێشنیاز ‌‬ ‫خۆت بكه‌و نوێژو ڕۆژو حه‌ج و ته‌نانه‌ت زه‌كات و‪ ..‬بده‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ی‬ ‫ێ له‌نوێژ ‌‬ ‫هه‌قت به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ته‌و‌ه نه‌بێت‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌و ك ‌ه ڕ ‌‬ ‫تۆ نه‌گرێ‌‪ ،‬ئیتر تۆش چیت ده‌وێ‌ له‌و‪..‬؟!‬ ‫ی واڵت بێت و‬ ‫ی كوێخا ‌‬ ‫به‌ڵێ‌‪ ..‬ئه‌گه‌ر عه‌لمانیه‌ت ئاوا بۆ خۆ ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی گه‌زو پێوان ‌ه بكاو ئه‌خالق و مه‌خالق نه‌مێن ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫به‌ئاره‌زوو ‌‬ ‫ی الموباح بێ‌‪ ،‬نێرو مێ‌‪ ،‬كچ‬ ‫و‪ ،‬مه‌شروبات و عاره‌ق و قومارباز ‌‬ ‫ێو‬ ‫و كوڕ پێكه‌و‌ه بژین و پێكه‌و‌ه بخوێنن و‪ ،‬هیچ فه‌رقیان نه‌ب ‌‬

‫ئه‌حمه‌د كاك ‌ه مه‌حموود‬ ‫ی‬ ‫ێ ‪ -‬ك ‌ه دیین ‌‬ ‫ێ – چ لێره‌و چ له‌و ‌‬ ‫ل ‌ه مێژ‌ه هه‌وڵ ده‌در ‌‬ ‫ی ژیان وه‌النرێن و‬ ‫ی ئیسالم له‌گۆڕه‌پان ‌‬ ‫ئیسالم و زانایان ‌‬ ‫ی عه‌لمانیه‌ت بدرێت ‌ه به‌ر‪ ،‬وه‌به‌جۆره‌ها شێو‌ه له‌ده‌ره‌وه‌و‬ ‫ڕێگ ‌ه ‌‬ ‫ی مشت و‬ ‫ی بۆ ده‌كرێت و بۆت ‌ه جێگ ‌ه ‌‬ ‫ناوه‌و‌ه بانگێش ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌و رۆژه‌و‪ ،‬هه‌ردووالشیان‬ ‫ی ئیسالمیه‌كان و ئه‌وروپا ‌‬ ‫مڕ ‌‬ ‫ئیسالمییه‌كان و ئه‌وروپا‪ -‬ده‌یان بابه‌ت و كتێب و نامیلكه‌یان‬‫ی بسه‌لمێنن‬ ‫له‌سه‌ر نووسیی‌‪ ،‬ئه‌وروپا ده‌یانویست به‌دنیا ‌‬ ‫ێ و دژ به‌یه‌كن!‬ ‫ك ‌ه هه‌رگیز دین و ده‌وڵه‌ت پێكه‌و‌ه نایانكر ‌‬ ‫ی ئیسالم زۆر زۆر بچوك و كورت‬ ‫ده‌یانویست ‪-‬به‌تایبه‌تی‌‪ -‬دین ‌‬ ‫ی مزگه‌وته‌كاندا‬ ‫بكه‌نه‌وه‌‪ ،‬به‌ڕاده‌یه‌ك له‌ناو قوژبن و (زاویه‌) ‌‬ ‫ی نێوان‬ ‫ێ ك ‌ه په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ی هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ب ‌‬ ‫ی بكه‌نه‌وه‌و‪ ،‬كاروبار ‌‬ ‫جێ ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ توندوتۆڵ بكرێت‪ ،‬هه‌ر خه‌ریك ‌‬ ‫مرۆڤ و (په‌روه‌ردگاری‌) پ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫ێ (طقوس) و (رموز) و نه‌شیدو سروود ‌‬ ‫هه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌رگا ‌‬ ‫ی به‌ده‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫ێ هه‌ق ‌‬ ‫بێت‪ ،‬ئیتر ‪-‬پاش ئه‌وه‌‪ -‬ناب ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و پێكه‌وه‌نان ‌‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫مزگه‌وتیشه‌و‌ه هه‌بێت‪ ،‬شیراز‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و‪ ،‬دامه‌زراندن ‌‬ ‫ی و ڕامیار ‌‬ ‫خێزان و‪ ،‬نان په‌یداكردن و ئابوور ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ بێت چ كه‌سێك سه‌رۆك ‌‬ ‫ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌اڵت به‌ده‌ست ك ‌‬ ‫‪6‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫ێ بۆچ ‌‬ ‫ێ سنوور) ئازاد بن‪ ،‬ده‌ب ‌‬ ‫یب‌‬ ‫ی (ئازادی ‌‬ ‫به‌مانا فراوانه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی چه‌واشه‌كراو‬ ‫ێ كه‌س ‌‬ ‫ی ب ‌ه (عیلم) و زانسته‌و‌ه نیه‌‪ ،‬وه‌ك هه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ ك ‌ه پێیان ده‌ڵێن‪ :‬گوایا مه‌به‌ست ب ‌ه عه‌لمانیه‌ت ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه له‌ڕێ ‌‬ ‫ی ئه‌و نووسه‌رو مه‌الیان ‌ه نه‌ب ‌‬ ‫ێ و مه‌منوون ‌‬ ‫ی نه‌ب ‌‬ ‫ڕاز ‌‬ ‫ێ و كاره‌كانمان‬ ‫ێ له‌په‌ناگایه‌كا‪ ،‬وه‌یان له‌مزگه‌وتێكدا) زانسته‌و‌ه هه‌نگاو بۆ ژیان و بزووتن هه‌ڵنر ‌‬ ‫وایه‌‪( :‬مه‌ال هه‌ر ده‌ب ‌‬ ‫ی زانسته‌وه‌بێ‌! كه‌وابوو كورترو باشتر هه‌ر ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ی هه‌موو له‌ڕوو ‌‬ ‫ی بێت له‌گه‌ڵ ڕیشسپ ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی وه‌عزو نه‌سیحه‌ت ‌‬ ‫هه‌ر خه‌ریك ‌‬ ‫ی عه‌لمانیه‌تدا بگوترێ‌‪( :‬العلمانية‪ :‬هي الالدينية)‪.‬‬ ‫گه‌ڕه‌كدا‪ ،‬باالوه‌كانیش له‌هاوێن ‌ه هه‌واره‌كان و مه‌یخانه‌كاندا له‌پێناس ‌ه ‌‬ ‫ی دیكه‌یان‬ ‫ی له‌و ‌‬ ‫ی په‌ڕو باڵشكاو عه‌لمانییه‌ت‪ :‬دوو به‌شه‌‪ :‬هه‌ركامێكیان بگر ‌‬ ‫ی مه‌ال ‌‬ ‫ێ ئامۆژگاری ‌‬ ‫مه‌ست و سه‌رخۆشبن! ده‌ب ‌‬ ‫ی ناشیرینترو خراپتره‌‪:‬‬ ‫ی ده‌نگ ‌‬ ‫ی هه‌بێ‌؟ وه‌یان ك ‌ه ‌‬ ‫ی ئاوا چ كه‌ڵكێك ‌‬ ‫بۆ كوێخایه‌ك ‌‬ ‫ێ دیینی‌‪ ،‬زاناكان ئه‌و بابه‌ت ‌ه‬ ‫ی و ب‌‬ ‫ی ئیلحادی ‌‬ ‫ی بڵێ‌‪ :‬ئه‌و ڕه‌فتارو كرداران ‌ه حه‌رامن! خۆ یه‌كه‌م‪ :‬عه‌لمانیه‌ت ‌‬ ‫ێ تا پێ ‌‬ ‫ده‌یگات ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و نكوڵ ‌‬ ‫ی ده‌كه‌ن كه‌‪ :‬سه‌رجه‌م ئینكاری ‌‬ ‫ی ئه‌مڕۆ وه‌ك به‌م شێوه‌ی ‌ه پێناس ‌ه ‌‬ ‫هه‌مووشمان ده‌زانین كاربه‌ده‌ستان و فه‌رمانداران ‌‬ ‫ی دین ده‌كاو‪ ،‬به‌ر‬ ‫خه‌لیف ‌ه (مه‌نسوور) و (هاروون ‌ه ڕه‌شید) نین‪ ،‬تا زانایه‌ك به‌رن ‌ه له‌دین و گشت (مه‌بادئ) و (قییه‌م)ـه‌كان ‌‬ ‫له‌هه‌موو شتێكیش حاشا‬ ‫ی بۆ بگرن‬ ‫ی خۆیان و گوێ ‌‬ ‫ال ‌‬ ‫ی به‌دیهێنه‌رو‬ ‫ی خوا ‌‬ ‫له‌بوون ‌‬ ‫و ئامۆژگارییان بكا‪!!..‬‬ ‫دروستكه‌رو نه‌خشه‌گر‬ ‫ی‬ ‫عه‌لمانیه‌ت ل ‌ه فه‌رهه‌نگ ‌‬ ‫ده‌كا‪ ،‬به‌ده‌ر له‌وه‌ش هه‌ر‬ ‫ی دنیا‬ ‫ئینگلیزیدا به‌مانا ‌‬ ‫ی ئیمان و‬ ‫كه‌سێك باس ‌‬ ‫ی هاتووه‌‪ ،‬وه‌یان‬ ‫گه‌رای ‌‬ ‫باوه‌ڕو ئه‌خالقییات بكات‪،‬‬ ‫مادده‌‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ڕه‌چاوكردن ‌‬ ‫یو‬ ‫ێ په‌رد‌ه دژایه‌ت ‌‬ ‫ئه‌و ب ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ب‌‬ ‫وه‌یان‪ ،‬مه‌به‌ست پێ ‌‬ ‫ی له‌گه‌ڵ ده‌كا!‬ ‫ملمالنێ ‌‬ ‫ی‬ ‫دینیه‌‪ ،‬یان مه‌به‌ست پێ ‌‬ ‫ئه‌م جۆر‌ه عه‌لمانیه‌ت ‌ه‬ ‫ی‬ ‫دووركه‌وتنه‌وه‌ی ‌ه له‌مانا ‌‬ ‫ی زۆر خراپ و‬ ‫–ئه‌گه‌رچ ‌‬ ‫خواپه‌رستی‌! هه‌ر هه‌مان‬ ‫زانایانی ئیسالم پێشەوایانی شۆرش و چاكسازی‬ ‫ی خه‌ڵك‬ ‫ی هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم ال ‌‬ ‫ی ته‌واو ناشیرین ‌‬ ‫فه‌رهه‌نگ ده‌ڵێ‌‪ :‬العلمانية‪ :‬هي النظرية التى تقول‪ :‬إن االخالق سیماو دیمه‌نێك ‌‬ ‫ی ئه‌و په‌رچه‌مه‌ش‬ ‫ی هه‌ڵگران ‌‬ ‫ێ و حوكم ‌‬ ‫ی كافر ده‌كر ‌‬ ‫والتعليم يجب أن ال يكونا مبنيين على أسس دينية)‪ ،‬وة لة به‌ئاسان ‌‬ ‫ی موسڵمانان زۆر ئاشكراو ڕوون ‌ه و هیچ كه‌سێكیشیان‬ ‫(دائرة المعارف البريطانية)دا هاتوو‌ه ده‌ڵێت‪( :‬العلمانية‪ :‬حركة ال ‌‬ ‫ێو‬ ‫ی دین ده‌رچ ‌‬ ‫ێ له‌بازن ‌ه ‌‬ ‫ێ بیه‌و ‌‬ ‫ی ناكات‪ ،‬مه‌گه‌ر كه‌س ‌‬ ‫إجتماعية‪ ،‬تهدف إلى نقل الناس من العناية باآلخرة إلى العناية قبووڵ ‌‬ ‫ی بدات!‬ ‫ێ سنوور به‌خۆ ‌‬ ‫ی ب‌‬ ‫ئازادییه‌ك ‌‬ ‫بالدار الدنيا فحسب)‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌م جۆر‌ه عه‌لمانیه‌ت ‌ه زۆر توندڕه‌ون له‌دژایه‌ت ‌‬ ‫ی (إلحاد) ده‌كاو ده‌ڵێ‌‪( :‬إلحاد) خه‌ڵكان ‌‬ ‫هه‌ر هه‌مان فه‌رهه‌نگ باس ‌‬ ‫ێ به‌زه‌ییان ‌ه موسڵمانان ئه‌شكه‌نج ‌ه‬ ‫ی (دین)داو‪ ،‬زۆریش ب ‌‬ ‫ی (عه‌مه‌لیی‌) كردن ‌‬ ‫ی (نظری‌) ئیلحادی ‌‬ ‫ی تیۆر ‌‬ ‫دوو به‌شه‌‪ :‬ئیلحادی ‌‬ ‫ێ سه‌ركوتیان ده‌كه‌ن و ناهێڵن‬ ‫ی ده‌ده‌ن و‪ ،‬هه‌تا بۆشیان بلو ‌‬ ‫ی ئیلحاد ‌‬ ‫كرده‌یی‌‪ ،‬دیار‌ه ئه‌و فه‌رهه‌نگ ‌ه عه‌لمانیه‌ت به‌به‌شێك ‌‬ ‫ی داده‌نێت‪ .‬كه‌وابوو عه‌لمانیه‌ت‪ :‬یه‌كێك ‌ه ل ‌ه مه‌زهه‌ب ‌ه له‌هیچ شتێكا ده‌نگ و ره‌نگیان هه‌بێ‌‪.‬‬ ‫عه‌مه‌لی ‌‬ ‫ی عه‌لمانیه‌ت‬ ‫ی غه‌یر‌ه ئیلحادیی ‌ه ‪-‬ئه‌گه‌رچ ‌‬ ‫ی گه‌ور‌ه ده‌كه‌ن! دووه‌م‪ :‬عه‌لمانیه‌ت ‌‬ ‫ی خوا ‌‬ ‫ی بوون ‌‬ ‫ی نكوڵ ‌‬ ‫خوا نه‌ناسه‌كان و ئه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ێ و به‌ئاره‌زوو ‌‬ ‫ی دنیا له‌دین داماڵ ‌‬ ‫ێ جڵه‌و ‌‬ ‫و‌ه ده‌یه‌و ‌‬ ‫ی هه‌ر ئیلحاده ‌‪-‬به‌اڵم ئه‌م به‌شه‌یان‬ ‫ی گشت دیمه‌ن و سیمایه‌ك ‌‬ ‫ی تیورانه‌ی ‌ه به‌م‬ ‫ی خوا ناكات و ئیمانێك ‌‬ ‫ی سیاسه‌ت و ئیقتیصادء ئیجتیماع و چونك ‌ه حاشا ل ‌ه بون ‌‬ ‫ێ سنوور له‌بواره‌كان ‌‬ ‫و ب‌‬ ‫ی ده‌كه‌ن و ده‌ڵێن‪( :‬العلمانية غير ملحدة) خۆ‬ ‫ی ناو‌ه پێناس ‌ه ‌‬ ‫ئه‌خالق و یاسادا كار بكاو دوور ل ‌ه هه‌یمه‌نه‌ت و ده‌سه‌اڵت ‌‬ ‫ی خوا‬ ‫ی ئاواش بێت ئه‌میش هه‌ر ڕێگا نادا (دین) ‌‬ ‫ی ئه‌گه‌رچ ‌‬ ‫(دین) ببزوێ‌! له‌والیشه‌و‌ه (عه‌لمانیه‌ت) هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك ‌‬ ‫‪7‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫ی ئه‌و ده‌وڵه‌ت ‌ه به‌ناو ئیسالمییان ‌ه ‪-‬ل ‌ه بنه‌ڕه‌تا‪-‬‬ ‫هه‌ر بۆی ‌ه زۆرێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌ته‌ك بانگخوازان ‌‬ ‫جه‌نگ له‌گه‌ڵ دیندا ده‌كه‌ن‪ ،‬دژایه‌ت ‌‬ ‫ی ئه‌و بانگخوازان ‌ه ك ‌ه ئه‌م ڕاستیان ‌ه‬ ‫ئیسالم ده‌كه‌ن‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی پاشاو‬ ‫ی خوا له‌كۆشك ‌‬ ‫ێ دیین ‌‬ ‫ڕوون ده‌كه‌نه‌وه‌و ده‌ڵێن‪ :‬ده‌ب ‌‬ ‫ی‬ ‫سه‌ركۆماره‌كانیشدا (حاكم) بێت‪ ،‬هه‌ر وه‌كو ل ‌ه چوارچێو‌ه ‌‬ ‫ی لێده‌كرێت‪ ،‬هه‌ر ئه‌و تێنه‌گه‌یشتنه‌ی ‌ه‬ ‫مزگه‌وتدا حاكمه‌و په‌یڕه‌و ‌‬ ‫ێ جار ئه‌و خاوه‌ن فیكره‌و بۆچوونان ‌ه له‌وتارو سمینارو‬ ‫ك ‌ه گه‌ل ‌‬ ‫ێ جاریش ‪-‬ئه‌گه‌ر‬ ‫ی خوا دێنن و‪ ،‬هه‌ند ‌‬ ‫نووسینه‌كانیاندا ناو ‌‬ ‫ی قورئان و فه‌رمووده‌كان وتاره‌كانیان‬ ‫پێویست بێت ‪ -‬به‌ئایه‌ت ‌‬ ‫ی ساده‌یان پێ‬ ‫ی تر خه‌ڵك ‌‬ ‫ده‌ڕازێننه‌وه‌‪ ،‬ئیتر د‌ه ئه‌وه‌ند‌ه ‌‬ ‫ی خواناس ده‌درێن ‌ه‬ ‫چه‌واش ‌ه ده‌بێت و به‌فه‌رمانده‌و حاكمێك ‌‬ ‫قه‌ڵه‌م‪.‬‬ ‫با پوخته‌تر بڵێین‪ :‬عه‌لمانیه‌ت به‌هه‌ردوو‬ ‫ی ئاشكراو نمایانه‌‪،‬‬ ‫به‌شه‌كه‌یه‌و‌ه كوفرێك ‌‬ ‫ێ هیچ گومان و دوو دڵییه‌ك‪ ،‬بۆی ‌ه هه‌ر‬ ‫ب‌‬ ‫ی به‌هه‌ركامێك له‌و دوو به‌شه‌ی ‌ه‬ ‫كه‌سێك بڕوا ‌‬ ‫ی ئیسالم چووه‌ت ‌ه‬ ‫ێ سۆ له‌دیین ‌‬ ‫هه‌بێ‌‪ ،‬ب ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئیسالم بۆخۆ ‌‬ ‫ده‌رێ‌‪ ،‬چونك ‌ه دیین ‌‬ ‫ی تێرو ته‌سه‌له‌‪ ،‬و‌ه كامڵ و گشتگیر‌ه‬ ‫دینێك ‌‬ ‫ی له‌خۆ گرتووه‌‪،‬‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫و هه‌موو الیه‌نه‌كان ‌‬ ‫ی و جه‌سته‌یی‌‪ ،‬سیاسه‌ت و ئابووری‌‪،‬‬ ‫رۆح ‌‬ ‫ێ‬ ‫و‌ه ره‌وشت و قییه‌م‪ ..‬و‌ه هه‌روه‌ها‪ ..‬جا له‌به‌ر ئه‌و‌ه ناب ‌‬ ‫ێ هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫ی ئامێت ‌ه بكر ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫مه‌نهه‌ج و ڕێڕه‌وێك ‌‬ ‫ی گه‌ور ‌ه ده‌فه‌رمووێ‌‪[ :‬يا أَُّي َها الَّ ِذ َ‬ ‫الس ْل ِم َك َّاف ًة‬ ‫خوا ‌‬ ‫ين آَ َمنُوا ا ْد ُخلُوا ِفي ِّ‬ ‫َُ‬ ‫َو اَل َتتَّبعُوا ُخ ُط َو ِ َّ َ‬ ‫ُب ٌ‬ ‫ين] البقره‌‪ ،٢٠٨ :‬یان‬ ‫ان إِنَّ ُه لك ْم َع ُد ٌّو م ِ‬ ‫ِ‬ ‫ات الشيْط ِ‬ ‫ی قبووڵ ده‌كه‌ن و‪،‬‬ ‫ی ئه‌وان ‌ه ده‌كا ك ‌ه بڕێك ‌‬ ‫لۆمه‌و سه‌ركۆن ‌ه ‌‬ ‫ْ‬ ‫اب َو َت ْك ُف ُر َ‬ ‫بڕێكیش وه‌ال ده‌نێن‪[ :‬أ ََفتُ ْؤ ِمنُ َ‬ ‫ْض َف َما‬ ‫ون ِب َبع ٍ‬ ‫ْض ال ِك َت ِ‬ ‫ون ِب َبع ِ‬

‫ی‬ ‫ی جدیش ‌‬ ‫ی مه‌ردمه‌و‌ه و هه‌وڵ ‌‬ ‫ی دنیا ‌‬ ‫ده‌ست بخات ‌ه نێو كاروبار ‌‬ ‫ی نابێت‬ ‫ی ئایینه‌و هه‌رگیز ڕاز ‌‬ ‫(ته‌همیش) و ل ‌ه په‌راوێزنان ‌‬ ‫ی خوا بكرێت و‬ ‫ی به‌رنامه‌و شه‌ریعه‌ت ‌‬ ‫ی ژیان تێكه‌ڵ ‌‬ ‫به‌رنام ‌ه ‌‬ ‫ی به‌ڕێوه‌بردن‪،‬‬ ‫ی یاساو شێو‌ه ‌‬ ‫ده‌وڵه‌تیش ئازاد ده‌كا ل ‌ه دانان ‌‬ ‫ی (عه‌لمانیه‌ت)ـ ‌ه بۆ ئه‌و دوو به‌ش ‌ه‬ ‫مه‌به‌ستیش له‌م دابه‌شكردن ‌‬ ‫ی (عه‌لمانیه‌ت) هه‌ر ئه‌وه‌یان‬ ‫ی خه‌ڵك ‌‬ ‫ی زۆرین ‌ه ‌‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه ال ‌‬ ‫ی خوا بكا‪ ،‬ئێم ‌ه هه‌ردوو‬ ‫ی بوون ‌‬ ‫یاساغ و حه‌رام ‌ه ك ‌ه نكوڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌شه‌كه‌یمان شیته‌ڵكرد تا خه‌ڵكان وریاو وشیاربن ك ‌ه ئه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خوا ده‌كه‌ن و‪ ،‬ئه‌وانه‌ش بۆر‌ه ئیمانێكیان پێ ‌‬ ‫حاشا ل ‌ه بوون ‌‬ ‫ی وای ‌ه ك ‌ه (دین) ل ‌ه ده‌وڵه‌ت‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌میش هه‌ر پێ ‌‬ ‫ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌‪،‬‬ ‫ی نی ‌ه ده‌ست بخات ‌ه نێو كاروبار ‌‬ ‫ێ و بۆ ‌‬ ‫جوداب ‌‬

‫ی‬ ‫ی و كوفره‌و هه‌ركه‌سیش پێ ‌‬ ‫ێ باوه‌ڕ ‌‬ ‫ی ب‌‬ ‫ئه‌و‌ه هه‌ردوو باره‌ك ‌ه ‌‬ ‫باش بێت ب ‌ه (ملحد) و خوانه‌ناس داده‌نرێت‪.‬‬ ‫ی چه‌واشه‌كردنه‌و‌ه‬ ‫ی (عه‌لمانیه‌ت)ـ ‌ه له‌ڕوو ‌‬ ‫ی دووه‌م ‌‬ ‫ئه‌م به‌ش ‌‬ ‫ی یه‌كه‌م‬ ‫ی خراپترو خه‌ته‌رتره‌‪ ،‬چونك ‌ه به‌ش ‌‬ ‫ی یه‌كه‌م ‌‬ ‫له‌به‌ش ‌‬ ‫ی خوا ده‌كاو خه‌ڵكیش به‌ئاسان‬ ‫به‌ئاشكرا (نه‌فی‌) بوون ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی دووه‌م‪ ،‬واده‌ب ‌‬ ‫ی تێده‌گه‌ن‪ ،‬به‌اڵم به‌ش ‌‬ ‫ده‌یناسن و لێ ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ واجیبات ‌‬ ‫ی نوێژو ڕۆژووش ده‌گرن و هه‌ند ‌‬ ‫ی ئااڵك ‌ه ‌‬ ‫هه‌ڵگران ‌‬ ‫ی ئه‌مه‌ی ‌ه كه‌‪:‬‬ ‫ئیسالمیش ئه‌نجام ده‌ده‌ن‪ ،‬به‌اڵم ڕاوبۆچوون ‌‬ ‫(دین) نابێ‌ ده‌ست وه‌ربدا ل ‌ه كاروباری‌ ده‌وڵه‌ت و مه‌ردم!‬ ‫ی عه‌لمانیه‌ت‬ ‫ی به‌هه‌ردوو به‌شه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی و ئاگادار ‌‬ ‫له‌به‌ر كه‌م زانست ‌‬ ‫ی حكوومه‌ت ‌ه ده‌سه‌اڵتداره‌كان‬ ‫ی یاساكان ‌‬ ‫ی زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ده‌بین ‌‬ ‫ی‬ ‫ی عه‌لمانیان هه‌ی ‌ه و زۆرین ‌ه ‌‬ ‫ی ئیسالمدا‪ ،‬یاسایه‌ك ‌‬ ‫له‌جیهان ‌‬ ‫موسڵمانانیش به‌و ڕاستی ‌ه به‌ئاگا نین و و‌ه دوویان ده‌كه‌ون!‬

‫َج َزا ُء َم ْن ْيف َع ُل َذلِ َك ِم ْن ُك ْم إِ اَّل ِخ ْز ٌي ِفي ْال َحيا ِة ُّ‬ ‫ُر ُّد َ‬ ‫ون‬ ‫الد ْنيا َو ْ‬ ‫يو َم ْال ِقيا َم ِة ي َ‬ ‫َ َ ْ َ‬ ‫اب َو َما اللهَُّ ِب َغا ِف ٍل َعمَّا َت ْع َملُ َ‬ ‫ون] (البقره‌‪.٨٥:‬‬ ‫إِلى أ َش ِّد ال َعذ ِ‬

‫ی‬ ‫عه‌لمانیه‌كان به‌و كاره‌یان ‪ -‬ئه‌گه‌ر بڕواشیان به‌خوا هه‌بێ‌‪ -‬دین ‌‬ ‫خۆیانیان هه‌ڵوه‌شاندۆته‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه پێیان وای ‌ه ك ‌ه به‌رنامه‌و‬ ‫ی‬ ‫ی دین ‌‬ ‫ی تێرو ته‌سه‌لتر‌ه له‌به‌رنامه‌و ڕانماییه‌كان ‌‬ ‫ی زه‌و ‌‬ ‫یاساكان ‌‬ ‫ی ئیسالم یه‌كده‌نگن و ده‌ڵێن‪( :‬من‬ ‫ئیسالم‪ ،‬بۆی ‌ه گشت زانایان ‌‬ ‫اعتقد أن األنظمة والقوانين التى يسنها الناس أفضل من شريعة‬ ‫‪8‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫اإلسالم‪ ،‬او أن نظام اإلسالم اليصلح تطبيقه فى هذا القرن‪ ،‬أو أنه‬ ‫كان سببا في تخلف المسلمين‪ ،‬او أنه يحصر في عالقة المرء‬ ‫بربه‪ ،‬دون أن يتدخل فى شؤن الحياة األخرى‌) هه‌ر كه‌سێك‬ ‫ی مردم دابان ده‌هێنن باشترو‬ ‫ێ ئه‌و ڕژێم و یاسایان ‌ه ‌‬ ‫وا بزان ‌‬ ‫ی ئیسالم هه‌رته‌نیا‬ ‫ی ئیسالم و‪ ،‬دین ‌‬ ‫قه‌شنگترن ل ‌ه شه‌ریعه‌ت ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی مرۆڤه‌ب ‌ه (په‌روه‌رێنه‌)وه‌‪ ،‬و‌ه ناب ‌‬ ‫ی په‌یوه‌ند ‌‬ ‫بۆپته‌و كردن ‌‬ ‫ی ژیان‪ ،‬یان‬ ‫ێ ده‌ستێوه‌ردا له‌كاروبار ‌‬ ‫دین ب ‌ه هیچ كڵوج ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ له‌م سه‌دانه‌دا ئیسالم پراكتیك بكرێت‪ ،‬وه‌یان دین ‌‬ ‫ناگونج ‌‬ ‫ی موسڵمانان…ئه‌وا‬ ‫ی دواكه‌وتن و به‌جێمان ‌‬ ‫ئیسالم ‌ه بۆت ‌ه هۆ ‌‬ ‫ێ له‌و بۆچوونان ‌ه دین ل ‌ه ده‌ست ده‌داو‪ ،‬ل ‌ه دین‬ ‫به‌هه‌ر یه‌ك ‌‬ ‫ترازاوه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی زۆره‌و‌ه ل ‌ه واڵت و ناوچه‌كان ‌‬ ‫بۆی ‌ه ئێستا به‌داخ وكه‌سه‌رێك ‌‬ ‫ی نووسه‌رو واژه‌وانان و‬ ‫ی ئیسالمدا ل ‌ه ناو جیل و پێڕ ‌‬ ‫دنیا ‌‬ ‫ی زۆر هه‌ڵكه‌وتووه‌‪ ،‬زۆرێكیشیان‬ ‫رۆژنام ‌ه نووساندا عه‌لمانیه‌ك ‌‬ ‫ی زانكۆ! یان… یان‪ ،‬و‬ ‫پێیان ده‌ڵێن بیریار‪ ،‬یان مامۆستا ‌‬ ‫ی عه‌لمانیه‌ت به‌رزه‌و‌ه‬ ‫ێ په‌رد‌ه ئااڵ ‌‬ ‫ێ بێت ب ‌‬ ‫ی ل‌‬ ‫خه‌ریك ‌ه وا ‌‬ ‫ی سه‌رده‌م!! هه‌ر‬ ‫ی و رۆشنفكر ‌‬ ‫ی بیرتیژی ‌‬ ‫بكرێت و بێت ‌ه مای ‌ه ‌‬ ‫له‌وه‌وه‌ ئه‌نجام گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ كه‌‪:‬‬ ‫‪ -1‬حوكم و بڕیاره‌كان ب ‌ه (ما أنزل اهلل) ره‌فز بكرێت و پشت ‌ه‬ ‫ی ژیاندا‬ ‫ی بواره‌كان ‌‬ ‫ی ئیسالم له‌ته‌واو ‌‬ ‫سه‌ربخرێن و‪ ،‬شه‌ریعه‌ت ‌‬ ‫ی خوا بۆ پێغه‌مبه‌رمان‬ ‫ی (وحی) نیگا ‌‬ ‫وه‌ال بنرێت و‪ ،‬له‌بات ‌‬ ‫ی له‌سه‌ربێت‪ ،‬قانوون و‬ ‫ی هه‌تاهه‌تای ‌‬ ‫(محمد) ساڵوو دروود ‌‬ ‫ی خورهه‌اڵت و خۆرئاوا ره‌وابێت و‪ ،‬بانگه‌وازیش بۆ‬ ‫یاساكان ‌‬ ‫ی به‌سه‌ر دام و ده‌زگاكاندا‬ ‫ی شه‌ریعه‌ت و هه‌یمه‌ن ‌ه ‌‬ ‫گه‌ڕانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سوڵت ‌ه ‌‬ ‫ب ‌ه دواكه‌وتن و (ئیرهاب) بدرێت ‌ه قه‌ڵه‌م و ال ‌‬ ‫ی بۆده‌كرێت و‪ ،‬ته‌نانه‌ت ل ‌ه‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی تایبه‌ت ‌‬ ‫سه‌رده‌م حیساب ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌وڵه‌تیش ‌‬ ‫ێ و هیچ كارێك ‌‬ ‫ی سه‌ره‌تاییش بێبه‌ش ده‌كر ‌‬ ‫ژیان ‌‬ ‫ی بێگان ‌ه‬ ‫ی گه‌ل و جه‌ماوه‌ریش ب ‌ه پیاو ‌‬ ‫ێ و ال ‌‬ ‫ێ ناسپێردر ‌‬ ‫پ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی نه‌ب ‌‬ ‫ی قسه‌یان تین و كاریگه‌ر ‌‬ ‫نیشانده‌ده‌رێ‌‪ ،‬بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫به‌سه‌ریانه‌وه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی ئیسالم هه‌ڵوه‌شێنه‌وه‌و ال ‌‬ ‫ی پڕ ل ‌ه سه‌روه‌ر ‌‬ ‫‪ -2‬مێژوو ‌‬ ‫ێ بكرێت و‪،‬‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی دنیا گه‌مه‌و گاڵت ‌ه ‌‬ ‫خوێنكاران و خه‌ڵكان ‌‬ ‫یو‬ ‫ی تاریك ‌‬ ‫ی ئیسالم‪ ،‬به‌سه‌رده‌مێك ‌‬ ‫ی ڕوناك و زێڕین ‌‬ ‫سه‌رده‌م ‌‬ ‫ی‬ ‫دواكه‌وتوان ‌ه دابنرێت و‪ ،‬ل ‌ه په‌یمانگاو زانكۆكاندا ب ‌ه ئاره‌زوو ‌‬

‫مامۆستای‌ پۆله‌كه‌ (ته‌قییم)بكرێ‌ و بگوترێته‌ وه‌…!‬ ‫ی موسڵمانیش فز‌ه بكا‪ ،‬ئه‌گین ‌ه ‪-‬له‌ژێر‬ ‫ێ هیچ خوێندكارێك ‌‬ ‫ناب ‌‬ ‫ی هه‌م ‌ه‬ ‫ێ و‪ ،‬هه‌ڕه‌ش ‌ه ‌‬ ‫ی داده‌نر ‌‬ ‫ی دیموكراسییدا! ‪ -‬به‌ئیرهاب ‌‬ ‫سای ‌ه ‌‬ ‫ی لێده‌كرێت‪ ،‬بچوكه‌كه‌یان ده‌ركردنه‌و‪ ،‬سبه‌ینێش ل ‌ه‬ ‫جۆره‌یش ‌‬ ‫هیچ ده‌زگایه‌كی‌ ده‌وڵه‌تییدا جێی‌ نابێته‌وه‌!‬ ‫ێ و‪،‬‬ ‫‪ - 3‬په‌روه‌رده‌و تێگه‌یاندن و پێگه‌یاندن چه‌واش ‌ه بكر ‌‬ ‫ی عه‌لمانیه‌ت‪،‬‬ ‫ی بیرۆك ‌ه ‌‬ ‫ی باڵوكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ببێت ‌ه خزمه‌تگوزار ‌‬ ‫ئه‌وسا له‌مه‌شه‌وه‌‪:‬‬ ‫ی‬ ‫ی خوێندن و قوتابخانه‌كاندا بیرۆك ‌ه ‌‬ ‫أ ‪ -‬ل ‌ه گشت قۆناغه‌كان ‌‬ ‫ی پێشكه‌وتن‬ ‫ێ و به‌نیشان ‌ه ‌‬ ‫ی بدرێت ‌‬ ‫عه‌لمانیه‌ت ره‌واج ‌‬ ‫دابنرێت‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی مادد‌ه دینییه‌كان و كه‌مكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ب ‪ -‬كه‌م سه‌یركردن ‌‬ ‫ی دواوه‌‪ ،‬ئه‌وكات ‌ه‬ ‫ی كاته‌ك ‌ه بۆیان‪ ،‬یان هه‌ر بخرێت ‌ه دوا ‌‬ ‫فه‌تر‌ه ‌‬ ‫ی پێماو‌ه‬ ‫ی ال ماوه‌‪ ،‬ن ‌ه خوێندكاریش وز‌ه ‌‬ ‫ك ‌ه ن ‌ه مامۆستا توانا ‌‬ ‫ێ هه‌ر‬ ‫ێ و ده‌ر نه‌چ ‌‬ ‫ی ئاییندا ده‌رچ ‌‬ ‫بۆ وه‌رگرتنی‌‪ ،‬یان له‌وان ‌ه ‌‬ ‫ده‌رچووه‌‪!..‬‬ ‫ی هێنانیان‪ ،‬هه‌تا‬ ‫ی گشت ده‌قه‌كان و قه‌ده‌غه‌كردن ‌‬ ‫ج ‪ -‬ڕاگرتن ‌‬ ‫الوازی‌ بیرۆك ‌هی‌ ئه‌وان په‌رد‌هی‌ له‌سه‌ر النه‌برێ‌‪.‬‬ ‫ی ڕاڤه‌كردنیانه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی گشت ده‌ق ‌ه شه‌رعییه‌كان‪ ،‬له‌ڕێگ ‌ه ‌‬ ‫د ‪ -‬تێكدان ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ شیته‌ڵ بكرێن خزمه‌ت ب ‌ه عه‌لمانیه‌ت بكه‌ن‪ ،‬له‌بات ‌‬ ‫به‌جۆر ‌‬ ‫ئامانجه‌ دینییه‌كان!‬ ‫ی مامۆستا دینداره‌كان و گواستنه‌وه‌یان بۆ‬ ‫ه ‪ -‬دوورخستنه‌و‌ه ‌‬ ‫شوێن و جێگا ئیدارییه‌كان‪ ،‬یان خانه‌ نشین كردنیان!‬ ‫ی خوێندكار‌ه دینداره‌كان‪ ،‬به‌شێوه‌یه‌ك‬ ‫و ‪ -‬كه‌م ته‌ماشاكردن ‌‬ ‫ی‬ ‫نه‌توانن له‌گه‌ڵ مامۆستاكاندا (موناقه‌شه‌) بكه‌ن بۆ ده‌ركه‌وتن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ساڵ جه‌زره‌ب ‌ه ‌‬ ‫ڕاستیه‌كان و دووریش نی ‌ه سه‌ر ‌‬ ‫ی بكه‌ن!‬ ‫ێ و ژیر ‌‬ ‫وه‌رگر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌گیرفاندا نه‌بێ‌‪ ،‬دژ ‌‬ ‫ی عه‌لمانیه‌ت ‌‬ ‫ز ‪ -‬هه‌ركه‌سێك بیرۆك ‌ه ‌‬ ‫ی (الوحدة الوطنية) دابنرێت و‪ ،‬ته‌نها هه‌ر‬ ‫ی نیشتمان ‌‬ ‫یه‌كڕیز ‌‬ ‫ی دڵسۆزو ره‌سه‌نه‌!‬ ‫عه‌لمانی‌ هاواڵت ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ سنوورو به‌دڕه‌وشت ‌‬ ‫ی ب‌‬ ‫ی (ئیباحییه‌ت) ‌‬ ‫‪ - 5‬باڵوبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خێزان ‪ -‬ك ‌ه یه‌كه‌م تۆم ‌ه له‌یاسا ‌‬ ‫ی بینا ‌‬ ‫و‪ ،‬ڕووخاندن ‌‬ ‫ی هاواڵتیان و گه‌نجه‌كان بۆ ئیباحییه‌ت‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیداو دنه‌دن ‌ه ‌‬ ‫ ئه‌وه‌ش له‌ڕێی‌‪:‬‬‫‪9‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫ێ پێده‌ده‌ن‬ ‫ی كار‌ه زۆر خراپ و دزێوه‌كان ر ‌‬ ‫أ ‪ -‬ئه‌و یاسایان ‌ه ‌‬ ‫و هیچ تۆڵه‌یه‌كیان له‌به‌رامبه‌ره‌و‌ه دانانێن‪ ،‬دیار‌ه ئه‌وكاته‌‪-‬‬ ‫ی‬ ‫ی له‌پرۆس ‌ه ‌‬ ‫ی جینس ‌‬ ‫ی كار ‌‬ ‫ی و موماره‌س ‌ه ‌‬ ‫زیناو داوێن ناپوخت ‌‬ ‫ێ ئه‌و ئازادیه‌ش‬ ‫ی گشت كه‌سێكه‌و‌ه ده‌ب ‌‬ ‫ی كه‌سێت ‌‬ ‫ئازادی ‌‬ ‫بپارێزرێ‌!‬ ‫ب ‪ -‬ڕاگه‌یاندن ‌ه جیاوازو جۆراوجۆره‌كان‪ :‬ڕۆژنامه‌كان و گۆڤارو‬ ‫ی‬ ‫ڕادیۆو ته‌له‌فزیۆنه‌كان ك ‌ه شه‌وان ‌ه و ڕۆژان ‌ه ماندو نابن له‌دژایه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و كردنه‌وه‌و ڕازانه‌و‌ه ‌‬ ‫(فه‌زیله‌) و به‌هاكان و مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫سه‌دان هاوینه‌هه‌وارو جێگا گه‌شت و گه‌ڕه‌كان به‌شێوه‌یه‌ك‬ ‫ی الوه‌كان و‪ ،‬ئه‌وجار‬ ‫ی جینس ‌‬ ‫ی (غه‌ریزه‌) ‌‬ ‫ی وروژاندن ‌‬ ‫ببێت ‌ه هۆ ‌‬ ‫ی الوو مێرمنداڵ و‬ ‫ی سه‌دان و هه‌زاران كچ و كوڕ ‌‬ ‫تێڕژاندن ‌‬ ‫ێ و سه‌ماو سووڕدان له‌به‌رده‌م یه‌كتردا‪.‬‬ ‫گۆرانی‌ و هه‌ڵپه‌ڕك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كوردی ‌‬ ‫ی (حیجاب)و له‌چك و جل و به‌رگ ‌‬ ‫ج ‪ -‬دژ وه‌ستان ‌‬ ‫ك ‌ه له‌گه‌ڵ پۆشاك ‌ه ئیسالمییه‌كه‌ماندا یه‌ك ده‌گرێته‌وه‌و‪،‬‬ ‫ی كچ و‬ ‫ی خۆ ده‌رخستن و (سفووری‌) و تێكه‌ڵكردن ‌‬ ‫سه‌پاندن ‌‬ ‫كوڕ له‌ په‌یمانگاو دانشگاكاندا‪.‬‬ ‫ی بانگه‌وازی‌ ئیسالمی‌ له‌ڕێگای‌‪:‬‬ ‫‪ -6‬دژایه‌تیكردن ‌‬ ‫ی توندو تیژ له‌سه‌ر باڵوكراو‌ه ئیسالمیه‌كان‪،‬‬ ‫أ ‪ -‬چاودێرییه‌ك ‌‬ ‫ی ڕۆژنامه‌و گۆڤارو هه‌ر‬ ‫ی ده‌رگا ‌‬ ‫هاوكات له‌گه‌ڵ وااڵكردن ‌‬ ‫ی ئیسالم و‬ ‫ی چه‌واشه‌كه‌رو فریوده‌رو الده‌ر له‌ڕێباز ‌‬ ‫كتێبێك ‌‬ ‫شه‌ریعه‌تی‌ ئیسالم‪.‬‬ ‫ی ڕاگه‌یاندن ‌ه‬ ‫ی ده‌رفه‌ت له‌به‌رده‌م هۆكان ‌‬ ‫ب ‪ -‬فراوانكردن ‌‬ ‫عه‌لمانیه‌كان‪ ،‬تا باشترو زیاتر ده‌نگ و ڕه‌نگیان بگات‬ ‫ی خۆیانیان بۆ ڕاڤ ‌ه‬ ‫به‌جه‌ماوه‌رو گه‌ل و مه‌به‌ست ‌ه مادییه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ماف ‌‬ ‫ی دواكه‌وته‌و پێشێلكه‌ر ‌‬ ‫بكه‌ن و ئیسالمیش به‌دینێك ‌‬ ‫مرۆڤ‪ ،‬به‌تایبه‌تی‌ ئافره‌تان بنوێنرێ‌‪.‬‬ ‫ی خواو دژایه‌تیكردنیان‬ ‫ی دین ‌‬ ‫ی بانگبه‌ران ‌‬ ‫‪ - 7‬ته‌فرو تووناكردن ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی نابه‌ج ‌‬ ‫و تۆمه‌تبار كردنیان به‌جۆره‌ها درۆو ده‌له‌سه‌و قس ‌ه ‌‬ ‫ی بێگانه‌و‪،‬‬ ‫و ناپه‌سه‌ند به‌رامبه‌ریان و‪ ،‬تاوانباركردنیان به‌پیاو ‌‬ ‫ی ته‌كنه‌لۆژیاو باس ‌ه زانستیه‌كان و‪ ،‬خاوه‌ن‬ ‫دواكه‌وت ‌ه له‌كاروان ‌‬ ‫عه‌قڵێكی‌ دواكه‌وته‌و گوشراوو‪ ،‬كۆنه‌ په‌رست!‬ ‫ی عه‌لمانیه‌تن‪،‬‬ ‫ی دژ ‌‬ ‫‪ -8‬گوشار خستن ‌ه سه‌ر ئه‌و موسڵمانان ‌ه ‌‬ ‫ی و شار به‌ده‌ركردنیان‪.‬‬ ‫له‌ڕێ گرتن و كوشتن و نه‌ف ‌‬ ‫ی و‪،‬‬ ‫ی و حاشا ل ‌ه (جیهاد) و هێرشكردن ‌ه سه‌ری ‌‬ ‫‪ -9‬بێزاری ‌‬

‫ی و ناهه‌ق و ناڕه‌واو هه‌م ‌ه جیانه‌‪،‬‬ ‫ی ڕێگری ‌‬ ‫ی به‌كارێك ‌‬ ‫دانان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خوایه‌و‪ ،‬بۆ سه‌رخستن ‌‬ ‫ی دین ‌‬ ‫چونك ‌ه جیهاد بۆ سه‌رخستن ‌‬ ‫ی خوایه‌‪ ،‬دیار‌ه عه‌لمانیه‌ت (دین)یان‬ ‫فه‌رمان و بڕیاره‌كان ‌‬ ‫ی دنیا دابڕیوه‌و هه‌ر ئه‌م قسه‌ی ‌ه ده‌كه‌ن ك ‌ه دین‬ ‫له‌كاروبار ‌‬ ‫ی و خواوه‌ندیدا ‪-‬ئه‌ویش ئه‌گه‌ر حاشا‬ ‫په‌یوه‌ندیی ‌ه ل ‌ه نێوان خۆ ‌‬ ‫ی خوا نه‌كه‌ن‪ ،-‬ده‌سا ئیتر چۆن جیهاد قبووڵ ده‌كه‌ن‬ ‫له‌بوون ‌‬ ‫و ده‌رفه‌ت ده‌ده‌ن جیهاد بكرێت؟!‬ ‫ی و نیشتمانپه‌روه‌ری‌‪ ..‬واته‌‪:‬‬ ‫‪ - 10‬بانگێش ‌ه بۆ نه‌ته‌وایه‌ت ‌‬ ‫ی و‬ ‫ی نه‌ته‌وایه‌ت ‌‬ ‫ی گشت هاوزمانان له‌سه‌ر بنه‌ما ‌‬ ‫كۆكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی دین!‬ ‫ێ نه‌دان به‌بنه‌ما به‌هاداره‌كان ‌‬ ‫ی (دین)و گو ‌‬ ‫وه‌النان ‌‬ ‫ی لێده‌بێته‌و‌ه‬ ‫ی تریش عه‌لمانیه‌ت زیان ‌‬ ‫ئه‌مانه‌و د‌ه ئه‌وه‌ند‌ه ‌‬ ‫ی بنیاده‌م‪ ،‬بۆی ‌ه به‌هیچ جۆر ڕه‌وانی ‌ه‬ ‫بۆ ئیسالم و كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی موسڵماناندا پشتیوان ‌‬ ‫ی بۆ بكرێت و له‌واڵت ‌‬ ‫پڕو پاگه‌ند‌ه ‌‬ ‫لێبكرێت‪.‬‬

‫عه‌لمانیه‌ت چۆن دین ده‌گۆڕێ‌ و‬

‫الوازی‌ ده‌كات له‌ ده‌روونی‌ موسڵماناندا !؟‬ ‫ی‬ ‫ی زۆر‌ه بۆ تێكدان و هه‌ڵوه‌شاندنه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ عه‌لمانیه‌ت ڕێگ ‌ه ‌‬ ‫به‌ڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئیسالم له‌مێشك و ده‌روون ‌‬ ‫ی دین ‌‬ ‫بنه‌ما به‌هاداره‌كان ‌‬ ‫موسڵماناندا‪ ،‬له‌وانه‌‪:‬‬ ‫ی ئیمان كزو الواز‬ ‫ێ خه‌ڵك ‌‬ ‫ی بڕ ‌‬ ‫‪ - 1‬خه‌ڵه‌تاندن و له‌خشت ‌ه بردن ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی دنیاو (مه‌نصه‌ب) و پله‌و پایه‌‪ ،‬وه‌یان هه‌ند ‌‬ ‫به‌ماڵ و سامان ‌‬ ‫ێ بره‌وو ڕه‌واج بده‌ن‬ ‫ێ ده‌گرن‪ ،‬هه‌تا لێره‌و له‌و ‌‬ ‫ی الواز به‌كر ‌‬ ‫ژن ‌‬ ‫ی عه‌لمانیه‌ت‪ ،‬ئه‌ڵبه‌ت ‌ه به‌ر له‌و‌ه ئه‌و ئه‌ركه‌یان پێ‬ ‫ب ‌ه ئااڵ ‌‬ ‫ی فشۆڵ ‌ه (نمایش)‬ ‫ی زله‌و جل و به‌رگ ‌‬ ‫ێ ناو ‌‬ ‫بسپێرن‪ ،‬به‌هه‌ند ‌‬ ‫یان ده‌كه‌ن له‌به‌رده‌م جه‌ماوه‌ردا‪ ،‬هه‌تا گوتارو قسه‌یان قبووڵ‬ ‫بێت و بایه‌خیان بدرێتێ‌‪.‬‬ ‫ی تایبه‌تیدا ‪-‬ل ‌ه خۆرئاوا‪-‬‬ ‫ێ له‌وان ‌ه له‌مه‌ڵبه‌ند ‌‬ ‫‪ - 2‬هێند ‌‬ ‫ی به‌رزیان‬ ‫گۆشده‌كه‌ن و پێیانده‌گه‌یه‌نن و ناوو نازناو ‌‬ ‫ی زانكۆ‪،‬‬ ‫ی (دكتۆرا) یان مامۆستا ‌‬ ‫پێده‌به‌خشن وه‌ك بڕوانام ‌ه ‌‬ ‫پاشان ده‌یانگێڕنه‌و‌ه بۆ زانكۆكان هه‌تا له‌وێو‌ه ورد‌ه ورد‌ه‬ ‫ێ‬ ‫ی خۆیان بڕێژن و كه‌سێكیش نه‌توان ‌‬ ‫ده‌ست پێ بكه‌ن و ژه‌هر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دكتۆرا ‌‬ ‫له‌به‌رده‌میاندا هیچ شتێك بڵێت (چونك ‌ه بڕوانام ‌ه ‌‬ ‫هێناوه‌ته‌وه‌و بیریاره‌!!) هه‌ر ئه‌مه‌یش ‌ه ئه‌مڕۆ له‌زانكۆكاندا پتر‬ ‫‪10‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫ی گه‌رمه‌و خوێندكارانیش‬ ‫ی عه‌لمانیه‌ت بڵنده‌و بازاڕ ‌‬ ‫په‌رچه‌م ‌‬ ‫هیچیان پێناگوترێ‌!‬ ‫ێ ل ‌ه مه‌سه‌له‌كان و ئاڵۆزكردنیان‬ ‫ی بڕ ‌‬ ‫ی باس و خواس ‌‬ ‫‪ - 3‬وروژاندن ‌‬ ‫ی ژنان‬ ‫ی مه‌ردم پێیانه‌وه‌‪ ،‬بۆ نموون ‌ه مه‌سه‌ل ‌ه ‌‬ ‫و سه‌رقاڵكردن ‌‬ ‫ی زۆر له‌گشت‬ ‫و مافیان ده‌خه‌ن ‌ه ناو به‌رنامه‌وه‌‪ ،‬بۆ ماوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ێ و ده‌بێت ‌ه كێشه‌و‬ ‫ی لێده‌كر ‌‬ ‫بۆنه‌و جێگاكاندا دیفاع و به‌رگر ‌‬ ‫ی زانكۆو په‌یمانگاكان و‪ ،‬كۆڕو‬ ‫ی ناو خوێندكاران ‌‬ ‫مشت و مڕ ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر‬ ‫ێ و‪ ،‬كتێب و نوسراو ‌‬ ‫ی بۆ ده‌به‌ستر ‌‬ ‫ی زۆر ‌‬ ‫سیمینار ‌‬ ‫ێ له‌خشت ‌ه ده‌به‌ن‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی زۆرین ‌ه ژنان ‌‬ ‫باڵو ده‌كرێته‌وه‌و زۆرێك ‌‬ ‫و‪ ،‬به‌و‌ه ده‌توانن ده‌نگ و ڕه‌نگیان بكڕن و مل به‌یاسا گرنگ ‌ه‬ ‫ی ببن‪.‬‬ ‫ئیسالمیه‌كان نه‌ده‌ن و یاخ ‌‬ ‫ی دڵسۆز‬ ‫ی ئیسالم و بانگخوازان ‌‬ ‫ی زانا به‌ڕێزه‌كان ‌‬ ‫‪ - 4‬نیشاندان ‌‬ ‫ی زۆر دواكه‌وته‌و‬ ‫له‌ڕاگه‌یاندنه‌كاندا به‌گشتی‌‪ -‬به‌چینێك ‌‬‫ێ سیاسه‌ت و كه‌م‬ ‫ی به‌جێماوو ب ‌‬ ‫ی ڕۆشنبیر ‌‬ ‫نه‌زان و له‌كاروان ‌‬

‫ی پێشكه‌وتن و‪،‬‬ ‫ی دنیاو كاروان ‌‬ ‫ئاگا له‌گۆڕانكاریی ‌ه نوێكان ‌‬ ‫ی‬ ‫مادده‌په‌رست و خۆفرۆش و خائین و له‌مپه‌ر له‌به‌رده‌م ئازاد ‌‬ ‫ی تریش‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫و ڕزگاریدا‪ ،‬ئه‌وجۆر‌ه تۆمه‌تانه‌و ده‌یان ‌‬ ‫ێ بۆ‬ ‫ێ و كه‌س ‌‬ ‫ی جه‌ماوه‌رو گه‌ل ئیعتیبارو متمانه‌یان نه‌مێن ‌‬ ‫ال ‌‬ ‫ێ‬ ‫ێ و‪ ،‬له‌والیشه‌و‌ه گۆڕه‌پانه‌ك ‌ه ته‌ختتر بب ‌‬ ‫ێ نه‌گر ‌‬ ‫قسه‌یان گو ‌‬ ‫ی عه‌لمانییه‌ت و ته‌نیا خۆیان بۆ خۆیان كوێخاو‬ ‫بۆ فێرخوازان ‌‬ ‫ده‌مڕاسی‌ گه‌ل بن!‬ ‫ی ناو زاناكان له‌مه‌سه‌ل ‌ه‬ ‫ی كێشه‌و ئیختالفات ‌‬ ‫‪ -5‬وروژاندن ‌‬ ‫ی تێ بگا ك ‌ه (دین)‬ ‫ی وا مه‌ردم وا لێ ‌‬ ‫بابه‌تیه‌كان‪ ،‬به‌جۆرێك ‌‬ ‫ی كێشه‌و ئیختیالفاته‌و به‌ده‌گمه‌ن شتێك‬ ‫ی جێگ ‌ه ‌‬ ‫هه‌ر هه‌موو ‌‬ ‫ێ زاناكان یه‌كده‌نگ و یه‌كڕابن له‌سه‌ری‌‪ ،‬مه‌به‌ستیش‬ ‫ده‌ستكه‌و ‌‬ ‫ی وا یه‌قین نی ‌ه هه‌تا زاناكان‬ ‫هه‌ر ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه (دین) شتێك ‌‬ ‫ی ڕێك بكه‌ون و بێده‌نگبن به‌رامبه‌ری‌‪.‬‬ ‫بتوانن له‌سه‌ر ‌‬

‫ی‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی قوتابخانه‌و زانكۆو چه‌ند مه‌ڵبه‌ندێك ‌‬ ‫‪ -6‬داهێنان ‌‬ ‫ی بێگانه‌و‬ ‫ی گۆشكراوو په‌روه‌رده‌كراو به‌شیر ‌‬ ‫ڕۆشنبیر ‌‬ ‫ی ده‌ره‌وه‌و نه‌یار به‌كۆمه‌ڵگ ‌ه ره‌سه‌نه‌كه‌مان‪ ،‬هه‌تا زۆر‬ ‫خه‌ڵكان ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌جیدییان ‌ه هه‌ڵسن بۆ بره‌و پێدان به‌عه‌لمانیه‌ت و الوازكردن ‌‬ ‫ی (التزامات) به‌دینه‌وه‌و‬ ‫ی ب ‌ه ئیسالمه‌وه‌و نه‌هێشتن ‌‬ ‫په‌یوه‌ند ‌‬ ‫جورئه‌ت بخه‌ن ‌ه به‌ر كچ و كوڕ‌ه تاز‌ه پێگه‌یشتووه‌كان ك ‌ه‬ ‫ی ئیسالم خۆ ئازاد بكه‌ن‬ ‫ئه‌وان پتر هه‌وڵ بده‌ن له‌ژێر ڕكێف ‌‬ ‫ی‬ ‫و‪ ،‬ئه‌خالق و قییه‌م شتێك ‌ه ئیسالم دایهێناو‌ه بۆ زه‌وتكردن ‌‬ ‫ی و ئازادیی‌ له‌بنیادم!‬ ‫سه‌ربه‌ستی ‌‬ ‫ی (عه‌لمانییه‌ت) و ئاسه‌وار‌ه‬ ‫ئه‌م ‌ه كورته‌یه‌كبوو له‌ماناو مه‌به‌ست ‌‬ ‫ی به‌ڕێزو دڵسۆز ب ‌ه‬ ‫ی ئێو‌ه ‌‬ ‫شه‌ڕوخراپه‌كانی‌‪ ،‬خران ‌ه به‌ر چاو ‌‬ ‫ی خۆشه‌ویستمان‪ ،‬به‌و هیوای ‌ه به‌زیندوویان ‌ه‬ ‫ئیسالم و نیشتمان ‌‬ ‫ی خوا تێكه‌ڵ ب ‌ه عه‌لمانیه‌ت‬ ‫وه‌ریان گرین و‪ ،‬پاشانیش دیین ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫نه‌كه‌ین و‪ ،‬عه‌لمانیه‌ت وه‌ك ماناو مه‌به‌ست ‌ه ئه‌سڵه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫وه‌رگرین و‪ ،‬ئیسالمیش به‌مانا فراوان و ڕاستیه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ێ (مه‌بادئ)‬ ‫ێ ڕاست ‌ه ك ‌ه ئیسالم كۆمه‌ڵ ‌‬ ‫قبووڵ بكه‌ین‪ ،‬به‌ڵ ‌‬ ‫ی له‌خۆ گرتووه‌‪ :‬نوێژو ڕۆژوو حه‌ج و‬ ‫ی خواپه‌رست ‌‬ ‫و بنه‌ما ‌‬ ‫زه‌كات‪ ...‬به‌اڵم له‌هه‌مانكاتدا سیاسه‌ت و ئابووری و عه‌القات‬ ‫ی ده‌ره‌وه‌و ناو‌ه له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تان و‪ ،‬ڕێككه‌وتننامه‌و‬ ‫و په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و (ته‌عامول) له‌گه‌ڵ هه‌مسایان ‌‬ ‫ی جه‌نگ و ئاشتی ‌‬ ‫یاسا ‌‬ ‫ی واڵت‬ ‫خۆیدا‪ ،‬ئه‌وجا هێزو ده‌سه‌اڵت و سوپاو له‌شكرو ئیدار‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌مانه‌ش هه‌موو ئیمان و باوه‌ڕ‌ه‬ ‫ی و‪ ،‬سه‌ره‌ڕا ‌‬ ‫و حكوومه‌ت ‌‬ ‫ی و‪ ،‬به‌پێغه‌مبه‌ران و به‌كتێبه‌كان و‬ ‫ی دوای ‌‬ ‫به‌خواو به‌ڕۆژ ‌‬ ‫ی و شه‌ڕی‌) و حوكم‬ ‫ی خوا (خێری ‌‬ ‫به‌گشت بڕیار‌ه ئه‌زه‌لییه‌كان ‌‬ ‫و بڕیاره‌كانیش ‪-‬سه‌رجه‌م‪ ،‬گه‌وره‌و بچوك ‪ -‬هه‌ر ب ‌ه به‌رنامه‌و‬ ‫ێ ئاوا ئیسالممان قبووڵ بێت‪،‬‬ ‫ی گه‌وره‌‪ ،‬ده‌ب ‌‬ ‫ی خوا ‌‬ ‫یاساكان ‌‬ ‫ی ‪-‬به‌ده‌ر‬ ‫ی نوێ ‌‬ ‫ئه‌گین ‌ه هه‌ر شتێك‪ ،‬هه‌ر فیكره‌و بۆچوونێك ‌‬ ‫ی ئیسالمییه‌وه‌و‬ ‫ل ‌ه ئیسالم ‪ -‬سه‌ر هه‌ڵبداو ڕاكێشرێت ‌ه واڵت ‌‬ ‫ی و ببن ‌ه سه‌ربازو‬ ‫ی شان بده‌ن ‌ه به‌ر ‌‬ ‫موسڵمانانیش به‌خێرای ‌‬ ‫ی خوا وه‌رناگیردرێ‌‪،‬‬ ‫ی ئاوا ال ‌‬ ‫نۆكه‌ری‌‪ ،‬بێگومانبن هه‌رگیز دین ‌‬ ‫ی دیموكراسیخواز‪،‬‬ ‫ی عه‌لمانی‌‪ ،‬موسڵمان ‌‬ ‫بۆ نموونه‌‪ :‬موسڵمان ‌‬ ‫نیشتمانی‌‪ ،‬سۆشیالیستی‌‪ ،‬به‌عسی‌‪ ،‬لیبراڵی‌‪ ،‬ماركسی‌‪ ..‬هتد‬ ‫ی ب ‌ه موسڵمان‬ ‫ی فیكره‌كه‌ش ‌‬ ‫ئه‌مان ‌ه ده‌درێن ‌ه دواوه‌و هه‌ڵگر ‌‬ ‫ێ ((من أحدث في أمرنا هذا ماليس منه فهو رد)) ئه‌و‬ ‫حسێب ناكر ‌‬ ‫‪11‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫قازی محمد‬

‫ڕاستیه‌مان پێده‌ڵێت‪،‬‬ ‫ی ناوین‬ ‫ئێم ‌ه خوا ناو ‌‬ ‫((هو‬ ‫موسڵمان‪:‬‬

‫پاش ئه‌م كورت ‌ه باس ‌ه له‌سه‌ر (عه‌لمانیه‌ت) ئه‌وسا ده‌چمه‌و‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی ئیسالم و‪ ،‬كار ‌‬ ‫ی خۆمه‌وه‌‪ :‬زانایان ‌‬ ‫ناو باس و مه‌به‌سته‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دووركه‌وتنه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ كه‌س داوا ‌‬ ‫سیاسه‌ت‪ ،‬ك ‌ه به‌داخه‌و‌ه هه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫(مه‌ال)یان ده‌كا له‌سیاسه‌ت و ئۆقر‌ه گرتنیان له‌چوارچێو‌ه ‌‬ ‫مزگه‌وته‌كاندا! ‬ ‫ی پیرۆزدا ده‌فه‌رمووێ‌‪[ :‬يأَُّي َها الَّ ِذ َ‬ ‫ين‬ ‫ی گه‌وره‌ش ل ‌ه قورئان ‌‬ ‫خوا ‌‬

‫سماكم المسلمين من‬

‫شێخ سه‌عیدی پیران‬

‫قبل وفي هذا‪ ))..‬ته‌نها‬ ‫ێ هیچ‬ ‫موسڵمان‪ ،‬ب ‌‬ ‫(ئیزافه‌)و(وه صف)‬ ‫ی‬ ‫موسڵمان ‌‬ ‫ێك‪:‬‬ ‫یان‬ ‫عه‌لمانی‌‪،‬‬ ‫ماركسی‌‪،‬یان‪ ..‬یان‪..‬‬ ‫ی ناگرێ‌‪،‬‬ ‫خوا وه‌ر ‌‬ ‫ی ناو ناو‌ه‬ ‫دینه‌كه‌شمان ‌‬ ‫(ئیسالم)‪[ :‬إِ َّن ِّ‬ ‫الد َ‬ ‫ين‬ ‫ْ هَّ إْ‬ ‫ال ْس اَل ُم] ال‬ ‫ِعن َد اللِ ِ‬ ‫ض ُ‬ ‫يت‬ ‫عمران‪َ [ ١٩ :‬و َر ِ‬

‫اللَ وأَطيعُوا َّ َ ُ‬ ‫أْ َ‬ ‫ْر ِم ْن ُك ْم َفإِ ْن َت َن َ‬ ‫از ْع ُت ْم ِفي‬ ‫آَ َمنُوا أَ ِطيعُوا هَّ َ ِ‬ ‫الر ُسول َوأولِي الم ِ‬ ‫الر ُسول إ ْن ُك ْنتُ ْم تُ ْؤ ِمنُ َ هَّ ْ‬ ‫َ هَّ‬ ‫يوم آْ َ‬ ‫َ َ‬ ‫ال ِخ ِر َذلِ َك‬ ‫ش ْي ٍء ف ُر ُّدو ُه إِلى اللِ َو َّ ِ ِ‬ ‫ون ِباللِ َوال ْ ِ‬ ‫ْر َوأَ ْح َس ُن َت ْأو اً‬ ‫يل]النسا‌ء‪.٥٩ :‬‬ ‫َخي ٌ‬ ‫ِ‬

‫(ئیبن كه‌سیر) ده‌ڵێ‌‪:‬‬

‫شێخ مه‌حموود‬

‫َ ُ إْ‬ ‫ال ْس اَل َم ِدي ًنا]المائده‌‪:‬‬ ‫لك ُم ِ‬ ‫‪َ [3‬و َم ْن ي ْب َت ِغ‬ ‫إْ‬ ‫ال ْس اَل ِم ِدي ًنا َفلَ ْن ي ُْق َب َل‬ ‫ِ‬ ‫ِم ْن ُه َو ُه َو ِفي آْ َ‬ ‫ال ِخ َر ِة ِم َن‬ ‫ْر‬ ‫َغي َ‬

‫ْال َخ ِاس ِر َين]ال عمران‪:‬‬ ‫ی هه‌یه‌‪ ،‬بۆ‬ ‫ی چڕوپڕیش ‌‬ ‫ی وا به‌رنام ‌ه ‌‬ ‫‪ ،٨٥‬دیار‌ه دینێك ‌‬ ‫ی پێغه‌مبه‌ر ‬ ‫ی ژیان‪ )23( ،‬ساڵ ژیان ‌‬ ‫گشت بوارو الیه‌نه‌كان ‌‬ ‫ی و به‌هه‌موو ده‌سه‌اڵت و دام و‬ ‫و پاش ئه‌ویش خه‌لیفه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌زگایه‌و‌ه بوویان‪ :‬ڕاگه‌یاندن‪ ،‬دارایی‌‪ ،‬ڕێكخستن‪ ،‬سه‌ربازی ‌‬ ‫و ئه‌و هه‌موو جه‌نگ و (فتوحات)و‪ ،‬ڕێككه‌وتن و په‌یمان‬ ‫له‌گه‌ڵ جوله‌كه‌و نه‌یاره‌كانی‌‪ ،‬ئاخۆ ئه‌و شێو‌ه جم و جووڵ‬ ‫ی ده‌سه‌اڵت ‌ه له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو ترس ‌ه ل ‌ه خوا‬ ‫و به‌ده‌ستگرتن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی (دین) و ده‌وڵه‌ت پێكه‌و‌ه نیه‌؟ مانا ‌‬ ‫ی جۆشدان ‌‬ ‫مانا ‌‬ ‫ی دین و دنیا پێكه‌و‌ه نیه‌‪..‬؟ ده‌سا بۆ ئیتر پاش‬ ‫به‌ڕێكردن ‌‬ ‫ی دین و‬ ‫ی لێكبڕان ‌‬ ‫ئه‌و ته‌جروب ‌ه سه‌ركه‌وتووه‌‪ ،‬پڕووپاگه‌ند‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ به‌فه‌توا ‌‬ ‫ده‌وڵه‌ت بكرێت‪ ،‬داخ ئه‌و داخه‌ی ‌ه ئه‌مڕۆش ده‌یانه‌و ‌‬ ‫ێ مامۆستاكان (عه‌لمانیه‌ت) بشه‌رعێنن و (بیقه‌وڵێنن)‬ ‫هه‌ند ‌‬ ‫ی سه‌دان ساڵ حكوومه‌ت و‬ ‫ی ئه‌و ئیسالم ‌ه ‌‬ ‫و بیكه‌ن ‌ه به‌دیل ‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتداری‌ كردووه‌‪.‬‬

‫(وقال على بن ابي طلحة‪ ،‬عن ابن عباس‪:‬‬

‫(وأولى األمر منكم‪ )..‬يعنى‪ :‬العلماء‪ .‬ئيبن عةباس له‌ته‌فسیری‬ ‫ی گه‌ور‌ه ك ‌ه ده‌فه‌رمووێ‌‪:‬‬ ‫(وأولى األمر منكم) ده‌ڵێت‪ :‬خوا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خواو پێغه‌مبه‌ر ‌‬ ‫ی خاوه‌ن باوه‌ڕ! به‌رفه‌رمان ‌‬ ‫ی خه‌ڵكان ‌‬ ‫ئ ‌ه ‌‬ ‫ی خۆتان بن‪ ،‬مه‌به‌ست به‌و كاربه‌ده‌ستان ‌ه‬ ‫ئه‌وو كاربه‌ده‌ستان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی فیقهزان و دیندارن (موجاهیدو عه‌تاو حه‌سه‌ن ‌‬ ‫خه‌ڵكان ‌‬ ‫ی ئیسالم‬ ‫ی دیین ‌‬ ‫ی به‌زانایان ‌‬ ‫بسری‌ و ئه‌بو العالیه‌)ش ته‌فسیر ‌‬ ‫ێ گشت كاربه‌ده‌ست ‌ه صاڵح و زانا‬ ‫ی ده‌شكر ‌‬ ‫ده‌كه‌نه‌وه‌‪ ،‬ئه‌گه‌رچ ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌رجه‌سته‌كان بگرێته‌وه‌‪ ،‬كه‌وابوو پێویست ‌ه كاربه‌ده‌ستان ‌‬ ‫موسڵمانان شه‌رعزان و دیندار بن‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌وان ده‌زانن‬ ‫ی‬ ‫ی رووداوو كێشه‌یه‌ك چۆن بیگێڕنه‌و‌ه ال ‌‬ ‫ی پێشهاتن ‌‬ ‫له‌كات ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌وان چاره‌سه‌ر ‌‬ ‫ی بڕیار ‌‬ ‫(قورئان و فه‌رمووده‌)كان و به‌پێ ‌‬ ‫بكه‌ن‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی پاك و خاوێن ‌‬ ‫ی مێژوو ‌‬ ‫ئه‌گه‌ر ئێم ‌ه به‌ویژدانه‌و‌ه سه‌یرێك ‌‬ ‫ێ ك ‌ه‬ ‫ی بۆمان ده‌رده‌كه‌و ‌‬ ‫موسڵمانان بكه‌ین‪ ،‬زۆر به‌باش ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌بوو‌ه له‌ناویاندا‪ :‬ده‌ست ‌ه ‌‬ ‫ێ (ته‌قسیم) به‌ند ‌‬ ‫هیچ كات ‌‬ ‫كاربه‌ده‌ستان جیا بكرێته‌وه‌و‪ ،‬زاناكانیش هه‌ڵبوێردرێن و كارو‬ ‫ی ك ‌ه‬ ‫ی و گرنگیه‌كانیان پێنه‌درێ‌‪ ،‬ئه‌و ده‌م ‌ه ‌‬ ‫ی سه‌ره‌ك ‌‬ ‫وه‌زیف ‌ه ‌‬ ‫ی خوا له‌ژیاندا بوو‌ه فه‌رمان به‌ری‌كراوه‌و‪ ،‬بۆ هه‌ر ئیش‬ ‫پێغه‌مبه‌ر ‌‬ ‫ی كردوو‌ه وه‌كو‬ ‫ی دیار ‌‬ ‫ی گونجاوو شیاو ‌‬ ‫ی تریش پیاو ‌‬ ‫و كارێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌گوترێ‌‪( :‬الرجل المناسب للمكان المناسب)‪ ،‬هه‌ر له‌دانان ‌‬ ‫ی ئامیر هێزو‬ ‫(والی‌) بۆ واڵت و ناوچه‌كان‪ ،‬هه‌تا دیاریكردن ‌‬ ‫ی شاندێك‬ ‫سه‌ر له‌شكرو فه‌رماند‌ه سه‌ربازییه‌كان‪ ،‬وه‌یان ناردن ‌‬ ‫ی خه‌لیفه‌كان‬ ‫ی ده‌سته‌اڵتدارێك‪ ،‬پاشانیش سه‌رده‌م ‌‬ ‫بۆال ‌‬ ‫ی و‬ ‫ی ئه‌مه‌وی ‌‬ ‫ی سه‌رده‌م ‌‬ ‫ی ئه‌وانیش ‪-‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫هه‌روا‪ ،‬دوا ‌‬

‫‪12‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫ی كاربه‌ده‌ستان زاناو دیندار‬ ‫ی زۆرین ‌ه ‌‬ ‫عه‌بباسیه‌كان‪ -‬زۆرێك ‌‬ ‫ی زاڵبوو‬ ‫ی له‌و دواییه‌دا ‪-‬به‌داخه‌وه‌‪ -‬دنیادار ‌‬ ‫بوون‪ ،‬ئه‌گه‌رچ ‌‬ ‫ی خوا مێژووه‌كه‌یان‬ ‫ی دیین ‌‬ ‫به‌سه‌ر دینداریداو ئێستاش دوژمنان ‌‬ ‫ێ تێبینیان كه‌وتۆت ‌ه سه‌ر‪،‬‬ ‫شێواندوون و هه‌ریه‌كه‌یان كۆمه‌ڵ ‌‬ ‫ی نه‌بوو‌ه ك ‌ه زاناكان له‌كار‌ه‬ ‫هه‌رگیز ئه‌م بیروو بۆچوون ‌ه ڕه‌واج ‌‬ ‫ی نه‌زان كار‌ه سه‌ره‌كیه‌كانیان‬ ‫گرنگه‌كان وه‌ده‌رنێن و خه‌ڵكان ‌‬ ‫ێ بسپێرێ‌‪ ،‬به‌اڵم ڕێككه‌وتوو‌ه (هارون ‌ه ره‌شید) بۆت ‌ه‬ ‫پ‌‬ ‫ی نه‌بووه‌‪ ،‬ئیتر هه‌ر هۆو سه‌به‌بێك‬ ‫ی شافیع ‌‬ ‫خه‌لیفه‌و‪ ،‬ئیمام ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ له‌مه‌رجه‌كان ‌‬ ‫ێ به‌به‌رهه‌ڵسكار‪ ،‬خۆ ئاشكرای ‌ه یه‌ك ‌‬ ‫بووب ‌‬ ‫ی بێ‌‪ ،‬ئیتر مه‌البێت‪ ،‬یان‬ ‫(خه‌لیفه‌) ئه‌وه‌ی ‌ه لێزان و سیاس ‌‬ ‫ی (ویالیه‌ت) یان‬ ‫ی تر ‌‬ ‫غه‌یر‌ه مه‌البێ‌‪ ،‬هه‌ر كات مه‌رجه‌كان ‌‬ ‫بڵێین (خه‌الفه‌ت) جێبه‌جێ بوون و ئه‌مه‌ش هه‌بوو‪ ،‬هه‌ر‬ ‫ی (ته‌قوا)‬ ‫ێ كاروبار به‌و بسپێردرێ‪ ،‬ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌رچ ‌‬ ‫ده‌ب ‌‬ ‫ی و لێبڕان‬ ‫ی كه‌م بێ‌‪ ،‬چونك ‌ه له‌و جۆر‌ه كارانه‌دا لێزان ‌‬ ‫یش ‌‬ ‫ی ڕه‌چاو ده‌كرێت‪ ،‬نه‌ك (ته‌قوا)‬ ‫ی گشتی ‌‬ ‫گرنگتره‌و به‌رژه‌وه‌ند ‌‬ ‫ی سه‌رده‌م‪،‬‬ ‫ی دنیا ‌‬ ‫و (وه‌رع) و (زوهد) و نه‌شاره‌زا ل ‌ه ڕه‌وت ‌‬ ‫ی زۆر سه‌ر لێده‌رچووو‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫ێ مامۆستایه‌ك زانا ‌‬ ‫واده‌ب ‌‬ ‫ی ئیش و كاره‌كاندا‪ ،‬هه‌یشیان ‌ه‬ ‫سه‌لیقه‌دار‌ه ل ‌ه به‌ڕێوه‌بردن ‌‬ ‫ی دووه‌میان‬ ‫ی لێده‌ر ناكا‪ ،‬دیار‌ه هیچ كه‌سێك ناڵێت ئه‌م ‌ه ‌‬ ‫سه‌ر ‌‬ ‫ی پێبسپێردرێ‌‪ ،‬له‌والیشه‌و‌ه‬ ‫ی گشت ‌‬ ‫ێ (ویالیه‌ت) ‌‬ ‫هه‌ر ده‌ب ‌‬ ‫ی ساده‌و كه‌مزانست زۆر ژیرو به‌ئیداره‌و‬ ‫ێ موسڵمانێك ‌‬ ‫ده‌ش ‌‬ ‫ی‬ ‫ی (مه‌ال)ش نه‌بێ‌‪ ،‬بێگومان ‌ه ئێم ‌ه كاروبار ‌‬ ‫به‌توانابێ‌‪ ،‬ئه‌گه‌رچ ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی به‌م ده‌سپێرین‪ ،‬به‌اڵم ده‌ب ‌‬ ‫ی واڵت‪ ،‬وه‌یان ناوچه‌ی ‌‬ ‫گشت ‌‬ ‫هه‌مووشمان ئه‌و ڕاستی و حه‌قیقه‌ت ‌ه بزانین ك ‌ه مامۆستاكان‬ ‫ێ زانیبێتیان‬ ‫ێ نه‌بووه‌‪ ،‬كات ‌‬ ‫زۆر حه‌زیان ل ‌ه ملمالنێ و چه‌له‌حان ‌‬ ‫ی خۆیان ناگیردرێ‌‪ ،‬وه‌یان‬ ‫ل ‌ه هه‌ركارێكدا ‪ -‬ڕێزو حورمه‌ت ‌‬‫هه‌ر له‌سه‌ره‌تاو‌ه زانیبێتیان حه‌ق و عه‌داڵه‌تیان بۆ ناچه‌سپێ‌‪،‬‬ ‫ی له‌و كار‌ه پاشه‌كشێیان كردووه‌‪ ،‬وه‌یان وه‌ریان نه‌گرتوو‌ه‬ ‫ئید ‌‬ ‫ی دادگه‌ران ‌ه‬ ‫ێ بڕیار ‌‬ ‫ی خوا‪ ،‬نه‌وه‌كو ده‌رفه‌ت نه‌در ‌‬ ‫له‌ترس ‌‬ ‫ی ڕاكردن له‌قه‌زاوه‌ت هه‌ر ئه‌و‌ه بووه‌‪،‬‬ ‫ی خۆیش ‌‬ ‫بده‌ن‪ ..‬كات ‌‬ ‫ی سه‌رده‌مێك ك ‌ه به‌زۆرو ناهه‌ق‬ ‫نه‌ك لێیان نه‌زانیبێ‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ و به‌زۆر ده‌ستبگرن به‌سه‌ر كاروبار ‌‬ ‫ده‌سته‌یه‌ك بچن ‌ه پێش ‌‬ ‫ی‬ ‫واڵتداو‪ ،‬بێدینیشبن‪ ،‬وه‌یان كه‌م دینبن‪ ،‬ئاشكرای ‌ه كاربه‌ده‌ست ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خه‌ڵكه‌كان ‌‬ ‫ی ده‌یكاو به‌رژه‌وه‌ند ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ئاوا به‌گه‌زو پێوان ‌ه ‌‬

‫ی‬ ‫ی پێشده‌خات نه‌ك الیه‌ن ‌ه شه‌رعییه‌ك ‌هی‌‪ ،‬كاتێكیش دنیا ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ی و‬ ‫ی ئه‌مه‌وی ‌‬ ‫ئیسالم گه‌وره‌و فراوان بوو كار كه‌وت ‌ه ده‌ست ‌‬ ‫ی گشتیان موسڵمان بوون‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫عه‌باسییه‌كان ‪-‬ئه‌گه‌رچ ‌‬ ‫ی دنیا زاڵبوو بوو ‪ -‬زانا پسپۆڕ‌ه موسڵمانه‌كان ورد‌ه‬ ‫بازاڕ ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی واڵتیان نه‌ماو ب ‌‬ ‫ی ئیدار‌ه ‌‬ ‫ورد‌ه خران ‌ه ئه‌و الوه‌و ته‌مه‌ح ‌‬ ‫ی‬ ‫هیواشبوون ئه‌وكاربه‌ده‌ستان ‌ه گوێیان بۆ بگرن‪ ،‬بۆی ‌ه به‌ناچار ‌‬ ‫ی دای ‌ه كتێب نووسین و‬ ‫هه‌ریه‌ك ‌ه چووی ‌ه قوژبنێكه‌وه‌و ده‌ست ‌‬ ‫ی سیاسه‌ت و‬ ‫ی باس ‌‬ ‫لێكۆڵینه‌وه‌و له‌سه‌ر ئه‌و باس و مه‌سه‌الن ‌ه ‌‬ ‫ی كاربه‌ده‌سته‌كان‬ ‫ی ناكه‌ن و زیان به‌ئیدار‌ه ‌‬ ‫ی حوكمڕان ‌‬ ‫شێو‌ه ‌‬ ‫ی ئاوا له‌مێشكا بووبێ‌‪،‬‬ ‫ناگه‌یه‌نن‪ ،‬ئه‌گه‌ر كه‌سێكیشان شتێك ‌‬ ‫ی و‪ ،‬الوانه‌ش ‌ه له‌سێدار‌ه درابێ‌‪،‬‬ ‫خێرا بڕیار ده‌رچوو‌ه بۆ گرتن ‌‬ ‫ئیمامی‌ شافیعی‌ یه‌كێك بوو له‌وانه‌ ك ‌ه ڕزگاری‌ بوو‪.‬‬ ‫ی كاڵ و كرچ و دنیا‬ ‫ده‌شكرا بڕێ كات ئه‌و (والی‌)ی ‌ه الوێك ‌‬ ‫ی مه‌الیان‬ ‫ی حه‌اڵڵ و حه‌رام ‌‬ ‫ی ل ‌ه باسكردن ‌‬ ‫ێ و حه‌ز ‌‬ ‫ویست بووب ‌‬ ‫ی سه‌ربێشكه‌ش‬ ‫نه‌كردبێت‪ ،‬به‌تایبه‌ت له‌و سه‌رده‌مانه‌دا ك ‌ه منداڵ ‌‬ ‫ی سه‌ربازیشیان‬ ‫ده‌كرا به‌وه‌لیعه‌هدو جێنشین و هێزو ده‌سه‌اڵت ‌‬ ‫ی ئاوا چ بكه‌ن و‬ ‫به‌ده‌ست بووه‌‪ ،‬ئیتر زانایان له‌بارودۆخێك ‌‬ ‫چ بڵێن له‌گه‌ڵ ئه‌و جۆر‌ه بنیاده‌مانه‌دا؟! ئه‌وسا ئه‌و گوشارو‬ ‫ی له‌زانایان كرد هه‌ركه‌س ‌ه بڕوات ‌ه مزگه‌وتێكه‌وه‌و‬ ‫زۆر‌ه ملێی ‌ه وا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی حوجره‌كه‌ش توند توند پێو‌ه بدا له‌داخ و حه‌سره‌ت ‌‬ ‫ده‌رگا ‌‬ ‫ی خۆیان ‬ ‫ی زه‌مان‪ ،‬كاربه‌ده‌ستانیش به‌ئاره‌زوو ‌‬ ‫كاربه‌ده‌ستان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی شه‌رعی‌‪ -‬ده‌ستیان دای ‌ه به‌ڕێوه‌بردن ‌‬ ‫ی الیه‌ن ‌‬ ‫ێ ڕه‌چاوكردن ‌‬ ‫ب ‌‬‫ی و به‌ختیاری‌‪ ،‬مه‌الش جگ ‌ه‬ ‫ی سه‌رفرازی ‌‬ ‫واڵت و بوون ‌ه پێشه‌نگ ‌‬ ‫ی واڵت‬ ‫ێ و جڵه‌و ‌‬ ‫ێ ئه‌و حاكم ب ‌‬ ‫ی پێغه‌مبه‌ره‌و ده‌ب ‌‬ ‫له‌و‌ه ك ‌ه جێگ ‌ه ‌‬ ‫به‌ده‌ست ئه‌وه‌و‌ه بێت‪ ،‬هێشتا ده‌شترسا بینێرن له‌حوجره‌كه‌یدا‬ ‫ی بكه‌ن و بیگرن‪ ،‬ئیتر ئه‌و جۆر‌ه كرده‌وان ‌ه وایان كرد‬ ‫باڵبه‌ست ‌‬ ‫ی‬ ‫ی واڵت به‌شبڕاو ببن و له‌ڕه‌وت ‌‬ ‫ك ‌ه زانا به‌ڕێزه‌كانمان له‌ئیدار‌ه ‌‬ ‫ی ده‌ستنوێژو‬ ‫ێ مه‌سه‌ل ‌ه ‌‬ ‫ێ ئاگابن و‪ ،‬بێجگ ‌ه له‌هه‌ند ‌‬ ‫دنیاش ب ‌‬ ‫ێو‬ ‫ڕۆژوو‪ ..‬هتد‪ ،‬هیچ پرسیارێكیان لێنه‌كرێت‪ ،‬وه‌یان له‌الد ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆیانیان بده‌ن بۆ سه‌ره‌خۆش ‌‬ ‫ی شاردا پێش ‌‬ ‫گه‌ڕه‌كه‌كان ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی كێشه‌دارو هه‌ند ‌‬ ‫ی خه‌ڵكان ‌‬ ‫نه‌خۆش و ته‌عزییه‌و ئاشته‌وای ‌‬ ‫ی واڵته‌؟‬ ‫ێ به‌ڕێوه‌به‌ر ‌‬ ‫ی زۆر بچووكتر‪ !..‬به‌اڵم له‌والو‌ه ك ‌‬ ‫كار ‌‬ ‫ی به‌ده‌ست كێوه‌یه‌؟ مه‌نهه‌ج و‬ ‫ی ده‌ره‌وه‌یه‌؟ دارای ‌‬ ‫ێ وه‌زیر ‌‬ ‫ك‌‬ ‫ی‬ ‫ی په‌روه‌رد‌ه چۆن ده‌نووسرێ‌؟ ئه‌وان ‌ه كار ‌‬ ‫ی وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫به‌رنام ‌ه ‌‬ ‫‪13‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫سیاسه‌تن نابێ‌ بیریان لێبكاته‌وه‌!!‬ ‫ی خۆیان‬ ‫ێ هه‌ر له‌مزگه‌وته‌كاندا كار ‌‬ ‫ێ ده‌ڵێن‪ :‬مه‌ال یان ده‌ب ‌‬ ‫هێند ‌‬ ‫ێ بچن ‌ه ناو سیاسه‌ته‌وه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت حیزبایه‌تیشیان‬ ‫بكه‌ن و ناب ‌‬ ‫ی ئیسالمیشدا‬ ‫ی چكۆل ‌ه ‌‬ ‫ی نین له‌حیزبێك ‌‬ ‫ێ ڕه‌وا ناده‌ن‪ ،‬ڕاز ‌‬ ‫پ‌‬ ‫ی و كۆن ‌ه په‌رست!‪ -‬كار‬ ‫ی و وه‌هاب ‌‬ ‫ك ‌ه تۆمه‌تبار‌ه به‌ئیرهاب ‌‬‫بكه‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو مه‌حروومیه‌ته‌و بێبه‌شبوونه‌یان‬ ‫ێ زاناكان‬ ‫ی واڵت‪ ،‬ئه‌وان ‌ه ده‌ڵێن‪ :‬ده‌ب ‌‬ ‫له‌ئیداره‌و خێرو خێرات ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و نه‌سیحه‌ت ‌‬ ‫ی ئامۆژگاری ‌‬ ‫له‌مزگه‌وته‌كانه‌و‌ه هه‌ر خه‌ریك ‌‬ ‫ێ بیر له‌سیاسه‌ت بكه‌نه‌وه‌و ببن ‌ه‬ ‫كار به‌ده‌سته‌كان بن و ناب ‌‬ ‫ی و شوراو ڕابه‌ر! چونك ‌ه پسپۆڕ‬ ‫ی سیاسی ‌‬ ‫ی مه‌كته‌ب ‌‬ ‫ئه‌ندام ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی واڵت بكه‌ن؟ سه‌رم سوڕ ده‌مێن ‌‬ ‫نین و نازانن چۆن ئیدار‌ه ‌‬ ‫ێ مه‌الیه‌ك به‌و هه‌موو خوێندن‬ ‫ی ناب ‌‬ ‫له‌و كه‌سه‌ی ‌ه ك ‌ه ڕاز ‌‬ ‫ی حیزبێكیش‪،‬‬ ‫و گه‌شت و گه‌ڕو ئه‌خالقیاته‌و‌ه ببێت ‌ه ئه‌ندام ‌‬ ‫ێ ك ‌ه‬ ‫ێ به‌خه‌ڵكان ‌‬ ‫ی واڵت‪ ،‬به‌اڵم كاروبار ده‌سپێر ‌‬ ‫نه‌ك ڕابه‌رایه‌ت ‌‬ ‫ێ ته‌جروبه‌شن‪ ،‬من واده‌زانم‬ ‫زۆربه‌یان بڕوانامه‌یان هه‌ر نیه‌و ب ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌و فیكره‌و بۆچوون ‌ه ته‌نیا خزمه‌تی فیكره‌و بۆچوون ‌‬ ‫ی دنیا ده‌كا‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌وانن ده‌ڵێن‪:‬‬ ‫ی ئه‌مڕۆ ‌‬ ‫عه‌لمانیه‌كان ‌‬ ‫ی گه‌ڕه‌ك‬ ‫ی خه‌ڵك ‌‬ ‫ێ هه‌ر ل ‌ه مزگه‌وته‌كاندا خزمه‌ت ‌‬ ‫زانایان ده‌ب ‌‬ ‫ی واڵتبن‬ ‫بكه‌ن و‪ ،‬جه‌نابیشیان بۆخۆیان ده‌مڕاس و سه‌رۆك ‌‬ ‫هه‌ر له‌مه‌یشه‌وه‌ دابڕینی‌ (دین) له‌دنیا سه‌ری‌ هه‌ڵداوه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ێ ب ‌ه ئاشكرا ته‌وبه‌و په‌شیمانیه‌ك ‌‬ ‫ی ئه‌و بۆچوونان ‌ه ده‌ب ‌‬ ‫خاوه‌نان ‌‬ ‫ی عه‌لمانیه‌كان شه‌رمیان‬ ‫ی تر ئه‌و‌ه ‌‬ ‫چاك و پاك بكه‌ن و جارێك ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ل‌‬ ‫ده‌كرد بینووسن‪ ،‬وه‌یان له‌سیمینارێكدا بیڵێن؛ بیر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خوا میراتگرو جێنشین ‌‬ ‫ی دین ‌‬ ‫نه‌كه‌نه‌و‌ه زانایان و شاره‌زایان ‌‬ ‫ی كردبێت بۆ‬ ‫ی خوا چۆن كار ‌‬ ‫ێ پێغه‌مبه‌ر ‌‬ ‫پێغه‌مبه‌رانن‪ ،‬ده‌ب ‌‬ ‫ی ئه‌و دینه‌یه‌‪ ،‬ئه‌مانیش هه‌ر له‌و ڕێبازه‌و‌ه هه‌وڵ‬ ‫سه‌رخستن ‌‬ ‫ی خوا (صلی‌ الله‬ ‫بده‌ن و تێبكۆشن‪ ،‬دیار‌ه ك ‌ه پێغه‌مبه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی موسڵمانانه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫علیه وسلم) (قودوه‌) و (ئوسوه‌) ‌‬ ‫ان لَ ُك ْم ِفي َر ُسول هَّ‬ ‫زاناكانیان‪ ،‬بۆ ئه‌مه‌ش ئایه‌تی‌‪[ :‬لَ َق ْد َك َ‬ ‫اللِ أُ ْس َو ٌة‬ ‫ِ‬ ‫ال ِخ َر َو َذ َك َر هَّ‬ ‫ير ُجو هَّ‬ ‫يو َم آْ َ‬ ‫َح َس َن ٌة لِ َم ْن َك َ‬ ‫اللَ َك ِث ًيرا]األحزاب‪:‬‬ ‫ان ْ‬ ‫اللَ َو ْال ْ‬ ‫ی ئه‌و ڕاستیه‌یه‌‪ ،‬پێغه‌مبه‌ر (صل ‌ی الله‬ ‫‪ .21‬باشترین به‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ی ده‌كرد‪،‬‬ ‫ی گشت موسڵمانان ‌‬ ‫ی قیاده‌و ریاد‌ه ‌‬ ‫علیه وسلم) خۆ ‌‬ ‫ی بۆ دا ده‌ناو‪،‬‬ ‫ی نه‌خش ‌ه ‌‬ ‫ێ جاریش خۆ ‌‬ ‫ی گه‌ل ‌‬ ‫ی سه‌رباز ‌‬ ‫كاروبار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌كرد‪ ،‬په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ی جه‌نگه‌كان ‌‬ ‫ی به‌ر‌ه ‌‬ ‫ی سه‌ركرد‌ه ‌‬ ‫هه‌ر خۆیش ‌‬

‫ی هه‌ڵیده‌سووڕان‪ ،‬نامه‌و شاند‬ ‫به‌ده‌ره‌وه‌و ناوه‌و‌ه هه‌ر خۆ ‌‬ ‫ی پاشاكان و سه‌رۆك عه‌شیره‌ت و قسه‌و دانیشتن‬ ‫ناردن بۆال ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بوو‪ ،‬له‌الیه‌كه‌و‌ه وه‌حی ‌‬ ‫له‌گه‌ڵ خاوه‌ن نامه‌كاندا هه‌ر بۆ خۆ ‌‬ ‫ی باروو‬ ‫ی تره‌و‌ه سه‌رپه‌رشت ‌‬ ‫ی وه‌ر ده‌گرت‪ ،‬له‌الیه‌ك ‌‬ ‫و نیگا ‌‬ ‫ی موسڵمانان‬ ‫ی ده‌كرد‪ ،‬ئیمام و خه‌تیب ‌‬ ‫ی موسڵمانان ‌‬ ‫ی گشت ‌‬ ‫حاڵ ‌‬ ‫ی ده‌كرد‪ ،‬مه‌به‌ست ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫ی خه‌ڵكیش ‌‬ ‫بوو‪ ،‬هه‌روه‌كو داوه‌ری ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ له‌ته‌واو ‌‬ ‫ی ئیسالم ده‌ب ‌‬ ‫(دین)‪ ،‬وه‌یان بڵێین زاناو شاره‌زایان ‌‬ ‫ێ ئه‌وه‌ند‌ه به‌كه‌م‬ ‫ی واڵتدا ده‌ستیان هه‌بێت‪ ،‬ناب ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫كاروبار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دنیا ‌‬ ‫ته‌ماشا بكرێن‪ ،‬وه‌یان ئه‌وه‌ند‌ه دوور بخرێنه‌و‌ه له‌ڕه‌وت ‌‬ ‫سیاسه‌ت و ئاگایان له‌هیچ شتێك نه‌مێنێ‌‪ ،‬ئێم ‌ه ڕامان وای ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی كاروبار ‌‬ ‫ی به‌ڕێوه‌بردن ‌‬ ‫ێ زاناكان پێشه‌نگ و سه‌رقافڵ ‌ه ‌‬ ‫ده‌ب ‌‬ ‫ی خوا‪ ،‬پێغه‌مبه‌ر‬ ‫ئایین و دنیابن‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌وكات ‌ه ك ‌ه پێغه‌مبه‌ر ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی بۆ ده‌هات‪ ،‬له‌هه‌مانكاتدا ده‌هات ‌ه بازاڕیش تا بزان ‌‬ ‫بوو وه‌حی ‌‬ ‫ی ده‌كا؟ بۆی ‌ه ده‌ست ده‌خات ‌ه ناو گه‌نم ‌ه‬ ‫ی چ‌‬ ‫چ باسه‌و خه‌ڵك ‌‬ ‫ی كابراو پێیده‌فه‌رموێ‌‪( :‬من غشنا فلیس منا‪ ،)..‬ئێم ‌ه‬ ‫خوساوه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ژیان‬ ‫ی زانایان ل ‌ه گۆڕه‌پان ‌‬ ‫ی دوورخستنه‌و‌ه ‌‬ ‫ئه‌و سیاسه‌ت ‌ه ‌‬ ‫ی داده‌نێین‪،‬‬ ‫ی گه‌نده‌ڵ ‌‬ ‫ی ئوممه‌ت‪ ،‬به‌سیاسه‌تێك ‌‬ ‫و ڕابه‌رایه‌ت ‌‬ ‫ی ئه‌گه‌ر مه‌الیه‌ك و نامه‌الیه‌ك له‌یه‌ك كۆلێژدا بخوێنن‬ ‫بۆچ ‌‬ ‫و ده‌ربچن‪ ،‬خۆ –گومانیش نی ‌ه ك ‌ه مه‌الك ‌ه زۆر زرنگترو‬ ‫ی‬ ‫ی شیاوو به‌رز ‌‬ ‫ی نا مه‌الك ‌ه كارو وه‌زیف ‌ه ‌‬ ‫دڵسۆزتره‌‪-‬كه‌چ ‌‬ ‫ی و‪،‬‬ ‫ێ و به‌ڕۆشنبیریش داده‌نرێت‪ ،‬به‌اڵم مه‌الك ‌ه نه‌خۆ ‌‬ ‫ده‌درێت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نابێ‌! مه‌الش ئه‌گه‌ر باس ‌‬ ‫ی ڕه‌واج و بازاڕ ‌‬ ‫ن ‌ه بڕوانامه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی پل ‌ه‬ ‫ی تر‌ه به‌هاواڵت ‌‬ ‫ی وه‌ك ئه‌و خه‌ڵكان ‌ه ‌‬ ‫ێ بۆ ‌‬ ‫سیاسه‌ت بڤ ‌ه نه‌ب ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ چ‌‬ ‫ی بخوات‪ ،‬ده‌ب ‌‬ ‫یه‌كه‌م دابنرێت و سه‌رو سیماو بڕوانام ‌ه ‌‬ ‫ی تره‌‪..‬؟! خۆ بێجگ ‌ه له‌وه‌ش ئه‌گه‌ر‬ ‫كه‌متر بێ له‌و خه‌ڵكان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ ‪-‬هه‌ر هیچ نه‌بێ‌‪ -‬به‌شۆڕشه‌كان ‌‬ ‫ویژدان هه‌بێت چاوێك بگێڕدر ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ ك ‌ه هه‌ر مه‌ال بوو‌ه جه‌ماوه‌ر ‌‬ ‫ی كورددا‪ ،‬چاك ده‌زانر ‌‬ ‫گه‌ل ‌‬ ‫ی ڕاپه‌ڕین‬ ‫ی قیاد‌ه ‌‬ ‫بێدارو وشیار كردۆته‌وه‌و پاشانیش خۆ ‌‬ ‫ی عێراقدا‬ ‫ی كردووه‌‪ :‬له‌كوردستان ‌‬ ‫ی دوورو درێژ ‌‬ ‫و شۆڕشێك ‌‬ ‫ی ناو مێژوو‪ ،‬شێخ مه‌حموود‪،‬‬ ‫ی زۆر دیار ‌‬ ‫سه‌ركرده‌و فه‌رماند‌ه ‌‬ ‫ی توركیه‌یش‬ ‫ی بارزانی‌‪ ،‬ل ‌ه كوردستان ‌‬ ‫دواتریش مه‌ال مسته‌فا ‌‬ ‫ی پیران‪ ،‬دیار‌ه ك ‌ه جوامێران ‌ه هه‌ڵساو بوو‌ه ب ‌ه‬ ‫شێخ سه‌عید ‌‬ ‫ی ئێرانیش‬ ‫ی ئه‌و میلله‌ت ‌ه سته‌مدیده‌یه‌‪ ،‬له‌كوردستان ‌‬ ‫خه‌مخۆر ‌‬ ‫ی كردووه‌‪،‬‬ ‫ی ئه‌و شۆڕش ‌ه ‌‬ ‫ی محمد ریاد‌ه ‌‬ ‫ی وه‌كو قاز ‌‬ ‫پیاو ‌‬ ‫‪14‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫ی شۆڕشه‌كه‌یان‬ ‫ی مێژووش زۆر سه‌ركه‌وتوان ‌ه خزمه‌ت ‌‬ ‫به‌شایه‌ت ‌‬ ‫كردوو‌ه و نزیك به‌ئه‌نجام به‌ده‌ستهێنان بوونه‌ته‌وه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫ی هێشتبای‌‪ ،‬به‌اڵم به‌داخه‌و‌ه كورد هه‌ركات‬ ‫ی نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫سیاسه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كراوه‌ت ‌ه قوربان ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫نزیك بووبێته‌و‌ه ل ‌ه هه‌ده‌ف و ئامانج ‌‬ ‫سیاسه‌ت ‌ه گه‌نده‌ڵه‌كانیان و به‌زه‌ییان پێیا نه‌هاتووه‌ته‌وه‌و‬ ‫ی‬ ‫ی ه‌‬ ‫هه‌ره‌سیان پێ هێناوه‌‪ ،‬وا ده‌زانم هه‌ره‌س هێنانه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی نه‌زانیبێ‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫ئه‌و‌ه نه‌بوو‌ه پیاو‌ه دینداره‌كه‌‪ ،‬یا زاناك ‌ه لێ ‌‬ ‫ی ته‌سلیم به‌وان نه‌كردبێت و باش‬ ‫ی و گه‌له‌ك ‌ه ‌‬ ‫له‌وانه‌ی ‌ه خۆ ‌‬ ‫ی ڕانه‌كێشابێت‪ ،‬ئه‌وه‌ت ‌ه ئێستاش پاش‬ ‫ی ئه‌وان مل ‌‬ ‫به‌ئاره‌زوو ‌‬ ‫ی كورد هه‌ر نادیاره‌و‬ ‫ئه‌و هه‌موو ته‌سلیم بوونه‌ی ‌ه ئاییند‌ه ‌‬ ‫ێ چاره‌نووس چۆن ده‌بێ‌؟ ئومێده‌وارین ئه‌مجاره‌ش‬ ‫كه‌س نازان ‌‬ ‫ی كڕین‬ ‫ی پێشوومان پێنه‌كه‌ن و نه‌مانده‌ن ‌ه به‌یع ‌‬ ‫وه‌كو جاران ‌‬ ‫ی تر؛ ئه‌گه‌ر ئاماژه‌یه‌كیش‬ ‫و فرۆشتنێك‪ ،‬وه‌كو شۆڕشه‌كان ‌‬ ‫ی له‌كوردستان‪ /‬عێراق‬ ‫ی ئیسالم ‌‬ ‫ی بزووتنه‌و‌ه ‌‬ ‫بۆ سه‌رهه‌ڵدان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مامۆستا مه‌ال عوسمان ‌‬ ‫بكه‌ین‪ ،‬دووبار‌ه ده‌بینین له‌ژێر ریاد‌ه ‌‬ ‫ی و‪،‬‬ ‫ی بڕ ‌‬ ‫ی زۆر ‌‬ ‫ی زۆر كه‌مدا قۆناغ ‌‬ ‫ڕه‌حمه‌تیدا‪ ،‬ل ‌ه ماوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی كوردستاندا به‌په‌ل ‌ه‬ ‫زۆر سه‌ركه‌وتوان ‌ه له‌ده‌ره‌وه‌و ناوه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جه‌ماوه‌رو گه‌ل بوو‪ ،‬وه‌شان به‌شان ‌‬ ‫ی ده‌كردو قبووڵ ‌‬ ‫گه‌ش ‌ه ‌‬ ‫ی ته‌نها‬ ‫ی ده‌ناو تووش ‌‬ ‫ڕووداو‌ه نوێیه‌كان سه‌ركه‌وتوان ‌ه هه‌نگاو ‌‬ ‫ی كوردستان‪،‬‬ ‫ی جه‌ماوه‌ر ‌‬ ‫ی سیاسیش نه‌بوو‪ ،‬ال ‌‬ ‫هه‌ڵه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی كوردستانیش‬ ‫ی و الیه‌ن ‌ه سیاسی‌یه‌كان ‌‬ ‫ی سیاس ‌‬ ‫بگر‌ه ال ‌‬ ‫ی ڕۆشن و‬ ‫ی دراوسێكانمان سیاسه‌ت ‌‬ ‫ی بوو‪ ،‬ال ‌‬ ‫ی ڕه‌زامه‌ند ‌‬ ‫جێ ‌‬ ‫ی ك ‌ه ناحه‌زان نه‌یانویست ئه‌و‬ ‫ی هه‌بوو‪ ،‬به‌اڵم بۆ دوای ‌‬ ‫په‌سه‌ند ‌‬ ‫ی كوردستان‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی ‌ه ئا به‌و پێی ‌ه گه‌ش ‌ه بكاو كۆنترۆڵ ‌‬ ‫بكا‪ ،‬هه‌ڵسان ده‌یان گیرو گرفتیان بۆ نایه‌وه‌‪ ،‬بچوكه‌كه‌یان‬ ‫ی و‪ ،‬ده‌ره‌نجامیش به‌و‬ ‫ێ و منوو تۆی ‌‬ ‫ته‌فره‌قه‌و ماڵ ماڵۆك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌سه‌ردا هات‪ ،‬هه‌روه‌كو شۆڕشه‌كان ‌‬ ‫شێوه‌ی ‌ه دیتمان چ ‌‬ ‫ێ هه‌ڵه‌ش هه‌ر نه‌بووه‌‪،‬‬ ‫ی لێهات‪ ،‬خۆ دیار‌ه ب ‌‬ ‫ی كورد ‌‬ ‫ی گه‌ل ‌‬ ‫تر ‌‬ ‫ی ئێران‬ ‫ی ئیسالم ‌‬ ‫ی كۆمار ‌‬ ‫ی شۆڕش ‌‬ ‫دیسانه‌و‌ه ئه‌گه‌ر سه‌رنجێك ‌‬ ‫ی شاهنشایی‌‪،‬‬ ‫ی ڕژێم ‌‬ ‫ی (‪ )2500‬ساڵ ‌ه ‌‬ ‫بدرێت‪ ،‬پاش له‌بنهێنان ‌‬ ‫ێ ك ‌ه زانایان‬ ‫ی ئیمام خومه‌ینی‌‪ ،‬چاك چاك ده‌زانر ‌‬ ‫به‌قیاد‌ه ‌‬ ‫ێ ڕه‌وا نه‌بینرێ‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫ی حیزبێكیان پ ‌‬ ‫نه‌ك هه‌ر ئه‌ندامێت ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی له‌بنبێن ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی سه‌رده‌م ‌‬ ‫ی دنیا ‌‬ ‫توانیویان ‌ه گه‌وره‌ترین زلهێز ‌‬ ‫ی ڕابگه‌یه‌نێت و‪،‬‬ ‫ی ئیسالمی ‌‬ ‫ی ئه‌ویشدا ده‌ستوور ‌‬ ‫و‪ ،‬له‌جێ ‌‬

‫ی ئێستاش ‪-‬پاش (‪ )24‬ساڵ هه‌ر‬ ‫پاشانیش جێگا زۆر گرنگه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌ر مه‌ال‪ ،‬سه‌رۆكایه‌ت ‌‬ ‫ی (مه‌ال)كانه‌وه‌یه‌‪ ،‬رابه‌رایه‌ت ‌‬ ‫به‌ده‌ست ‌‬ ‫ی ئیتیالعات‬ ‫هه‌ر مه‌ال‪ ،‬وه‌زاره‌ت ‌ه گرنگه‌كان هه‌ر مه‌ال‪ ،‬وه‌زیر ‌‬ ‫ی هه‌ر مه‌ال‪..‬‬ ‫ی قه‌زای ‌‬ ‫ی ناوخۆ هه‌ر مه‌ال هێز ‌‬ ‫هه‌ر مه‌ال‪ ،‬وه‌زیر ‌‬ ‫و‌ه هه‌روه‌ها‪ ،‬له‌گه‌ڵ ئه‌و ملمالنێیه‌دا له‌گه‌ڵیاندا ده‌كرێت‬ ‫له‌الیه‌ن زلهێزه‌كانه‌و‌ه توانیویان ‌ه خۆیان و جه‌ماوه‌ره‌كه‌یان له‌و‬ ‫ی عێراق‪،‬‬ ‫ی (‪ )8‬ساڵ ‌ه ‌‬ ‫ی سه‌پێنراو ‌‬ ‫هه‌ڵدێران ‌ه بپارێزن‪ ،‬جه‌نگ ‌‬ ‫ی هه‌بوو له‌به‌رامبه‌ر‬ ‫ی حه‌رام و كۆ كوژی ‌‬ ‫ك ‌ه هه‌موو چه‌كێك ‌‬ ‫ئێرانه‌و‌ه درای ‌ه (صدام)‪ ،‬به‌اڵم زۆر به‌ژیرانه‌و به‌رپرسان ‌ه‬ ‫ی دنیادا ‪-‬‬ ‫پاش ڕووبه‌ڕووبوونه‌و‌ه له‌گه‌ڵ هه‌موو ده‌سه‌اڵتداران ‌‬‫ی ئه‌م‬ ‫ی نۆكه‌رو به‌كرێگیراو ‌‬ ‫ێ و‪ ،‬سه‌دام ‌‬ ‫خۆیانیان هێنای ‌ه ده‌ر ‌‬ ‫ی خۆیدا‪ ،‬تا ده‌ره‌نجام‬ ‫ی به‌تاوانه‌كان ‌‬ ‫الو ئه‌والش‪ ،‬هه‌ر درێژ‌ه ‌‬ ‫ی عێراق و‬ ‫ی عێراق و گه‌ل ‌‬ ‫ی دلێر ‌‬ ‫ی و سوپا ‌‬ ‫ی ب ‌ه خۆی ‌‬ ‫خه‌یانه‌ت ‌‬ ‫ی عێراق كردو‪ ،‬ئه‌و واڵت ‌ه (دار الخالفه‌)‬ ‫ی عێراق و دین ‌‬ ‫خاك ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ دیفاعان ‌ه ‌‬ ‫ی بێگان ‌ه كردو ئه‌و هه‌موو سه‌رباز‌ه ب ‌‬ ‫ی ته‌سلیم ‌‬ ‫ی ‌ه ‌‬ ‫ی ‪ )51‬و‬ ‫ی شه‌به‌ح و (ب ‌‬ ‫خست ‌ه به‌ر كرۆزو هۆك و فڕۆك ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌و مه‌الیان ‌ه‬ ‫ی ‪ )52‬ئینگلیزو ئه‌مریكا‪ ،‬د‌ه ئاخۆ سیاسه‌ت ‌‬ ‫(ب ‌‬ ‫باشبوو‪ ،‬یان سیاسه‌تی‌ ئه‌و (عه‌میله‌)‪..‬؟‬ ‫ی بگوترێ‌‪:‬‬ ‫ده‌كه‌وابوو ئه‌و قسه‌ی ‌ه زۆر هه‌ڵه‌ی ‌ه ك ‌ه به‌گشت ‌‬ ‫ی مه‌الیان به‌كه‌ڵك نایه‌ت‪ ،‬ئه‌وه‌ش هه‌ر هه‌ڵه‌ی ‌ه‬ ‫سیاسه‌ت ‌‬ ‫ی خۆرئاوا‪ ،‬یان‬ ‫ێ هه‌ركه‌سێك له‌زانكۆكان ‌‬ ‫ی واب ‌‬ ‫ێ پێ ‌‬ ‫كه‌س ‌‬ ‫ی ئه‌وان بێت‬ ‫خۆرهه‌اڵت ده‌رچێ‌‪ ،‬وه‌یان ئه‌ڵق ‌ه له‌گوێ ‌‬ ‫ی سه‌ركه‌وتووه‌و‬ ‫ی نه‌بێ‌‪ -‬سیاسه‌ت ‌‬ ‫ی بڕوانامه‌ش ‌‬ ‫–ئه‌گه‌رچ ‌‬ ‫ی وه‌پێش به‌رێ‪ !..‬ده‌كرێت‬ ‫ێ سه‌ركه‌وتوان ‌ه واڵته‌ك ‌ه ‌‬ ‫ده‌توان ‌‬ ‫یو‬ ‫ئه‌م ‌ه بگوترێ‌‪ :‬ك ‌ه (مه‌ال) چونك ‌ه عه‌ماله‌ت و خۆ فرۆش ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ێ ته‌سلیم ‌‬ ‫ێ و ناتوان ‌‬ ‫ی پێناكر ‌‬ ‫دینفرۆش و نیشتمانفرۆش ‌‬ ‫ێ جار زوو له‌ناو ببرێ‌‪،‬‬ ‫ێ و بڕ ‌‬ ‫ی قبووڵ نه‌كر ‌‬ ‫زلهێزان ‌ه ببێ‌‪ ،‬لێ ‌‬ ‫ی دنیا‬ ‫ی زیانیش ب ‌ه هه‌موو خه‌ڵكان ‌‬ ‫به‌اڵم عه‌میلێك ‪-‬ئه‌گه‌رچ ‌‬ ‫ی ئه‌وان ‌ه هه‌ر بمێنێته‌و‌ه‬ ‫ی ره‌زامه‌ند ‌‬ ‫بگه‌یه‌نێت ‪ -‬چونك ‌ه جێگا ‌‬ ‫ی خه‌م و‬ ‫هه‌تا به‌رژه‌وه‌ندییان ته‌واو ده‌بێ‌! ئه‌مه‌ش زۆر جێگ ‌ه ‌‬ ‫خه‌فه‌ت ‌ه ك ‌ه له‌الیه‌ن ئیسالمیه‌كانیشه‌و‌ه هه‌ر ئه‌و ڕێزه‌ی بگیرێت‬ ‫ی سیاسه‌تیان نیه‌‪ ،‬زۆر‬ ‫ی به‌شداربون ‌‬ ‫ێ كه‌‪ :‬زانایان ماف ‌‬ ‫و بگوتر ‌‬ ‫ی ئیسالمیشدا ئه‌و سیاسه‌ت ‌ه‬ ‫ێ حیزب ‌‬ ‫به‌زه‌قیش له‌ناو هه‌ند ‌‬ ‫ی زۆر باش و به‌ته‌مه‌ن و به‌عیلم و‬ ‫پیاد‌ه ده‌كرێت‪ ،‬مه‌الیه‌ك ‌‬ ‫‪15‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌لمانیه‌ت و كــاری سـیاسی زانایان ‌ی ئیسالم‬

‫ی پێش‬ ‫به‌ته‌قواو وریاو شاره‌زا له‌مزگه‌وتێكدا هه‌ر كارو وه‌زیف ‌ه ‌‬ ‫ێ ده‌درا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی و وان ‌ه وتنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی هه‌ین ‌‬ ‫ی و وتار ‌‬ ‫نوێژ ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌وه‌‪ ،‬كه‌مزانست‪ ،‬كه‌م ته‌جروبه‌‪،‬‬ ‫ی زۆر له‌خوار ‌‬ ‫خه‌ڵكانێك ‌‬ ‫ی قبووڵ بوو‪،‬‬ ‫ی سه‌ره‌وه‌و سیاسه‌تیش ‌‬ ‫نه‌ناسراو ده‌برای ‌ه سه‌ر ‌‬ ‫ی نابن مه‌الكان له‌ژێر‬ ‫له‌والیشه‌و‌ه عه‌لمانیه‌كان هه‌رگیز ڕاز ‌‬ ‫ی گرنگ و‬ ‫ی خۆیاندا بۆ خۆیان كار بكه‌ن و وه‌زیف ‌ه ‌‬ ‫سێبه‌ر ‌‬ ‫ی خۆیاندا‬ ‫به‌رزیان بدرێتێ‌‪ ،‬به‌اڵم بۆ خۆیان و له‌ژێر سێبه‌ر ‌‬ ‫ی سیاسییان ‌ه به‌مه‌الكان ده‌كه‌ن و ته‌نانه‌ت بۆ‬ ‫هه‌موو كارێك ‌‬ ‫(په‌رله‌مان)یش هه‌ر شیاون و رایان وه‌ر ده‌گرن‪ ،‬ئه‌وه‌ی ‌ه ب ‌ه‬ ‫ی و‪ ،‬بۆ‬ ‫دوو (كه‌یل) پێوان ‌ه ده‌كرێت‪ ،‬ئه‌گه‌ر مه‌ال بۆ خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ –هه‌رگیز لێ ‌‬ ‫ی ‪-‬سه‌ربه‌خۆ‪ -‬حیزبێك دابمه‌زرێن ‌‬ ‫ئیسالمه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نیه‌‪ ،‬كه‌چ ‌‬ ‫ی ره‌زامه‌ند ‌‬ ‫ی جێگ ‌ه ‌‬ ‫ێ و‪ ،‬سیاسه‌ت ‌‬ ‫قبووڵ ناكر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی عه‌لمان ‌‬ ‫ی عه‌لمانی‌‪ ،‬وه‌یان بۆ حكومه‌تێك ‌‬ ‫ئه‌گه‌ر بۆ حیزبێك ‌‬ ‫كار بكا‪ ،‬زۆر بلیمه‌ت و زرنگ و سیاسه‌تمه‌داره‌‪!!..‬‬ ‫ی‬ ‫ی ئیمام ‌‬ ‫ی مزگه‌وت هه‌ر له‌سه‌رشان ‌‬ ‫ی مزگه‌وت و ده‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫ئه‌رك ‌‬ ‫ئه‌بوو به‌كره‌! مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ی ‌ه ده‌بوو ب ‌ه ئه‌بوو به‌كریان گوتبا‪:‬‬ ‫ی مزگه‌وته‌ت‬ ‫ی پێشنوێژ ‌‬ ‫له‌به‌ر ئه‌و‌ه ئه‌و حورمه‌ت و ڕێز‌ه ‌‬ ‫ی مزگه‌وت‬ ‫له‌ده‌ست نه‌ده‌یت ده‌خیل سه‌د ده‌خیل له‌بازن ‌ه ‌‬ ‫ی سیاسه‌ت مه‌كه‌‪ ،‬ئه‌گینا مه‌ردم‬ ‫ێ و تێكه‌ڵ ‌‬ ‫مه‌چۆر‌ه ده‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جاران ‪-‬به‌ر له‌و‌ه ببیت ‌ه خه‌لیف ‌ه ‪ -‬گوێبیست ‌‬ ‫وه‌ك جار ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ ل ‌ه میمبه‌ر ‌‬ ‫قسه‌و گوتارت نابن‪ ،‬چونك ‌ه پێشنوێژ هه‌ر ده‌ب ‌‬ ‫ێ له‌خراپ ‌ه بگرێت‪،‬‬ ‫مزگه‌وته‌كانه‌و‌ه فه‌رمان به‌چاك ‌ه بداو‪ ،‬ر ‌‬ ‫ی (ئه‌نصار) و‬ ‫ی بخات ‌ه ناو ملمالنێ ‌‬ ‫له‌و‌ه به‌والو‌ه ئه‌گه‌ر خۆ ‌‬ ‫ی (خه‌الفه‌ت)ـه‌ك ‌هی‌‪ ،‬وه‌یان دواتر‬ ‫(مهاجر)ه‌و‌ه بۆ دامه‌زراندن ‌‬ ‫ی (سوپا)و‬ ‫ئه‌گه‌ر ببێت ‌ه سه‌ركرد‌ه ‌‬ ‫ی عه‌ره‌ب ‌ه هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان‬ ‫ڕووبه‌ڕوو ‌‬ ‫ی ئه‌گه‌ر له‌و‬ ‫ڕاوه‌ستێ‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫نێوانه‌دا خه‌ڵكێكیش بكوژرێت‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ی ال ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫جێگه‌و پێگ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫جه‌ماوه‌ر له‌ده‌ست ده‌داو ال ‌‬ ‫ی و‬ ‫ی سیاس ‌‬ ‫ی به‌پیاوێك ‌‬ ‫خه‌ڵك ‌‬ ‫دڵڕه‌ق ده‌درێت ‌ه قه‌ڵه‌م‪ ،‬به‌ر له‌و‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی و په‌پوول ‌ه ‌‬ ‫ی ڕۆح ‌‬ ‫به‌پیاوێك ‌‬ ‫ناو مزگه‌وت دابنرێت‪ ،‬چونك ‌ه‬

‫ی‬ ‫ێ و پێگه‌یه‌نرابێت ك ‌ه ئیسالم ‌‬ ‫ئه‌گه‌ر جه‌ماوه‌ر تێگه‌یه‌نراب ‌‬ ‫ی جیهاد هه‌ر یه‌ك ئیسالم ‌ه ئیتر‬ ‫ی مزگه‌وت و گۆڕه‌پان ‌‬ ‫میحراب ‌‬ ‫ی ئه‌و پێشنوێژ‌ه‬ ‫ێ و ئه‌مڕۆ ‌‬ ‫ی ئاوا ناكاو دوێن ‌‬ ‫هه‌رگیز هه‌ڵ ‌ه ‌‬ ‫ی په‌نجا ساڵ‬ ‫به‌دووچاو سه‌یر ناكا‪ ،‬ئه‌و بیرو بۆچوونان ‌ه ه ‌‬ ‫له‌مه‌و پێشه‌و ئێكسپایه‌ر بوون‪ ،‬به‌ده‌ر له‌وه‌ش مه‌ال ڕێزو‬ ‫ێ‬ ‫ی بۆچییه‌؟ مه‌ال نه‌توان ‌‬ ‫ی بۆ یه‌كراوو (موزه‌ییه‌فی‌) ‌‬ ‫حورمه‌ت ‌‬ ‫ی خوا‬ ‫ی سه‌رده‌م بكاو‪ ،‬حاكمیه‌ت ‌‬ ‫ی نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫ی كاروبار ‌‬ ‫باسێك ‌‬ ‫ی و‪ ،‬هه‌م بیرو‬ ‫ێ هه‌م خۆ ‌‬ ‫ی ماب ‌‬ ‫ێ چ ڕێزێك ‌‬ ‫بخاته‌و‌ه گه‌ڕ‪ ،‬ده‌ب ‌‬ ‫باوه‌ڕه‌ك ‌هی‌؟‬ ‫ی‬ ‫ی ڕۆشنبیر ‌‬ ‫كه‌وابوو چار ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه گه‌ل و جه‌ماوه‌ر ئاست ‌‬ ‫ی‬ ‫ی په‌ر‌ه پێبدرێت و مه‌ال بخرێته‌و‌ه جێگ ‌ه ئه‌سڵه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ئیسالمییان ‌ه ‌‬ ‫ی ده‌وڵه‌ت‬ ‫ی كاروبار ‌‬ ‫ی مزگه‌وت) و به‌رپرس ‌‬ ‫ی (پێشنوێژ ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خوا ڕاز ‌‬ ‫ی دین ‌‬ ‫له‌و ناوچه‌یه‌دا‪ ،‬وا ده‌زانم به‌ته‌نها دوژمنان ‌‬ ‫ی بدات‬ ‫ێ و خۆ ‌‬ ‫ی له‌مزگه‌وت بێت ‌ه ده‌ر ‌‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫نین مه‌ال و زانا ‌‬ ‫ێ كار‌ه سه‌ره‌كی ‌ه‬ ‫ی ئه‌مڕۆوه‌و نه‌هێڵ ‌‬ ‫ی دنیا ‌‬ ‫به‌ده‌م سیاسه‌ت ‌‬ ‫ی خوا‬ ‫ی ئه‌وان‪ ،‬ئه‌گه‌ر دیین ‌‬ ‫ئیسالمییه‌كان بكه‌ون ‌ه ژێر ده‌ست ‌‬ ‫ی مزگه‌وته‌وه‌‪،‬‬ ‫ڕیسواو كه‌مقه‌در بوو‪ ،‬وه‌یان فڕێدرای ‌ه زاویه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی ئه‌و شت ‌ه‬ ‫ێ بێت ‌ه ده‌رو ده‌نگ ‌‬ ‫ێ ك‌‬ ‫ئه‌گه‌ر مه‌ال نه‌یه‌ت ‌ه ده‌ر‪ ،‬ده‌ب ‌‬ ‫ی دیكه‌شه‌و‌ه ڕێزو‬ ‫ناپه‌سه‌ندان ‌ه بدا؟ ئه‌م ‌ه ل ‌ه الیه‌كه‌وه‌‪ ،‬له‌الیه‌ك ‌‬ ‫ی ئیسالمدایه‌‪ ،‬كه‌ئیسالمه‌ك ‌ه‬ ‫حورمه‌ت ته‌نها له‌پاڵ ڕێزو حورمه‌ت ‌‬ ‫ێ ڕێز له‌و مه‌الو زانایان ‌ه بنێ‌‪..‬؟ خۆ‬ ‫ێ ك‌‬ ‫ی نه‌ما‪ ،‬ده‌ب ‌‬ ‫ڕێز ‌‬ ‫اه ُد َ‬ ‫ون‬ ‫ی ناشه‌رعیی‌‪ ،‬جیهاد‌ه له‌ڕێ ‌‬ ‫ی كار ‌‬ ‫به‌گژاچوون ‌‬ ‫ی خوادا‪[ :‬ي َ‬ ‫ُج ِ‬ ‫ِفي َسبيل هَّ‬ ‫اللِ َو اَل َ‬ ‫يخ ُاف َ‬ ‫ون لَ ْو َم َة اَل ِئ ٍم‪]..‬المائدة ‪.٥٤ :‬‬ ‫ِ ِ‬ ‫ی ‪2003‬ز‬ ‫ی ‪1423‬ك – ئاب ‌‬ ‫جومادی‌ دووه‌م ‌‬

‫‪16‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان‬ ‫به‌ ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫ئازاد نجم الدین‬

‫پێناسه‌و رێڕه‌وێكی پێویست‪:‬‬ ‫ سه‌ره‌تا ده‌مه‌وێت زۆر زۆر ب ‌ه كورتی پێناسه‌یه‌كی (دین) ل ‌ه روانگه‌ی ئیسالمه‌و‌ه‬ ‫بكه‌م و تا وه‌ك رێڕه‌وێكی ئاسان ل ‌ه شێخی گه‌ور‌ه ئه‌بولئه‌عالی مه‌ودوودییه‌و‌ه‬ ‫هه‌ندێك شت ـ ب ‌ه هه‌ندێ ئیزافاتی تره‌و‌ه ـ نه‌قڵ كه‌م ‪ ،‬ئینجا دێم ‌ه سه‌ر‬ ‫ی خوا ‪..‬‬ ‫ته‌فسیالتی باسه‌ك ‌ه ‪ ..‬به‌ویست ‌‬ ‫سه‌ره‌تا بزانین ك ‌ه ووشه‌ی (دین) وه‌كو ك ‌ه ل ‌ه قورئان و حه‌دیس و فه‌رهه‌نگه‌كانی‬ ‫زمانی عه‌ره‌بیدا هاتووه‌ ب ‌ه چوار مانای ‌ه ‪:‬‬ ‫یه‌كه‌میان ‪ :‬ناسینی خوای خاوه‌ن هێزی زاڵ و به‌ده‌سه‌اڵتی كردگارێتی و خاوه‌ن‬ ‫و به‌توانای ژیاندن و مراندن و زیان و سوود گه‌یاندن و ته‌گبیر كردنی هه‌موو‬ ‫بوونه‌وه‌ره‌ به‌ هه‌رچی تێیدایه‌تی ‪ ..‬ئیسالم له‌م مانایه‌وه‌ (عه‌قیده‌) داده‌ڕێژێت‪..‬‬ ‫دووه‌میان‪ :‬ب ‌ه پێچه‌وانه‌ی ئه‌و مانایه‌ی یه‌كه‌م ‌ه ‪ ،‬وات ‌ه ب ‌ه مانای خۆ ته‌سلیم كردن‬ ‫و زه‌لیلی نواندن و وه‌رگرتنی فه‌رمانی ئه‌و خاوه‌ن هێز‌ه زاڵ و ب ‌ه ده‌سه‌اڵته‌ی ك ‌ه‬ ‫خاوه‌نه‌و توانای كردگارێتی و كارگێڕیی هه‌موو بوونه‌وه‌ری هه‌ی ‌ه ئیسالم له‌م مانای‬ ‫دووه‌مه‌وه‌ (په‌رستن)ی خوای خاوه‌ن ده‌چه‌سپێنێت ‪.‬‬ ‫سێیه‌میان ‪ :‬ب ‌ه مانای ئاڕاسته‌ی خوایی رێبازه‌كه‌یه‌تی ‪ ،‬ب ‌ه مانای ته‌علیمات و‬ ‫وه‌رگرتنی فه‌رمان و به‌رهه‌ڵستكاریه‌كانێتی ‪ ،‬ك ‌ه ئه‌و ناوی لێناو‌ه شه‌رع ‪ ..‬وات ‌ه ل ‌ه‬ ‫مانای سێیه‌می دیندا ئه‌و‌ه ده‌سه‌ڵمێنرێت ك ‌ه ته‌نها خوای خاوه‌ن ده‌سه‌اڵت و هێز‬ ‫ك ‌ه هه‌موو دروستكراوان وان له‌ژێر ده‌سه‌اڵتیدا مافی داڕشتنی رێبازو یاساو رێسای‬ ‫هه‌یه‌ وات ‌ه ( شه‌ریعه‌ت ) هی خوایه‌و به‌س ‪..‬‬ ‫چواره‌میان ‪ :‬دوای باوه‌ڕ بوون به‌و سێ ته‌وه‌ر‌ه مانایه‌ی ( عه‌قید‌ه ) و (په‌رستن)‬ ‫و ( شه‌ریعه‌ت ) و پابه‌ند بوون پێیانه‌و‌ه ‪ ،‬مانای چواره‌می ووشه‌ی دین دێت ك ‌ه‬ ‫رۆژیی دوایی ‌ه !! چونك ‌ه ئه‌و رۆژ‌ه رۆژی پاداشتی ئه‌و پێوه‌پابه‌ندبوونه‌ی ‌ه ‪ ،‬یان‬ ‫سزای باوه‌ڕ پێ نه‌بوونێتی یان پێو‌ه پابه‌ند نه‌بوونێتی ‪ ..‬له‌م روانگه‌و‌ه مانای ‬ ‫(يو ُم ِّ‬ ‫الدين) له‌سه‌ر سێ ته‌وه‌ر‌ه ماناكانی یه‌كه‌م و دووه‌م و سێیه‌م دادمه‌زرێت ‪..‬‬ ‫ كه‌وابوو له‌سه‌ره‌تاو‌ه ده‌بێت ئه‌وه‌مان له‌به‌رچاو بێت ك ‌ه مادام قس ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫زاراوه‌ی دین ده‌كه‌ین و ده‌مانه‌وێت بزانین دین ب ‌ه نه‌زه‌ری ئیسالم خۆی چی ‌ه ‪،‬‬ ‫ده‌بێت پێناسه‌ی دین ل ‌ه خودی ئیسالمه‌كه‌و‌ه وه‌رگرین ‪ ،‬نه‌ك ل ‌ه دیدی كه‌سێكی‬ ‫تره‌و‌ه ‪ ،‬نابێت بشهێڵین نه‌فامێكی جاهیلییه‌تی سه‌رده‌م سه‌رمان لێ تێكدات و‬ ‫‪17‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫پێناسه‌ خواییه‌كه‌مان لێ بگۆڕێت ‪ ..‬‬ ‫ ئه‌مه‌ش ته‌فسیلێكی ده‌وێت ‪ ،‬گه‌ر ب ‌ه كورتیش بێت با زیاتر‬ ‫ب ‌ه به‌ڵگه‌ی قورئان و حه‌دیس و زمانه‌وانی عاره‌بی روونی‬ ‫بكه‌ینه‌و‌ه ‪:‬‬ ‫هه‌موو ته‌وه‌ر‌ه مانای زاراوه‌ی دین ل ‌ه روانگه‌ی ئیسالمه‌و‌ه‬ ‫به‌م مانایانه‌ی ‌ه ‪:‬‬

‫مانای یه‌كه‌می ووشه‌ی دین ل ‌ه زمانی عه‌ره‌بیدا‬ ‫دین ب ‌ه مانای ‪ :‬ناچار كردن و ده‌سه‌اڵت و حوكمڕانی‬ ‫و فه‌رمان كردن ‪ ،‬ناچار كردنی كه‌سێك بۆ گوێ رایه‌ڵی‬ ‫كردن ‪ ،‬هه‌روه‌ها به‌كارهێنانی هێزی ناچاركه‌ر (‪)Sovereignty‬‬ ‫به‌سه‌ریدا و كردنی ب ‌ه به‌نده‌و گوێڕایه‌ڵ ‪ .‬ده‌ڵێن ‪ ( :‬دان‬ ‫الناس) وات ‌ه خه‌ڵكه‌كه‌ی ناچار كرد بۆ گوێ رایه‌ڵ كردن ‪ .‬ك ‌ه‬ ‫ده‌ڵێن ‪ِ ( :‬د ْنتُهم َفدانُوا ) وات ‌ه ‪ :‬من ناچارم كردن و ئه‌وانیش‬ ‫ُ‬ ‫گوێ رایه‌ڵیان كردم ‪ .‬یان ( َ‬ ‫دان‬ ‫الرجل ) وات ‌ه ‪ :‬كابرا بوو‌ه‬ ‫خاوه‌ن عێزه‌ت و سه‌ربه‌رز بوو ‪ .‬یان ( ِد ُ‬ ‫الرج َل ) وات ‌ه ‪:‬‬ ‫نت ُ‬ ‫پیاوه‌كه‌م ناچار كرد ئه‌و ئیش ‌ه بكات ك ‌ه پێی ناخۆش ‌ه ‪ .‬و (‬ ‫ُدي َ‬ ‫الرج ُل ) وات ‌ه ‪ :‬ناچار كرا ئیشێك بكات ك ‌ه پێی ناخۆش ‌ه‬ ‫ِّن ُ‬ ‫( ِد ْنتُ ُه ) ‪ :‬كاروباریم به‌ڕێو‌ه بردو خستم ‌ه ژێر ركێفی خۆمه‌و‌ه‬ ‫‪( .‬دَيَّ ْنتُ ُه القومَ) وات ‌ه ‪ :‬سیاسه‌ت و كاروباری به‌ڕێوه‌بردنیانم‬ ‫الح َـطي َئـة ‌) ی شاعیر ك ‌ه دایكی‬ ‫خست ‌ه ده‌ستی ئه‌وه‌و ‌ه ‪ُ (( .‬‬ ‫ده‌دوێنێت ده‌ڵێ ‪:‬‬ ‫نيـك َحتَّـى‬ ‫لَ َق ْـد دَيَّ ْن ِت َ‬ ‫أمر َب ِ‬

‫َّ‬ ‫ْ َ َّ‬ ‫ين‬ ‫َت َرك ِت ِه ْم أدَق ِمن الط ِح ِ‬

‫وات ‌ه ‪ :‬سیاسه‌تی تۆ له‌باره‌ی به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری منداڵه‌كانت‬ ‫ب ‌ه چه‌ند شتێك بوو ‪ ،‬ك ‌ه وه‌ختێك ئه‌وانت به‌جێهێشت ل ‌ه ئارد‬ ‫ووردتر بوو بوون ‪..‬‬ ‫ْر ِدين ِهّ‬ ‫ََ‬ ‫الل ي ْب ُغ َ‬ ‫ون َولَ ُه أَ ْسلَ َم َمن‬ ‫ خوای گه‌ور ‌ه ده‌فه‌رموێ ‪( :‬أف َغي َ ِ‬ ‫الس َما َو ِ َ‬ ‫ُر َجع َ‬ ‫ُون) ێ‌ل عمران‪83/‬‬ ‫ض َط ْو ًعا َو َك ْر ًها َوإِلَ ْي ِه ي ْ‬ ‫ِفي َّ‬ ‫ات َواأل ْر ِ‬ ‫وات ‌ه ‪ :‬مه‌گه‌ر غه‌یری ده‌سه‌اڵتداری خوای گه‌وره‌یان ده‌وێت‬ ‫؟! ل ‌ه كاتێكدا ك ‌ه هه‌رچی ل ‌ه ئاسمانه‌كان و زه‌ویدای ‌ه ـ ب ‌ه‬ ‫خۆشی خۆیان بێت ‪ ،‬یان ب ‌ه خورتی ـ ملكه‌چی خوای گه‌وره‌ن‬ ‫و گوێ رایه‌ڵی ئه‌ون ‪ .‬پێغه‌مبه‌ریش (صلی‌ الله علیه وسلم)‬ ‫ده‌فه‌رموێ ‪َ ( :‬‬ ‫ِّس َم ْن َ‬ ‫دان َن ْف َس ُه َو َع ِم َل لِ َما َب َْع َد ال َموتِ) وات ‌ه ‪:‬‬ ‫الكي ُ‬ ‫ژیرو زیره‌ك ئه‌و كه‌سه‌ی ‌ه ك ‌ه نه‌فسی خۆی زه‌بوون و ملكه‌چ‬ ‫بكاو باری بێنێ و ئیش بكا بۆ دوا رۆژ ‪.‬‬

‫ هه‌ر بۆی ‌ه ب ‌ه كه‌سێكی زاڵ و ده‌سه‌اڵتدار به‌سه‌ر ناوچه‌یه‌ك‬ ‫یا نه‌ته‌وه‌یه‌ك یا هۆزو عه‌شیره‌تێك و حاكم به‌سه‌ریانه‌و‌ه‬ ‫ده‌وترێت (دَيَّـان) ‪ .‬بۆی ‌ه ئه‌عشا ئه‌لحه‌رمازی شاعیر ك ‌ه‬ ‫ی الله علیه وسلم ده‌یووت‪(:‬يا سي َد‬ ‫پێغه‌مبه‌ری ده‌دواند صل ‌‬ ‫الناس ودَي َ‬ ‫َّان ال َع َر ِب) وات ‌ه ئه‌ی گه‌وره‌ی هه‌موو خه‌ڵكی و ئه‌ی‬ ‫ِ‬ ‫ئه‌و كه‌سه‌ی به‌سه‌ر هه‌ر هه‌موو عه‌ره‌بدا زاڵ بوویت !‬ ‫ له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌ڕه‌ت ‌ه ب ‌ه به‌نده‌و كۆیل ‌ه ده‌وترێت ( َمـ ِدين)‬ ‫ب ‌ه كه‌نیزه‌كیش (ژن ‌ه كۆیل ‌ه ) ده‌وترێت ( مـدین ‌ه ) و ( ابن‬ ‫المدین ‌ه ) ‪ ( ..‬االخطل ) ی شاعیر ده‌ڵێ ‪:‬‬ ‫َر َب ْ‬ ‫ور َبا في ِح ْج ِرها ُ‬ ‫ابن ال َمدين ِة‬ ‫ـت َ‬

‫وات ‌ه ‪ :‬كوڕی ئافره‌تێكی كۆیله‌ له‌ باوه‌شیدا په‌روه‌رده‌ بوو‬ ‫ْر َم ِدي ِن َ‬ ‫ين‪.‬‬ ‫ ل ‌ه قورئانیشدا هاتوو ‌ه ك ‌ه ( َلَ ْو اَل إِن ُكنتُ ْم َغي َ‬ ‫َت ْر ِجعُو َن َها إِن ُكنتُ ْم صا ِد ِق َ‬ ‫ين ) الواقع ‌ه ‪86‬ـ‪ 87‬وات ‌ه ‪ :‬ئه‌گه‌ر راست‬ ‫ده‌كه‌ن ئێو‌ه له‌ژێر هێزو ده‌سه‌اڵتی خوادا نین و ده‌رباره‌ی‬ ‫كرده‌وه‌كانتان لێتان ناپرسرێته‌و‌ه ‪ ،‬ده‌ی كه‌وای ‌ه بۆچی گیان‬ ‫به‌به‌ر ئه‌و مردووه‌دا ناكه‌نه‌وه‌و ده‌هێڵن بمرێت ‪.‬‬ ‫ ئه‌م ‌ه یه‌كه‌مین مانای ووشه‌ی دین ‌ه ل ‌ه زمانی عه‌ره‌بیدا ‪،‬‬ ‫ك ‌ه زیاتر بۆی رۆده‌چیت هه‌موو ماناكانی عه‌قیده‌و خواناسین‬ ‫له‌مه‌و‌ه وه‌رده‌گیرێت ‪ ،‬بۆ نموون ‌ه ك ‌ه دیراسه‌یه‌كی سیفه‌تی‬ ‫( خلق ) یان ( ملك ) یان (ضرر) یان ( نفع ) ده‌كه‌یت‬ ‫به‌رفراوانیه‌كی یه‌كجار زۆرت بۆ ده‌رده‌كه‌وێت بۆ نموون ‌ه‬ ‫بڕوان ‌ه ئایه‌ته‌كانی ئینجا ئه‌گه‌ر ئایه‌تی تر ك ‌ه ووشه‌ی خالقی‬ ‫تێدای ‌ه یان خالئق و‌ه هه‌روه‌ها وه‌رگیراوه‌كانی تری ره‌گی خلق‬ ‫ده‌بینیت په‌یوه‌ندیه‌كی زۆر قوڵی ئیمانیان ‌ه هه‌ی ‌ه ل ‌ه نێوان‬ ‫هه‌موو سیفه‌ته‌كاندا ‪ ..‬سه‌یر ك ‌ه په‌یوه‌ندی نێوان ناسینی‬ ‫خوای گه‌ور‌ه ب ‌ه سیفه‌تێكی ك ‌ه كردگارێتی ‌ه ( ك ‌ه یه‌كه‌مین‬ ‫مانای دین روونی ده‌كاته‌و‌ه ) له‌گه‌ڵ په‌رستن ( ك ‌ه مانای‬ ‫(ذلِ ُك ُم ُهّ‬ ‫الل َرب ُ‬ ‫دووه‌می ووشه‌ی دینه‌كه‌ی ‌ه ) له‌م ئایه‌ته‌دا ‪َ :‬‬ ‫ُّك ْم ال‬ ‫اعبُ ُدو ُه َو ُه َو َعلَى ُك ِّل َش ْي ٍء َو ِك ٌ‬ ‫إلَـ َه إ َّ‬ ‫ال ُه َو َخالِ ُق ُك ِّل َش ْي ٍء َف ْ‬ ‫يل ) االنعام‬ ‫ِ ِ‬ ‫‪ 102 /‬وات ‌ه ‪ :‬ئائه‌و‌ه په‌روه‌ردگاری خاوه‌نتان ‌ه ك ‌ه هیچ وایه‌كی‬ ‫تر نی ‌ه شیاوی په‌رستن بێت جگ ‌ه له‌و ‪ ،‬ئه‌و ك ‌ه كردگاری‬ ‫هه‌ر هه‌موو شتێك ‌ه ‪،‬ده‌ی د‌ه بیپه‌رستن ‪ ،‬خۆ ئه‌و ئاگادارو‬ ‫چاودێری هه‌موو شتێك ‌ه ‪ ..‬له‌مه‌و‌ه هه‌ست ده‌كه‌یت ك ‌ه خوای‬ ‫گه‌ور‌ه ك ‌ه كردگار‌ه شایانی په‌رستنه‌كه‌ی ‌ه ‪ ،‬ئه‌وی كردگار‬ ‫نی ‌ه چۆن كراو‌ه ب ‌ه په‌رستراو ؟! ئه‌دی ئه‌وه‌ی ده‌په‌رسترێت‬ ‫‪18‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫بۆچی هیچ شتێك ناتوانێت دروست كات ‪ ..‬بۆچی سێڵێكی‬ ‫پێ دروست ناكرێت ؟! وه‌ك ده‌فه‌رموێ ‪( :‬أَي ْ‬ ‫ون َما َ‬ ‫ُش ِر ُك َ‬ ‫ال‬ ‫يخلُ ُق َشيْئاً َو ُه ْم ي ْ‬ ‫ْ‬ ‫ُخلَ ُق َ‬ ‫ون ) االعراف ‪191 /‬وات ‌ه ‪ :‬شه‌ریكی وا بۆ‬ ‫خوای گه‌ور‌ه داده‌نێن ك ‌ه هیچ شتێكی پێ دروست ناكرێت ‪،‬‬ ‫خۆشیان دروست كراون !!‬ ‫ یان سه‌یری په‌یوه‌ست كردنه‌وه‌ی ماناكانی خواناسی و‬ ‫رێبازه‌كه‌ی بكه‌ره‌و‌ه ( ك ‌ه مانای سێیه‌می زاراوه‌ی دین ‌ه ‪،‬‬ ‫پاشان چۆن رات ده‌كێشێته‌و‌ه بۆ مانای چواره‌می زاراوه‌ی‬

‫ ده‌بێت پێناسه‌ی دین ل ‌ه‬ ‫خودی ئیسالمه‌كه‌وه‌ وه‌رگرین ‪،‬‬ ‫نه‌ك له‌ دیدی كه‌سێكی تره‌و‌ه‬ ‫‪ ،‬نابێت بشهێڵین نه‌فامێكی‬ ‫جاهیلییه‌تی سه‌رده‌م سه‌رمان لێ‬ ‫تێكدات و پێناسه‌ خواییه‌كه‌مان‬ ‫لێ بگۆڕێت‬ ‫دین ( ك ‌ه رۆژی دوایی ‌ه ك ‌ه رۆژی پادشت و سزای ‌ه ‪ ،‬وه‌كو‬ ‫ات َو َ‬ ‫األ ْر َ‬ ‫يو َم‬ ‫ئه‌م ئایه‌ت ‌ه ‪َ ( :‬و ُه َو الَّ ِذي َخلَ َق َّ‬ ‫ض ِب ْال َح ِّق َو ْ‬ ‫الس َما َو ِ‬

‫ْ‬ ‫ُيق ُ‬ ‫ول ُكن َف ُ‬ ‫يك ُ‬ ‫ْب‬ ‫ون َق ْولُ ُه ْال َح ُّق َولَ ُه ْالم ُْل ُك ْ‬ ‫يو َم يُن َف ُخ ِفي الص َو ِر َعالِ ُم ال َغي ِ‬ ‫َو َّ‬ ‫الش َها َد ِة َو ُه َو ْال َح ِكي ُم ْال َخ ِب ُير) االنعام ‪ 73 /‬وات ‌ه ‪ :‬هه‌ر ئه‌و‌ه‬

‫ك ‌ه ئاسمانه‌كان و زه‌وی ب ‌ه هه‌قیانه‌ت ل ‌ه نه‌بووه‌و‌ه دروست‬ ‫كردوو‌ه ‪ ،‬ئیدی ئه‌و رۆژه‌ی ك ‌ه ده‌فه‌رموێ ببه‌و ده‌بێت !‬ ‫فه‌رمایشتی هه‌قه‌و ده‌سه‌اڵتی ئه‌وێ رۆژێ ب ‌ه ته‌نها هه‌ر هی‬ ‫ئه‌و‌ه ك ‌ه فوو ب ‌ه كه‌ڕه‌نادا ده‌كرێت ‪ ،‬ئه‌و زانای دیارو نادیاره‌و‬ ‫داناو شاره‌زای ‌ه ‪ ..‬له‌سه‌ره‌تاو‌ه باسی خه‌لق ده‌كات ك ‌ه هێنان ‌ه‬ ‫بوون ‌ه ل ‌ه نه‌بووه‌و‌ه ‪ ،‬هێنان ‌ه بووی یه‌ك شت و دوو شت‬ ‫نا ‪ ،‬هی ئه‌و هه‌موو ئاسمانانه‌و زه‌وی و هه‌رچییان تێدای ‌ه‬ ‫!! ل ‌ه كه‌شكه‌شانی ئه‌ستێره‌ی ئاسمانه‌كانه‌و‌ه ك ‌ه تا ئێستا‬ ‫‪ 64‬ملیار كه‌شكه‌شان كه‌شف كراو‌ه ‪ ،‬هه‌ر یه‌كه‌یان ملیارات‬

‫ئه‌ستێره‌ی تێدای ‌ه !! بۆ سێڵی له‌ش ك ‌ه شه‌ش ملیار سێڵ ‌ه !!‬ ‫بۆ ئه‌لیكترۆن ‌ه بزواوه‌كانی ده‌وری ناوكی ئه‌تۆم ‪ ،‬ك ‌ه ئه‌ژماردنی‬ ‫ئه‌سته‌م ‌ه !! ئه‌و كردگاره‌ی ئه‌مانه‌ی دروست كردوو‌ه ده‌سه‌اڵت‬ ‫و تواناشی وای ‌ه ك ‌ه به‌وه‌ی ته‌نها بیه‌وێت بفه‌رموێت ‪ :‬بب ‌ه ‪،‬‬ ‫بوو‌ه ‪ ( ،‬بفه‌رموێت ) و ( بوو‌ه ) ه‌ك ‌ه هه‌واڵی دوای بوونی‬ ‫وویستی خواو په‌یدابوونه‌كانن !! راڤه‌ی ‌ه بۆ تێگه‌یشتنی ئێم ‌ه‬ ‫‪ ،‬نه‌ك بۆ دواكه‌وتنی زه‌مان !! بڕوان ‌ه ب ‌ه شێوه‌ی گیردان و‬ ‫تایبه‌تمه‌ندێتی ده‌فه‌رموێ ( لَ ُه الُ ُ‬ ‫ملك ) ده‌شێت بفه‌رموێت‬ ‫( ُ‬ ‫الملك لَ ُه ) ب ‌ه پێشخستنی موبته‌داك ‌ه ك ‌ه الملك ‌ه ‪ ،‬به‌اڵم (لَ ُه‬ ‫الُ ُ‬ ‫ملك ) (لَ ُه) ل ‌ه زمانی عه‌ره‌بیدا وا ئیعراب ده‌كرێت ك ‌ه (شبه‬ ‫الجمل ‌ه من الجار والمجرو خبر مقدم ) ئه‌مه‌ش كاتێك دێت ك ‌ه‬ ‫هه‌موو موڵكێتیه‌ك ‌ه تایبه‌ت ده‌كرێته‌و‌ه ب ‌ه خوای كردگاره‌و‌ه‬ ‫!! دوایی ده‌فه‌رموێ ( َعالِ ُم ْال َغيْب َو َّ‬ ‫الش َها َد ِة َو ُه َو ْال َح ِكي ُم ْال َخ ِبيرُ)‬ ‫ِ‬ ‫یه‌عنی زانا ب ‌ه هه‌رچی دیاره‌و هه‌رچی ل ‌ه ئێوه‌و‌ه نادیار‌ه !‬ ‫نافه‌رموێت ده‌زانێت ‪ ،‬به‌ڵكو زانای ‌ه ‪ ،‬چونك ‌ه یه‌كه‌میان كرداره‌و‬ ‫ده‌بێت دووپات ببێته‌و‌ه ‪ ،‬به‌اڵم دووه‌میان ( زانا ) سیفه‌تێكی‬ ‫زاتیه‌و ل ‌ه خودی خوای كردگار جودا نی ‌ه ‪ ..‬ئینجا كۆتایی‬ ‫به‌و‌ه ده‌هێنێت ك ‌ه خوای گه‌ور‌ه دانای ‌ه ‪ ،‬یه‌عنی هه‌موو شتێك‬ ‫ل ‌ه كات و شوێن و ب ‌ه پێی پێویستی ئه‌و شت ‌ه ده‌كات ! وه‌كو‬ ‫ب ‌ه ریزبه‌ندی ‌ه جوانه‌كه‌ی خۆی ده‌فه‌رموێ ‪( :‬الَّ ِذي َخلَ َق َف َس َّوى‬ ‫ی ‪ 3_2 /‬وات ‌ه سوپاسی ئه‌و خوای ‌ه‬ ‫‪َ .‬والَّ ِذي َق َّد َر َف َهدَى )االعل ‌‬ ‫بك ‌ه ك ‌ه خه‌ڵقی كردوو‌ه ‪ ،‬ئینجا ب ‌ه پێی پێداوویستی زه‌مان و‬ ‫مه‌كان سازاندوێتی ‪ ،‬ئینجا هه‌موو شتێكی بۆ ته‌قدیر كردووه‌و‬ ‫رێنمایی كردوو‌ه !! هه‌موو شته‌كانی بۆ گونجاندوو‌ه ‪ ،‬یاساو‬ ‫رێسای خۆی وه‌كو خه‌تی شه‌مه‌نده‌فه‌ر بۆ دروست كردووه‌و‬ ‫هێزی زاتی خۆی تێدا قایم كردووه‌و نه‌خشه‌كه‌ی داوه‌تێ و‬ ‫خستوێتی ‌ه گه‌ڕ ‪ ..‬ئیتر به‌رده‌وام بوون و رۆیشتنی ب ‌ه پێی‬ ‫نه‌خش ‌ه خواییه‌ك ‌ه به‌رپرسێتی خۆیه‌تی ‪ ..‬ئینجا ده‌فه‌رموێ‬ ‫وه‌ك دانایه‌و هه‌موو كارێك ل ‌ه كات وجێی خۆیدا ده‌كات (‬ ‫خبیر ) یش ‌ه ‪ ،‬شاره‌زای ‌ه ‪ ..‬شاره‌زاییه‌كه‌ی جه‌نابی ئه‌و خۆ‬ ‫ل ‌ه ئه‌زموونه‌و‌ه نه‌هاتوو‌ه ‪ ،‬ئه‌و ئه‌و زانیاریه‌ی هه‌بوو پێش‬ ‫دروست كردنی زه‌مان و مه‌كان !!‬ ‫ ئاوا ل ‌ه دیراس ‌ه كردن و وورد سه‌رنجدانی ئایه‌ته‌كانی‬ ‫خواناسی وه‌كو باسه‌كانی ( الخلق ‪ ،‬الملك ‪ ،‬الضرر ‪ ،‬النفع ‪،‬‬ ‫االحياء ‪ ،‬اإلماتة ‪ ،‬التسيير و التصوير و االسقاء و االطعام و ‪..‬هتد)‬ ‫‪19‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬ ‫رۆح و بیرو ده‌روون به‌ره‌و ئاسۆیه‌كی تر ده‌شنێن وهه‌ست ك ‌ه ‪ ( :‬كانت ُق َر ُ‬ ‫يش و َم ْن َ‬ ‫دان ِب ِدي ِنهم ) وات ‌ه ‪ :‬قوره‌یش و ئه‌وه‌ی‬ ‫ب ‌ه مه‌ودایه‌كی تری جیهانی به‌رفراوانی خواناسی ئیسالمه‌تی له‌سه‌ر رێگه‌و باوو نه‌ریتی قوره‌یش بوو له‌م مانایاشه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ك ‌ه ل ‌ه وه‌سفی پێغه‌مبه‌ردا (صل ‌ی الله علیه وسلم) هاتوو‌ه ك ‌ه‬ ‫ده‌كه‌ن ‪ .‬‬ ‫( َ‬ ‫دين َقو ِم ِه) وات ‌ه له‌سه‌ر عاده‌ت و باروو رێ و ره‌سمی‬ ‫كان على ِ‬ ‫مانای دووه‌می ووشه‌ی دین ل ‌ه زمانی عه‌ره‌بیدا‬ ‫قه‌ومه‌كه‌ی خۆی ده‌ڕۆیشت ‪ .‬ئه‌مه‌ش ئاشكرای ‌ه ك ‌ه ژن هێنان‬ ‫دووه‌م ‪ :‬گوێ رایه‌ڵی كردن و به‌ندایه‌تی و خزمه‌تكاری و و ته‌اڵق و هه‌ڵوێست و سیاسه‌تیش ده‌گرێته‌و‌ه ‪.‬‬ ‫ژێرده‌سته‌یی و ب ‌ه قس ‌ه كردن و قبووڵ كردنی فه‌رمان و مانای چواره‌می ووشه‌ی دین ل ‌ه زمانی عه‌ره‌بیدا‬ ‫ژێرده‌سته‌یی و ملكه‌چ بوون له‌ژێر ده‌سه‌اڵتیدا‬ ‫ ده‌ڵێن ‪ِ ( :‬د ْنتُهم َفدانُوا) وات ‌ه ‪ :‬ناچارو ژێربارم كردن و ‪4‬ـ سزاو پاداشت دانه‌و‌ه ‪ ،‬خه‌اڵت كردن و بڕیاردانی حوكم و‬ ‫َ‬ ‫ئه‌وانیش گوێ رایه‌ڵییان كردم ‪ .‬و ‌ه ( ِد ُ‬ ‫الرجل ) ‪ :‬خزمه‌تی لێ پرسینه‌و‌ه ‪:‬‬ ‫نت‬ ‫دين تُ ُ‬ ‫ی الله علیه وسلم ل ‌ه په‌ندی پێشینانی عه‌ره‌بدا هاتووه‌‪َ ( :‬ك َما تُ ُ‬ ‫دان)‬ ‫كابرام كرد ‪ .‬ل ‌ه فه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌ریشدا ێل ‌‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫يش َكلِ َم ًة تُ ِد ُ‬ ‫ُ‬ ‫العرب ) وات ‌ه ‪ :‬وات ‌ه ‪ :‬وات ‌ه ‪ :‬چی به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا بێنیت ‪ ،‬هه‌ر ئه‌وه‌ت به‌سه‌ردا‬ ‫ين بها‬ ‫هاتوو ‌ه ‪( :‬ا ِري ُد ِمن ق َر ٍ‬ ‫قسه‌یه‌كم ل ‌ه قوره‌یش ده‌وێ ك ‌ه عه‌ره‌ب بۆی ملكه‌چ و گوێ دێننه‌و‌ه ‪.‬‬ ‫يوم ِّ‬ ‫الد ِين) الفاتح ‌ه ‪/‬‬ ‫رایه‌ڵ بن و له‌به‌رده‌میدا سه‌ریان نه‌وی كه‌ن ‪.‬‬ ‫ خوای گه‌ور ‌ه ده‌فه‌رموێ ‪( :‬مالِ ِك ْ ِ‬ ‫ هه‌ر به‌م مانای ‌ه ووشه‌ی ( دین ) ل ‌ه باسی خه‌واریجدا ‪ 3‬وات ‌ه ‪ :‬خاوه‌نی رۆژی پرسینه‌وه‌و سزاو پاداشت‪ .‬یان ك ‌ه‬ ‫ُر َ‬ ‫ون ِمن ِّ‬ ‫ْر ُق َ‬ ‫الر ِميَّ ِة) وات ‌ه قورئانی پیرۆز گوفتارو قسه‌ی بێ باوه‌ڕان ـ به‌م مانای ‌ه ـ‬ ‫ْم ِمن َّ‬ ‫ين م ُ‬ ‫هاتوو ‌ه ك ‌ه (يم ُ‬ ‫وق َّ‬ ‫الد ِ‬ ‫السه ِ‬ ‫‪ :‬خه‌واریجه‌كان زۆر خێرا ل ‌ه گوێ رایه‌ڵی كردنی پێشه‌وا ده‌گێڕێته‌و ‌ه ك ‌ه ده‌فه‌رموێ ‪( :‬أإنَّا لَ َم ِد َ‬ ‫ينون ) وات ‌ه ‪ :‬ئایا ئێم ‌ه‬ ‫لێمان ده‌پرسرێته‌وه‌و سزای خراپه‌كاریمان هه‌ی ‌ه ؟!‬ ‫ده‌رده‌چن ب ‌ه چه‌شنێك كه‌ تیر له‌ كه‌وان ده‌رده‌چێت ‪.‬‬ ‫ لێره‌و ‌ه ووشه‌ی ( َّ‬ ‫الديَّان) ب ‌ه مانای قازی و داوه‌ری دادگا‬ ‫مانای سێیه‌می ووشه‌ی دین ل ‌ه زمانی عه‌ره‌بیدا‬ ‫دێت ‪ ،‬بۆی ‌ه ك ‌ه ل ‌ه یه‌كێك ل ‌ه زاناكانیان ده‌رباره‌ی سه‌ییدنا‬ ‫‪3‬ـ شه‌رع و یاسا ‪ ،‬ده‌ستورو به‌رنام ‌ه ‪ ،‬رێگه‌و رێباز ‪ ،‬باوو عه‌لی كوڕی ئه‌بو تالیب پرسی ‪ ،‬ل ‌ه وه‌اڵمیدا ووتی ‪ ( :‬انه‬ ‫كان ديان هذه االمة بعد نبيها ) وات ‌ه ‪ :‬ئه‌و گه‌وره‌ترین قازی ئه‌م‬ ‫نه‌ریت ‪:‬‬ ‫ ك ‌ه ده‌ڵێن ‪ ( :‬مازال ذلك ديني ودَي َد ِني ) وات ‌ه ‪ :‬هێشتا ئه‌و‌ه ئوممه‌ته‌ بوو دوای پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی صلی‌ الله علیه وسلم‪ .‬‬ ‫خوو نه‌ریت و عاده‌تی من ‌ه ‪ ،‬یان ك ‌ه بۆ كه‌سێك ك ‌ه له‌سه‌ر كه‌وا بوو دین ل ‌ه دیدی ئیسالمدا بریتیی ‌ه ل ‌ه الیه‌نێكی‬ ‫خێرخوازی راهاتبێت یان له‌سه‌ر شه‌ڕخوازی راهاتبێت ده‌ڵێن تیۆری ‪ :‬ك ‌ه ل ‌ه سێ زاراوه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت ‪ ( :‬باوه‌ڕ ‪،‬‬ ‫خواپه‌رستی ‪ ،‬شه‌ریعه‌ت ) ك ‌ه ده‌بێت ‌ه بناغه‌ی دامه‌زراندنی‬ ‫( دان ) ‪.‬‬ ‫ال َت ْعبُ ُد ْ‬ ‫ال للِِهّ أَ َم َر أَ َّ‬ ‫ خوای گه‌ور ‌ه ده‌فه‌رموێ ‪( :‬إن ْال ُح ْك ُم إ َّ‬ ‫وا إِ َّال الیه‌ن ‌ه عه‌مه‌لییه‌كه‌ی ئیسالم له‌سه‌ری ‪ ،‬ك ‌ه بریتیی ‌ه ل ‌ه‬ ‫ِِ‬ ‫ِ‬ ‫الد ُ‬ ‫إِيَّا ُه َذلِ َك ِّ‬ ‫ين ْال َقيِّ ُم) یوسف‪ 40/‬وات ‌ه ‪ :‬حوكم كردن و فه‌رمان داڕشتنی عه‌مه‌لی موسوڵمانان و ئاڕاسته‌ی كۆمه‌ڵكارییان‬ ‫ره‌وایی هه‌ر هی خوای گه‌وره‌یه‌و به‌س ئه‌و فه‌رمانی به‌و‌ه داو‌ه و پیاده‌كردنی دینه‌كه‌یان ل ‌ه ژیان و قه‌واره‌یه‌كی سیاسی‬ ‫ك ‌ه غه‌یری ئه‌و نه‌په‌رسترێت ‪ ،‬ئا ئه‌مه‌ش ‌ه به‌رنامه‌و ده‌ستوری كۆمه‌اڵیه‌تی واقیعیدا ‪ .‬ئه‌مه‌ش ناسین و شاره‌زا بوونی سێ‬ ‫ِّن ِّ‬ ‫رێكوپێك ‪.‬یان ‪ ( :‬أَ ْم لَ ُه ْم ُش َر َكاء َش َر ُعوا لَهُم م َ‬ ‫الد ِين َما لَ ْم ْيأ َذن ِب ِه زاراوه‌ی تر ده‌خوازێت ك ‌ه بریتین ل ‌ه ( ئیسالم ‪ ،‬ئوممه‌ت ‪،‬‬ ‫اللهَُّ ) الشور ‌‬ ‫ی ‪ 21/‬وات ‌ه ‪ :‬وات ‌ه ‪ :‬چما ئه‌وان ‌ه سه‌ریكیان هه‌یه‌و بزاڤ ) ك ‌ه پێكهاته‌ی ئه‌و دید‌ه ئایدیۆلۆژیایه‌ن ك ‌ه ل ‌ه یه‌كه‌م‬ ‫بۆ خوایان دیاری كردوو‌ه تا یاساو رێسایای وایان بۆ داڕێژن هه‌نگاوی بانگه‌وازی ئیسالمه‌وه‌ هاتوون‪.‬‬ ‫ك ‌ه خوای گه‌ور‌ه پێی رازی نییه‌و رێی پێ نادات ‪.‬‬ ‫عه‌قیـــده‌‬ ‫ ل ‌ه فه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌ریشدا(صل ‌ی الله علیه وسلم) هاتوو‌ه بریتیی ‌ه ل ‌ه ده‌رك كردن و زانین و باوه‌ڕهێنان ب ‌ه قه‌ناعه‌ت ‌ه‬

‫‪20‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫دینییه‌كان ‪ ،‬ك ‌ه به‌ڵگه‌نه‌وویست ‌ه یه‌قینییه‌كان دایانڕشتووه‌‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها په‌ی بردن و باوه‌ڕ بوون به‌و رێسا شه‌رعیی ‌ه‬ ‫ئیعتیقادیانه‌ی ك ‌ه ل ‌ه به‌ڵگه‌ی یه‌قینییه‌و‌ه وه‌رگیراون ‪.‬‬ ‫سوودیشی ل ‌ه ژیاندا ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه رێساكانی دادپه‌روه‌ری و ئه‌و‬ ‫ره‌فتار‌ه په‌سه‌ندان ‌ه ده‌پارێزێت ك ‌ه كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی‬ ‫بۆ مانه‌وه‌ی وه‌چه‌ی مرۆڤایه‌تی پێویستی پێیه‌تی ‪ ،‬نه‌بادا‬ ‫خراپه‌كاری ته‌شه‌ن ‌ه بكات و شه‌ڕخوازی ده‌سه‌اڵت په‌یداكات‬ ‫‪ .‬سوودی رۆژی دواییشی بریتیی ‌ه ل ‌ه رزگار بوون له‌و ئازارو‬ ‫ژانه‌ی بۆ سزای كافران دانراو‌ه ‪.‬‬ ‫ عه‌قید‌ه ـ ك ‌ه پێشی ده‌وترێت ‪ :‬ئیعتیقاد ‪ ،‬ته‌وحید ‪،‬‬ ‫ئیمان‪ ،‬سوننه‌ت ‪ ،‬ئوسولی دین ‪ ،‬عیلمول كه‌الم ‪ ،‬ما ورا‌و‬ ‫الطبیعه‌ ‪ ،‬ئیالهیات ‪ ،‬ته‌وه‌ری هه‌مووی بریتیی ‌ه ل ‌ه باوه‌ڕ هێنان‬ ‫ب ‌ه خوای په‌روه‌ردگارو ب ‌ه فریشته‌و نێرراوان و په‌یامه‌كانی و‬ ‫ب ‌ه رۆژی دوایی و قه‌ده‌ر ‪ ،‬هه‌روه‌ها ب ‌ه به‌شه‌كان و لقه‌كان و‬ ‫مه‌رجه‌كان و پێچه‌وانه‌كانی باوه‌ڕ ‪..‬‬ ‫ووشه‌ی عه‌قید‌ه ل ‌ه قورئان وسوننه‌تدا نه‌هاتوو‌ه ! به‌اڵم ل ‌ه كۆن‬ ‫و نوێدا زانایان و شه‌رعناسان ب ‌ه تایبه‌تی ل ‌ه دوای سه‌ده‌ی‬ ‫دووه‌می كۆچییه‌و‌ه هێند‌ه ووشه‌ی عه‌قیده‌و عه‌قائیدیان بۆ‬ ‫باسه‌كانی باوه‌ڕ به‌كار هێنا ‪ ،‬تا ب ‌ه ته‌واوی بوو‌ه ئه‌و زاراوه‌ی‬ ‫تایبه‌ت بوو به‌ باوه‌ڕو زانستیه‌كانی خوابه‌یه‌كناسین ‪.‬‬ ‫ دیسان ل ‌ه كۆن و نوێدا زۆر ل ‌ه زانایان و شه‌رعناسان‬ ‫زاراوه‌ی تریان بۆ هه‌مان باس و بابه‌ت وزانست داهێنا ‪،‬‬ ‫وه‌كو ئیمامی ئه‌بو حه‌نیف ‌ه زاراوه‌ی (الفقه االكبر ) و ئیمامی‬ ‫الطحاوی زاراوه‌ی ( يو ُم ِّ‬ ‫الدين ) و هه‌ندێكی تریان (التوحید)‬ ‫و ( علم الكالم ) یان بۆ به‌كار هێنا ‪.‬‬

‫ووشه‌ی عه‌قیده‌ ل ‌ه رووی زمانه‌وانیه‌وه‌‪:‬‬

‫ ‬ ‫ ب ‌ه گه‌ڕانه‌و‌ه بۆ فه‌رهه‌نگ ‌ه گرنگه‌كانی زمانی عه‌ره‌بی وه‌كو‬ ‫لسان العرب ‪ /‬ابن منظور ‪ ،‬معجم مقاییس اللغة ‪ /‬ابن فارس‬ ‫‪ ،‬القاموس المحیط‪ /‬الفیروزابادی ‪ ،‬مفردات القران ‪ /‬راغب‬ ‫االيبهاني ‪ ,‬ئه‌وانی تریش ده‌رده‌كه‌وێت ك ‌ه ووشه‌ی عه‌قید‌ه‬ ‫ل ‌ه ره‌گی ( عقد ) ه‌و‌ه هاتوو‌ه ك ‌ه كۆمه‌ڵێك مانای هه‌ی ‌ه ‪،‬‬ ‫له‌وان ‌ه ‪:‬‬ ‫‪1‬ـ گرێ دان ‪ :‬وه‌ك ده‌وترێت ‪ :‬عقدت الحبل ‪ :‬وات ‌ه ‪ :‬گوریسه‌كه‌م‬ ‫گرێدا ‪ .‬به‌و مانایه‌ش ‌ه ك ‌ه خوای گه‌ور ‌ه ده‌فه‌رموێ ‪َ ( :‬و ِمن‬

‫ات ِفي ْالع َُق ِد ) الفلق‪ 4 /‬وات ‌ه ‪ :‬په‌نا ده‌گرم ب ‌ه خوا ل ‌ه‬ ‫َش ِّر النَّ َّف َاث ِ‬ ‫خراپه‌ی ئه‌و شه‌ڕخوازو سیحربازانه‌ی فوو ب ‌ه گرێدا ( گرێی‬ ‫موو ‪ ،‬ده‌زوو ‪ ،‬په‌ت ‪ ،‬گوریس ‪..‬هتد ) ده‌كه‌ن ‪.‬‬ ‫‪2‬ـ فسی زمان ‪ :‬وات ‌ه باش ده‌رنه‌بڕینی ووش ‌ه له‌به‌ر بوونی‬ ‫گرێ و گۆڵ نوقسانی زمان ‪ ،‬وه‌كو زمان گرتن ‪ ،‬به‌م مانایه‌ش ‌ه‬ ‫ك ‌ه خوای گه‌ور‌ه له‌سه‌ر زمانی سیدنا موسا ـ سه‌المی خوای‬ ‫لێ بێت ـ ده‌فه‌رموێ ‪َ ( :‬و ْاحلُ ْل ُع ْق َد ًة مِّن لِّ َسا ِني ) گه‪ 27/‬واته‌‪:‬‬ ‫خوای ‌ه گرێ و گۆڵیه‌كه‌ی سه‌ر زمانم مه‌هێڵ ‌ه ‪.‬‬ ‫‪3‬ـ سوێند خواردن و جه‌خت ( ته‌ئكید ) كردنه‌و‌ه ‪ :‬خوای‬ ‫َاخ ُذ ُك ُم ُهّ‬ ‫گه‌ور ‌ه ده‌فه‌رموێ ‪َ ( :‬‬ ‫َاخ ُذ ُكم‬ ‫الل ِباللَّ ْغ ِو ِفي أَ ْي َما ِن ُك ْم َولَـ ِكن يُؤ ِ‬ ‫ال يُؤ ِ‬ ‫دت ُم َ‬ ‫ِب َما َع َّق ُّ‬ ‫األ ْي َم َان) المائده‌‪ 89/‬واته‌‪ :‬خوا ئه‌و سوێند‌ه سه‌ر‬ ‫زاره‌كیه‌تان له‌سه‌ر حسێب ناكات ك ‌ه ل ‌ه قسه‌كردنتاندا به‌سه‌ر‬ ‫ده‌متاندا دێت ‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و له‌و سوێندانه‌تان ده‌پرسێته‌و‌ه ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫ناخی دڵ و ده‌روونتانه‌و‌ه ـ ب ‌ه توندی ـ خواردووتانه‌و جه‌ختان‬ ‫له‌سه‌ری كردۆته‌وه‌ جه‌خت كردنه‌وه‌ی سوێند به‌ڵگه‌ی وویست‬ ‫و مه‌به‌ستی دڵ ‌ه ‪.‬‬ ‫‪4‬ـ په‌یمان و به‌ڵێن دان ‪ :‬وه‌ك خوای گه‌ور‌ه ده‌فه‌رموێ ‪:‬‬ ‫وا أَ ْو ُف ْ‬ ‫ين آ َمنُ ْ‬ ‫وا ِب ْالع ُُقو ِد) المائده‌‪ 1/‬واته‌‪ :‬ئه‌ی ئه‌وانه‌ی‬ ‫(ياأَُّي َها الَّ ِذ َ‬ ‫باوه‌ڕتان هێنا به‌رامبه‌ر ئه‌و په‌یمان و به‌ڵێنانه‌ی ده‌یده‌ن‬ ‫ين َع َقد ْ‬ ‫وه ْم َنصي َب ُه ْم)‬ ‫َت أَ ْي َمانُ ُك ْم َفآتُ ُ‬ ‫به‌وه‌فا بن هه‌روه‌ها ‪َ ( :‬والَّ ِذ َ‬ ‫النسا‌و‪ 33/‬واته‌‪ :‬ئه‌وانه‌ی په‌یمان و به‌ڵێنیان داو‌ه پشكی‬ ‫خۆیان بده‌نێ ‪.‬‬ ‫‪5‬ـ هه‌روه‌ها ب ‌ه مانای گرتن ومه‌حكه‌م كردن وجه‌زم كردنیش‬ ‫دێت ‪ ،‬كه‌ له‌ ته‌وه‌ر‌ه ماناكانی سه‌ره‌وه‌دا جێیان ده‌بێته‌و‌ه ‪.‬‬ ‫ كه‌وابوو عه‌قید‌ه ئه‌و په‌یمانه‌ی ‌ه ك ‌ه به‌ستراوه‌و جه‌ختی‬ ‫له‌سه‌ر كراوه‌ته‌و‌ه ‪ .‬یان وه‌كو ئیمام حسن البنا ده‌فه‌رموێ ‪:‬‬ ‫(ئه‌و حوكمه‌ی ‌ه ك ‌ه ل ‌ه ناخی خاوه‌نه‌كه‌یدا جێگیر بووه‌و گومانی‬ ‫تێدا نه‌ماوه‌و ده‌رونیش پێی هێمن و ئاسووده‌ بووه‌)‪.‬‬

‫ووشه‌ی عه‌قیده‌ ل ‌ه رووی زاراوه‌ییه‌و‌ه ‪:‬‬

‫‪1‬ـ عه‌قید‌ه باوه‌ڕهێنان ‌ه ب ‌ه خوای په‌روه‌ردگارو فریشته‌و‬ ‫نێرراوان و كتێب ‌ه ئاسمانیه‌كان و رۆژی دوایی و خێرو شه‌ڕی‬ ‫قه‌ده‌رو بنچینه‌كانی دین وباسی ئه‌و نادیارانه‌ی سه‌لمێنراون و‬ ‫كۆڕا ( ئیجماع ) ی سه‌له‌فی پێشینی ئه‌م ئوممه‌ته‌ی له‌سه‌ر‌ه‬ ‫‪ ،‬هه‌روه‌ها خۆته‌سلیم كردنی ته‌واو‌ه ب ‌ه فه‌رمانه‌كانی خوای‬ ‫گه‌ور‌ه ( حوكم و وه‌رگرتن و كارپێ كردنی ) له‌گه‌ڵ ملكه‌چی‬ ‫‪21‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫و گوێ رایه‌ڵی و شوێن كه‌وتنی پێغه‌مبه‌ر (صل ‌ی الله علیه‬ ‫وسلم)‪.‬‬ ‫‪2‬ـ ك ‌ه ده‌وترێت عه‌قیده‌ی ئیسالمی ‪ :‬ب ‌ه شێوه‌یه‌كی گشتی‬ ‫مه‌به‌ست ل ‌ه عه‌قیده‌ی ئه‌هلی سوننه‌ت و جه‌ماعه‌ت ‌ه ‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫له‌ودا ئه‌و دیدو بۆچوون و تێگه‌یشتن ‌ه ئیسالمی ‌ه ده‌رده‌كه‌وێت‬ ‫ك ‌ه هی سێ سه‌د‌ه چاكه‌كه‌ی یاوه‌ران و تابیعینان بوو‌ه ‪ .‬‬ ‫‪3‬ـ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و بیرو دیدو تێڕوانین ‌ه ئیسالمیان ‌ه پێیان‬ ‫بووترێت عه‌قید‌ه ده‌بێت ل ‌ه دڵ و ده‌روندا وا بچه‌سپن ك ‌ه ب ‌ه‬ ‫هیچ كلۆجێك گومان و دوو دڵییان تێدا نه‌مێنێت ‪ .‬بۆی ‌ه خوای‬ ‫ون الَّ ِذي َن آ َمنُوا ب هَّ‬ ‫گه‌ور ‌ه ده‌فه‌رموێ ‪ ( :‬إِنَّ َما ْالم ْ‬ ‫ُؤ ِمنُ َ‬ ‫اللِ َو َر ُسولِ ِه‬ ‫ِ‬ ‫ثُ َّم لَ ْم ْير َتابُوا ) الحجرات‪ 15/‬وات ‌ه ‪ :‬موسوڵمانان ئه‌وانه‌ن ك ‌ه‬ ‫باوه‌ڕیان ب ‌ه خواو پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی هێناوه‌و پاشان گومانیان‬ ‫اب َ‬ ‫تێیدا نه‌ماو ‌ه ‪ ..‬هه‌روه‌ها ده‌فه‌رموێ ‪ ( :‬لم َذلِ َك ْال ِك َت ُ‬ ‫ال‬ ‫ْب ِفی ِه ) البقره‌‪1/‬ـ‪ 2‬وات ‌ه ‪ :‬قورئان ئه‌و كتێبه‌ی ‌ه ك ‌ه ب ‌ه هیچ‬ ‫َری َ‬ ‫شێوه‌یه‌ك هیچ جۆر‌ه گومانێكی تێدا نیی ‌ه ‪ ،‬ن ‌ه له‌وه‌یدا ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫الیه‌ن خواوه‌وه‌ی ‌ه ‪ ،‬و‌ه ن ‌ه له‌وه‌یدا ك ‌ه هیچ كه‌م و كورتیه‌كی‬ ‫تێدا نیی ‌ه ‪.‬‬ ‫ُؤ ِمنُ َ ْ‬ ‫ين ي ْ‬ ‫‪ 4‬ـ بابه‌ته‌كانی عه‌قید ‌ه مه‌سه‌له‌ی نادیارن (الَّ ِذ َ‬ ‫ْب)‬ ‫ون ِبال َغي ِ‬ ‫البقره‌‪ 3/‬وات ‌ه ‪ :‬قورئان ك ‌ه كتێبی بێگومانی خوای ‌ه به‌رنامه‌و‬ ‫رێبازی ئه‌هلی ته‌قوای ‌ه ‪ ،‬ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕیان ب ‌ه نادیار هێناو‌ه‬ ‫‪ ..‬ئه‌مه‌ش وه‌كو باوه‌ڕ هێنان ب ‌ه خوای گه‌وره‌و ب ‌ه فریشته‌و‬ ‫ب ‌ه رۆژی دوایی و قه‌زاو قه‌ده‌ر ‪ ..‬په‌یام و نێرراوه‌كانیش هه‌ر‬ ‫نادیارن له‌و رووه‌و‌ه ك ‌ه باوه‌ڕ هێنان ‌ه به‌و وه‌حی ‌ه خواییه‌ی ك ‌ه‬ ‫بۆیان هاتوو‌ه ‪ ..‬‬ ‫‪ 5‬ـ هه‌ر ئاینێك یان رێبازێك ‪ ،‬یان هه‌ر ئایدیۆلۆژییه‌ك‬ ‫ك ‌ه شوێن كه‌وتووی وای هه‌بێت ك ‌ه ب ‌ه دڵنیاییه‌و‌ه پێناسه‌و‬ ‫بۆچوونه‌كانی ل ‌ه دڵ و ده‌روون بگرن و سیستمی ژیانیان ب ‌ه‬ ‫پێی ته‌علیماتی ئه‌و بیروباوه‌ڕ‌ه بگۆڕن ‪ ،‬ئه‌و‌ه عه‌قیده‌یه‌ ‬ ‫به‌اڵم عه‌قیده‌ی راست ب ‌ه پێی ئیسالم هه‌ر عه‌قیده‌ی ئیسالمه‌و‬ ‫به‌س ‪ ،‬چونك ‌ه هه‌ر ل ‌ه سه‌ره‌تاو‌ه خوای په‌روه‌ردگار ل ‌ه رێی‬ ‫پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یه‌و‌ه (صلی‌ الله علیه وسلم) ناردوێتی و به‌رده‌وام‬ ‫خه‌ڵكی رێنمایی كراون بۆی ‪ ،‬ب ‌ه درێژایی مێژووش خوای‬ ‫په‌روه‌ردگار خۆی دینه‌كه‌ی پاراستووه‌و تا رۆژی دواییش هه‌ر‬ ‫خۆی زامنی پاراستنێتی ‪ .‬وه‌ك ده‌فه‌رموێ ‪( :‬إِنَّا َن ْح ُن َن َّز ْل َنا‬ ‫ِّ‬ ‫الذ ْك َر َوإِنَّا لَ ُه لَ َحا ِف ُظ َ‬ ‫الح ْجر‪ 9/‬وات ‌ه ‪ :‬ئێم ‌ه خۆمان قورئانمان‬ ‫ون ) ِ‬

‫ناردۆت ‌ه خواره‌وه‌و خۆشمان پارێزگاری ئه‌وین‬ ‫ جا بۆی ‌ه هه‌ر كه‌س بیه‌وێت عه‌قیده‌ی راست و پاك و ته‌واو‬ ‫وه‌ربگرێت ده‌بێت ل ‌ه روانگه‌و دیدی ئیسالمه‌و‌ه وه‌ری بگرێت ‬ ‫ْر اإل ْس َ‬ ‫ال ِم ِدي ًنا َفلَن ي ُْق َب َل‬ ‫ئه‌گینا لێی وه‌رناگیرێت ‪َ ( :‬و َمن ي ْب َت ِغ َغي َ ِ‬ ‫اآلخ َر ِة ِم َن ْال َخ ِاس ِر َين ) ێ‌ل عمران‪ . 85/‬‬ ‫ِم ْن ُه َو ُه َو ِفي ِ‬ ‫هه‌موو باسه‌كانی باوه‌ڕ ل ‌ه چوارچێوه‌ی عه‌قیده‌دان ‪ ،‬كه‌وابوو‬ ‫ك ‌ه ده‌ڵێین عه‌قید‌ه مه‌به‌ستمان ل ‌ه باوه‌ڕ‌ه ك ‌ه باسه‌كانی‬ ‫ئه‌ویش بریتییه‌ ل ‌ه ‪:‬‬

‫روكنه‌كانی باوه‌ڕ ‪(:‬أركان اإلیمان)‪:‬‬

‫‪1‬ـ باوه‌ڕ ب ‌ه خوای گه‌ور‌ه ‪:‬‬ ‫مه‌به‌ست ل ‌ه یه‌كخواپه‌رستی (ته‌وحید) ی خوای‬ ‫په‌روه‌ردگاره‌‬ ‫ یه‌كخواپه‌رستی ( التوحید )‬ ‫ یه‌كخواپه‌رستی یان یه‌كخواناسی یه‌كه‌مین هه‌نگاوی‬ ‫خواوویستی و موسوڵمان بوونه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی‬ ‫بانگه‌وازه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ران ‌ه ‪ ،‬هه‌موو نێرراوانی خوای گه‌ور‌ه بۆ‬ ‫ناساندن و راپه‌ڕاندنی داواكارییه‌كانی یه‌كخواپه‌رستی هاتوون‬ ‫‪ .‬خوای گه‌ور‌ه ك ‌ه باسی پێغه‌مبه‌ره‌كانمان بۆ ده‌گێڕێته‌و‌ه ئه‌و‬ ‫خاڵ ‌ه هاوبه‌ش و گرنگ ‌ه باس ده‌فه‌رموێ ك ‌ه ئه‌و پێغه‌مبه‌ران ‌ه‬ ‫ـ سه‌المی خوایان لێ بێت ـ ب ‌ه قه‌ومه‌كانی خۆیان راده‌گه‌یاند‬ ‫وا هَّ‬ ‫اعبُ ُد ْ‬ ‫اللَ َما لَ ُكم م ْ‬ ‫ك ‌ه ‪ْ ( :‬‬ ‫ِّن إِلَـ ٍه َغي ُْر ُه) ئه‌و خوای ‌ه بپه‌رستن‬ ‫ك ‌ه كه‌سی ترتان جگ ‌ه له‌و نیی ‌ه ب ‌ه حه‌ق بپه‌رسترێت ‪ .‬بۆ‬ ‫نموون ‌ه له‌سه‌ر زمانی سه‌ییدنا نووح ـ سه‌المی خوای لێ بێت‬ ‫وا هَّ‬ ‫اعبُ ُد ْ‬ ‫وحا إلَى َق ْو ِم ِه َف َق َ‬ ‫اللَ‬ ‫ََ َ ْ ُ‬ ‫ال يا َق ْو ِم ْ‬ ‫ـ ده‌فه‌رموێ ‪ ( :‬لق ْد أ ْر َسل َنا ن ً ِ‬ ‫َما لَ ُكم م ْ‬ ‫ِّن إِلَـ ٍه َغي ُْر ُه ) االعراف‪ 59/‬و‌ه له‌سه‌ر زمانی سه‌ییدنا‬ ‫وا َهّ‬ ‫اعبُ ُد ْ‬ ‫اه ْم ُهوداً َق َ‬ ‫هود ده‌فه‌رموێ ‪َ ( :‬وإِلَى َعا ٍد أَ َخ ُ‬ ‫ال يا َق ْو ِم ْ‬ ‫الل َما‬ ‫لَ ُكم م ْ‬ ‫ِّن إِلَـ ٍه َغي ُْر ُه ) االعراف‪ 65/‬سه‌ییدنا سه‌ڵحیش ده‌فه‌رموێ‬ ‫وا َهّ‬ ‫اعبُ ُد ْ‬ ‫اه ْم يالِ ًحا َق َ‬ ‫الل َما لَ ُكم م ْ‬ ‫‪َ ( :‬وإِلَى َثمُو َد أَ َخ ُ‬ ‫ال يا َق ْو ِم ْ‬ ‫ِّن إِلَـ ٍه َغي ُْر ُه)‬ ‫االعراف‪ 73/‬سه‌ییدنا شوعه‌یبیش ده‌یفه‌رموو ‪َ ( :‬وإِلَى َم ْد َ‬ ‫ين‬ ‫وا َهّ‬ ‫اعبُ ُد ْ‬ ‫الل َما لَ ُكم م ْ‬ ‫أَ َخ ُ‬ ‫اه ْم ُش َع ْيبًا َقالَيا َق ْو ِم ْ‬ ‫ِّن إِلَـ ٍه َغي ُْر ُه ) االعراف‪85/‬‬ ‫هه‌روه‌ها ب ‌ه شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌فه‌رموێت ‪َ ( :‬و َما أَ ْر َس ْل َنا ِمن‬ ‫وحي إِلَ ْي ِه أَنَّ ُه اَل إِلَ َه إِاَّل أََنا َف ْاعبُ ُدونِ) االنبیا‌و‪25/‬‬ ‫ول إِ اَّل نُ ِ‬ ‫َق ْبلِ َك ِمن َّر ُس ٍ‬ ‫وات ‌ه ‪ :‬پێش تۆ هه‌ر پێغه‌مبه‌رێكمان ناردبێتی هه‌ر ئه‌وه‌مان‬ ‫پێ راسپاردوو‌ه ك ‌ه ب ‌ه خه‌ڵكی بگه‌ێنێت ك ‌ه خوا بپه‌رستن و‬ ‫توخنی تاغووت نه‌كه‌ون ‪ .‬ئه‌وجا باسی به‌شی دووه‌می ئه‌ركی‬

‫‪22‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫سه‌رشانی خۆیان بۆ خه‌ڵكه‌كانیان كردوو‌ه ‪ ،‬ك ‌ه بریتیی ‌ه ل ‌ه‬ ‫رماندنی ده‌سه‌اڵتی كوفرو شیركی تاغووت ‪ ،‬وه‌كو ده‌فه‌رموێ‬ ‫ُوا َّ‬ ‫وا َهّ‬ ‫اج َت ِنب ْ‬ ‫اعبُ ُد ْ‬ ‫‪َ ( :‬ولَ َق ْد َب َع ْث َنا ِفي ُك ِّل أُ َّم ٍة َّر ُس ً‬ ‫الط ُ‬ ‫اغ َ‬ ‫وال أَ ِن ْ‬ ‫وت)‬ ‫الل َو ْ‬ ‫النحل‪ 36/‬ل ‌ه نێو هه‌ر قه‌وم و نه‌ته‌وه‌یه‌كدا پێغه‌مبه‌رمان‬ ‫هه‌ڵبژاردوو‌ه تا ب ‌ه خه‌ڵكه‌ك ‌ه راگه‌ێنن ك ‌ه خوا بپه‌رستن و‬ ‫توخنی تاغووت مه‌كه‌ون ‪..‬‬ ‫ پێناسه‌ی ‪:‬‬ ‫یه‌كخواپه‌رستی ل ‌ه رووی زمانه‌وانییه‌و‌ه دیار‌ه ك ‌ه ی ‌ه عنی‬

‫ دین له‌ دیدی ئیسالمدا‬ ‫بریتییه‌ ل ‌ه الیه‌نێكی تیۆری‪:‬كه‌ ل ‌ه‬ ‫سێ زاراوه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت‪(:‬باوه‌ڕ‬ ‫‪ ،‬خواپه‌رستی ‪ ،‬شه‌ریعه‌ت) ك ‌ه‬ ‫ده‌بێته‌ بناغه‌ی‬ ‫دامه‌زراندنی الیه‌نه‌ عه‌مه‌لییه‌كه‌ی‬ ‫ئیسالم له‌سه‌ری‬ ‫په‌رستنی خوای تاك و ته‌نها ‪ ،‬ك ‌ه حه‌تمه‌ن په‌رستنی خوای‬ ‫گه‌ور‌ه ل ‌ه دوای ناسینی دێت ‪ .‬ل ‌ه هه‌ره‌بیدا ووشه‌ی (التوحید)‬ ‫ی بۆ دانراو‌ه ك ‌ه بۆت ‌ه ناوی ئه‌و زانستییه‌ی ده‌رباره‌ی‬ ‫ئه‌حكامه‌كانی خوابه‌یه‌كزانین و ته‌نها په‌رستنی خوای ‌ه ‪.‬‬ ‫ئه‌میش به‌م شێوه‌ی ‌ه ‪:‬‬ ‫وحـ َد يُ َو ِّحـ ُد‬ ‫التوحید ‪ :‬ل ‌ه رووی زمانه‌وانییه‌و ‌ه ‪ :‬چاوگی ( َّ‬ ‫وحيدَاً ) ‌ه ك ‌ه ب ‌ه مانانی ‪ :‬كردی ب ‌ه یه‌ك ‪ ،‬ب ‌ه یه‌كی زانی ‪،‬‬ ‫َت ِ‬ ‫به‌ یه‌كی دانای ‌ه ‪..‬‬ ‫ل ‌ه رووی زاراوه‌ییه‌و‌ه ‪ :‬بریتیی ‌ه ل ‌ه ناسین و په‌رستنی خوای‬ ‫گه‌ور‌ه به‌وه‌ی ك ‌ه تاك و بێ هاوتای ‌ه ل ‌ه هه‌موو سیفه‌ته‌كانی‬ ‫زات و په‌روه‌ردگارێتی و خوایه‌تی و مافی یاساو رێسا دانان‬ ‫‪ .‬ئیمامی ئیبنو ته‌یمیی ‌ه ( ‪728‬ك مردوو‌ه ) ئه‌م زانسته‌ی‬ ‫كرد ب ‌ه سێ جۆره‌و‌ه ‪:‬‬

‫جۆری یه‌كه‌م ‪ ( :‬په‌روه‌ردگارێتی ( الربوبی ‌ة ) ‪ :‬ك ‌ه بریتیی ‌ه‬ ‫ل ‌ه ناسینی خوای گه‌ور‌ه به‌تاك و بێ هاوتا دانانی ‪ :‬ب ‌ه‬ ‫هه‌بوونی تاك و ته‌نهایی خۆی و كردگارێتی و خاوه‌نێتی‬ ‫و زیندوێتی و ژیاندن و مراندن و رۆزی دان و زیانگه‌یاندن‬ ‫و سوودبه‌خشین و نه‌خشاندن و دامه‌زراندن و بنیاتنان و‬ ‫تێركردن و تێراو كردن و چاككردنه‌و‌ه ل ‌ه نه‌خۆشی و ‪ ...‬ك ‌ه‬ ‫له‌ قورئاندا زیاتر ل ‌ه ‪ 30‬سی سیفه‌تن ‪.‬‬ ‫جۆری دووه‌م ‪ :‬خوایه‌تی ( االلوهی ‌ة ) ‪ :‬وات ‌ه ‪ :‬روو كردن ‌ه‬ ‫ئه‌وو ئه‌نجامدانی په‌رستنه‌كان ته‌نها بۆ ئه‌و ‪ ،‬په‌رستنه‌كانیش‬ ‫هه‌یان ‌ه ب ‌ه دڵ ئه‌نجام ده‌درێن وه‌كو نییه‌ت پاكی ( االخالص)‬ ‫و ئومێد به‌و بوون و پشت پێ به‌ستن و ‪ ..‬هتد ‪ ،‬هه‌شیان ‌ه‬ ‫ب ‌ه زمان ئه‌نجام ده‌درێن ‪ ،‬وه‌كو ‪ :‬نازو پاڕانه‌وه‌و زیكرو‬ ‫ته‌سبیحات و خوێندنی قورئان و ‪ ..‬هتد ‪ ،‬هه‌شیان ‌ه ب ‌ه‬ ‫ئه‌ندامانی تری له‌ش ئه‌نجام ده‌درێن ‪ ،‬وه‌كو ‪ :‬سوژده‌و ته‌واف‬ ‫و قوربانی و سه‌ربڕین و ‪..‬هتد‬ ‫ ئه‌مانیش ل ‌ه قورئان و حه‌دیسدا زۆرن ‪ ،‬چونك ‌ه نیازپاكی‬ ‫و خواوویستی هه‌موو بواره‌كانی ژیانی موسوڵمان ده‌گرێته‌و‌ه‬ ‫‪ ،‬موسوڵمان هه‌ر كارێك له‌به‌ر خاتری خوای گه‌ور‌ه ئه‌نجام‬ ‫بدات ـ هه‌ر ناشه‌رعی نه‌بێت ـ به‌ په‌رستن بۆی حسێب ‌ه ‪..‬‬ ‫جۆری سێیه‌م ‪ :‬ناووسیفات (االسماء والصفات) ‪ :‬بریتیی ‌ه‬ ‫ل ‌ه سه‌لماندن و چه‌سپاندنی ناوو سیفه‌ته‌كانی خوای گه‌ور‌ه‬ ‫‪ ،‬ئه‌وانه‌ی ك ‌ه ل ‌ه قورئان وحه‌دیسی سه‌حیحی پێغه‌مبه‌ری‬ ‫خواناسماندا هاتوون ‪ ،‬به‌و شێوه‌یه‌ش ك ‌ه هاتوون و به‌و‬ ‫مه‌به‌سته‌ش ك ‌ه هاتوون ‪ ،‬بێ لێچواندن و گۆڕینییان ‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫به‌وه‌ش ‌ه ك ‌ه بڕیار بدرێت ك ‌ه ئه‌م سیفه‌تان ‌ه هه‌ر هه‌موویان‬ ‫ته‌واون و كه‌م و كورتییان تێدا نیی ‌ه ‪ ،‬و هه‌ر هی خواشن و‬ ‫كه‌س هی وه‌كو ئه‌وی نیی ‌ه ‪..‬‬ ‫به‌اڵم ئیمامی ئیبنول قه‌ییم ( ‪ 751‬ك ) ك ‌ه قوتابی ئیمامی‬ ‫ئیبنوته‌یمییه‌یه‌ ده‌یكات ب ‌ه دوو جۆره‌و‌ه ‪:‬‬ ‫جۆری یه‌كه‌م ‪ ( :‬ناسینی خوا (توحيد المعرفة واالثبات)‬ ‫‪ :‬ئه‌م دابه‌ش كردنه‌ی ئیمامی ئیبنول قه‌ییم ـ وه‌كو تێبینی‬ ‫ده‌كه‌یت ـ ل ‌ه ناوه‌رۆكیدا هه‌ر وه‌كو دابه‌ش كردنه‌ی كه‌ی ئیمامی‬ ‫ئیبنو ته‌یمییه‌ی ‌ه ‪ ،‬چونك ‌ه ناسینی خوای گه‌ور‌ه هه‌ر بریتیی ‌ه‬ ‫ل ‌ه په‌روه‌ردگارێتی ( سه‌لماندن و چه‌سپاندنی سیفه‌ته‌كانی‬ ‫په‌روه‌ردگارێتی و كردگارێتی و خاوه‌نێتی و زیندوویی و ‪..‬‬ ‫‪23‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫هتد هه‌روه‌ها جۆره‌كه‌ی سێیه‌م ‪ :‬ته‌وحیدی ناوو سیفاتی‬ ‫خوا ‪ :‬ك ‌ه هه‌ر بریتیی ‌ه ل ‌ه سه‌لماندن و چه‌سپاندنی ناوو‬ ‫سیفه‌ته‌كانی خوای گه‌ور‌ه ‪.‬‬ ‫جۆری دووه‌م ‪ :‬خواوویستی (توحيد االرادة و القيد)‪ :‬وات ‌ه ‪:‬‬ ‫ئه‌نجامدانی په‌رستنه‌كان بۆ خوای گه‌ور‌ه بێ ئه‌وه‌ی شیركییان‬ ‫تێ كه‌وێت ‪ .‬ئه‌م جۆره‌ی الی ئیمامی ئیبنول قه‌ییم هه‌ر‬ ‫بریتیی ‌ه ل ‌ه ( االلوهییة ) كه‌ی الی ئیمامی ئیبنو ته‌یمیی ‌ه ‪،‬‬ ‫چونك ‌ه خوایه‌تییه‌كه‌ی خوای گه‌ور‌ه بریتی ‌ه ل ‌ه خواوویستیی‬ ‫‪ .‬هه‌ردووكیان مه‌به‌ستیان ل ‌ه زاراوه‌كانیان په‌رستنی خوای‬ ‫گه‌وره‌ی ‌ه ‪..‬‬ ‫ زانایانی سه‌رده‌م تووشیان بوو ب ‌ه تووشی كێشه‌یه‌كی‬ ‫تره‌و‌ه ‪ ،‬ئه‌ویش ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه مه‌سه‌له‌ی حاكمێتی خوای گه‌وره‌و‬ ‫مافی یاساو رێسا دیاری كردن ك ‌ه ته‌نهاو ته‌نها هی خوای‬ ‫گه‌وره‌ی ‌ه ‪ ،‬ئایا به‌شێك ‌ه ل ‌ه یه‌كێك له‌و جۆرانه‌ی ته‌وحید یان‬ ‫جۆرێكی سه‌ربه‌خۆی ‌ه ‪ ..‬هۆیه‌كه‌شی ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه هه‌ندێك ل ‌ه‬ ‫زانایان ب ‌ه به‌شێك ل ‌ه په‌روه‌ردگارێتی ( الربوبی ‌ة ) ی ده‌زانن‬ ‫‪ ،‬ده‌فه‌رموون ‪ :‬وه‌ك چۆن خوای گه‌ور‌ه رازقه‌و رزق و رۆزی‬ ‫دروستكراوانی ده‌دات ‪ ،‬یان زانایه‌و ئاگای ل ‌ه دروستكراوانی‬ ‫هه‌ی ‌ه ‪ ،‬ب ‌ه هه‌مان شێوه‌ش خوای گه‌ور‌ه خاوه‌نه‌و مافی یاسا‬ ‫داڕشتنی بۆ به‌نده‌كانی هه‌ی ‌ه ‪.‬‬ ‫ هه‌ندێكی تریان ده‌فه‌رموون ‪ :‬حاكمێتی و مافی یاسا دانان‬ ‫ـ ك ‌ه هه‌ر هی خوای گه‌وره‌ی ‌ه ـ سیفه‌تێكی خوایه‌تی خوای ‌ه‬ ‫‪ ،‬چونك ‌ه جه‌نابی ئه‌و شه‌ریعه‌ته‌كه‌ی داڕشتووه‌و ئێمه‌ش ب ‌ه‬ ‫جێبه‌جێ كردنه‌كه‌ی په‌رستنی ئه‌و به‌دی ده‌هێنێن ‪ ،‬وه‌ك‬ ‫ئه‌وه‌ی ك ‌ه فه‌رمانی ب ‌ه نوێژ كردن پێ كردووین و ئێمه‌ش ك ‌ه‬ ‫نوێژ ده‌كه‌ین ئه‌و ده‌په‌رستین و خوایه‌تی ئه‌و ده‌سه‌لمێنین ‪،‬‬ ‫راپه‌ڕاندنی شه‌رعه‌كه‌ی ئه‌ویش خواپه‌رستییه‌كه‌و ده‌یهێنین ‌ه‬ ‫دی ‪.‬‬ ‫ هه‌ندێكی تریان فه‌رموویان ‌ه ‪ :‬به‌شێك ‌ه ل ‌ه جۆری ناوو‬ ‫سیفات ‪ ،‬چونك ‌ه وه‌كو ك ‌ه خوای گه‌ور‌ه خاوه‌ن ( الرب ) ‌ه و‬ ‫په‌رستراو ( االله ) ‪ ،‬حاكمیش ‌ه ‪ .‬هه‌ر سێ الیه‌نی حوكمیش ‪:‬‬ ‫یاسا دانان ‪ ،‬حوكم كردن ‪ ،‬داوه‌ری هه‌ر بۆ ئه‌و ده‌گه‌ڕێته‌و‌ه‬ ‫ هه‌ندێكی تر ده‌فه‌رموون ‪ :‬حاكمێتی خوای گه‌ور‌ه جۆرێكی‬ ‫سه‌ربه‌خۆی یه‌كخواپه‌رستی (ته‌وحید) ‌ه چونك ‌ه خوای گه‌ور‌ه‬ ‫ل ‌ه وه‌سفیدا فه‌رموویه‌تی ‪َ ( :‬و ُهّ‬ ‫الل ْيح ُك ُم َال ُم َع ِّق َب لِ ُح ْك ِم ِه ) الرعد‪41/‬‬

‫وات ‌ه خوای گه‌ور‌ه حوكم ده‌كات و كه‌س ب ‌ه هیچ شێوه‌یه‌ك‬ ‫بۆی نیی ‌ه رای تری ب ‌ه دوادا بدات ‪ ،‬ئه‌میشی وه‌كو ( ال اله‬ ‫اال الله ) هه‌ر ب ‌ه الی نافی ‌ه للجنس فه‌رموو‌ه ( َال ُم َع ِّق َب) وات ‌ه‬ ‫ب ‌ه هیچ شێوه‌یه‌ك و هیچ كه‌س بۆی نیی ‌ه را به‌سه‌ر حوكمی‬ ‫خوادا بدات ‪ ..‬ل ‌ه شیركی به‌رامبه‌ریشیدا ده‌فه‌رموێ ‪َ ( :‬و اَل‬ ‫ي ُْش ِر ُك ِفي ُح ْك ِم ِه أَ َح ًدا ) كهف‪ 26/‬وات ‌ه ‪ :‬كه‌س ل ‌ه حوكمی خۆیدا‬ ‫به‌شدار ناكات ‪..‬‬ ‫ ب ‌ه هه‌ر حاڵ ئه‌م دابه‌ش كردن ‌ه هیچ ئیشكالێكی تێدا‬ ‫نیی ‌ه ‪ ،‬چونك ‌ه هه‌موویان هه‌ر ئاسانكارین بۆ خوێندنی ئه‌م‬ ‫زانستیی ‌ه شه‌رعییه‌و ناسینی تواوی خوای تاك و پاك ‪،‬‬ ‫خۆ یه‌كێكی وه‌كو ئیمامی ئیبنو ره‌جه‌بی حه‌نبه‌لی ( ك ‌ه‬ ‫پێش ئیمامی ئیبنو ته‌یمییه‌و ئیبنول قه‌ییم ژیاو‌ه ) و كتێبی‬ ‫( التوحيدوصفات الرب) ی نووسیوو‌ه ‪ ،‬ئه‌و دابه‌شكردنی‬ ‫وای نه‌كردوو‌ه ‪ ،‬هه‌وه‌رها زانایانی تری سه‌له‌ف ل ‌ه پێش‬ ‫هه‌موویانه‌و‌ه سه‌رمه‌زهه‌به‌كان و ئیمامی بوخاری و موسلیم و‬ ‫ئه‌وانی تر ‪ ..‬ئیدی ئه‌گه‌ر كه‌سێك ـ له‌به‌ر گرنگی حاكمێتی‬ ‫خوای گه‌ور‌ه ـ ئه‌م سیفه‌ته‌ی كرد ب ‌ه جۆرێك ل ‌ه جۆره‌كانی‬ ‫خوابه‌یه‌كناسی ( ته‌وحید ) چ كێشه‌یه‌كه‌و بۆچی سه‌له‌فیی ‌ه‬ ‫ره‌سمییه‌كان به‌ بیدعه‌چی ناوزه‌دی ده‌كه‌ن ؟! ‬ ‫ بۆ ئه‌وه‌ی خۆمان نه‌خه‌ین ‌ه ئه‌و شه‌ڕ‌ه قسانه‌و‌ه پێم‬ ‫باشتر‌ه دابه‌شكردنه‌كه‌ی ئیمامی ئیبنو له‌قه‌ییم وه‌رگیرێت و‬ ‫جۆری حاكمێتی بخرێت ‌ه پاڵ ‪ ،‬تا ك ‌ه وویستمان پێناسه‌ی‬ ‫جۆره‌كانی ته‌وحید بكه‌ین ‪ ،‬بڵێین ‪ :‬سێ جۆر‌ه ‪ :‬ناسینی خوا‬ ‫‪ ،‬په‌رستنی خوا ‪ ،‬حاكمێتی خوا ‪.‬‬ ‫‪2‬ـ باوه‌ڕ به‌ فریشت ‌ه ‪:‬‬ ‫ باوه‌ڕ هێنان ب ‌ه هه‌بوونیان به‌و سیفه‌تانه‌ی ك ‌ه هه‌یان ‌ه ك ‌ه‬ ‫كه‌سانی هه‌ست پێ كراون نه‌ك ته‌نی نور یان مانای واتایی ‪،‬‬ ‫به‌ڵكو به‌و سیفه‌تانه‌یانه‌و‌ه ك ‌ه خوای گه‌ور‌ه یان پێغه‌مبه‌ری‬ ‫نازدار صلی‌ الله علیه وسلم باسیان فه‌رموو‌ه ‪ ،‬ك ‌ه ده‌توانن‬ ‫بێن ‌ه سه‌ر شێوه‌ی مرۆڤ ‪ ،‬ئه‌مان ‌ه ل ‌ه خوای گه‌وره‌و‌ه نزیكن ‪،‬‬ ‫تاوان و سه‌رپێچی و یاخی بوونییان نیی ‌ه ‪ ،‬ناخۆن و ناخۆنه‌و‌ه‬ ‫‪ ،‬هه‌ر خه‌ریكی خواپه‌رستین ‪ ،‬مه‌له‌ل نایانگرێت و بێزار نابن‬ ‫‪ ،‬ماندوو نابن ‪ ،‬جوان و شه‌رمن و چاك و رێك و پێكن ‪،‬‬ ‫پۆلی جۆراوجۆرن ‪ :‬هه‌یان ‌ه عه‌رشی خوای گه‌وره‌ی هه‌ڵگرتوو‌ه‬ ‫‪ ،‬هه‌یان ‌ه به‌رپرسی وه‌حیی ‌ه ‪ ،‬هه‌یان ‌ه به‌رپرسی گیان كێشان ‌ه‬ ‫‪24‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫‪ ،‬هه‌یان ‌ه كرده‌وه‌ی مرۆڤ ده‌نووسن ‪ ،‬هه‌یان ‌ه بۆ سه‌رخستنی‬ ‫موسوڵمانان ئاماد‌ه كراون ‪ ،‬به‌رده‌وام دوعا بۆ موسوڵمانان‬ ‫ده‌كه‌ن ‪ ،‬به‌شداری ناشتنی موسوڵمانی باش ده‌كه‌ن ‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫كۆڕی زیكرو زانستی شه‌رعی كۆ ده‌بنه‌و‌ه ‪ ،‬هه‌یان ‌ه راپۆرتی‬ ‫سااڵن ‌ه بۆ خوای په‌روه‌ردگار له‌سه‌ر مرۆڤه‌كان به‌رز ده‌كاته‌و‌ه‬ ‫‪ .‬هه‌ر خوا ده‌زانێت ژماره‌و جۆرییان چه‌ند‌ه ‪ ،‬ئێم ‌ه ئه‌وان‬ ‫به‌و شێوه‌ی ‌ه نابینین ك ‌ه له‌سه‌ری دروست كراون تا نه‌گۆڕێن‬ ‫به‌ شێوه‌ی تر ‪..‬‬ ‫‪ 3‬ـ باوه‌ڕ به‌ كتێبه‌ ئاسمانییه‌كان ‪:‬‬ ‫ باوه‌ڕ ب ‌ه ب ‌ه په‌یامه‌كانی خوای گه‌ور‌ه ( كتێب ‌ه ئاسمانییه‌كان)‬ ‫هه‌موویان به‌و سیفه‌ته‌ی پێوه‌ی هاتوونه‌ت ‌ه خواره‌و‌ه حه‌قن ‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫فه‌رمایشتی خوا حسێبن فه‌رمانی خوای گه‌وره‌یان تێدا بووه‌و‬ ‫ب ‌ه وه‌حی بۆ نێرراوانی خوا هاتوون ‪ ،‬مژده‌و هه‌ڕه‌شه‌و حه‌اڵڵ‬ ‫و حه‌رامیان تێدا روون كراوه‌ته‌و‌ه ‪ ،‬رێنمایی و نووری رێ‬ ‫بوون به‌ره‌و خواوویستی ‪ ،‬ب ‌ه ناوبانگترینیان قورئان و ته‌ورات‬ ‫و ئینجیل و زه‌بورو سوحوفی ئیبراهیم و سوحوفی موسای ‌ه ‪..‬‬ ‫ل ‌ه هه‌موان گه‌وره‌تر ته‌ورات و ئینجیل و قورئان ‌ه ‪ ،‬له‌وانیشدا‬ ‫قورئان گه‌وره‌ترینییان ‌ه ‪ ،‬به‌میان ئه‌وانی تر سڕراونه‌ته‌و‌ه ‪ ،‬‬ ‫چونك ‌ه خوای گه‌ور‌ه به‌ڵێنی پاراستنی هیچ كتێبێكی ئاسمانی‬ ‫جگ ‌ه ل ‌ه قورئانی پیرۆز نه‌داو‌ه ‪ ،‬بۆی ‌ه ئه‌وانی تر گۆڕانییان‬ ‫به‌سه‌ردا هاتوو‌ه ‪ ،‬گه‌ر ئه‌وانی تر به‌سه‌المه‌تی و بێ ده‌سكاری‬ ‫كردنیش ئێستا له‌به‌ر ده‌ستی خه‌ڵكیدا بوونای ‌ه هه‌ر نه‌ده‌بوو‬ ‫كاریان پێ بكرێت ‪ ،‬قورئان فه‌رمایشتی راسته‌وخۆی خوای‬ ‫گه‌وره‌ی ‌ه ‪ ،‬ب ‌ه پیت و مانایه‌و‌ه هی خوان ‪ ،‬له‌وه‌و‌ه هاتووه‌و بۆ‬ ‫ئه‌ویش ده‌گه‌ڕێته‌و‌ه ‪ ،‬كه‌المی خوای ‌ه هاتۆت ‌ه خواره‌و‌ه دروست‬ ‫كراو نیی ‌ه ‪ ،‬ب ‌ه حه‌قیقه‌ت خوای گه‌ور‌ه پیت و ده‌نگه‌كانی‬ ‫فه‌رموو‌ه ‪ ،‬ب ‌ه زمانی عه‌ره‌بی هاتۆت ‌ه خواره‌و‌ه ‪ ،‬ب ‌ه رێگای‬ ‫نووسینه‌وه‌و له‌به‌ر كردنی به‌رده‌وام ده‌ماو ده‌م و نه‌و‌ه ب ‌ه‬ ‫نه‌و‌ه گه‌یشتوو‌ه ‪ ،‬هیچی لێ نه‌گۆڕاو‌ه ‪ ،‬ب ‌ه خوێندنه‌وه‌ی هه‌ر‬ ‫پێتێكی د‌ه خێر بۆ خوێنه‌ری ده‌نوسرێت ‪ ،‬ناشێت قورئان ب ‌ه‬ ‫راو بۆچوون ته‌فسیر كرێت به‌ڵكو ب ‌ه پێی رێزمان و ووشه‌ی‬ ‫عه‌ره‌بی ده‌بێت ‪ ،‬ته‌رجومه‌كه‌ی ب ‌ه قورئان حسێب نیی ‌ه ‪.‬‬ ‫موسڵمان زۆر قه‌دری قورئان ده‌گرێت ‪ ،‬بێ ده‌ستنوێژ ده‌ستی‬ ‫لێ ناده‌ن ‪ ،‬به‌ ئه‌ده‌به‌وه‌و به‌ ته‌جویید ده‌یخوێنن ‪ ..‬‬ ‫‪4‬ـ باوه‌ڕ ب ‌ه نێرراوانی خوا ‪:‬‬

‫ باوه‌ڕ پێ هێنانیان به‌و سیفه‌ته‌ی مرۆڤن و خوای گه‌ور‌ه بۆ‬ ‫په‌یامی خۆی هه‌ڵی بژاردوون ‪ ،‬تا مژده‌ده‌رو ترسێنه‌ر بن ‪،‬‬ ‫په‌یامی خوای گه‌ور‌ه بگه‌ێنن ‌ه خه‌ڵكی تا ل ‌ه سه‌رگه‌ردانی و‬ ‫گومڕایی ده‌ریان بهێنن ‪ ،‬ده‌بێ هه‌موویان به‌ڕێزو ته‌قدیره‌و‌ه‬ ‫سه‌یر بكرێن ب ‌ه تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی ك ‌ه ناوی پیرۆزییان ل ‌ه قورئان‬ ‫و حه‌دیسدا هاتوو‌ه ‪ ،‬هه‌موویان بێ كه‌مته‌رخه‌می په‌یامی‬ ‫خوایان ب ‌ه خه‌ڵكی گه‌یاندوو‌ه ‪ ،‬پێغه‌مبه‌ران و نێرراوانی خوا‬ ‫زۆرن ‪ ،‬سه‌روه‌رو پێشه‌وایان پێنجن ك ‌ه پێیان ده‌وترێت (أولو‬ ‫العزم) وات ‌ه خاوه‌ن وویست و ئیراده‌ی به‌هێز ‪ ،‬ئه‌وانیش‬ ‫سه‌ییدنا نووح و ئیبراهیم و موساو عیساو محمدن ـ سه‌المی‬ ‫خوایان لێ بێت ـ ئه‌مان ‌ه هه‌ر هه‌موویان مه‌عسوومن ‪ ،‬دوور‬ ‫بوون ل ‌ه شیرك و كوفر ‪ ،‬ئه‌مما گوناح و تاوانی بچووك ‪،‬‬ ‫ئه‌و‌ه زانایان یه‌كڕا نین له‌سه‌ری ‪ ،‬هه‌رچه‌ند‌ه القاضی عیاض و‬ ‫هی تریش بێ له‌كه‌ییانی له‌وه‌ش هه‌ر باس كردوو‌ه موسوڵمان‬ ‫ده‌بێت باوه‌ڕ ب ‌ه هه‌ر هه‌موویان بهێنێت ‪ ،‬ده‌بێت زۆر ب ‌ه‬ ‫ئه‌ده‌ب بێت به‌رامبه‌رییان ‪ ،‬ئه‌مان ‌ه هه‌ڵبژارده‌ی خوا گه‌وره‌ن‬ ‫‪ ،‬پێشه‌وایانی مرۆڤایه‌تین ‪ ،‬كه‌س وه‌ك ئه‌مان نابێت ‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫تایبه‌تی پێغه‌مبه‌ری پێشه‌وامان صلی‌ الله علیه وسلم ك ‌ه‬ ‫ناوی محمدی كوڕی عبدالله‌ی كوڕی عبدالمطلب كوڕی هاشم ‌ه‬ ‫‪ ،‬كۆتا پێغه‌مبه‌ره‌و بۆ هه‌موو جیهانیان نێرراو‌ه ‪ ،‬گه‌وره‌ترین‬ ‫موعجیزه‌ی قورئانی پیرۆز‌ه ‪ ،‬موعجیزه‌ی تریشی زۆرن وه‌كو‬ ‫ئیسراو میعراج ك ‌ه سه‌فه‌ر كردنێتی ب ‌ه شه‌وێك ل ‌ه مه‌ككه‌و‌ه‬ ‫بۆ قودس ‪ ،‬به‌به‌ده‌ن و گیان و له‌وێشه‌و‌ه میعراج وات ‌ه بڵند‬ ‫بوونه‌و‌ه بۆ ئاسمان ‪ ..‬هه‌روه‌ها زۆر بوونی خۆراكی به‌رده‌ستی‬ ‫و هه‌ڵقواڵنی ئاو ل ‌ه په‌نجه‌ی پیرۆزییه‌و‌ه ‪ ..‬ده‌بێت باوه‌ڕ ب ‌ه‬ ‫پاكی و ژیری و حیكمه‌تی بهێنرێت و ملكه‌چی ته‌واوی بۆ‬ ‫ده‌رببڕرێت و خۆی و شه‌ریعه‌ته‌كه‌ی بكرێت ‌ه فه‌رمانڕه‌وا ‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش مانای (أشهد أن محمدا رسول الله) ی ‌ه ‪ ،‬یه‌عنی شوێن‬ ‫كه‌وتنی پێغه‌مبه‌ری پێشه‌وا (محمد المصطفى) صلی‌ الله‬ ‫علیه وسلم ك ‌ه ده‌بێت به‌و سیفه‌ته‌ی نێرراوی خوای گه‌وره‌ی ‌ه‬ ‫گوێڕایه‌ڵی بۆ ده‌رببڕێت و فه‌رموود‌ه راسته‌كانی وه‌كو ئایه‌تی‬ ‫قورئان وه‌ربگیررێت ‪ ..‬‬ ‫‪5‬ـ باوه‌ڕ ب ‌ه رۆژی دوایی ‪:‬‬ ‫ پێش باوه‌ڕ هێنان ب ‌ه ب ‌ه هه‌بوون و هاتنی رۆژی دوایی ‪،‬‬ ‫ك ‌ه ل ‌ه دوای مردنی هه‌موو مرۆڤ زیندووبوونه‌وه‌یه‌كی تر هه‌ی ‌ه‬

‫‪25‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫‪،‬باوه‌ڕ ده‌بێت ب ‌ه هه‌بوونی مه‌گ و رۆح كێشان و پرسیاری دوو‬ ‫فریشته‌كه‌ی ناو گۆڕو سزای ئه‌وێ ‪ ،‬ئینجا باوه‌ڕ ب ‌ه نیشانه‌كانی‬ ‫ده‌ركه‌وتنی رۆژی دوایی ‪ ،‬هه‌یان ‌ه نیشانه‌ی گه‌وره‌ن و هه‌یان ‌ه‬ ‫نیشانه‌ی گچكه‌ن ‪ ،‬گچكه‌كانی زووتر ده‌رده‌كه‌ون ‪ ،‬هه‌ندێكیان‬ ‫ده‌ركه‌وتوون ‪ ،‬وه‌كو هاتنی كۆتا پێغه‌مبه‌ر صلی‌ الله علیه‬ ‫وسلم ‪ ،‬و ده‌ركه‌وتنی پێغه‌مبه‌ر‌ه درۆزن ‌ه ئینجا باوه‌ڕ هێنان‬ ‫ب ‌ه نه‌فخی سوور ك ‌ه فووه‌و فریشته‌یه‌كی خوای گه‌ور‌ه ك ‌ه‬ ‫ناوی ئیسرافیل ‌ه ب ‌ه صوريدا ده‌كات ‪ ،‬ئینجا باوه‌ڕ هێنان ب ‌ه‬ ‫ترس و بیمی گیان كێشانی خه‌ڵكی و كۆمه‌رگی مرۆڤایه‌تی‬ ‫ب ‌ه یه‌كجارو زیندوو بوونه‌وه‌ی یه‌كجارییان و كۆبوونه‌وه‌ی‬ ‫حه‌شرو حیساب و هاتن ‌ه خواره‌وه‌ی نامه‌ی ئه‌عمال و هه‌بوونی‬ ‫شه‌فاعه‌ت و تكای تكاكاران و ته‌رازوو دانانی هه‌ق و حیسابی‬ ‫خه‌ڵكی و داوه‌ری خوای گه‌ور‌ه ‪ ،‬هه‌روه‌ها باوه‌ڕ هه‌بوون ب ‌ه‬ ‫پردی سیرات و حه‌وزی كه‌وسه‌رو باوه‌ڕ هێنان ب ‌ه به‌هه‌شت و‬ ‫دۆزه‌خ كه‌ ئێستا هه‌ن ‪.‬‬ ‫‪6‬ـ باوه‌ڕ ب ‌ه خێرو شه‌ڕی قه‌ده‌ر ‪:‬‬ ‫ بریتیی ‌ه ل ‌ه باوه‌ڕ كردن ب ‌ه قه‌زاو قه‌ده‌ری خوای گه‌ور‌ه ك ‌ه‬ ‫چوار پله‌ی هه‌ی ‌ه ‪ :‬یه‌كه‌میان زانین ‌ه ‪ :‬وات ‌ه ‪ :‬خوای گه‌ور‌ه‬ ‫هه‌موو شتێكی پێشتر زانیووه‌و ئێستاش ده‌یزانێت ‪ ،‬هه‌رچی‬ ‫بووه‌و هه‌رچی ئێستا هه‌یه‌و هه‌رچی دواتر ده‌بێت خوای گه‌ور‌ه‬ ‫زانای ‌ه ب ‌ه دروست كراوانی ‪ ،‬ئاگاداری حاڵی هه‌موان ‌ه ‪ ،‬ژیانیان‬ ‫مردنییان ‪ ،‬رۆزییان كارو كرده‌وه‌و هه‌ڵس و كه‌وتییان ‪.‬‬ ‫دووه‌میان ‪ :‬نووسین ‌ه ‪ :‬باوه‌ڕ هێنان به‌وه‌ی ك ‌ه خوای‬ ‫په‌روه‌ردگار هه‌رچی پێشتر ده‌رباره‌ی مه‌خلووقات زانیوێتی‬ ‫ل ‌ه شوێنێكدا نووسیوویشیه‌تی ك ‌ه ناوی له‌وحول مه‌حفووز‌ه ‪،‬‬ ‫له‌وێدا هه‌رچی بووه‌و هه‌رچی ده‌بێت تۆمار كراوه‌‪.‬‬ ‫سێیه‌میان ‪ :‬وویست و ئیراده‌ی ‌ه ‪ :‬وات ‌ه هه‌رچی شتێك ك ‌ه‬ ‫روویداوه‌و روو ده‌دات ب ‌ه وویست و ئیراده‌ی خوای گه‌وره‌یه‌و‬ ‫هیچ شتێك نیی ‌ه بێ وویستی ئه‌و ببێت ئه‌و ب ‌ه پێی حیكمه‌ت‬ ‫و به‌زه‌یی خۆی رێنمایی ده‌كات و ده‌یگرێته‌و‌ه ‪ ،‬هه‌ر كه‌سێكی‬ ‫هیدایه‌ت دابێت ل ‌ه به‌زه‌یی خۆیه‌وه‌ی ‌ه ‪ ،‬هه‌ر كه‌سیشی گومڕا‬ ‫كردبێت ل ‌ه حیكمه‌تی خۆیه‌و‌ه ‪ ،‬كه‌س بۆی نیی ‌ه له‌و بپرسێت‬ ‫‪ ،‬ئه‌و بۆی هه‌یه‌ له‌ هه‌موان بپرسێته‌و‌ه ‪.‬‬ ‫چواره‌میان ‪ :‬دروست كردن ‌ه ‪ :‬وات ‌ه خوای گه‌ور‌ه كردگاری‬ ‫هه‌موو شتێك ‌ه ‪ ،‬ئه‌و هه‌موو بكه‌رێك و كاره‌كه‌ی دروست‬

‫كردوو‌ه ‪ ،‬هه‌روه‌ها هه‌موو بزێنه‌رێك و جوڵه‌كه‌ی ‪ ،‬هه‌رچی‬ ‫خێرو شه‌ڕ ‪ ،‬هیدایه‌ت و گومڕایی ن كوفرو باوه‌ڕ ‪ ،‬گوێڕایه‌ڵی‬ ‫و سه‌رپێچی هه‌ی ‌ه ئه‌و دروستی كردوو‌ه ‪ ،‬به‌اڵم تواناو ژیری‬ ‫داو‌ه شه‌رعی و قه‌ده‌ری ب ‌ه مرۆڤ پێداوه‌و له‌سه‌ر ئه‌و كارانه‌ی‬ ‫موحاسه‌به‌ی ده‌كات ك ‌ه سه‌رپشك ‌ه تێیدا و ب ‌ه ئازادی خۆی‬ ‫سه‌رپێچی تێدا كردوون ‪ ،‬پاداشتی ئه‌و كارانه‌شی ده‌داته‌و‌ه‬ ‫كه‌ ب ‌ه سه‌ربه‌ستی خۆی له‌به‌ر خاتری خوا ئه‌نجامی داون‬ ‫ ‬ ‫كه‌ ب ‌ه (‬

‫باسه‌كانی باوه‌ڕ‬

‫مسائل األسماء و األحكام‬

‫) ناسراون ‪:‬‬

‫‪1‬ـ به‌شه‌كانی باوه‌ڕ ‪ ( :‬أجزاء اإلیمان یان حقیق ‌ة اإلیمان )‬ ‫‪ :‬شاره‌زابوونی ماهییه‌تی باوه‌ڕ خۆی ‪ ،‬وات ‌ه پێناسه‌كه‌ی ‪،‬‬ ‫ئایا ل ‌ه چی پێك دێت ‪ ،‬ساده‌ی ‌ه یان ئاوێته‌ی ‌ه ؟ هه‌ر ئه‌وه‌ند‌ه‬ ‫به‌س ‌ه كه‌سێك بڵێت باوه‌ڕم هه‌ی ‌ه ؟! ئه‌مه‌ش به‌شه‌كانی باوه‌ڕ‬ ‫ده‌گرێته‌و‌ه ك ‌ه بریتیی ‌ه ل ‌ه قه‌ناعه‌تی دڵ و بڕیاری زمان و‬ ‫ره‌فتاری كرده‌وه‌یی ‪ .‬له‌گه‌ڵ شاره‌زابوونی راو بۆچوونی گروپ‬ ‫و مه‌ردره‌س ‌ه جیاوازه‌كانی كه‌رامیی ‌ه ( ك ‌ه ده‌ڵێن باوه‌ڕ هه‌ر‬ ‫ل ‌ه دڵدای ‌ه ‪ ،‬گه‌ر كابرا شایه‌تمانیش نه‌هێنت ‪ ،‬هه‌ر موسوڵمان‬ ‫حسێب ‌ه ) ! یان مورجیئ ‌ه ( ك ‌ه ده‌ڵێن باوه‌ڕ قه‌ناعه‌تی دڵ و‬ ‫بڕیاری زمانه‌و به‌س ‪ ،‬كرده‌و‌ه به‌شێك نیی ‌ه ل ‌ه خودی باوه‌ڕو‬ ‫هه‌بوونی به‌ڵكو هه‌ر ته‌واوكه‌ر‌ه ) هه‌روه‌ها بۆچوونی ئه‌هلی‬ ‫سووننه‌ت ( ك ‌ه ده‌ڵێن باوه‌ڕ قه‌ناعه‌تی دڵ و بڕیاری زمان و‬ ‫كرده‌وه‌ی ‌ه ‪ ،‬هیچیان بێ ئه‌وانی تریان هه‌بوونی نامێنێت ) ‪ .‬‬ ‫‪2‬ـ مه‌رجه‌كان باوه‌ڕ ‪ ( :‬شروط اإلیمان ) وه‌كو زانین و قبووڵ‬ ‫كردن و ته‌سلیم بوون و راستگۆیی و ‪..‬هتد ك ‌ه كه الحافظ‬ ‫الحكمي له معارج القبوله که ی خۆیدا ده‌فه‌رموێ حه‌وتن ‪ ،‬ابو‬ ‫به‌سیر ده‌فه‌رموێ هه‌شتن عبدالقادر بن عبدالعزیز ده‌فه‌رموێ‬ ‫سیازده‌ن و ده‌شێت زیاتریش بن ‪ ،‬ئه‌م راجوێییه‌شیان له‌به‌ر‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه ئه‌م مه‌رجان ‌ه هه‌یان ‌ه ته‌وه‌ر‌ه خاڵن و هه‌ندێك ل ‌ه‬ ‫زانایان ووردی ده‌كه‌نه‌و‌ه ‪ ،‬یان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه به‌رامبه‌ر‬ ‫جۆره‌كانی كوفر ده‌بنه‌وه‌ كه‌ ئه‌وانیش زۆرن‪.‬‬ ‫‪3‬ـ لقه‌كانی باوه‌ڕ ‪ُ ( :‬ش َع ُب االیمان ) ‪ :‬ئایا باوه‌ڕ یه‌ك شت ‌ه‬ ‫یان لقی هه‌ی ‌ه ؟ و‌ه ئایا لقه‌كان ك ‌ه ل ‌ه حه‌دیسی سه‌حیحی‬ ‫بوخاری و موسلیمدا هاتوو‌ه بریتین له‌ شه‌ست و قسور یان‬ ‫‪26‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫حه‌فتاو قسوور لق ‪ ،‬ك ‌ه ئیمامی به‌یهیقی ب ‌ه نۆ به‌رگ كتێبی‬ ‫قه‌بار‌ه گه‌ور‌ه راڤه‌ی كردوون ‪ ،‬هه‌روه‌ها ابو عبدالله‌ی حه‌لیمی‬ ‫ب ‌ه سێ به‌رگی گه‌وره‌تر ‪ ،‬و ئیبن مینده‌ش ب ‌ه سێ به‌رگی‬ ‫تر ‪ ،‬ئایا ئه‌مان ‌ه هه‌ر روكنه‌كانی باوه‌ڕن یان جودان ؟! ئایا‬ ‫ل ‌ه ناو خۆیاندا هه‌موو وه‌كو یه‌كن و له‌یه‌ك ئاستدان ‪ ،‬یان‬ ‫جیاوازییان له‌ گه‌وره‌یی و گرنگی و كاریگه‌ریدا هه‌ی ‌ه ؟‬ ‫‪ 4‬ـ زیادو كه‌می باوه‌ڕ ‪ :‬ئایا باوه‌ڕ هه‌ر یه‌ك پارچه‌ی ‌ه و‬ ‫نه‌زیاد ن ‌ه كه‌م ناكات ‪ ،‬یان زیادو كه‌م ده‌كات ؟ ب ‌ه چی‬ ‫زیاد ده‌كات و ب ‌ه چی كه‌م ده‌كات ؟ ئایا ئه‌هلی باوه‌ڕ ل ‌ه‬ ‫ناوخۆیاندا پله‌و پایه‌یان به‌رزو نزمی هه‌ی ‌ه یان نا ؟ ئه‌گه‌ر ل ‌ه‬ ‫موسوڵمانێكدا هه‌م گوێڕایه‌ڵی هه‌بوو هه‌م سه‌رپێچی و تاوان‬ ‫حوكمی چی ده‌بێت ؟ یان هه‌بوونی باوه‌ڕو دووڕوویی (نیفاق)‬ ‫له‌ كه‌سێكدا؟!‬ ‫‪5‬ـ پله‌كانی باوه‌ڕ ‪ :‬ك ‌ه سێ پله‌ن ‪:‬‬ ‫ێ بناغه‌ی باوه‌ڕ ( أصل اإلیمان ) ئه‌و ئاسته‌ی ‌ه ك ‌ه ل ‌ه خوار‬ ‫‌‬ ‫ئه‌و‌ه ئیمان نیی ‌ه ‪ ،‬بریتیی ‌ه له‌و ووته‌و كرده‌وانه‌ی ك ‌ه بناغه‌ی‬ ‫باوه‌ڕن و نه‌بوونی هه‌ر یه‌ك له‌و بناغان ‌ه مانای نه‌بوونی باوه‌ڕ‌ه‬ ‫یان باوه‌ڕ هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌و‌ه ‪ ،‬هه‌ر ئه‌مه‌ش ‌ه ك ‌ه هه‌ندێك ل ‌ه‬ ‫زانایان ناویان ناوه‌ باوه‌ڕی رووت یان ره‌ها ( االيمان المطلق) ‬ ‫ێ باوه‌ڕی پێویست ( االیمان الواجب ) ‪ :‬بریتی ‌ه له‌و گوفتارو‬ ‫‌‬ ‫كردارانه‌ی ده‌بێ موسوڵمان زیاد ل ‌ه له‌و ووته‌و كرده‌وان ‌ه‬ ‫بیانكات ك ‌ه بۆ هه‌بوونی باوه‌ڕی ره‌ها حسێب بوون وه‌ك‬ ‫فه‌رمان كردن ب ‌ه چاكه‌و به‌رهه‌ڵستی كردن له‌ خراپ ‌ه ‪.‬‬ ‫باوه‌ڕی قایم یان په‌سه‌ند كراو ( اإلیمان المستحب ) ‪ :‬بریتیی ‌ه‬ ‫له‌و پله‌یه‌ی ك ‌ه خاوه‌نه‌كه‌ی چه‌نده‌ها گوفتارو ره‌فتارو كرداری‬ ‫سوونه‌تییان تێدا ده‌كات ‪ ،‬له‌و ئاسته‌دای ‌ه ك ‌ه كارێكی گومان‬ ‫لێكراو یان مه‌كروهیش نه‌كات ‪.‬‬ ‫‪6‬ـ پێچه‌وانه‌كانی باوه‌ڕ ( نواقض اإليمان ) ‪ :‬ك ‌ه بریتین ل ‌ه‬ ‫( كوفری گه‌وره‌و شیركی گه‌وره‌و فیسقی گه‌وره‌و دووڕوویی‬ ‫گه‌وره‌و ‪ ،‬جاهیلییه‌تی گه‌ور‌ه ) ‪ ،‬هه‌ر یه‌كێ كله‌م زاراوانه‌ش‬ ‫چه‌نده‌ها لق و چڵی تری لێ ده‌بێته‌وه‌و هه‌ر یه‌كه‌شیان‬ ‫حوكمێكی شه‌رعی ده‌یگرێته‌و‌ه ‪ ،‬بۆ نموون ‌ه كوفری گه‌ور‌ه ‪،‬‬ ‫یان شیركی گه‌ور‌ه ‪ ،‬ل ‌ه چه‌ندین مه‌یداندان ‪ ،‬هه‌ر مه‌یدانێكیان‬ ‫چه‌ندین هه‌ڵوێستی گوفتارو ره‌فتاریان تێدایه‌و ‪ ،‬ك ‌ه هه‌ر‬ ‫هه‌ڵوێستێكیشیان حوكمێكی شه‌رعی هه‌ی ‌ه ‪ ..‬باسه‌كانی‬

‫كوفری بچوك و شیركی بچوك و فیسقی بچوك و دووڕوویی‬ ‫بچوك و جاهیلییه‌تی بچوكیش هه‌ر لێره‌دا باس ده‌كرێن ‪،‬‬ ‫هه‌رچه‌ند‌ه خاوه‌نه‌كانیان ل ‌ه بازنه‌ی دین و ئوممه‌ته‌كه‌ی نابه‌ن ‌ه‬ ‫ده‌ره‌و‌ه ‪ ،‬به‌اڵم هه‌ر بۆ ئه‌و‌ه لێره‌دا باس ده‌كرێن ك ‌ه بناسرێن ‪،‬‬ ‫ئه‌گینا شوێنی باسی خۆیان ل ‌ه ئه‌سڵدا خانه‌باسی گوناحه‌كان ‌ه‬ ‫به‌ تایبه‌تی گوناحه‌ گه‌وره‌كان ‪.‬‬ ‫‪7‬ـ مه‌سه‌له‌كانی تری باوه‌ڕ ‪ :‬وه‌كو جیاوازی ئیمان و ئیسالم‬ ‫‪ ،‬خاوه‌ن گوناحی گه‌ور‌ه ‪ ،‬دیدو بۆچوون و پێناسه‌ی گروپ و‬ ‫مه‌دره‌سه‌ عه‌قائیدییه‌كان ‪..‬‬

‫تۆخ كردنه‌وه‌ی خاڵێكی گرنگ‬ ‫ زانیمان بناغه‌ی دینی ئیسالم له‌سه‌ر خوابه‌یه‌كناسی‬ ‫داده‌مه‌زرێت ‪ ،‬وات ‌ه له‌سه‌ر ناسینی خواو ‪ ،‬په‌رستنی و ‪،‬‬ ‫خاوه‌نێتی و ‪ ،‬سه‌روه‌ری ده‌سه‌اڵتی گه‌ردوونی و یاسایی‬ ‫خوای گه‌ور‌ه ‪ ..‬ئه‌مه‌ش یه‌عنی ناسینی خوا له‌و رووه‌و‌ه‬ ‫ك ‌ه ته‌نها ئه‌و كردگاری بونه‌وه‌رو ژیان و مرۆڤ ‌ه ‪َ ( :‬و َخلَ َق‬ ‫ُك َّل َش ْي ٍء َف َق َّد َر ُه َت ْق ِد ًيرا ) الفرقان‪ 2/‬وات ‌ه ‪ :‬هه‌موو شتێكی ل ‌ه‬ ‫نه‌بووه‌و‌ه هێناوه‌ت ‌ه بوون و هه‌موو پێویستیه‌كانی هه‌بوون‬ ‫و مانه‌وه‌ی بۆ ته‌قدیرو دابین كردوو‌ه ‪ ..‬خوای گه‌ور‌ه ك ‌ه‬ ‫په‌روه‌ردگاری ئێوه‌ی ‌ه ‪ ،‬په‌روه‌ردگاری ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌و‬ ‫هی هه‌رچی تێشیاندایه‌و په‌روه‌ردگاری هه‌موو شتێكی تریش ‌ه‬ ‫الس َما َو ِ أْ َ‬ ‫ال َبل َّرب ُ‬ ‫وه‌كو ده‌فه‌رموێ ‪َ ( :‬ق َ‬ ‫ض الَّ ِذي‬ ‫ُّك ْم َر ُّب َّ‬ ‫ات َوال ْر ِ‬ ‫َف َط َر ُه َّن َ ) االنبیاء‪56/‬‬ ‫ دیسان هه‌ر ئه‌و خاوه‌نی هه‌موو شتێك ‌ه ‪َ ( :‬وللِِهّ م ُْل ُك‬

‫َ‬ ‫يشاء َو ُهّ‬ ‫يخلُ ُق َما َ‬ ‫ض َو َما َب ْي َن ُه َما ْ‬ ‫الل َعلَى ُك ِّل َش ْي ٍء‬ ‫َّ‬ ‫الس َما َو ِ‬ ‫ات َواأل ْر ِ‬ ‫َق ِد ٌير ) المائده‌‪ 17/‬خوا خاوه‌نی ئاسمانه‌كان و زه‌وی و ئه‌و‬

‫شتانه‌ش ‌ه ك ‌ه ل ‌ه نێوانیاندای ‌ه ‪ ،‬هه‌رچی بوێ دروستی ده‌كات ‪،‬‬ ‫خوا به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا به‌ توانای ‌ه ‪.‬‬ ‫ هه‌موو سیفه‌ته‌كانیشی ته‌واون وكه‌م و كورتییان تێدا نیی ‌ه‬ ‫صير ) الشوری‌‪ 11/‬هیچ كه‌س‬ ‫الس ِم ُ‬ ‫يع ال َب ُ‬ ‫ْس َك ِم ْثلِ ِه َش ْي ٌء َو ُه َو َّ‬ ‫‪( :‬لَي َ‬ ‫و شتێك له‌ نموونه‌ی ئه‌و نییه‌ ئه‌و بیسه‌رو بینه‌ر‌ه ‪ .‬‬ ‫ جا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و خۆی خاوه‌نه‌و هه‌ر ئه‌ویش ته‌واوه‌و ته‌نها‬ ‫ئه‌ویش شایانی هه‌موو جۆره‌كانی په‌رستنێك ‌ه ‪ ،‬ده‌فه‌رموێ ‪:‬‬ ‫اعبُ ُد ْ‬ ‫وا َرب ُ‬ ‫ون)‬ ‫ين ِمن َق ْبلِ ُك ْم لَ َعلَّ ُك ْم َتتَّ ُق َ‬ ‫َّك ُم الَّ ِذي َخلَ َق ُك ْم َوالَّ ِذ َ‬ ‫اس ْ‬ ‫(يا أَُّي َها النَّ ُ‬ ‫البقره‌‪ 21/‬وات ‌ه ‪ :‬هۆ خه‌ڵكین ‌ه ‪ ،‬ئه‌و په‌روه‌ردگاره‌ی خۆتان ‬

‫‪27‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫بپه‌رستن ك ‌ه هه‌م ئێوه‌ی دروست كردووه‌و هه‌م ئه‌وانه‌ی پێش ده‌كات ‪ ،‬یه‌كێك له‌و الیه‌ن ‌ه گرنگانه‌ی ئاڕاسته‌ی تاك و‬ ‫ئێوه‌ش ‪ ،‬تا پارێزكاریتان هه‌بێت ‪ .‬دیسان ك ‌ه مادام هه‌ر ئه‌و كۆمه‌ڵیش ئیدار‌ه دانی كۆمه‌ڵگه‌كانیان ‌ه ‪ ،‬بۆی ‌ه ده‌رهه‌ق ناردن‬ ‫هه‌موو سیفه‌ته‌كانی ته‌واو بن وبپه‌رسترێت وهه‌ر ئه‌و خوا و كارو ئه‌رك و به‌رپرسی نێرراوه‌كانی ده‌فه‌رموێ ‪َ ( :‬ك َ‬ ‫ان‬ ‫اس أُم ً‬ ‫اح َد ًة َف َب َع َث ُهّ‬ ‫ين َوأَ َ‬ ‫ين َومُن ِذ ِر َ‬ ‫ِّين ُم َب ِّش ِر َ‬ ‫الل النَّ ِبي َ‬ ‫نز َل َم َع ُه ُم‬ ‫بێت و ده‌سه‌اڵت و به‌زه‌یی له‌سه‌ر هه‌موو شتێك هه‌بێت ‪ ،‬النَّ ُ‬ ‫َّة َو ِ‬ ‫هه‌روه‌ها ‪َ ( :‬ذلِ ُك ُم ُهّ‬ ‫اخ َتلَ ُف ْ‬ ‫الل َرب ُ‬ ‫ف ِفي ِه إ َّ‬ ‫ُّك ْم ال إلَـ َه إ َّ‬ ‫وا ِفي ِه َو َما ْ‬ ‫اس ِفي َما ْ‬ ‫اخ َتلَ َ‬ ‫يح ُك َم َبي َ‬ ‫ال ُه َو َخالِ ُق ُك ِّل َش ْي ٍء َف ْ‬ ‫ال‬ ‫اب ِب ْال َح ِّق لِ ْ‬ ‫اعبُ ُدو ُه ْال ِك َت َ‬ ‫ْن النَّ ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫َو ُه َو َعلَى ُك ِّل َش ْي ٍء َو ِك ٌ‬ ‫ات َب ْغيًا َب ْي َن ُه ْم َف َهدَى ُهّ‬ ‫ين آ َمنُ ْ‬ ‫ين أُوتُو ُه ِمن َب ْع ِد َما َج ْ‬ ‫اءت ُه ُم ْال َبيِّ َن ُ‬ ‫الل الَّ ِذ َ‬ ‫يل ) االنعام‪ 102/‬وات ‌ه ‪ :‬ئه‌و ‌ه ئه‌و خوای الَّ ِذ َ‬ ‫وا‬ ‫وا ِفي ِه ِم َن ْال َح ِّق بإ ْذ ِن ِه َو ُهّ‬ ‫اخ َتلَ ُف ْ‬ ‫الل ي ْه ِدي َمن َ‬ ‫په‌روه‌ردگاره‌تان ‌ه ك ‌ه هیچ خوایه‌ك نیی ‌ه شایانی خوایه‌تی بێت لِ َما ْ‬ ‫اط م ْ َ‬ ‫يم‬ ‫صر ٍ‬ ‫يشاء إِلَى َ‬ ‫ِِ‬ ‫ُّست ِق ٍ‬ ‫جگ ‌ه له‌و ئه‌و ك ‌ه كردگاری هه‌موو شتێك ‌ه ده‌ست بیپه‌رستن ) البقره‌‪ 213/‬وات ‌ه ‪ :‬خه‌ڵكی هه‌موویان یه‌ك ئوممه‌ت بوون ‪،‬‬ ‫دوایی خوای گه‌ور‌ه پێغه‌مبه‌رانی ل ‌ه ناویانداو بۆ هه‌ڵبژاردن تا‬ ‫ئه‌و سه‌رپه‌رشتی هه‌موو شتێك ‌ه ‪.‬‬ ‫ دیسانه‌و‌ه ‪ :‬خوایه‌ك ك ‌ه ئاوا زانا و كار به‌جێ وكردگار مژده‌ی سه‌رفرازی و ئینزاری چاره‌نووسی به‌دو كوێره‌وه‌رییان‬ ‫و خاوه‌ن و په‌روه‌ردگار بێت ‪ ،‬ئه‌و مرۆڤی دروست كرد بێت بده‌نێ ‪ ،‬كتێبی خۆشی له‌گه‌ڵیاندا ب ‌ه حه‌قه‌و‌ه نارد‌ه خوارێ تا‬ ‫چاره‌سه‌ری كێشه‌و ناوكۆیی ئه‌و خه‌ڵكه‌ی پێ بكات وحوكمی‬ ‫نێوانیانی پێ بكات ‪ ،‬كه‌چی ـ به‌هۆی ئه‌و ده‌ستدرێژی و‬ ‫سته‌مكارییه‌ی نێو خۆیان ـ ئیختیالفیان تێ كه‌وت و ته‌فره‌قه‌یان‬ ‫كه‌وت ‌ه ناو ! به‌اڵم خوای گه‌ور‌ه ب ‌ه ئیزن و ره‌زای خۆی ئه‌و‬ ‫كه‌سانه‌یانی هیدایه‌ت دایه‌و‌ه ك ‌ه عه‌وداڵی حه‌قیقه‌ت بوون و‬ ‫رێی ناسینه‌وه‌و شاره‌زابوونه‌وه‌ی حه‌قه‌كه‌ی نیشان دانه‌و‌ه ‪،‬‬ ‫چونك ‌ه خوای په‌روه‌ردگار رێنمایی ـ هه‌ر كه‌سێكی مه‌یل لێ بێت‬ ‫ـ به‌ره‌و رێباز‌ه راسته‌ك ‌ه ده‌كات ‪ ..‬له‌م ئایه‌ته‌شدا راشكاوان ‌ه‬ ‫خوای په‌روه‌ردگار باسی فه‌رمانڕه‌وایی و ئیداره‌ی سیاسی‬ ‫و حوكم كردنی ئه‌و پێغه‌مبه‌ران ‌ه ده‌كات ك ‌ه خۆی ناردوونی‬ ‫و هه‌ر ئه‌ویش به‌ته‌واوی په‌ی ب ‌ه حه‌زو بوغزو سۆزو رق ‪ ،‬ئه‌مه‌ش هه‌موو الف و گه‌زافێكی دیدی رۆژئاواو ناحه‌زانی‬ ‫و تواناو دانایی هه‌ر هه‌موو مرۆڤه‌كان ببات ‪ ،‬ده‌سا هه‌ر ئیسالم به‌درۆ ده‌خاته‌و‌ه ك ‌ه ده‌ڵێن دین نابێت هه‌قی به‌سه‌ر‬ ‫ئه‌ویش مافی ره‌های دیاری كردنی رێبازو به‌رنامه‌ی ژیانی ئه‌م سیاسه‌ته‌و‌ه هه‌بێت ! چونك ‌ه خوای گه‌ور‌ه ئه‌م پێغه‌مبه‌ر‌ه‬ ‫مرۆڤه‌شی هه‌ی ‌ه ‪ ،‬چونك ‌ه كه‌س وه‌كو ئه‌و نایانناسێت ‪ ،‬بۆی ‌ه نازدارانه‌ی ـ ك ‌ه هه‌ڵبژارده‌ی پیاوچاكانی كۆمه‌ڵگاكانیانن ـ‬ ‫ده‌فه‌رموێ ‪ ( :‬أَ اَل يعْلَ ُم َم ْن َخلَ َق َو ُه َو اللَّ ِط ُ‬ ‫يف ْال َخ ِب ُير ) الملك‪ 14/‬بۆ په‌یامی خۆی دیاری كردووه‌و یاساو رێسای خۆی بۆ‬ ‫چما ئه‌وی دروستی كردوو‌ه ‪ ،‬نایناسێنت ؟ ك ‌ه ئه‌و نه‌رم و ناردوون تا كۆمه‌ڵگه‌كانیان به‌و ئاڕاسته‌و ته‌علیمات ‌ه خوایی ‌ه‬ ‫نیان و زۆر شاره‌زاش ‌ه ‪ ..‬ئه‌م ‌ه ل ‌ه الیه‌ك ل ‌ه الیه‌كی تریشه‌و‌ه ئیدار‌ه بده‌ن ‪ ،‬ئاخر مه‌عقوول ‌ه پێغه‌مبه‌رانی هه‌ڵبژارده‌ی‬ ‫ـ وه‌كو ئیمامی ئبنو القه‌ییم ـ رحم ‌ه الل ‌ه ـ ده‌فه‌رموێ ‪ :‬ل ‌ه خوایی له‌مالو‌ه پیاچاك بۆ كۆمه‌ڵگه‌كانیان په‌روه‌رد‌ه كه‌ن‬ ‫ته‌واوێتی ئه‌و ناوه‌شێته‌و‌ه به‌نده‌كانی دروست كات و له‌و و ئامۆژگاری رۆژانه‌ی خه‌ڵكه‌ك ‌ه بكه‌ن و ره‌فتارو ره‌وشتی‬ ‫گۆڕ‌ه به‌ره‌اڵیان كات و هه‌قی نه‌بێت به‌سه‌ریانه‌و‌ه ! ناشێت بێ پارسه‌نگیان فێركه‌ن و له‌والوه‌سش كافرو ملهوڕو درۆزن و‬ ‫ئاڕاسته‌و په‌روه‌رد‌ه كردن وازیان لێ بهێنێت بۆی ‌ه حه‌تمه‌ن پیاوخراپان ببن ‌ه سه‌ركارو سیاسه‌تمه‌دارو فه‌رمانڕه‌وا ‪ ،‬ئاخر‬ ‫پێغه‌مبه‌رانیان هه‌ر ده‌بێت بۆ بنێرێت(مدارج السالكین ‪ )30/1‬ژۆن ئه‌م ‌ه ل ‌ه دادو حیكمه‌ت و به‌رپرسیی خوای په‌وه‌ردگار‬ ‫تا تاك و كۆمه‌ڵگه‌كانیان به‌ره‌و ئه‌و هه‌ڵوێست وره‌فتاران ‌ه ده‌وه‌شێته‌و‌ه ؟! مه‌گه‌ر بۆچی ب ‌ه پێغه‌مبه‌ری ئازیزی خۆی‬ ‫ِّن ِّ‬ ‫ی الله علیه وسلم فه‌رموو ‌ه ‪َ ( :‬ش َر َع لَ ُكم م َ‬ ‫ين َما َوصى‬ ‫ئاڕاست ‌ه بكه‌ن ك ‌ه ئاسووده‌یی دنیاو قیامه‌تیان بۆ مسۆگه‌ر ێل ‌‬ ‫الد ِ‬ ‫‪28‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬ ‫وحا َوالَّ ِذي أَ ْو َح ْي َنا إلَي َ‬ ‫يسى‬ ‫ِب ِه ُن ً‬ ‫ْك َو َما َوص ْي َنا ِب ِه إِب َ‬ ‫ُوسى َو ِع َ‬ ‫اهي َم َوم َ‬ ‫ْر ِ‬ ‫ِ‬ ‫ُر َعلَى ْالم ْ‬ ‫ين َما َت ْد ُع ُ‬ ‫أَ ْن أَ ِقيمُوا ِّ‬ ‫ُش ِر ِك َ‬ ‫الد َ‬ ‫وه ْم إِلَ ْي ِه‬ ‫ين َو اَل َت َت َف َّر ُقوا ِفي ِه َكب َ‬ ‫يج َت ِبي إلَ ْي ِه َمن َ‬ ‫يشاء َوي ْه ِدي إِلَ ْي ِه َمن يُ ِن ُ‬ ‫يب ) الشوری‌‪ 13/‬وات ‌ه ‪:‬‬ ‫اللهَُّ ْ‬ ‫ِ‬

‫خوای گه‌ور‌ه له‌وه‌ی نووحی پێ راسپارد ‪ ،‬بۆ ئێوه‌شی كرد‌ه‬ ‫ئه‌حكامی شه‌رع ‪ ،‬هه‌روه‌ها له‌وه‌ی ك ‌ه بۆ خۆتی ناردووه‌و‬ ‫له‌وه‌ی ئیبراهیم و موساو عیسای پێ راسپارد ك ‌ه ‪ :‬دینه‌ك ‌ه‬ ‫به‌رقه‌رار كه‌ن وجیاوازیتان ل ‌ه پیاده‌كردنیدا تێ نه‌كه‌وێت‬ ‫‪ ،‬ئه‌مه‌ی ئێو‌ه موشریكه‌كانی بۆ بانگ ده‌كه‌ن زۆر له‌سه‌ر‬ ‫دڵیان قورس ‌ه ‪ ،‬به‌اڵم خوای گه‌ور‌ه خۆی خۆی ئه‌و كه‌سانه‌ی‬ ‫ده‌یه‌وێن بۆ خواوویستی هه‌ڵیان ده‌بژێرێت وهه‌ر كه‌سێكیش‬ ‫به‌راستی بیه‌وێت به‌ره‌و خوای گه‌ور‌ه بێته‌و‌ه خواش رێنمایی‬ ‫ده‌كات و رێی راستی نیشان ده‌دات ‪ ..‬ل ‌ه شوێنێكی تردا ب ‌ه‬ ‫ی الله علیه وسلم ده‌فه‌رموێ ‪( :‬‬ ‫تایبه‌تیش ب ‌ه پێغه‌مبه‌ر ێل ‌‬ ‫اك َعلَى َشري َع ٍة م َ أْ َ‬ ‫( ثُ َّم َج َع ْل َن َ‬ ‫ْر َفاتَّ ِب ْع َها َو اَل َتتَّ ِب ْع أَ ْه َواء الَّ ِذ َ‬ ‫ين اَل‬ ‫ِّن الم ِ‬ ‫ِ‬ ‫يعْلَمُون) الجاپیه‌‪ 18/‬وات ‌ه ‪ :‬پاشان تۆمان خست ‌ه سه‌ر رێبازی‬ ‫شه‌ریعه‌تێك ده‌تۆش شوێنی كه‌و‌ه ‪ ،‬شوێن هه‌واو هه‌وه‌سی‬ ‫ئه‌و كه‌سان ‌ه مه‌كه‌وه‌ ك ‌ه نازانن ‪ .‬‬ ‫له‌مه‌و‌ه ئه‌و‌ه روون ده‌بێته‌و‌ه ك ‌ه ل ‌ه دیدی ئیسالم و موسوڵماناندا‬ ‫ئه‌و‌ه به‌ڵگه‌نه‌وویست ‌ه ك ‌ه حاكمێتی ( ب ‌ه هه‌ر سێ به‌شی یاسا‬ ‫دانان و حوكم كردن و داوه‌رییه‌و‌ه ) مافی خوای په‌روه‌ردگاره‌و‬ ‫كه‌س ب ‌ه هیچ شێوه‌یه‌ك بێ مۆڵه‌تی شه‌رعی خوایی بۆی‬ ‫نز َل ُهّ‬ ‫يح ُكم ِب َما أَ َ‬ ‫الل‬ ‫نیی ‌ه هه‌ر توخنیشی كه‌وێت ‪َ ( :‬و َمن لَّ ْم ْ‬ ‫َفأُ ْولَـ ِئ َك ُه ُم ْال َكا ِف ُر َ‬ ‫ون) المائده‌‪ 44/‬وات ‌ه ‪ :‬هه‌ر كه‌س به‌و‌ه حوكم‬ ‫نه‌كات ك ‌ه خوای گه‌ور‌ه ناردوێتیی ‌ه خواره‌وه‌‪ ،‬ئه‌وان ‌ه كافرن‬ ‫‪ ،‬ئه‌و حوكمه‌ش (ب ‌ه هه‌ر سێ لقه‌كه‌یه‌وه‌و هه‌رچی تریشیان‬ ‫لێ جوێ ده‌بێته‌وه‌) ته‌نهاو ته‌نها مافی خوای خاوه‌نه‌و هه‌ر‬ ‫كه‌سێك بۆخۆی یان بۆ كه‌سێكی تریان زه‌وت كات ـ با ل ‌ه‬ ‫داوه‌ری یه‌ك كێشه‌شدا بێت ـ كافره‌و ل ‌ه ئوممه‌تی موسوڵمان‬ ‫ُح ِّكم َ‬ ‫ال َو َرب َ‬ ‫پێی ده‌چێت ‌ه ده‌ره‌و ‌ه ( َف َ‬ ‫ِّك َ‬ ‫ال ي ْ‬ ‫ُؤ ِمنُ َ‬ ‫ُوك ِفي َما‬ ‫ون َحتَّ َى ي َ‬ ‫ُ‬ ‫ُسلِّم ْ‬ ‫ال يج ُد ْ‬ ‫ضي َ‬ ‫وا ِفي أَ ُنف ِس ِه ْم َح َر ًجا مِّمَّا َق َ‬ ‫ُوا َت ْسلِيمًا‬ ‫ْت َوي َ‬ ‫َش َج َر َب ْي َن ُه ْم ث َّم َ ِ‬

‫) النسا‌و‪ . 65 /‬وات ‌ه ‪ :‬سوێند بێت ب ‌ه خواكه‌ی تۆ‪ ،‬ئیمان‬ ‫ده‌رنابه‌ن تا تۆ نه‌كه‌ن ‌ه داوه‌ر له‌و كێشه‌و ناكۆكیانه‌ی ل ‌ه‬ ‫نێوانیاندا روو ده‌دات ‪ ،‬جا ده‌بێت ك ‌ه حوكمت كردن ‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫ته‌واوی ملكه‌چی بۆ بڕیاره‌كه‌ت ده‌رببڕن و پێی رازی بن ‪،‬‬ ‫نابێت هیچ گرێ و گۆڵێك ده‌رباره‌ی ره‌وایی حوكمه‌ت ل ‌ه دڵ و‬ ‫ده‌رونیشیاندا بمێنێت ‪ ،‬ئیدی ده‌بێت ب ‌ه ته‌واوی خۆ ته‌سلیمی‬

‫حوكمه‌كه‌ت كه‌ن ‪ ..‬ئه‌گینا كافر ده‌بن ‪ ..‬چونك ‌ه ئه‌و‌ه‬ ‫هه‌ڵوێستێك ‌ه پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ال اله اال الله ی ‌ه ك ‌ه ب ‌ه ووتنی‬ ‫هاتۆت ‌ه ناو بازنه‌ی ئیسالم و ریزی موسوڵمانانه‌و ‌ه ‪َ ( :‬و َما‬ ‫َ ْ‬ ‫وحي إِلَ ْي ِه أَنَّ ُه اَل إِلَ َه إِ اَّل أََنا َف ْ‬ ‫ون)‬ ‫ول إِ اَّل نُ ِ‬ ‫أ ْر َسل َنا ِمن َق ْبلِ َك ِمن َّر ُس ٍ‬ ‫اعبُ ُد ِ‬ ‫االنبیا‌و‪ 25/‬ئێم ‌ه پێش تۆ هه‌ر پێغه‌مبه‌رێكمان ناردبێت ‪،‬‬ ‫حه‌تمه‌ن وه‌حی ئه‌وه‌مان بۆ ناردوو‌ه ك ‌ه هیچ خوایه‌ك نیی ‌ه‬ ‫شایانی په‌رستن بێت جگ ‌ه له‌ خوای پاك و تاك ‪ ..‬ئه‌وه‌ی‬ ‫ك ‌ه ده‌بێت بزانرێت ئه‌وه‌ی ‌ه كه‌ كابرایه‌ك ك ‌ه ده‌ڵێ ‪ :‬ال اله اال‬ ‫الله ئه‌و‌ه ده‌زانێت ك ‌ه نه‌فی خوایه‌تی غه‌یری الله‌ی كردوو‌ه ‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش نه‌فی كردنی چوار شت ‌ه ‪:‬‬ ‫‪1‬ـ االلهه ‪ :‬كۆی ( اله ) ‌ه ك ‌ه ‪ 147‬جار ل ‌ه قورئاندا هاتووه‌و ب ‌ه‬ ‫مانای ‪ :‬خوا ‪ :‬ئه‌وه‌ی ك ‌ه مرۆڤ ب ‌ه درێژایی مێژوو جۆره‌هایان‬ ‫بۆ خۆیان داناو‌ه ‪:‬‬ ‫ێ‌ به‌و هیوایه‌ی زیانیان لێ دوور بخاته‌و‌ه یان سوودیان‬ ‫ون ِمن ُدون ِهّ‬ ‫ض ًّرا َو َ‬ ‫الل َما َ‬ ‫ال ي ْملِ ُك لَ ُك ْم َ‬ ‫پێ بگه‌ێنێت ‪ُ ( :‬ق ْل أََت ْعبُ ُد َ‬ ‫ال‬ ‫ِ‬ ‫َن ْفعًا) المائدة‪ 76/‬وات ‌ه ‪ :‬ئێو‌ه ئه‌وان ‌ه ل ‌ه جیاتی خوای گه‌ور‌ه‬ ‫ده‌په‌رستن ك ‌ه ن ‌ه زیانێك ن ‌ه سوودێكتان پێ ده‌گه‌ێنن ؟! ێ‌ ‬ ‫یان سه‌ركه‌وتنیان بۆ مسۆگه‌ر كه‌ن ( َواتَّ َخ ُذوا ِمن ُدون هَّ‬ ‫اللِ آلِ َه ًة‬ ‫ِ‬ ‫ُنصر َ‬ ‫ون ) یس‪ 74/‬ل ‌ه جیاتی خوای گه‌ور‌ه خوای تریان‬ ‫لَ َعلَّ ُه ْم ي ُ‬ ‫دانابوو تا سه‌ریان خه‌ن !‬ ‫ێ‌ یان بۆ عیززه‌ت و ده‌سه‌اڵتداری ( َواتَّ َخ ُذوا ِمن ُدون هَّ‬ ‫اللِ آلِ َه ًة‬ ‫ِ‬ ‫لِّ ُيكونُوا لَ ُه ْم ِع ًّزا ) مریم‪ 81/‬وات ‌ه ‪ :‬ل ‌ه جیاتی خوای گه‌ور‌ه‬ ‫خوای تریان دانابوو تا بۆیان ببن ‌ه پاڵپشت و ده‌سه‌اڵتیان بۆ‬ ‫مسۆگه‌ر كه‌ن !‬ ‫وه‌ هه‌روه‌ها ‪.‬‬ ‫‪2‬ـ االنداد ‪ :‬كۆی ( ِنـ ّد) ‌ه ك ‌ه ‪ 6‬جار ل ‌ه قورئاندا هاتووه‌و‬ ‫هه‌موو ئه‌وان ‌ه ده‌گرێته‌و‌ه ك ‌ه بۆ مه‌زنی و رێزو خۆشه‌ویستی‬ ‫داده‌نرێن ‪ ،‬كه‌س بن یان شتی ماددی یان واتایی و هێماو‬ ‫سونبول ( َو ِم َن النَّاس َمن يتَّ ِخ ُذ ِمن ُدون ِهّ‬ ‫ُحبُّو َن ُه ْم َك ُح ِّب‬ ‫الل أَندَاداً ي ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫للِِّهّ‬ ‫ِهّ‬ ‫ين آ َمنُ ْ‬ ‫الل َوالَّ ِذ َ‬ ‫وا أَ َش ُّد ُحبًّا ) البقره‌‪ 165/‬وات ‌ه ‪ :‬ل ‌ه نێو خه‌ڵكیدا‬ ‫كه‌سانی وا هه‌ن ك ‌ه ل ‌ه جیاتی خوای گه‌ور‌ه شتی تر یان‬ ‫كه‌سانی تر ب ‌ه مه‌زن و خۆشه‌ویست داده‌نێن و ئیدی به‌قه‌ده‌ر‬ ‫خوای مه‌زن خۆشیان ده‌وێن ‪ ،‬به‌اڵم موسوڵمانه‌كان خوایان‬ ‫له‌ هه‌موو شتێك زاتر خۆش ده‌وێت ‪.‬‬ ‫‪3‬ـ االرباب ‪ :‬كۆی ( رب) ‌ه ك ‌ه ‪ 966‬جار ل ‌ه قورئاندا هاتوو‌ه‬ ‫‪29‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬ ‫وا إ َّن َهّ‬ ‫‪ 16‬مانای هه‌ی ‌ه له‌وان ‌ه ‪ :‬كردگارو گه‌وره‌و په‌روه‌رده‌كارو ‪1‬ـ بۆ شیركی ناسین ده‌فه‌رموێ ‪ ( ( :‬لََّق ْد َك َف َر الَّ ِذ َ َ ُ ْ‬ ‫الل‬ ‫ين قال ِ‬ ‫اح ٌد َوإن لَّ ْم ين َته ْ‬ ‫َ َّ َ‬ ‫ُ َ ُ َ ََ‬ ‫گوێ بۆ رایه‌ڵ كراوو بۆ ملكه‌چ بوو ‪( :‬يا أَُّي َها النَّ ُ َ‬ ‫ُوا َعمَّا ُيقولُ َ‬ ‫ون لَي َم َّس َّن‬ ‫اس ق ْد َجاءك ُم ثالِث ثالث ٍة َو َما ِم ْن إِلـ ٍه إِال إِلـ ٌه َو ِ ِ‬ ‫َّ ُ‬ ‫ين َك َف ُر ْ‬ ‫ْرا لَّ ُك ْم َوإن َت ْك ُف ُر ْ‬ ‫ِّك ْم َفآ ِمنُ ْ‬ ‫ول ب ْال َح ِّق ِمن َّرب ُ‬ ‫وا َفإِ َّن للِهَِّ َما ِفي الَّ ِذ َ‬ ‫وا ِم ْن ُه ْم َع َذ ٌ‬ ‫اب أَلِي ٌم ) المائده‌‪ . 73/‬وات ‌ه ‪ :‬ب ‌ه ته‌ئكید‬ ‫وا َخي ً‬ ‫الر ُس ِ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ان ُهّ‬ ‫ض َو َك َ‬ ‫الل َعلِيمًا َح ِكيمًا) النسا‌و‪ 170/‬وات ‌ه ‪ :‬ئه‌و كه‌سان ‌ه كافر بوون ك ‌ه ووتیان خوا سێیه‌می سیانه‌كه‌ی ‌ه‬ ‫َّ‬ ‫الس َما َو ِ‬ ‫ات َواأل ْر ِ‬ ‫ئه‌ی خه‌ڵكین ‌ه ‪ ،‬ب ‌ه ته‌ئكید ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌ی بۆتان هاتوو ‌ه چونك ‌ه هیچ هه‌روه‌ها ‪( :‬أَي ْ‬ ‫ون َما َ‬ ‫يخلُ ُق َشيْئاً َو ُه ْم ي ْ‬ ‫ال ْ‬ ‫ُخلَ ُق َ‬ ‫ُش ِر ُك َ‬ ‫ون‬

‫حه‌قه‌و حه‌قی ل ‌ه په‌روه‌ردگارتانه‌و‌ه بۆتان هێناو‌ه ‪ ،‬خۆ ئه‌گه‌ر ) االنعام‪ 191/‬ئاخر شه‌ریكانێك بۆ خوای گه‌ور‌ه بڕیار ده‌ده‌ن‬ ‫باوه‌ڕی پێ نه‌كه‌ن و كافر ببن پێی ‪ ،‬خۆ خوای گه‌ور‌ه هه‌ر ك ‌ه نه‌ك هه‌ر هیچ شتێكیان دروست نه‌كردوو‌ه ‪ ،‬خۆشیان‬ ‫خاوه‌نی ئاسمانه‌كان و زه‌ویی ‌ه ‪ ،‬خوا زاناو دانای ‌ه ‪ ،‬یان ( ُق ْل دروست كراون !!‬ ‫َ ُ‬ ‫َ‬ ‫اس ) الناس ‪1/‬ـ‪ 3‬بڵێ ‪ :‬په‌نا ‪2‬ـ بۆ شیركی په‌رستن ده‌فه‌رموێ ‪ُ ( :‬ق ْل إِنِّي نُ ِه ُ‬ ‫يت أَ ْن أَ ْعبُ َد‬ ‫اس ‪ .‬إِل ِه النَّ ِ‬ ‫اس ‪َ .‬ملِ ِك النَّ ِ‬ ‫أ ُعوذ ِب َر ِّب النَّ ِ‬ ‫ون ِمن ُدون ِهّ‬ ‫ال أَتَّب ُع أَ ْه َو ُ‬ ‫الل ُقل َّ‬ ‫اءك ْم َق ْد َ‬ ‫ين َت ْد ُع َ‬ ‫ده‌گرم ب ‌ه خوای خاوه‌ن و په‌روه‌ردگاری خه‌ڵكی ‪ ،‬حاكمی الَّ ِذ َ‬ ‫ضلَْل ُت إِ ًذا َو َما أََن ْا ِم َن‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ْال ُم ْه َت ِد َين) االنعام‪ 56/‬بڵێ ‪ :‬من به‌رهه‌ڵستی ئه‌وه‌م لێ كراو‌ه‬ ‫ده‌سه‌التداری خه‌ڵكی ‪ ،‬خوای خه‌ڵكی‪ .‬‬ ‫‪4‬ـ الگواغیت ‪ :‬كۆی (طاغوت ) ‌ه ئه‌میش ‪ 8‬جار ل ‌ه قورئاندا ك ‌ه ئه‌وان ‌ه بپه‌رستم ك ‌ه ئێو‌ه ل ‌ه جیاتی خوای گه‌ور‌ه هاواریان‬ ‫دووپات بۆته‌و‌ه ك ‌ه ب ‌ه مانای ‪ :‬بت و شه‌یتان و ئه‌و كه‌سه‌ی ك ‌ه ده‌كه‌نێ ‪ ،‬بڵێ ‪ :‬من شوێن هه‌واو هه‌وه‌سی ئێو‌ه ناكه‌وم ‪ ،‬گه‌ر‬ ‫حوكم و داوه‌ری نێوان خه‌ڵكی ده‌كات ب ‌ه یاسای پێچه‌وانه‌ی وا بم ‪ ،‬مانای وای ‌ه به‌ڕاستی گومڕا بووم و دیار‌ه من ل ‌ه ریزی‬ ‫يك ُف ْر ب َّ‬ ‫ُؤ ِمن ب ِهّ‬ ‫شه‌رع ‪َ ( :‬ف َم ْن ْ‬ ‫الط ُ‬ ‫ُر َو ِة ئه‌وان ‌ه نیم ك ‌ه رێی راستیان نیشان دراو ‌ه !! هه‌روه‌ها (إِنَّ َما‬ ‫ْس َك ِب ْالع ْ‬ ‫الل َف َق ِد ْ‬ ‫اس َتم َ‬ ‫اغ ِ‬ ‫وت َوي ْ ِ‬ ‫ِ‬ ‫ون ِمن ُدون هَّ‬ ‫ون ِمن ُدون هَّ‬ ‫ْال ُو ْث َق َى َ‬ ‫ين َت ْعبُ ُد َ‬ ‫ون إِ ْف ًكا إِ َّن الَّ ِذ َ‬ ‫اللِ أَ ْو َثا ًنا َو َت ْخلُُق َ‬ ‫ال ان ِفصا َم لَ َها ) البقره‌‪ 256 /‬هه‌ر كه‌س باوه‌ڕ ب ‌ه تاغووت َت ْعبُ ُد َ‬ ‫اللِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ون لَ ُك ْم ر ْز ًقا َفا ْب َت ُغوا ِعن َد هَّ‬ ‫اعبُ ُدو ُه َو ْ‬ ‫نه‌هێنێت و شوێنی نه‌كه‌وێت ‪ ،‬ئینجا باوه‌ڕ ب ‌ه خوای گه‌ور ‌ه اَل ي ْملِ ُك َ‬ ‫الر ْز َق َو ْ‬ ‫اش ُك ُروا لَ ُه إِلَ ْي ِه‬ ‫اللِ ِّ‬ ‫ِ‬ ‫بهێنێت ‪ ،‬ئه‌و ‌ه ب ‌ه دڵنیاییه‌و ‌ه ده‌ستی ب ‌ه هۆكاری ب ‌ه هێزی تُ ْر َجع َ‬ ‫ُون) العنكبوت‪ 17/‬وات ‌ه ‪ :‬ئه‌وه‌ی ئێو‌ه ده‌یپه‌رستن هه‌ر‬ ‫رزگارییه‌و‌ه گرتوو‌ه ك ‌ه ب ‌ه هیچ جۆرێك ن ‌ه پسانی هه‌ی ‌ه ن ‌ه بتی دارو به‌ردینن ‪ ،‬ئاخر ئه‌م ‌ه بوختانه‌و بۆ خوای په‌روه‌رگاری‬ ‫دروست ده‌كه‌ن ! ئاخر ئه‌وانه‌ی ئێو‌ه ل ‌ه جیاتی خوای گه‌ور‌ه‬ ‫خاوبوونه‌وه‌ش ! ‬ ‫ كابرا ك ‌ه نه‌فی هه‌موو جۆر‌ه كاریگه‌ریه‌كی زیان و سوودو ده‌یانپه‌رستن ‪ ،‬ده‌سه‌اڵتی ئه‌وه‌نده‌یان نیی ‌ه رۆزییه‌ك بۆ ئێو‌ه‬ ‫سه‌ركه‌وتن و به‌زین و ده‌سه‌اڵت و مه‌زنی و گه‌وره‌یی و مسۆگه‌ر كه‌ن ‪ ،‬د‌ه كه‌وابوو روو ل ‌ه خوا كه‌ن و چاوه‌ڕوانی‬ ‫خۆشه‌ویستی و مافی یاسادانان و گوێ رایه‌ڵی و ملكه‌چی بۆ ئه‌و بن رزقتان بۆ دابین كات ‪ ،‬ئه‌و بپه‌رستن و سوپاسی ئه‌و‬ ‫غه‌یری كردوو‌ه ‪ ،‬ل ‌ه هه‌مان كاتدا هه‌ر هه‌مووی گه‌ڕاندۆته‌و‌ه بكه‌ن ‪ ،‬خۆ ئێوه‌ هه‌ر بۆ الی ئه‌و ده‌گه‌ڕێنه‌و‌ه ‪..‬‬ ‫‪3‬ـ بۆ شیركی حاكمێتی ده‌فه‌رموێ ‪ ( :‬أَ ْم لَ ُه ْم ُش َر َكاء َش َر ُعوا لَهُم‬ ‫بۆ خوای تاك و ته‌نها ‪..‬‬ ‫ِّن ِّ‬ ‫ كۆی هه‌موو ئه‌وه‌ی سه‌ره‌و ‌ه ك ‌ه ـ زۆر ب ‌ه كورتی و م َ‬ ‫ين َما لَ ْم ْيأ َذن ِب ِه اللهَُّ ) الشوری‌‪ 21/‬وات ‌ه ‪ :‬یان دیار‌ه ئه‌وان ‌ه‬ ‫الد ِ‬ ‫خێرایی باسمان كرد ـ بریتیی ‌ه ل ‌ه قه‌ناعه‌ت كردن به‌وه‌ی هاوه‌ڵیان هه‌یه‌و بۆ خوای گه‌وره‌یان داناوون ‪ ،‬ك ‌ه به‌رنامه‌ی‬ ‫ك ‌ه خوابه‌یه‌كناسی ل ‌ه سێ الیه‌ندای ‌ه ‪ :‬ناسینی خوا (الیه‌نی وایان بۆ داده‌ڕێژن ك ‌ه خوای په‌روه‌ردگار مۆڵه‌تی پێ نادات ‪.‬‬ ‫ار ُه ْم َو ُر ْه َبا َن ُه ْم أَ ْر َبابًا مِّن ُدون ِهّ‬ ‫فه‌لسه‌فی دیدو تیڕوانین ) ‪ ،‬په‌رستنی خوا (الیه‌نی خواپه‌رستن هه‌روه‌ها ‪( ( :‬اتَّ َخ ُذ ْ‬ ‫يح‬ ‫وا أَ ْح َب َ‬ ‫الل َو ْال َم ِس َ‬ ‫ِ‬ ‫ْ‬ ‫ال إلَـ َه إ َّ‬ ‫وا إلَـهًا َو ِ َّ‬ ‫ُ ْ َّ‬ ‫) هه‌روه‌ها حاكمێتی (الیه‌نی یاساو رێسا دانان و داوه‌ری اب َ‬ ‫ْحا َن ُه َعمَّا‬ ‫ال ُه َو ُسب َ‬ ‫اح ًدا ِ ِ‬ ‫ْن َم ْري َم َو َما أ ِم ُروا إِال لِي ْعبُ ُد ِ‬ ‫يْ‬ ‫ُش ِر ُك َ‬ ‫كردن ) ‬ ‫ون) التوبه‌‪ 31/‬ئه‌وان ‌ه ( جوله‌كه‌و دیانه‌كان ) حیبرو‬ ‫ قورئان هه‌ر خۆی پێچه‌وانه‌ی ئه‌م خوابه‌یه‌كناسین و راهیب ( پیاوانی دینی ) ه‌كانی خۆیان كردبوون ب ‌ه خواو ل ‌ه‬ ‫خواپه‌رستیی (ته‌وحید)ه‌مان بۆ روون ده‌كاته‌و‌ه ‪ ،‬چونك ‌ه جیاتی خوای گه‌ور‌ه دایاننابوون ‪ ،‬هه‌روه‌ها مه‌سیحی كوڕی‬ ‫هاوه‌ڵ بۆ خوا بڕیاردان ( زاراوه‌ی قورئان ‪ :‬شیرك ) ل ‌ه هه‌ر مه‌ریه‌میش ‪ ،‬ل ‌ه كاتێكدا ك ‌ه ئه‌وه‌ی فه‌رمانیان پێ كرابوو ك ‌ه‬ ‫سێ بواری ناسین و په‌رستن و حاكمێتیه‌كه‌دا هه‌یه‌‪:‬‬ ‫ئه‌نجامی بده‌ن ئه‌و‌ه بوو ك ‌ه ته‌نها یه‌ك خوا بپه‌رستن و به‌س‬ ‫‪30‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫بۆچی عه‌لمانییه‌كان ب ‌ه ائیدۆلۆژیای دیدی دینی قه‌ڵسن؟‬

‫‪ ،‬ك ‌ه هه‌ر ئه‌و هه‌ی ‌ه شایانی په‌رستن بێت ‪ ،‬پاك و بێ خه‌وشی‬ ‫بۆ ئه‌و له‌وه‌ی كه‌ هاوه‌ڵی بۆ بڕیار ده‌ده‌ن ‪ ..‬‬ ‫ خوای په‌روه‌ردگار هه‌موو جۆره‌كانی خوابه‌یه‌كناسینه‌ك ‌ه‬ ‫ل ‌ه سوره‌تی (االخالص) دا كۆ ده‌كاته‌وه‌و ب ‌ه له‌فزی ( أحد)‬ ‫ده‌فه‌رموێ ‪ُ ( :‬ق ْل ُه َو اللهَُّ أَ َح ٌد ‪ .‬اللهَُّ الص َم ُد ‪ .‬لَ ْم يلِ ْد َولَ ْم يُولَ ْد ‪َ .‬ولَ ْم‬ ‫ُيكن لَّ ُه ُك ُف ًوا أَ َح ٌد) االخالص‪1/‬ـ‪ 4‬وات ‌ه ‪ :‬ئه‌ی محه‌ممه‌د ( ئه‌ی‬ ‫موسوڵمانین ‌ه ) بڵێ ‪ :‬ئه‌و خوایه‌ی ك ‌ه ناوی الله‌ی ‌ه خوایه‌كی‬ ‫تاك و ته‌نهای ‌ه ‪ ،‬بێ هاوه‌ڵ و هاوتای ‌ه ‪ .‬نیازو پێویستی ب ‌ه هیچ‬ ‫كه‌سێك نییه‌ هه‌موو ئاتاجی ئه‌ون بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و ئاتاجی‬ ‫ب ‌ه كه‌سێك هه‌بێت ‪ .‬هیچ كه‌سی لێ نه‌بووه‌و ئه‌ویش ل ‌ه‬ ‫هیچ كه‌س نه‌بوو‌ه ‪ .‬ل ‌ه هیچ سیفه‌تێكیشیدا هاوتاو هاووێنه‌و‬ ‫به‌رابه‌ری نیی ‌ه ‪ ..‬‬ ‫ ئه‌مما ئه‌وانه‌ی خوای په‌روه‌ردگاریان نه‌ناسیووه‌و پێویستیان‬ ‫ب ‌ه خوا هه‌بوو‌ه ! چوون خوای جۆراو جۆریان بۆ خۆیان‬ ‫دیاری كردوو‌ه ك ‌ه له‌گه‌ڵ هه‌واو هه‌وه‌سی خۆیاندا بگونجێت ‪،‬‬ ‫بۆیه‌ ده‌بینیت ‪:‬‬ ‫ـ هه‌ی ‌ه بتی داناوه‌و خۆی بوو‌ه ب ‌ه زێوانی ‪ ،‬یان خه‌ڵكی تری‬ ‫بۆ كردۆت ‌ه زێوان ‪ ،‬تا ل ‌ه پشت بته‌كه‌وه‌و ب ‌ه ناوی ئه‌وه‌و‌ه‬ ‫حوكم ده‌ركات ! وه‌ك ئه‌و هه‌موو بتانه‌ی هه‌موومان كه‌مێك‬ ‫ل ‌ه مێژوویان ده‌زانین ‪ ،‬وه‌ك ئه‌وانه‌ی زه‌مانی سیدنا ابراهیم‬ ‫ك ‌ه رووه‌و باوكی ده‌رباره‌یان ده‌یفه‌رموو ‪َ ( :‬وإ ْذ َق َ‬ ‫اهي ُم‬ ‫ال إِب َ‬ ‫ْر ِ‬ ‫ِ‬

‫چی لێ قه‌وماو‌ه ؟! ده‌یبینیت چۆن خوای گه‌ور‌ه دوای زانین‬ ‫و شاره‌زابوون گومڕای كردووه‌و مۆری كۆتاهێنان و قه‌پات‬ ‫كردنی ل ‌ه بیستن و دڵ و ده‌روونی داو‌ه ‪ ،‬په‌رده‌ی به‌سه‌ر‬ ‫چاویدا كێشاو‌ه ؟ ئیدی كێ هه‌ی ‌ه دوای ئه‌وه‌ی ك ‌ه خوای‬ ‫گه‌ور‌ه گومڕای كرد ‪ ،‬هیدایه‌تی بداته‌وه‌و رێنمایی بكات ؟!‬ ‫مه‌گه‌ر ئێوه‌ شتتان نایه‌ته‌وه‌ یاد و تێ ناگه‌ن ‪ ..‬‬ ‫ـ هه‌ی ‌ه ـ فیرعه‌ون ئاسا ـ خۆی له‌و خه‌ڵك ‌ه ده‌كات ‌ه خواو‬ ‫‪ ،‬كۆمه‌ڵێك ده‌ست و پێوه‌ندی خۆشی ـ هامان ئاسا ـ‬ ‫خوایه‌تییه‌كه‌ی ب ‌ه زۆر یان ب ‌ه زێڕ به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا ده‌چه‌سپێنن‬ ‫‪ ،‬ئه‌وه‌تا فیرعه‌ون به‌و خه‌ڵكه‌ی ده‌ووت ‪َ ( :‬و َق َ‬ ‫ال ِف ْر َع ْو ُن يا أَُّي َها‬ ‫ْالم أَ ُ‬ ‫ل َما َعلِم ُ‬ ‫ْت لَ ُكم م ْ‬ ‫ِّن إِلَ ٍه َغي ِْري) القێێ‪ 23/‬وات ‌ه ‪ :‬فیرعه‌ون ووتی ‪:‬‬ ‫َ‬ ‫‪ ،‬ئێو‌ه ده‌زانن من غه‌یری خۆم هیچ‬ ‫ئه‌رێ هۆ پیاوماقواڵن‬ ‫هه‌تان بێت ! ( یه‌عنی هه‌ر خۆم‬ ‫خوایه‌كی تر ناناسم‬ ‫و به‌س) ب ‌ه سیدنا موساشی‬ ‫ب ‌ه خواتان ده‌ناسم‬ ‫لَِئن اتَّ َخ ْذ َت إلَهًا َغيْري أََ‬ ‫ده‌ووت ‪َ ( :‬ق َ‬ ‫ل ْج َعلَنَّ َك‬ ‫ال‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ئه‌گه‌ر‬ ‫ا لشعر ا‌و ‪: 2 9 /‬‬ ‫ْال َم ْس ُجو ِن َين)‬ ‫ِم َن‬ ‫به‌خوای‬ ‫غه‌یری من بكه‌یت‬ ‫خۆت ‪ ،‬حه‌تمه‌ن‬

‫َ‬ ‫آز َر أََتتَّ ِخ ُذ أَي َنامًا آلِ َه ًة إنِّي أَ َر َ‬ ‫ضَ‬ ‫أل ِبي ِه َ‬ ‫اك َو َق ْو َم َك ِفي َ‬ ‫ين‬ ‫ُّب ٍ‬ ‫ال ٍل م ِ‬ ‫ِ‬

‫) االنعام‪ 74/‬ئه‌و‌ه بوو ئیبراهیم ب ‌ه ئازه‌ری باوكی‬ ‫فه‌رموو‪ :‬ئه‌رێ تۆ بتت داناوه‌و كردووتن ب ‌ه خوا‬ ‫؟ب ‌ه دڵنیاییه‌و‌ه من خۆشت و قه‌ومه‌كه‌شت‬ ‫وا ده‌بینم ك ‌ه ل ‌ه گزمڕاییه‌كی ئاشكرادان‬ ‫‪ ..‬‬ ‫ـ هه‌ی ‌ه هه‌ر هه‌واو هه‌وه‌سه‌كه‌ی خۆی‬ ‫كردۆت ‌ه ( یان لێی بۆت ‌ه ) خوا ‪،‬‬ ‫هه‌میش ‌ه هۆشی له‌وه‌و شوێن ئه‌و‬ ‫ده‌كه‌وێت و مه‌رامه‌كانی بۆده‌هێنێت ‌ه‬ ‫دی خوای گه‌ور ‌ه ده‌فه‌رموێ ‪ ( :‬أَ َف َرأَي َ‬ ‫ْت َم ِن اتَّ َخ َذ إِلَ َه ُه‬

‫ده‌تخه‌م‌ه ریزی‬ ‫زیندانیان ‪.‬‬

‫َْ‬ ‫َه َوا ُه َوأَ َ َّ هَُّ َ ْ‬ ‫َ َ‬ ‫َ‬ ‫صر ِه‬ ‫ضل ُه الل َعلى ِعل ٍم َو َخ َت َم َعلى َس ْم ِع ِه َوقل ِب ِه َو َج َعل َعلى َب ِ‬ ‫ِغ َشا َو ًة َف َمن ي ْه ِدي ِه ِمن َب ْع ِد هَّ‬ ‫اللِ أَ َف اَل َت َذ َّك ُر َ‬ ‫ون ) الجاثية‪ 23/‬ده‌بینیت‬

‫ئه‌و كه‌سه‌ی ك ‌ه هه‌واو هه‌وه‌سی خۆی كردۆت ‌ه خوای خۆی‬

‫‪31‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕ‬ ‫ێ‬ ‫ل‬ ‫ه‌ س‬

‫ه‬ ‫‌‬ ‫ر‬ ‫م‬ ‫ا‬ ‫یه‌د‬

‫ا‬ ‫ر‬ ‫�‬ ‫�‬ ‫ی‬ ‫یب‬

‫گ‬ ‫ر‬ ‫ن‬ ‫! ‬

‫م‪.‬كرێكار‬

‫سه‌رمایه‌داریی ل ‌ه سیستم ‌ه به‌ده‌كانی جاهیلییه‌تی ڕۆژئاوایه‌‪ ،‬ك ‌ه هیچ جۆر‌ه به‌زه‌ییه‌كی ب ‌ه هه‌ژاراندا نایاته‌وه‌و سنورێك له‌به‌رده‌م‬ ‫ته‌ماعكارییه‌كه‌یی و پاره‌په‌رستیی و لوشدانی سه‌روه‌ت و سامانی خه‌ڵكیدا نیه‌‪ ،‬حه‌اڵڵی سه‌رمایه‌داران ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه ده‌ستیان لێی‬ ‫گیربوه‌و حه‌رامیان ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه دوره‌ده‌ستیانه‌‪ .‬ل ‌ه نه‌مانی خواناسیی و وه‌حی خوایی و ئاڕاسته‌ی پارسه‌نگی رۆحییدا ئه‌وروپا‬ ‫موبته‌الی ئه‌م سه‌رمایه‌داریی ‌ه بوو‪ ،‬هه‌رچی وه‌سیله‌و هۆكاریی به‌رهه‌مێهێنان ‌ه ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داراندا وه‌كو‪ :‬بۆڵبرینگ‬ ‫هه‌ڵده‌خولێت‪ ،‬یاساو ڕێساو ئاست و پله‌ی سه‌ركه‌وتن و شكست‪ ،‬بریتی ‌ه ل ‌ه بڕو ڕاده‌ی به‌رهه‌مهێنانی به‌رچاوی سه‌رمایه‌داران‬ ‫ بریق و باقی شارس���تانێتی و ته‌كنۆلۆجیاك ‌ه ب ‌ه ئه‌نقه‌ست‬ ‫تێكه‌ڵ ب ‌ه ئاڕاسته‌ی سه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه كراوه‌‪ ،‬تا بوترێت‪ :‬ئه‌و‌ه‬ ‫سیستمی س���ه‌رمایه‌دارییه‌‪ ،‬ك ‌ه ئه‌و ته‌كنۆلۆژیایه‌ی هێناوه‌ت ‌ه‬ ‫كای���ه‌وه‌‪ ،‬ناش���یانه‌وێت ئیعتیراف به‌و‌ه بك���ه‌ن‪ ،‬ك ‌ه فیرعه‌ون‬ ‫و شارس���تانێتیه‌كه‌ی میس���ر زۆر دابینترو مه‌زنتر بو‪ ،‬وه‌ك‪:‬‬ ‫ل ‌ه شارس���تانێتیه‌كه‌ی یۆنان و رۆمان‪ ،‬ك ‌ه س���ه‌رچاوه‌ی دیدو‬ ‫هزری هه‌مو ڕۆژئاواییه‌كه‌‪ ،‬ل ‌ه فه‌زای فه‌وزایه‌كی رێكخراویش���دا‬ ‫لێش���اوی میدیایی كه‌وتۆت ‌ه هاژه‌و ه���وژه‌ی پرۆپاگه‌ند‌ه بۆی‪،‬‬ ‫گوای ‌ه تاك ‌ه سیستمی شیاوی بیناسازیی كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی‬ ‫سه‌رمایه‌دارییه‌‪ ،‬له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‪ ،‬ك ‌ه دڵنیابون سه‌رمایه‌داریی‬ ‫ل ‌ه چه‌ندین الو‌ه ده‌ب ‌ه بوه‌‪ ،‬ل ‌ه چه‌ندین الو‌ه ته‌ڕه‌شوعی كردوه‌‪،‬‬ ‫مه‌جالی گۆڕینیش���ی كه‌مبۆته‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم زه‌رو‌ه ڕۆژئاواییه‌كان‬ ‫نایانه‌وێت دان به‌م پوكانه‌وه‌یه‌دا بنێن‪ ،‬چونك ‌ه ده‌ترسن ئه‌و‌ه‬ ‫راس���ت بێت‪ ،‬ك ‌ه موراد هۆفمان ده‌ڵێ‪ :‬به‌دیل (ئاڵته‌رناتیڤ)‬ ‫ه‌كه‌ ئیسالم ‌ه ‪.‬‬ ‫ پێناسه‌ی سه‌رمایه‌داریی‬ ‫ دیار‌ه زاراوه‌ی سه‌رمایه‌داری نه‌سه‌ب ‌ه بۆ هه‌بون و خاوه‌نێتی‬ ‫سه‌رمایه‌‪ ،‬ك ‌ه بریتی ‌ه ل ‌ه پاره‌و سه‌روه‌ت و سامانێك ك ‌ه مایه‌ی‬ ‫شت كڕین و فرۆشتن بێت‪.‬‬

‫ گومان���ی تێدا نیه‌‪ ،‬كه‌ئه‌م زاراوه‌ش وه‌كو هه‌مو زاراوه‌یه‌كی‬ ‫تر ده‌یان پێناس���ه‌ی جیاوازی هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم كۆڵكه‌ی هاوبه‌شی‬ ‫زۆرینه‌ی پێناسه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌‪:‬‬ ‫س���ه‌رمایه‌داریی‪ :‬سیس���تمێكی ئاڕاس���ته‌كردنی ئابوریی���ه‌‪،‬‬ ‫الیه‌نه‌كان���ی خاوه‌نێتی و كڕین و فرۆش���تن و به‌رهه‌مهێنان و‬ ‫ناردن��� ‌ه ده‌ره‌وه‌و هێنان ل ‌ه الیه‌ن تاك و كۆمه‌ڵگه‌و كۆمپانیاو‬ ‫ده‌وڵه‌تانه‌و‌ه ده‌گرێته‌وه‌‪ ،‬مه‌رجیش ‌ه حكومه‌تان ده‌ستێوه‌ردانیان‬ ‫له‌مانه‌دا نه‌بێت‪ ،‬مه‌رجیش���ه‌‪ ،‬كه‌ئازادیه‌كی ره‌ها له‌به‌ر ده‌ست‬ ‫سه‌رمایه‌دارییه‌كه‌دا هه‌بێت تا بتوانێت خۆی بگرێت و به‌رهه‌م‬ ‫نیشان دا‪.‬‬ ‫ مامۆس���تا فه‌تحی یه‌كنی ره‌حمه‌ت���ی ئه‌مینداری ئیخوانی‬ ‫لوبنان ده‌یفه‌رمو‪( :‬سه‌رمایه‌داریی فه‌له‌سه‌فه‌یه‌كی حكومه‌تی‬ ‫نی���ه‌‪ ،‬به‌ڵكو سیس���تمێكی ئابورییه‌‪ ،‬ئیعتیماد ده‌كات ‌ه س���ه‌ر‬ ‫خاوه‌نێتی تاك و كۆو به‌رهه‌می كۆمپانیاو هۆكاره‌كانی به‌رهه‌م‬ ‫هێنان) ‪.‬‬ ‫ كه‌وابو س���ه‌رمایه‌داریی هه‌ر ل ‌ه بنه‌ڕه‌تیه‌و‌ه سیس���تمێكی‬ ‫ئابورییه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌سه‌ر بنچینه‌ی جوێ كردنه‌وه‌ی دین ل ‌ه ژیانی‬ ‫ئابوری دروس���تبوه‌‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی بێ سنور بژی و نه‌كه‌وێت ‌ه به‌ر‬ ‫ئه‌حكامی حه‌رام و حه‌اڵڵ و یاساو رێسای دینی‪.‬‬ ‫‪32‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫ هه‌ندێ���ك ل��� ‌ه زانایان ده‌ڵێن‪ :‬س���ه‌رمایه‌داریی و ئیحتیكار‬ ‫(مۆنۆپۆڵ) یه‌كن‪ ،‬واته‌‪ :‬گه‌نجینه‌كردن و راگرتن و هێشتنه‌وه‌ی‬ ‫كه‌لوپه‌ل‪ ،‬پاش���ان ده‌رخس���تنه‌وه‌و فرۆش���تنه‌وه‌ی ب ‌ه نرخی‬ ‫گرانتر‪ ،‬بۆ وه‌ده‌ست هێنانی قازانجی زیاتر‪ ،‬پێناچێت وا بێت‪،‬‬ ‫چونك ‌ه ئیحتیكار كردن یه‌كێك ‌ه ل ‌ه ره‌فتار‌ه بێ ئه‌خالقیه‌كانی‬ ‫سه‌رمایه‌داریی‪،‬‬ ‫ هه‌ندێكی تر ده‌ڵێن‪ :‬بریتی ‌ه ل ‌ه ژێر ركێف خس���تنی (خاك‬ ‫و س���ه‌رمایه‌و ئیش) بێ ئه‌وه‌ی بهێڵرێت ده‌وڵه‌ت كاریگه‌ریی‬ ‫له‌سه‌ر ئاڕاسته‌ی چاالكیه‌كانی هه‌بێت‪.‬‬ ‫ هه‌مو پێناسه‌كان ئه‌و‌ه ده‌رده‌خه‌ن‪ ،‬كه‌سه‌رمایه‌داریی چڵێسی‬ ‫و ته‌ماعكاریی و چه‌وساندنه‌وه‌ی خه‌ڵكیه‌‪ ،‬هه‌ژاركردنی زیاتری‬ ‫هه‌ژاران و ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی زیات���ری ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانه‌‪ ،‬وه‌كو‬ ‫ته‌ورات ل ‌ه پێناسه‌ی سودا فه‌رمویه‌تی‪( :‬ده‌وڵه‌مه‌ند بۆی زیاد‬ ‫ده‌كرێت و هه‌ژاریش لێی ده‌سه‌ندرێت)!‬ ‫ زۆر له‌م بریتییان ‌ه پێناس ‌ه نین‪ ،‬به‌ڵكو سه‌رنج و تێڕوانینن‪،‬‬ ‫ئه‌ومه‌قول���ه‌ی‪ ،‬كه‌ده‌ڵ���ێ‪ :‬دین ل ‌ه ژیان ج���وێ بكرێته‌وه‌‪ ،‬چ‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌كی ب ‌ه چاالكی ئابوریه‌و‌ه هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر ل ‌ه ئه‌س���ڵدا‬ ‫سه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه بریتی نه‌بوبێت ل ‌ه خۆڕاپسكاندن ل ‌ه كڵێساو‬ ‫ده‌سه‌اڵت و یاساو رێسای؟!‬

‫سه‌رهه‌ڵدانی سه‌رمایه‌داریی و پێشبوردیی‪:‬‬

‫ دكتۆر نیزام مه‌حمود به‌ره‌كات وا سه‌رمایه‌داریی ده‌ناسێنێت‬ ‫كه‌‪ :‬دیدو رێبازێك ‌ه ل ‌ه ژێر كاریگه‌ریی مه‌دره‌س���ه‌ی سروشتی‬ ‫فه‌ره‌نسای سه‌رده‌می هه‌ژده‌ی زایینیدا سه‌ری هه‌ڵداوه‌‪ ،‬كه‌له‌سه‌ر‬ ‫بنچینه‌ی مافی مرۆڤ و ئازادی ‌ه ره‌هاكانی دروس���تبو‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫دروشم ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تی ئابوریی سیاس���ییه‌كه‌یدا ده‌رده‌كه‌وێت‪،‬‬ ‫كه‌ده‌ڵ���ێ‪( :‬لێگه‌ڕێ ئیش كات‪ ،‬لێگه‌ڕێ بڕوات) واته‌‪ :‬مرۆڤ‬ ‫ئازاد‌ه له‌وه‌ی ده‌یكات‪ ،‬هه‌ر هه‌ڵوێس���ت و ره‌فتارێكی ئابوری‬ ‫بگرێت ‌ه به‌ر هه‌قه‌و نابێت ن ‌ه دین ن ‌ه حكومه‌ت رێی لێ بگرێت‪.‬‬ ‫مه‌دره‌س��� ‌ه سروشتیه‌كه‌ی فه‌ره‌نساش بریتی ‌ه له‌و دیدو رێباز‌ه‬ ‫فه‌لسه‌فیه‌ی پێش (كارل ماركس) و كۆمۆنیزم ل ‌ه فه‌ره‌نسا ب ‌ه‬ ‫تایبه‌تی و له‌ ئه‌وروپا به‌ گشتی ته‌شه‌نه‌ی كردبو‪.‬‬ ‫ بیرمه‌ندو كه‌سایه‌تی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ئه‌و مه‌دره‌سه‌ی ‌ه (جۆن‬ ‫س���تیوارت مل) بو‪ ،‬ك ‌ه بانگه‌شه‌ی فیكریی تاكڕه‌وی و ئازادی‬ ‫ره‌ه���ای مرۆڤی ده‌كرد ب ‌ه تایبه‌تی ل ‌ه هه‌ردو الیه‌نی فیكریی و‬ ‫سیاس���ییدا‪ ،‬هه‌روه‌ها (هێربێرت سبنسه‌ر)‪ ،‬كه‌ده‌یوت‪ :‬نابێت‬

‫ده‌وڵه‌ت هیچ تین و فشارێك له‌سه‌ر تاك دروستبكات و نابێت‬ ‫س���نور بۆ چاالكیه‌كانی دابنێت‪ ،‬ب ‌ه پێچه‌وانه‌ش���ه‌و‌ه ده‌بێت‬ ‫تاكه‌كان بپارێزێت‪.‬‬ ‫ س���ه‌رمایه‌داریی ل ‌ه سه‌ره‌تای دروستبون و خۆگرتنیدا زۆر‬ ‫چاوچنۆك و ته‌ماعكاران��� ‌ه بو‪ ،‬موراعاتی به‌رژه‌وه‌ندی خاوه‌ن‬ ‫سه‌رمایه‌كان نه‌بێت‪ ،‬موراعاتی كه‌سی تری نه‌ده‌كرد‪ ،‬به‌وه‌ش‬ ‫زیاتر خۆی گرت!‬ ‫ دكت���ۆر مه‌حم���ود خه‌تیب ده‌ڵێ‪( :‬دوای ئ���ه‌وه‌ی هه‌ر ل ‌ه‬ ‫سه‌ره‌تاو‌ه چاوچنۆكی و ماشینه‌وه‌ی سه‌رمایه‌داریی ده‌ركه‌وت‬ ‫و ناڕه‌زایی خه‌ڵكی په‌ره‌ی س���ه‌ند‪ ،‬بیرمه‌ندانی سه‌رمایه‌داریی‬ ‫و سه‌رمایه‌داران ناچاربون هه‌ندێك ئیساڵحات بخه‌ن ‌ه دیمه‌ن و‬ ‫رواڵه‌تی سیستمه‌كه‌وه‌‪ ،‬وه‌كو سیستمی دابین كردنی كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫(ته‌ئمی���ن) و كۆمه‌ڵكاریی س���ه‌ندیكایی (نه‌قاب���ه‌)ه‌كان‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫شتێكی ریشه‌یی نه‌بون‪ ،‬ته‌نانه‌ت ئه‌م گۆڕانكاریی ‌ه رواڵه‌تیه‌ش‬ ‫ل ‌ه سه‌ره‌تایدا وا نه‌بو‪ ،‬كه‌پێداویستی خه‌ڵكی مسۆگه‌ر كات و‬ ‫كه‌مێك ل ‌ه لوشدانی سه‌رمایه‌داریی بگرێته‌وه‌!‬ ‫ س���ه‌ره‌تا به‌ریتانیا هه‌ندێك گۆڕانكاریی وای داهێنا‪ ،‬ئینجا‬ ‫ئه‌مریكا‪ ،‬پاشان واڵتانی تری ئه‌وروپا‪ ،‬ئیتر گۆڕانكاریی كه‌وت ‌ه‬ ‫خزمه‌تگوزاری گواس���تنه‌وه‌و ته‌علیماتی هاتوچۆو فێرخوازیی‬ ‫و ته‌ندروس���تیی و سه‌رپه‌رشتی پیرو په‌ككه‌وته‌و بێكاریی و‬ ‫مافی هاواڵتێتی و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی ژیان و‪..‬هتد) ‪ .‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌وه‌ش ل ‌ه بیر بێت‪ ،‬كه‌سه‌رمایه‌داریی له‌و رۆژه‌و‌ه گۆڕانكاریی‬ ‫به‌س���ه‌ر رواڵه‌ت و ته‌علیماتی رۆژانه‌ی���دا ده‌هێنێت‪ ،‬به‌اڵم له‌و‬ ‫س���ه‌رده‌م ‌ه ب ‌ه ته‌ماعتر بوه‌و ره‌نجی تاك و كۆی گه‌الن زیاتر‬ ‫لوش ده‌دات‪.‬‬ ‫ من پێم وای ‌ه سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی بیرۆكه‌ی سه‌رمایه‌داریی‬ ‫بۆ پێ���ش ئه‌مان ‌ه ده‌گه‌ڕێت���ه‌وه‌‪ ،‬بۆ س���ه‌ده‌كانی چوارد‌ه تا‬ ‫ش���ازده‌ی زایینی‪ ،‬بێ گومان ل ‌ه ئه‌وروپا‪ ،‬كه‌له‌و س���ه‌رده‌مه‌دا‬ ‫تاز‌ه ئیمپراتۆرێتی كاتۆلیكی له‌توپه‌ت ده‌بو‪ ،‬واڵتانی سه‌ربه‌خۆ‬ ‫دروس���تده‌بون‪ ،‬ك ‌ه داوای دروس���تكردنی حكوماتی بێدینیان‬ ‫ده‌كرد‪ ،‬بۆی ‌ه لێره‌و‌ه سیس���تم ‌ه ئابوریه‌كه‌‪ ،‬كه‌هات ‌ه پێش���ه‌و‌ه‬ ‫ده‌یویست ل ‌ه ده‌س���ه‌اڵتی سیاسی و هه‌یمه‌نه‌ی پاپا ده‌رچێت‬ ‫بۆی ‌ه لیبرڵیزمان ‌ه باس ل ‌ه س���ه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه ده‌كراو یه‌كه‌مین‬ ‫مه‌رجی دروس���ت بونیی���ان كردبو ب ‌ه هه‌بونی سه‌ربه‌س���تی‬ ‫بازرگانی‪ ،‬سه‌رمایه‌داریی دوای ڕمان‪ ،‬یان وه‌كو ماركس ده‌ڵێ‪:‬‬ ‫‪33‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫ته‌واوبون���ی قۆناغی ده‌ره‌به‌گایه‌تی هات‪ ،‬ك ‌ه تا ماوه‌یه‌كی زۆر‬ ‫هێشتا تێكه‌اڵو بون‪ ،‬ئینجا دواتر قۆناغێكی حوكمی بورژوازیی‬ ‫شاره‌كان ده‌ستی پێكرد ئینجا قۆناغی سه‌رمایه‌داریی ته‌واو‪،‬‬ ‫ئینجا قۆناغی ئیستیعمار‪.‬‬

‫به‌شه‌كانی سه‌رمایه‌داریی‪:‬‬

‫ نوسه‌رو توێژه‌ره‌وه‌كان سه‌رمایه‌دارییان بۆ چه‌ندین جۆری‬ ‫جیاواز پۆلێن كردوه‌‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه دیمه‌نی ده‌ره‌وه‌یاندا لێك جیاوازن‪،‬‬ ‫به‌اڵم ب ‌ه ته‌ئكید ناوه‌رۆكیان یه‌كه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ی‪ ،‬كه‌جیاواز‌ه مه‌یدانی‬ ‫كاركردنیانه‌‪ ،‬چونك��� ‌ه هه‌رمویان هه‌ر ئه‌وه‌یان ده‌وێت ب ‌ه هه‌ر‬ ‫ش���ێوه‌و چۆنیه‌تیه‌ك‪ ،‬كه‌ل ‌ه توانادا هه‌ی ‌ه بگه‌ن ‌ه س���ه‌روه‌ت و‬ ‫سامانی تاك و كۆی گه‌الن تا ده‌ست خۆیانی بخه‌ن و بیخه‌ن ‌ه‬ ‫خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیانه‌وه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش ناو پێناسه‌ی كورتی‬

‫جۆن ستیوارت مل‬

‫هێربێرت سبنسه‌ر‬

‫هه‌ندێ���ك له‌و‬ ‫جۆر‌ه سه‌رمایه‌دارییانه‌ی ناو هێنراون‪:‬‬ ‫‪1‬ـ سه‌رمایه‌داریی بازرگانی‪ :‬رۆڵی سه‌ره‌كی الی بابای بازرگانه‌‪،‬‬ ‫ك ‌ه نه‌خش���ه‌ی ئه‌وه‌ی كێش���او‌ه چۆن بگات ‌ه پاره‌و س���امان‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش كۆنه‌‪ ،‬سیس���تمی ده‌ره‌به‌گایه‌ت���ی (فیۆداڵ)‪ ،‬كه‌هه‌ر‬ ‫هه‌مو جوتی���ارو كۆیله‌ی زه‌وی كردب���و‌ه ئامێری هه‌ڵخوالوی‬ ‫به‌رهه‌مهێن���ان بۆ خۆی‪ ،‬ك ‌ه داڕما بازرگان���ه‌كان بوارییان بۆ‬ ‫كرایه‌وه‌‪ ،‬كه‌به‌رهه‌می بازرگانی خۆیان ل ‌ه هه‌ر ش���وێنێك و ل ‌ه‬ ‫هه‌ر كه‌س���ێك بۆیان بلوێت بكڕن و بفرۆشن و قازانجی خۆیان‬ ‫بخه‌ن ‌ه گیرفان���ی خۆیانه‌وه‌‪ ،‬تا ئێر‌ه كه‌س زۆری گله‌یی لێیان‬ ‫نیه‌‪ ، ،‬به‌اڵم س���اڵ ب ‌ه س���اڵ ئه‌م ره‌فت���ار‌ه ئابوریی ‌ه قه‌پاڵی‬ ‫زیاتری گرت تا ب ‌ه هۆی سه‌رمایه‌ی زۆری ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانه‌وه‌‪،‬‬ ‫كه‌له‌گه‌ڵ ده‌س���ه‌اڵتدارانی سیاس���ییدا هاوبیر یان هاوگیرفان‬ ‫ده‌بون‪ ،‬بو ب ‌ه سیس���تمی كۆنترۆڵ كردنی س���ه‌وداو مامه‌ڵه‌ی‬ ‫بازاڕ‪ ،‬تا وای لێهات بازرگان ‌ه بچوكه‌كان شوێنیان نه‌ماو به‌ره‌و‬

‫پوكانه‌و‌ه چون‪ ،‬چونك ‌ه به‌رهه‌مه‌كانیان نه‌یده‌توانی كێبڕكێی‬ ‫جۆرو زۆریی به‌رهه‌می سه‌رمایه‌دار‌ه زه‌به‌لالحه‌كان بكات‪ ،‬هه‌ر‬ ‫وه‌كو‪ ،‬كه‌نه‌ش���یانده‌توانی كات و ش���وێنی گونجاو بۆ كڕین و‬ ‫فرۆش���تنی به‌رهه‌مه‌كانیان دیاری كه‌ن‪ ،‬یان كرێكارو ئامێری‬ ‫زیاترو باشتر بخه‌نه‌ گه‌ڕ!‬ ‫ ئه‌م لوشدان ‌ه ساڵ ب ‌ه ساڵ و حكومه‌ت ل ‌ه دوای حكومه‌ت زیاتر‬ ‫ره‌گی داده‌كوتاو كه‌ڵبه‌ی زیاتر گیر ده‌بو‪ ،‬تا وه‌كو قوڕه‌یشیان‬ ‫لێهات‪ ،‬بڕیاری سیاسی ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داریی ده‌دراو‬ ‫س���ه‌رمایه‌دارییش هه‌لومه‌رج���ی س���ه‌ركه‌وتنی هه‌ڵبژاردن���ی‬ ‫سیاسه‌تمه‌داره‌كه‌ی رێك ده‌خست‪.‬‬ ‫‪2‬ـ سه‌رمایه‌داریی پیشه‌س���ازیی‪ :‬ئه‌م جۆره‌یان په‌یوه‌ندی ب ‌ه‬ ‫پیشه‌سازیی و به‌رهه‌م هێنانی خودی ئامێر‌ه پیشه‌سازییه‌كانه‌و‌ه‬ ‫هه‌ب���و‪ ،‬زۆرو جۆرییان‪ ،‬ئه‌م���ه‌ش كاریگه‌ر بو‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ئامێری نوێ ده‌هات ‌ه ش���وێنی ئامێری كۆن‪ ،‬كه‌توانای‬ ‫پێش���ڕه‌وت و هه‌نگاو هه‌ڵهێنانه‌وه‌ی ل���ه‌و بارو دۆخ ‌ه‬ ‫نوێیه‌دا نه‌ماب���و‪ ،‬ل ‌ه زۆر ج���ۆری كاردا ئامێر چوبو‌ه‬ ‫شوێنی كرێكار‪ ،‬ئه‌و كارانه‌ی ده‌یان كرێكار یان جوتیار‬ ‫ب ‌ه ده‌ست ده‌یان كرد‪ ،‬ئامێرێك بێ ماندوبون و وه‌ستان‬ ‫له‌جیاتی هه‌مویان ده‌یكرد‪ ،‬ئه‌مه‌ش دوای ماوه‌یه‌ك بو‌ه‬ ‫حاكمێكی تری س���ه‌رمایه‌داریی و ده‌یتوانی ب ‌ه كه‌یفی‬ ‫خ���ۆی بازاڕی ئامێری كاریگه‌ر ئیحتیكار كات‪ ،‬چونك ‌ه ب ‌ه پێی‬ ‫قازانج و به‌رژه‌وه‌ندی خۆی ئامێری به‌رهه‌م ده‌هێناو ده‌یخست ‌ه‬ ‫بازاڕه‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه ل ‌ه س���ه‌ره‌تاو‌ه زۆرو چاك و ئاسان به‌رهه‌می‬ ‫هێنابون و خس���تبونی ‌ه به‌رده‌ستی هه‌موان‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه قۆناغی‬ ‫دووه‌مدا لێی ده‌گرتن���ه‌وه‌‪ ،‬كه‌متری به‌رهه‌م ده‌هێناو گرانتری‬ ‫ده‌فرۆشت و مه‌رجی له‌سه‌ر كڕیاره‌كانیش داده‌نا‪ ،‬وه‌ك ئه‌وه‌ی‪،‬‬ ‫كه‌ده‌بێت ببن ‌ه مه‌عمیلی ئه‌م بن و نابێت ل ‌ه كۆمپانیایه‌كی تر‬ ‫بكڕن‪ ،‬له‌م رێیه‌شه‌و‌ه ئه‌و سه‌رمایه‌دار‌ه زه‌به‌لالحان ‌ه بون ‌ه زه‌روی‬ ‫سامان و ره‌نجی ئه‌م كۆمه‌ڵگایانه‌‪ ،‬چونك ‌ه جوتیار‌ه قه‌دیمیه‌ك ‌ه‬ ‫گاسنی خۆی پێبو‪ ،‬هه‌ر كاتێك ده‌یویست ل ‌ه گاكانی ده‌خست‬ ‫و جوتی خۆی پێ ده‌كرد‪ ،‬به‌اڵم ئێس���تا وا تراكتۆر ل ‌ه پارچ ‌ه‬ ‫زه‌ویه‌كه‌ی دراوس���ێی كه‌وتۆت ‌ه كارو ئه‌وه‌ی ئه‌م ب ‌ه هه‌فته‌یه‌ك‬ ‫ده‌یكێ�ڵ�ا وا تراكتۆره‌ك��� ‌ه بێ ماندوبون ب ‌ه چه‌ند س���ه‌عاتێك‬ ‫ده‌یكێڵێت‪ ،‬ئه‌مه‌ش وای ل ‌ه جوتیار‌ه خاوه‌ن گاسنه‌ك ‌ه ده‌كرد‬ ‫ل ‌ه كێاڵنه‌كه‌ی خۆی بێزار ببێت‪ ،‬ماندو ببێت‪ ،‬بێ هیوا ببێت‪،‬‬ ‫‪34‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫ح���ه‌ز ب ‌ه گۆڕین بكات‪ ،‬به‌اڵم خۆ ناتوانێت تراكتۆره‌ك ‌ه بكڕێت‬ ‫ی���ان ب ‌ه كرێی بگرێت بۆی ‌ه ب ‌ه هاوپش���كی خاوه‌ن تراكتۆره‌ك ‌ه‬ ‫رازی ده‌بو‪ ،‬ئیتر س���ه‌رمایه‌داره‌كان ئاوا ده‌بون ‌ه خاوه‌ن پشك‬ ‫ل ‌ه به‌رهه‌می زه‌ویه‌كه‌دا‪ ،‬پاشان ل ‌ه كڕینه‌وه‌ی زه‌ویه‌كه‌و پاشان‬ ‫ل ‌ه به‌كرێگرتنه‌وه‌ی خ���ودی جوتیاره‌كه‌‪ ،‬كه‌ئه‌مجار‌ه ده‌بو ب ‌ه‬ ‫جوتیاری كابرای سه‌رمایه‌دار‪ ،‬ئه‌مه‌ش هه‌ر ده‌ره‌به‌گایه‌تیه‌كه‌ی‬ ‫ك���ۆن بو ‪ ،‬به‌اڵم ب ‌ه ناوی س���ه‌رمایه‌داریی و چینی بورژوازی‬ ‫شاره‌وه‌ هاتبوه‌ كایه‌وه‌‪.‬‬ ‫ بیرمه‌ندو ئاڕاسته‌وانی ئه‌م جۆر‌ه سه‌رمایه‌داری ‌ه جیمس وات‬ ‫(‪1736‬ـ‪ )1819‬بو‬ ‫‪3‬ـ سیستمی كارتل‪ :‬ئه‌میش سیستمێكی تری سه‌رمایه‌دارییه‌و‬ ‫بۆ هه‌ڵلوش���ینی س���امان و ره‌نجی خه‌ڵكی داهێنراوه‌‪،‬كارتل‬ ‫وشه‌یه‌كی ئه‌ڵمانیه‌و مانای شه‌ریكایه‌تی كۆمپانیا زه‌به‌لالحه‌كانی‬ ‫واڵت و رێكخس���تنی دیدو ئاڕاسته‌یان بۆ به‌ڕێوه‌بردنی ئابوری‬ ‫بازاڕ‪ ،‬س���ه‌ره‌تای كارتل ئه‌و‌ه بو‪ ،‬كه‌چه‌ند س���ه‌رمایه‌دارێكی‬

‫جێمس وات‬

‫خاوه‌ن كۆمپانیای گ���ه‌ور‌ه بازاڕیان ل ‌ه خۆیان دابه‌ش ده‌كرد‪،‬‬ ‫س���نوری جوگرافیی وه‌همیان بۆ خۆیان داده‌نا‪ ،‬هه‌ر یه‌كه‌یان‬ ‫له‌و س���نور‌ه دیاری كراوه‌یدا ده‌بو‌ه تاقان ‌ه سه‌رمایه‌دارو نرخ و‬ ‫جۆرو زۆرو كه‌میی به‌رهه‌مه‌كانی بۆ خۆی ئیحتیكار ده‌كرد‪.‬‬ ‫ كتێبی ئینسكلۆبیدیای ئاسان (الموسوع ‌ة المیسرة) ده‌ڵێ‪:‬‬ ‫(ئ���ه‌و كۆمپانیایانه‌ن‪ ،‬كه‌كااڵی وه‌كو ی���ه‌ك به‌رهه‌م دێنن و‬ ‫رێكه‌وتنێكی���ان ل ‌ه نێوان خۆیاندا كردوه‌‪ ،‬كه‌زۆرو جۆری كااڵو‬ ‫نرخ و بازاڕ بۆ به‌رهه‌می خۆیان دیاری ده‌كه‌ن‪ ،‬پێیان ده‌وترێت‬ ‫رێكخراوی كارتڵ‪ ،‬له‌وانه‌ی ‌ه كارتڵ ل ‌ه س���نوری واڵتی خۆیاندا‬ ‫بێت‪ ،‬هه‌ر وه‌كو‪ ،‬كه‌ده‌ش���ێت كۆمپانیاكان هه‌ر یه‌كه‌یان سه‌ر‬ ‫ب ‌ه واڵتێك بێ���ت و له‌ناو خۆیاندا كارتلیان پێكهێنابێت‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬

‫ل ‌ه ئه‌ڵمانیاو‌ه س���ه‌ری هه‌ڵدا ‪ ،‬به‌اڵم ئێستا ل ‌ه زۆرینه‌ی واڵت ‌ه‬ ‫سه‌رمایه‌دارییه‌كانی جیهاندا هه‌یه‌‪.‬‬ ‫ ئابوریناس���ان ب ‌ه چ���اوی گومانه‌و‌ه ده‌ڕوانن��� ‌ه ئه‌م جۆر‌ه‬ ‫هاریكاریی���ه‌‪ ،‬چونك ‌ه گیانی كێبڕكێ���ی ئابوری الواز ده‌كات‪،‬‬ ‫ل ‌ه به‌رامبه‌ریش���یدا ده‌س���ه‌اڵتی ئیحتی���كار به‌هێزتر ده‌كات‪،‬‬ ‫زۆرو ج���ۆری به‌رهه‌م ب ‌ه پێی پێداویس���تی نایات ‌ه بازاڕه‌و‌ه ‪،‬‬ ‫به‌ڵك���و ب ‌ه گوێره‌ی دیدو ره‌فتارو به‌رژه‌وه‌ندی س���ه‌رمایه‌دار‌ه‬ ‫زه‌به‌لالحه‌كان ده‌بێت‪ ،‬ئه‌م���ه‌ش وا ده‌كات خه‌ڵكی بیانه‌وێت‬ ‫و نه‌یانه‌وێ���ت ه���ه‌ر ده‌بێت ب���ه‌و جۆر‌ه به‌رهه‌م��� ‌ه رازی بن‪،‬‬ ‫كه‌كۆمپانیاكانی ئه‌و كارتل ‌ه بۆیان دێنێت ‌ه به‌رده‌س���ت‪ ،‬دیسان‬ ‫ئه‌م ‌ه رێ ده‌گرێت ل ‌ه پێش���بوردی ئابوری‪ ،‬به‌اڵم له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫سه‌رمایه‌داران ب ‌ه پاڵپش���تی سیاسه‌تمه‌داران و ده‌سه‌اڵتداران‬ ‫بارودۆخه‌كه‌یان وا س���ازاندوه‌‪ ،‬خه‌ڵكه‌كه‌یان ناچار كردو‌ه به‌و‬ ‫ره‌فتارو ئاڕاس���ته‌كردنه‌ی كارت���ل رازی بێت‪ ،‬چونك ‌ه خه‌ڵكی‬ ‫خراپتری دیوه‌) ‪.‬‬ ‫ دكت���ۆر مه‌حم���ود خه‌تیبیش ده‌رب���اره‌ی ده‌ڵێ‪( :‬كارتل‪:‬‬ ‫كوتله‌كاریی كۆمپانیاكانه‌‪ ،‬ب ‌ه شێوه‌یه‌ك ده‌بن ب ‌ه یه‌ك‪ ،‬كه‌هه‌ر‬ ‫یه‌كه‌یان س���ه‌ربه‌خۆیی خۆی بپارێزێت‪ ،‬ئه‌مان ‌ه له‌ناو خۆیاندا‬ ‫له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك مه‌رج رێك ده‌كه‌ون‪ ،‬وه‌ك‪ :‬نرخی كااڵو پشكی‬ ‫ه���ه‌ر كۆمپانیایه‌ك ل ‌ه به‌رهه‌م هێنان���ی كااڵكه‌و دیاری كردنی‬ ‫بازاڕی ساغ كردنه‌وه‌ی كااڵ بۆ هه‌ر یه‌كه‌یان‪ ،‬هه‌روه‌ها)‪ .‬‬ ‫‪3‬ـ سیس���تمی ترێس���ت‪ :‬بریتی ‌ه ل ‌ه رێدان و بوار كردنه‌و‌ه بۆ‬ ‫كۆمپانیای���ه‌ك تا زۆر پێش كه‌وێت و به‌س���ه‌ر كێبڕكێی هه‌مو‬ ‫كۆمپانیاكانی تردا س���ه‌ربكه‌وێت‪ ،‬تا نه‌هێڵێت هیچ هاوتایه‌كی‬ ‫بمێنێ���ت‪ ،‬به‌م���ه‌ش كۆنترۆڵ���ی زۆرو ج���ۆری كااڵو ن���رخ و‬ ‫بازاڕه‌كان���ی ده‌كات و ده‌گات ‌ه لوتكه‌ی ئیحتیكار‪ ،‬ك ‌ه لوتكه‌ی‬ ‫ده‌س���ه‌اڵتی ئابورییه‌و وه‌كو لوتكه‌ی ده‌سه‌اڵتی سیاسی واڵت‬ ‫وایه‌‪ ،‬دوای به‌ده‌ست هێنانی ئه‌م لوتكه‌ی ده‌سه‌اڵت ‌ه ئابورییه‌‪،‬‬ ‫س���ه‌رمایه‌داره‌كه‌ی ترێست خه‌ڵكه‌ك ‌ه ناچار ده‌كات ته‌سلیم ب ‌ه‬ ‫واقیعه‌ك ‌ه ببن و ته‌نها ئه‌و كااڵی ‌ه به‌كاربهێنن‪ ،‬كه‌كۆمپانیاكانی‬ ‫ئه‌م به‌رهه‌می ده‌هێنێت و به‌و زۆرو جۆره‌ش‪ ،‬كه‌به‌رهه‌م هاتوه‌‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش هه‌موی به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌دارییه‌كه‌ ده‌پارێزێت‪.‬‬ ‫ دكت���ۆر مه‌حم���ود ئیبراهیم خه‌تیب ده‌رباره‌ی سیس���تمی‬ ‫ترێست ده‌ڵێ‪( :‬كوتله‌كاریی نێوان چه‌ند ده‌زگایه‌كه‌‪ ،‬كه‌ده‌بن ‌ه‬ ‫یه‌ك‪ ،‬ب ‌ه پێچه‌وانه‌ی كارتله‌وه‌یه‌‪ ،‬كه‌ئه‌وان سه‌ربه‌خۆیی خۆیان‬ ‫‪35‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫ده‌پارێ���زن‪ ،‬ئه‌مان ده‌بن ‌ه یه‌ك‪ ،‬تا بازاڕی واڵت یان واڵتان بۆ‬ ‫كۆمپانیاكانی خۆیان كۆنترۆڵ كه‌ن‪. )..‬‬

‫بیرمه‌نده‌ ناوداره‌كانی سه‌رمایه‌داریی‪:‬‬

‫ ئه‌و بیرمه‌ندو نوسه‌رانه‌ی دیدو تێڕوانینی سه‌رمایه‌دارییان‬ ‫داڕش���ت‪ ،‬ئه‌وانه‌ی پالن و نه‌خش���ه‌وانی بون‪ ،‬ئه‌وانه‌ی مه‌تح‬ ‫و س���ه‌نایان ك���رد زۆرن‪.‬ل ‌ه ژم���ار‌ه نایه‌ن‪ ،‬ب���ه‌اڵم هه‌ر ده‌بێ‬ ‫به‌ناوبانگترینیان بناسێنین‪ .‬له‌وانه‌‪:‬‬ ‫‪1‬ـ ئاده‌م س���مێس (‪1723‬ـ‪ : )1790‬فه‌یله‌سوفێكی ئیرله‌ندای‬ ‫باكوره‌‪ ،‬ل ‌ه سه‌ره‌تاو‌ه وه‌كو بیرمه‌ندێكی گه‌وره‌ی سه‌رمایه‌داریی‬ ‫و ئاڕاسته‌وانێكی دیار داوای ده‌كرد به‌رهه‌م زیاتر بكرێت‪ ،‬بواری‬ ‫كێبڕكێی زیاتر بكرێته‌وه‌و یاس���ای پاراس���تنی سه‌رمایه‌داران‬ ‫رونتر داڕێژرێت‪ ،‬س���وی قه‌رزی بان كب ‌ه ته‌دریج زیاتر بكرێت‪،‬‬ ‫حس���ابی ورد بۆ به‌رهه‌م و زیادبونی دانیشتوان بكرێت‪ ،‬ده‌بێ‬ ‫حكومه‌ت پش���تی كۆمپانیاكان بگرێت ل��� ‌ه دۆزینه‌وه‌ی بازاڕی‬ ‫ده‌ره‌كی و س���اغ كردن���ه‌وه‌ی كااڵ زیاده‌كانیان تا ببێته‌و‌ه ب ‌ه‬ ‫پاره‌و بێته‌و‌ه خزمه‌ت به‌خته‌وه‌ری كۆمه‌ڵگه‌كه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه هه‌ر ئه‌و‬ ‫ئاده‌م سمێسه‌یه‌‪ ،‬كه‌دواتر بو ب ‌ه شه‌یتانی ئیستیعمارو دوژمنی‬ ‫گه‌الن���ی دنیا‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه (‪)1776‬دا كتێبی (س���امانی گه‌الن)ی‬ ‫نوسی و تێیدا داوای ل ‌ه ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپا كرد‪ ،‬كه‌بڕۆن ‌ه سه‌ر‬ ‫میلله‌تانی دنیاو خێرو بێرییان بدزن!‬ ‫‪2‬ـ تۆم���اس ماڵت���ۆس (‪1766‬ـ‪ :)1834‬ئه‌میش هه‌ر هات و‬ ‫هاواری ل ‌ه س���ه‌رمایه‌داران و حكومه‌ت���ه‌كان ده‌كرد كوڕ‌ه وریا‬ ‫بن دانیشتوان زۆر ده‌بێت‪ ،‬زاراوه‌ی (ته‌قینه‌وه‌ی دانیشتوان)‬ ‫زاراوه‌ی ئه‌مه‌‪ ،‬ماڵتۆس ده‌یوت‪ :‬پێداویستی مرۆڤ هه‌ر خۆراك‬ ‫و جینسه‌‪ ،‬ئه‌م بیرمه‌ند‌ه داڕێژه‌ری نه‌خشه‌ی دواخستنی ژیانی‬ ‫هاوس���ه‌رێتی و داواكاری رێگرتن ‌ه ل ‌ه منداڵبون‪ ،‬سه‌یر ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ئه‌و تیۆریه‌ی ئه‌می پێو‌ه ناس���را‪ ،‬بو ب ‌ه یه‌كێك ل ‌ه نه‌خش��� ‌ه‬ ‫دڕنده‌كانی به‌ش���ه‌رییه‌ت‪ ،‬چونك ‌ه خه‌ڵكی له‌سه‌ر ده‌كوژراو ب ‌ه‬ ‫زۆر ژنان توش���ی نه‌زۆكی ده‌كران بۆ ئه‌وه‌ی دانیشتوان زیاتر‬ ‫نه‌بێ���ت‪ ،‬ل ‌ه ماوه‌ی نێ���وان (‪1903‬ـ‪ )1964‬دا ل ‌ه ‪ 30‬ویالیه‌تی‬ ‫نه‌گبه‌تی ئه‌مری���كا‪ ،‬كه‌باوه‌ڕیان به‌و تیۆر‌ه نامۆی ‌ه كرد‪ ،‬وه‌كو‬ ‫وه‌حش���ی (‪ )63678‬ئافره‌تیان ب ‌ه زۆر توشی نه‌زۆكی كرد‪،‬‬ ‫ل ‌ه س���اڵی ‪ 1974‬دا دادگا ته‌عویزی دان���ه‌وه‌‪ ،‬قازی فیدراڵی‬ ‫(گێرهارد جێل) ئیعتیرافی كرد‪ ،‬كه‌ژماره‌ك ‌ه نزیكه‌ی (‪000‬ر‪)150‬‬ ‫ئاف���ره‌ت بوه‌‪ ،‬كه‌ب ‌ه زۆر نه‌زۆك كراون‪ ،‬هه‌موش���یان ل ‌ه چین ‌ه‬

‫هه‌ژاره‌كان���ی كۆمه‌ڵگه‌ك ‌ه بون‪ ،‬هه‌مو تیۆریه‌كه‌ش���ی یه‌كێك ‌ه‬ ‫ل���ه‌و باس���انه‌ی ئیبنوخه‌لدون (‪1333‬ـ‪ )1406‬ل ‌ه س���ه‌رده‌می‬ ‫خۆیدا باس���ی كردوه‌‪ ،‬كه‌په‌یوه‌ندی هه‌ی��� ‌ه ل ‌ه نێوان زۆربونی‬ ‫دانیشتوان و رێكخس���تنی ئابوری به‌سه‌ریاندا‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و زۆر‬ ‫ب ‌ه گه‌شبینیش���یه‌و‌ه له‌و كۆمه‌ڵگ ‌ه به‌به‌زه‌یی���ه‌ی خۆیدا ژیاو‬ ‫تیۆریه‌كه‌شی خرایه‌ به‌ر چاوان بێ ئه‌وه‌ی ببێت ‌ه نه‌خشه‌یه‌كی‬ ‫هێتله‌ریی قڕكردن‪ ،‬س���ه‌یره‌‪ ،‬كه‌ئه‌می سپی پێستی چاوشین‬ ‫ئێستا باوكێكی فه‌لسه‌فه‌ی س���ه‌رمایه‌دارییه‌و ئیبنوخه‌لدونی‬ ‫ره‌حمه‌تیش هیچ!‬ ‫‪3‬ـ داڤید ریكاردۆ(‪1772‬ـ‪ :)1823‬فه‌یله‌سوفێكی تری ئابوری‬ ‫س���ه‌رمایه‌دارییه‌‪ ،‬ل ‌ه خێزانێكی جوله‌كه‌ی هۆڵه‌ندی بو‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ره‌گه‌زنام���ه‌ی به‌ریتانی هه‌بو‪ ،‬ل ‌ه رێی بۆرس���ه‌و‌ه ل ‌ه ته‌مه‌نی‬ ‫بیستوش���ه‌ش س���اڵیدا بو‌ه بازرگانێك���ی زۆر ده‌وڵه‌مه‌ند‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫ته‌مه‌نی سیوپێنج ساڵییدا بو‌ه یه‌كێك ل ‌ه هه‌ر‌ه ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی‬ ‫به‌ریتانیاو كورس���یه‌كی په‌رله‌مان���ی به‌ریتانی وه‌كو نوێنه‌ری‬ ‫ئیرله‌ندا كڕییه‌وه‌‪ ،‬بایه‌خی زیاتر ب ‌ه چۆنیه‌تی دابه‌شكردنه‌وه‌ی‬ ‫سامان داو داوای دیاری كردن و زیادكردنی هه‌قی كرێكاران و‬ ‫كرێیان���ی ده‌كرد‪ ،‬ده‌یوت ده‌بێت له‌گه‌ڵ زیادبونی نرخی كااڵدا‬ ‫ل ‌ه بازاڕ یه‌كسه‌ر معاشی كرێكارانیش به‌رز بكرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫‪4‬ـ فرانس���ۆ كیزنی(‪1694‬ـ‪ : )1778‬ل ‌ه فه‌ره‌نس���ا له‌دایكبو‪،‬‬ ‫پزیش���كی لویس���ی پێنجه‌م بو‪ ،‬الیه‌نگری مه‌زهه‌بی سروشتی‬ ‫بو‪ ،‬ل ‌ه ‪ 1756‬دا دو بابه‌تی له‌س���ه‌ر جوتیاره‌كانی باش���وری‬ ‫فه‌ره‌نس���ا باڵوكرده‌وه‌‪ ،‬كه‌تێیدا پاره‌و سامان ب ‌ه خوێنی له‌ش‬ ‫ده‌چوێنێت‪ ،‬كه‌ده‌بێ ب ‌ه هه‌موان���دا بگه‌ڕێت‪ ،‬به‌راوردی نێوان‬ ‫تیۆر‌ه ئابوریه‌كانی خسته‌و‌ه پێش چاو داوای ل ‌ه حكومه‌ته‌كان‬ ‫ده‌ك���رد ته‌ده‌خول ك���ه‌ن و بێكاریی كه‌م كه‌ن���ه‌وه‌و كامه‌رانی‬ ‫خه‌ڵكی بكه‌نه‌ به‌رپرسێتی حكومه‌ته‌كانیان‪.‬‬ ‫‪5‬ـ جۆن ستیوارت(‪1806‬ـ‪ :)1873‬داوای ئازادی و سه‌ربه‌ستی‬ ‫زیاتری بۆ تاكه‌كان ده‌كردو ده‌یویست حكومه‌ته‌كان هیچ جۆر‌ه‬ ‫ته‌ده‌خولێكیان ل ‌ه ره‌فتاری میلله‌ته‌كانیاندا نه‌بێت!‬ ‫‪6‬ـ هێربێرت سبێنسه‌ر(‪1820‬ـ‪ :)1903‬بانگه‌شه‌ی سه‌ربه‌ستی‬ ‫ت���ه‌واوی تاك و ك���ۆی گه‌النی ده‌ك���رد‪ ،‬دژی هه‌م���و جۆر‌ه‬ ‫ته‌ده‌خولێك���ی حكوم���ه‌ت بو‪ ،‬ب ‌ه تایبه‌تی ل��� ‌ه دیاری كردنی‬ ‫سه‌رمایه‌و گرێبه‌ستی بازرگانی و چۆنیه‌تی به‌گه‌ڕ خستنه‌وه‌ی‬ ‫پاره‌و س���امان‪ ،‬ده‌یوت نابێت ره‌فت���اری ئابوریی هیچ جۆر‌ه‬

‫‪36‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫له‌مپه‌رێك���ی ل ‌ه رێدا هه‌بێت‪ .‬باوه‌ڕێكی پته‌وی ب ‌ه پێش���بوردو‬ ‫به‌ره‌و پێش���چونی هه‌مو ش���تێك هه‌بو‪ ،‬مه‌قوله‌ی (مانه‌و‌ه بۆ‬ ‫چاكتره‌كانه‌) هی ئه‌مه‌و داروینیزم كردی ب ‌ه موڵكی داروین‪..‬‬ ‫ ده‌یان���ی تریش وه‌كو جۆن لۆك و میرابۆو داڤید هیوم‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫هه‌مویان ده‌یانه‌ویس���ت ده‌وڵه‌ت و حكومه‌ت هه‌قیان به‌س���ه‌ر‬ ‫سه‌رمایه‌دارانه‌و‌ه نه‌بێت و ته‌ده‌خول نه‌كه‌ن ‌ه كاروباریان‪ ،‬زۆریان‬ ‫ده‌یانوت‪ :‬مادام واڵتی خۆمان جێگیر‌ه مه‌فروز‌ه ده‌وڵه‌ته‌كه‌مان‬ ‫بڕواته‌ ده‌ره‌و‌ه سه‌روه‌ت و سامانی تر په‌یدا كات!‬ ‫هۆكاری سه‌رهه‌ڵدانی سه‌رمایه‌داریی‪:‬‬ ‫ ئه‌وروپا ل ‌ه چه‌رخه‌كانی ناوه‌ڕاستدا ل ‌ه كوێره‌وه‌رییه‌كی زۆر‬ ‫قورس���دابو‪ ،‬چینایه‌تییه‌كی زۆر سه‌خت ل ‌ه ئارادابو‪ ،‬هه‌ژاریی‬ ‫و ده‌س���كورتی ل ‌ه الیه‌ك و كۆبونه‌وه‌ی س���ه‌روه‌ت و س���امان‬ ‫ل��� ‌ه الیه‌كی تر گه‌الن���ی ئه‌وروپای هه‌ر هه‌م���و كردبو ب ‌ه دوو‬ ‫چین‪ :‬ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان و هه‌ژاره‌كان‪ ،‬نه‌جیبزاد‌ه گه‌ده‌به‌له‌كان‬ ‫و كۆیل ‌ه داماوه‌كان‪ ،‬چینێك ل ‌ه حه‌وت ته‌به‌قه‌ی ئاس���مانه‌و‌ه‬ ‫قرقێن ‌ه لێده‌دات و‬ ‫چینێك���ی ت���ر‬ ‫ل��� ‌ه خ���واره‌و‌ه‬ ‫ب���ێ خ���ۆراك و‬ ‫ب���ێ پۆش���اك و‬ ‫ب���ێ په‌ناگه‌ی���ه‌‪،‬‬ ‫ش‬ ‫كڵێس���ا‬ ‫پیر ۆ ز با ی���ی‬ ‫هه‌ردوو ئاسته‌ك ‌ه‬ ‫ل ‌ه خاوه‌نه‌كانیان‬ ‫ئاده‌م سمیس‬ ‫ده‌كات و ـ‬ ‫چونك ‌ه ل��� ‌ه ره‌نجی هه‌ردواڵیان ده‌خوات ـ مژده‌ی به‌هه‌ش���ت‬ ‫ب ‌ه هه‌ردووكی���ان وه‌كو یه‌ك ده‌دات‪ ،‬كڵێس���ا ده‌یبینی چۆن‬ ‫ئیمپراتۆرو دارو ده‌س���ته‌ی سیاس���ی و ده‌ره‌به‌گه‌كان خوێنی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌كان ده‌مژن‪ ،‬كه‌چی ل ‌ه جیاتی رێ لێگرتنی ده‌هاته‌و‌ه‬ ‫س���ه‌ر هه‌ژاران و كوێره‌وه‌ره‌كان و پێی ده‌وتنه‌وه‌‪ :‬ب ‌ه ئارام بن‬ ‫به‌هه‌شته‌كه‌تان مس���ۆگه‌ره‌‪ ،‬ل ‌ه هه‌مان كاتیشدا به‌هه‌شته‌كه‌ی‬ ‫لێ كردبون ‌ه زه‌وی شاره‌وانی كوردستان و هه‌ر ب ‌ه پاره‌ش به‌و‬ ‫داماوانه‌ی ده‌فرۆشت!‬ ‫ ئه‌م ژیان ‌ه ناله‌بارو بار‌ه قورسه‌ی مرۆڤی ئه‌وروپایی بۆ ماوه‌ی‬

‫زیاتر ل ‌ه پێنج سه‌د س���اڵ تولی كێشا‪ ،‬گومڕایی شه‌وه‌زه‌نگی‬ ‫كڵێس���ا هه‌زار ساڵ بو وابو‪ ،‬ل ‌ه س���ه‌ره‌تادا كڵێسا ئه‌و هه‌مو‬ ‫ئاس���ت و پله‌و پایه‌و وه‌زیفانه‌ی نه‌بو‪ ،‬ل ‌ه ناوه‌ندی س���ه‌ده‌ی‬ ‫چواره‌می زایینیه‌وه‌‪ ،‬كه‌ب ‌ه ره‌س���می ل ‌ه ‪ 335‬زایینیدا دان نرا‬ ‫ب ‌ه مه‌س���یحێتیدا‪ ،‬بانگه‌وازی دیندارێتی ب ‌ه هه‌مو ئه‌وروپادا بۆ‬ ‫زیاتر ل ‌ه سه‌د ساڵ بێ كێش ‌ه رۆیشت‪ ،‬به‌اڵم دواتر كڵێساش بو‬ ‫ب��� ‌ه خاوه‌ن پاره‌و نفوز‪ ،‬بۆی ‌ه كه‌وت ‌ه ملمالنێی ئیمپراتۆره‌كان‪،‬‬ ‫ئه‌میش كه‌وت ‌ه كه‌سب كردنی خه‌ڵكه‌كه‌و ب ‌ه سه‌رباز كردنیان‪،‬‬ ‫ئه‌م ملمالنێ خوێناویه‌ی نێوان ده‌س���ه‌اڵتی سیاسیی دنیایی و‬ ‫ده‌سه‌اڵتی رۆحی "قیامه‌تی"! هه‌زار ساڵی ته‌واوی خواست‪ ،‬تا‬ ‫ی���ه‌ك دوو نه‌وه‌ی ئازاد هات ‌ه كایه‌وه‌و هه‌ردوو به‌ره‌ی ملمالنێ‬ ‫خوێناویه‌كه‌ی خست ‌ه ئه‌و دیوی مێژوه‌وه‌و كردنی ب ‌ه كه‌له‌پوری‬ ‫مۆزه‌خانه‌!‬ ‫ ك��� ‌ه س���ته‌مكاریی كڵێس���او پاپ���ا له‌مب���ه‌رو ئیمپراتۆرو‬ ‫ده‌ره‌به‌گه‌كان له‌وبه‌ره‌و‌ه بو ب ‌ه الفاو‪ ،‬رق و قینی خه‌ڵكه‌كه‌ش‬ ‫بو ب ‌ه ئاگرپژێن‪ ،‬هه‌رده‌بو پێك هه‌ڵپڕژێن‪ ،‬بۆی ‌ه ل ‌ه س���ه‌ره‌تای‬ ‫س���ه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌مه‌و‌ه یاخی بونی چه‌كداریی سه‌ری هه‌ڵدا‪،‬‬ ‫س���ه‌ره‌تای ئه‌میش ش���تێكی گه‌ور‌ه نه‌بو‪ ،‬به‌اڵم دیار‌ه وه‌كو‬ ‫پزیسكی ئاگر بو‌ه پشكۆو گه‌شایه‌وه‌‪ ،‬ئه‌م یاخیبون ‌ه بچوكان ‌ه‬ ‫ل ‌ه روی ده‌رونیی���ه‌و‌ه بیرمه‌ندو فه‌یله‌س���وفه‌كانی هاندا بێن ‌ه‬ ‫پێشه‌وه‌و پێشڕه‌وێتی و ئاڕاسته‌وانی شۆڕش بكه‌ن!‬ ‫ ئاڕاسته‌وانان توانیان به‌های نوێ بهێنن ‌ه كایه‌ی فیكریی و‬ ‫سیاس���ییه‌وه‌و ئه‌و بكه‌ن ب ‌ه ته‌رازو‪ ،‬بۆ نمون ‌ه توانیان جه‌خت‬ ‫له‌س���ه‌ر ئازادی و به‌های ئازادی تاك كه‌سیی بكه‌نه‌وه‌‪ ،‬دواتر‬ ‫هاتن ‌ه س���ه‌ر سامان و ئازادی به‌گه‌ڕ خس���تن و گوێنه‌دان ب ‌ه‬ ‫حه‌رام و حه‌اڵڵێتیه‌كه‌ی كڵێس���ا‪ ،‬له‌مالو‌ه ل ‌ه ناو شاره‌كاندا ب ‌ه‬ ‫گوڕو تینی ئازادیی بورژوازێتی ب ‌ه دیدو رێی نوێو‌ه دروس���ت‬ ‫بوبو‪ ،‬هه‌ر له‌و شارانه‌شه‌و‌ه جوله‌كه‌كان ـ ك ‌ه ته‌نها ده‌سته‌یه‌ك‬ ‫بون مامه‌ڵه‌ی سوداریی (ریبا)یان پێ شیاوبوـ توانیان له‌گه‌ڵ‬ ‫بوژوازیی و س���ه‌رمایه‌داریی ش���اردا ببن ‌ه ئاڕاسته‌وانی بزاوتی‬ ‫سیاس���یی و سه‌رپه‌رش���تیاری بازاڕ‪ ،‬ئاوا جوجكی بورژوازی‬ ‫سه‌رمایه‌داریی ل ‌ه شوێنی پیره‌مریشكی ده‌ره‌به‌گایه‌تی سه‌ری‬ ‫ل ‌ه هێلك ‌ه جوقاو سیستمێكی تری خوێنمژی ب ‌ه هه‌ڵپه‌ی جیهانی‬ ‫ل ‌ه ش���وێنی سیستمی كۆنی خوێنمژو كه‌ڵب ‌ه شكاوی ناوچه‌یی‬ ‫هێنای ‌ه كایه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه میلله‌تانی هه‌مو جیهانی روتانده‌وه‌‪ ،‬سیستمی‬ ‫‪37‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫ده‌ره‌به‌گ و كۆیل ‌ه مردو سیس���تمی سه‌رمایه‌داریی هات ‌ه جێی‬ ‫سیستمێك هیچ نهێنیه‌كی ناخی كرێكاری نه‌هێشت ئیلال زانی‬ ‫و بۆ پێشبوردی كۆمپانیاكانی خۆی چۆن ده‌خرێته‌و‌ه كار!‬ ‫ چه‌سپاندنی سیستمی س���ه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه قۆناغ ب ‌ه قۆناغ‬ ‫یاساو رێسای نوێی ده‌ویست‪ ،‬سیاسه‌تمه‌داران و كاربه‌ده‌ستانی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی سیاسیی واڵت ‌ه زلهێزه‌كان ئه‌ویشیان ده‌سته‌به‌ر كرد‪،‬‬ ‫تا س���ه‌رمایه‌داریی سپی پێس���تی رۆژئاوا بو به‌و قه‌اڵو قولل ‌ه‬ ‫داخراو‌ه مه‌حكه‌مه‌ی‪ ،‬كه‌ئێس���تا ملیۆنه‌ها مرۆڤی سه‌رزه‌مین‬ ‫هاوارێتی ل ‌ه ده‌س���تیی‪ ،‬به‌اڵم هاواری ك���ه‌س ته‌نانه‌ت ناگات ‌ه‬ ‫به‌رده‌رگاكانیشی!‬ ‫ مامۆس���تا مه‌حمود خه‌تیب چه‌ندی���ن هۆكار باس ده‌كات‪،‬‬ ‫كه‌بون ‌ه زه‌مینه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی سیستمی سه‌رمایه‌داریی‪ ،‬له‌وان ‌ه‬ ‫به‌ كورتی‪:‬‬ ‫‪1‬ـ ده‌ركه‌وتنی بانگه‌ش���ه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی ل��� ‌ه زۆرینه‌ی واڵتانی‬ ‫رۆژئاوای ئه‌وروپاوه‌‪ ،‬هه‌س���تی نه‌ته‌وایه‌تی ب���و‌ه پاڵنه‌رێكی‬ ‫سه‌ره‌كی یه‌كبون و ده‌س���پێكی ملمالنێ‪ ،‬هه‌ر گه‌له‌و هه‌ستی‬ ‫نه‌ته‌وایه‌تی خۆی وای لێ ده‌كرد بۆ خۆی راپس���كێنێت‪ ،‬هه‌ر‬ ‫یه‌كه‌یان سنوری قه‌واره‌ی خۆی ده‌سه‌لماندو هاواڵتێتی خۆی‬ ‫ره‌س���می ده‌كرد‪ ،‬قۆناغێكی فیكریی ت���ه‌واو نه‌بو‪ ،‬كه‌گه‌النی‬ ‫ئه‌وروپا له‌سه‌ر خاوه‌نێتی سه‌روه‌ت و سامان ناكۆك كه‌وتن و‬ ‫كه‌وتن ‌ه كێبڕكێی ئابوری و شه‌ڕو پێكدادان!‬ ‫ س���ه‌یر ئه‌وه‌ی ‌ه دیدی فیكریی و به‌رنامه‌ی سیاسیی ئا ئه‌م‬ ‫سپی پێست ‌ه چاوشین ‌ه نه‌فام ‌ه ل ‌ه ماوه‌ی سیویه‌ك ساڵی نێوان‬ ‫‪ 1914‬ـ ‪ 1945‬دا ب���و‌ه هۆی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م و دووه‌م‪،‬‬ ‫كه‌ب ‌ه هه‌ردووكی���ان بڕی (‪866‬ر‪513‬ر‪315 + 37‬ر‪820‬ر‪ = 61‬‬ ‫‪181‬ر‪334‬ر‪ )99‬ملیۆن مرۆڤی ساغی و سه‌لیمیان ب ‌ه كوژراوی‬ ‫خست ‌ه س���ه‌ر زه‌وی‪ ،‬بو ب ‌ه نمونه‌ی س���ۆپه‌رمانێكی پێشه‌وا‪،‬‬ ‫كه‌قه‌ومیه‌كانی كوردو عه‌ره‌ب و تورك و فارس واز ل ‌ه دینه‌كه‌ی‬ ‫خۆیان بهێنن بۆی و بیكه‌ن ب ‌ه پێش���ه‌واو ئاڕاسته‌وانی‬ ‫خۆیان و تا ئێستاش ئیقتیدای پێ بكه‌ن!‬ ‫‪2‬ـ زۆربون���ی دانیش���توان‪ :‬ب��� ‌ه تایبه‌تی دانیش���توانی‬ ‫شاره‌كان‪ :‬ئه‌مه‌ش ب ‌ه هۆی كۆچی گوندنشینه‌كان بۆ ناو‬ ‫ش���اره‌كان‪( ،‬چونك ‌ه ل ‌ه شاردا ئیش و كاری ئاسانتر ل ‌ه‬ ‫جوتیارییه‌كه‌و ب ‌ه نرخێكی دیار ده‌س���ت ده‌كه‌وت) به‌اڵم‬ ‫ئه‌م ‌ه وه‌كو هه‌مو دیارده‌یه‌كی تری ژیان‪ ،‬كه‌ل ‌ه س���نوری‬

‫پێویست ده‌رده‌چێت ئیتر ده‌بێت ‌ه مایه‌ی كێشه‌‪ ،‬بۆی ‌ه زۆریونی‬ ‫كۆچی گوندنش���ینان بۆ شاره‌كان وای كرد‪ ،‬كه‌بێكاریی ببێت ‌ه‬ ‫دیارده‌یه‌كی زه‌ق و تین و ته‌وژمێكی زۆر له‌س���ه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ك ‌ه‬ ‫دروستبكات‪ ،‬ئه‌مه‌ش هۆكارێكی سه‌ره‌كی بو بۆ هاتن ‌ه كایه‌ی‬ ‫سه‌رمایه‌داریی‪ ،‬چونك ‌ه بێكاره‌كان هه‌ر چاوه‌ڕێی گۆڕانكارییه‌ك‬ ‫بون‪ ،‬بۆیه‌‪ ،‬كه‌سیس���تمی سه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه خۆی گرت‪ ،‬هه‌مو‬ ‫وایان زانی فریادره‌سه‌و خۆیان خست ‌ه به‌رده‌ستی‪ ،‬ئه‌ویش زۆر‬ ‫بێ به‌زه‌ییان ‌ه ره‌نجی هه‌موانی بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی خس���ت ‌ه‬ ‫گه‌ڕ!‬ ‫‪3‬ـ هه‌اڵتنی كۆیله‌ی زه‌وی ل ‌ه ئاغاكان و كڕینه‌وه‌یان ل ‌ه الیه‌ن‬ ‫س���ه‌رمایه‌داره‌كانه‌وه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه ره‌نگ ‌ه ل ‌ه واڵتی ئێم ‌ه سه‌یر بێت‪،‬‬ ‫به‌اڵم ئه‌م ‌ه ئه‌و حاڵه‌ت ‌ه بو‪ ،‬كه‌زیاتر ل ‌ه پێنج س���ه‌د س���اڵ بو‬ ‫سیستمی فه‌رمانڕه‌وایی بو‪ ،‬ژماره‌یه‌كی زۆری خه‌ڵكی كرابون‬ ‫ب ‌ه كۆیله‌ی زه‌وی‪ ،‬وات ‌ه ش���ه‌ووڕۆژ ل���ه‌و زه‌ویانه‌دا‪ ،‬كه‌موڵكی‬ ‫ده‌ره‌به‌گه‌كان یان كڵێسا بون‪ ،‬كاریان ده‌كرد بێ ئه‌وه‌ی كرێیان‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬ته‌نها ب ‌ه نانه‌سكیی‪ ،‬ك ‌ه زه‌ویه‌ك ده‌فرۆشرا‪ ،‬ب ‌ه كانیاوو‬ ‫دارستان و خه‌له‌و خه‌رمان و كۆیله‌كانیه‌وه‌ ده‌فرۆشرا!‬ ‫ له‌گه‌ڵ س���ه‌ره‌تای خۆگرتنی سیس���تمی سه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه‬ ‫زۆر له‌م كۆیالنه‌ی زه‌وی له‌ده‌س���ت ده‌ره‌به‌گه‌كانیان هه‌اڵتن و‬ ‫ل ‌ه شاره‌كاندا خۆیان شارده‌وه‌‪ ،‬سه‌رمایه‌دارییش ئه‌مانه‌ی زۆر‬ ‫ب ‌ه هه‌رزان ده‌س���ت كه‌وت‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌مان ‌ه پێش���تر كاریان ب ‌ه‬ ‫نانه‌س���كیی كردبو‪ ،‬هه‌رچییه‌كیان بدانای ‌ه ب ‌ه زۆریان ده‌زانی‪،‬‬ ‫ئه‌مانی���ش بێكارییان چه‌ندی���ن ئه‌وه‌ند‌ه زیات���ر كردو كرێی‬ ‫كاركردنیان ب ‌ه شێوه‌یه‌كی سه‌یر هێنای ‌ه خواره‌وه‌‪ ،‬له‌م رێیه‌شه‌و‌ه‬ ‫سه‌رمایه‌داریی ل ‌ه ماوه‌یه‌كی زۆر كه‌مدا وزه‌ی هه‌موانی بۆ خۆی‬ ‫خست ‌ه گه‌ڕو به‌و خێرایی ‌ه سیستم ‌ه زه‌روییه‌كه‌ی ب ‌ه ره‌نجی هه‌ر‬ ‫هه‌مو خه‌ڵكییه‌و‌ه نوساند!‬ ‫‪4‬ـ داواكاریی دانیش���توانی ش���اره‌كان بۆ البردنی سیستمی‬

‫داڤید ڕیكاردۆ‬

‫‪38‬‬

‫تۆماس ماڵتۆس‬ ‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫حوكم���ی ده‌ره‌به‌گایه‌ت���ی به‌س���ه‌ریانه‌وه‌و ده‌س���ت هه‌ڵگرتن‬ ‫ل ‌ه پێش���ێل كردن���ی ئازادیی خه‌ڵكانی ش���ار‪ ،‬ئ���ه‌وه‌ی ئه‌م‬ ‫داواكارییه‌شی به‌هێزتر ده‌كرد‪ ،‬الیه‌نی ئابوریی شارنشینه‌كان‬ ‫بو‪ ،‬ل ‌ه الیه‌كه‌و‌ه خۆیان ئامێری به‌رهه‌مهێنانیان له‌ده‌ستدابو ل ‌ه‬ ‫الیه‌كی تریش���ه‌و‌ه ب ‌ه بورژوازی ‌ه سه‌رمایه‌داره‌كانه‌و‌ه په‌یوه‌ست‬ ‫ب���ون و به‌رژه‌وه‌ندی بونیان تێكه‌ڵ ب ‌ه به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وان بو‪،‬‬ ‫بۆی ‌ه سه‌رمایه‌دارانیش زیاتر دنه‌یان ده‌دان‪ ،‬تا ده‌ره‌به‌گایه‌تی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی به‌سه‌ر شاردا نه‌مێنێت‪ ،‬به‌مه‌ش رێ بۆ چه‌سپاندنی‬ ‫ئی���داره‌ی س���ه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه زیاتر خۆش‬ ‫ده‌ب���و‪ ،‬چونك��� ‌ه ه���ه‌ر ده‌ب���و بۆش���ایی‬ ‫ئیداری���ی ده‌ره‌به‌گایه‌تیه‌ك ‌ه ب ‌ه سیس���تمی‬ ‫سه‌رمایه‌داریی پڕ بكرێته‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه به‌دیل‬ ‫(ئاڵته‌رناتیڤ)ی تر نه‌بو!‬ ‫‪5‬ـ به‌هێزبون���ی بزوتن���ه‌وه‌ی زانس���تی و‬ ‫فیكریی و ئیس�ڵ�احیی دینی مه‌سیحێتی و‬ ‫كوێربونه‌وه‌ی دیدی كڵێساو خۆنه‌گرتنی ل ‌ه‬ ‫زۆرانبارزیی زانس���تی ته‌جریبییدا‪ :‬ئه‌مان ‌ه‬ ‫جگ ‌ه له‌وه‌ی‪ ،‬كه‌خه‌ڵكه‌ك ‌ه ب ‌ه جارێك وازیان‬ ‫ل ‌ه دیندارێتیه‌ك ‌ه هێناو كه‌وتن ‌ه كۆكردنه‌وه‌ی‬ ‫سه‌روه‌ت و سامان و كێبڕكێی یه‌كتریی!‬ ‫‪6‬ـ ئازادی���ی و رێكردن���ه‌وه‌ی ت���ه‌واو بۆ‬ ‫بازرگان و س���ه‌رمایه‌داران ل ‌ه الیه‌ن پاش���ا‬ ‫ب ‌ه پاڵنه‌ری‬ ‫گه‌نجه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه‌‪ ،‬كه‌هه‌ندێكیان‬ ‫قه‌ومی پش���تیوانییان ل��� ‌ه بازرگانانی واڵت���ی خۆیان ده‌كرد‪،‬‬ ‫هه‌ندێكیشیان له‌گه‌ڵ سه‌رمایه‌داره‌كاندا شه‌ریك ده‌بون‪ ،‬بۆی ‌ه‬ ‫یاسای ئاسانكاریی و پێشبوردی سیستمی سه‌رمایه‌دارییه‌كه‌یان‬ ‫ده‌رده‌ك���رد‪ ،‬ئه‌م���ه‌ش بو‌ه ه���ۆی وااڵبون���ی یه‌كجاریی رێی‬ ‫سه‌رمایه‌داران‪.‬‬ ‫ ئه‌مان���ه‌و چه‌ندی���ن خاڵی تر‪ ،‬كه‌هه‌م���و پێكه‌وه‌و ب ‌ه ته‌نها‬ ‫تین و فش���اریی زۆریان له‌سه‌ر خه‌ڵكه‌ك ‌ه دروستده‌كرد‪ ،‬جگ ‌ه‬ ‫له‌وه‌ی خه‌ڵكه‌ك ‌ه له‌و حوكمڕانی ‌ه زاڵمان ‌ه بێزار بوبون‪ ،‬كه‌هیچی‬ ‫ل ‌ه ره‌نجی خۆیان نه‌ده‌دانه‌وه‌‪ ،‬خه‌ڵكه‌ك ‌ه له‌و تاریكس���تانیه‌دا‬ ‫چاوه‌ڕوان���ی قوتاربون‪ ،‬له‌والوه‌ش س���ه‌رمایه‌داره‌كان ب ‌ه بیری‬ ‫ئازادو خوێنده‌واریی و فه‌رده‌ پاره‌وه‌ ده‌ركه‌وتن!‬ ‫ ئه‌م زۆرانبازیی ‌ه زه‌ق و ئاشكرایه‌‪ ،‬گه‌مه‌یه‌كی تری شه‌تره‌نجی‬

‫ژێر زه‌مینی ئاڕاس���ته‌ی ده‌كرد‪ ،‬ك ‌ه جوله‌كه‌كان و س���ه‌رانی‬ ‫كڵێس���ا تێیدا نه‌خشه‌وان و ئاڕاس���ته‌وانی دژ ب ‌ه یه‌كی بون‪،‬‬ ‫سیاسه‌تمه‌دارانی واڵته‌كانیش به‌سه‌ر ئه‌و دوو به‌ره‌یه‌دا دابه‌ش‬ ‫بوبون‪ ،‬جوله‌كه‌كان ب ‌ه هۆی دی���دی دینیی خۆیانه‌و‌ه خۆیان‬ ‫ب ‌ه به‌ش���ێك ل ‌ه كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌وروپا نه‌ده‌زانی ‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫ل ‌ه هه‌مو جێیه‌كیش پس���پۆڕی سوخۆریی و پاره‌هه‌ڵسوڕاندن‬ ‫بون‪ ،‬بشبون ‌ه هاوپه‌یمانی بورژوازیی ‌ه نوێكانی شار‪ ،‬ك ‌ه خۆیان‬ ‫ل ‌ه دین و سیس���تمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی راپسكاندبو‪ ،‬جوله‌كه‌كان‬

‫شێوازێکی سواڵکردنی ئه‌مریكییه‌كان‬

‫مامه‌ڵه‌ی ریبایان پێ ئاس���ایی ب���و‪ ،‬كاریگه‌ریی گه‌وره‌یان ل ‌ه‬ ‫ئاڕاس���ته‌ی ش���ه‌ڕه‌كه‌دا هه‌بو‪ ،‬خاڵی كاریگه‌ریی سه‌ركه‌وتنی‬ ‫س���ه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه جوله‌كه‌كان بون‪ ،‬ده‌یان خانه‌واده‌ی وه‌كو‬ ‫رۆچیلد‪ ،‬كه‌بو‌ه خاوه‌نی یه‌كه‌مین بانك‪ ،‬پاشان چوار كوڕو كچ‬ ‫و زاواكه‌ی بونه‌و‌ه ب��� ‌ه خاوه‌نی بانكی تر‪ ،‬ئینجا نه‌وه‌كانیان‪،‬‬ ‫ئێس���تا س���ه‌دان بانك هه‌ی��� ‌ه ل ‌ه هه‌م���و رۆژئ���اواو جیهانی‬ ‫س���ه‌رمایه‌دارییدا‪ ،‬كه‌ب ‌ه ده‌س���ت ئه‌م خانه‌وه‌د‌ه جوله‌كه‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫ئه‌وی ش���اره‌زایی ل ‌ه شاده‌ماری كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌وروپادا هه‌بێت‪،‬‬ ‫ده‌زانێ���ت‪ ،‬كه‌ئینتیمای تی���ره‌و هۆزه‌كانی قه‌دیم ئێس���تاش‬ ‫كاریگه‌ریی له‌سه‌ر خۆهه‌اڵوێردن و نه‌ریتی خانه‌واده‌یی ماوه‌‪،‬‬ ‫بڕۆ ئه‌وروپا هه‌رچی وشه‌ی (سه‌ن)ی پێوه‌بو‪ ،‬ئه‌و‌ه ل ‌ه نه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌و ده‌ره‌به‌گانه‌یه‌‪ ،‬كه‌باس���یان ده‌كه‌ین‪ ،‬وه‌كو‪ :‬مێجه‌رسۆن‪،‬‬ ‫جۆنسۆن‪ ،‬الرسن‪ ،‬بێرسن‪..‬‬ ‫‪39‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫ خاڵێك���ی تریش هه‌ی���ه‌‪ ،‬كه‌كاریگه‌ریی ژێ���ر زه‌مینی له‌م‬ ‫ئاڵوگۆڕه‌دا بینی‪ ،‬ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬كه‌هه‌ندێك ل ‌ه ده‌ره‌به‌گه‌كان‪،‬‬ ‫ك ‌ه پابه‌ندی���ی دینییان نه‌ب���و‪ ،‬بۆ ئ���ه‌وه‌ی ئیمتیازاته‌كه‌یان‬ ‫له‌ده‌ست نه‌چێت‪ ،‬كوڕی خۆیان ده‌نارد‌ه شاره‌كان بۆ خوێندن‬ ‫و له‌وێ تێكه‌ڵ ب ‌ه كوڕی سه‌رمایه‌دارانیان ده‌كردن و سه‌روه‌ت‬ ‫و س���امانێكیان بۆ به‌گه‌ڕخستنی ده‌خست ‌ه به‌ر ده‌ستیان تا ل ‌ه‬ ‫ش���اره‌كاندا پێبگه‌ن و بنه‌یه‌كیان له‌وێش بۆ مس���ۆگه‌ر ببێت‪،‬‬ ‫كوڕی ئه‌مانه‌ش بونه‌و‌ه س���ه‌رمایه‌دارو ل ‌ه ش���اره‌كاندا بون ب ‌ه‬ ‫خاوه‌ن نفوزو كاریگه‌ریی له‌س���ه‌ر ده‌ركردنی یاس���او رێس���ا‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش رێچكه‌یه‌ك بو‪ ،‬كه‌سیس���تمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی ‌ه زاڵمه‌ك ‌ه‬ ‫لێیه‌و‌ه خزای ‌ه ناو سیستمی سه‌رمایه‌دارییه‌كه‌و ب ‌ه هه‌ردووكیان‬ ‫ئه‌و زه‌رو‌ه ئابورییه‌یان پێكهێنا‪ ،‬كه‌ده‌می نای ‌ه ره‌نجی گه‌الن و‬ ‫بۆ خۆی هه‌ڵلوشی و ئێستای ل ‌ه سه‌ره‌تای خوێنمژتره‌!‬ ‫ له‌ب���ه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌س���ایه‌تی ئه‌وروپایی هه‌ر ل ‌ه س���ه‌ره‌تای‬ ‫پێكهاته‌ی مرۆڤایه‌تیه‌و‌ه باوه‌ڕی زیاتر ب ‌ه ملمالنێ و شه‌ڕه‌پاڵ‬ ‫هه‌بوه‌و هه‌یه‌‪ ،‬هه‌میش ‌ه ده‌بینیت رقن بوه‌‪ ،‬ل ‌ه دژایه‌تی كردنی‬ ‫به‌رده‌وام���ی یه‌كترییدان‪ ،‬كه‌س كه‌س���ی ت���ری خۆش ناوێت‪،‬‬ ‫ه���ه‌ر یه‌كه‌و ب��� ‌ه دوای به‌رژه‌وه‌ندی خۆیدا وێڵ���ه‌‪ ،‬ل ‌ه پێناوی‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندی و سودی خۆیدا هه‌مو قیه‌مێك ده‌گۆڕێت‪ ،‬به‌های‬ ‫پیرۆزی ال نامێنێت‪ ،‬ئه‌م��� ‌ه ل ‌ه كۆنه‌و‌ه وا هێناویانه‌‪ ،‬بۆی ‌ه ك ‌ه‬ ‫سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی داڕماو سیستمی سه‌رمایه‌داریی هات ‌ه‬ ‫جێی گۆڕانێكی ریش���ه‌یی دروس���ت نه‌بو‪ ،‬دوو چینایه‌تی هه‌ر‬ ‫وه‌ك���و خۆی مایه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم ناویان گۆڕا‪ ،‬ئیس���تیغالله‌ك ‌ه هه‌ر‬ ‫وه‌كو خۆی ما‪ ،‬ته‌نها ناوه‌كه‌ی گۆڕا‪ ،‬چونك ‌ه كه‌سیش له‌سه‌ر‬ ‫به‌زه‌یی و ش���ه‌فه‌قه‌ت و گیانی هاوكاریی و یارمه‌تی په‌روه‌رد‌ه‬ ‫نه‌بوبو ه���ه‌ر ده‌بو بكه‌وتنایه‌ت��� ‌ه به‌كارهێنانی بێ ره‌حمانه‌ی‬ ‫یه‌كتریی‪ ،‬ئێس���تاش هه‌ر وان‪ ،‬ئه‌وی وا ده‌زانێت كه‌س���ایه‌تی‬ ‫رۆژئاوایی وا نه‌م���اوه‌‪ ،‬ل ‌ه وه‌همدایه‌و فری���وی خواردوه‌‪ ،‬یان‬ ‫فێڵبازه‌و ب���ۆ چه‌واش���ه‌كاریی و سه‌رخس���تنی به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫تێكه‌اڵوی خۆی له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داریی وا ده‌كات‪،‬‬ ‫ئاخر ده‌بێت بزانرێت بۆچی ئه‌وروپا ل ‌ه هه‌مو كیش���وه‌ره‌كانی‬ ‫تر زیاتر دیدی فیكریی و به‌رنامه‌ی سیاس���یی و نه‌خش���ه‌ی‬ ‫جوگرافیای���ی گۆڕیوه‌‪ ،‬ل ‌ه هه‌ر هه‌مو جیهانیان زیاتر ش���ه‌ڕی‬ ‫ناوه‌ته‌وه‌و خه‌ڵكی كوشتوه‌‪ ،‬بۆچی؟!‬ ‫ چینی س���ه‌ره‌وه‌ی سه‌رمایه‌داریی ئاوا ل ‌ه ئه‌وروپاو ئه‌مریكا‬

‫دروستبو‪ ،‬ئاوا ده‌سه‌اڵتدار‌ه سیاسیه‌كانیش كه‌وتن ‌ه به‌رده‌ستی‬ ‫ئه‌وان و ده‌س���تورو یاس���ای ئه‌و واڵت ‌ه زه‌به‌لالحان ‌ه ئاوا خۆی‬ ‫گ���رت‪ ،‬ئینج���ل وه‌كو دی���دو تێڕوانینی ژیان له‌گ���ه‌ڵ حه‌مل ‌ه‬ ‫ئیستیعماریه‌كاندا بۆ كڕینی ژێر ده‌ست ‌ه گوێزرایه‌وه‌و جیهانیان‬ ‫ب ‌ه هه‌مان ئه‌زمونی خۆیاندا برد بۆ ئه‌وه‌ی ل ‌ه شوێنی خۆیانه‌و‌ه‬ ‫بوار بۆ هاتن ‌ه پێشه‌وه‌ی ئه‌و سه‌رمایه‌داریی ‌ه خوێنمژ‌ه بكه‌نه‌وه‌‪،‬‬ ‫ئه‌و‌ه چوارس���ه‌د ساڵ ‌ه مرۆڤایه‌تی له‌ژێر چه‌وسانه‌وه‌ی ئابوری‬ ‫كۆمه‌ڵێك مشه‌خۆری سه‌رمایه‌داریی سپی پێستی چاوشیندایه‌‪،‬‬ ‫(ل ‌ه ‪ 1600‬ه‌وه‌‪ ،‬كه‌سه‌ره‌تای حه‌مل ‌ه ئیستیعماریه‌كانی ئه‌وروپا‬ ‫بۆ جیهانخۆریی ده‌س���تی پێ كرد) س���پی پێستی چاوشینه‌‪،‬‬ ‫كه‌ده‌س���تی به‌سه‌ر ئابوری هه‌ر هه‌مو گه‌الندا گرتوه‌و هه‌ژاران‬ ‫زیاتر ده‌بن و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانیش كه‌م ناكه‌ن‪ ،‬كه‌س���ی نوێش‬ ‫ناتوانێت بچێت ‌ه س���احه‌ی كێبڕكێكه‌وه‌‪ ،‬كه‌س ئه‌وه‌نده‌ی پار‌ه‬ ‫بۆ كۆنابێته‌و‌ه مونافه‌سه‌ی له‌گه‌ڵ بچوكترین بازاڕو كۆمپانیای‬ ‫به‌ناوبانگ���ی رۆژئاوایی���دا ب���ۆ بكرێت‪ ،‬مه‌گ���ه‌ر حاكمه‌ دزو‬ ‫جه‌رده‌كانی واڵتانی داماوی ئێمه‌‪..‬‬ ‫ ئه‌م سیستم ‌ه چه‌وسێنه‌ر‌ه ل ‌ه كوێ و ئه‌و سیستم ‌ه ئابوریی ‌ه‬ ‫سیاسیه‌ی ئیس�ل�ام ل ‌ه كوێ‪ ،‬كه‌هه‌موی له‌سه‌ر بناغه‌ی ره‌حم‬ ‫و به‌زه‌یی و گیانی هاوكاریی یه‌كتریی و به‌رپرس���ێتی قیامه‌ت‬ ‫دامه‌زراوه‌؟!‬ ‫ ئه‌م سیس���تم ‌ه خوێنمژ‌ه ل ‌ه كوێ و ئه‌و گیان ‌ه دینداریی ‌ه ل ‌ه‬ ‫ك���وێ‪ ،‬كه‌خوای گه‌ور ‌ه ل ‌ه مه‌تحیدا ده‌یفه‌رمو‪َ ( :‬وي ْ‬ ‫ُؤ ِث ُر َ‬ ‫ون َعلَى‬ ‫أَ ُنف ِس ِه ْم َولَ ْو َك َ‬ ‫اص ٌة) حه‌شر‪ 9/‬واته‌‪ :‬ئه‌گه‌ر هه‌ژاریشیان‬ ‫ص َ‬ ‫ان ِب ِه ْم َخ َ‬ ‫به‌سه‌ر خۆیاندا بهێنایه‌ هه‌ر ده‌یانبه‌خشی!‬ ‫ ئه‌م ‌ه سیماو رۆحی ئه‌و كۆمه‌ڵگ ‌ه بو‪ ،‬كه‌پێغه‌مبه‌ری مه‌زن صلی‌‬ ‫الله علیه وسلم له‌ژێر ئاڕاسته‌ی وه‌حی خواییدا دایمه‌زراندبو‪،‬‬ ‫پڕ ل ‌ه س���ۆزو به‌زه‌یی‪ ،‬پڕ ل ‌ه گیانی هه‌ره‌وه‌زیی‪ ،‬به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫هه‌موان ب ‌ه پارس���ه‌نگی ده‌پارێزرا‪ ،‬هه‌لی ره‌خساو بۆ هه‌موان‬ ‫وه‌كو یه‌ك بو‪ ،‬چه‌ند كۆیل ‌ه بو‌ه به‌رپرس���ی ده‌س���ه‌اڵت؟! ب ‌ه‬ ‫س���ه‌دان كۆیل ‌ه بونه‌و‌ه ب ‌ه پێشه‌وای كۆمه‌ڵگ ‌ه مه‌ده‌نیه‌ك ‌ه بون‬ ‫ب ‌ه مه‌رجه‌عییه‌تی دینه‌كه‌‪ ،‬كه‌بااڵترین ده‌س���ه‌اڵتی سیاسی ل ‌ه‬ ‫هه‌ڵوێستیان ده‌ترسا‪ ،‬ب ‌ه راستی كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی ئه‌مڕۆ‬ ‫وه‌كو كۆمه‌ڵگه‌ی قوڕه‌یشی دوێنێ پێویستی به‌م ئیسالمه‌یه‌‪،‬‬ ‫تا له‌و داماوییه‌ی قوتاری كات‪..‬‬ ‫ئای���ا س���ه‌رمایه‌داریی ل��� ‌ه به‌خته‌وه‌ركردن���ی مرۆڤایه‌تی���دا‬ ‫‪40‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫سه‌ركه‌وتوبو؟‬ ‫ هی���چ جاهیلییه‌تێك ناتوانێت هیچ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ب ‌ه ته‌واوی‬ ‫به‌خته‌وه‌ر كات‪ .‬چونك ‌ه خۆی ئه‌وه‌نده‌ی به‌خته‌وه‌ریی پێ نی ‌ه‬ ‫تا بیبه‌خشێت‪ ،‬یه‌كه‌مین شتێك‪ ،‬كه‌سه‌رمایه‌داریی ده‌بو تێیدا‬ ‫بێت س���ۆزو به‌زه‌یی بو‪ ،‬س���ۆزێكی خه‌مخۆرانه‌بو‪ ،‬كه‌باڵێكی‬ ‫ڕه‌حمه‌ت به‌س���ه‌ر ئه‌و هه‌م���و بێنازو النه‌وازانه‌دا بكێش���ێت‪،‬‬ ‫كه‌فریوكاری���ی چه‌واش���ه‌ی كردبون و ب ‌ه كۆم���ه‌ڵ رویان له‌و‬ ‫كردبو‪ ،‬وایان ده‌زانی‪ ،‬كه‌ل ‌ه ده‌ست ده‌ره‌به‌گایه‌تی ڕایان كردو‬ ‫سه‌رمایه‌داریی گرتنیه‌ خۆ‪ ،‬ده‌حه‌سێنه‌وه‌!‬ ‫ سه‌رمایه‌داریی ب ‌ه چاوی په‌رۆشه‌و‌ه نه‌یڕوانی ‌ه كرێكاره‌كانی‪،‬‬ ‫نه‌یڕوانی ‌ه پێداویس���تی و حه‌زه‌كانیان‪ ،‬ده‌یویس���ت چینایه‌تی‬ ‫نوێیان ال بكات ‌ه ش���تێكی سروش���تی و حه‌تمی و پیرۆز‪ ،‬ئێ‬ ‫كڵێس���او ئیپمراتۆرو ده‌ره‌به‌گه‌كانیش دی���دو به‌رنامه‌و به‌هاو‬ ‫پێوه‌ره‌كان���ی خۆی���ان وا لێ كردبو‪ ،‬ورد‌ه س���ه‌رمایه‌داره‌كان‬ ‫هه‌م���و ب ‌ه گزی���ی و دزیی و قاچاخچێتی و فرۆش���تنی مادد‌ه‬ ‫بێهۆش���كه‌ره‌كان ده‌وله‌مه‌ند ده‌بون‪ ،‬ل ‌ه س���ه‌رده‌مانی یه‌كه‌می‬ ‫سه‌رمایه‌دارییدا بواری خۆده‌وڵه‌مه‌ند كردن له‌به‌رده‌م ئه‌مانه‌دا‬ ‫ب ‌ه ش���ێوه‌ی یاس���ایی كراوه‌بو‪ ،‬بۆی ‌ه ئێستاش‪ ،‬كه‌به‌و جیهان ‌ه‬ ‫وه‌ر ده‌بن‪ ،‬ب ‌ه تایبه‌تی له‌و واڵتانه‌دا‪ ،‬كه‌پێشتر سۆشیالیستی‬ ‫ب���ون و كه‌وتونه‌ت ‌ه به‌رده‌س���تیان هه‌مان ئه‌زم���ون دووبار‌ه‬ ‫ده‌كه‌ن���ه‌وه‌‪ ،‬هه‌مان هه‌ن���گاو ده‌نێن‪ ،‬ئه‌وه‌ی ل ‌ه كوردس���تان‬ ‫ئێستا داده‌مه‌زرێت‪ ،‬ده‌سپێكی سیستمی سه‌رمایه‌دارییه‌كه‌یه‌و‬ ‫هه‌ر وه‌كو چۆن ل ‌ه س���ه‌ره‌تادا ل ‌ه واڵتی خۆی له‌سه‌ر دزیی و‬ ‫گزیی دروست بو‪ ،‬ئێس���تاش هه‌مو خه‌ڵكی ده‌بینن‪ ،‬كه‌چۆن‬ ‫سیس���تمی س���ه‌رمایه‌دارییه‌كه‌ی ئیحتیالل ده‌كرێت ‌ه ده‌ستورو‬ ‫یاس���او به‌رژه‌وه‌ندی ئ���ه‌وان و عه‌رش و فه‌رش��� ‌ه درۆزن ‌ه بۆ‬ ‫كوردایه‌تیه‌وانان نیش���ان ده‌درێت‪ ،‬تا وا بزانن به‌ره‌و ئامانجی‬ ‫به‌ده‌وڵه‌تبون ده‌چن‪ ،‬به‌اڵم دیار‌ه ئه‌م ‌ه بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان ‌ه‬ ‫نه‌ك بۆ هێنانه‌دی ئاواتی كورد‪ ،‬ئه‌وان ئه‌وه‌ند‌ه ش���ه‌ریف نین‬ ‫وێڵ بن ل ‌ه دوای ئامانجی گه‌الن‪ ،‬چونك ‌ه ب ‌ه ش���ێوه‌یه‌كی زۆر‬ ‫لێزانان ‌ه ده‌یكه‌ن و به‌رژه‌وه‌ندی سیاس���ه‌تمه‌دارانی كوردیان وا‬ ‫خس���تۆت ‌ه ژێر ركێفی خۆیان���ه‌وه‌‪ ،‬رون ده‌رناكه‌وێت‪ ،‬كه‌فێڵه‌‪،‬‬ ‫كاب���رای سیاس���ه‌تمه‌داری كوردیش ناتوانێت له‌و نه‌خش���ه‌ی ‌ه‬ ‫ده‌رچێت‪ ،‬كه‌ئه‌وان هێناویانه‌ت ‌ه به‌رده‌س���تی‪ ،‬ئه‌میش‪ ،‬كه‌بۆت ‌ه‬ ‫به‌ردێكی ئه‌و ش���ه‌تره‌نج ‌ه سیاس���یی ‌ه باش ده‌بینێت گه‌م ‌ه ب ‌ه‬

‫چاره‌نوسی ئه‌و كورده‌كه‌ش ده‌كرێت‪ ،‬به‌اڵم بێده‌نگه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ل ‌ه الیه‌كه‌و‌ه هه‌ندێك به‌رژه‌وه‌ندی خۆی دێنێت ‌ه دی‪ ،‬ل ‌ه الیه‌كی‬ ‫تره‌و‌ه بوارو جورئه‌تی ئ���ه‌وه‌ی نه‌ماوه‌و ناتوانێت هاوار كات‪:‬‬ ‫ك ‌ه خه‌ڵكین ‌ه ئه‌م ‌ه فێڵكاریی���ه‌و ئێمه‌ش عه‌وره‌تمان له‌ژێره‌و‌ه‬ ‫گیراو‌ه ناتوانین ل ‌ه ده‌ستیان ده‌رچین‪ ،‬بۆی ‌ه وه‌كو دیلێكی بێ‬ ‫ده‌سه‌اڵت ده‌بێ بڵێن‪ :‬وه‌زعمان باشه‌و پارێزراوین!‬ ‫ س���ه‌رمایه‌داریی ـ وه‌ك���و ه���ه‌ر جاهیلییه‌تێك���ی تر ـ هه‌ر‬ ‫ل��� ‌ه س���ه‌ره‌تایه‌و‌ه كه‌وت��� ‌ه هه‌ڵه‌ی گ���ه‌وره‌وه‌‪ ،‬سه‌ربه‌س���تی‬ ‫ئابوریكه‌سه‌رمایه‌داریی بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كرد‪ ،‬هه‌لی ره‌خساوی‬ ‫به‌رده‌س���تی هه‌موان نه‌بو‪ ،‬ته‌نها ئه‌و كه‌س���ان ‌ه س���ودیان لێ‬ ‫بین���ی‪ ،‬كه‌پاره‌دار بون‪ ،‬كه‌بو‌ه سیس���تم و خۆی گرت بواری‬ ‫س���ه‌رمایه‌ی نوێی ل��� ‌ه هه‌موان گرت���ه‌وه‌‪ ،‬كرێكارانیش بواری‬ ‫تری غه‌یری ڕاكێش���انی موره‌ككه‌ی سه‌ر ملیان بۆ نه‌مایه‌وه‌‪،‬‬ ‫چونك��� ‌ه ناچار بوبون‪ ،‬ن ‌ه ده‌یانتوان���ی كرێكانیان دیاری كه‌ن‬ ‫ن ‌ه كاتی كارو مافی تریان‪ ،‬ئه‌مانه‌ش س���ه‌دان س���اڵی ویست‬ ‫تا هه‌ندێكیان له‌به‌ر ده‌ست سه‌رمایه‌دارانی گه‌ده‌زل ده‌رهێناو‬ ‫ب��� ‌ه حكومه‌ته‌كانی رۆژئاوایان كرد‌ه یاس���ا‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه واڵتانی‬ ‫ترداـبه‌تایبه‌تی واڵتی موسوڵمانان ـ ئه‌و‌ه سه‌رمایه‌دارییه‌كه‌ی ‌ه‬ ‫ب ‌ه روت و قوتی‪ ،‬هه‌ر نه‌بو ب ‌ه سیستم‪ ،‬هه‌ر ئاغایه‌تی الدێیه‌و‬ ‫هێزی سه‌ربازیی مه‌ركه‌زیش بۆت ‌ه په‌رژینی پاراستنی وده‌زگای‬ ‫پۆلیسیش پاسه‌وانین و‬ ‫ده‌زگاكانی داپڵۆسین‬ ‫و موخابه‌راته‌كانی���ش‬ ‫ش���ه‌ونخونی ب���ۆ‬ ‫ده‌كێشن!‬ ‫ هه‌ندێك كه‌س ده‌ڵێن‪:‬‬ ‫به‌دی س���ه‌رمایه‌داریی‬ ‫خه‌ڵكه‌ك���ه‌ی خ���ۆی‬ ‫به‌خت���ه‌وه‌ر ك���ردوه‌‪،‬‬ ‫فرانسۆ كیزنی‬ ‫ئه‌وه‌تا نان و ئه‌مانی ب���ۆ هه‌م���وان ده‌س���ته‌به‌ر كردوه‌و‬ ‫كرێكارانی���ش مافی خۆیان وه‌رگرتوه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه ل ‌ه هه‌ندێك واڵتی‬ ‫دیموكراسی ئه‌وروپادا ـ وه‌كو ئه‌ڵمانیاو واڵت ‌ه ئه‌سكه‌ندناڤیه‌كان‬ ‫ـ ت���ا ڕاده‌یه‌كی باش خۆی گرتوه‌و وایه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌م ‌ه ل ‌ه هه‌مو‬ ‫جیهاندا له‌د‌ه واڵتدا ده‌سته‌به‌ر نه‌كراوه‌‪ ،‬له‌وانه‌شدا ده‌بێ ئه‌و‌ه‬ ‫له‌به‌ر چاو بگیرێت‪ ،‬كه‌له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌دا ‪%98‬ی خه‌ڵكی ئیش‬ ‫‪41‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫بۆ ‪ %2‬ی خه‌ڵكێكی تر ده‌كه‌ن‪ ،‬كه‌سه‌رمایه‌داره‌كانن‪ ،‬له‌و چه‌ند‬ ‫واڵته‌شدا كرێكاران و فه‌رمانبه‌ران مه‌ترسی به‌تاڵ ‌ه هه‌میش ‌ه وا‬ ‫به‌سه‌ریانه‌وه‌‪ ،‬هه‌ر هه‌موشیان وان له‌ژێر باری قه‌رزی بانقه‌كاندا‪،‬‬ ‫كه‌پاره‌یان بۆ خانو س���ه‌یاره‌و پێداویس���تی تری ژیانیان لێ‬ ‫وه‌رگرتون‪ ،‬خێزانێكی چوار كه‌سی‪ ،‬كه‌باڵغ بن‪ ،‬هه‌ر چواریان‬ ‫وه‌ك خولخولۆك ‌ه بۆ سه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه هه‌ڵده‌سوڕێن و ره‌نجی‬ ‫خۆیان بۆ به‌رز كردنه‌وه‌ی ئاس���تی خۆیان ده‌خه‌ن ‌ه گه‌ڕ‪ ،‬له‌و‬ ‫بوار‌ه كه‌مه‌دا‪ ،‬كه‌بازاڕی مونافه‌سه‌ی زه‌به‌لالحه‌كان رێیان داوه‌‪،‬‬ ‫هه‌رچی یاس���ایه‌ك له‌و واڵتانه‌و‌ه ده‌رده‌چێت ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫س���ه‌ر ما یه‌د ا ر ه‌‬ ‫خ���اوه‌ن كۆمپانی���ا‬ ‫زه‌به‌له‌حه‌كانه‌‪ ،‬نه‌ك‬ ‫چین��� ‌ه زۆرینه‌كانی‬ ‫خوارێ���ی كۆمه‌ڵگه‌‪،‬‬ ‫كاتێك ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫س���ه‌ر ما یه‌د ا ر ا ن‬ ‫زه‌ریب��� ‌ه له‌س���ه‌ر‬ ‫شتێك زیاد ده‌كات‬ ‫كارتێكردنی له‌سه‌ر‬ ‫كارل ماركس‬ ‫ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان نابێت‪ ،‬بش���بێت ئه‌وه‌ند‌ه نابێت تینیان بخات ‌ه‬ ‫سه‌ر‪ ،‬به‌اڵم چینه‌كانی خوارێی كۆمه‌ڵگ ‌ه پله‌یه‌كی تر دێنێته‌و‌ه‬ ‫خوارو به‌ره‌و ئاتاجی زیاتریان ده‌باته‌وه‌‪،‬‬

‫دیاریترین سیمای سه‌رمایه‌داریی‪:‬‬

‫ س���ه‌رمایه‌داریی دوای ئ���ه‌وه‌ی وه‌كو سیس���تمێكی ئابوری‬ ‫خۆی گرت و كاریگه‌ریی له‌س���ه‌ر ئاڕاسته‌ی سیاسی ده‌ستورو‬ ‫یاسای زۆر ل ‌ه واڵتان دروس���تكرد‪ ،‬كۆمه‌ڵێك سیماو سیفاتی‬ ‫نه‌گۆڕی تایبه‌ت ب ‌ه خۆی لێ ده‌ركه‌وت‪ ،‬ك ‌ه پێیه‌و‌ه ناسرایه‌وه‌‪،‬‬ ‫له‌وانه‌‪:‬‬ ‫‪1‬ـ هه‌م���و تاكێك���ی كۆمه‌ڵ مافی ته‌واوی خاوه‌نێتی س���امان‬ ‫و ره‌فتار پێكردن���ی هۆكاره‌كانی به‌ره���ه‌م هێنانی هه‌بو‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫پێچه‌وانه‌ی ته‌واوی سۆشیالیس���تی كۆمۆنیس���ته‌كان‪ ،‬كه‌تاك‬ ‫تێیدا ته‌نها ئامێرێكی به‌رهه‌م هێنان بو‪ ،‬هیچی تر‪.‬‬ ‫‪2‬ـ هه‌مو تاكێك سه‌ربه‌س���تی هه‌ر ج���ۆر‌ه چاالكیه‌كی ئابوری‬ ‫هه‌بو‪ ،‬كه‌توانای به‌س���ه‌ریدا ده‌ش���كا‪ ،‬چ به‌رهه‌م بهێنێت‪ ،‬چ‬ ‫بازرگانی پێو‌ه بكات به‌هێنان و ناردنی‪ ،‬هیچ مه‌رجێك له‌سه‌ر‬

‫ئه‌مه‌ دانه‌ده‌نرا‪..‬‬ ‫‪3‬ـ سیستمی س���ه‌رمایه‌داریی پاڵنه‌ری به‌هێزی ل ‌ه ناو تاك و‬ ‫كۆمه‌اڵنی كۆمه‌ڵگه‌كاندا دروستكرد تا بكه‌ون ‌ه سه‌ر ئیشكردن و‬ ‫كێبڕكێی یه‌كتری ل ‌ه زۆرو جۆری به‌رهه‌م و ساغ كردنه‌وه‌ی ل ‌ه‬ ‫بازاڕه‌كاندا‪ ،‬ئه‌مه‌ش وای ده‌كرد نرخی كااڵ بێت ‌ه خواره‌وه‌‪ ،‬كه‌ل ‌ه‬ ‫س���ودی خه‌ڵكه‌ك ‌ه ده‌بو‪ .‬به‌اڵم مشه‌خۆره‌كانی سه‌رمایه‌داریی‬ ‫رێیان له‌م ‌ه ده‌گرت‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی نرخی كااڵكان نه‌یه‌ن ‌ه خواره‌وه‌‪،‬‬ ‫ئه‌و بڕ‌ه زیاده‌یه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی���ان له‌ناو ده‌برد‪ ،‬ب ‌ه تایبه‌تی‬ ‫به‌رهه‌مه‌كانی چاندن‪ ،‬جاری وا هه‌بو سه‌رمایه‌داره‌كان به‌سه‌ر‬ ‫به‌ره���ه‌م هێنه‌كاندا ده‌گه‌ڕان و پاره‌ی���ان ده‌دانێ ل ‌ه به‌رامبه‌ر‬ ‫وازهێنانیان له‌ حاساڵته‌كه‌یان‪ ،‬كه‌هێشتا هه‌ر فه‌ریك بو‪..‬‬ ‫ كۆمپانی���ا ئینگلیزیه‌كان���ی به‌رهه‌مهێنانی چا ل ‌ه س���یالن‬ ‫(س���ریالنكا) ك ‌ه چایه‌كه‌یان بۆ به‌ریتانی���او ئه‌وروپا به‌رهه‌م‬ ‫ده‌هێنا‪ ،‬به‌رهه‌م ‌ه زیاده‌كه‌یان ل ‌ه س���یالن ده‌س���وتاندو رێیان‬ ‫ن���ه‌ده‌دا ل ‌ه بازاڕی خودی سیالنیش���دا بفرۆش���ێته‌وه‌‪ ،‬یان ب ‌ه‬ ‫خۆڕایی بدرێته‌و‌ه به‌و كرێكارانه‌ی له‌و كێڵگانه‌دا كار ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫س���ه‌یر ئه‌وه‌ی ‌ه كۆمپانیاكانی كڵێسای كاتۆلیكی رۆماو پاپاش‬ ‫هه‌ر وا ده‌كه‌ن‪ ،‬س���ااڵن ‌ه گۆش���تی زیاده‌ی ئاژه‌ڵه‌كانیان له‌ناو‬ ‫ده‌ب���ه‌ن بۆ ئ���ه‌وه‌ی نرخی ئه‌و گۆش���ت ‌ه نه‌یات ‌ه خ���واره‌وه‌‪،‬‬ ‫كه‌كۆمپاكانی كڵێس���ا بۆ فرۆش���تن دایانناوه‌‪ ،‬به‌رازیل له‌ژێر‬ ‫حوكمی سه‌رمایه‌داراندا سااڵن ‌ه قاو‌ه زیاده‌كه‌ی خۆی ده‌خست ‌ه‬ ‫ده‌ری���او‌ه بۆ ئه‌وه‌ی نرخی نه‌ش���كێت‪ ،‬ل ‌ه كاتێكدا نرخی یه‌ك‬ ‫كوب كۆفی ل ‌ه ئه‌وروپا ده‌یكرد‌ه هه‌قی یه‌ك هه‌فته‌ی كرێكار‌ه‬ ‫به‌رهه‌م هێنه‌كه‌ له‌ به‌رازیل‪،‬‬ ‫‪4‬ـ ل ‌ه س���ه‌ره‌تای س���ه‌رمایه‌دارییدا حكومه‌ت هه‌قی به‌س���ه‌ر‬ ‫به‌رهه‌مهێ���ن و به‌كارهێن���ه‌و‌ه نه‌ده‌بو‪ ،‬ئ���ه‌وان چۆن ڕه‌فتاری‬ ‫ئاب���وری و دارای���ی خۆیان ده‌كرد ئه‌م ب���واری (ئه‌مان)ی بۆ‬ ‫ده‌كردنه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم دواتر ده‌ركه‌وت ئه‌م ‌ه هه‌ژار‌ه پێش���وه‌كانی‬ ‫نابوتكردوه‌و هه‌ژاری نوێشی خستۆته‌وه‌‪ ،‬جگ ‌ه له‌و چینایه‌تی ‌ه‬ ‫لێك دوره‌ی ل ‌ه ناو خه‌ڵكیدا دروستی كردوه‌‪ ،‬ك ‌ه هه‌ر چینه‌ش‬ ‫ل ‌ه جیهانێكی دور له‌وی تردا كلتورێكی بۆ دروست بوه‌و نه‌وه‌ی‬ ‫خۆی له‌س���ه‌ر په‌روه‌رد‌ه ده‌كات‪ ،‬ئه‌م ‌ه حكومه‌تانی سیستم ‌ه‬ ‫سه‌رمایه‌دارییه‌كه‌ی ناچار كرد ته‌ده‌خول كه‌ن به‌‪:‬‬ ‫‪1‬ـ داڕشتنی یاسای تایبه‌ت ب ‌ه پاراستنی مافی كرێكاران‪.‬‬ ‫‪2‬ـ فه‌رز كردنی باج له‌س���ه‌ر خاوه‌ن سه‌رمایه‌و كۆمپانیاكان تا‬ ‫‪42‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫كه‌مێك ئاڵوگۆڕ ب ‌ه س���امان بكرێ���ت و خه‌زێنه‌ی حكومه‌تیش‬ ‫ببێت��� ‌ه خاوه‌ن پاره‌یه‌كی گش���تی و بتوانرێت بۆ به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫خه‌ڵكه‌ك ‌ه سه‌رف بكرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫‪3‬ـ له‌خۆگرتنی ماف ‌ه سه‌ره‌تاییه‌كانی خه‌ڵكی وه‌كو فێرخوازیی‬ ‫و ته‌ندروس���تی و ئیعتیباركردن���ی ب��� ‌ه ئه‌ركی س���ه‌ره‌تایی‬ ‫حكومه‌ته‌كان‪ ،‬چونك ‌ه هه‌ر ی���ه‌ك له‌م بواران ‌ه پاره‌یه‌كی زۆرو‬ ‫ره‌نجێكی زیادی ده‌ویست‪ ،‬كه‌به‌ تاك كۆنه‌ده‌كرایه‌وه‌‪.‬‬ ‫‪4‬ـ ل ‌ه خۆگرتن و ب ‌ه خاوه‌ن بونی پرۆژ‌ه زه‌به‌الحه‌كانی واڵت ل ‌ه‬ ‫الیه‌ن حكومه‌ته‌كانه‌وه‌‪ ،‬وه‌كو ب ‌ه خاوه‌ن بونی كانی كانزاكان و‬ ‫پیترۆل وبه‌نده‌رو فڕۆكه‌خانه‌و ئه‌وانه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها ل ‌ه خۆگرتنی‬ ‫پرۆژ‌ه خزمه‌تگوزاریی ‌ه گش���تی ‌ه پێویسته‌كانی كۆمه‌ڵگ ‌ه وه‌كو‬ ‫ئاو كاره‌باو هاوشێوه‌یان‪.‬‬ ‫‪5‬ـ دانانی پالنی گه‌ش���ه‌كاریی ب ‌ه داڕشتنی نه‌خشه‌ی سااڵنی‬ ‫داهاتو‪ ،‬وه‌كو نه‌خش���ه‌ی گه‌شه‌كاریی پێنج ساڵی داهاتو‪ ،‬یان‬ ‫نه‌خش���ه‌ی قوتاربون ل ‌ه ب���اری الری ئابوری ب ‌ه تایبه‌تی دوای‬ ‫ته‌نگژه‌كانی وه‌كو جه‌نگ و كاره‌س���اتی سروشتی و ئیفالس ‌ه‬ ‫داراییه‌كان‪.‬‬ ‫ زۆرینه‌ی ئه‌م هه‌نگاو هه‌ڵوێس���تان ‌ه به‌س���ود بون ‪ ،‬وه‌كو‬ ‫ب���وار كردنه‌و‌ه بۆ ئ���ازادی كاركردن و چاالكی��� ‌ه ئابوریه‌كان‪،‬‬ ‫جۆراو جۆر كردنی كااڵو زۆركردنی ل ‌ه بازاڕه‌كاندا‪ ،‬زیادكردنی‬ ‫هیممه‌تی كاركردن ل ‌ه خه‌ڵكیدا‪ ،‬كردنه‌وه‌ی بواری هه‌مه‌جۆره‌ی‬ ‫كێبڕك���ێ‪ ،‬به‌اڵم ئه‌م��� ‌ه زۆر جار و ل ‌ه زۆر بواردا پێش���تر بۆ‬ ‫ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان حه‌س���م كرابو‪ ،‬پێش���تر كوڕو نه‌وه‌و وه‌چه‌و‬ ‫حاشیه‌و ده‌ستوپێوه‌ندی سه‌رمایه‌دارو ده‌ره‌به‌گه‌كان توانایه‌كی‬ ‫دارایی ته‌واویان له‌به‌ر ده‌س���تدا بو‪ ،‬بۆی ‌ه ئه‌وان زوترو ئاسانتر‬ ‫ده‌یانتوانی پرۆژ‌ه گه‌وه‌ره‌كان بگرن ‌ه ده‌ست‪ ،‬ئه‌وی مونافه‌سه‌ی‬ ‫ده‌ك���ردن هه‌ر ل ‌ه ناو خۆیاندا ده‌بو‪ ،‬زۆر جار ئه‌م بورژوازییان ‌ه‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش رێده‌كه‌وتن‪ ،‬كه‌كه‌س ل ‌ه چینی هه‌ژارانه‌و‌ه پێ‬ ‫نه‌گات نه‌بادا بێت ‌ه بواری كێبڕكێی ئه‌مانه‌وه‌!‬ ‫ مارك���س ده‌یوت هۆرد‌ه بورژوازی ش���اره‌كان ل ‌ه پرۆلیتاریا‬ ‫هه‌ڵده‌گه‌ڕێنه‌وه‌و رێ بۆ هاتن ‌ه پێشه‌وه‌ی سه‌رمایه‌داریی خۆش‬ ‫ده‌كه‌ن‪ ،‬نزیكترین نمونه‌ی راس���تی ئه‌م مه‌قوله‌ی ‌ه له‌به‌رچاوی‬ ‫خوێنه‌ر ئێستای كوردس���تانه‌‪ ،‬كوڕی كابرای به‌رپرسی حزبی‬ ‫دوزلهێزی حاكم و ده‌ست و پێوه‌نده‌كانیان هه‌مو بونه‌ت ‌ه هۆرد‌ه‬ ‫بورژوازیه‌كانی ناو كوردی باش���ور‪ ،‬كه‌رێ بۆ س���ه‌رمایه‌داریی‬

‫رۆژئاوا ب ‌ه گش���تی و ئه‌مریكایی ب��� ‌ه تایبه‌تی خۆش ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫ب ‌ه جۆره‌ها دزی و گ���زی ده‌وڵه‌مه‌ند بون‪ ،‬ده‌وڵه‌مه‌ندیه‌كه‌ش‬ ‫چۆت ‌ه ئاس���تێكی ئه‌وه‌ند‌ه ب���ه‌رزو كاریگ���ه‌ره‌وه‌‪ ،‬كه‌بازرگان ‌ه‬ ‫شه‌ریف ‌ه كۆنه‌كانی كوردستان توانای كێبڕكێییان نی ‌ه چ جای‬ ‫بازرگانی نوێ‪ ،‬هه‌ر پرۆژه‌یه‌كیش ده‌خرێت ‌ه بازاڕی مونافه‌سه‌ی‬ ‫له‌خۆگرتن���ه‌وه‌‪ ،‬له‌ب���ه‌ر پاره‌داریی و ته‌زكی���ه‌ی حزبی كوڕ‌ه‬ ‫مه‌س���ئوالن به‌ر كه‌سی تر ناكه‌وێت‪ ،‬سه‌رمایه‌داریی رۆژئاواش‬ ‫ب ‌ه تایبه‌تی سه‌ربازییه‌كانی ئیحتیاللی ئه‌مریكایی ـ ك ‌ه خۆیان‬ ‫زه‌مینه‌كه‌ی���ان وا داڕش���تو‌ه ـ ئه‌قڵیان به‌م ‌ه ده‌ش���كێت‪ ،‬ئه‌م‬ ‫گۆڕانكاریی ‌ه ل ‌ه كه‌الوه‌ی سۆشیالیستیه‌كه‌ی سه‌ددام حوسێندا‬ ‫حس���ێب بۆ كراوه‌‪ ،‬ئیحتیالل و س���ه‌رمایه‌دارانی پێش حه‌مل ‌ه‬ ‫س���ه‌ربازییه‌كه‌یان بۆ داگی���ر كردنی عێراق دیراس���ه‌ی هه‌مو‬ ‫به‌شێكی هه‌ڵلوشینی خێروخێراتی ئه‌و واڵته‌یان كردوه‌‪ ،‬سه‌دان‬ ‫ئه‌زمونی ئیستیعماریی خۆیانیان ل ‌ه ڤێنزوێلالو‌ه بۆ فلیپین بۆ‬ ‫گواستۆته‌وه‌‪ ،‬بۆی ‌ه سودمه‌ندی گه‌ور‌ه ل ‌ه پشته‌و‌ه ئه‌وانن‪ ،‬ئه‌و‬ ‫قازانجه‌ی كوڕ‌ه مه‌سئول ل ‌ه پرۆژه‌یه‌ك ده‌یكات ناگات ‌ه ده‌یه‌كی‬ ‫ئه‌وه‌ی هه‌تیومچ ‌ه چه‌كداره‌كه‌ی شیكاغۆ‪ ،‬كه‌ب ‌ه عه‌نته‌رێتی بۆ‬ ‫خۆی و ئه‌ربابانی موفلیسی مسۆگه‌ر كردوه‌! ‬ ‫ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ئه‌م بارودۆخ ‌ه نوێی ‌ه خه‌ڵكه‌كه‌ی خس���ته‌و‌ه‬ ‫كار‪،‬ب���ه‌اڵم دیس���ان زۆرین���ه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كانی ب��� ‌ه مه‌حرومی‬ ‫و چاوله‌ده‌س���تی هێش���ته‌وه‌‪ ،‬سیس���تم و ئاڕاس���ته‌وانی‬ ‫س���ه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه پاڵنه‌ری كاركردن و كێبڕكێی دروستكرد‪،‬‬ ‫به‌اڵم مه‌رج و سنوری پێێویستی بۆ چاوچنۆكی و ته‌ماعكاریی‬ ‫خاوه‌ن كۆمپانیاكان دیاری نه‌كرد‪ ،‬نه‌یتوانی دادی كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫ب ‌ه ش���ێوه‌یه‌كی یه‌كس���ان بهێنێت ‌ه كایه‌وه‌‪ ،‬ب��� ‌ه پێچه‌وانه‌و‌ه‬ ‫جۆرێكی تری ل ‌ه س���ته‌مكارێتی ل ‌ه ناو كۆمه‌ڵگه‌كه‌دا داهێناو‬ ‫كردیشی ب ‌ه داب و نه‌ریت‪ ،‬وه‌كو هاندانی ده‌وڵه‌مه‌ندبون ب ‌ه هه‌ر‬ ‫شێوازێك‪ ،‬كه‌هه‌ی ‌ه بێ گوێدان ‌ه حه‌رام و حه‌اڵڵ‪ ،‬چونك ‌ه باوه‌ڕ‬ ‫ب ‌ه خوابون و هه‌ستی مه‌س���ئولیه‌تی قیامه‌ت و پابه‌ندبون ب ‌ه‬ ‫شه‌ریعه‌تی خواو‌ه نه‌مابو‪ ،‬سه‌رمایه‌داریی ب ‌ه بێدینیه‌و‌ه هاتبو‌ه‬ ‫س���ه‌ر حوكم‪ ،‬بۆی ‌ه ره‌حم و ره‌دا نه‌ما‪ ،‬پارس���ه‌نگی ئه‌خالقی‬ ‫نه‌ما‪ ،‬به‌زه‌یی هاتنه‌وه‌و گیانی یارمه‌تیدانی خۆبه‌خشان ‌ه نه‌ما‪،‬‬ ‫ل ‌ه ش���وێنی ئه‌مان ‌ه ره‌چاو كردنی سودو قازانج و به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫هات��� ‌ه پێش‪ ،‬ماش���ینه‌وه‌و دزینی یاس���ایی و فێڵبازیی بو ب ‌ه‬ ‫سیمای جوامێریی!‬ ‫‪43‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫ س���ه‌رمایه‌داریی گه‌یش���ت ‌ه ئه‌وه‌ی ئه‌و س���یفه‌ت ‌ه ئه‌خالقیی‬ ‫و كۆمه‌اڵیه‌تیی ‌ه باش���انه‌ی تێدا نه‌مێنێ���ت‪ ،‬كه‌ل ‌ه كۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫ده‌ره‌به‌گایه‌تی پێش���ودا هه‌ب���و‪ ،‬وه‌كو جوامێریی و له‌س���ه‌ر‬ ‫كردن���ه‌وه‌و ب��� ‌ه هاناوه‌چون و داڵده‌دان و ‪،‬هت���د‪ ،‬ئه‌م ‌ه جگ ‌ه‬ ‫ل��� ‌ه نه‌مانی گه‌ش���ه‌ی ڕۆح و پوكان���ه‌وه‌ی ئیمانداریی و ئه‌و‬ ‫س���یفه‌ت ‌ه ڕه‌سه‌نانه‌ی له‌س���ه‌ری داده‌مه‌زرێن‪ ،‬وه‌كو دڵنه‌رمی‬ ‫و رێزو س���ینه‌فراوانی و هه‌س���تی خێرخوازیی و چاكه‌كاریی‬ ‫و خێره‌ومه‌ن���دی و یارمه‌تیدانی خه‌ڵك���ی له‌به‌ر خاتری خواو‬ ‫په‌نادان���ی النه‌وازان ب ‌ه ئومێدی پاداش���تی الی خوای گه‌وره‌و‬

‫له‌ئیسالمدا چینایه‌تی نییه‌‬

‫ده‌یان سیفه‌تی تر‪ ،‬كه‌له‌سه‌ر دینداریی و ته‌قوا داده‌مه‌زرێت‪.‬‬ ‫ ئ���ه‌م بارودۆخه‌ی س���ه‌رمایه‌داری ده‌یهێنای��� ‌ه پێش تین و‬ ‫فشاری ژیانی له‌سه‌ر چین ‌ه الوازه‌كانی كۆمه‌ڵگ ‌ه قورستركرد‪،‬‬ ‫ب ‌ه تایبه‌تی له‌س���ه‌ر ژن���ان و زارۆكان‪ ،‬ك ‌ه ناچ���ار بون ببن ‌ه‬ ‫كرێكارو ش���اگردی به‌ر ده‌س���تی چاوچنۆكانی پ���اره‌و داوێن‬ ‫پیسانی بازاڕ‪،‬‬ ‫ سیستمی سه‌رمایه‌داریی پێشبوردێكی زۆری كرد‪ ،‬وا له‌گه‌ڵ‬ ‫ملمالنێی فیكریی تێكه‌ڵ بو‪ ،‬ك ‌ه هه‌مو كه‌س (وه‌كو ئێس���تای‬ ‫كوردی باش���ور) وای ده‌زانی خه‌ونی ئازادی و پارس���ه‌نگیی‬ ‫ئابوری و مافی مرۆڤ و گۆڕانكاریی و پێشكه‌وتن هه‌موی هه‌ر‬ ‫ب ‌ه س���ه‌رمایه‌دارییه‌وه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم دواتر (ك ‌ه مور له‌س���ه‌ر ملیان‬ ‫جه‌ڕه‌باب ‌ه درا) هه‌س���تیان كرد‪ ،‬كه‌س���ه‌رمایه‌داریی هه‌مویانی‬

‫ب ‌ه نانه‌س���كیی خس���تۆت ‌ه كار‪ ،‬دوای ئه‌وه‌ی ژن و منداڵیانی‬ ‫خس���ت ‌ه س���ه‌ر مه‌كینه‌ی به‌رهه‌م هێنانی خۆی و گه‌رم كردنی‬ ‫ب���ازاڕی كااڵی زانییان‪ ،‬كه‌ئ���ه‌و كرێیه‌ی وه‌ری ده‌گرن ل ‌ه چاو‬ ‫نرخی ئه‌وه‌ی به‌رهه‌می دێنن هیچ نیه‌‪ ،‬ئه‌و بارودۆخه‌ی كاری‬ ‫تێ���دا ده‌كه‌ن له‌چاو مافی س���ه‌ره‌تایی خۆیاندا هیچ نیه‌‪ ،‬ئه‌و‬ ‫قه‌ره‌باڵغ���ی و زۆر كارپێكردن ‌ه ب ‌ه كرێیه‌كی واكه‌م له‌چاو ئه‌و‬ ‫قازانج ‌ه زۆره‌ی ده‌س���ت س���ه‌رمایه‌دارانی خاوه‌ن كۆمپانیاكان‬ ‫ده‌كه‌وێت هیچ نیه‌‪ ،‬هه‌ستیان كرد سه‌رمایه‌داره‌كان ب ‌ه تۆڕێك‬ ‫په‌یوه‌ن���دی به‌رژه‌وه‌ندی خۆی���ان هه‌مو ش���تێكیان پێكه‌و‌ه‬ ‫به‌ستۆته‌وه‌و بارودۆخه‌ك ‌ه بواری‬ ‫گۆڕانكاریی تێدا نه‌ماوه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ده‌وڵه‌ت ب ‌ه په‌رله‌مان و حكومه‌ت‬ ‫و دادگاو راگه‌یاندن���ه‌وه‌‪ ،‬ب��� ‌ه‬ ‫س���وپاو ئه‌من و پۆلیس و حزب‬ ‫و كارمه‌نده‌كانی���ه‌وه‌‪ ،‬ژیانه‌كه‌ی‬ ‫ئه‌وان���ی ب���ۆ س���ه‌رمایه‌داران‬ ‫زه‌وتك���ردوه‌‪ ،‬رۆژب���ه‌ڕۆژ پاره‌و‬ ‫س���امانی زیات���ر ده‌كه‌وێت ‌ه ژێر‬ ‫چنگی سه‌رمایه‌داران و پرۆژه‌ی‬ ‫نوێ دێت ‌ه پێشێ‪ ،‬كه‌هیچ كه‌سێك‬ ‫نابوێرێت ئیل�ل�ا وزه‌ی بۆ خۆی‬ ‫ب ‌ه جۆرێك ل ‌ه جۆره‌كان ده‌خات ‌ه‬ ‫گه‌ڕ!‬ ‫ ئه‌م بارودۆخه‌‪ ،‬ل ‌ه كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا گه‌یشت ‌ه حاڵه‌تی‬ ‫ته‌حه‌ممول نه‌كردن‪ ،‬بۆی ‌ه لێره‌و له‌وێ مان گرتنی كرێكاران بۆ‬ ‫چاكردنی بارودۆخی كارو زیادكردنی كرێیان ده‌س���تی پێكردو‬ ‫خۆنیشاندانیان په‌ره‌ی سه‌ند‪ ،‬نه‌قاب ‌ه (سه‌ندیكا)ی پیشه‌ییان‬ ‫بۆ پاراس���تنی مافیان دروستكردو حكومه‌ته‌كانیان ناچار كرد‬ ‫یاسا ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندی كرێكاران داڕێژن‪ ،‬مسۆگه‌ر كردنی موچه‌و‬ ‫مافی كاركه‌ناركردن و خانه‌نش���ینیی و ته‌ندروستی و بێكاریی‬ ‫و په‌ك كه‌وته‌یی و پیرێتی هه‌موی كرا ب ‌ه مافی یاسایی‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫هه‌ر به‌ره‌و پێش ده‌چ���و تا ل ‌ه هه‌ندێك واڵتی ئه‌وروپایی وای‬ ‫لێهات نه‌خشه‌ی پێنج س���اڵه‌یی داڕێژرێت بۆ كه‌م كردنه‌وه‌ی‬ ‫كاریگه‌ریی خراپی ئاڕاس���ته‌ی س���ه‌رمایه‌داریی له‌سه‌ر ژیانی‬ ‫هاواڵتیان ‪.‬‬ ‫‪44‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫ ئ���ه‌م گۆڕان���كار‌ه باش��� ‌ه وه‌نه‌بێ���ت ل��� ‌ه گیان���ی به‌زه‌یی‬ ‫س���ه‌رمایه‌دارییه‌و‌ه هاتبێت‪ ،‬به‌ڵكو بارودۆخه‌كان وه‌كو هه‌مو‬ ‫كه‌شێكی له‌بار دیدو تێڕوانین و پێناسه‌ی فه‌لسه‌فی و سیاسی‬ ‫و كۆمه‌اڵیه‌ت���ی نوێ���ی هێنابو‌ه كایه‌وه‌‪ ،‬وه‌كو س���ه‌رهه‌ڵدانی‬ ‫سۆشیالیس���تی و دواتر بزوتنه‌وه‌ی كۆمۆنیستی‪ ،‬كه‌ل ‌ه هه‌مو‬ ‫ئه‌وروپ���او ئه‌مریكادا وزه‌ی كرێكارانی یه‌ك ده‌خس���ت‪ ،‬تا ل ‌ه‬ ‫سه‌ره‌تای س���ه‌ده‌ی بیس���ته‌مه‌و‌ه بو ب ‌ه ژماره‌ی نه‌گۆڕی زۆر‬ ‫واڵت ب ‌ه تایبه‌تی دوای س���ه‌ركه‌وتنی شۆڕش���ی ئۆكتۆبه‌ر ب ‌ه‬ ‫س���ه‌رۆكایه‌تی لینی���ن ل ‌ه ‪ 1917‬دا ل ‌ه مۆس���كۆو دامه‌زراندنی‬ ‫یه‌كێتی س���ۆڤیه‌ت و مه‌نزومه‌ی كۆمۆنیس���تی نێو ده‌وڵه‌تی‪،‬‬ ‫له‌و‌ه به‌دوا حزب ‌ه س���ه‌رمایه‌دارییه‌كان‪ ،‬كه‌ده‌چون ‌ه سه‌ر حوكم‬ ‫ناچار ده‌بون هه‌ندێك گۆڕانكاریی ل ‌ه یاس���ادا ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫كرێكاران بكه‌ن‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی نه‌بن ‌ه كۆسپ و هه‌ندێك ده‌نگیشیان‬ ‫بۆ خۆیان كه‌سب بكه‌ن‪.‬‬ ‫ ئێس���تا ئێمه‌ش و هه‌مو جیهانیانیش هه‌ست به‌و‌ه ده‌كه‌ین‪،‬‬ ‫كه‌له‌وه‌تای بلۆكی سۆشیالیس���تی داڕماوه‌و س���ه‌رمایه‌داریی‬ ‫ب ‌ه س���ه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكای مش���ه‌خۆر بۆت ‌ه تاق ‌ه ئاغای نێو‬ ‫ده‌وڵه‌تی‪ ،‬چ عازیایه‌ك به‌ربۆت ‌ه ئابوری گه‌الن و تین و فشاری‬ ‫س���ه‌ربازیی و موخابه‌راتی و دیبلۆماتی چۆن كه‌وتۆت ‌ه س���ه‌ر‬ ‫واڵتان بۆ هاریكاری كردنی ئه‌مریكاو به‌ریتانیاو فه‌ره‌نس���ا ل ‌ه‬ ‫ڕوتاندنه‌وه‌ی واڵتانی الوازدا؟!‬ ‫ ئێمه‌ش و جیهانیان ل ‌ه ‪‌2008‬ه ئه‌و ته‌نگژ‌ه داراییه‌و ئاسه‌واریی‬ ‫دژواریییمان بینی‪ ،‬كه‌چۆن كۆمه‌ڵێك س���ه‌رمایه‌داریی بێ دین‬ ‫و هه‌ست‪ ،‬له‌بارودۆخی ش���ازدا سه‌روه‌ت و سامانی جیهانیان‬ ‫دزیوه‌و هه‌مویان ب ‌ه پێی یاس���ای س���ه‌رمایه‌داران بۆ خۆیان‬ ‫زه‌وتكردوه‌و ته‌نانه‌ت ل ‌ه كاتی ته‌نگژه‌یه‌كی وه‌كو ئه‌وه‌ی یۆنان‬ ‫و ئیرله‌نداو ئیسپانیاشدا‪ ،‬كه‌خه‌ریك ‌ه ده‌وڵه‌ت داڕمێت‪ ،‬ئاماد‌ه‬ ‫نین به‌ش���ێك له‌و پاره‌یه‌ی هه‌یان ‌ه بۆ قوتاركردنی ده‌وڵه‌ت و‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌كانیان ببه‌خش���ن‪ ،‬ل ‌ه كاتێكدا پێیان له‌س���ه‌ر لێواری‬ ‫گۆڕه‌!‬ ‫ سه‌یری ئه‌م نمون ‌ه سه‌یر‌ه بكه‌ن‪:‬‬ ‫ واری���ن باڤێت یه‌كێك ‌ه ل ‌ه ه���ه‌ر ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی ئه‌مریكا‪،‬‬ ‫كه‌نزیك���ی ‪ 50‬په‌نجا ملیار دۆالری هه‌یه‌‪ ،‬له‌چاوپێكه‌وتنێكیدا‪،‬‬ ‫كه‌له‌گ���ه‌ڵ كه‌ناڵ���ی (‪)CNBC‬دا ده‌ڵێ‪ :‬س���ه‌یاره‌ی تایبه‌ت‬ ‫یاسای سه‌رمایه‌داریی‪:‬‬ ‫بۆ دروس���تكراوی خۆمم نیه‌‪ ،‬سایه‌قیش���م نی���ه‌‪ ،‬كۆمپانیای سه‌رمایه‌داران كۆمه‌ڵێك یاساو رێسای خۆیان هه‌یه‌‪ ،‬كه‌پێوه‌ی‬

‫دروس���تكردنی فڕۆكه‌م هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم فڕۆك���ه‌ی تایبه‌تی خۆمم‬ ‫نیه‌‪ 63 ،‬شه‌ست و سێ كۆمپانیای خۆمم هه‌یه‌‪ ،‬مۆبایلم نیه‌‪،‬‬ ‫الپتۆپم نیه‌‪ ،‬كۆمپیوته‌رم نیه‌‪ ،‬شه‌وان ب ‌ه ته‌نها ل ‌ه ماڵه‌كه‌مدا‬ ‫گه‌نمه‌ش���امی ده‌برژێنم و ب ‌ه دیار ته‌له‌فزیۆنه‌و‌ه داده‌نیش���م و‬ ‫ده‌یخۆم !‬ ‫ ئه‌م ‌ه تاوانی سه‌رمایه‌دارییه‌‪ ،‬كه‌ئه‌وه‌ند‌ه سه‌روه‌ت و سامان‬ ‫ل ‌ه ده‌ستێكدا كۆبۆته‌وه‌‪ ،‬كه‌غه‌یری گه‌نمه‌شامی پێ ناگیرێت‪،‬‬ ‫چه‌ند هه‌زار كه‌س ب ‌ه مشه‌خۆریی و دزی و گزیی ل ‌ه خه‌زێنه‌ی‬ ‫ئه‌م پیاو‌ه ده‌خۆن‪ ،‬ك ‌ه ده‌بو ب ‌ه شێوه‌یه‌كی یاسایی وا ئاڕاست ‌ه‬ ‫بكرێت‪ ،‬ئه‌وه‌نده‌ی ل ‌ه ده‌س���تدا كۆنه‌بوایه‌ته‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه هه‌مو‬ ‫جۆر‌ه سامانێك ده‌بێت مافی سااڵنه‌ی خه‌ڵكی بێ ده‌ره‌تانی‬ ‫تێدابێ���ت‪ ،‬نه‌ك هه‌ر باجی ڕه‌س���می ده‌وڵه‌ت‪ ،‬ئه‌م ‌ه ئه‌گه‌ر ل ‌ه‬ ‫سیستمی ئیس�ل�امیدا بوای ‌ه ده‌بو (یه‌ك ملیارو دوو ملیۆن و‬ ‫نیو) دۆالر بدات ‌ه هه‌ژاران‪ ،‬ده‌بو ئه‌مه‌ش���ی ل ‌ه هه‌مو ساڵێكیدا‬ ‫بدابا‪ ،‬تا ده‌هات ‌ه سه‌ر ئه‌وه‌ی‪ ،‬كه‌زه‌كاتی لێ نه‌ده‌كه‌وت‪ ،‬نه‌ك‬ ‫وه‌كو ئێستای سه‌رمایه‌داریی زه‌ریبه‌یه‌كی له‌سه‌ر دانێ پێوه‌ی‬ ‫دی���ار نه‌بێت‪ ،‬ئه‌م��� ‌ه ل ‌ه واڵتێكه‌‪ ،‬كه‌زری���ان و الفاوی كاترینا‬ ‫ش���ارێكی وه‌كو نیوئۆرالینی نقوم كردو هه‌مو خس���تن ‌ه سه‌ر‬ ‫پلێتی هه‌ژاریی‪ ،‬یه‌كێكی وه‌كو عبدالستار ئیدهی موسوڵمانی‬ ‫پاكس���تانیش ده‌بینیت‪ ،‬كه‌په‌نجا هه‌زار سه‌یاره‌ی فریاكه‌وتن‬ ‫(ئیسعاف‪:‬ئیمبۆالنس)ی له‌س���ه‌ر ڕێگای شاره‌كانی پاكستان‬ ‫داناوه‌ بۆ فریاكه‌وتنی لێقه‌وماوانی روداوی سه‌یاره‌!‬ ‫ دوای ئه‌م دوو نمونه‌و‌ه بپرسه‌‪ :‬داخۆ چ پاره‌و سامانێك الی‬ ‫ئال سعودی حاكمانی واڵتی حیجاز كۆبوبێته‌وه‌‪ ،‬كه‌رۆژی ‪16‬‬ ‫ملیۆن به‌رمیل پیترۆل ده‌رده‌هێنن و ده‌یفرۆش���ن‪ ،‬ئه‌مه‌شیان‬ ‫ل ‌ه ‪ 1945‬ه‌و‌ه له‌به‌ر ده‌س���تدایه‌‪ ،‬ل ‌ه كاتێكدا‪ ،‬كه‌بوجه‌ی ساڵی‬ ‫‪ 2009‬ی عه‌ره‌بس���تانی سعودی ‪ 51‬ملیار دۆالر بو‪ ،‬كه‌كه‌متر‌ه‬ ‫ل ‌ه پ���اره‌ی دوو مانگی نرخی ئه‌و پیترۆل��� ‌ه ده‌رهاتوه‌‪ ،‬ئه‌دی‬ ‫باقیه‌كه‌ی تری چۆت ‌ه كوێ‪ ،‬ل ‌ه كاتێكدا‪ ،‬كه‌هه‌ر له‌و س���اڵه‌دا‬ ‫كۆفی عانانی سه‌رۆكی نه‌ته‌و‌ه یه‌كگرتوه‌كان ڕایگه‌یاند‪ ،‬كه‌ل ‌ه‬ ‫س���عودیه‌دا ‪ 72‬حه‌فتاودوو ه���ه‌زار خێزانی هه‌ژار هه‌یه‌‪ ،‬كه‌ل ‌ه‬ ‫خوار هێڵی هه‌ژارییه‌وه‌ن‪ ،‬وات ‌ه ڕۆژان ‌ه كه‌متر ل ‌ه دوو دۆالریان‬ ‫ده‌ست ده‌كه‌وێت‪.‬‬

‫‪45‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫پابه‌ندن و ب ‌ه هیچ شێوه‌یه‌ك لێی الناده‌ن و ب ‌ه زۆری ده‌سه‌اڵتی‬ ‫سیاسیی ده‌وڵه‌ته‌كانیان و رێكخراو‌ه نێو نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی وه‌كو‬ ‫نه‌ته‌و‌ه یه‌كگرتوه‌كان و لقه‌كانی ئه‌و ڕێسایان ‌ه به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تان‬ ‫و كۆمه‌ڵگه‌كانی جیهاندا ده‌چه‌سپێنن‪ ،‬مامۆستا فه‌تحی یه‌كنی‬ ‫ره‌حمه‌تی ب ‌ه پاك و پوخته‌یی باس���ی هه‌ر یه‌كه‌یانی كردو‌ه ‪،‬‬ ‫كه‌ئه‌مه‌ كورتكراوه‌كه‌یه‌تی‪:‬‬ ‫‪1‬ـ یاسای دۆزینه‌وه‌ی قازانج‪2 .‬ـ یاسای كێبڕكێ و ملمالنێ‪.‬‬ ‫‪3‬ـ یاسای مه‌ركه‌زێتی ئاڕاسته‌و گرد كردنه‌وه‌و گیردانی به‌رهه‌م‬ ‫هێنان‪4 .‬ـ یاسای نرخ و ئاڕاسته‌ی بازاڕ‪.‬‬ ‫ ده‌بینیت هه‌مو ئه‌م یاس���ایان ‌ه ته‌قنینی شه‌ڕه‌پاڵ ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫هه‌ڵپ���ه‌و په‌المار ده‌كه‌ن ‌ه یاس���او رێس���ای ژی���ان‪ ،‬هه‌موی وا‬ ‫ل��� ‌ه خزمه‌تی كه‌ش���ف كردنی س���امان و چۆنیه‌ت���ی دزین و‬ ‫به‌گه‌ڕخس���تنی بۆ سودی سه‌رمایه‌داران‪ ،‬ئه‌م یاساو رێسایان ‌ه‬ ‫له‌و دیدو تێڕوانین��� ‌ه ته‌ماعكاریی ‌ه مادییه‌و‌ه هاتون‪ ،‬كه‌ده‌ڵێ‪:‬‬ ‫گرنگ ئه‌وه‌ی ‌ه تۆ بزانیت س���امان ل��� ‌ه كوێیه‌و بۆ به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫خۆت���ی بهێنیت و بیخه‌یت ‌ه گه‌ڕو ده‌وڵه‌مه‌ندی خۆتی پێ زیاتر‬ ‫كه‌ی���ت‪ ،‬تا ده‌وڵه‌مه‌ندتر بیت كه‌م���ه‌‪ ،‬نابینیت خه‌ڵكی ل ‌ه تۆ‬ ‫ده‌وڵه‌مه‌ندتر هه‌یه‌؟! ‬ ‫ ئه‌و‌ه به‌ڵگه‌نه‌ویس���ته‌‪ ،‬كه‌خاوه‌ن ئ���ه‌م دیدو بۆچون ‌ه پێی‬ ‫ئاس���ایی ‌ه مافی خه‌ڵكی تر پێشێل كات‪ ،‬پێی ئاسایی ‌ه ئه‌مڕۆ‬ ‫كرێكار بخات ‌ه ئیش و سبه‌ی ده‌ری كات‪ ،‬پێی ئاسایی ‌ه كرێیان‬ ‫ك���ه‌م كاته‌وه‌و زیاتریان ئیش پێب���كات‪ ،‬كه‌پرته‌و بۆڵه‌یه‌كیان‬ ‫ه���ات ده‌توانێت و ده‌وێرێت بیاندات��� ‌ه دادگاو له‌وێش ب ‌ه هۆی‬ ‫واسیته‌و ته‌زكیه‌ی حزب و به‌رتیله‌و‌ه كێش ‌ه دادگاییه‌كانیان پێ‬ ‫بدۆڕێنێت‪ ،‬پێی ئاسایی ‌ه س���ه‌دان فێڵی یاسایی ب ‌ه پارێزه‌ری‬ ‫به‌كرێگیراوی بكات‪ ،‬ده‌یان ش���ێوازی چه‌واشه‌كاریی ل ‌ه خه‌ڵك‬ ‫ب ‌ه هۆی كه‌سایه‌تی ناوداره‌و‌ه بكات‪ ،‬سه‌یر ئه‌وه‌ی ‌ه ناچاریشمان‬ ‫ده‌كات چه‌پڵ ‌ه بۆ "زیره‌كی"ه‌كه‌ی لێده‌ین‪ ،‬كه‌ب ‌ه ره‌نجی شانی‬ ‫خۆی و ب ‌ه كه‌س���ابه‌تی "شه‌ریف"انه‌ی خۆی پێگه‌یشتو‌ه بۆی ‌ه‬ ‫به‌راستی شایانی مه‌تح و سه‌نایه‌!‬ ‫ ئه‌م دیدو بۆچون ‌ه بو‌ه هۆی داڕش���تنی یاسای كێكبڕكێ و‬ ‫ملمالنێی نێوان س���ه‌رمایه‌دار‌ه چاوچنۆكه‌كان‪ ،‬كه‌وایان لێهات‬ ‫ل ‌ه مه‌یدانی كێبڕكێ���ی یه‌كتریدا كه‌وتن ‌ه خواردنی یه‌كتریی ب ‌ه‬ ‫ئیفالس پێكردنی یه‌كتریی!‬ ‫ ئینجا هه‌ندێك كۆمپانیاو سه‌رمایه‌دار بۆ ئه‌وه‌ی نه‌فه‌وتێن‪،‬‬

‫یان بۆ ئه‌وه‌ی مونافیسیان تێكشكێنن‪ ،‬كه‌وتن ‌ه دروستكردنی‬ ‫به‌ره‌ی ئابوریی‪ ،‬ئ���ه‌م به‌ره‌ی ‌ه وه‌كو به‌ره‌ی جه‌نگی گه‌رم بو‪،‬‬ ‫نه‌خش���ه‌وان و راپه‌ڕێنه‌رو چاودێرو ئاڕاس���ته‌وانی شه‌ونخونی‬ ‫هه‌بو‪ ،‬ئاوا كۆمپانیا زه‌به‌لالح ‌ه نێو ده‌وڵه‌تیه‌كانی چه‌كی قورس‬ ‫و س���وك ل ‌ه سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیس���ته‌مدا دروست بون‪ ،‬ئه‌م‬ ‫مونافه‌س ‌ه ناشه‌ریفه‌شیان بو له‌سه‌ر نفوزو ده‌سه‌اڵت و بازاڕی‬ ‫ڕوتاندنه‌وه‌‪ ،‬كه‌جه‌نگی جیهان���ی یه‌كه‌م و دووه‌می ل ‌ه ماوه‌ی‬ ‫‪ 34‬ساڵی نێوان ‪1914‬ـ‪ 1945‬دا نایه‌وه‌و بو ب ‌ه هۆكاری كوشتن‬ ‫و مردنی ئه‌و (‪181‬ر‪334‬ر‪ )99‬ملیۆن نه‌فس��� ‌ه به‌شه‌رییه‌‪ ،‬ئاوا‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی س���ه‌رمایه‌داریی بو ب ‌ه ده‌ریاو ئه‌وی حوت نه‌بوای ‌ه‬ ‫یان له‌ سایه‌ی حوتدا نه‌بوایه‌ هه‌ڵده‌لوشرا!‬ ‫ گیان���ی كێبڕكێ���ی رقن هه‌مو جۆر‌ه وزه‌كانی خس���ته‌گه‌ڕ‪،‬‬ ‫ته‌كنۆلۆژیای نوێش ل ‌ه پێشبوردی خۆیدا زۆر خێرا ده‌چوه‌پێش‪،‬‬ ‫پێش���بوردی ئامێری به‌رهه‌م هێنان ل ‌ه زیانی كرێكاران ده‌بو‪،‬‬ ‫چونك��� ‌ه ئامێرێكی وه‌كو خه‌باته‌ی جه‌بل ‌ه گرتنه‌وه‌ی چیمه‌نتۆ‬ ‫جێ���ی پێنج كرێكاری ده‌گرته‌وه‌‪ ،‬ده‌ڕاس���ه‌یه‌كی دروێن ‌ه جێی‬ ‫د‌ه جوتی���اری ده‌گرت���ه‌وه‌‪ ،‬تانكێك جێی س���ه‌د س���ه‌ربازی‬ ‫جه‌نگاوه‌ری ده‌گرته‌وه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش كێش���ه‌ی بێكارییه‌كه‌ی زیاتر‬ ‫ده‌كرد‪ ،‬كه‌بێكاری زیاد ده‌ب���و‪ ،‬تاوانكاریی دزیی و جه‌رده‌یی‬ ‫و ڕوتكردن���ه‌وه‌ش زیات���ر ده‌بو‪ ،‬پاره‌خواردن وماش���ینه‌و‌ه ل ‌ه‬ ‫پاره‌ی ده‌وڵه‌تی���ش زیاتر ده‌بو‪ ،‬هه‌مو ئه‌مانه‌ش ده‌بونه‌و‌ه ب ‌ه‬ ‫ه���ۆی بێ متمانه‌یی خه‌ڵكی ب ‌ه یه‌كتر‪ ،‬بۆی ‌ه ئێس���تا بیس���ت‬ ‫خانه‌واده‌ی رۆژئاوایی نابینیت ل ‌ه ئاهه‌نگه‌كانیش���یاندا ب ‌ه ده‌م‬ ‫ده‌عوه‌تی یه‌كتره‌و‌ه بچن‪ ،‬بیس���ت كه‌س نابینیت ل ‌ه پرس���ه‌و‬ ‫ماته‌مینی یه‌كترییدا به‌شداربن‪،‬چونك ‌ه په‌یوه‌ندی خانه‌واده‌یی‬ ‫و خزمایه‌ت���ی و دراوس���ێیه‌تی پس���او ئاڵته‌رناتیڤێك نه‌هات ‌ه‬ ‫ش���وێنی‪ ،‬ئێستا هه‌مو كه‌س ب ‌ه تاك و ته‌نهایی ده‌ژی و ئه‌وی‬ ‫سێ منداڵی هه‌بێت‪ ،‬ده‌ڵێن‪ :‬ئای‪ ،‬كه‌خێزانێكی زۆرن!‬

‫ئاسه‌واری به‌دی سه‌رمایه‌داریی‪:‬‬

‫ گومانی تێدا نی ‌ه ئه‌و سه‌رمایه‌دارییه‌ی به‌و شێو‌ه ناشه‌ریف ‌ه‬ ‫س���ه‌ری هه‌ڵداو ب���و ب ‌ه حاكمی خه‌ڵك���ی‪ ،‬كاریگه‌رییه‌كی زۆر‬ ‫نێگه‌تیڤی له‌س���ه‌ر دیدو تێڕوانین و به‌رنامه‌و په‌یوه‌ندیه‌كانی‬ ‫ناو خه‌ڵك���ی و كلتورو دابونه‌ریتیان دانا‪ ،‬ه���ه‌ر وه‌كو‪ ،‬كه‌ل ‌ه‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی خۆشی بو به‌و ده‌وڵه‌ت ‌ه ئیستیعمارییانه‌ی‬ ‫ب ‌ه هه‌مو جیه���ان وه‌ربون و كه‌وتنه‌ت���ااڵن و پایه‌ماڵ كردنی‬ ‫‪46‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫سامانی واڵتان!‬ ‫ دكتۆر عه‌لی جرێش��� ‌ه ئاس���ه‌وار‌ه به‌ده‌كانی سه‌رمایه‌داریی‬ ‫ده‌كات به‌ دوو به‌شه‌و‌ه ‪:‬‬ ‫یه‌كه‌م‪ :‬ئاسه‌وار‌ه ده‌رونی و كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كانی‪ :‬ئه‌م ‌ه ل ‌ه نه‌مانی‬ ‫هه‌س���تی ئیماندارێتی و نه‌مانی پاڵنه‌ری خواویس���تی و نقوم‬ ‫بون���ی خه‌ڵكی ل ‌ه ژیانی م���اددی و عه‌وداڵبون ل ‌ه دوی چێژی‬ ‫جه‌سته‌و هه‌ڵپه‌ی شه‌وڕۆژی پاره‌سه‌ریه‌كنان و خۆ ده‌وڵه‌مه‌ند‬ ‫كردندا ده‌رده‌كه‌وێت‪ ،‬ئاڕاسته‌ی سه‌رمایه‌داریی وای كرد هه‌مو‬ ‫چینه‌كانی گه‌ل‪ ،‬ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌رچاو گرن و هه‌قیان‬ ‫به‌سه‌ر ئه‌و چین ‌ه داماوانه‌و‌ه نه‌مێنێت‪ ،‬كه‌له‌به‌رچاوی هه‌مویان‬ ‫ل ‌ه پله‌كان���ی خوارێی كۆمه‌ڵگ ‌ه بێ روحمه‌ك ‌ه ده‌پلیش���انه‌وه‌‪،‬‬ ‫دی���دی خه‌ڵكی بو ب ‌ه دیدێكی چینایه‌تی نامۆ‪ ،‬هه‌ژاریی عه‌یب ‌ه‬ ‫بو‪ ،‬ده‌وڵه‌مه‌ندی هه‌مو سیفه‌ته‌كانی لوتبه‌رزیی و مه‌غروربون و‬ ‫شانازی كردنی پێو‌ه بو‪ ،‬رق و قین و بوغزاندن گڕكانی ناخی‬ ‫هه‌ردو چین���ه‌كان بو‪ ،‬ئه‌وی نه‌دار بو رقی ل ‌ه ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان‬ ‫ده‌بۆوه‌و وای داده‌نا‪ ،‬كه‌هه‌مو س���ه‌روه‌ت و س���امانه‌كانیان ب ‌ه‬ ‫دزی���ی پێكه‌و‌ه ن���اوه‌‪ ،‬ئه‌وی ده‌وڵه‌مه‌ند ب���و ب ‌ه چاوی قین و‬ ‫بوغزه‌و‌ه ده‌یڕوانی ‌ه هه‌ژاران و ده‌ترسا پڕی پێدا كه‌ن و خۆی‬ ‫و س���امانی بخۆن‪ ،‬كێشه‌كه‌ش ئه‌وه‌بو چینی هه‌ژاران هه‌ژارتر‬ ‫ده‌بون و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانیش ده‌وڵه‌مه‌ندتر ده‌بون ‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬ئاس���ه‌وار‌ه سیاس���یه‌كانی‪ :‬دژوارتری���ن ئاس���ه‌واری‬ ‫سیاس���ی ئه‌وه‌بو‪ ،‬كه‌خاوه‌ن پاره‌و سامانی ماشراوه‌و دزراوی‬ ‫ره‌نجی خه‌ڵكی بون ‌ه ده‌س���ه‌اڵتداریی سیاس���ی‪ ،‬توانیان رای‬ ‫كه‌سایه‌تیه‌كان بكڕن و رێی جه‌ماوه‌ر ببڕن‪ ،‬به‌رتیلیان ده‌دا ب ‌ه‬ ‫هه‌ر كه‌س���ێك‪ ،‬كه‌ل ‌ه رێیاندا سه‌خت ده‌وه‌ستاـ تا بۆیان نه‌رم‬ ‫ده‌بو‪ ،‬ئه‌وی له‌به‌ر ده‌س���تیان ده‌خزا ده‌گه‌ڕانه‌و‌ه سه‌ر مێژوی‬ ‫ژیانی و خاڵی الوازییان بۆ ده‌هێنایه‌وه‌و پێش���ێ و كێش���ه‌ی‬ ‫یاساییان بۆ دروستده‌كرد‪ ،‬ئه‌مان ‌ه ده‌ستورو یاساو رێسایان ب ‌ه‬ ‫كه‌یفی خۆیان داده‌ڕشت و ب ‌ه پێی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان لێكیان‬ ‫ده‌دایه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وانه‌ی به‌شداری ئیداره‌ی سیاسییان ده‌بون‪ ،‬یان‬ ‫كه‌سانی زیره‌كی دنیاویست و ترسنۆك بون‪ ،‬یان كه‌سانی كاڵ‬ ‫فام و هێڕ بون‪ ،‬یان ده‌وڵه‌مه‌ندی مشه‌خۆری هه‌مو ده‌ورانه‌كان‬ ‫بون‪ ،‬به‌م ش���ێوازه‌ش هه‌رچی ب ‌ه شه‌ره‌فی هه‌ژارو ده‌سكورت‬ ‫بو ل ‌ه هه‌مو جۆره‌كانی كارو كاتێكردنی فیكریی و به‌شداریی‬ ‫سیاسی دور خرایه‌وه‌!‬

‫چ واڵتێك سه‌رمایه‌دارییه‌؟‬ ‫ س���ه‌رمایه‌داریی ل ‌ه رۆژئاواو‌ه س���ه‌ری هه‌ڵدا‪ ،‬س���ه‌ره‌تا ل ‌ه‬ ‫به‌ریتانیاو فه‌ره‌نساو ئه‌ڵمانیاو‌ه سه‌ری هه‌ڵداو دواتر زۆرینه‌ی‬ ‫ئه‌وروپ���ای گرت���ه‌وه‌و په‌ڕییه‌و‌ه بۆ ئه‌مریكاو چ���و‌ه ژاپۆن و‬ ‫ئوسترالیاو واڵتانی تر‪ ،‬ئێستا ویالیه‌ت ‌ه یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا‬ ‫س���ه‌رۆكایه‌تی س���ه‌رمایه‌داریی ده‌كات و ئه‌و خ���ۆی ب ‌ه تاق ‌ه‬ ‫ده‌وڵه‌ت���ی مه‌زنی جیهان ده‌ناس���ێنێت‪ ،‬كه‌ده‌س���تی ل ‌ه هه‌مو‬ ‫بازاڕه‌كانی جیهان و هه‌ڵسوڕاندنیاندا هه‌یه‌‪..‬زۆر واڵتی جیهانی‬ ‫هه‌ن پێ ب��� ‌ه پێ به‌دوی ئه‌مریكادا ده‌ڕۆن و ناوێرن ب ‌ه مو ل ‌ه‬ ‫دیدو هه‌ڵوێستی الده‌ن!‬ ‫ واڵتی موس���وڵمانانیش‬ ‫ل��� ‌ه س���ه‌رده‌مانی جه‌نگی‬ ‫س���ارددا وه‌كو پارسه‌نگی‬ ‫چه‌رخ و فه‌ل���ه‌ق ل ‌ه نێوان‬ ‫بلۆك���ی سۆشیالیس���تی و‬ ‫بلۆك���ی س���ه‌رمایه‌دارییدا‬ ‫ده‌هاتن و ده‌چون‪ ،‬كومڕاو‬ ‫سه‌رلێش���ێواوانه‌‪ ،‬ی���ان‬ ‫ی خێرخوازی‌ پاكستانی‌‬ ‫سه‌رمایه‌دار ‌‬ ‫وه‌ك خ���اوه‌ن خ���ۆ نه‌بون‬ ‫عبدالستار ئیدهی‌‬ ‫جارێك ده‌كه‌وتن ‌ه به‌ره‌ی یه‌كێتی س���ۆڤیه‌ت و جارێكی دیك ‌ه‬ ‫ده‌كه‌وتن ‌ه به‌ره‌ی ئه‌مریكاوه‌‪ ،‬زۆر یان هه‌ر ل ‌ه سه‌ره‌تاو‌ه الفی‬ ‫سۆشیالیس���تی لێدا‪ ،‬هه‌مو ئامێرو كۆمپانیای به‌رهه‌م هێنانی‬ ‫خس���ت ‌ه به‌رده‌س���تی حزبی تاقانه‌ی حوكمڕانی���ی‪ ،‬هه‌ر واش‬ ‫مایه‌وه‌‪ ،‬كه‌سۆشیالیس���تی داڕما هیچیان زیانیان لێ نه‌كه‌وت‪،‬‬ ‫یه‌كس���ه‌ر بڕیاریاندا سیستمه‌ك ‌ه ب ‌ه بازاڕی هاوبه‌ش بگۆڕنه‌وه‌‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌ش مان���ای ئه‌و‌ه بو‪ ،‬كه‌پاره‌ی دزراوی س���ه‌ریه‌ك نراوی‬ ‫به‌رده‌س���تیان ب ‌ه ناوی خۆیان و خانه‌واده‌و حاشیه‌و پێوه‌ندو‬ ‫سه‌رانی حیزبه‌و‌ه خست ‌ه بازاڕی سه‌رمایه‌داریی و هاتن ‌ه به‌ره‌ی‬ ‫ئه‌مریكا‪ ،‬ئیتر ئاو بێنه‌و ده‌ستان بشۆ!‬ ‫ حكومه‌ته‌كان���ی تریش���یان ه���ه‌ر ل��� ‌ه س���ه‌ره‌تاو‌ه‬ ‫سه‌رمایه‌دارییه‌كه‌یان وه‌رگرت‪ ،‬رۆژئاواش ب ‌ه تایبه‌تی ئه‌مریكا‬ ‫چاوپۆش���یی ل��� ‌ه دیكتاتۆرێتی حوكمڕانی و پێش���ێل كردنی‬ ‫مافی مرۆڤ و نه‌بونی ش���ه‌فافیه‌تی كاربه‌ده‌ستانیان ده‌كرد‪،‬‬ ‫یان چاوپۆشی ل ‌ه ماش���ینه‌وه‌و دزی كردنیان ده‌كرد‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫واڵته‌كانیان كرد‌ه بازاڕی س���اغ كردنه‌وه‌ی كااڵی رۆژئاوا‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫‪47‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫تایبه‌ت���ی به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌مریكا‪..‬زۆرین���ه‌ی حكومه‌تی واڵتی‬ ‫موس���وڵمانان شه‌رم و ش���كۆی ئه‌وه‌یان نه‌مابو پێیان عه‌یب‬ ‫بێت‪ ،‬كه‌چۆن ده‌شێت خۆیان ب ‌ه موسوڵمانن بزانن و سیستمی‬ ‫سۆشیالیس���تی فه‌ڕماس���ۆن و بێدی���ن یان س���ه‌رمایه‌داریی‬ ‫رۆژئاوای ئیس���تیعمار پیاد‌ه كه‌ن‪ ،‬پێیان شه‌رم نه‌بو بۆ هه‌مو‬ ‫ئاڕاسته‌یه‌كی سیاسی بچن ‌ه خزمه‌ت سه‌رانی بلۆكی رۆژهه‌اڵت‬ ‫و رۆژئاوا‪ ،‬چونك ‌ه نه‌فام بون‪ ،‬ش���اره‌زای ئیسالمه‌كه‌ش نه‌بون‬ ‫تا بزانن‪ ،‬كه‌سیس���تمی خیالفه‌تی ئیسالمی خۆمان ل ‌ه نیوه‌ی‬ ‫سه‌رزه‌مینی ئه‌و س���ه‌رده‌مه‌دا بۆ ماوه‌ی ‪ 1291‬ساڵ حوكمی‬ ‫‪ 98‬گ���ه‌ل و میلله‌ت���ی جیاوازی ب ‌ه بێ هه‌بونی س���نور كرد‪،‬‬ ‫سه‌رانی واڵتی موس���وڵمانان ل ‌ه نه‌زانی خۆیاندا بو‪ ،‬كه‌له‌گه‌ڵ‬ ‫هه‌بونی بواری زیندو كردنه‌وه‌و كارپێكردنه‌وه‌ی ئه‌و سیستم ‌ه‬ ‫ئیسالمی ‌ه گشتگیره‌ی هه‌مو میلله‌تانی موسوڵمان عه‌وداڵێتی‬ ‫په‌نایان ده‌برد‌ه به‌ر سیستمانێك‪ ،‬كه‌ل ‌ه دوورو نزیك په‌یوه‌ندی‬ ‫ب ‌ه دیدو تێڕوانین و یاس���او رێس���ای شه‌ریعه‌تی ئێمه‌و‌ه نه‌بو‪،‬‬ ‫بۆی ‌ه به‌و هه‌مو س���ااڵنه‌ی حوكمی���ان غه‌یری كۆمه‌ڵ ‌ه جه‌رده‌و‬ ‫جه‌لالدێك هیچی تریان بۆ په‌روه‌رده‌ نه‌كرا‪،‬‬ ‫سه‌رمایه‌داریی ب ‌ه ئومێدی چاكسازیی ل ‌ه خۆیدا‪ ،‬خۆی عه‌مه‌لیات‬ ‫كرد!‪...‬تا ساڵی ‪ 1875‬به‌ریتانیا گه‌وره‌ترین و پێشكه‌وتوترین‬ ‫واڵتی س���ه‌رمایه‌داری دنیابو‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه بیس���توپێنج س���اڵی‬ ‫دوایی���دا ئه‌مریكاو ئه‌ڵمانیا بون ‌ه مونافیس���ی و ئه‌م دوانه‌ش‬ ‫وه‌كو به‌ریتانیا هاتن ‌ه پێش���ه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ش هۆیه‌كی س���ه‌ره‌كی‬ ‫بو‪ ،‬كه‌ناكۆكی به‌ریتانیاو ئه‌ڵمانیا س���ه‌ر بكێشێت بۆ جه‌نگی‬ ‫جیهانی یه‌ك���ه‌م (‪1914‬ـ‪ ، )1918‬چونك ‌ه هه‌ردوكیان ل ‌ه یه‌ك‬ ‫كیش���وه‌ردا بون و شه‌ڕی دوو سه‌د س���اڵه‌ی مه‌زهه‌بییان دژ‬ ‫ب��� ‌ه یه‌كتریی كردبو‪ ،‬ش���ه‌ڕیش ب ‌ه كۆن ‌ه قی���ن ده‌كرێت‪ ،‬بۆی ‌ه‬ ‫دوژمنكارییه‌كه‌ی نێوانیان زو بو ب ‌ه ئاگری بن كا!‬ ‫ سه‌رمایه‌داریی ل ‌ه س���ه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌و‌ه ناچاربو‬ ‫هه‌ندێك ئیسالحات ل ‌ه خۆیدا بكات‪ ،‬ب ‌ه بوار كردن ‌ه بۆ ته‌ده‌خولی‬ ‫ده‌وڵه‌ت‪ ،‬چونك ‌ه چینایه‌تی گه‌یش���تبو‌ه ئاستێكی زۆر دژوار‪،‬‬ ‫خێزان هه‌ڵته‌كی بو‪ ،‬هه‌مو تاكه‌كانی خێزان ئیش���یان ده‌كردو‬ ‫مه‌سروفی ژیانێكی كامه‌رانییان به‌ده‌ست نه‌ده‌هێنا‪ ،‬بازرگانی‬ ‫ماده‌هۆش���به‌ره‌كان و دزیی گه‌وره‌گه‌وره‌ی بانك و كۆمپانیاو‬ ‫به‌ن���ده‌ره‌كان ره‌واجی په‌یدا كردبو‪ ،‬ئه‌م���ان ل ‌ه زۆربه‌ی واڵت ‌ه‬ ‫س���ه‌رمایه‌دارییه‌كاندا ك���ه‌م ده‌بۆوه‌‪ ،‬بۆی ‌ه ده‌وڵ���ه‌ت ناچاربو‬

‫ته‌ده‌خ���ول كات و بیرمه‌ندان���ی س���ه‌رمایه‌دارییش ناچاربون‬ ‫قبوڵی كه‌ن‪ ،‬ل��� ‌ه ‪ 1932‬دا حكومه‌ت���ی به‌ریتانیا ته‌ده‌خولی‬ ‫كردو ل ‌ه ‪ 1933‬دا حكومه‌تی ئه‌مریكایی و دواتریش ئه‌ڵمانیا‪،‬‬ ‫كه‌زیانی زۆری جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌می لێكه‌وتبو‪ ،‬ته‌ده‌خولی‬ ‫ده‌وڵه‌ت له‌وه‌دابو‪ ،‬كه‌خزمه‌تگوزاریی ‌ه گشتیه‌كان بگرێته‌و‌ه خۆ‬ ‫وه‌كو فێرخوازیی و ته‌ندروس���تی و ڕێگاوبان و به‌رزكردنه‌وه‌ی‬ ‫ئاس���تی ژیان و مس���ۆگه‌ركردنی باری كۆمه‌اڵیه‌تی و یارمه‌تی‬ ‫په‌ككه‌وته‌و پیرو مافی ته‌قاویتی و بێكاریی‪ ،‬له‌گه‌ڵ زیادبونی‬ ‫نفوزی كرێكاراندا سه‌رمایه‌دارییه‌ك ‌ه هه‌نگاو ب ‌ه هه‌نگاو ده‌چۆو‌ه‬ ‫دواوه‌و ناچ���ار ده‌بو وه‌اڵمی پێداویس���تی چین��� ‌ه هه‌ژاره‌كان‬ ‫بداته‌وه‌‪ ،‬نه‌ش���یده‌توانی تین و فش���اری زیاتری پۆلیس���یان ‌ه‬ ‫له‌سه‌ر خه‌ڵكی دروس���تبكات‪ ،‬چونك ‌ه لیژنه‌كانی مافی مرۆڤ‬ ‫و رێكخراوه‌كانی زۆرت���ر و چاالكتر بوبون‪ ،‬ئه‌م ‌ه ب ‌ه زیادبونی‬ ‫نفوزی سۆڤیه‌ت و باڵوبونه‌وه‌ی كۆمۆنیستی زۆرترو باشتر ل ‌ه‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندی چین ‌ه هه‌ژاره‌كان ده‌هاته‌وه‌‪ ،‬بۆیه‌‪ ،‬كه‌س���ۆڤیه‌ت‬ ‫رم���ا ب���واری په‌الماردانی س���ه‌رمایه‌داریی دیس���ان كرایه‌وه‌‪،‬‬ ‫بۆی ‌ه ل ‌ه ماوه‌ی بیس���ت س���اڵی (‪1980‬ـ‪)2000‬دا ئه‌مریكا بو‌ه‬ ‫ش���ه‌قاوه‌ی جیهان و كه‌وت ‌ه شه‌ڕنانه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم گورزی یازده‌ی‬ ‫س���ێپته‌مبه‌ر فش���ی ك���رده‌وه‌‪ ،‬چونك��� ‌ه ‪ 142‬كۆمپانیای پێ‬ ‫ئیفالس كرد‪ ،‬كه‌یه‌كێكیان نیو ئێرالینیس بو‪ ،‬كه‌س���ێ ملیۆن‬ ‫مه‌عمیلی هه‌میشه‌یی هه‌بو ب ‌ه فڕۆكه‌كانی هاتوچۆیان ده‌كرد‪،‬‬ ‫دوای ئه‌ویش سیس���تمی نیشته‌جێبون داڕما‪ ،‬ئینجا سیستمی‬ ‫كۆمپانیای به‌رهه‌م هێنانی سه‌یاره‌‪ ،‬ئینجا شكستی سه‌ربازی‬ ‫ئه‌فغانستان و عێراق‪ ،‬ل ‌ه قه‌رزارییدا ‪ %36‬دانیشتوانی ئه‌مریكا‬ ‫رایانگه‌یاند‪ ،‬كه‌ق���ه‌رزی بانقه‌كانیان بۆ نادرێته‌وه‌‪ ،‬كه‌بۆ خانو‬ ‫كڕین وه‌ریان گرتبو‪ ،‬به‌مه‌ش داڕمانێكی دژوار رویدا‪ ،‬یه‌كسه‌ر‬ ‫به‌دوای���دا ل ‌ه یه‌ك هه‌فته‌دا په‌نجا بانك ئیفالس���ی كرد‪ ،‬ئینجا‬ ‫بانكی تر ئیعالنی كرد‪ ،‬تا كۆتایی ساڵی ‪ 2010‬بانكی ئیفالس‬ ‫بوی ئه‌مریكا گه‌یشت ‌ه ‪ 153‬بانك‪.‬‬ ‫ل��� ‌ه ده‌یه‌ی (‪2001‬ـ‪ )2010‬ش���دا یه‌كێت���ی ئه‌وروپاش داڕمانی‬ ‫تێكه‌وت‪ ،‬س���ه‌ره‌تا یۆنان ئینجا ئیرله‌ندا‪ ،‬ئینجا ئیس���پانیاو‬ ‫ئیتالیاو هه‌ندێ واڵتی نوێی یه‌كێتیه‌كه‌‪ ،‬ك ‌ه سندوقی هاوكاریی‬ ‫و البردنی ته‌نگژه‌ی دارایی ناو یه‌كێتی ئه‌وروپا نه‌یتوانی زیاتر‬ ‫یارمه‌تیی���ان بدات‪ ،‬ب ‌ه پێی یاس���ای ناوخۆی یه‌كێتی ئه‌وروپا‬ ‫هه‌ر واڵتێكی ئه‌ندام ‪ %3‬ی بوجه‌ی س���ااڵنه‌ی نه‌بو بۆی هه‌بو‬ ‫‪48‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫داوای ق���ه‌رز بكات‪ ،‬كه‌چی ل ‌ه كۆتایی ئ���ه‌و ده‌یه‌دا واڵتی وا‬ ‫هه‌بو ‪ %19‬ی عجز هه‌بو‪ ،‬یه‌كێتی ئه‌وروپا نه‌یتوانی یارمه‌تییان‬ ‫ب���دات له‌به‌ر زۆرییان‪ ،‬كاتێكیش یارمه‌تی یۆنانی دا‪ ،‬كه‌عجزی‬ ‫بوجه‌ی گه‌یش���ت ‌ه ‪ ،%30‬كاتێك نه‌رویج داوای كرد رێی بده‌ن‬ ‫یۆنان بكڕێته‌وه‌!‬ ‫یۆنان له‌به‌ر هه‌بونی ‪ 400‬ملیار دۆالر قه‌رز له‌سه‌ری هاواری لێ‬ ‫هه‌س���تا‪ ،‬كه‌ئه‌گه‌ر یه‌كێتی ئه‌وروپا فریامان نه‌كه‌وێت واڵته‌ك ‌ه‬ ‫ده‌كه‌وێت ‌ه ده‌ست مافیاكان‪ ،‬نه‌رویج داوای ل ‌ه یه‌كێتی ئه‌وروپا‬ ‫كرد‪ ،‬كه‌رێی بدات یۆنان بكڕێت‪ ،‬به‌اڵم یه‌كێتی ئه‌وروپا رێیان‬ ‫نه‌داو ل��� ‌ه كۆبونه‌وه‌ی خۆیاندا ل ‌ه ‪ 2010/5/2‬بڕیاندا بڕی ‪150‬‬ ‫س���ه‌دوچوار ملیار دۆالر ب ‌ه قه‌رزێكی س���وی خه‌یاڵیی ل ‌ه رێی‬ ‫سندوقی دراوی نێو ده‌وڵه‌تیه‌و‌ه بده‌ن ‌ه یۆنان تا هه‌ستێته‌وه‌‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫نۆڤه‌مبه‌ری پاردا ئیرله‌نداش هاواری لێ هه‌ستا‪ ،‬كه‌نه‌دارییمان‬ ‫گه‌یش���تۆت ‌ه ‪ %30‬بوجه‌‪ ،‬وات ‌ه ئه‌وه‌نده‌مان نوقسانه‌‪ ،‬ب ‌ه په‌ل ‌ه‬ ‫فریای ئه‌ویش كه‌وتن و ‪ 61‬ملیار دۆالریان گه‌یاندێ‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و‌ه‬ ‫نه‌ب���و‌ه مایه‌ی ئه‌وه‌ی‪ ،‬كه‌ل���ه‌وه‌و دوا خه‌ڵكی ئیرله‌ندا (وه‌كو‬ ‫واڵت ‌ه سۆشیالیستی ‌ه ئه‌وروپاییه‌كان) ب ‌ه واڵتانی ئه‌وروپادا باڵو‬ ‫نه‌بنه‌وه‌ بۆ ئیش په‌یدا كردن!‬ ‫ یه‌كێت���ی ئه‌وروپا له‌و فریاكه‌وتنه‌ی یۆنان و ئیرله‌نده‌دابو‪،‬‬ ‫ئیس���پانیاش ه���اواری لێ هه‌س���تا‪ ،‬ئینجا ئیتالی���ا‪ ،‬كه‌واڵت‬ ‫غه‌رقی هه‌ژاریی بو‪ ،‬ده‌وڵه‌مه‌ندیه‌كه‌ی به‌رلس���كۆنی سه‌رۆك‬ ‫حكومه‌تیش ب ‌ه شێوه‌یه‌كی ساروخی هه‌ڵكشا‪ ،‬چونك ‌ه نیوه‌ی‬ ‫كۆمپانیا سه‌ربازیی و ئه‌منیه‌كانی كڕییه‌وه‌و هه‌مو ده‌زگاكانی‬ ‫راگه‌یاندنی بۆ خۆی پچڕی و ته‌نانه‌ت كۆمپانیای له‌شفرۆش���ی‬ ‫سه‌ر جاده‌كانیشی كڕییه‌وه‌! ‪..‬له‌مه‌و‌ه بو‪ ،‬كه‌حكومه‌تان ناچار‬ ‫بون یاس���ا بۆ ته‌ده‌خولی زیات���ری حكومه‌ته‌كان دابنێن و ل ‌ه‬ ‫زۆرینه‌ی واڵتانیشدا گه‌الن ده‌نگیان ل ‌ه سه‌رمایه‌داران سانده‌وه‌و‬ ‫دایانه‌و‌ه ب ‌ه چه‌پیه‌كان تا بێنه‌و‌ه سه‌ر حوكم‪ ،‬وه‌كو نۆ واڵتی‬ ‫ئه‌مریكای التینی و باش���ور‪ ،‬هه‌ر وه‌كو ئیس���پانیاو ئیتالیاو‬ ‫س���ویدو نه‌روی���ج و زۆر واڵتی تر‪ ،‬به‌اڵم ه���ه‌ر وه‌كو هه‌اڵتنی‬ ‫داخبوی تاوێره‌ به‌ردی چله‌ی هاوینه‌ بۆ كوره‌ی خه‌ڵوز!‬ ‫جیاوازی نێوان سه‌رمایه‌داریی وئیسالم‪:‬‬ ‫ سه‌رمایه‌داریی سیستمێكی جاهیلییه‌و بارودۆخی ناله‌باری‬ ‫چه‌رخ��� ‌ه تاریكه‌كانی ئه‌وروپا هێناوێتی��� ‌ه كایه‌وه‌‪ ،‬كۆمه‌ڵێك‬ ‫بیرمه‌ندو سیاس���ه‌تمه‌دارو نوس���ه‌ری ئه‌وروپایی به‌و ئومێد‌ه‬

‫دایانهێنا تا ببێت ‌ه به‌دیلی ده‌سه‌اڵتی كڵێسا‪ ،‬كه‌ب ‌ه دیدی لێڵی‬ ‫خۆی دۆزه‌خی له‌س���ه‌ر زه‌میندا دروستكردبو‪ ،‬باج و خه‌راج و‬ ‫روتاندنه‌وه‌ی خه‌ڵكه‌كه‌ی كردبو‌ه ئه‌ركێكی دینیی‪ ،‬كڵێس���او‬ ‫ده‌ره‌به‌گ و ئیمپراتۆر هه‌مو خاوه‌ن ده‌س���ه‌اڵتی سیاس���یی و‬ ‫سه‌ربازیی بون و پیاوه‌كانی هه‌ر سێ الیان هه‌ر له‌سه‌ر ره‌نجی‬ ‫خه‌ڵك ‌ه برس���یه‌ك ‌ه ده‌ژیان‪ ،‬كه‌زۆرینه‌ی زۆری دانیشتوانی ئه‌و‬ ‫سه‌رده‌م ‌ه ل ‌ه رێی چاندن و كشتوكاڵه‌و‌ه خۆراكی خۆیان دابین‬ ‫ده‌كرد‪ ،‬ئه‌مان��� ‌ه هه‌موی وای كرد ئه‌و خه‌ڵك ‌ه بۆ گۆڕینی ئه‌و‬ ‫دۆزه‌خ ‌ه شۆڕش بكه‌ن‪ ،‬به‌رنامه‌یه‌كی وه‌كو ئیسالمیشیان له‌به‌ر‬ ‫ده‌س���تدا نه‌بو تا چاویان پێی بكرێته‌وه‌و بكه‌ون ‌ه سه‌ر رێبازی‬ ‫خواویستی‪ ،‬تا خۆیان به‌خته‌وه‌ر كه‌ن و كۆمه‌ڵگه‌كه‌شیان دوای‬ ‫رزگاریی راس���ته‌قین ‌ه كامه‌ران كه‌ن‪ ،‬بۆی ‌ه هه‌ر ش���ه‌لوكوێران ‌ه‬ ‫كه‌وتن��� ‌ه دژایه‌ت���ی دین و هه‌م���و دینه‌كانیش���یان ـ جگ ‌ه ل ‌ه‬ ‫جوله‌كایه‌تی ـ سوك كرد‪.‬‬ ‫ هه‌ندێك له‌و چاره‌س���ه‌رانه‌ی ل ‌ه گۆڕانكاریی سه‌رمایه‌دارییدا‬ ‫هات��� ‌ه پێش ب���اش بون‪ ،‬ب���ه‌راورد ناكرێن له‌گ���ه‌ڵ بارودۆخ ‌ه‬ ‫سه‌خته‌كانی پێشودا‪ ،‬هه‌ندێك الیه‌نی ئاڕاسته‌ی كۆمه‌ڵكارییه‌ك ‌ه‬ ‫ب ‌ه دیدی ئیسالمیش په‌س���ه‌نده‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و‌ه ئه‌و‌ه ناگه‌ێنێت‪،‬‬ ‫كه‌س���ه‌رمایه‌داریی له‌گ���ه‌ڵ ئیس�ل�ام ده‌گونجێت‪ ،‬ن���ا ‪ ،‬هه‌ر‬ ‫ئه‌وه‌ند‌ه به‌س���ه‌‪ ،‬كه‌قورئان ناوی ن���او‌ه حوكمی جاهیلییه‌ت‬ ‫���ن ِم َن هَّ‬ ‫ون َو َم ْن أَ ْح َس ُ‬ ‫اهلِيَّ ِة ي ْب ُغ َ‬ ‫اللِ ُح ْكمًا‬ ‫وه‌ك ده‌فه‌رموێ‪( :‬أَ َف ُح ْك َم ْال َج ِ‬ ‫لَِّق ْو ٍم يُو ِقنُ َ‬ ‫���ون) المائده‌‪ 50/‬واته‌‪:‬چما حوكمی جاهیلییه‌تیان پێ‬ ‫چاكت���ره‌و ئه‌و ده‌خوازن؟! كێ هه‌ی ‌ه ل ‌ه حوكمی خوای گه‌ور‌ه‬ ‫چاكتر داڕێژێت‪ ،‬بۆ كه‌س���انێك‪ ،‬كه‌ل ‌ه به‌رنامه‌ی خواویس���تی‬ ‫دڵنیابون‪.‬‬ ‫س���ه‌رمایه‌داریی ل ‌ه زۆر الیه‌نه‌و‌ه دژ ب ‌ه ئیسالمه‌‪ ،‬هه‌مو دیدو‬ ‫پێناسه‌و هه‌ڵوێست و سیستمی سه‌رمایه‌داریی له‌سه‌ر كۆمه‌ڵ ‌ه‬ ‫س���یفه‌تێك دامه‌زراون‪ ،‬كه‌ئیسالم س���ه‌رتاپایان ده‌بوغزێنێت‬ ‫و پێ���ی وای ‌ه بۆ ئ���ه‌و‌ه هاتو‌ه مرۆڤیان لێ پ���اك كاته‌وه‌‪ ،‬چ‬ ‫جای ئه‌وه‌ی قبوڵی بن و ژیانیان له‌س���ه‌ر دامه‌زرێنێت وه‌كو‪،‬‬ ‫كه‌سه‌رمایه‌داریی كردوێتی!‬ ‫ ئیسالم بڕیاری هه‌بونی مافی خاوه‌نێتی پارچ ‌ه زه‌ویه‌كی بۆ‬ ‫هه‌مو مرۆڤێك داوه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه دادپه‌روه‌رییه‌و هیچ هێزێك ناتوانێت‬ ‫ئیلغای كاته‌وه‌و زه‌وتكردنی خۆی ب ‌ه زۆر بكات ‌ه دادپه‌روه‌ریی‪،‬‬ ‫ئیسالم‪ ،‬كه‌هه‌مو بانگه‌وازه‌كه‌ی ره‌حمه‌ت و گیانی هاریكاریی‬ ‫‪49‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫و یارمه‌تی خۆبه‌خشه‌و مافی هه‌مو كه‌سێك ب ‌ه شه‌رعی خۆی‬ ‫دیاری ده‌كات‪ ،‬له‌گه‌ڵ سه‌رمایه‌دارییدا یه‌ك ناگرێته‌وه‌‪ ،‬كه‌له‌سه‌ر‬ ‫زه‌وت كردن و ته‌ماعكاریی و ش���ه‌ڕه‌پاڵ دروستبوه‌‪ ،‬ئیسالم‪،‬‬ ‫كه‌سنوری حه‌اڵڵ و حه‌رامی بۆ شوێنكه‌وتوانی دیاری كردوه‌‪،‬‬ ‫رێ ب ‌ه كه‌س نادات ب ‌ه هێزی بازو سنوره‌كان تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵ‬ ‫كات و پش���كی خۆی زیاتر بكات‪ ،‬وه‌كو‪ ،‬كه‌سه‌رمایه‌داران بۆ‬ ‫خۆیان لواندوه‌و ب ‌ه چه‌واش���ه‌كاریی ده‌بن��� ‌ه حاكم و ب ‌ه دزیی‬ ‫یاساییش به‌رهه‌م و بازاڕه‌كان زه‌وت ده‌كه‌ن!‬ ‫ئیسالم چینایه‌تی دروست ناكات‪ ،‬قبوڵیشی ناكات‪ ،‬ناشهێڵێت‬ ‫ن ‌ه ب ‌ه یاسا ن ‌ه ب ‌ه بازوو خه‌ڵكانێك خه‌ڵكانێكی تر بڕوتێننه‌وه‌‪،‬‬ ‫وه‌كو‪ ،‬كه‌س���ه‌رمایه‌داریی ده‌یكات و ئه‌و ناهه‌قییه‌ش ده‌كات ‌ه‬ ‫كۆڵه‌كه‌یه‌كی تر و له‌سه‌ری داده‌مه‌زرێت‪ ،‬ب ‌ه دیدو هه‌ڵوێستێكی‬ ‫ره‌واشی ده‌ناسێنێت‪ ،‬گوای ‌ه بۆ پیاده‌كردنی سیستمی ئابوری‬ ‫پێویسته‌‪،‬‬ ‫ ل��� ‌ه الیه‌كی ت���ره‌و‌ه ئیس�ل�ام چاوچنۆكی و پیس���كه‌یی و‬ ‫پاره‌په‌رس���تی بوغزاندوه‌و ب ‌ه ره‌فتاری قێزه‌ونی ناس���اندوه‌‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها گیردانی خۆراك و پێداویس���تی كۆمه‌ڵگ ‌ه ب ‌ه ئومێدی‬ ‫گ���ران فرۆش���تنه‌وه‌ی (ئیحتی���كار‪ :‬مۆنۆپۆڵ) ك���ردن‪ ،‬یان‬ ‫سوخۆریی‪ ،‬كه‌س���ه‌رمایه‌دارێك پار‌ه ده‌دات ‌ه ده‌سكورتێك ب ‌ه‬ ‫قه‌رزێك‪ ،‬كه‌له‌گه‌ڵ زه‌مه‌ندا زیاد ده‌كات‪ ،‬ل ‌ه ئاس���ت و بڕێكدا‬ ‫ناوه‌س���تێت‪ ،‬س���ه‌یر ئه‌وه‌ی ‌ه تا مه‌رگی كابرای قه‌رزار هه‌ر ل ‌ه‬ ‫زیادبوندای���ه‌‪ ،‬زیادبونه‌كه‌ش ب ‌ه گوێره‌ی توانای كابرای قه‌رزار‬ ‫نی���ه‌‪ ،‬به‌ڵكو ب ‌ه گوێ���ره‌ی رۆژی بازاڕه‌‪ ،‬بۆی ‌ه ل���ه‌م رۆژئاوای ‌ه‬ ‫خه‌ڵكێك ده‌بینیت قه‌رزی بیست ساڵ له‌مه‌وپێشی ده‌داته‌وه‌‪،‬‬ ‫ك ‌ه لێی ده‌پرس���یت چه‌نده‌؟ ده‌ڵێ ئه‌سڵه‌كه‌یم پێش د‌ه ساڵ‬ ‫له‌مه‌وبه‌ر داوه‌ته‌وه‌‪ ،‬ئێس���تا هه‌ر سو‌ه زیاده‌كه‌ی ده‌بژێرمه‌وه‌‪،‬‬ ‫ئائه‌م ‌ه یه‌كێك ‌ه ل ‌ه كۆڵه‌كه‌كانی ناوه‌ڕاس���تی س���ه‌رمایه‌داریی‪،‬‬ ‫كه‌خوای گه‌ور ‌ه ئیعالنی جه‌نگی خۆی و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی صلی‌‬ ‫الله علیه وس���لم به‌رامبه‌ری ده‌كات وه‌ك ده‌فه‌رموێ‪( :‬يا أَُّي َها‬ ‫وا هَّ‬ ‫اللَ َو َذ ُر ْ‬ ‫وا اتَّ ُق ْ‬ ‫ي���ن آ َمنُ ْ‬ ‫الر َبا إِن ُكنتُم م ْ‬ ‫ُّؤ ِم ِن َ‬ ‫الَّ ِذ َ‬ ‫ين‪َ .‬فإِن لَّ ْم‬ ‫وا َما َب ِقص ِم َن ِّ‬ ‫ِّن هَّ‬ ‫وا َف ْأ َذنُ ْ‬ ‫َت ْف َعلُ ْ‬ ‫وس أَ ْم َوالِ ُك ْم َ‬ ‫وا ِب َح ْر ٍب م َ‬ ‫ال‬ ‫اللِ َو َر ُس���ولِ ِه َوإِن تُبْتُ ْم َفلَ ُك ْم ُر ُؤ ُ‬ ‫ُون َو َ‬ ‫ال تُ ْظلَم َ‬ ‫َت ْظلِم َ‬ ‫ُون) البقره‌‪278/‬ـ‪ 279‬واته‌‪ :‬ئه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی‬

‫باوه‌ڕتان هێناوه‌‪ ،‬هۆ موس���وڵمانینه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر راست ده‌كه‌ن و‬ ‫موس���وڵمانن ل ‌ه خوا بترسن و ئه‌و س���و‌ه توڕ هه‌ڵده‌ن‪ ،‬كه‌ب ‌ه‬ ‫ده‌ستانه‌و‌ه ماو‌ه (یه‌عنی ل ‌ه سه‌وداو مامه‌ڵه‌تاندا ماوه‌)!‪ .‬ئه‌گه‌ر‬

‫وا ناكه‌ن ده‌ی س���ا دڵنیابن له‌وه‌ی‪ ،‬كه‌خواو پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی‬ ‫صلى الله علیه وس���لم ئیعالنی جه‌نگ ده‌ك���ه‌ن به‌رامبه‌رتان‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر تۆبه‌شتان كرد‪ ،‬ئه‌و‌ه سه‌رمایه‌كه‌ی خۆتان هه‌ڵگرنه‌وه‌و‬ ‫ئه‌وی تری الده‌ن و راده‌ن‪ ،‬بڕوان ‌ه ئه‌م هه‌ڵوێست ‌ه ل ‌ه سوخۆریی‬ ‫و سه‌یری سه‌رمایه‌داریی بكه‌‪ ،‬كه‌هه‌ر ل ‌ه سه‌ره‌تاو‌ه له‌سه‌ر ئه‌م‬ ‫سوخۆریی ‌ه تاوانكاریی ‌ه دروس���تبوه‌‪ ،‬ئایا سه‌رمایه‌دارییه‌ك ل ‌ه‬ ‫جیهاندا هه‌ی ‌ه س���وی پێ حه‌رام بێت؟! نه‌خێر‪ ،‬دژوار ئه‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫كه‌ناوه‌كه‌شیان له‌و خه‌ڵكه‌ داماوه‌ كردوه‌ به‌ (فائیده‌)!‬ ‫* ئیسالم دیدو تێڕوانین و پێناسه‌ی ده‌وروبه‌ر وه‌كو حه‌قیقه‌تی‬ ‫شته‌كان ده‌دات ‌ه ش���وێن كه‌وتوانی بۆی ‌ه ناهێڵێت السه‌نگ بن‬ ‫و وابزان���ن ژیان هه‌ر الیه‌نی م���اددی و تێركردنی حه‌زه‌كانی‬ ‫جه‌س���ته‌و ده‌رونه‌‪ ،‬نا‪ ،‬پێش هه‌مو شتێك مرۆڤ ب ‌ه قه‌ناعه‌تی‬ ‫ژیری���اری عه‌قیده‌یه‌ك���ی ل ‌ه ناخی دڵ و ده‌روندا بۆ دروس���ت‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬كه‌ئه‌وه‌ی ل ‌ه رێی وه‌حیه‌و‌ه ب ‌ه كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی‬ ‫گه‌یشتو‌ه ڕاسته‌و پێناسه‌ی حه‌قیقی شته‌كانه‌‪ ،‬نه‌ك بۆچونی‬ ‫فه‌لس���ه‌فی وێڵ و لێڵ‪ ،‬پاشان ئه‌م مرۆڤ ‌ه ئیماندار‌ه پێویستی‬ ‫ب ‌ه گه‌ش���ه‌ی رۆح ‌ه تا پارس���ه‌نگ بێت‪ ،‬ئینجا له‌سه‌ر بناغه‌ی‬ ‫ژیریی دامه‌زراو رۆحی پاك‪ ،‬ره‌فتارو ره‌وشتی پارسه‌نگی خۆی‬ ‫داده‌مه‌زرێنێت‪ ،‬ك ‌ه ئه‌مه‌ش���ی به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ موسوڵمانانی‬ ‫ت���ردا ڕۆژان ‌ه موماره‌س��� ‌ه كردو په‌یوه‌ندی خ���ۆی ل ‌ه گه‌ڵیاندا‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌ساس���ی برایه‌تی دینیی دامه‌زراند‪ ،‬ئه‌و‌ه ب ‌ه هه‌موان‬ ‫ئه‌و كلتورو دابونه‌ریت ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تی ‌ه دێنن ‌ه كایه‌وه‌‪ ،‬كه‌خزمه‌تی‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه پارسه‌نگ ‌ه به‌به‌زه‌ییه‌ك ‌ه ده‌كات‪ ،‬ئینجا به‌م په‌روه‌رد‌ه‬ ‫كراو‌ه پارسه‌نگ ‌ه ده‌فه‌رموێ‪ :‬ژیان گیان و مادده‌یه‌‪ ،‬پارسه‌نگی‬ ‫دنیاو قیامه‌ت داواكراوی ته‌مه‌نه‌‪ ،‬هه‌ستی دیندارییت با دیدت‬ ‫رۆش���نتر كات‪ ،‬به‌اڵم س���ه‌رمایه‌داریی پراگماتیزم هه‌ر ده‌ڵێ‪:‬‬ ‫س���ودو پاره‌‪ ،‬ده‌ڵێ‪ :‬دین و قیه‌م ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬كه‌س���ودی ماددیت‬ ‫پێ ده‌گه‌ێنن‪ ،‬ده‌نا هیچ‪ ،‬ده‌ڵێ‪ :‬ئه‌و كلتوره‌ی رێی ماددیت لێ‬ ‫ده‌گرێت بیخه‌ره‌ كه‌ناره‌وه‌!‬ ‫* هه‌روه‌ها ئیسالم ئه‌و ئازادییه‌ی سنوری دیار نی ‌ه ب ‌ه فه‌وزاو‬ ‫به‌ره‌اڵی���ی ده‌زانێت‪ ،‬چونك ‌ه دابین ب���ون و هێمنی له‌و جۆر‌ه‬ ‫به‌ره‌اڵی���ی و ڕه‌هایی���ه‌دا نیه‌‪ ،‬ئه‌و ئازادییه‌ی س���ه‌رمایه‌داریی‬ ‫ڕه‌واجی پێ ده‌دات و ناوی ده‌نێت مونافه‌س���ه‌ی ش���ه‌ریفانه‌و‬ ‫كێبڕكێی سه‌ربه‌ستانه‌‪ ،‬ل ‌ه زۆر الیه‌نه‌و‌ه ل ‌ه شه‌ڕ‌ه پاڵی سه‌گه‌ل‬ ‫ده‌چێت‪ ،‬كه‌له‌س���ه‌ر الك ‌ه تۆپیوێك ده‌خۆن و ش���ه‌ڕ ده‌كه‌ن و‬ ‫‪50‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫هیچ ڕێسایه‌ك غه‌یری هێزو كه‌ڵب ‌ه ل ‌ه ئارادا نیه‌‪ ،‬نابینیت جاری‬ ‫وا هه‌ی ‌ه كۆمپانیاكان ده‌بن ‌ه هۆكاری جه‌نگی نێوان ده‌س���ه‌اڵت ‌ه‬ ‫سیاس���یه‌كان و له‌و نێوانه‌دا خه‌ڵكانێكی زۆر ل ‌ه گه‌نجی بێكار‬ ‫ده‌بن ‌ه س���وته‌مه‌نی ملمالنێ خوێناویه‌كه‌ی‪ ،‬كه‌له‌به‌ر حه‌زێكی‬ ‫مونحه‌ریف یان ئینفیعالێكی شێتانه‌ به‌رپا بوه‌‪،‬‬ ‫ كه‌وابو ئاش���كرایه‌‪ ،‬كه‌جیاوازیی ته‌واو ل ‌ه نێوان ئیس�ل�ام و‬ ‫سه‌رمایه‌دارییدا هه‌یه‌‪ ،‬زه‌قترین خاڵی ناكۆكی بریتیه‌ له‌‪:‬‬ ‫‪1‬ـ سه‌رمایه‌داریی وه‌كو وتمان سیستمێكی حوكمی جاهیلییه‌ته‌و‬ ‫ئیس�ل�ام به‌رنامه‌ی خوای كردگاره‌‪ ،‬كه‌ب���ۆ مرۆڤایه‌تی دیاری‬ ‫كردوه‌‪ ،‬ك ‌ه مه‌نزومه‌یه‌كی ته‌واو گش���تگیره‌و هه‌مو الیه‌نه‌كانی‬ ‫مه‌عریفی و فیكریی و سیاسی و سه‌ربازی و ئابوری و داوه‌ریی‬ ‫و كۆمه‌اڵیه‌ت���ی و فێرخوازیی و راگه‌یان���دن و الیه‌نه‌كانی تر‬ ‫ده‌گرێته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه هه‌مویان ل ‌ه یه‌ك سه‌رچاوه‌ی دیدو پێناسه‌و‌ه‬ ‫دێن‪ .‬ل ‌ه كاتێكدا‪ ،‬كه‌س���ه‌رمایه‌داریی ل ‌ه ئه‌سڵیدا مه‌زهه‌بێكی‬ ‫ئابورییه‌و مه‌رج نی ‌ه دامه‌زرێنه‌رانی ل ‌ه دیدی فه‌لسه‌فی و سیاسی‬ ‫و كۆمه‌اڵیه‌تیی و الیه‌نه‌كانی تری ژیانیاندا سه‌ركه‌وتو بوبن و‬ ‫راست بۆ پێناس���ه‌و هه‌ڵوێست ‌ه ره‌واكان چوبن‪ .‬جیاوازیه‌كانی‬ ‫نێوانیان زۆره‌‪.‬‬ ‫‪2‬ـ ئیس�ل�ام بریتی ‌ه ل ‌ه خۆته‌سلیم كردن ب ‌ه خوای په‌روه‌ردگار‪،‬‬ ‫س���ه‌رمایه‌دارییش بریتی ‌ه ل ‌ه خۆ ته‌سلیم كردن ب ‌ه بتی پاره‌و‬ ‫س���امان و عیباده‌ت كردنی ب ‌ه چۆنیه‌تی كۆكردنه‌وه‌و گه‌نجین ‌ه‬ ‫كردنی!‬ ‫‪3‬ـ س���ه‌رمایه‌داریی خاوه‌نیه‌تیه‌كی بێ مه‌رج و س���نور ده‌دات ‌ه‬ ‫ت���اك‪ ،‬به‌اڵم ئیس�ل�ام‪ ،‬كه‌خاوه‌نێتی حه‌اڵڵ كردوه‌‪ ،‬س���نوری‬ ‫حه‌اڵڵ و حه‌رامی بۆ دیاری ك���ردوه‌و چاالكیه‌كانی مرۆڤی ب ‌ه‬ ‫پێی رێسایه‌كی پارس���ه‌نگ دیاری كردوه‌‪ ،‬كه‌ده‌فه‌رموێ‪( :‬ال‬ ‫َ‬ ‫���رار) وات���ه‌‪ :‬ن ‌ه زیانت لێ بكه‌وێ���ت و ن ‌ه زیان‬ ‫ض َ‬ ‫ض َ‬ ‫���ر َر وال ِ‬ ‫بده‌یت‪.‬‬ ‫‪4‬ـ س���ه‌رمایه‌داریی رێ ل ‌ه كۆكردنه‌وه‌و ب ‌ه خاوه‌ن بونی پاره‌و‬ ‫س���امان ناگرێت له‌و رێیانه‌وه‌‪ ،‬كه‌ئیس�ل�ام ب��� ‌ه حه‌رامی زۆر‬ ‫بوغزێنراوی داناون‪ ،‬وه‌كو‪ :‬سوخۆریی‪ ،‬كه‌ل ‌ه ئیسالمدا تاوانێكی‬ ‫زۆر گه‌وه‌ره‌یه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت پێغه‌مبه‌ری خوا صلى الله علیه وسلم‬ ‫ل ‌ه فه‌رموده‌ی س���ه‌حیحی الی ش���ێخی ئه‌لبانیدا ده‌فه‌رموێ‪:‬‬ ‫تاوانی سو (ریبا) ئه‌گه‌ر بكرێت ب ‌ه حه‌فتا به‌شه‌و‌ه به‌شی هه‌ر‬ ‫كه‌می له‌و‌ه گه‌وره‌تره‌‪ ،‬كه‌موسوڵمان زینا له‌گه‌ڵ دایكی خۆی‬

‫بكات‪ ،‬ئه‌م ‌ه چۆن ل ‌ه سیس���تمی ئیسالمیدا جێی ده‌بێته‌وه‌؟!‬ ‫یان چه‌واشه‌كاریی و گیردانی پێداویستی ب ‌ه ئومێدی گرانبون‬ ‫و ماشینه‌وه‌ی یاس���ایی و‪..‬هتد ل ‌ه كاتێكدا ئیسالم هه‌مو ئه‌م‬ ‫شێواز‌ه كاسبیانه‌ی پێ حه‌رامه‌و پاره‌و سامانه‌كه‌ش‪ ،‬كه‌پێیان‬ ‫په‌یدا ده‌كرێ���ت نابێت به‌كار بهێنرێته‌وه‌و ده‌خرێته‌و‌ه س���ه‌ر‬ ‫به‌یتولمال‪ ،‬كه‌دارایی گشتی خه‌ڵكه‌‪.‬‬ ‫‪5‬ـ سه‌رمایه‌داریی كێبڕكێی نێوان خه‌ڵكی ل ‌ه هه‌مو بواره‌كاندا‬ ‫ب��� ‌ه كراوه‌یی ه���ان ده‌دات و ئه‌م��� ‌ه ب ‌ه یه‌كێك ل ‌ه ئاڕاس���ت ‌ه‬ ‫سه‌ره‌كیه‌كانی سیستمی خۆی ده‌زانێت‪ ،‬ل ‌ه كاتێكدا‪ ،‬كه‌ئیسالم‬ ‫ئه‌مه‌ی قبوڵ نیه‌‪ ،‬كه‌ده‌س���ه‌اڵتدار بیبات و بێ ده‌ست سه‌یری‬ ‫كات‪ ،‬چونك��� ‌ه له‌و چینایه‌تیه‌دا هه‌ژاراو ده‌س���كورته‌كان زۆر‬ ‫بێ به‌زه‌ییان ‌ه ده‌بن به‌ژێر تین و فش���اری ژیانه‌كه‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ده‌ستمایه‌یه‌كیان پێ نیه‌ تا پێی هه‌ستنه‌وه‌‪.‬‬ ‫‪6‬ـ سیستمی سه‌رمایه‌داریی هاریكاریی كۆمه‌اڵیه‌تی زه‌كاتدانی‬ ‫ناو خودی كۆمه‌ڵگه‌ی تێدا نی ‌ه وه‌ك‪ ،‬كه‌ل ‌ه ئیس�ل�امدا هه‌یه‌‪،‬‬ ‫ك ‌ه ب ‌ه بێ ره‌نج و ماندو بون و منه‌تكاریی و شكاندن‪ ،‬سااڵن ‌ه‬ ‫پش���كێك س���امانی كۆكراوه‌ی ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان ب���ۆ هه‌ژاره‌و‬ ‫ده‌س���كورته‌كان ده‌ڕوات‪ ،‬هه‌ژاری���ش‪ ،‬كه‌ئه‌م��� ‌ه وه‌رده‌گرێت‬ ‫ده‌زانێت مافی خۆیه‌تی‪ ،‬ئه‌م هاریكاریی ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تی ‌ه یه‌كێك‬ ‫ب���و‌ه له‌و قه‌اڵیانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی ئیس�ل�امی ب��� ‌ه درێژایی مێژو‬ ‫پاراستوه‌‪ ،‬نابینیت دوژمنانی ئیسالم بۆ ئه‌وه‌ی زه‌كات نه‌گات ‌ه‬ ‫موسته‌حه‌ققانی چۆن سۆراغی موس���وڵمان ‌ه ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان‬ ‫ده‌كه‌ن و ب ‌ه دوی زه‌كاتدانیاندا ده‌ڕۆنه‌وه‌؟!‬ ‫ ئ���ه‌وه‌ی ل ‌ه س���ه‌رمایه‌دارییه‌كه‌دا هه‌یه‌‪ ،‬باجدانه‌‪ ،‬له‌و باج ‌ه‬ ‫كۆكراوه‌ی ‌ه ئه‌وه‌ند‌ه ده‌درێت ‌ه موحتاجه‌كه‌‪ ،‬كه‌ره‌س���یدی هه‌یه‌‪،‬‬ ‫بۆ نمون ‌ه كابرا پێش���تر كاری نه‌كردبێت و زه‌ریبه‌ی نه‌دابێت‪،‬‬ ‫بش���مرێت ل ‌ه برسان هیچ دائیره‌یه‌كی ده‌وڵه‌ت پاره‌ی ناداتێ‪،‬‬ ‫سه‌یر ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬كه‌ل ‌ه سه‌ره‌مه‌رگدا بێت كۆمه‌ڵگه‌كه‌ش یارمه‌تی‬ ‫نادات ‪ ،‬چونك ‌ه خاوه‌نی ئه‌و قیه‌م ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تی ‌ه نیه‌‪ ،‬كه‌خێره‌و‬ ‫زه‌كاته‌و به‌و كابرا موحتاج ‌ه ده‌شێت‪ ،‬حكومه‌تیش رێ بگرێت‬ ‫ده‌بێت ب ‌ه دزییه‌و‌ه هه‌ر بیدرێتێ‪ ،‬ل ‌ه ئیس�ل�امدا مه‌سئولیه‌تی‬ ‫م���اف و ئه‌رك ته‌نها له‌س���ه‌ر حكومه‌ت نیه‌‪ ،‬به‌ڵكو له‌س���ه‌ر‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌كه‌ش���ه‌‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه سیستمی س���ه‌رمایه‌دارییدا وانیه‌‪،‬‬ ‫ده‌یان حاڵه‌تی خه‌مناك ل ‌ه رۆژنامه‌كانی رۆژئاوادا له‌سه‌ر مردنی‬ ‫بێ كه‌س���یان ‌ه باڵوده‌كرێته‌وه‌‪ ،‬هه‌ر ده‌بینی���ت و رۆژنامه‌یه‌ك‬ ‫‪51‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫نوسیوێتی فاڵن كه‌س شه‌ش مانگ ‌ه ل ‌ه ماڵه‌كه‌ی خۆیدا مردوه‌و‬ ‫دراوسێكانی ب ‌ه بۆگه‌نه‌كه‌یدا زانیویانه‌‪ ،‬ل ‌ه نه‌رویج باوكێك سێ‬ ‫س���اڵ بو مردبو‪ ،‬ئینجا زانرا‪ ،‬ك ‌ه كوڕو كچه‌كانی هاتن ‌ه س���ه‌ر‬ ‫ته‌له‌فزیۆن و قسه‌یان له‌گه‌ڵ كردن ب ‌ه شه‌رمه‌زارییه‌و‌ه ده‌یانوت‬ ‫په‌یوه‌ندیمان كه‌م بو‌ه له‌گه‌ڵیدا‪ ،‬موزیعه‌ك ‌ه ل ‌ه كوڕه‌كه‌ی پرسی‬ ‫له‌م ماوه‌ی سێ ساڵه‌دا تۆ ته‌له‌فۆنیشت بۆ نه‌كردوه‌؟! وتی ‪:‬‬ ‫به‌ڵێ دوو جارم بۆ كردوه‌!‬ ‫‪7‬ـ سه‌رمایه‌داریی رێ ب ‌ه خاوه‌ن پار‌ه ده‌دات ب ‌ه كه‌یفی خۆی‬ ‫و هه‌ر چۆنێك بیه‌وێت خه‌رجی كاته‌وه‌‪ ،‬ب ‌ه زێده‌ڕۆیی خۆراك‬

‫هه‌ژارانی ئه‌مریكای سه‌رمایه‌داری‬

‫و پۆش���اك و كڕینی شتی خه‌یاڵی س���ه‌یرو گران به‌ها‪ ،‬كه‌بۆ‬ ‫خاوه‌نه‌كه‌ی هیچ ش���وێنێك ناگرێت‪ ،‬وه‌ك���و كڕینی وێنه‌یه‌ك‬ ‫ب ‌ه یه‌ك ملیۆن یۆرۆ‪ ،‬یان قومار كردن و ش���ه‌راب و ئاهه‌نگی‬ ‫بێ مانا‪ .‬ئه‌مان ‌ه ل ‌ه ئیس�ل�امدا جێیان نابێته‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه خه‌رج‬ ‫كردنیش ب ‌ه پێی سنوری حه‌اڵڵ و حه‌رامه‌‪.‬‬ ‫‪8‬ـ سه‌رمایه‌داریی مه‌حروم ‌ه ل ‌ه هه‌ندێك هاریكاریی كۆمه‌اڵیه‌تی‪،‬‬ ‫كه‌په‌یوه‌ندی ب ‌ه پاره‌و س���امانه‌و‌ه هه‌یه‌‪ ،‬وه‌كو میراتگرێتی و‬ ‫دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامانی مردوه‌كه‌‪ ،‬سه‌رمایه‌داریی هه‌قی نی ‌ه‬ ‫به‌س���ه‌ر خاوه‌ن پاره‌كه‌وه‌‪ ،‬كه‌وه‌س���ێت بكات هه‌مو پاره‌كه‌ی‬ ‫بۆ س���ه‌گه‌كه‌ی ته‌رخ���ان بكرێت‪ ،‬یان ب���ۆ به‌رازه‌كانی‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئیسالم ل ‌ه سه‌ره‌مه‌رگی كابرادا‪ ،‬كه‌په‌ی ب ‌ه شت ده‌بات و زۆر‬ ‫نه‌كه‌وتبێت ‌ه حاڵه‌تی بێ هۆش���ییه‌و‌ه رێ ته‌نها ب ‌ه به‌خش���ینی‬ ‫سێیه‌كی سامانه‌كه‌ی ده‌دات و مه‌رجیش ‌ه بیبه‌خشێت ‌ه كه‌سان‬

‫و پرۆژه‌ی پاك و به‌سودو حه‌اڵڵ ‪ .‬باقی پاره‌كه‌ی تری ب ‌ه پێی‬ ‫خشته‌یه‌ك ل ‌ه ژن و زارۆكه‌كانی دابه‌ش ده‌كرێت‪.‬‬ ‫‪9‬ـ ئیس�ل�ام وا ل ‌ه شوێن كه‌وتوه‌كانی ده‌كات خۆیان ل ‌ه خۆیان‬ ‫بپرس���نه‌وه‌و ب ‌ه دینداریی و ته‌قوای���ان له‌ژێر چاودێریی زاتیی‬ ‫خۆیاندا بن‪ ،‬هه‌س���ت ب ‌ه مه‌سئولیه‌تی قیامه‌تیان بكه‌ن‪ ،‬سزاو‬ ‫پاداشتی ئه‌ویان هه‌میش ‌ه له‌به‌رچاو بێت‪ ،‬پاداشتی الی خوایان‬ ‫پ���ێ گرنگتر بێت وه‌ك ل��� ‌ه قازانجی دنیای���ی‪ ،‬ئه‌م ‌ه ب ‌ه هیچ‬ ‫ش���ێوه‌یه‌ك ل ‌ه مرۆڤ و كۆمه‌ڵگه‌و سیستمی سه‌رمایه‌دارییدا‬ ‫نابینی���ت‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌م گیانی خۆبه‌خش���یی ‌ه ب��� ‌ه دینداریی و‬ ‫ب���اوه‌ڕ ب ‌ه رۆژی دواییه‌و‌ه په‌یوه‌ند ده‌بێت‪ ،‬ئه‌وانیش له‌س���ه‌ر‬ ‫فه‌ڕماس���ۆنیی و بێ دینی په‌روه‌رد‌ه ب���ون‪ ،‬بۆی ‌ه بیروباوه‌ڕو‬ ‫هه‌س���تیان بۆ غه‌یری م���ادد‌ه ناچێت‪ ،‬س���ه‌رمایه‌داریی زۆری‬ ‫هه‌وڵدا ئه‌م كه‌لێن ‌ه ل ‌ه سیس���تم و كۆمه‌ڵگه‌كه‌یدا پڕ كاته‌وه‌‪،‬‬ ‫په‌ن���ای برد‌ه به‌ر هاندان و س���زا‪ ،‬به‌اڵم هه‌ر نه‌گه‌یش���ت ‌ه ئه‌و‬ ‫به‌رهه‌مه‌ی‪ ،‬كه‌هه‌س���تی چاودێری���ی خوایی ل ‌ه دڵ و ده‌رون و‬ ‫ڕه‌فتاری ئیمانداراندا دروستی ده‌كات‪.‬‬ ‫‪10‬ـ له‌ب���ه‌ر ئه‌وه‌ی الی س���ه‌رمایه‌داریی پاره‌و س���امان په‌یدا‬ ‫كردن ب ‌ه هه‌مو چۆنیه‌تیه‌ك ش���یاوه‌‪ ،‬ده‌بینیت ده‌یان شێوازی‬ ‫چه‌وسانه‌وه‌و فێڵبازیی كراو‌ه ب ‌ه یاسا‪ ،‬ده‌بینیت یه‌كێك له‌به‌ر‬ ‫ب���ێ كاریی و په‌ك كه‌وته‌یی ئه‌و س���وه‌ی ب���ۆ نه‌دراوه‌ته‌وه‌‪،‬‬ ‫كه‌له‌سه‌رێتی‪ ،‬یه‌كێكی تر دێت و سوه‌كه‌ی لێ ده‌كڕێته‌وه‌‪ ،‬بۆ‬ ‫نمون ‌ه كابرا قه‌رزی بانكی داوه‌ته‌وه‌و سوی زیاده‌ی سێ ساڵی‬ ‫له‌س���ه‌ر ماوه‌‪ ،‬به‌اڵم نیه‌تی مانگان ‌ه پش���ك ‌ه دیاری كراوه‌كه‌ی‬ ‫بدات���ه‌وه‌‪ ،‬یه‌كێكی ت���ر دێت و پێی ده‌ڵێ‪ :‬ئێم��� ‌ه ئه‌و قه‌رز‌ه‬ ‫ده‌خه‌ین ‌ه سه‌ر خۆمان تۆش ل ‌ه به‌رامبه‌ردا كار الی ئێم ‌ه بكه‌و‬ ‫س���اڵێك خانوه‌ك ‌ه بێ به‌رامبه‌ر بد‌ه ب ‌ه ئێم���ه‌‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌ویش ناچاره‌‪ ،‬چونك ‌ه بانكی یه‌كه‌م خانوه‌كه‌ی زه‌وت ده‌كات‬ ‫و بۆ س���وه‌كه‌ی خۆی ده‌یفرۆش���ێته‌وه‌‪ ،‬ئ���ه‌م كابرای ‌ه مامه‌ڵ ‌ه‬ ‫زاڵمانه‌ك���ه‌ی دووه‌م قبوڵ ده‌كات‪ ،‬یان ب��� ‌ه پێچه‌وانه‌وه‌‪ ،‬دوو‬ ‫سه‌رمایه‌داریی گه‌د‌ه زل‪ ،‬كه‌ل ‌ه ش���ێوه‌ی بانكدا ده‌رده‌كه‌ون‪،‬‬ ‫بانكی یه‌كه‌م‪ ،‬كه‌پاره‌ی س���ێ س���اڵه‌كه‌ی له‌س���ه‌ر كابرایه‌‪،‬‬ ‫پش���ك ‌ه سو‌ه قه‌رزه‌كه‌ی كابرا ب ‌ه بانكی دووه‌م ب ‌ه نیو قیمه‌ت‬ ‫ده‌فرۆش���ێته‌وه‌‪ ،‬بێ ئه‌وه‌ی كابرای قه‌رزار ئاگای له‌م كه‌ین و‬ ‫به‌ین ‌ه بێت‪ ،‬بۆ نمون ‌ه كابرا د‌ه هه‌زار یۆرۆی سو له‌سه‌ر ماوه‌‪،‬‬ ‫كه‌بی���دات ب ‌ه بانك���ی یه‌كه‌م‪ ،‬بانك���ی دووه‌م دێت ‌ه الی بانكی‬ ‫‪52‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ڕێ ل ‌ه سه‌رمایه‌دار��یی بگرن! ‬

‫یه‌ك���ه‌م و ده‌ڵێ من پێنج هه‌زار ی���ۆرۆی حازرییت ده‌ده‌مێ و‬ ‫سوی مانگانه‌ی كابرا بخه‌ر‌ه سه‌ربانكی من‪ ،‬ئاوا سوه‌ك ‌ه ده‌كڕن‬ ‫و ده‌یفرۆش���نه‌وه‌و كابرای قه‌رزاری���ش جاربۆجار ده‌كه‌وێته‌و‌ه‬ ‫ژێ���ر مه‌رجی نوێ‪ ،‬بێ گومان ئیس�ل�ام رێ به‌م جۆر‌ه مامه‌ڵ ‌ه‬ ‫س���ته‌مكاران ‌ه نادات و هه‌ر ل ‌ه س���ه‌ره‌تاو‌ه مامه‌ڵه‌ی سوه‌كه‌ی‬ ‫پێ حه‌رامه‌‪ ،‬ل ‌ه به‌دیلی ئه‌وه‌ش���دا شه‌رع ده‌یان جۆر كڕین و‬ ‫فرۆش���تنی داهێناوه‌‪ ،‬كه‌زۆرینه‌ی هه‌ر ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬كه‌ب ‌ه درێژایی‬ ‫مێژوی مرۆڤایه‌تی له‌ ناو میلله‌تاندا مامه‌ڵه‌ی پێ كراوه‌‪ .‬‬ ‫‪11‬ـ سه‌ربه‌س���تی ل ‌ه سیستمی س���ه‌رمایه‌دارییدا سنوری نیه‌و‬ ‫ره‌های���ه‌‪ ،‬كابرا ئ���ازاد‌ه ل ‌ه ده‌ربڕینی كوف���رو ئیلحادو جنێو‪،‬‬ ‫ئازادی كه‌س���ایه‌تی پڕ‌ه ل ‌ه چۆنیه‌تی فسق و فجورو به‌ره‌اڵیی‬ ‫و بێرێزیی‪ ،‬سه‌ربه‌س���تی ئابوری پڕ‌ه ل��� ‌ه چۆنیه‌تی غه‌ش و‬ ‫فێڵكاریی و دزیی و گزیی‪ ،‬به‌اڵم سه‌ربه‌س���تی ل ‌ه ئیسالمدا ب ‌ه‬ ‫قیه‌می خواناسیه‌كه‌و‌ه په‌یوه‌س���ته‌‪ ،‬هه‌مو سه‌ربه‌ستیه‌كان و‬ ‫چۆنیه‌تی موماره‌س��� ‌ه كردنه‌كانیان ده‌بێت ل ‌ه بازنه‌ی شه‌رعدا‬ ‫ب���ن‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی ماف و ئه‌رك و ده‌س���ه‌اڵته‌كان ئیس���تیغالل‬ ‫نه‌كرێن‪.‬‬ ‫‪12‬ـ سه‌رمایه‌دار هه‌میش ‌ه ل ‌ه پشێوی و ئاڵۆزیی و ناڕه‌حه‌تیدایه‌‪،‬‬ ‫چونك ‌ه یه‌قینی ب ‌ه رۆزیده‌رێتی خوا نه‌ماوه‌‪ ،‬باوه‌ڕی ب ‌ه زیندو‬ ‫بونه‌و‌ه نیه‌و ده‌شترس���ێت هه‌بێت‪ ،‬كه‌ده‌كه‌وێت ‌ه سه‌ر غایله‌ی‬ ‫هه‌بون���ی خواو نه‌بونی‪ ،‬ل ‌ه ترس���ی ئه‌وه‌ی بۆی بس���ه‌لمێت‪،‬‬ ‫كه‌هه‌ی���ه‌و موحاس���ه‌به‌ی ده‌كات خێرا باس���ه‌ك ‌ه ده‌گۆڕێت و‬ ‫نایه‌وێت بكه‌وێت ‌ه باس���ی واو‌ه نه‌بادا خواناس���یی سه‌روه‌ت و‬ ‫س���امانه‌كه‌ی ل ‌ه ده‌س���ت دا‪ ،‬كه‌ده‌زانێت ب ‌ه ح���ه‌رام په‌یدای‬ ‫كردوه‌‪ ،‬ئینجا وه‌كو س���ه‌رمایه‌دارانی ب ‌ه كۆمه‌ڵ ل ‌ه زیاد بونی‬ ‫دانیشتوان ده‌ترس���ن هه‌ر وه‌كو‪ ،‬كه‌ل ‌ه كه‌مبونی ده‌ترسن‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫زیادبونی بواری كاركردن و وه‌به‌رهه‌م هێنان ده‌ترس���ن‪ ،‬هه‌ر‬ ‫وه‌كو‪ ،‬كه‌ل ‌ه ته‌سكبونه‌وه‌و ته‌نگژه‌ی دارایی ده‌ترسن‪ ،‬ل ‌ه شه‌ڕو‬ ‫ش���ۆڕ ده‌ترس���ن و حه‌زیش ده‌كه‌ن به‌رپا ببێ���ت تا كااڵكانی‬ ‫خۆیانی تێدا س���اغ كه‌نه‌وه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر ئه‌مریكاو به‌ریتانیا واڵتان‬ ‫داگیر نه‌كه‌ن سوپاكه‌یان بۆچی فیشه‌كی چه‌كی سوكی پیاد‌ه‬ ‫ل ‌ه نه‌رویج ده‌كڕێت؟ ئه‌دی نه‌رویج ئه‌م هه‌مو فیشه‌ك ‌ه ب ‌ه كێی‬ ‫بفرۆشێت‪ ،‬كه‌به‌رهه‌می ده‌هێنێت ؟! ئیتر كابرای سه‌رمایه‌دار‬ ‫وه‌كو تاك ‌ه كه‌سی خاوه‌ن كۆمپانیا‪ ،‬یان خاوه‌ن پشكی پاره‌ی‬ ‫زۆری بانق‪ ،‬یان خاوه‌ن حزبی س���ه‌رمایه‌داریی سه‌ر كورسی‪،‬‬

‫هه‌م���و هه‌ر له‌و ناڕه‌حه‌تیه‌دان‪ ،‬ئه‌مه‌ش هه‌س���ت پێ ناكه‌یت‬ ‫هه‌تا نه‌چیت ‌ه قواڵیی كۆمه‌ڵگه‌كانیانه‌وه‌‪.‬‬ ‫‪13‬ـ ئه‌وه‌ی ل ‌ه س���ه‌رمایه‌دارییدا نیه‌‪ ،‬به‌زه‌ییه‌‪ ،‬خۆشه‌ویستیه‌‪،‬‬ ‫دۆس���تایه‌تیه‌‪ ،‬متمانه‌ی���ه‌‪ ،‬له‌و سیس���تم ‌ه چینایه‌تیه‌دا كه‌س‬ ‫ب ‌ه ته‌نگ كه‌س���ی تره‌و‌ه نایات‪ ،‬هه‌م���و ده‌ڵێ با ببورێته‌و‌ه ‪،‬‬ ‫به‌ڵكو بتوانم ش���تێكی لێ بماش���مه‌وه‌‪ ،‬با س���ه‌رخۆش ببێت‬ ‫‪ ،‬به‌ڵك���و ئیمزای ش���تێكی پێ بك���ه‌م‪ ،‬با بمرێ���ت ‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫پش���كێك ل ‌ه س���امانه‌كه‌ی بپچڕم‪ ،‬كه‌چی به‌رهه‌م ‌ه زیاده‌كه‌ی‬ ‫خۆی ده‌س���وتێنێت یان ده‌یخات ‌ه ده‌ریاو‌ه بۆ ئه‌وه‌ی نه‌كه‌وێت ‌ه‬ ‫بازاڕه‌وه‌و نرخی دابه‌زێت‪ ،‬به‌م���ه‌ش ملیۆنه‌ها كه‌س مه‌حروم‬ ‫ده‌كات‪ ،‬چینی ئۆرۆستۆكراتی ده‌وڵه‌مه‌ندو گه‌ده‌زلی سه‌ره‌و‌ه‬ ‫ل ‌ه جیهانێكی تایبه‌ت ب��� ‌ه خۆیدایه‌و هه‌واڵی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی ل ‌ه‬ ‫رۆژنامه‌یه‌كی سه‌رمایه‌دارییه‌و‌ه ده‌خوێنێته‌وه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت دوكان‬ ‫و بازاڕی كڕین و فرۆشتنیش���ی جیای���ه‌‪ ،‬ره‌فتاری میوانداریی‬ ‫و ته‌ش���ریفات و ئه‌ته‌كێتی دانیش���تن و به‌پێ���و‌ه بون و نازو‬ ‫نوك و ش���ێوازی خ���واردن و خواردن���ه‌وه‌ش هه‌موی ب ‌ه پێی‬ ‫نه‌ریتی تایبه‌تی چین ‌ه مه‌خمه‌ڵییه‌كه‌ی س���ه‌رێیه‌‪ ،‬چینه‌كانی‬ ‫خواره‌وه‌ش ئه‌وه‌ی نایزانن ئه‌وانه‌یه‌‪ ،‬چونك ‌ه مه‌حرومن ل ‌ه زۆر‬ ‫شتی پێویس���تی‪ ،‬ئه‌مانیش ل ‌ه سه‌ره‌تاو‌ه ره‌نجی زۆریان دا ‪،‬‬ ‫به‌اڵم باڵ شكاوانه‌ كه‌وتنه‌و‌ه خواره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كه‌‪.‬‬ ‫ ئه‌و كه‌س���ه‌ی ل ‌ه دوره‌و‌ه یان س���ه‌تحی سه‌یری كۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫رۆژئاوایی ده‌كات ئه‌مان ‌ه نابینێت‪ ،‬چونك ‌ه وه‌كو تۆ ره‌ش���تری‬ ‫دی���وه‌‪ ،‬خراپتری دی���وه‌‪ ،‬هه‌ژارتری دیوه‌‪ ،‬زین���دان و قه‌هرو‬ ‫مه‌حرومبونی دیوه‌‪ ،‬جارێك نه‌بو وه‌ك تۆی كورد ببێت ‌ه خاوه‌ن‬ ‫ئازادی و خۆراك و پۆشاك و هه‌لی ره‌خساو بواری خۆسه‌لماندن‪،‬‬ ‫رۆژهه‌اڵتیه‌كانی تریش وه‌كو تۆ سه‌رس���امن به‌م س���ۆپه‌رمان ‌ه‬ ‫س���ه‌رمایه‌دارییه‌و كۆمه‌ڵگه‌و ده‌وڵه‌ت و حكومه‌ته‌كه‌ی ‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌م ‌ه ل ‌ه قواڵیی���دا وانیه‌‪ ،‬هه‌موی دێزه‌‌‪ ،‬هه‌موی وه‌كو دیواری‬ ‫زیندان ‌ه ژێرزه‌مینه‌كانی موخابه‌رات ره‌شیی و خوێنه‌‪ ،‬هه‌موی‬ ‫هه‌ڵپه‌ی بێ روحمی و تێكشكاندنی یه‌كتره‌‪ ،‬به‌اڵم ب ‌ه داخه‌و‌ه‬ ‫ئه‌وی س���ه‌یری س���ه‌ر ده‌ریاك��� ‌ه ده‌كات وا ده‌زانێ ئه‌وه‌ی ناو‬ ‫ده‌ریاكه‌ش له‌گه‌ڵ تیش���كی زێڕینی خۆرو چیاو سه‌وزاییه‌كانی‬ ‫ده‌وروب���ه‌ردا ده‌بن��� ‌ه دیمه‌نی جوان‪ ،‬نازانێت ن���اوه‌و‌ه پڕ‌ه ل ‌ه‬ ‫هێتله‌رو مۆسۆلینی و ستالین و بریجنێف و جۆرج بۆش‪ .‬‬

‫‪53‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫(ائزادی بیر) و(بیری ائزاد)‬ ‫پێناس‪ ،‬پێوه‌ر‪ ،‬پرسیاری ده‌سته‌ویه‌خه‌!!‬ ‫نو‬ ‫س‬ ‫ی‬ ‫ماست نی‬ ‫‪:‬‬ ‫ه‌ر له‌ عه‌ب‬ ‫د‬ ‫و‬ ‫ئوس ڕ‌هح‬ ‫م‬ ‫ا‬ ‫ولی ن‬ ‫م‬ ‫و‬ ‫فیقهی حه‌‬ ‫م‬ ‫‌‬ ‫ه‬ ‫د‬ ‫به‌شی یه‌كه‌م‬ ‫ئیسال عا‬ ‫ر‬ ‫می ف‬

‫ ‬ ‫ئه‌وه‌گرنگ ‌ه بۆ ماناو مه‌به‌س���تی (ئازادی بیر)و(بیری ئازاد)پێناس���ه‌وپه‌یاممان هه‌بێت‪ ،‬به‌اڵم له‌و‌ه گرنگتروسه‌نگینتر‬ ‫بینین وناسینی مرۆڤـ خۆیه‌تی به‌مه‌یان ئه‌گه‌ر وه‌كو خۆی ناوونامه‌ی خوێندرایه‌و‌ه ئه‌وا زۆر باسی تری په‌یوه‌ندیدار ب ‌ه خوڕی‬ ‫دێت ‌ه به‌رده‌س���تمان!‪،‬كات وكاری زۆریشمان بۆ ده‌گێڕێته‌و‌ه وبه‌دوورمان ده‌گرێت ل ‌ه بیروبه‌یانی البه‌الیی وخۆ نغرۆم كردن ل ‌ه‬ ‫هه‌وڵی هیچ و مایه‌ پوچدا!‪.‬‬ ‫مرۆڤه‌كان ب ‌ه درێژایی مێژوویان ب ‌ه تایبه‌تی چینی ڕوناكبیران‬ ‫وفه‌یله‌سوفان ‪-‬به‌هه‌مووجۆروفێرخان ‌ه جیاوازه‌كانه‌و‌ه ‪ -‬ل ‌ه هه‌وڵ‬ ‫وته‌قه‌الی ئه‌وه‌دابوون مرۆڤـ بناسێنن وكون وكه‌له‌به‌ر‌ه نهێنی‬ ‫وپێچاوپێچه‌كانی ناوجیهانی ئاڵۆزی ئاده‌می ده‌سخه‌ن وبه‌و پێ‬ ‫و به‌ند‌ه پێناس���ه‌یه‌كی بكه‌ن وخۆی بناسێنن به‌خۆی!‪ .‬بیری‬ ‫فه‌لسه‌فیانه‌ی یۆنانییه‌كان‪-‬ك ‌ه هه‌زاران ساڵ ‌ه بووه‌ت ‌ه ڕووگه‌ی‬ ‫ڕۆژئاواییه‌كان ول ‌ه سه‌ده‌یه‌ك زیاتره‌گه‌النی موسڵمانیش گیرۆده‌ی‬ ‫هه‌ڵپه‌وهه‌ڵكوتانیانه‌‪-‬خۆیان زۆرسه‌خڵه‌ت كرد تابتوانن مرۆڤـ‬ ‫وێنا بكه‌ن ل ‌ه چوارچێوه‌یه‌كی فیكری فه‌لس���ه‌فیدا‪،‬به‌اڵم ئه‌م‬ ‫ژان وشڵه‌ژانه‌(كه‌م وكوێر)ئه‌ندامێكی لێ كه‌وته‌و‌ه هه‌رساته‌ی‬ ‫ده‌كه‌وێت ‌ه چاڵ وچه‌مێكه‌وه‌!!‪.‬ئه‌وئاكام ‌ه فه‌لس���ه‌فییانه‌ش لێی‬ ‫كه‌وت���ه‌و‌ه ن���ه‌ك ڕووی الی عه‌قڵمه‌ندانی نی ی ‌ه به‌ڵكو بازاڕی‬ ‫بیروبه‌رنامه‌ی مرۆڤی ب ‌ه ته‌واوی شڵه‌قاندو له‌توپه‌ت بوونێكی‬

‫هێنای ‌ه كایه‌و‌ه تا ئه‌مڕۆش هه‌موو مرۆڤایه‌تی باجه‌كه‌ی ده‌دات!‪،‬‬ ‫نه‌ك ته‌نها ل ‌ه داهات وس���اڵهاتی‪ ،‬به‌ڵكو ل ‌ه خوێن وكه‌رامه‌ت‬ ‫و بیروباوه‌ڕوچاره‌نوس���ی ئایی���ن و ئایینده‌ی!‪،‬بیدعه‌فیك���ری‬ ‫فه‌لس���ه‌فییه‌كانی ئه‌رس���تۆوئه‌فالتۆن س���ه‌باره‌ت ب��� ‌ه تاقان ‌ه‬ ‫خوای بونه‌وه‌روله‌تكردنی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی وپێناس���ه‌یان‬ ‫بۆئافره‌ت���ان وك���ێ پایه‌داره‌وك���ێ پیاده‌یه‌‪..‬هتد؟وتا ده‌گات ‌ه‬ ‫ڕێچك ‌ه ماركس���ی وداروینی وفرۆیدی وس���ارته‌ری ومیكیاڤیلی‬ ‫وڕۆژهه‌اڵتناسه‌كان‪-‬س���وری به‌رله‌شكری داگیركه‌رانی ڕۆژئاوا‪-‬‬ ‫له‌وێشه‌و‌ه بۆ فۆكۆیاماوهانتغتۆن‪،‬بانگده‌ران وبوقژه‌نانی شه‌ڕی‬ ‫كۆتایی ومان���ه‌وه‌ی هه‌تاهه‌تایی‌و ئه‌مری���كاو به‌كۆیل ‌ه بوونی‬ ‫جیهان!!‪ ،‬نمونه‌ی قۆناغ ‌ه جیاجیاكان���ی ئه‌وبه‌ری ده‌ریاكانن‬ ‫ده‌توانی���ن لێیان���ه‌و‌ه ڕووی ناوه‌وه‌ی���ان و دی���وی نهێنییان‬ ‫بخوێنینه‌وه‌‪ ،‬بۆئ���ه‌وه‌ی قه‌یران وقه‌وانی فه‌لس���ه‌فه‌خانه‌كان‬ ‫‪54‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫(ائزادی بیر) و(بیری ائزاد) پێناس‪ ،‬پێوه‌ر‪ ،‬پرسیاری ده‌سته‌ویه‌خه‌!‬

‫تێپه‌ڕێنین سه‌باره‌ت ب ‌ه ماناومه‌به‌ست ل ‌ه مرۆڤـ‌ومرۆڤایه‌تی‪،‬هیچ‬ ‫په‌ناوپه‌ندبه‌خش���ێكیش ن���ی ی ‌ه بگات ‌ه قه‌دوب���ااڵی ده‌قه‌كانی‬ ‫وه‌حی تا لێیه‌و‌ه خۆمان پێ بناس���ێنێ‪ ،‬بۆی ‌ه پێویست ده‌كات‬ ‫ل ‌ه چه‌ندالیه‌كه‌و‌ه عه‌رزوحاڵی مرۆڤـ ب ‌ه ڕووانگ ‌ه ئیس�ل�امییه‌ك ‌ه‬ ‫بخه‌ین ‌ه ڕوو‪ :‬‬ ‫(‪ )1‬‬ ‫ (پێناسه‌وپه‌یام) ‬ ‫ ‬ ‫ ‬

‫ئه‌م ‌ه ڕیكالم وڕێگای كۆمه‌ڵ‬ ‫وكۆمه‌ڵگه‌ی هایوهوونییه‌!‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫قیڕوهوڕی درۆزنانه‌ی گه‌روی‬ ‫نوساوی(مرۆڤه‌قه‌زه‌مه‌كان)!یان‬ ‫گاره‌گاری لیخن وشه‌قه‌ی پێڕی‬ ‫چه‌پڵه‌وتاقمی فیكه‌كێشان و‬ ‫خۆفرۆشان نییه‬

‫(جێ نشینی نموونه‌یی) و(نموونه‌ی جێ نشینی)‬ ‫خ���وای بڵندوبه‌ڕێ���ز مرۆڤی ل ‌ه قۆناغێ���دا نه‌چه‌قاند ك ‌ه ته‌نها‬ ‫بریت���ی بێت له‌وه‌ی ئایاتی ژماردنی منه‌ته‌كانی و پێداهه‌ڵدانی‬ ‫به‌هره‌كان���ی وس���ه‌ناومه‌دحی جوان���ی یه‌كان���ی ب ‌ه س���ه‌ردا‬ ‫بخوێنێت���ه‌و‌ه وه‌كو ل ‌ه ئایه‌ت���ی ته‌كریم و ل��� ‌ه خاڵی دواتردا‬ ‫دێت–ك ‌ه هه‌موویان نازوڕازێكن شوكرانه‌یان ته‌واونابێت‪-‬به‌ڵكو‬ ‫په‌ڕاندی یه‌و‌ه بۆ قۆناغی پێبه‌خشینی پله‌وپایه‌ی(جێ نشینی)‬ ‫و(به‌ڕێوه‌به‌رێت���ی)ی كاروباری زه‌وی وزه‌وی نش���ینان و ژین‬ ‫وژیارس���ازی وبه‌شداری ملمالنێ یه‌كان وڕۆیشتن ل ‌ه گه‌ڵیدا تا‬ ‫ال َرب َ‬ ‫ده‌گات ‌ه خاڵی كۆتایی!قورئان ده‌فه‌رموێ‪[:‬ؤإ ْذ َق َ‬ ‫ُّك لِْل َم اَل ِئ َك ِة‬ ‫ِ‬ ‫ؤيس��� ِف ُك‬ ‫اع ٌل ِفي ْ‬ ‫ض َخلِي َف ًة َقالُوا أََت ْج َع ُل ِفي َها َم ْن ي ُْف ِس��� ُد ِفي َها ْ‬ ‫إِنِّي َج ِ‬ ‫اآلر ِ‬ ‫ِّ‬ ‫الد َما َء ؤ َن ْح ُن نُ َس���ب ُِّح ِب َح ْم ِد َك ؤنُ َق ِّد ُس لَ َك َق َال إِنِّ���ي أَ ْعلَ ُم َما اَل َتعْلَمُون]‬

‫پایانی په‌روه‌ردگار‌ه ك ‌ه بڕیارێتی مرۆڤـ پابه‌ندو په‌یوه‌ست كات‬ ‫ب ‌ه خۆیه‌و‌ه ئه‌گه‌رئه‌وانی���ش مه‌منونی ئه‌م ده‌رووده‌رگایه‌بن!‪،‬‬ ‫تا بتوانن ب ‌ه ئاراس���ته‌ی خواو ئاوازی وه‌حی (یه‌كتاپه‌رستی)‬ ‫بڕوێنن و(شه‌ریعه‌ت)بچه‌سپێنن وبیكه‌نه‌(سلوك وسیاسه‌تی)‬ ‫ڕۆژانه‌و پێوه‌ری دابه‌ش كردن ودیاری كردنی جۆری كه‌سێتی‬ ‫كه‌س���ه‌كان وكه‌رت وكۆمه‌ڵگ���ه‌كان!!‪ ،‬هه‌روه‌ه���ا ڕێگ ‌ه بده‌ن‬ ‫(زمان وزاراوه‌ی ده‌قه‌كان) هه‌ڵه‌وهه‌ڵوێسته‌كان خه‌تڕێژبكات‬ ‫و(سه‌نگه‌ره‌كان)له‌یه‌كترجیابكاته‌و‌ه وبه‌ره‌ی ئیمان وبێ ئیمان‬ ‫ودۆس���ت ودوژمن بناس���ێنێ و(پله‌وپالر)ی خۆیان پێ بدات‪.‬‬ ‫ته‌نه���ا ڕازی بوون ب ‌ه حاڵه‌تی جێ نش���ینایه‌تی وسه‌رس���ام‬ ‫بوون پێی به‌س نیی ‌ه بۆ زیندوكردنه‌وه‌وبزاوتنی بنه‌ما ئیمانی‬ ‫وئینس���انی وفیكری وفیقهییه‌كان‪ ،‬ئه‌گ���ه‌ر نه‌گات ‌ه دوا پله‌ی‬ ‫ڕه‌واندنه‌وه‌ی پرسیاروپه‌رۆشی فریشته‌كان كاتێ ووتیان ئه‌وان‬ ‫خراپه‌كاری ده‌كه‌ن وخوێنده‌ڕێژن!!‪ ،‬ده‌بێت ب ‌ه ترازووی وه‌حی‬ ‫وعه‌قڵ���ی ئیجتهادی‪ ،‬هه‌موو ده‌زگاكان‪ ،‬هه‌موودڵه‌كان‪ ،‬هه‌موو‬ ‫ده‌سته‌كان‪ ،‬هه‌موو ده‌م و داوێنی كه‌س وكۆمه‌اڵنی ژێر سایه‌ی‬ ‫په‌ی���ڕه‌وی خه‌لیفایه‌تی‪-‬ك ‌ه هه‌موو مرۆڤ���ـ ده‌گرێته‌وه‌‪ -‬به‌پێی‬ ‫توانا ده‌نگوده‌ستوری خوای گه‌وره‌و پێشهاتی فریشته‌كانیان‬ ‫پێ بگات ودووربن ل ‌ه خراپه‌و په‌خش���ی خراپه‌و سڵ بكه‌نه‌و‌ه‬ ‫ل ‌ه یه‌كترك���وژی ب ‌ه ناهه‌ق!‪ ،‬ئه‌نجا ب���گاری ئه‌و‌ه ده‌بێت به‌م‬ ‫مرۆڤان ‌ه بوترێ جێ نش���ینی نموونه‌یی!!‪،‬خیتابی خه‌لیفایه‌تی‬ ‫مرۆڤه‌كان هه‌ندێ ئامانجی ش���ه‌رعی تری پێو‌ه به‌ند‌ه ده‌بێت‬ ‫بێته‌دی ل ‌ه س���ه‌ر ده‌ستییان ب ‌ه تایبه‌تی بۆكه‌سانی فه‌رماندار‬ ‫و ده‌س���ه‌اڵتدار ك ‌ه ئه‌ویش (دادگه‌ری)یه‌ودابه‌زاندنێتی بۆ ناو‬ ‫هه‌موو جومگه‌كانی كۆمه‌ڵگا هه‌روه‌ها‪،‬جه‌نگ وجیهاد‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫ئاره‌زووكاری وخۆپه‌رستی ك ‌ه مرێنه‌ری دادودادگه‌راییه‌!‪ ،‬وه‌كو‬ ‫اللَ ْيأم ُ ْ‬ ‫خوای به‌رزوبه‌ڕێز ده‌فه‌رموێ‪[ :‬إ َّن هَّ‬ ‫إْ‬ ‫ان ؤإِي َتا ِء‬ ‫ؤال ْح َس ِ‬ ‫ِ‬ ‫ُر ِبال َع ْد ِل ِ‬

‫ؤال ُم ْن َكر ْ‬ ‫ِذي ْال ُق ْر َبى ؤي ْن َهى َعن ْال َف ْح َشا ِء ْ‬ ‫ؤال َب ْغ ِي ي ِع ُظ ُك ْم لَ َعلَّ ُك ْم َت َذ َّك ُر َ‬ ‫ون]‪-‬‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫‪ -90‬النح���ل)‪[ ،‬إ َّن هَّ‬ ‫ُر ُك ْم أَ ْن تُؤ ُّ‬ ‫ات إِلَى أَ ْهلِ َها ؤإِ َذا َح َكمْتُ ْم‬ ‫اللَ ْيأم ُ‬ ‫َدوا اآل َما َن ِ‬ ‫ِ‬ ‫ُ‬ ‫ْ‬ ‫هَّ‬ ‫هَّ‬ ‫اس أَ ْن َت ْح ُكمُوا ِبال َع ْد ِل إِ َّن اللَ ِن ِعمَّا ي ِعظ ُك ْم ِب ِه إِ َّن اللَ َك َ‬ ‫َبي َ‬ ‫ان َس ِ���ميعًا‬ ‫ْن النَّ ِ‬ ‫يرا] النساء‪[ ،58‬يا دَا ُوو ُد إنَّا َج َع ْل َن َ‬ ‫اح ُك ْم َبي َ‬ ‫ْن‬ ‫اك َخلِي َف ًة ِفي ْ‬ ‫ص ً‬ ‫ض َف ْ‬ ‫َب ِ‬ ‫اآلر ِ‬ ‫ِ‬ ‫ُضلَّ َك َع ْن َس���بيل هَّ‬ ‫النَّ���اس ِب ْال َح ِّق اَ‬ ‫يضلُّ َ‬ ‫اللِ إِ َّن الَّ ِذ َ‬ ‫ون‬ ‫ين ِ‬ ‫ؤل َتتَّ ِب ِع ْال َهؤى َفي ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫اب َش ِدي ٌد ب َما َن ُسوا ْ ْ‬ ‫َع ْن َسبيل هَّ‬ ‫اللِ لَ ُه ْم َع َذ ٌ‬ ‫اب]ص‪26‬‬ ‫ِ ِ‬ ‫يو َم ال ِح َس ِ‬ ‫ِ‬

‫البقره‌‪ .30‬ئه‌مه‌ش‪-‬جێ نش���ینایه‌تی‪ -‬هێڵێكی گش���تی و بێ (‪)2‬‬ ‫‪55‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫(ائزادی بیر) و(بیری ائزاد) پێناس‪ ،‬پێوه‌ر‪ ،‬پرسیاری ده‌سته‌ویه‌خه‌!‬

‫(لوتكه‌ی ڕێز) و (ڕێزی لوتكه‌یی)‬

‫الش َج َر َة َف َت ُكو َنا ِم َن َّ‬ ‫ؤل َت ْق َر َبا َه ِذ ِه َّ‬ ‫َر َغ ًدا َحي ُ‬ ‫ْث ِش ْ‬ ‫���ئتُ َما اَ‬ ‫الظالِ ِم َ‬ ‫ين‪َ ،‬فأَ َزلَّ ُه َما‬ ‫َ‬ ‫ُْ‬ ‫اهب ُطوا َبع ُ ُ‬ ‫الشي َ‬ ‫َّ‬ ‫ْط ُ‬ ‫ْض َع ُد ٌّو‬ ‫ْضك ْم لَِبع ٍ‬ ‫ان َع ْن َها َفأ ْخ َر َج ُه َما ِممَّا َكا َنا ِفي ِه ؤقل َنا ْ ِ‬ ‫ُس��� َت َق ٌّر ؤ َم َت ٌ َ‬ ‫ات‬ ‫ؤلَ ُك ْم ِفي ْ‬ ‫ضمْ‬ ‫ي���ن‪َ ،‬ف َتلََّقى آَ َد ُم ِم ْن َربِّ ِه َكلِ َم ٍ‬ ‫اع إِلى ِح ٍ‬ ‫اآلر ِ‬

‫مرۆڤـ ل ‌ه ڕوونبینی نیگا(وه‌حی)و‌ه به‌كۆمه‌ڵێ ده‌س���ته‌واژه‌ی‬ ‫اب َعلَ ْي ِه إِنَّ ُه ُهؤ التَّ ُ‬ ‫الر ِحي ُم ‪ 37-34‬البقره‌)‪ .‬گه‌زوبااڵوجوانی‬ ‫ؤاب َّ‬ ‫بابه‌تی ناس���ێنراو ‌ه ك ‌ه ده‌كات ‌ه پله‌وپایه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی َف َت َ‬ ‫و ل��� ‌ه پێناس و په‌ڕاوی تردا ده‌س���ت ناك���ه‌وێ كاتێ خوای وجه‌وهه‌ری ئه‌م به‌الغ و به‌یانه‌ی قورئانی پیرۆز‪ ،‬گش���ت پیت‬ ‫اه ْم ِفي ْال َب ِّر ْ‬ ‫ؤح َم ْل َن ُ‬ ‫ؤال َب ْح ِر وڕسته‌یه‌كی په‌یماننامه‌ی نێوان خوای بااڵده‌ست ومرۆڤی كه‌م‬ ‫گه‌ور ‌ه ده‌فه‌رموێ‪[ :‬ؤلَ َق��� ْد َك َّر ْم َنا َب ِني آَ َد َم َ‬ ‫اه��� ْم ِم َن َّ‬ ‫ض ْل َن ُ َ‬ ‫���ات َ‬ ‫ؤف َّ‬ ‫ير ِمم ْ‬ ‫ؤر َز ْق َن ُ‬ ‫َّ���ن َخلَ ْق َنا َت ْف ِض اًيل) ده‌سته‌‪ ،‬منه‌تنامه‌ی بێشماروبه‌هره‌ی بێ ئه‌ندازه‌ی ‌ه بۆتاكتاكی‬ ‫َ‬ ‫الطيِّ َب ِ‬ ‫اه ْم َعلى َك ِث ٍ‬ ‫االس���را‌و‪ ،70‬ئه‌م ‌ه ڕێزوحورمه‌تی خوای ‌ه ب���ۆ ئاده‌مییه‌كان ك ‌ه نه‌وه‌ی ئاده‌م ئه‌گه‌ر ژیرمه‌ندان��� ‌ه بڕوانن ‌ه ناوونامه‌كانی خوای‬ ‫به‌كرده‌یی ئه‌بینرێ وئه‌بیس���رێ وهه‌مووهه‌س���ت ‌ه زیندووه‌كان به‌رزوبه‌ڕێز‪ ،‬دوورودژ‌ه ب ‌ه ده‌نگۆوده‌هۆڵی گروپی ش���یعاراتی‬ ‫پێی تێرومه‌ستن!‪،‬ئه‌نجا له‌كوێی بوونه‌وه‌ردا؟‪،‬ل ‌ه میژووی چی وگه‌ور‌ه هوتاف كێشان وهیچی له‌وان ناچێ !‪ ،‬هه‌رئه‌وه‌یه‌ك ‌ه وتم‪،‬‬ ‫مه‌خلوقكێدا؟‪،‬له‌خ���ه‌م وخه‌یاڵدانی چ���ی زیندوێكدا؟‪ ،‬له‌كام ئه‌م ‌ه ڕیكالم وڕێگای كۆمه‌ڵ وكۆمه‌ڵگه‌ی هایوهوونییه‌!‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫بنمیچ���ی ئه‌زل وئه‌به‌ددا؟‪ ،‬ڕێزوڕێزاندنی مرۆڤـ گه‌یش���تووه‌ت ‌ه قیڕوهوڕی درۆزنانه‌ی گه‌روی نوساوی(مرۆڤه‌قه‌زه‌مه‌كان)!یان‬ ‫ئاس���تی ئه‌وه‌ی فریشت ‌ه ‪-‬ك ‌ه پاكترین به‌نده‌ی خوای گه‌وره‌ن‪ -‬گاره‌گاری لیخن وش���ه‌قه‌ی پێڕی چه‌پڵه‌وتاقمی فیكه‌كێش���ان‬ ‫كڕنۆش���ی بۆ به‌رن وس���ه‌ری بۆ بخه‌ن��� ‌ه زه‌وی؟‪ ،‬وات ‌ه دانان و خۆفرۆش���ان نییه‌!‪ ،‬ئه‌مه‌وئه‌وانیترل ‌ه فه‌رموده‌وفه‌رمانه‌كانی‬ ‫ودیاروپیرۆزكردنیان ل ‌ه ڕیزی یه‌كه‌می ته‌واوی مه‌خلوقاتدا‪(،‬ؤإِ ْذ خوای خۆشه‌ویس���ت به‌ختی مرۆڤه‌كان به‌رده‌ده‌ن‪ ،‬وئاسمان‬ ‫ؤاس َت ْك َب َر َ‬ ‫ؤك َان ِم َن وئاو ده‌خه‌ن ‌ه خزمه‌تیان‪ ،‬ووشكانیوته‌ڕانی ژێربارن بۆیان‪ ،‬ڕزق‬ ‫اس ُ‬ ‫يس أََبى ْ‬ ‫ُق ْل َنا لِْل َم اَل ِئ َك ِة ْ‬ ‫���ج ُدوا آل َد َم َف َس َ‬ ‫���ج ُدوا إِ اَّل إِ ْبلِ َ‬ ‫ي���ن‪ -34-‬البقرة‌)‪ ،‬داننان وپیرۆزاندنی خوای تاك وته‌نها و ڕۆزی ژێ���ر زه‌وی وسه‌رش���اخه‌كان ملی ڕێی���ان گرتوو‌ه بۆ‬ ‫ْال َكا ِف ِر َ‬ ‫بۆ مرۆڤه‌كان‪-‬مه‌خلوق ‌ه تایبه‌ته‌كه‌ی‪-‬ب ‌ه مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی بتوانن گه‌رووگه‌ده‌یان!‪ ،‬ل ‌ه هه‌مووئه‌وانه‌ی ڕابورد گرنگتر به‌خش���ینی‬ ‫وبزانن ش���اهێدحاڵبن به‌س���ه‌ر س���نووری خۆیان وبێسنووری فام و فیك���ره‌‪ ،‬حاڵی بوون وحاڵی كردنه‌‪ ،‬س���ه‌لیقه‌ی زمان‬ ‫(نازون���ان)ی كردگاره‌وه‌‪ ،‬به‌رزیكردنه‌وه‌وڕایهێنان ب ‌ه زانس���ت وگفتوگۆكردنه‌‪ ،‬هه‌ربه‌مانه‌ش مرۆڤـ ومێگه‌ل وئه‌وانی ترله‌یه‌كتر‬ ‫وزانیاری بۆناسینی‪ ،‬خواوخه‌ڵك‪ ،‬بونه‌وه‌رو زینده‌وه‌ر‪ ،‬به‌ره‌ی جیاده‌كرێته‌وه‌‪ .‬‬ ‫خێروش���ه‌ڕ‪ ،‬فریش���ته‌وفه‌رمانبه‌ران‪ ،‬ژیان ومردن‪ ،‬به‌هه‌ش���ت (‪ )3‬‬ ‫اآلس��� َما َء ُكلَّ َها ثُ َّم َع َر َضهُ��� ْم َعلَى ْال َم اَل ِئ َك ِة َف َق َال (ئاوه‌دانی خاك وخه‌ڵك) و(خاك وخه‌ڵك بۆئاوه‌دانی) ‬ ‫ؤعلَّ َم آَ َد َم ْ‬ ‫ودۆزه‌خ‪َ ( ،‬‬ ‫أَ ْن ِبئُو ِن���ي ِبأَ ْس��� َما ِء َه ُؤ اَل ِء إِ ْن ُك ْنتُ ْم َيا ِد ِق َين‪َ ،‬قالُوا ُس���ب َْحا َن َك اَل ِع ْل َم لََنا إِاَّل ل ‌ه پ���اش ته‌كری���م وتاج���ی خه‌لیفایه‌تی ك ‌ه دوو پێش���ه‌كی‬ ‫َم���ا َعلَّ ْم َت َنا إِنَّ َك أَ ْن َت ْال َعلِي��� ُم ْال َح ِكي ُم ‪َ ،‬ق َال يا آَ َد ُم أَ ْن ِب ْئ ُه ْم ِبأَ ْس��� َما ِئ ِه ْم َفلَمَّا وپێش���وازین ل ‌ه ته‌ره‌فی خوای مه‌زنه‌و‌ه به‌و‌ه كۆتایی نه‌هات‬ ‫أَ ْن َبأَ ُه ْم بأَ ْس��� َما ِئه ْم َق َ‬ ‫ض ك ‌ه به‌س جێ ی ڕێزبێت وپێگه‌یه‌كی هه‌بێت وكه‌ش���خه‌ی پێو‌ه‬ ‫اؤات‬ ‫ْ‬ ‫ْب َّ‬ ‫ال أَلَ ْم أَ ُق ْل لَ ُك ْم إِنِّي أَ ْعلَ ُم َغي َ‬ ‫الس��� َم ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ؤاآلر ِ‬ ‫ُ���ون) ‪ 33-31،‬البقرة) گه‌وره‌یی بكات وپاش���ان بێكاروبێكاسبی!‪ ،‬بێ بڕیاروبێ به‌رهه‌م! خاڵی‬ ‫ون ؤ َما ُك ْنتُ��� ْم َت ْكتُم َ‬ ‫ؤأَ ْعلَ ُم َم���ا تُ ْب ُد َ‬ ‫وگه‌ور‌ه كردنی ئ���اده‌م وئاده‌می ل ‌ه الیه‌ن خوای كاربه‌جێ و‌ه ل ‌ه هه‌مووخه‌مێ!‪،‬باری قورس���ی سه‌رسه‌ری كۆمه‌ڵگا بێت وبێ‬ ‫گه‌یشت ‌ه ئه‌وه‌ی فێری بكات چۆن كاری هاوبه‌ش بكات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بارێ���ك هه‌ڵگرێ!‪ ،‬ئه‌نجا ببێت ‌ه بخ���ۆری بێ خۆراك‪،‬‬ ‫حه‌وای هاوڕه‌گه‌زی‪ ،‬هه‌روه‌ها ده‌رس���یدایه‌ك ‌ه ژیان به‌ڕێكردن بڕوانام���ه‌ی پێبدرێ���ت و ن ‌ه بڕوای هه‌بێت ن��� ‌ه نامه‌!‪ ،‬عه‌رزی‬ ‫به‌رپرس���یارێتی دووالیه‌نه‌یه‌‪ ،‬سزاوپاداش���تیش ب ‌ه پێی كه‌م عه‌زه‌اڵت ب���كات ون ‌ه ع���ه‌رزی هه‌بێت ن��� ‌ه عه‌زه‌اڵت!خه‌باتی‬ ‫وزۆری كه‌مته‌رخه‌می كه‌س���ی لێ به‌ری ناكرێت‪ ،‬مرۆڤـ ئه‌گه‌ر نه‌بێت وب ‌ه ش���ای خه‌باتكاران ناوزه‌دبكرێت!یه‌كس���ه‌ر ببێت ‌ه‬ ‫عه‌وداڵی كه‌رامه‌تی خۆی بێ���ت ‪ -‬ك ‌ه هه‌ریه‌كه‌و به‌جۆرێك ل ‌ه كارگه‌ی ته‌ممه‌ڵی!كێڵگه‌ی ڕۆتین و بێتین!سه‌رچاوه‌ی بێزاری‬ ‫دوویه‌ت���ی‪ -‬ئه‌وا ل��� ‌ه ته‌كریمی خوا خۆیدا نه‌بێت چه‌ش���كه‌ی وبێباری!‪،‬خاوكه‌ره‌وه‌وخه‌مۆكاندنی هه‌مووهه‌وڵوهیوایه‌!‪.‬‬ ‫ناكات و نایچێژێ!( ُ‬ ‫ؤز ْو ُج َك ْال َجنَّ َة ُ‬ ‫اس ُك ْن أَ ْن َت َ‬ ‫ؤك اَل ِم ْن َها خوای گه‌ور‌ه هیچی له‌وان ‌ه نه‌ویس���ت بۆی���ه‌(وره‌ی ده‌روون)‬ ‫ؤق ْل َنا يا آَ َد ُم ْ‬ ‫‪56‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫(ائزادی بیر) و(بیری ائزاد) پێناس‪ ،‬پێوه‌ر‪ ،‬پرسیاری ده‌سته‌ویه‌خه‌!‬

‫و(توان���ای بیر)و(هێ���زی بازوو)و(زم���ان وڕێزم���ان)و(كات‬ ‫وس���ات)و(ئاووئاگر)و(خاكوخۆڵ)و(باوباران)و(نیگاوڕێگا)‬ ‫و(نه‌وه‌ونه‌ت���ه‌وه‌)ی پێبه‌خش���ی و فه‌رمان���ی پێ���دا زه‌وی و‬ ‫زه‌مانی خوا ل ‌ه به‌رده‌س���تای ‌ه فه‌رموو ئاوه‌دانی كه‌ره‌وه‌‪،‬وه‌كو‬ ‫اعبُ ُدوا هَّ‬ ‫ده‌فه‌رموێ‪ْ .(:‬‬ ‫ض‬ ‫ْر ُه ُهؤ أَ ْن َشأَ ُك ْم ِم َن ْ‬ ‫اللَ َما لَ ُك ْم ِم ْن إِلَ ٍه َغي ُ‬ ‫اآلر ِ‬ ‫ُج ٌ‬ ‫اس��� َت ْغ ِف ُرو ُه ثُ َّم تُوبُوا إِلَ ْي ِه إِ َّن َربِّي َق ِر ٌ‬ ‫يب‪-61-‬‬ ‫ؤاس َت ْع َم َر ُك ْم ِفي َها َف ْ‬ ‫ْ‬ ‫يب م ِ‬ ‫هود)‪.‬‬ ‫بوون ومانی مرۆڤـ ل ‌ه ژیاندا كه‌م ‌ه وخێرا ده‌ڕوات‪،‬بۆی ‌ه پێویست ‌ه‬ ‫كاروكاراكته‌ری (خواییه‌)كان تواناكانیان بهۆننه‌و‌ه وپێكه‌وه‌بڕۆن‬ ‫وبه‌ده‌ست وده‌مێ!شه‌ڕی شه‌یتان وشه‌ڕه‌نگێزان بكه‌ن‪،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ُْ‬ ‫اهب ُطوا َبع ُ ُ‬ ‫ْض َع ُد ٌّو‬ ‫ْضك ْم لَِبع ٍ‬ ‫ته‌حزیری خوایه‌ك ‌ه ده‌فه‌رموێ‪(:‬ؤقل َنا ْ ِ‬ ‫ُس��� َت َق ٌّر ؤ َم َت ٌ‬ ‫اع إِلَى ِحين ‪-36-‬البقرة‌) ئاوه‌دانی ب ‌ه‬ ‫ؤلَ ُك ْم ِفي ْ‬ ‫ضمْ‬ ‫اآلر ِ‬ ‫گشتی و(پیش���ه‌كاريی) به‌تایبه‌تی وبه‌(شار)كردنی خاك و‬ ‫خۆڵ و پێدانی مافی (شارنشینان)وسه‌وزو شین كردنی زه‌وی‬ ‫وزار هه‌وڵێكه‌و به‌ش���ێك ‌ه ل ‌ه ئام���رازو مه‌كین ‌ه به‌ڵكو ئامانجی‬ ‫سپێراوب ‌ه مرۆڤه‌كان‪ ،‬تا پێی بژین وبۆی بژین!‪ ،‬به‌اڵم له‌وان ‌ه ل ‌ه‬ ‫پێشتروپشتێنه‌ی هه‌مووئه‌وه‌ی ڕابورد‪ ،‬بریتی ی ‌ه ل ‌ه ئاوه‌دانی‬ ‫وئاماده‌كردنی مرۆڤه‌كان وس���اغكردنه‌وه‌و ڕاپه‌ڕاندنی ده‌روون‬ ‫وفیكر وڕۆح وجه‌سته‌یان ‌ه به‌ئاراست ‌ه وئاوێنه‌ی وه‌حی تا بگه‌ن ‌ه‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ك���ی كامڵی نێوان خۆی���ان وهه‌موو مه‌خلوقاتیترك ‌ه‬ ‫خوای گه‌ور‌ه ب ‌ه تایبه‌ت وته‌نها دروس���تی كردووه‌و(ژێرباری)‬ ‫كردووه‌!‪.‬‬ ‫به‌وێ���ران كردنی ج���ه‌و و جه‌وهه‌ری مرۆڤ���ه‌كان والدانیان ل ‌ه‬ ‫(ئامانج ‌ه س���ه‌ره‌كیه‌كان)و(ئه‌رك ‌ه بااڵكان) ك ‌ه له‌(په‌رستنی‬ ‫خوا)و(په‌یوه‌س���ت ب���وون به‌پێغه‌مب���ه‌ر)و به‌(پێوه‌ركردنی‬ ‫په‌یامی قورئ���ان)و (په‌رێزوپه‌ڕاندنی هه‌موودژه‌كانیان)!!كۆك‬ ‫وكۆده‌بێته‌وه‌‪ ،‬هه‌رچیه‌ك بك���رێ پێچه‌وانه‌ی به‌رنامه‌ی خواو‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندی ته‌واوی مرۆڤه‌كانه‌!‪،‬گه‌یشتن ‌ه ب ‌ه قۆناغی(گێژبوون‬ ‫وخوالنه‌وه‌) ل��� ‌ه بازنه‌یه‌كدا‪ ،‬ئه‌و ئاكامه‌ی نه‌وه‌ی ئیس���ائیلی‬ ‫پێگه‌یشت وئیتر ده‌رگای ده‌رك كردن وده‌رچوون وون ده‌بێت‬ ‫ال َفإنَّ َها م َ ٌ َ‬ ‫َ َ‬ ‫ْه ْم أَ ْر َب ِع َ‬ ‫ين َس��� َن ًة‬ ‫ُح َّر َمة َعلي ِ‬ ‫وژیان ده‌بێت ‌ه ژان و ژه‌هر!(ق ِ‬ ‫ي ِتيه َ‬ ‫ض َف اَل َت ْأ َس َعلَى ْال َق ْو ِم ْال َف ِاس ِق َين‪-26-‬المائده‌)‬ ‫ُون ِفي ْ‬ ‫اآلر ِ‬ ‫ (‪ )4‬‬ ‫(ژێرباربوونی ئامرازه‌كان) و(ئامرازه‌كانی ژێرباربوون) ‬

‫چه‌ن���دێ پله‌وپایه‌ی مرۆڤـ هه‌ورازكه‌وێ ول ‌ه س���ه‌ر عه‌رش���ی‬ ‫جێگروجێنش���ینی دانرێ وبه‌رپرس���یار بكرێ وڕاس���پێرێ بۆ‬ ‫ژیانس���ازی‪-‬ك ‌ه هه‌مووی���ان به‌هره‌وبه‌خشش���ی خوایه‌‪-‬ناتوانێ‬ ‫ئه‌ركه‌كانی ڕاپه‌ڕێنێ ئه‌گه‌ر خوای ب ‌ه تواناوتوانابه‌خش!هه‌موو‬ ‫ئامرازوئامێرێكی(ئاوه‌دان���ی مادی)و(ژێرخان���ی مه‌عن���ه‌وی)‬ ‫پێویستی بۆ ژێرباروملكه‌چ نه‌كات‪ .‬‬ ‫ئه‌گه‌رن���ا ب ‌ه ته‌نه���ا ده‌مێنێته‌وه‌!‪،‬ئه‌ركی مرۆڤه‌كانیش بزوتن‬ ‫وبزواندن��� ‌ه وخ���وای گ���ه‌وره‌ش ده‌ی���ه‌وێ وڕك وبڕوبیانووی‬ ‫خه‌لیف��� ‌ه به‌ڕێ���زه‌كان ببڕێ���ت ودوو خاڵی(چاره‌س���از) و‬ ‫چاره‌نوسس���ازی‌!‪،‬پێكه‌و‌ه گرێدا ك ‌ه ئه‌وانیش (كامڵ) كردنی‬ ‫ئایی���ن و(ته‌واو)كردن���ی به‌ه���ره‌و به‌خشش���ه‌كانێتی وه‌كو‬ ‫ْت َعلَي ُ‬ ‫ض ُ‬ ‫ي���و َم أَ ْك َم ْل ُت لَ ُك ْم ِدي َن ُك ْم ؤأَ ْت َمم ُ‬ ‫يت‬ ‫ده‌فه‌رموێ‪ْ (:‬ال ْ‬ ‫ْك ْم ِن ْع َم ِتي َ‬ ‫ؤر ِ‬ ‫َ ُ إْ‬ ‫ال ْس�َل�اَ َم ِدي ًنا ‪- 3‬المائدة‌)ئه‌م(دووانه‌)ش���ی كرد‌ه دووسه‌ری‬ ‫لك ُم ِ‬ ‫گوریسه‌ك ‌ه ك ‌ه ئیسالمه‌وخوای میهره‌بان ڕه‌زامه‌ندی فه‌رموو ك ‌ه‬ ‫ببێت ‌ه ڕێبازوڕێژم ومه‌رجه‌عی هه‌ڵس���ه‌نگاندنی هه‌موو شته‌كان‬ ‫وهه‌مووكاره‌كان و هه‌مووكه‌سه‌كان و هه‌موو بیروبۆچوونه‌كان!!‬ ‫ب ‌ه مه‌به‌س���تی ڕازیبوون یان ڕه‌فز كردن ی���ان ڕێك كردنیان‬ ‫صمُوا ب َحبْل هَّ‬ ‫اللِ َج ِميعًا اَ‬ ‫( ْ‬ ‫ؤل َت َف َّر ُقواا ‪-103-‬ال عمران)‪ .‬پێویست‬ ‫ؤاع َت ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ده‌كات قوڵتر ئه‌م مه‌سه‌له‌ی ‌ه شه‌ن وشیبكه‌ینه‌و‌ه وبه‌م ڕێیه‌دا‬ ‫بڕۆی���ن ك ‌ه ناوونیش���انه‌كه‌ی س���ه‌ره‌و‌ه داوای ده‌كات ئه‌ویش‬ ‫(ژێرباربوون���ی ئامرازه‌كانه‌)وات ‌ه خوای گه‌ور‌ه ب ‌ه لوتفی خۆی‬ ‫هه‌مووئه‌وئامرازوهۆكارانه‌ی ده‌بن ‌ه به‌ردوتاشه‌به‌ردی ژیانسازی‬ ‫وله‌دایك بوونی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی هۆشیاروخێرخوازو به‌هێزوبه‌ڕێز‬ ‫به‌رهه‌می هێناو‌ه وبه‌رده‌س���تی خستوو‌ه وژێرباروموسه‌خه‌ری‬ ‫كردووه‌ل ‌ه جێ وشوێن‪،‬كات وسات‪،‬كان وكانزا‪،‬گژوگیاوگیاندار‬ ‫‪،‬بیروبیركردنه‌وه‌‪،‬په‌یام وپێغه‌مبه‌ر‪ ،‬هیچ كام له‌مانه‌ی پێشوو‬ ‫قولل���ه‌ی قافیان ل ‌ه مرۆڤ���ـ نه‌گرتووه‌وڕاناكه‌ن ودژنین ل ‌ه گه‌ڵ‬ ‫(ئامانج ‌ه ش���ه‌رعییه‌كان) و(ئومێد‌ه مرۆییه‌كان)!وسه‌روملیان‬ ‫خس���تووت ‌ه خزم���ه‌ت مرۆڤایه‌ت���ی تامرۆڤانه‌وموس���ڵمانان ‌ه‬ ‫به‌كاریبهێنن‪،‬ئه‌وه‌ش فه‌ڕوفه‌رمانی خوای به‌خشنده‌ی ‌ه سه‌باره‌ت‬ ‫ُس َّخ َر ٍ َ‬ ‫ْس ْ‬ ‫ب ‌ه ته‌سخیر‪َّ (:‬‬ ‫ؤال َق َم َر ُّ‬ ‫ْر ِه أَ اَل لَ ُه ْال َخ ْل ُق‬ ‫ؤالشم َ‬ ‫ؤالن ُجو َم م َ‬ ‫ات ِبأم ِ‬

‫ين‪-54-‬األعراف) (أَلَ ْم َت َر ْوا أَ َّن هَّ‬ ‫ار َك اللهَُّ َر ُّب ْال َعالَ ِم َ‬ ‫اللَ َس َّخ َر‬ ‫ؤاآلم ُ‬ ‫ْر َت َب َ‬ ‫اآلرض ؤأَ ْس َب َغ َعلَي ُ‬ ‫اط َن ًة‬ ‫لَ ُك ْم َما ِفي َّ‬ ‫اه َر ًة ؤ َب ِ‬ ‫الس َم ِ‬ ‫ْك ْم ِن َع َم ُه َظ ِ‬ ‫اؤات ؤ َما ِفي ْ ِ‬ ‫ُجا ِد ُل ِفي هَّ‬ ‫ؤل ُه ًدى اَ‬ ‫اللِ ِب َغيْر ِع ْلم اَ‬ ‫ؤ ِم َ‬ ‫اب ُم ِن ٍير‪-20-‬‬ ‫اس َم ْن ي َ‬ ‫ؤل ِك َت ٍ‬ ‫���ن النَّ ِ‬ ‫ِ ٍ‬

‫‪57‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫(ائزادی بیر) و(بیری ائزاد) پێناس‪ ،‬پێوه‌ر‪ ،‬پرسیاری ده‌سته‌ویه‌خه‌!‬

‫لقمان)‪.‬‬ ‫هی���چ كات وحاڵێك ناتوان���رێ و ناگونجێ ماناومه‌به‌س���تی‬ ‫ژێربار(ته‌س���خیر) به‌رجه‌سته‌وبه‌رچاو بخرێ ب ‌ه بێ تیگه‌یشتن‬ ‫ووه‌رگرت���ن وگه‌ڕانه‌و‌ه بۆ فێرگه‌ی تاقان ‌ه په‌رس���تی(ته‌وحید)‬ ‫وله‌وێش���ه‌و‌ه یه‌كالده‌بێته‌و‌ه ك ‌ه ت���ه‌واوی مه‌خلوقه‌كان ده‌بێت‬ ‫ده‌الق���ه‌و ده‌رگای ناس���ین وناس���اندنی خوای ت���اك وتاقان ‌ه‬ ‫بێ���ت واته‌(ته‌وحید)ك��� ‌ه خاڵی چ���ه‌ق و چه‌قاندن���ی هه‌موو‬ ‫كاروكاردانه‌وه‌یه‌كه‌وبناغه‌وژێرخان���ی س���ه‌رتاپای دین���داری‬ ‫ودونیاداری یه‌!‪(.‬ئامرازه‌كانی ژێرباربوون)یش بۆ به‌ده‌سخستنی‬ ‫پله‌ی به‌ندایه‌تی كردن (عیباده‌ت) بۆخوای بااڵده‌ست وهه‌وڵی‬ ‫ل ‌ه پاش ته‌كریم وتاجی خه‌لیفایه‌تی ك ‌ه‬ ‫ئاوه‌دانی(عیماره‌ت)كه‌به‌باشترین شێو‌ه تام وسامیان ده‌چێژرێت‬ ‫وده‌خه‌مڵێ���ت‪ ،‬دوو باڵن به‌ته‌نها الیه‌ك ناتوانرێ قۆناغه‌كانی دوو پێشه‌كی وپێشوازین ل ‌ه ته‌ره‌فی خوای‬ ‫ژیان و شارستانییه‌تێكی گه‌وره‌ی موسڵمانان ‌ه ته‌واو ببێت ول ‌ه مه‌زنه‌و‌ه به‌و‌ه كۆتایی نه‌هات ك ‌ه به‌س جێ ی‬ ‫سه‌رپێی خۆی ڕاوه‌ستێ‪،‬كێ خۆی ب ‌ه كوڕی ئوممه‌تی موسڵمان‬ ‫ده‌زانێت با ب ‌ه زیره‌كی له‌م (زمان وزاراوانه‌)!و‌ه ده‌س���ت پێ ڕێزبێت وپێگه‌یه‌كی هه‌بێت وكه‌شخه‌ی پێو‌ه‬ ‫بكات وبه‌ش���ی هه‌بێت ل ‌ه بینای داهاتووێكی ئیس�ل�امیانه‌داو بكات وپاشان بێكاروبێكاسبی!‪ ،‬بێ بڕیاروبێ‬ ‫(ته‌وحید)و(ته‌سخیر)و(عیباده‌ت)و(عیماره‌ت) زیندووكاته‌و‌ه به‌رهه‌م! خاڵی ل ‌ه هه‌مووخه‌مێ!‪،‬باری قورسی‬ ‫ت���ا په‌یمان وم���ژده‌ی خ���وای مژده‌به‌خش بێت���ه‌دی كه‌له‌م ‬ ‫چركه‌س���اته‌مێژووییانه‌دا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌‪:‬ڕاگریكردنی ده‌روون سه‌رسه‌ری كۆمه‌ڵگا بێت وبێ ئه‌وه‌ی بارێك‬ ‫وڕانه‌كردن ‌ه ل ‌ه مه‌یدان(تثبيت)ودامه‌زراندنی ده‌سه‌اڵت(ته‌مكین) هه‌ڵگرێ!‪ ،‬ئه‌نجا ببێت ‌ه بخۆری بێ خۆراك‬ ‫وجێ گرتنه‌و‌ه ومیراتگری ‌ه (توريث)وگۆڕینه‌وه‌ی ترس وتۆقین ‌ه‬ ‫ب ‌ه ئاسوده‌یی وئارامی(تبدیل)جا هه‌ندێك له‌م ئایه‌تان ‌ه ڕابمێنن و(توریث)!لێك گرێدات وئه‌وه‌ش���ی ده‌یڕێس���ێت ده‌بێته‌و‌ه ب ‌ه‬ ‫وح ْال ُق ُد ِس خوری!‪ ،‬به‌هره‌مه‌ند بوون وبه‌هر‌ه به‌خشینی كه‌س وكۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫تا وه‌اڵمه‌(قورئانیه‌كانتان) ده‌ست كه‌وێ ( ُق ْل َن َّزلَ ُه ُر ُ‬ ‫ؤه ًدى ؤب ْ‬ ‫ِم ْن َرب َ‬ ‫ِّك ِب ْال َح ِّق لِي َُثب َ‬ ‫ين آَ َمنُوا ُ‬ ‫ِّت الَّ ِذ َ‬ ‫ُس���لِ ِمين‪ -102-‬موس���ڵمانیش به‌ن���د‌ه ب��� ‌ه پاپه‌ندبوونی ڕێك وڕاس���تی ئه‌م‬ ‫ُش َ���رى لِْلم ْ‬ ‫ص ُروا هَّ‬ ‫ص ْر ُك ْم ؤي َُثب ْ‬ ‫النحل) (ياأَُّي َها الَّ ِذ َ‬ ‫ِّت أَ ْقدَا َم ُك ْم‪( -7-‬قۆناغۆكانه‌)ك ‌ه فه‌رس���ه‌خ ب ‌ه فه‌رسه‌خ ڕۆڵی(به‌ردی ناوكار)‬ ‫اللَ ي ْن ُ‬ ‫ين آَ َمنُوا إِ ْن َت ْن ُ‬ ‫ْرا َ‬ ‫ؤثب ْ‬ ‫محمد) (ؤلَمَّا َب َر ُزوا لِ َجالُ َ‬ ‫ِّت ی نێوان دوو شورای(ته‌وحید)و(توريث)ده‌گێڕن!كه‌بریتین ل‬ ‫صب ً‬ ‫وت ُ‬ ‫ؤجنُو ِد ِه َقالُوا َربَّ َنا أَ ْف ِر ْغ َعلَ ْي َنا َ‬ ‫���و ِم ْال َكا ِف ِر َ‬ ‫ين‪ -250-‬البقرة)‬ ‫(ؤع َد اللهَُّ الَّ ِذ َين ه‌په‌روه‌رده‌بوون(تربیه‌)‪،‬خوێندنه‌وه‌(تالوه‌)‪ ،‬فێربوون(تعلیم)‪،‬‬ ‫أَ ْقدَا َم َنا ؤا ْن ُ‬ ‫َ‬ ‫ص ْر َنا َعلَى ْال َق ْ‬ ‫ض َك َما ْاس��� َت ْخلَ َف پاكبوونی دڵ وده‌روون(تزكیه‌)‪،‬ڕیزبه‌ستن وڕێكخستن(تنظیم)‪،‬م‬ ‫يس��� َت ْخلِ َفنَّ ُه ْم ِفي ْ‬ ‫ؤع ِملُوا َّ‬ ‫ات لَ ْ‬ ‫آَ َمنُوا ِم ْن ُك ْم َ‬ ‫الصالِ َح ِ‬ ‫اآلر ِ‬ ‫ضى لَ ُه ْم ؤلَيُ َب ِّدلَنَّ ُه ْم ِم ْن َب ْع ِد ه‌ده‌نیبوون(تمدن)‪،‬به‌رده‌وامی ونه‌سره‌وتن له‌ڕێگادا!‪ْ (:‬‬ ‫ؤاخ ِف ْ‬ ‫ار َت َ‬ ‫الَّ ِذ َ‬ ‫ض‬ ‫ي���ن ِم ْن َق ْبلِ ِه ْم ؤلَيُ َم ِّك َن َّن لَ ُه ْم ِدي َن ُه ُم الَّ ِذي ْ‬ ‫تاقانه‌یی خوای به‌رزوبه‌ڕێزه‌(ته‌وحیده‌)و‌ه ده‌س���ت پێ بكات‬ ‫وله‌میراتگ���ری و(س���ه‌رماڵی)یه‌وه‌(توریپ)كۆتایی بێنێ���ت!‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم ئه‌م سه‌ره‌تاوس���ه‌ره‌نجام ‌ه تێكه‌ڵه‌یه‌ك ‌ه ل��� ‌ه تینوتاوی‬ ‫مرۆڤه‌كان وهه‌وڵ وهه‌ڵبژاردنیان و(سه‌عی وكه‌سبی) ڕۆژانه‌و‬ ‫ڕۆژگاریان!له‌گه‌ڵ هیدایه‌ت وئاراماندن وئومێدبه‌خشینی خوای‬ ‫خۆشه‌ویست وبێ وێنه‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه نێوان ئه‌م دووقۆناغ ‌ه سه‌ره‌كی یه‌دا هه‌ندێك ئامرازوڕێكاری‬ ‫تر هه‌ن ك ‌ه به‌ش���ێكیترن ل ‌ه تێكۆشانی مرۆڤه‌كان بێ جێ ب ‌ه‬ ‫جێ كردنیان مه‌حاڵ ‌ه بتوانێ هه‌ردووسه‌ری گوریسی(ته‌وحید)‬

‫اح ُّ‬ ‫الر ْح َم ِة ُ‬ ‫َخ ْو ِفه ْم أَ ْم ًنا ي ْعبُ ُدو َن ِني اَل ي ْ‬ ‫ُش ِر ُك َ‬ ‫ير‪-24-‬‬ ‫ص ِغ ً‬ ‫ؤق ْل َر ِّب ْ‬ ‫الذ ِّل ِم َن َّ‬ ‫ون ِبي َشي ًْئا ؤ َم ْن َك َف َر َب ْع َد َذلِ َك َفأُولَِئ َك ُه ُم لَ ُه َما َج َن َ‬ ‫ار َح ْم ُه َما َك َما َربَّيا ِني َ‬ ‫ِ‬ ‫يشا ُء ِم ْن ِع َبا ِد ِه ْ‬ ‫ين إ ْذ َب َع َث ِفيه ْم َر ُس اً‬ ‫ض للِهَِّ يُورثُ َها َم ْن َ‬ ‫ؤال َعا ِق َب ُة االسراء) (لَ َق ْد َم َّن اللهَُّ َعلَى ْالم ْ‬ ‫اآلر َ‬ ‫اس ُق َ‬ ‫ول ِم ْن أَ ْن ُف ِس ِه ْم ْيتلُو‬ ‫ون‪-55-‬النور) (إِ َّن ْ‬ ‫ْال َف ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ُؤ ِم ِن َ ِ‬ ‫ؤال ِح ْك َم َة ؤإ ْن َكانُوا ِم ْن َقب ُ‬ ‫اب ْ‬ ‫لِْلمُتَّ ِقين‪-128-‬االعراف)بزوتنه‌وه‌وبازدان ‌ه سروشتیه‌كان كه‌مرۆڤـ َعلَيْه ْم آَيا ِت��� ِه ؤي َ ِّ‬ ‫ْل لَ ِفي‬ ‫يه ْم ؤيُ َعلِّ ُم ُه ُم ْال ِك َت َ‬ ‫ُزك ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ض اَل ٍل مُبين‪-165-‬آل عمران)(إ َّن هَّ‬ ‫تێدا(به‌رپرسیاره‌)و(سزاوپاداشتی) بۆدانراوه‌‪،‬ئه‌ركێتی تێیدا َ‬ ‫ين ي َُقا ِتلُ َ‬ ‫ُح ُّب الَّ ِذ َ‬ ‫ون ِفي َس ِبيلِ ِه َي ًّفا‬ ‫اللَ ي ِ‬ ‫ِ ٍ‬ ‫ِ‬ ‫اك ْم أُم ً‬ ‫(ؤك َذلِ َك َج َع ْل َن ُ‬ ‫وص‪-4-‬الصف) َ‬ ‫هه‌وڵی هه‌میشه‌وهه‌ڵوێستی ڕوون وڕه‌وان بێت و ل ‌ه سه‌لماندنی َكأَنَّ ُه ْم بُ ْن ٌ‬ ‫ؤس ًطا لَِت ُكو ُنوا‬ ‫ص ٌ‬ ‫يان َم ْر ُ‬ ‫َّة َ‬

‫‪58‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫(ائزادی بیر) و(بیری ائزاد) پێناس‪ ،‬پێوه‌ر‪ ،‬پرسیاری ده‌سته‌ویه‌خه‌!‬ ‫الر ُس ُ‬ ‫���ول َعلَي ُ‬ ‫ُش��� َهدَا َء َعلَى النَّاس ُ‬ ‫ْك ْم َش ِهي ًدا‪-164-‬البقرة) اَ‬ ‫ؤيك َ‬ ‫(ؤل‬ ‫ون َّ‬ ‫ِ‬ ‫ين َت َف َّر ُقوا ْ‬ ‫ؤاخ َتلَ ُف���وا ِم ْن َب ْع ِد َما َجا َء ُه ُم ْال َبيِّ َن ُ‬ ‫َت ُكونُوا َكالَّ ِذ َ‬ ‫ات ؤأُولَِئ َك لَ ُه ْم‬

‫اب َع ِظي ٌم‪-105-‬آل عمران) (إنَّا َخلَ ْق َنا إْال ْن َس َ ْ ُ ْ َ َ َ‬ ‫َع َذ ٌ‬ ‫اج َن ْب َتلِي ِه‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ان ِمن نطف ٍة أمْش ٍ‬ ‫َّك َحتَّى ْيأ ِت َ‬ ‫ا‪-2-‬االنسان)‪(،‬ؤاعبُ ْد َرب َ‬ ‫ْ‬ ‫يك ْالیقین‪-99-‬‬ ‫ير‬ ‫ص ً‬ ‫َف َج َع ْل َنا ُه َس ِميعًا َب ِ‬

‫الحج���ر) ‪.‬ئه‌م په‌یامان ‌ه ته‌نها بۆ خۆمان نی ی ‌ه و ئه‌ركی بااڵتر‬ ‫ده‌سته‌ویه‌خه‌ی ‌ه ل ‌ه گه‌ڵماندا و گومانیشم هه‌ی ‌ه له‌وه‌ی بیانوی‬ ‫نه‌زانی ببێت ‌ه پاس���اوی ش���ه‌رعی بۆمان ئبم ‌ه ومانانێ ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫ناو كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك و نه‌ته‌وه‌یه‌كی موس���ڵماندا ده‌ژین ‪،‬كه‌وات ‌ه‬ ‫په‌روه‌رد‌ه بوون نی ی ‌ه له‌وبڵندتر په‌روه‌رده‌وپێگه‌یاندنه‌!‪،‬ته‌نها‬ ‫فێرب���وون نی ی ‌ه نیوه‌ك���ه‌ی ت���ری فێركردنه‌!هه‌رخوێندن نی‬ ‫ی ‌ه ب��� ‌ه خوێنده‌واركردنی ئه‌وانی ت���ره‌!‪ ،‬پاكبوونی دڵ نی ی ‌ه‬ ‫ب���ه‌س به‌ڵكو پاكردنه‌وه‌ی داڵنی تره‌!‪،‬هه‌روا مه‌ده‌نی بوون نی‬ ‫ی ‌ه به‌ڵكو دونیاداری و وهابه‌ش���ی كردن وده‌سباروكۆڵباره‌!‪،‬‬ ‫به‌رده‌وام بوونی خۆت نی ی ‌ه له‌و گرنگتر (ده‌واماندنی)هاوڕێ‬ ‫وهاوجێ و هاوكۆڵ وبارته‌!ده‌ی خۆئیترئه‌م ‌ه تاقی كردنه‌وه‌یه‌!‬ ‫له‌هێڵه‌كدانه‌وپاكو پیس كردنی مرۆڤه‌كانه‌!هه‌تا مردن‪،‬مردنی‬ ‫كۆتا مرۆڤـ ئه‌م ده‌ستاڕوس���ونت ‌ه خوایی ‌ه ل��� ‌ه هاڕین ناكه‌وێ‬ ‫وسوواوس�ل�اك بووه‌كانیش زۆرزۆرن!!‪،‬خوای��� ‌ه هه‌رتۆ په‌نای‬ ‫‪،‬هه‌رتۆ هانای ‪،‬هه‌ر تۆ فریاد ڕه‌سی‪ .‬‬ ‫(‪)5‬‬

‫(پرس���یا ر وپه‌یام)‬

‫(مرۆڤی پێشنگ وپێچه‌وانه‌)!‬ ‫ل ‌ه ڕابووردوی ئه‌م باس���ه‌دا مرۆڤـ بووه‌ت��� ‌ه خاڵی ناوه‌ندی ل ‌ه‬ ‫ڕێزونرخاندنی خوای گ���ه‌وره‌دا وئه‌وه‌نده‌ی عه‌قڵمان بڕ بكات‬ ‫هه‌ندێ له‌و ڕێزداركردنه‌مان ڕیزوڕێكخستوو‌ه ل ‌ه چه‌ند خاڵێكی‬ ‫س���ه‌ره‌كیداو ئه‌كرێ ب ‌ه هێڵ ‌ه گشتییه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی ئیسالم ‬ ‫س���ه‌باره‌ت ب ‌ه گه‌وره‌یی مرۆڤـ ل ‌ه قه‌ڵ���ه‌م بدرێت‪،‬به‌اڵم لێره‌دا‬ ‫ئه‌وه‌ی ده‌یخه‌م ‌ه ڕووجۆرێكیتر‌ه ل ‌ه ناساندنی مرۆڤـ ك ‌ه نوتقی‬ ‫ت���ه‌واو ل ‌ه ناخووهه‌ناوی ده‌كات وس���ه‌ره‌ڕای گه‌وره‌یی و‬ ‫باربوون وبارگاوی بوونی هه‌موومه‌به‌سته‌كان وبه‌رژه‌وه‌ندییه‌كان‬ ‫ل ‌ه خولگه‌ی مرۆڤـ دا ده‌ش���زانین ك��� ‌ه هه‌ر ئه‌و مرۆڤ ‌ه ته‌نراو‌ه‬ ‫ب ‌ه خاڵی الوازوگیرۆد‌ه به‌گرفتی جۆراوجۆر!‪.‬له‌هه‌مووی گرنگتر‬ ‫ئه‌وه‌یه‌كه‌س���یفه‌تی الوازیی ئه‌م كائین ‌ه بااڵی ‌ه ئاوێنه‌وئامارێكی‬ ‫جوان��� ‌ه بۆ ته‌واوناس���ین ووێنه‌كێش���انی حه‌قیقه‌ت���ی مرۆڤـ‪،‬‬

‫چونك ‌ه ئه‌وخاڵ ‌ه بێ هێزان ‌ه به‌ش���ێكی تابلۆكه‌یه‌وبه‌شه‌كه‌یتری‬ ‫توان���او ووزه‌و ووره‌یه‌ك���ی جه‌س���ته‌یی و فیك���ری وده‌روونی‬ ‫وش���یكاریی ‌ه ك ‌ه ده‌بێ���ت وده‌گونجێ هۆكارێ���ك وئامرازێكی‬ ‫باش بن بۆئاوه‌دانی وكامه‌رانی وژیانس���ازی هه‌موو مرۆڤه‌كان‬ ‫وهێنانه‌دی ئامانجه‌كان!‪.‬به‌اڵم پرس���یاری پێشه‌نگ وپڕبایه‌خ‬ ‫لێره‌دا كۆبوونه‌وه‌ی سیفات ‌ه پێچه‌وانه‌كان ‌ه ب ‌ه یه‌كتر ل ‌ه بوونی‬ ‫مرۆڤـدا‪ ،‬به‌هێزی وبێ هێزی‪ ،‬نه‌رمی وڕه‌قی‪ ،‬هۆش���یاری وبێ‬ ‫هۆش���ی‪ ،‬بێ ئومێدی وئومێده‌واری‪ ،‬خۆڕاگری و بێ ئۆقره‌یی‪،‬‬ ‫ت���ا ده‌گات ‌ه باوه‌ڕداری وبێ باوه‌ڕی‪ ،‬ئایا دژایه‌تییه‌ك وجۆرێك‬ ‫ل��� ‌ه تێكگیران‪-‬ك ‌ه له‌م حاڵه‌ت���ه‌دا ده‌خوێندرێته‌وه‌‪-‬نابێته‌په‌رچ‬ ‫وله‌مپه‌ر ل ‌ه س���ه‌رڕێی جوڵه‌وجه‌ول���ه‌ی مرۆڤداوكۆت وبه‌ندی‬ ‫ناكات له‌وه‌ی ئازاد بێت ل ‌ه بیروبڕیارو به‌رنامه‌یدا؟‪ ،‬ئه‌نجا چۆن‬ ‫ته‌فسیری ئه‌و‌ه بكه‌ین وباش له‌وه‌حاڵی ببین ك ‌ه نوێنه‌رایه‌تی‬ ‫وجێگرایه‌تی پێدراو‌ه سه‌ره‌ڕای له‌ت بوونی سروشتی بۆ چاك‬ ‫وخراپ وسه‌رڕاست والڕێ بوون؟‪.‬‬ ‫پرسیارێكی تر ئه‌وه‌ی ‌ه ئایا ئه‌م دووالیی بوون ‌ه ئه‌كرێ ناوبنرێ‬ ‫(هاوسه‌نگی)وپاش���ان پێویس���ت بوونی مانه‌وه‌ی مرۆڤـ ل ‌ه‬ ‫ناوه‌ڕاس���تدا؟!‪ ،‬ئه‌گه‌ر وه‌اڵمه‌كه‌ی به‌ڵێ بێت ئایا پاراس���تنی‬ ‫ئه‌و (هاوسه‌نگییه‌) ئه‌رك وداواكراوه‌؟‪،‬و‌ه ئه‌گه‌ر نه‌خێر‌ه چۆن‬ ‫بتوانی���ن بیپارێزین ب��� ‌ه بێ ئه‌وه‌ی ڕێگر بێ���ت ل ‌ه جێ وڕێی‬ ‫ئه‌ركه‌كاندا؟‪،‬ئایا سپارده‌وفه‌رمانی سه‌رشانی مرۆڤه‌كان ئه‌كات ‌ه‬ ‫تێگه‌یشتن وس���وود وه‌رگرتنی ته‌واوو قۆستنه‌وه‌ی به‌ئامانجی‬ ‫الس���ه‌نگی كردن والوازكردنی به‌ش���ێكی مرۆڤـ به‌رزكردنه‌و‌ه‬ ‫وبه‌خت پێدانی به‌شه‌كه‌ی تری؟‪.‬‬ ‫حه‌قیقه‌تی تاقی كردنه‌وه‌ی مرۆڤـ و پله‌به‌ندی كردنیان بۆ ساڵح‬ ‫وناساڵح الی خوای میهره‌بان بریتیی ‌ه ل ‌ه ده‌رچوون وسه‌ركه‌وتن‬ ‫له‌م خاڵه‌داوكاركردنیان ‌ه بۆپه‌سه‌ند كردن و په‌ره‌پێدانی الیه‌ن ‌ه‬ ‫ئیجابی وئیمانییه‌كه‌ی مرۆڤه‌‪ ،‬مێژووی مرۆڤه‌كانیش شاهێدحاڵی‬ ‫ئه‌م واقیع ‌ه داواكراوه‌ن ك ‌ه بینراوه‌و بیس���راوه‌و ده‌ست لێدراو‌ه‬ ‫ك ‌ه به‌شێكیان ده‌ست وقاچیان ل ‌ه بواری چاكه‌وچاوگه‌ی خێردا‬ ‫نیشتووه‌و به‌شه‌كه‌یتری قوڕی خراپه‌و(خراپاندن) ده‌شێلن!!‪.‬‬ ‫ده‌ی با هه‌ندێ وه‌اڵم بخه‌ین ‌ه خزمه‌تی ئه‌م پرس���یارانه‌‪،‬خوای‬ ‫گ���ه‌ور‌ه له‌دووڕێگه‌وه‌ول ‌ه توێی ده‌قه‌كان���ی وه‌حییه‌و‌ه نه‌خش‬ ‫ونیگاری مرۆڤه‌كان ده‌خات��� ‌ه ڕوو‪ :‬ڕوویه‌ك ك ‌ه گرنگی ده‌دات‬

‫‪59‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫(ائزادی بیر) و(بیری ائزاد) پێناس‪ ،‬پێوه‌ر‪ ،‬پرسیاری ده‌سته‌ویه‌خه‌!‬

‫ب��� ‌ه جه‌سته‌وپێوس���تیه‌كانی‪ ،‬ڕووه‌كه‌ی ت���ری گرنگی ده‌دات‬ ‫ب ‌ه ناخ وناواخن‪ ،‬جیهان ‌ه ش���اراوه‌وئاڵۆزه‌كه‌ی(ڕۆح وده‌روون‬ ‫وژیری)و پێویس���تیه‌كانی‪ ،‬ده‌قه‌كان���ی تایبه‌ت ب ‌ه له‌ش والری‬ ‫مرۆڤه‌كان هاتوونه‌ته‌گۆ زیاتر ب ‌ه ئامانجی نیش���اندانی توانای‬ ‫بێسنووری خوای گه‌وره‌و موعجیزه‌كانی و به‌هره‌وبه‌رهه‌می پڕ‬ ‫ل ‌ه س���ۆزی وكڵۆڵ ناس���اندنی مرۆڤـ ك ‌ه ته‌مه‌ن وتوانای چۆن‬ ‫ان لَ ْ‬ ‫َ اَّ‬ ‫إْ‬ ‫س���ه‌ره‌تایه‌كی هه‌ی ‌ه هه‌رواش كۆتاییه‌ك���ی هه‌یه‌‪،‬ئیتر به‌ڵكو َسعْي ُه َس ْو َ‬ ‫ال ْن َس َ‬ ‫اس َت ْغ َنى‪-6‬‬ ‫يط َغى‪،‬أَ ْن َرآَ ُه ْ‬ ‫ف يَ‬ ‫ُرى‪-34-‬النجم)‪(،‬كلإِ ّن ِ‬ ‫ُ‬ ‫وعا‪،‬إ َذا َم َّس��� ُه َّ‬ ‫مرۆڤ���ه‌كان تێبگه‌ن كه‌ پێویس���ت ‌ه تاكایه‌ت���ی خواوتاقانه‌یی ‪-7‬العلق)‪(،‬إ َّن إْال ْن َس َ ُ‬ ‫الش ُّر َج ُز ً‬ ‫وعا‪،‬ؤإِ َذا َم َّس ُه‬ ‫���ان خلِ َق َهل ً ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ُون‪ ،‬ؤالَّ ِذ َ‬ ‫ص اَل ِت ِه ْم دَا ِئم َ‬ ‫ين‪ ،‬الَّ ِذ َ‬ ‫ُصلِّ َ‬ ‫ْر َمنُ ً‬ ‫ين ِفي‬ ‫له‌ناسین وپه‌رستندا بكه‌ن ‌ه زه‌مان وئه‌مان!‪،‬ئه‌م ئامانجانه‌ش بۆ ْال َخي ُ‬ ‫ين ُه ْم َعلَى َ‬ ‫وعا‪،‬إِ اَّل ْالم َ‬ ‫ْ‬ ‫يوم ِّ‬ ‫ُص ِّد ُق َ‬ ‫وم‪ ،‬ؤالَّ ِذ َ‬ ‫الدين‪-‬‬ ‫مرۆڤ وانه‌ومۆچی���اری گه‌وره‌ن ئه‌گه‌ر بیه‌وێ وه‌ریگرێ‪،‬خوای أَمْؤالِ ِه ْم َح ٌّق َمعْلُو ٌم‪ ،‬لِ َّ‬ ‫ين ي َ‬ ‫ون ِب ْ ِ‬ ‫لس���ا ِئ ِل ؤال َم ْح ُر ِ‬ ‫َ َ‬ ‫ُ‬ ‫���ر ‪-26-19‬المعارج)ئاراسته‌ی ئه‌م ئایه‌تان ‌ه هه‌ندێك كون وقوژبنی‬ ‫اب ثُ َّم إِ َذا أَ ْنتُ ْم َب َش ٌ‬ ‫گه‌ور ‌ه ده‌فه‌رمووێ‪(:‬ؤ ِم ْن آيا ِت ِه أ ْن َخلَ َقك ْم ِم ْن تُ َر ٍ‬ ‫ْ‬ ‫ون‪-2-‬الروم) ُ َّ‬ ‫َ َ‬ ‫َ‬ ‫َت ْن َت ِش ُر َ‬ ‫ؤيه ًْرا ده‌روون���ی مرۆڤـ ده‌خات ‌ه ڕووپاش���ان غیره‌تێكی ب ‌ه گوڕوتینی‬ ‫(ؤهؤ ال ِذي َخل َق ِم َن ال َما ِء َب َش ًرا ف َج َعل ُه َن َسبًا ِ‬ ‫ان َرب َ‬ ‫َ‬ ‫ؤك َ‬ ‫ُّ���ك َق ِد ًيرا‪-54‬الفرقان)‪،‬به‌اڵم ده‌قه‌كانی تایبه‌ت ب ‌ه ڕۆح و ده‌داتێ تابتوانێ بچێت ‌ه س���ه‌ر هێڵی خۆی وده‌رچێ له‌وخوو‌ه‬ ‫پێویستی یه‌كانی فراوانتر ئه‌دوێن وب ‌ه قواڵیی مرۆڤـدا ده‌چن ‌ه خراپ���ه‌ی ئه‌گه‌ر خوا تاقی كرده‌و‌ه دادوبێ���داد بكات وئه‌گه‌ر‬ ‫خواره‌و‌ه وڕوو‌ه ش���اراوه‌كان ودیوه‌كه‌ی تری مرۆڤـ ب ‌ه باش���ی پێشی به‌خش���ی بیگرێته‌و‌ه ون ‌ه بۆخۆی ون ‌ه بۆخه‌ڵك بێت!!‪،‬‬ ‫ووه‌كوخۆی ده‌خوێنێته‌و‌ه وناخ وناوه‌ڕۆكی ده‌خاته‌به‌رچاووگوێی ته‌رك وته‌وه‌لال بوون له‌وگه‌مه‌وگاڵت ‌ه نه‌فسیانه‌‪ ،‬له‌وبڕوبیانوو‌ه‬ ‫خۆیان‪،‬ئیتر لێر‌ه به‌دواو‌ه مرۆڤیش سه‌رپشككراو‌ه له‌وه‌ی كام هه‌رزه‌كارانه‌‪،‬له‌و په‌ڵپ وبه‌زمی ئاره‌زووپه‌رس���تانه‌‪ ،‬س���ه‌عی‬ ‫به‌ش���ه‌ی خۆی هه‌ڵده‌بژێرێ!‪،‬ئایا ده‌بێت ‌ه ك���ه‌س وكائینێكی زۆروته‌قه‌الی به‌رده‌وامی ده‌وێت‪ ،‬ملمالنێیه‌كی فره‌س���ه‌نگه‌ر ‪،‬‬ ‫گونجاوله‌گه‌ڵ خۆی وده‌وروبه‌ری ودۆس���ت ودڵس���ۆز ده‌بێت فره‌ڕه‌نگ ‪ ،‬فره‌الیه‌ن���ه‌!‪ ،‬زیاترله‌دوژمنێ‪ ،‬فراوانترله‌به‌ره‌یه‌ك‪،‬‬ ‫بۆ ژی���ان وبونه‌وه‌ر وپه‌یوه‌ندی گ���ه‌رم ده‌بێت ل ‌ه گه‌ڵ خوای گه‌وره‌ت���ر له‌ناحه‌زوناحاڵییك تێدابه‌ش���داروناله‌بارن‪،‬گه‌له‌كۆ‬ ‫خۆی ی���ان پێچه‌وان���ه‌ی هه‌موویان ده‌بێ���ت؟‪ ،‬ئه‌وه‌تا خوای مه‌یه‌ول���ه‌زه‌وی وزه‌ینی په‌ل وپێكهات���ه‌ی ئومه‌تدا هێالنه‌یان‬ ‫گ���ه‌ور‌ه هه‌ردووڕێگه‌(هیدای���ه‌ت)ی ش���وكرانه‌وكوفرانه‌و هه‌تا كردووه‌!‪ ،‬له‌الیه‌ك ش���ه‌ڕی ده‌روون وده‌روونپه‌رستان‪ ،‬الكه‌یتر‬ ‫ده‌رووده‌ررون���ی دژبه‌یه‌ك(نیفاق)ی ب ‌ه ڕوونی وڕه‌وانی نه‌خش جه‌نگی ش���ه‌یتان وشه‌یتانویس���تان‪ ،‬جه‌نگه‌ڵێكه‌وس���ه‌ربازان‬ ‫السب َ‬ ‫ورا‪ -‬وبیرمه‌ندان���ی بیری نه‌فامی تێیدا هه‌م���وو هۆكارێك‪ ،‬هه‌موو‬ ‫يل إِمَّا َشا ِك ًرا ؤإِمَّا َك ُف ً‬ ‫اندووه‌‪،‬وه‌كوده‌فه‌رمووێ‪(:‬إِنَّا َه َد ْي َنا ُه َّ ِ‬ ‫ون هَّ‬ ‫ين ي َ‬ ‫اللَ ُ‬ ‫ُخا ِد ُع َ‬ ‫‪-3‬االنس���ان) (إِ َّن ْال ُم َنا ِف ِق َ‬ ‫ؤهؤ َخا ِد ُع ُه ْم ؤإِ َذا َقامُوا إِلَى ڕێگای���ه‌ك‪ ،‬گش���ت ئاكارێك‪ ،‬ت���ه‌واوی توانایان (دروس���ت‬ ‫ون هَّ‬ ‫ؤل ْ‬ ‫اس اَ‬ ‫يذ ُك ُر َ‬ ‫ُراء َ‬ ‫اللَ إِاَّل َقلِ اًيل م َُذب َْذ ِب َين ونادروس���ت)به‌كاردێنن!‪،‬حه‌زوئاره‌زووه‌كان الی ئه‌وان دینه‌!‪،‬‬ ‫َّ‬ ‫الص اَل ِة َقامُوا ُك َس���الَى ي َ‬ ‫ُون النَّ َ‬ ‫ْن َذلِ َك اَل إلَى َه ُؤ اَل ِء اَ‬ ‫ؤل إِلَى َه ُؤ اَل ِء ؤ َم ْن ي ْ‬ ‫َبي َ‬ ‫ُضلِ ِل اللهَُّ َفلَ ْن َت ِج َد لَ ُه َس ِبيل نه‌م���ان ونه‌هێش���تنی ئوممه‌ت���ی ئیمان ل ‌ه الی���ان ژینه‌!‪ ،‬ڕق‬ ‫ِ‬ ‫ًاا‪143-142‬النساء)‪.‬‬ ‫وكینه‌ی ئه‌وان‪ ،‬پیالن و په‌روه‌رده‌یان‪ ،‬هه‌ڵپه‌وهه‌لپه‌رس���تیان‬ ‫ته‌نه���ا ب���ه‌و‌ه كۆتای���ی نه‌هێن���او‌ه ك��� ‌ه چاوڕوون���ی بدات ‌ه زۆركۆنه‌وكه‌ڵه‌ك���ه‌ی كردووه‌!!‪،‬بووه‌ت��� ‌ه كه‌لت���ورو كه‌له‌پور‪،‬‬ ‫به‌نده‌كان���ی به‌ڵك���و توانای(جه‌س���ته‌یی وجه‌وهه‌ری���ش) چێژوتام���ه‌زرۆ‪ ،‬ئاوات وئامانج‪ ،‬پشتاوپش���ت ون���ه‌و‌ه به‌نه‌و‌ه‬ ‫ی پ���ێ به‌خش���یوه‌وداوه‌تیكردوو‌ه ب���ۆ س���ود لێوه‌رگرتن���ی ده‌یگێڕنه‌وه‌‪ ،‬باسی ده‌كه‌ن وبۆی ده‌ژین‪ ،‬شانازی پێوه‌ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫به‌باری(خێرخ���وازی وخێربه‌خشیندا)ومۆڵه‌تیش���ی داو‌ه ب��� ‌ه شه‌ڕی ل ‌ه س���ه‌ر ده‌كه‌ن‪ ،‬ئاژاوه‌ی ل ‌ه پێناودا هه‌ڵده‌گیرسێنن‪،‬‬ ‫پێچه‌وان ‌ه بیقۆزێته‌وه‌!‪،‬ئه‌مه‌ش مرۆڤی ده‌س���ت كراو‌ه كردوو‌ه كه‌رامه‌تی مرۆڤ ‌ه بێگوناهه‌كان ده‌كه‌ن ‌ه قوربانی به‌رپێی بیری‬ ‫وڕێژه‌ی پێویستی له‌(ئازادی وئازایه‌تی) پێڕه‌وابینراو‌ه وته‌نها مایه‌پ���وچ وپێچه‌وان ‌ه ب��� ‌ه په‌یامی خ���وای گه‌وره‌ودژبه‌هه‌موو‬

‫خۆش���ی به‌رپرس���یاری یه‌كه‌م ‌ه له‌وه‌ی(چاوقاییمانه‌)مامه‌ڵ ‌ه‬ ‫ده‌كات ولێپرسینه‌و‌ه وسزای به‌الو‌ه خه‌وخه‌یاڵه‌!‪،‬یان ویژدانی‬ ‫زیندوو‌ه وژیری ئاماده‌یه‌ونایه‌وێ حیساب وكیتاب بخات ‌ه پشت‬ ‫كه‌ن���وو پاشان(چاوش���ۆڕی)به‌رده‌م دادگای ئه‌م���ڕۆودواڕۆژو‬ ‫بژاردنی مافه‌كان بێت ك ‌ه ل ‌ه كۆتایی نایه‌ت؟!‪،‬فه‌رموون تۆزێك‬ ‫ل ‌ه گه‌ڵ ئه‌م ئایه‌تانه‌دابژین‪(:‬وأن لَي َ إْ‬ ‫���ان إِ اَّل َما َس َعى‪،‬ؤأَ َّن‬ ‫ل ْن َس ِ‬ ‫ْس لِ ِ‬

‫‪60‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫(ائزادی بیر) و(بیری ائزاد) پێناس‪ ،‬پێوه‌ر‪ ،‬پرسیاری ده‌سته‌ویه‌خه‌!‬

‫پێغه‌مب���ه‌ران‪ ،‬ناته‌با له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ن���دی مرۆڤایه‌تی‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫حاڵه‌كه‌یه‌و ل ‌ه س���ه‌ر مرۆڤـ نوس���راو‌ه و ب���ه‌رده‌رگای گرتوو‌ه‬ ‫وجه‌نگی چاره‌نوس���ه‌‪ ،‬شه‌كراوی سه‌ركه‌وتنیش ئه‌وان ‌ه نۆشی‬ ‫ده‌كه‌ن ك ‌ه له‌حاڵی نوێژكردندان ونوێژ ده‌كه‌ن ‌ه حاڵ!‪(،‬كاران)‬ ‫ل��� ‌ه نوێژداو نوێ���ژ ده‌كه‌ن���ه‌كار!‪ ،‬نوێژیان كردووت��� ‌ه پێوه‌رو‬ ‫پێناس بۆ خۆی���ان وبۆخه‌ڵكان‪،‬په‌یام وپه‌یه‌ندیی ‌ه بۆهه‌مووان‬ ‫دوور له‌فش���ارول ‌ه كۆنترۆڵی زه‌مان ومه‌كان‪ ،‬بووه‌ت ‌ه ده‌روازه‌ی‬ ‫په‌لكێش���ان بۆ په‌خش ووه‌ش���اندنی ل ‌ه خواترسان‪ ،‬ته‌نها ب ‌ه‬

‫ كێ ئه‌توانێ یان ئه‌زانێ ‬ ‫بیسه‌لمێنێ ك ‌ه ئاراسته‌وئامۆژگاریی ‌ه‬ ‫خواییه‌كانل‌ههێزوهیوایمرۆڤـبه‌ده‌ره‌و‬ ‫ناچار‌ه ب ‌ه دوای به‌دیلدا بگه‌ڕێ؟ ئایا‬ ‫ده‌كرێ خوا خالیق بێت وبه‌اڵم نه‌كرێ‬ ‫ئامیر بێت؟!پرسیاره‌كان قورس نین‬ ‫هه‌رچه‌ند‌ه ده‌سته‌و یه‌خه‌ن‬ ‫نوێژ نه‌وه‌ستاون‪ ،‬ماڵ وسامانیش ده‌به‌خشن‪ ،‬هه‌ڵگری خه‌می‬ ‫ه���ه‌ژاران وماف���ی مه‌حرومان وڕه‌ش���وڕووتن‪ ،‬دژی ڕاوڕووتن‪،‬‬ ‫به‌رهه‌ڵسكاری سه‌رسه‌ختی دزوجه‌رده‌وپاسه‌وانی تاغوتن!‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫ماف وماڵی خۆیان ل ‌ه ئاس���ت كه‌س وكۆمه‌اڵنی بێنازوبێنه‌وا‬ ‫بێ منه‌تن‪ ،‬بڵندتر بیرده‌كه‌نه‌وه‌وهه‌نگاوده‌هاوێن بۆبه‌خش���ینی‬ ‫گیانیان سه‌ریان ل ‌ه ڕێیه‌وهه‌رگیزناس���ره‌وتن!‪ ،‬ئه‌وانه‌بیروبڕوا‬ ‫ب��� ‌ه ڕۆژی دوای���ی ده‌یانجوڵێنێ‪،‬تاقان ‌ه ئومێدوتاس���وقیان بۆ‬ ‫لوتفی پ���ه‌روه‌ردگار ده‌یانهه‌ژێنێ‪ ،‬دووری ڕێگا‪ ،‬هه‌ورازی ڕێ‬ ‫نایانڕوخێنێ!!‪،‬ماندوونابن‪ ،‬دژ‌ه هه‌ره‌س���ن!‪،‬ئه‌گه‌رچی جیهان‬ ‫لێیانبخوێنێ!!‪ ،‬ئاماژه‌كانی سه‌ره‌و‌ه چه‌پك ‌ه به‌ڵگه‌یه‌كن له‌سه‌ر‬ ‫ئه‌وه‌ی مرۆڤـ هێزی بیرو بازوی پێویس���ت وچاوه‌ڕواننه‌كراوی‬ ‫یپێدراوه‌‪ ،‬ده‌توانێ وه‌كوچه‌ك ومه‌چه‌كی دووس���ه‌ر‌ه به‌كاریان‬ ‫بینێ‪ ،‬لێ���ی دێ(بیناوبینایی)بنوێنێ یان(ڕم���ان وكوێرایی)‬

‫بس���ازێنێ!‪،‬لێی ده‌وه‌ش���ێته‌و‌ه خۆی وخوای خۆی بناس���ێ‬ ‫وبناسێنێ‪ ،‬ش���ته‌كان ب ‌ه یه‌كتری ئاشنا بكات ووایان لێبكات‬ ‫داڵده‌ی یه‌كتر بده‌ن ودۆستی هه‌میشه‌یی یه‌كتربن‪ ،‬بێ گومان‬ ‫پێچه‌وانه‌كه‌شی هه‌رڕاس���ته‌‪ ،‬ده‌توانێ وه‌ك كه‌سێكی سیالوی‬ ‫فیززل ! ملهوڕوقین ل ‌ه دڵ !كه‌س���ه‌كان وش���ته‌كان بشێوێنێ‪،‬‬ ‫ئاڵۆزویه‌خس���یریان كات‪ ،‬بیانكات��� ‌ه ناح���ه‌زی یه‌كتر‪ ،‬تینوی‬ ‫س���ه‌ری یه‌كتربن‪ ،‬بۆ مردنی یه‌كتر ش���ایی و لۆغان بگێڕن!‪،‬‬ ‫ئه‌م ‌ه چیرۆكی مرۆڤ ‌ه كاكی خۆم به‌شێك ل ‌ه حه‌وتم و چله‌یدای ‌ه‬ ‫و ئاوازی گریان وگه‌مه‌ی فرمێسك ئه‌چڕێ‪ ،‬به‌شێكیش مانگی‬ ‫شیرینی وس���اڵڕۆژی خۆی ده‌گێڕێ وئاهه‌نگی شایی وشاباش‬ ‫سه‌رخۆش���ی كردووه‌! به‌ش���ه‌كه‌ی تری لێگه‌ڕاوه‌!‪،‬نه‌ش���ایی‬ ‫مه‌ستی ده‌كات ون ‌ه شیوه‌ن سستی ده‌كات!!‪ ،‬ناوه‌ڕاستی ڕێی‬ ‫گرتوو‌ه و دوورده‌ڕوانێ‪ ،‬پشت ئه‌ستور‌ه ب ‌ه خوای خۆی وچاك‬ ‫ده‌زانێ‪ ،‬سه‌ری به‌رزه‌ودامه‌زراوه‌‪ ،‬قه‌ت ناترسێ وناهه‌حه‌په‌سێ‬ ‫هه‌رچییه‌ك بێ���ت له‌مالوالوه‌!‪،‬ئه‌مه‌ش هاوكێش���ه‌یه‌ك ‌ه ته‌نها‬ ‫پسپۆڕانی ئه‌و بوار‌ه لێی تێده‌گه‌ن‪،‬كێش ده‌یه‌وێ لێی تێبگا‪،‬‬ ‫زوو پێی بگا‪ ،‬با كه‌ره‌م بكات (قول و قۆڵی) لێهه‌ڵكات و له‌م‬ ‫بگاره‌ بدات تا ده‌ركه‌وێ كامیان سپی و كامیان ڕه‌شه‌؟!‪ .‬‬ ‫پێش���تر هه‌ندێ پرس���یاری فیكری فه‌لس���ه‌فیمان هه‌ڵڕشت‬ ‫س���ه‌باره‌ت ب ‌ه بوونی دوو سروش���ت(به‌هێزی و بێ هێزی) ل ‌ه‬ ‫مرۆڤدا و ئه‌گه‌ری دژبوونی ئه‌م دوو كاروباریه‌ودروست بوونی‬ ‫له‌مپه‌ر ل ‌ه به‌رده‌م ئه‌ركه‌كانیدا‪ ،‬ئه‌گه‌ر ل ‌ه خۆمانی ئاڵۆزنه‌كه‌ین‬ ‫وب ‌ه نه‌رمی بۆی دابه‌زین وه‌اڵمه‌كه‌ی چاومان ڕوون ده‌كاته‌وه‌‪،‬‬ ‫ج���ارێ ئه‌توانین ل ‌ه بڕیارێ���ك دوو دڵ نه‌بین و ب ‌ه س���انایی‬ ‫بڵێی���ن مه‌رج نیی ‌ه هه‌ركاتێ دوو ش���ت دژ بوون به‌یه‌كترو ل ‌ه‬ ‫ش���وێنێكدا ده‌ژیان ئیتر وات ‌ه وه‌ستانی هه‌ردووكیان ودروست‬ ‫بوونی بۆش���اییه‌ك!‪ ،‬ئه‌وه‌ناگه‌یه‌ن���ێ ئه‌گه‌رگۆڕه‌پانی كێبڕكێ‬ ‫كراو‌ه بوو‪ ،‬تواناوتایبه‌تمه‌ندی هه‌ردووال پارێزراو بوو‪ ،‬ده‌القه‌ی‬ ‫هه‌ناس���ه‌و ده‌واری حه‌وانه‌و‌ه ته‌نها ب���ۆ الیه‌ك نه‌بوو‪ ،‬تاكاتی‬ ‫یه‌كالبوونه‌وه‌ی پێگاوجێگاك ‌ه بۆالیه‌كیان وده‌ست پێكردنه‌وه‌ی‬ ‫قۆناغێكی نوێ!!‪ ،‬ئه‌ودوو هێزه‌ش (خێروشه‌ڕ) ل ‌ه ناخی مرۆڤدا‬ ‫هه‌روان وسه‌ره‌داوه‌كانی(گه‌مه‌ترسناكه‌كه‌)و(جه‌نگه‌جددیه‌كه‌)!‬ ‫ل ‌ه ده‌ست وده‌می مرۆڤدایه‌و ل ‌ه توانایدای ‌ه بێ دڵی خۆی نه‌كات‬ ‫وبیخا به‌الیه‌كداوئاماده‌ی ئاكامه‌كه‌ی بێت‪.‬‬ ‫‪61‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫(ائزادی بیر) و(بیری ائزاد) پێناس‪ ،‬پێوه‌ر‪ ،‬پرسیاری ده‌سته‌ویه‌خه‌!‬

‫بۆده‌ركه‌تنی حه‌قیقه‌تی ویست ونیازی مرۆڤـ و شه‌وقوزه‌وقی‬ ‫بۆمه‌س���ه‌له‌بااڵوپیرۆزه‌كان ‪-‬به‌پێوه‌ر‌ه شه‌رعییه‌كان ‪ -‬وشایان‬ ‫بوونی ب ‌ه پله‌وپاداش���ت یان س���زای هه‌تاهه‌تای���ی‪ ،‬ناگونجێ‬ ‫ب��� ‌ه بێ بوونی زیاتر ل��� ‌ه ئیختیارێك‪ ،‬خۆئه‌گ���ه‌ر فره‌ئیختیار‬ ‫په‌ی���ڕه‌و نه‌كراو مرۆڤ���ه‌كان به‌خورتی وملب���ادان ڕاپێچ كران‬ ‫بۆمه‌علوم ی���ان مه‌جهولێ!ئیتر لێره‌دا مرۆڤـ وژیرییه‌كه‌ی هیچ‬ ‫ڕۆڵی نامێنێ وئامانج ل ‌ه بوونی مرۆڤـ وژێرباربوونی ئاس���مان‬ ‫وڕێسمان بۆیان ودابه‌زینی به‌یان و به‌رنامه‌كانی خوای گه‌ور‌ه‬ ‫ده‌بێت ‌ه پاشاگه‌ردانی وعه‌به‌سییه‌ت!!ك ‌ه ئه‌م ‌ه ل ‌ه هه‌ر مه‌خلوقێ‬ ‫بووه‌شێته‌و‌ه بۆ خالیق مه‌حاڵی ناومه‌حاڵه‌كانه‌‪ .‬‬ ‫ئ���ه‌م حاڵه‌ت��� ‌ه ئینس���انییه‌ش ك��� ‌ه دووڕه‌گی ل���ێ ئه‌بینرێ‬ ‫پرس���یاره‌كه‌ی تری لێ قووت ده‌بێته‌وه‌‪-‬كه‌پێشتر ژماردوومه‬ ‫‌‪ -‬ده‌ڵێت چۆن جێگرایه‌ت(خالفه‌)ی دراوه‌ت ‌ه مرۆڤـ ل ‌ه كاتێكدا‬ ‫ئه‌گه‌ری نمایش و نوێنه‌رایه‌تی چاك وخراپیشی لێ ده‌كرێت؟‪،‬‬ ‫بێگومان ئه‌وه‌ی ‌ه بێ زیادوكه‌م‪ ،‬ئه‌م ‌ه پرسیارێك نیی ‌ه ناوه‌خت‬ ‫وچاوه‌ڕواننه‌كراوبێت ‪،‬به‌خشینی پله‌وپایه‌ی جێگرایه‌تی(خالفه‌)‬ ‫له‌الی���ه‌ن خوای گه‌وره‌و‌ه وقایل ب���وون به‌ئه‌رك وفه‌رمانه‌كانی‬ ‫وهه‌ڵگرتنی كۆڵ وباری قورسی ل ‌ه به‌رانبه‌ریدا خه‌ڵك دووبه‌ره‌یه‌‪،‬‬ ‫به‌ره‌یه‌ك دژی ئه‌وشكۆدارییه‌و به‌ره‌كه‌ی تر سه‌روماڵی ده‌كات ‌ه‬ ‫ش���ه‌كراو شاباشی!‪ ،‬ئێستا ده‌گه‌ین ‌ه پرسیاری كۆتایی ك ‌ه ئایا‬ ‫ئه‌و هاوسه‌نگییه‌(خێراندن وش���ه‌ڕاندن)ی ده‌روون وناوه‌وه‌ی‬ ‫مرۆڤه‌كان (دووانه‌یه‌ك)ی ل ‌ه قاڵب دراو‌ه و وه‌كویه‌كن وبواری‬ ‫به‌رزونزم وك���ه‌م و زۆر كردنی نییه‌؟‪ ،‬ب���ێ گومان نه‌خێر ل ‌ه‬ ‫قاڵب نه‌دراو‌ه ‪،‬چونك ‌ه چاك بوون وناچاك بوونی كه‌سێ مه‌رج‬ ‫نیی ‌ه تاس���ه‌ربێت یان ل ‌ه پله‌یه‌ك���ی دیاریكراودابێت وگۆمێكی‬ ‫اس ْ‬ ‫���ارا ُ‬ ‫وه‌ستاو بێت نه‌ئاوی له‌سه‌ربڕژێت ونه‌ئاوی بۆبڕوات!‪ ،‬ئه‌مه‌ش ؤأَ ْهلِ ُ‬ ‫ار ُة َعلَ ْي َها َم اَل ِئ َك ٌة ِغ اَل ٌظ ِش���دَا ٌد اَل‬ ‫يك ْم َن ً‬ ‫ؤقو ُد َها النَّ ُ‬ ‫ؤال ِح َج َ‬ ‫���ون هَّ‬ ‫ون‪ 6-‬التحريم) ُ‬ ‫اللَ َما أَ َم َر ُه ْم ْ‬ ‫ون َما ي ْ‬ ‫���ر َ‬ ‫ؤيف َعلُ َ‬ ‫ْص َ‬ ‫(ق ْم َفأَ ْن ِذ ْر‪-‬‬ ‫ُؤ َم ُ‬ ‫مه‌س���ه‌له‌یه‌كی باوه‌ڕییه‌(عقدی)یه‌وزانایانی ته‌وحید ل ‌ه سه‌ری يع ُ‬ ‫اه ُدوا ِفي هَّ‬ ‫اللِ َح َّ���ق ج َها ِد ِه‪78-‬الحج) ُ‬ ‫(ق ْل ُهؤ َن َبأٌ َع ِظي ٌم‪-‬‬ ‫نزیكن ل��� ‌ه كۆده‌نگی كه‌(باوه‌ڕوب���ێ باوه‌ڕی)كه‌م وزۆرده‌كات ‪2‬المدثر) َ‬ ‫(ؤج ِ‬ ‫ِ‬ ‫���ل ُكلُوا ِم َن َّ‬ ‫الر ُس ُ‬ ‫ات ْ‬ ‫صالِ ًحا إِنِّي ِب َما‬ ‫وئه‌گ���ۆڕێ وقاڵبی پۆاڵیی���ن نییه‌!!‪،‬ئه‌كرێ ب��� ‌ه پێی(تغذیه‌) ‪67‬ص) (يا أَُّي َها ُّ‬ ‫ؤاع َملُ���وا َ‬ ‫الطيِّ َب ِ‬ ‫صُ‬ ‫ون َعلِي ٌم‪ 51-‬النؤمنون) اَ‬ ‫ی تایبه‌ت باوه‌ڕ هه‌ڵكش���ێ تابه‌رزترین ئاس���تی یان داكشێ َت ْع َملُ َ‬ ‫ف أَْل ِس َنتُ ُك ُم ْال َك ِذ َب َه َذا‬ ‫(ؤل َت ُقولُوا لِ َما َت ِ‬ ‫ؤه َذا َح َرا ٌم‪-‬النحل‪ُ )116‬‬ ‫ُّك ْم َعلَي ُ‬ ‫(ق ْل َت َعالَ ْوا أَ ْت ُل َما َح َّر َم َرب ُ‬ ‫ئه‌گه‌ر(خراپ خۆری)كرابووتا ده‌گات ‌ه س���فر بوونه‌وه‌ی!‪،‬وه‌كو َح�َل�اَ ٌل َ‬ ‫ْك ْم أَ اَّل‬ ‫ؤل َت ْقتُلُوا أَ ْو اَلد ُ‬ ‫ْ ُ‬ ‫َك ْم ِم ْن إم اَ‬ ‫ؤب ْالؤالِ َديْن إ ْح َسا ًنا اَ‬ ‫ْل ٍق َن ْح ُن‬ ‫ئه‌و ب���ێ باوه‌ڕیش ب ‌ه دژ ‌ه خۆراك���ی به‌ره‌وكزبوون وكوژانه‌و ‌ه تُش ِركوا ِب ِه َش���ي ًْئا ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ش َما َظ َه َر ِم ْن َها ؤ َما َب َط َن اَ‬ ‫ياه ْم اَ‬ ‫ؤاح َ‬ ‫ده‌چێ���ت ت���ا ده‌گات ‌ه س���ه‌ره‌تای دروس���ت بوون���ی باوه‌ڕو َن ْر ُز ُق ُك��� ْم ؤإِ ُ‬ ‫ؤل َت ْقتُلُوا‬ ‫ؤل َت ْق َربُوا ْال َف ِ‬ ‫ؤص ُ‬ ‫اك ْ���م ِب ِه لَ َعلَّ ُك ْم َت ْع ِقلُ َ‬ ‫ون ‪151-‬‬ ‫���س الَِّتي َح َّر َم اللهَُّ إِ اَّل ِب ْال َح ِّق َذلِ ُك ْم َّ‬ ‫بوغزاندنی كوفروش���وێنه‌واره‌كانی ب ‌ه یه‌كجاری!‪ ،‬ئه‌نجا كاتی النَّ ْف َ‬ ‫ئ���ه‌و‌ه هاتوو‌ه ئه‌وهاوس���ه‌نگیی ‌ه دیكۆر(ظاهر)ی ‌ه ل ‌ه ئه‌س���ڵی االنعام)‪..‬‬

‫خه‌ڵق وپێكهاته‌ی مرۆڤدا بگۆڕین بۆ(الس���ه‌نگی)!‪،‬ئه‌ویش ب ‌ه‬ ‫قورسكردنی باروبارگه‌ی خێرو سوك ودابه‌زاندنی چێره‌وچڵی‬ ‫خراپه‌وخراپه‌به‌خشی‪ ،‬سه‌ركه‌وتن له‌م هه‌ورازه‌دا وبڕینی ڕێگا‬ ‫تاسه‌ری س���ه‌ر ئه‌ركی یه‌كه‌م ودواهه‌می خه‌لیف ‌ه به‌ڕێزه‌كانه‌‪.‬‬ ‫فه‌رمانه‌كان���ی خوای گ���ه‌وره‌و قه‌ده‌غه‌كراوه‌كان���ی ل ‌ه بازنه‌ی‬ ‫ئیمكاندایه‌وگرنگ نه‌به‌زین ‌ه ونه‌ب���ه‌ردی تۆماركردن ‌ه له‌به‌رده‌م‬ ‫هه‌واپه‌رس���تی وه���ه‌واداری تاغوت���ان!‪ ،‬ل���ه‌ڕووی به‌تاڵ���ه‌ی‬ ‫فیك���ری وفیكری به‌تاڵی دوژمن���ان!‪ ،‬كێ ئه‌توانێ یان ئه‌زانێ ‬ ‫بیسه‌لمێنێ ك ‌ه ئاراسته‌وئامۆژگاریی ‌ه خواییه‌كان ل ‌ه هێزوهیوای‬ ‫مرۆڤـ ب���ه‌ده‌ره‌و ناچار‌ه ب ‌ه دوای به‌دیلدا بگه‌ڕێ؟ ئایا ده‌كرێ‬ ‫خوا خالیق بێت وبه‌اڵم نه‌كرێ ئامیر بێت؟!پرسیاره‌كان قورس‬ ‫نین هه‌رچه‌ند‌ه ده‌س���ته‌و یه‌خه‌ن!به‌اڵم په‌یامه‌كانی خاڵی نین‬ ‫ونابن ل ‌ه قورس���ی!ب ‌ه تایبه‌تی ئه‌و موجاهه‌ده‌یه‌ی پێویس���ت ‌ه‬ ‫خه‌رج بكرێت ل ‌ه پێناوب ‌ه پێش���ه‌نگ كردنی مرۆڤـ ك ‌ه ل ‌ه خۆیدا‬ ‫هه‌ڵگ���ری پێچه‌وانه‌و دژه‌كانه‌! گه‌وره‌تر ل ‌ه دژونادژ یان قورس‬ ‫وناقورسی هه‌ر بابه‌تێك‪ ،‬پێویس���ته‌وزۆریش پێویست ‌ه بزانین‬ ‫وباوه‌ڕم���ان وا بێت ك ‌ه فه‌رمان���ی ده‌قه‌كان بۆ ب ‌ه (فه‌رمانده‌)‬ ‫و(فه‌رمانڕه‌و)كردنی ئاده‌میزادو ده‌رچوون ل ‌ه ڕاڕایی وپێچه‌وان ‌ه‬ ‫بوون ل ‌ه به‌رانبه‌ر ئامانجی بااڵ ل ‌ه دروست بوونیدا‪ ،‬نه‌ك هه‌وڵ‬ ‫وهیوایه‌ك���ی نه‌زۆك نیی ‌ه به‌ڵكوهاوس���ه‌نگی بونه‌وه‌روژیان ل ‌ه‬ ‫سه‌ر ئه‌و (كه‌مینه‌كامڵه‌) وه‌ستاو‌ه ك ‌ه هه‌زاران هه‌زار ساڵ ‌ه ب ‌ه‬ ‫پێش���ه‌وایه‌تی پێغه‌مبه‌ران كاروانی به‌رده‌وام ‌ه و ل ‌ه بره‌ودایه‌‪،‬‬ ‫ئه‌م���ه‌ش باش���ترین به‌ڵگه‌ی���ه‌‪ ،‬هه‌رچه‌ند‌ه مرۆڤ���ـ هه‌ڵگری‬ ‫پێچه‌وانه‌ودژه‌كان ‌ه به‌اڵم ده‌كرێ پێش���ه‌نگیش بێت ب ‌ه ووتاری‬ ‫‪،‬به‌كرداری‪،‬ب ‌ه جیهادوجیهانبینی!‪( ،‬يا أَُّي َها الَّ ِذ َ‬ ‫ين آَ َمنُوا ُقوا أَ ْن ُف َس ُك ْم‬

‫‪62‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫چ‬

‫رۆ‬ ‫س‬ ‫ت‬ ‫ان‬

‫جۆری‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‌‌و‬ ‫گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌فه‌ ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ی‌‬

‫ ‬ ‫ی ئافره‌ت‬ ‫ی رابردوودا خه‌ریك كردوو‌ه مه‌سه‌ل ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌م چه‌ند سه‌ده‌ی ‌ه ‌‬ ‫ی له‌ماو‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫یه‌كێك له‌و دۆز‌ه گه‌رمان ‌ه ‌‬ ‫ی تایبه‌ت به‌ئافره‌تان درووست‬ ‫ی له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا‪ ،‬له‌م پێناوه‌ش���دا چه‌ندین كۆمه‌ڵه‌و رێكخراو ‌‬ ‫و رۆڵ و ماف و هه‌ڵس���ورانیه‌ت ‌‬ ‫ی بۆ‬ ‫ی ئه‌و رێكخراوان ‌ه وا ‌‬ ‫ی ژیاندا‪ ،‬زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ی ته‌واویان كردوو‌ه له‌نێوان ژن و پیاودا له‌هه‌موو بواره‌كان ‌‬ ‫ی یه‌كس���ان ‌‬ ‫كراون ك ‌ه داوا ‌‬ ‫ی ژن و پیاو له‌سه‌ر‬ ‫ی ره‌گه‌زی ‌‬ ‫رۆیش���توون ك ‌ه ژنیش ده‌توانێت هه‌مان ئه‌و كاران ‌ه بكات ك ‌ه پیاو ده‌یكات و پێیان وای ‌ه شوناس��� ‌‬ ‫ی و ژیارییه‌كان راوه‌ستاوه‌ نه‌ك بار‌ه جه‌سته‌ییه‌ك ‌هی‌‪.‬‬ ‫ی و كلتوور ‌‬ ‫بنه‌ما كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی هه‌موو حاڵه‌ت ‌ه چه‌س���پاوه‌كان ‌ه به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی هاوچه‌رخ ره‌تكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ژنان ‌ه ‌‬ ‫ی گوتار ‌‬ ‫له‌دیارتری���ن روواڵ���ه‌ت و بنه‌ماكان ‌‬ ‫ی جیاوازیی ‌ه‬ ‫ی ئه‌و هه‌واڵن���ه‌ش له‌نێوبردن ‌‬ ‫ی س���ه‌ره‌ك ‌‬ ‫ی ئیس�ل�امیدا هاتووه‌‪ ،‬ئامانج ‌‬ ‫ئایینه‌كان و به‌تایبه‌تیتریش له‌ش���ه‌ریعه‌ت ‌‬ ‫ی ژیان‪،‬‬ ‫ی سرووشت ‌‬ ‫ی نێوان نێرینه‌و مێینه‌یه‌ ك ‌ه بێگومان ئه‌م ‌ه ده‌كات ‌ه تێكدان ‌‬ ‫ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫ره‌گه‌زییه‌كان و نه‌هێش���تن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤدا ك ‌ه كاراكته‌ر ‌‬ ‫ی ناقۆاڵو ناته‌با له‌گه‌ڵ ماهیه‌ت ‌‬ ‫ی ژیانیش به‌دروش���م و هات و هاوارو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌‬ ‫ك ‌ه بێگومان س���ووننه‌ت ‌‬ ‫ی ژیان له‌سه‌ر ئه‌و دوالیزم ‌ه مرۆیی ‌ه راوه‌ستاوه‌و دواجار‬ ‫ی نابێت‪ ،‬به‌و حوكم ‌ه ‌‬ ‫ی ناو بوونه‌وه‌ر‌ه گه‌وره‌كه‌ی ‌ه ده‌ره‌نجامێك ‌‬ ‫سه‌ره‌ك ‌‬ ‫خێزان و كۆمه‌ڵگ ‌هی‌ مرۆڤایه‌تی‌ لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫ی ئێمه‌دا‪ ،‬تا ئێستاش‬ ‫ی له‌ناوچه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌یه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی دۆز‌ه ژنان ‌ه خوڵقێنراوه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی مانش���ێت ‌‬ ‫ی یه‌كسان ‌‬ ‫مه‌س���ه‌ل ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی په‌یوه‌ندیدارن به‌و دۆزه‌و‌ه له‌سه‌ر ‌‬ ‫ی هه‌ی ‌ه ك ‌ه هه‌موو ئه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ی چییه‌؟ ئایا پێناسه‌یه‌ك ‌‬ ‫دیار نیی ‌ه ك ‌ه مه‌به‌ست له‌یه‌كسان ‌‬ ‫ی ژنان و ئافره‌تان ئه‌م درووش���م ‌ه ب���ه‌رز ده‌كه‌نه‌و‌ه ده‌زانن به‌كام‬ ‫ك���ۆك بن؟ و‌ه ئای���ا راگه‌یاندنه‌كانمان و رێكخراوه‌كان ‌‬ ‫ده‌ره‌نجامیان ده‌گه‌یه‌نێت و چی‌ له‌پشت دروشم و بانگه‌وه‌زه‌كه‌وه‌یه‌؟‬ ‫ی چه‌مكه‌كه‌و‌ه هه‌ی ‌ه هێش���تا روون نه‌بووه‌ته‌وه‌و ته‌واو ئاشكرا نه‌بوو‌ه ك ‌ه‬ ‫ی ب ‌ه پێناس���ه‌و روونكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تایبه‌ت ب ‌ه مه‌س���ه‌ل ‌ه ‌‬ ‫ی كۆنگره‌و دیكۆمێنت ‌ه راگه‌یه‌نراوه‌كان ‌‬ ‫ی ئه‌و یه‌كس���انیی ‌ه چیه‌و چۆنه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌رێگا ‌‬ ‫ماهیه‌ت ‌‬ ‫ی جۆر له‌به‌رامبه‌ر ژن‌و‬ ‫ی مه‌بده‌ئ ‌‬ ‫ی ئه‌وان بریتیی ‌ه ل ‌ه چه‌سپاندن ‌‬ ‫ی ال ‌‬ ‫یه‌كس���انییه‌و‌ه ئه‌و‌ه ده‌رده‌كه‌وێت ك ‌ه یه‌كس���ان ‌‬ ‫پیاودا نه‌ك ره‌گه‌ز‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی دورودرێژ ‌‬ ‫ی مێ���ژوو ‌‬ ‫ی نه‌س���رانیی ‌ه ك ‌ه به‌درێژای ‌‬ ‫ی زاراوه‌كه‌ش ئه‌وروپا ‌‬ ‫ی به‌كارهێنان ‌‬ ‫بۆ ش���وێن‌و ژینگ��� ‌ه ‌‬ ‫ی داناوه‌و‬ ‫ی تاوان و خراپ ‌ه ‌‬ ‫ی بۆ ئافره‌ت هه‌بووه‌و به‌سه‌رچاو‌ه ‌‬ ‫ی نێگه‌تیڤان ‌ه ‌‬ ‫ی روانێك ‌‬ ‫شارستانیه‌ته‌كان ‌‬ ‫ی له‌گه‌ڵدا بكرێت‌و‬ ‫باوه‌ری���ان وابوو‌ه ك��� ‌ه له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا ده‌بێت به‌ح���ه‌زه‌ره‌و‌ه مامه‌ڵ ‌ه ‌‬ ‫ی نه‌كرێته‌وه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت ئه‌م رووانین ‌ه س���ه‌لبیی ‌ه‬ ‫ی پیاو له‌مل ‌‬ ‫ك���ۆت و به‌نده‌كان ‌‬ ‫‪63‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ێ دراوه‌و له‌و رووه‌ش���ه‌و‌ه ئافره‌ت‬ ‫یپ‌‬ ‫ی ئاینییش��� ‌‬ ‫ره‌هه‌ندێك��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی باوك ‌‬ ‫ی ئاده‌م ‌‬ ‫ی الدان��� ‌‬ ‫ی یه‌كه‌م ‌‬ ‫كراوه‌ت ‌ه س���ه‌ره‌تاو ه���ۆكار ‌‬ ‫ی ئه‌وان حه‌وا‬ ‫ی تێك���دراو ‌‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫مرۆڤایه‌ت���ی‌‪ ،‬ك ‌ه به‌تێروانین ‌‬ ‫ی الدان ببێت و له‌دار‌ه‬ ‫ی ناچار كردوو‌ه ك ‌ه تووش��� ‌‬ ‫باوك ‌ه ئاده‌م ‌‬ ‫قه‌ده‌غه‌ده‌غه‌كراوه‌كه‌ بخوات‪.‬‬ ‫ی رۆژئاوا له‌س���ه‌ر ئه‌و‌ه‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫ده‌بینین تا ئێس���تاش كلتوور ‌‬ ‫ی مه‌س���یحیه‌ت‬ ‫ی ئاین ‌‬ ‫دامه‌زراو‌ه ك ‌ه پیاو‌ه قدیس و گه‌وره‌كان ‌‬ ‫ی ره‌هبانیان ‌ه و گۆش���ه‌گیر‬ ‫نزی���ك نه‌بنه‌و‌ه له‌ئاف���ره‌ت و ژیان ‌‬ ‫ی‬ ‫هه‌ڵبژێران‪ ،‬ك ‌ه ره‌هبانیه‌ت و گۆشه‌گیریه‌كه‌ش زیاتر په‌یوه‌ند ‌‬ ‫به‌خۆپارێزی‌ له‌ره‌گه‌زی‌ ئافه‌ره‌ته‌وه‌ هه‌یه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی رۆژئاواو ئه‌وروپییه‌كان له‌گه‌ڵ ره‌گه‌ز ‌‬ ‫ئ���ه‌م مامه‌ڵ ‌ه ئاینیی ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ب���ه‌دوادا هات‪ ،‬ك ‌ه ره‌تكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی توند ‌‬ ‫مێینه‌دا كاردانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی لێكه‌وته‌وه‌و لێره‌و‌ه بزووتنه‌وه‌كان ‌‬ ‫هه‌موو به‌ها ئاینییه‌كان��� ‌‬ ‫ژنان به‌خۆیان‌و بانگه‌وازو درووش���مه‌كانیانه‌و‌ه هاتن ‌ه مه‌یدان‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌واو ‌‬ ‫ی هه‌موو خواسته‌كانیش���یان ل ‌ه یه‌كسان ‌‬ ‫و مانش���ێت ‌‬ ‫ژن و پی���اودا كورت كرده‌وه‌‪ .‬به‌م پێیه‌ش داوایان كرد هه‌موو‬ ‫ی نێوان ئ���ه‌م دوو ره‌گه‌ز‌ه هه‌ڵبگیرێت‬ ‫س���نوورو جیاوازییه‌كان ‌‬ ‫ی جیاوازیی ‌ه سروشتییه‌كان‪ ،‬هه‌ر یه‌ك ‌ه له‌ژن‬ ‫ێ ره‌چاوكردن ‌‬ ‫به‌ب ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئاین ‌‬ ‫ی ده‌یك���ه‌ن و نابێت هیچ الیه‌نێك ‌‬ ‫و پیاو ئازادن له‌و‌ه ‌‬ ‫ی به‌س���ه‌ر‬ ‫ی هه‌ژموون‌و بااڵده‌س���ت ‌‬ ‫ی یان فه‌رم ‌‬ ‫یان كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ره‌فتارو موماره‌سه‌كانی‌ ژیانیانه‌وه‌ هه‌بێت‪.‬‬ ‫ی نه‌ته‌و‌ه یه‌كگرتووه‌كانیش ك ‌ه دامه‌زرێنه‌رو‬ ‫ی ئه‌و‌ه رێكخراو ‌‬ ‫دوا ‌‬ ‫ی ئه‌م بانگه‌شه‌و‬ ‫ی رۆژئاواییه‌كان ‌ه بووی ‌ه پاڵپشت ‌‬ ‫ئاراسته‌كه‌ره‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ژن‬ ‫ی یه‌كس���ان ‌‬ ‫ی ئافره‌تان‪ ،‬بیرۆك ‌ه ‌‬ ‫ی رێكخراوه‌كان ‌‬ ‫ئه‌جێندای ‌ه ‌‬ ‫ێ كرده‌وه‌‪ ،‬پاشان‬ ‫ی خۆیدا ج ‌‬ ‫ی ره‌س���م ‌‬ ‫ی له‌ناو كارنام ‌ه ‌‬ ‫و پیاو ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌ژێ���ر هه‌مان دروشمیش���دا چه‌ندین كۆنگ���ره‌و كۆبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵێك په‌یماننامه‌و رێككه‌وتنیش له‌و‬ ‫رێكخست‌و مۆركردن ‌‬ ‫رووه‌وه‌ به‌سه‌ر واڵتانی‌ ئه‌ندامی‌ رێكخراوه‌كه‌دا سه‌پاندا‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی رۆژئاوایی��� ‌ه ئامانجه‌ك��� ‌ه ‌‬ ‫فیمینیزمی���ش بزووتنه‌وه‌یه‌ك��� ‌‬ ‫ی بۆ‬ ‫ی ئافره‌ت بوو له‌كۆمه‌ڵگه‌ك ‌هی‌‌و بانگه‌ش��� ‌ه ‌‬ ‫جیاكردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ژنان ‌ه ده‌ك���رد كه‌مێین ‌ه تیای���دا وه‌ك خۆیان‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك��� ‌‬ ‫ی و پیاده‌كراوه‌كان‬ ‫ی رۆڵ ‌ه كالس���یك ‌‬ ‫ده‌ڵێن به‌ته‌نها راپه‌رێنه‌ر ‌‬ ‫ی ماڵه‌وه‌یه‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫نه‌بێت ك��� ‌ه دایكایه‌تی‌‌و منداڵب���وون‌و كار ‌‬ ‫ێ به‌و كارو ئه‌ركانه‌ش هه‌س���تێت ك ‌ه پیاو ئه‌نجامیان‬ ‫ده‌یانه‌و ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌دات‌و رایانده‌په‌رێنێت‪ ،‬كاره‌(نه‌مه‌تی و كالس���یكییه‌كان) ‌‬

‫ێ بێنێت بۆ دامه‌زراو‌ه‬ ‫ی منداڵ واز لێ ‌‬ ‫دایه‌كایه‌تی‌‌و سه‌رپه‌رشت ‌‬ ‫ی م���اڵ‪ ،‬به‌م پێی���ه‌ش جیاوازیی ‌ه‬ ‫ی ده‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫پێكهێنراوه‌كان��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی وه‌كیه‌ك‌و یه‌كسان ‌‬ ‫بایه‌لۆژییه‌كان ره‌ت كرانه‌وه‌و بانگه‌شه‌كان ‌‬ ‫ی دایكایه‌تی‌‌و‬ ‫ی ئه‌رك ‌‬ ‫ی ژن‌و پیاو له‌راپه‌راندن ‌‬ ‫نێوانیان‌و هاوبه‌ش ‌‬ ‫باوكایه‌تی‌‌و منداڵبووندا بكرێت ‌ه بنه‌ماو له‌و رووه‌و‌ه په‌یوه‌ندیی ‌ه‬ ‫سێكسییه‌كانی‌ نێوان ژن‌و پیاو ته‌نها بۆچێژوه‌رگرتن بێت‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی رۆژئاوا یان به‌ش���ێك ‌‬ ‫ی ژنان��� ‌‬ ‫ئ���ه‌م ه���ه‌وڵ و دیدگایان��� ‌ه ‌‬ ‫ی فیكری‌‌و فه‌لس���ه‌فیدا‬ ‫به‌هه‌ژموونی���ان له‌ن���او چوارچێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی بۆ داتاشرا‪،‬‬ ‫ی تایبه‌ت به‌خۆ ‌‬ ‫ی كرایه‌وه‌و زاراوه‌و چه‌مك ‌‬ ‫جێگا ‌‬ ‫ی هه‌ڵدابێت‌و‬ ‫دیارترین چه‌مك‌و زاراوه‌یه‌ك له‌م نێوه‌نده‌دا سه‌ر ‌‬ ‫ی له‌خۆ گرتبێت زاراو‌هی‌(جێنده‌ر‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫چه‌ندین ره‌هه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌ناو گۆره‌پان ‌‬ ‫‪‌) Gende‬ه ك��� ‌ه له‌م ماوه‌یه‌دا مش���تومرێك ‌‬ ‫ی له‌كوردستاندا له‌سه‌ر دروست‬ ‫ی و ئاین ‌‬ ‫ی و سیاس��� ‌‬ ‫رۆشنبیر ‌‬ ‫بوو‪.‬‬

‫ی زاراوه‌كان‬ ‫ریش ‌ه ژیاری و كلتورییه‌ك ‌ه ‌‬

‫ی‬ ‫ی توێژینه‌و‌ه كارێك ‌‬ ‫ی باس و بابه‌تێك به‌مه‌به‌ست ‌‬ ‫خس���تنه‌روو ‌‬ ‫ی موفره‌د‌ه‬ ‫ی نییه‌و ده‌بێت له‌چه‌مك و زاراوه‌و پێناس ‌ه ‌‬ ‫سه‌رپێ ‌‬ ‫ێ بكرێت و به‌و‬ ‫په‌یوه‌ندی���داره‌كان به‌و بابه‌ته‌و‌ه ده‌س���ت پ��� ‌‬ ‫ی له‌دایكبوون‬ ‫ش���ێوه‌یه‌ش پێناسه‌كان ئه‌دا بكرێن ك ‌ه له‌ژینگ ‌ه ‌‬ ‫ی چه‌مك‌و‬ ‫و به‌كارهێنان ‌ه س���ه‌ره‌تاكه‌یه‌و‌ه هاتووه‌‪ ،‬دیاریكردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ و ئیشكاله‌كان ‌‬ ‫ی گشت گر ‌‬ ‫ی یه‌كالبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫زاراوه‌كان مه‌رج ‌‬ ‫ی ده‌كات‬ ‫ی واتاكانیان كارئاس���ان ‌‬ ‫ناو هه‌ر بابه‌تێكه‌و لێكدانه‌و‌ه ‌‬ ‫بۆ تێگه‌یشتن و قوڵبوونه‌وه‌ له‌ناو ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌دا‪.‬‬ ‫ی زاراوه‌ی���ه‌ك‌و خۆالدان ل ‌ه‬ ‫ی ریش��� ‌ه زمانه‌وانییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫وه‌رگرتن��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌گه‌ر مه‌رام و مه‌به‌س���ت ‌‬ ‫چه‌مك ‌ه به‌كارهات���وو‌ه نوێیه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ره‌وت ‌‬ ‫ی له‌پش���ته‌و‌ه نه‌بێت‪ ،‬بێگومان نازانست ‌‬ ‫چه‌واش���ه‌كار ‌‬ ‫ی نووس���ه‌ر ده‌گه‌یه‌نێت‌و‬ ‫ی توێژه‌رو بابا ‌‬ ‫توێژین���ه‌وه‌و كاره‌كان ‌‬ ‫ی له‌س���ه‌ركراو‌ه یه‌كس���ان ‌ه‬ ‫ی ئه‌و بابه‌ته‌ش كاره‌ك ‌ه ‌‬ ‫كۆتاییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی باسه‌كه‌‪.‬‬ ‫به‌شێواندن‌و مایه‌پووچ ‌‬ ‫ی هه‌یه‌و‬ ‫ی س���ه‌ره‌تای ‌‬ ‫ی یه‌كه‌میدا به‌كارهێنانێك ‌‬ ‫زمان له‌هه‌نگاو ‌‬ ‫ی به‌كارهێناوه‌‪،‬‬ ‫ی به‌رته‌سكدا وش���ه‌و ده‌ربرینه‌كان ‌‬ ‫له‌مه‌ودایه‌ك ‌‬ ‫به‌اڵم كاتێك له‌ناو كای ‌ه مه‌عریفی‌‌و فیكری‌‌و فه‌لس���ه‌فییه‌كاندا‬ ‫ی به‌رفراوانتر له‌خۆ‬ ‫ێ و ناوه‌رۆك��� ‌‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ته‌وزی���ف ده‌كرێن مانا ‌‬ ‫ی له‌گه‌ڵ به‌كارهێنان ‌ه‬ ‫ی روواڵه‌ت ‌‬ ‫ده‌گرن‌و ته‌نها نزیكایه‌تییه‌ك��� ‌‬ ‫ی چه‌مك‌و‬ ‫سه‌ره‌تاییه‌كه‌یدا ده‌مێنێت‪ ،‬لێره‌و‌ه ئه‌رك و وه‌زیف ‌ه ‌‬ ‫‪64‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ی‬ ‫زاره‌وه‌كان ده‌رده‌كه‌ون‌و وش ‌ه كۆنه‌كان قۆناغ ‌ه به‌رته‌سكه‌كان ‌‬ ‫ی فیكرو‬ ‫ی ب���وار ‌‬ ‫ی تێ ده‌په‌رێنن‌و وات���ا به‌رفراوانه‌كان ‌‬ ‫به‌رای��� ‌‬ ‫ی ژیان‬ ‫ی ت���ر ‌‬ ‫فه‌لس���ه‌فه‌و سیاس���ه‌ت و كای��� ‌ه زیندووه‌كان��� ‌‬ ‫وه‌رده‌گرن‪.‬‬ ‫ی حاڵه‌ت ‌ه‬ ‫ی به‌س���ه‌ر وش���ه‌و زاراوه‌و ك���ۆ ‌‬ ‫ئ���ه‌م گۆرانكاریان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و كلتووری ‌‬ ‫ی ژیاری ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫زمانه‌وانییه‌كاندا دێن به‌رهه‌م ‌‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌كانه‌و قسه‌كردن له‌س���ه‌ر هه‌ر یه‌كه‌شیان به‌گه‌رانه‌و‌ه‬ ‫ی تێدا‬ ‫ی زاراوه‌كان ‌‬ ‫ده‌بێ���ت بۆ ئه‌و ژینگ ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تی‌‌و ژیاریی ‌ه ‌‬ ‫ی نوێ‌‪.‬‬ ‫به‌رهه‌م هاتووه‌ وه‌ك چه‌مك و واتا ‌‬ ‫یو‬ ‫ی فیكرو تێگه‌یش���ته‌ن ‌ه زانست ‌‬ ‫زاراو‌ه ئامرازێك ‌ه بۆ گه‌یاندن ‌‬ ‫ی چه‌ندین‬ ‫ی ده‌رواز‌ه ‌‬ ‫ی ‪،‬هه‌روه‌ها كلیل ‌‬ ‫مه‌عریفییه‌كان به‌گش���ت ‌‬ ‫ی هه‌ر زانس���ت و بیرو‬ ‫ی مه‌عریفه‌ی���ه‌و ب���ۆ له‌ده‌رگادان ‌‬ ‫ج���ۆر ‌‬ ‫ی یه‌كه‌مت له‌گ���ه‌ڵ زاراوه‌كاندا‬ ‫فه‌لس���ه‌فه‌یه‌ك ده‌بێت مامه‌ڵ ‌ه ‌‬ ‫ی هه‌م���وو ئه‌وان ‌ه ئه‌و زاراوه‌یه‌ی��� ‌ه ك ‌ه بووه‌ت ‌ه‬ ‫بێت‪ ،‬مانش���ێت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زۆر له‌واتاكانی‌‌و به‌شه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی به‌شێك ‌‬ ‫ی كۆكه‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫مانشێتێك ‌‬ ‫ی زهنی‌ ده‌گه‌یه‌نێت‪.‬‬ ‫تریشی‌ به‌ئیحایه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مێژوودا بگێرین حه‌قیقه‌ت ‌‬ ‫ئه‌گ���ه‌ر چاوێك ب ‌ه ناو الپه‌ره‌كان ‌‬ ‫ی ده‌دۆزینه‌وه‌و ده‌بینین ك ‌ه‬ ‫زاراوه‌و مه‌به‌س���ت ل ‌ه به‌كارهێنان��� ‌‬ ‫ی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانه‌‪،‬‬ ‫ی مه‌ده‌نی‌‌و ژیاریان ‌ه ‌‬ ‫ی بزاوتێك ‌‬ ‫ده‌رهاوێشت ‌ه ‌‬ ‫ی ك ‌ه‬ ‫ی مه‌ده‌نیه‌ت‌و بژێو ‌‬ ‫ی ئامرازه‌كان ‌‬ ‫ی به‌وات���ا ‌‬ ‫ی مه‌ده‌ن ‌‬ ‫بزاوت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌ره‌و ئه‌و‌ه بردوو‌ه زاراوه‌كان به‌كار بهێنن بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫خه‌ڵك��� ‌‬ ‫هاوكارو ئاماژه‌ده‌ریان بێت له‌كاروبار‌ه مه‌ده‌نییه‌كانیاندا‪ ،‬دواتر‬ ‫ی و فه‌لسه‌فییه‌وه‌و‬ ‫ی و عه‌قائید ‌‬ ‫ی فیكر ‌‬ ‫زاراو‌ه رۆیشت ‌ه ناو ژیان ‌‬ ‫ره‌هه‌نده‌كانی‌ فراوانتر بوون‪.‬‬ ‫ی سه‌ربه‌خۆو ئه‌و زانست ‌ه‬ ‫زاراو‌ه له‌م رۆژگاره‌دا بووه‌ت ‌ه زانستێك ‌‬ ‫له‌بنه‌ماو ریش��� ‌ه زمانه‌وانییه‌كه‌یه‌و‌ه قس ‌ه له‌س���ه‌ر زاراوه‌كان‬ ‫ده‌كات تا وات���ا به‌كارهێنراوه‌(ئیس���تیالحییه‌كانی‌)‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ی هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم چۆن ئه‌م زاراوه‌ی ‌ه‬ ‫ی زۆر ‌‬ ‫زاراو‌ه وش���ه‌یه‌ك ‌ه واتا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دیاریكراوه‌وه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها سروشت ‌‬ ‫تایبه‌ت ده‌كرێت به‌واتایه‌ك ‌‬ ‫ی و مه‌عریفییه‌كانی‌‪ ،‬هه‌موو‬ ‫زاراوه‌كان و پێگه‌و ره‌هه‌ند‌ه ژیار ‌‬ ‫ئه‌مانه‌ له‌چوارچێو‌هی‌ ئه‌و زانسته‌دا قسه‌یان له‌سه‌ر ده‌كرێت‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی بابه‌تێك تێگه‌یشت ‌‬ ‫ێ له‌زانایان ده‌ڵێن ئه‌گه‌ر ل ‌ه زاراوه‌كان ‌‬ ‫هه‌ند ‌‬ ‫پێویس���تیت ب ‌ه مامۆس���تا یان كه‌س���ێك نیی ‌ه ل���ه‌و بابه‌ته‌دا‬ ‫رێنموونیت بكات‪ ،‬چونك ‌ه تێگه‌یشتن له‌باس و بابه‌تێك له‌سه‌ر‬ ‫ی راوه‌ستاوه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫ی تایبه‌ت به‌خۆ ‌‬ ‫تێگه‌یش���تن ل ‌ه زاروه‌كان ‌‬

‫ی‬ ‫ی به‌زانیار ‌‬ ‫ی ئه‌و زاراوان ‌ه تێگه‌یش���ت ‌‬ ‫ل��� ‌ه مه‌دلول و ئاماژه‌كان ‌‬ ‫ێ ده‌گه‌یت‪،‬‬ ‫یت‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ته‌واوه‌و‌ه ده‌چیت ‌ه ناو باسه‌كه‌و له‌الیه‌نه‌كان ‌‬ ‫ی زاراوه‌یه‌ له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش وه‌زیفه‌و سرووشت ‌‬ ‫ێ ده‌كه‌ن‬ ‫یت‌‬ ‫زاروه‌كان ده‌فرێكن كۆمه‌ڵگه‌و ژیاره‌كان ناوه‌رۆكه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی خۆی���ان ده‌یانه‌وێت‪ ،‬بۆی ‌ه له‌كۆمه‌ڵگه‌و‬ ‫ی ده‌كه‌ن له‌و‌ه ‌‬ ‫و پر ‌‬ ‫ی خۆی���دا‪ ،‬دوو جۆر مامه‌ڵ ‌ه‬ ‫ی ژینگه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ده‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫ژیارێكیت���ر ‌‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌م ده‌فرانه‌دا هه‌ی ‌ه ك ‌ه مه‌به‌ستمان زاراوه‌یه‌‪ ،‬مامه‌ڵه‌یه‌ك‬ ‫ی به‌تاڵ ك ‌ه جارێكیتر‬ ‫ی زاراوه‌كه‌دا وه‌ك ده‌فرێك ‌‬ ‫له‌گه‌ڵ خ���ود ‌‬ ‫ی‬ ‫خۆماڵیان ‌ه پر بكرێته‌وه‌‪ ،‬مامه‌ڵه‌یه‌كیتریش له‌گه‌ڵیدا وه‌رگرتن ‌‬ ‫ی تایبه‌ت‬ ‫ی و ژینگه‌ی ‌‬ ‫ی كلت���وور ‌‬ ‫ێ تێبین ‌‬ ‫ن���او و ناوه‌رۆك ‌ه به‌ب ‌‬ ‫ی گه‌ل ‌ه دواكه‌وتووه‌كان‬ ‫ب ‌ه ژینگ ‌ه تازه‌كه‌‪ ،‬ك ‌ه ئه‌مه‌یان پیش��� ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ك ‌ه ب���زاوت و بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫و نوخب��� ‌ه پاش���كۆكه‌یه‌ت ‌‬ ‫دۆراندووه‌و به‌عه‌قڵی‌ ئه‌وانیتر بیر ده‌كاته‌وه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی بیركردنه‌وه‌و مامه‌ڵ ‌ه ‌‬ ‫ی دووه‌میان به‌سه‌ر ره‌وش ‌‬ ‫ئه‌و حاڵه‌ت ‌ه ‌‬ ‫ی ئێمه‌دا ده‌چه‌سپێت كاتێك سه‌رنج ده‌ده‌ین هه‌موو‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی س���نوور‌ه كلتوورییه‌كانمان ده‌به‌زێنن وه‌ك كااڵیه‌ك ‌‬ ‫ئه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ی خۆماڵییان‬ ‫ێ ده‌كرێت و دیدگایه‌ك��� ‌‬ ‫ی پێش���وازییان ل��� ‌‬ ‫ماد ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌س���ه‌ر نادرێت‪ ،‬له‌مه‌شدا مه‌به‌س���تم ناوه‌ند‌ه عه‌لمانییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی پێی���ان ده‌گات ل ‌ه‬ ‫ناوچه‌كه‌مان��� ‌ه ك ‌ه ش���ه‌یدابوونیان به‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌م���رۆو‌ه بیركردنه‌وه‌و‬ ‫ی دنیا ‌‬ ‫بااڵده‌س���ت و به‌هه‌ژموونه‌كان ‌‬ ‫ێ له‌باربردوون‪ ،‬یه‌كێكیش‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی ته‌ندروس���ت و گونجاو ‌‬ ‫مامه‌ڵ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و نه‌گونجاوه‌یان له‌گه‌ڵ زاراوه‌و چه‌مك ‌‬ ‫له‌و مامه‌ڵ ‌ه نازانست ‌‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫ی مش���تومر ‌‬ ‫(جێنده‌ر)دای��� ‌ه ك��� ‌ه به‌ناحه‌ق كرای ‌ه بابه‌ت ‌‬ ‫ماوه‌ی ‌هی‌ گۆره‌پانه‌ كوردییه‌كه‌‪.‬‬ ‫ی و ته‌نانه‌ت‬ ‫ی رۆش���نبیر ‌‬ ‫ێ ناوه‌ند ‌‬ ‫ی ناو هه‌ند ‌‬ ‫ی گه‌ور‌ه ‌‬ ‫هه‌ڵ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ژنانیش ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه ئه‌وان خوێندنه‌وه‌و ڕوانین ‌‬ ‫ی لۆكاڵ ‌‬ ‫رێكخراو ‌‬ ‫ی جێنده‌ری���ه‌ت كردووه‌و به‌زۆر ده‌یانه‌وێت‬ ‫هه‌ڵه‌یان بۆ چه‌مك ‌‬ ‫ی ناوچه‌كه‌دابیگونجێنن‪،‬‬ ‫ی كوردو ژیار ‌‬ ‫ی كلت���وور ‌‬ ‫له‌گه‌ڵ واقیع ‌‬ ‫ئه‌مه‌ش مه‌حاڵه‌و مامه‌ڵ ‌ه له‌گ���ه‌ڵ زاراوه‌كه‌دا ده‌بێت ته‌بابێت‬ ‫ی چه‌مكه‌ك���ه‌‪ ،‬ك ‌ه به‌م‬ ‫له‌گ���ه‌ڵ وات���او واقیع��� ‌ه بابه‌تییه‌ك��� ‌ه ‌‬ ‫ی ئێم ‌ه‬ ‫ی واڵت ‌‬ ‫ی عه‌لمان��� ‌‬ ‫ی ژن���ان و پیاوان ‌‬ ‫دی���دگا عه‌لمانیی ‌ه ‌‬ ‫ی ئێم���ه‌ش گونجاوه‌‪ ،‬له‌كاتێكدا مامه‌ڵ ‌ه‬ ‫زاروه‌ك ‌ه بۆ كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌وان له‌گه‌ڵ چه‌مك و زاراوه‌كه‌دا له‌ره‌هه‌ند‌ه‬ ‫نازانس���تییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی دابراوه‌‌و وه‌ك خۆگێلكردن‬ ‫ی خ���ۆ ‌‬ ‫فیكریی ‌ه به‌كارهێنراوه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌گوێ ‌‬ ‫هاتوون له‌بانگه‌شه‌كانیاندا واتا زمانه‌وانیی ‌ه كۆنه‌ك ‌ه ‌‬ ‫‪65‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ی (ج���ۆر) دێت‪ ،‬وات ‌ه وه‌ك‬ ‫ده‌وروبه‌ریان���دا ده‌ده‌ن ك ‌ه به‌واتا ‌‬ ‫ی (ره‌گه‌ز) زاراوه‌كه‌ ده‌ناسێنن‪.‬‬ ‫هاوتاو هاو واتا ‌‬ ‫ی ئافره‌تان و‬ ‫ێ ل��� ‌ه الیه‌ن��� ‌ه بایه‌خ���ده‌ره‌كان ب���ه‌دۆز ‌‬ ‫هه‌ن���د ‌‬ ‫ی بۆ ده‌چن ك ‌ه‬ ‫ی له‌مافه‌كانیان وا ‌‬ ‫ی به‌رگ���ر ‌‬ ‫ی بوار ‌‬ ‫چاالكوانان��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ژن ‌‬ ‫ی هه‌ڵس���وران ‌‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی جێنده‌ر ی���ان جۆر ‌‬ ‫چه‌مك ‌‬ ‫ێ خستووه‌‪،‬له‌هه‌مان كاتدا‬ ‫ی پش���تگو ‌‬ ‫ی بایۆلۆژ ‌‬ ‫وه‌ك كائینێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌بینن ك��� ‌ه تایبه‌تمه‌ند ‌‬ ‫ی زۆر جگ ‌ه له‌وان ‌ه وا ‌‬ ‫ژماره‌یه‌ك��� ‌‬ ‫ی ئه‌م ره‌هه‌ند‌ه‬ ‫ئه‌م چه‌مك ‌ه له‌بنه‌ره‌تدا له‌س���ه‌ر ریشه‌كێشكردن ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫ی به‌و شێوه‌ی ‌ه سه‌یر ‌‬ ‫بایلۆژیی ‌ه راوه‌ستاو‌ه بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ره‌گه‌زیی‌(نێرو مێ‌)‬ ‫ی دوالیزم��� ‌ه ‌‬ ‫نه‌كرێت ك ‌ه له‌س���ه‌ر بنه‌ما ‌‬ ‫ی دوانه‌یی‌(ژن‌وپیاو)ه‌و‌ه‬ ‫ی تر ‌‬ ‫راوه‌س���تاوه‌‪ .‬به‌ڵكو له‌روانگه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌و كلتوور‌ه كۆمه‌اڵیه‌تیی ‌ه ‌‬ ‫ی له‌گه‌ڵدا بكرێت به‌پێ ‌‬ ‫مامه‌ڵ��� ‌ه ‌‬ ‫كه‌نێوانیان رێك ده‌خات‪.‬‬ ‫ی جێن���ده‌ر كراوه‌و‬ ‫ب���ه‌م پێی ‌ه چه‌ندین پێناس��� ‌ه ب���ۆ چه‌مك ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌ریش��� ‌ه التینیی��� ‌ه زمانه‌وانییه‌كه‌یه‌و‌ه الدراو‌ه ب���ۆ واتایه‌ك ‌‬ ‫ی ك ‌ه گوزارش���ت له‌فیكرو‬ ‫ی ئیس���تیالح ‌‬ ‫ی به‌كارهێن���راو ‌‬ ‫ت���ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌كات‪ ،‬به‌اڵم چه‌مك ‌‬ ‫ی رۆژئاوای��� ‌‬ ‫ی تایبه‌ت ‌‬ ‫ئایدۆلۆژیایه‌ك��� ‌‬ ‫ی زانس���ت ‌ه‬ ‫ی ئێس���تایه‌و‌ه له‌رێگا ‌‬ ‫جێن���ده‌ر به‌م تێگه‌یش���تن ‌ه ‌‬ ‫ی به‌رهه‌م‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كانه‌و‌ه به‌گشتی‌‌و سیۆسیۆلۆژیا به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌تی‌‌و‬ ‫ی لێكۆڵینه‌و‌ه له‌بارودۆخ ‌‬ ‫هاتوو‌ه ك��� ‌ه له‌ئه‌نجام ‌‬ ‫ی رۆڵ‌و‬ ‫ی هاتووه‌ت ‌ه كایه‌‪ ،‬وه‌ك هه‌وڵێك بۆ شیكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫سیاس ‌‬ ‫به‌رپرسیاریه‌تی‌‌و كۆسپه‌كان بۆ هه‌ریه‌كه‌ ل ‌ه ژن و پیاو‪.‬‬

‫چه‌مك ‌ی جێنده‌ر له‌روو ‌ی زمانه‌وان ‌ی و به‌كارهێنانه‌و‌ه‬ ‫ی رابردوودا‬ ‫ی سه‌د‌ه ‌‬ ‫ی جێنده‌ر بۆ یه‌كه‌مجار له‌هه‌شتاكان ‌‬ ‫چه‌مك ‌‬ ‫ی به‌رفراوان باڵوبوویه‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌ده‌ركه‌وت‌و له‌نه‌وه‌ده‌كاندا به‌شێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی جیا‬ ‫ی گۆڕا بۆ چه‌مكێك ‌‬ ‫ی ك ‌ه ب���ار‌ه زمانه‌وانییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی پێناس���ه‌كان ده‌توانین‬ ‫له‌ماناو مه‌به‌س���ت ‌ه كۆنه‌ك ‌هی‌‪ ،‬له‌كۆ ‌‬ ‫ی جێنده‌ریزم وه‌ربگرین و‬ ‫ناوه‌رۆك��� ‌ه فیكری‌‌و فه‌لس���ه‌فییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی بكه‌ین‪.‬‬ ‫ی دیار ‌‬ ‫به‌خاڵ زۆرێك له‌ بنه‌ما پێكهێنه‌ره‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ناو نراوه‌(شوناس ‌‬ ‫ی ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی پێناس��� ‌ه ‌‬ ‫ی به‌ریتان ‌‬ ‫مه‌وسوع ‌ه ‌‬ ‫جێن���ده‌ری‌‪ )Gender Identity‬ب���ه‌م ش���ێوه‌ی ‌ه ده‌كات ك ‌ه‬ ‫ی ك��� ‌ه نێرینه‌ی ‌ه یان‬ ‫ی مرۆڤ به‌خۆ ‌‬ ‫بریتیی��� ‌ه له‌‪ :‬هه‌س���تكردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جێنده‌ر ‌‬ ‫ی شوناس ‌‬ ‫ی گش���ت ‌‬ ‫مێینه‌‪ .‬هه‌روه‌ها به‌ش���ێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫وتایبه‌تمه‌نیی ‌ه جه‌س���ته‌ییه‌كان پێكه‌و‌ه ته‌بان(یان یه‌كێكن)‪ ،‬‬

‫ی مرۆڤ په‌یوه‌س���ت نیی ‌ه‬ ‫ێ حاڵه‌ت هه‌ی ‌ه ش���عور ‌‬ ‫به‌اڵم هه‌ند ‌‬ ‫ی و پێكه‌وه‌گونجان‬ ‫ب ‌ه تایبه‌تمه‌ندیی ‌ه بایۆلۆژییه‌كه‌یه‌وه‌و ته‌بای ‌‬ ‫له‌نێ���وان ئ���ه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌و شوناس��� ‌ه جێنده‌رییه‌كه‌یدا‬ ‫ی مرۆڤ به‌و‌هی‌ نێر‌ه یان مێ‌)‪.‬‬ ‫نییه‌(واته‌ هه‌ستكردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان‪ ،‬به‌ش��� ‌‬ ‫له‌دیكۆمێنت��� ‌ه فه‌رمییه‌كان��� ‌‬ ‫ی‬ ‫پێنج���ه‌م ل��� ‌ه برگ��� ‌هی‌(‪)2،15‬دا هات���وو‌ه ك��� ‌ه ئامانجه‌كان ‌‬ ‫ی باش���تر له‌خێزان‌و‬ ‫دیكۆمێنته‌ك��� ‌ه بریتیی��� ‌ه له‌‪ :‬پش���تگیر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی فره‌ی ‌‬ ‫ی له‌گه‌ڵ ره‌چاوكردن ‌‬ ‫ی له‌س���ه‌قامگیرییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫پش���تیوان ‌‬ ‫شێوازه‌كانی‌(خێزان)دا‪.‬‬ ‫ی‬ ‫هه‌روه‌ها بۆ نموون ‌ه بروان ‌ه كتێبی‌(خێزان و ئاسته‌نگكارییه‌كان ‌‬ ‫ی نه‌ته‌و ‌ه یه‌كگرتووه‌كانه‌‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫ئایینده‌) ك��� ‌ه له‌چاپه‌مه‌نییه‌كان ‌‬ ‫الپه‌ره‌(‪)42-36‬دا هاتوو‌ه ك ‌ه خێزان ده‌كرێت پۆلێن بكرێت بۆ‬ ‫ی له‌یه‌ك ره‌گه‌ز پێكهاتوون‪،‬‬ ‫‪ 12‬ش���ێوه‌‪ ،‬له‌وان ‌ه ئه‌و خێزانان ‌ه ‌‬ ‫یان خێزانه‌ پێكهێنراو‌ه شازه‌كان‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان بۆ په‌ره‌پێدان ‌‬ ‫ی س���ندوق ‌‬ ‫له‌پێناس��� ‌ه ‌‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌تی‌(جێنده‌ر)‪:‬‬ ‫ئافره‌تان(‪)UNIFEM‬دا هاتوو‌ه ك ‌ه جۆر ‌‬ ‫ی كردوون بۆ هه‌ریه‌ك ‌ه‬ ‫ئ���ه‌و رۆڵه‌ی ‌ه بار‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك ‌ه دیار ‌‬ ‫ی رۆژگار ده‌گۆرێت‌و‬ ‫له‌ژن‌و پی���او‪ ،‬ئه‌م رۆاڵنه‌ش به‌تێپه‌ربوون ‌‬ ‫ئ���ه‌و گۆرانكاریانه‌ش له‌ناو یه‌ك كلتووردا و هه‌روه‌ها كلتورێك‬ ‫بۆ یه‌كێكی تردا جیاوازییه‌كی‌ فراوانی‌ هه‌یه‌‪.‬‬ ‫ی پێناس ‌هی‌(جێنده‌ر) به‌و‌ه‬ ‫ی جیهان ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫به‌اڵم رێكخراو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫ده‌كات كه‌‪ :‬ئه‌و زاراوه‌یه‌ی��� ‌ه به‌كارهێنان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی په‌یوه‌ستكراو ‌‬ ‫ژن و پیاو ده‌گه‌یه‌نێت ك ‌ه كۆمه‌ڵه‌س���یفاتێك ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی���ن‌و هی���چ په‌یوه‌ندییه‌كی���ان ب��� ‌ه جیاوازیی��� ‌ه‬ ‫جه‌سته‌ییه‌كانه‌وه‌ نییه‌‪.‬‬ ‫ی ‪ Antoinette Fouque‬ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫ی فه‌ره‌نس��� ‌‬ ‫ب���ه‌اڵم توێژه‌ر ‌‬ ‫ی ژن‌و‬ ‫ی جێن���ده‌ر به‌و واتای ‌ه دێت ك ‌ه تایبه‌تمه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫چه‌مك ‌‬ ‫پی���او كۆمه‌ڵ ‌ه تایبه‌تمه‌ندییه‌ك���ن په‌یوه‌ندییان ب ‌ه په‌یوه‌ندیی ‌ه‬ ‫ی فاكته‌ر‌ه ئابووری‌‌و‬ ‫كۆمه‌الیه‌تییه‌كانه‌و‌ه هه‌ی ‌ه له‌ژێر كاریگه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی‌‌و كلت���وری‌‌و ئایدۆلۆژییه‌كان���دا‪ ..‬ئه‌مانه‌ش رۆڵ ‌‬ ‫هه‌ردووكیان دیاری‌ ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫یه‌كێك ل ‌ه بزووتنه‌و‌ه فیمینیستییه‌كانیش جێنده‌ر به‌و‌ه پێناس ‌ه‬ ‫ی جێنده‌ر بكه‌ین‬ ‫ی ژیانه‌‪ ،‬وناكرێت پێناس ‌ه ‌‬ ‫ده‌كات كه‌‪ :‬رێكخه‌ر ‌‬ ‫ی زاراوه‌كان���ی‌(ژن‌و پیاو)وه‌‪ ،‬چونك ‌ه جێنده‌ر به‌هه‌موو‬ ‫له‌رێگا ‌‬ ‫واتاكانییه‌و‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییان ‌ه پێك دێت‪ ،‬به‌م پێیه‌ش ده‌كرێت‬

‫‪66‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫پێكیش بهێنرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ی ئه‌و پرس���یار‌ه بداته‌و‌ه‬ ‫ئه‌م دیدگا رۆژئاوایی ‌ه ده‌یه‌وێت وه‌اڵم ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ره‌فتاره‌كان ‌‬ ‫ك��� ‌ه ئایا مرۆڤ به‌هه‌ردوو ره‌گه‌زه‌كه‌ی���ه‌و‌ه كۆ ‌‬ ‫ی یان ده‌وروبه‌ر‌ه‬ ‫ی و زكماكییه‌كه‌یه‌ت ‌‬ ‫ی بار‌ه فیتر ‌‬ ‫ده‌رهاوێشت ‌ه ‌‬ ‫ی ئافره‌ت‌و‬ ‫ی له‌ره‌فتار ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك��� ‌هی‌؟ ئایا ئه‌و جیاوازیی ‌ه ‌‬ ‫ی جیاوازیی��� ‌ه بایۆلۆژییه‌كان ‌ه وه‌ك‬ ‫پی���اودا هه‌ی ‌ه ده‌ره‌نجام��� ‌‬ ‫ی ده‌چن؟ و‌ه ئایا ئه‌و جیاوازیان ‌ه ره‌سه‌ن‬ ‫ی توێژه‌ران بۆ ‌‬ ‫زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ی نێ���وان ژن و پیاو‬ ‫ی جیاوازییه‌كان ‌‬ ‫و سروش���تین؟ یان ك���ۆ ‌‬ ‫ی���ان زۆربه‌یان بۆ واقیع ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كه‌یان ده‌گه‌رێته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی پێچه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ێ جار ئه‌و واقیع ‌ه وه‌رچه‌رخان به‌ئاراس���ت ‌ه ‌‬ ‫هه‌ند ‌‬ ‫ی یه‌كت���ر دروس���ت ده‌كات‌و رۆڵه‌كان له‌نێ���وان ئه‌و دوو‬ ‫كار ‌‬ ‫ره‌گه‌زه‌دا ده‌گۆرێته‌وه‌؟‪.‬‬ ‫زۆرێك له‌توێژه‌ران و زانایان ئه‌و‌ه دووپات ده‌كه‌نه‌و‌ه ك ‌ه الیه‌ن ‌ه‬ ‫ی مرۆڤ وه‌ك كرۆمۆس���ۆمه‌كان‌و‬ ‫پێكهێن���ه‌ر‌ه بایۆلۆژییه‌كان��� ‌‬ ‫ی ده‌م���اغ‌و كاریگه‌ریی��� ‌ه جینییه‌كان‪-‬‬ ‫هارمۆن���ه‌كان‌و قه‌وار‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نێوان هه‌ڵسوران ‌‬ ‫به‌رپرس���یارن ل ‌ه جیاوازیی ‌ه س���لوكییه‌كان ‌‬ ‫ی پێچه‌وانه‌یان‬ ‫ژن‌و پیاو‪ ،‬به‌اڵم هه‌ندێكیتر له‌و زانایان ‌ه بۆچوون ‌‬ ‫ی (جێنده‌ر) هێنراوه‌ت ‌ه‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬له‌ناو ئه‌و بۆچوونان���ه‌دا چه‌مك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌م چه‌م���ك و بۆچوون ‌ه پێداگر ‌‬ ‫پێش���ه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه هه‌واداران ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌و‌ه ده‌كه‌ن ك ‌ه جیاوازیی ‌ه –ده‌روونی‌‌و فیزیكییه‌كان‪‌ -‬‬ ‫ی په‌یوه‌س���ت ‌ه به‌كۆمه‌ڵگه‌وه‌‪ ،‬ته‌نها‬ ‫نێ���وان ژن‌و پیاو به‌ره‌های ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌یه‌ك شتدا نه‌بێت ك ‌ه بریتیی ‌ه له‌و (جیاوازیی ‌ه بایۆلۆژیان ‌ه ‌‬ ‫په‌یوه‌ستن سكپری‌‌و منداڵبوونه‌وه‌)‬

‫بنه‌ماكان ‌ی جێنده‌ریزم وه‌ك فیكرو فه‌لسه‌ف ‌ه‬ ‫ی له‌م پێناس���ه‌و تێگه‌یش���تنان ‌ه تێده‌گه‌ی���ن ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ژن‌و‬ ‫ی جێنده‌ریان ‌ه گه‌رانه‌وه‌ی ‌ه بۆ تایبه‌تمه‌ندیایه‌كان ‌‬ ‫مامه‌ڵ ‌ه ‌‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌تین‪ ،‬ئه‌مه‌ش له‌به‌رامبه‌ر‬ ‫پیاو كه‌بنه‌ما پێكهێنه‌ره‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بایۆلۆژ ‌‬ ‫ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌دا راگیراو‌ه ك ‌ه له‌سه‌ر بنه‌مایه‌ك ‌‬ ‫راوه‌ستاوه‌‪،‬‬ ‫ی بۆ ئه‌و ئامرازو به‌رپرسیاریه‌تییانه‌ی ‌ه‬ ‫ئه‌م زاراوه‌ی ‌ه ئاماژه‌كان ‌‬ ‫ی (جێنده‌ر) ئه‌و وێنایه‌ی ‌ه‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه دیارییان ده‌كات‪ ،‬به‌و واتای ‌ه ‌‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه لێیه‌و‌ه بۆ ئێم ‌ه ده‌روانێت وه‌ك ژن یان پیاو‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫ی ئێمه‌دا‬ ‫ی ده‌كات له‌بیركردنه‌وه‌و ره‌فتار ‌‬ ‫ی پێشبین ‌‬ ‫ئه‌و شێواز‌ه ‌‬ ‫ی له‌الیه‌ن‬ ‫ی رێكخس���تن ‌‬ ‫ك ‌ه ئه‌وانه‌ش ده‌گه‌رێنه‌و‌ه بۆ ش���ێواز ‌‬

‫كۆمه‌ڵگه‌وه‌‪ .‬ن���ه‌ك بۆ جیاوازیی��� ‌ه بایۆلۆژییه‌كان(ره‌گه‌زیی‌)‬ ‫له‌نێوان پیاو و ئافره‌تدا‪.‬‬ ‫ی (جۆر) وه‌ك ئاماژه‌ی���ه‌ك بۆ ژن و پیاو‬ ‫هه‌رچه‌ن���د‌ه چه‌مك ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌كارهاتووه‌‪ ،‬به‌اڵم دواتر به‌كارهاتوو‌ه بۆ بارودۆخ‌و كاروبار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی باس‌و بابه‌ته‌كان له‌سه‌ر ره‌گه‌ز ‌‬ ‫ی تایبه‌ت ‌‬ ‫ژن به‌ش���ێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫مێین ‌ه چڕتر كراونه‌ته‌وه‌‪ ،‬ئه‌م زاراوه‌ی ‌ه كراوه‌ت ‌ه ده‌روازه‌یه‌ك بۆ‬ ‫ی‬ ‫ی ژنه‌وه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی په‌یوه‌ست به‌دۆز ‌‬ ‫چوون ‌ه ناو مه‌سه‌له‌كان ‌‬ ‫ی و هه‌ڵسورانی‌ له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا‪.‬‬ ‫مه‌سه‌له‌كانی‌ یه‌كسان ‌‬ ‫له‌و پێناسانه‌و‌ه ئه‌و ئاماژان ‌ه وه‌رده‌گرین ك ‌ه رۆڵ و هه‌ڵسوران‬ ‫ی وابه‌س���ته‌ی ‌ه ب��� ‌ه فاكته‌ر‌ه‬ ‫و ته‌نان���ه‌ت بوون ‌ه مرۆییه‌كه‌ش��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و ئابوورییه‌كانه‌وه‌و ره‌فتارو تواناكان ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی‌‌و كلتوور ‌‬ ‫له‌ده‌وروب���ه‌ر‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كه‌یه‌و‌ه وه‌رده‌گرێت نه‌ك ئه‌و بار‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی درووس���ت بووه‌‪ ،‬وات ‌ه ده‌كرێت بینین ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر ‌‬ ‫جه‌سته‌یی ‌ه ‌‬ ‫ی ژنێك له‌الی���ه‌ن پیاوێكه‌وه‌و به‌پێچه‌وانه‌ش���ه‌و‌ه بكرێت ‌ه‬ ‫رۆڵ ‌‬ ‫ی ناوازه‌ی ‌ه‬ ‫ی گش���تی‌‪ ،‬ك ‌ه له‌بنه‌ره‌تدا ئه‌م ‌ه حاڵه‌تێك ‌‬ ‫حاڵه‌تێك ‌‬ ‫ئه‌گه‌ر به‌شازو الدانیشی‌ ناوزه‌د نه‌كه‌ین‪.‬‬ ‫ی جێنده‌ریزم ئه‌و‌ه‬ ‫ی فیك���ر ‌‬ ‫ی هه‌ڵگران ‌‬ ‫ب���ه‌م پێیه‌ش ئامانج��� ‌‬ ‫ب��� ‌ه زه‌رووره‌ت ده‌زان���ن ك ‌ه رۆڵ���ه‌كان بۆ ه���ه‌ر یه‌ك ‌ه له‌ژن‌و‬ ‫ێ دابرێژرێن���ه‌وه‌و جیاوازییه‌ك نه‌مێنێته‌و‌ه ك ‌ه‬ ‫پیاو س���ه‌رله‌نو ‌‬ ‫ی ئه‌و دوو ره‌گه‌ز‌ه‬ ‫ی جه‌سته‌و بار‌ه بایۆلۆژییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫س���ه‌رچاوه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫بێت‪ ،‬پێیان وای ‌ه ب���ه‌م هه‌نگاوه‌ش یه‌كس���انی‌‌و دادپه‌روه‌ر ‌‬ ‫ی وه‌كو‬ ‫ی ژن‌و پیاو له‌یه‌ك ئاس���ت ‌‬ ‫ی دێت و هه‌ردوو جۆر ‌‬ ‫ب���ه‌د ‌‬ ‫ی ژی���ان‪ ،‬له‌كاتێكدا‬ ‫ی بزووتنه‌و‌ه ‌‬ ‫یه‌كدا ده‌بن ‌ه هه‌ڵس���ورێنه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی راوه‌ستاو‌ه ك ‌ه سروشت ‌‬ ‫ژیانیش له‌سه‌ر جۆرایه‌ت ‌‬ ‫دیاریكردووه‌ نه‌ك ئه‌و جۆره‌ جۆرایه‌تیی ‌هی‌ جێنده‌ریزم‪.‬‬ ‫ی وای ‌ه ك ‌ه هه‌موو شتێك جگ ‌ه‬ ‫ی جێنده‌ریزم باوه‌ر ‌‬ ‫فه‌لس���ه‌ف ‌ه ‌‬ ‫ی پیاوان‪ ،‬كۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫ی ژنان و پیتاندن ‌‬ ‫ی و منداڵبوون ‌‬ ‫ل ‌ه س���كپر ‌‬ ‫ی‬ ‫دیاریی���ان ده‌كات و زكماك‌و نه‌گۆر نین‪ ،‬جێنده‌ریزم به‌ڕه‌وا ‌‬ ‫ێ ك��� ‌ه پیاو وه‌ك ژن ره‌فتار بنوێنێت و ژنیش به‌هه‌مان‬ ‫ده‌بین ‌‬ ‫ی هه‌ڵسوراو له‌ناو خێزاندا‪ ،‬چونك ‌ه هه‌موو‬ ‫شێو‌ه ببێت ‌ه پیاوێك ‌‬ ‫ی‬ ‫جیاوازیی ‌ه بایۆلۆژیی ‌ه زكماكییه‌كان ره‌ت ده‌كاته‌و‌ه له‌دیاریكردن ‌‬ ‫ی ژیاندا‪،‬‬ ‫ی ئافره‌ت و پیاو له‌ناو كایه‌كان ‌‬ ‫رۆڵ و هه‌ڵس���ورانه‌كان ‌‬ ‫ی پیاو یان ژن له‌سه‌ر واقیع ‌ه‬ ‫ێ ك ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ناسه‌لمێن ‌‬ ‫ی ده‌كات‬ ‫ی راوه‌ستابێت‪ ،‬له‌وه‌ش زیاتر زیاده‌ره‌و ‌‬ ‫بایۆلۆژییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ێ بۆ‬ ‫ی ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه نێرو م ‌‬ ‫ی وای ‌ه ك ‌ه نێرایه‌ت���ی‌‌و مێیایه‌ت ‌‬ ‫و پێ��� ‌‬ ‫‪67‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ێ ده‌كه‌ن و بۆ خۆی���ان ده‌یانه‌وێت‪ ،‬با ئه‌و‬ ‫ی پ‌‬ ‫خۆیان هه‌س���ت ‌‬ ‫ویسته‌ له‌گه‌ڵ بار‌ه جه‌سته‌ییه‌ زكماكییه‌كه‌شیاندا نه‌گونجێت‪.‬‬ ‫ی‬ ‫هه‌ر به‌م پێیه‌ش جێنده‌ریه‌ت كار ده‌كات له‌س���ه‌ر تێپه‌راندن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خێزان‌و ره‌وایه‌ت ‌‬ ‫ی و كارپێكراو‌ه مرۆییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫شێو‌ه سروشت ‌‬ ‫ی به‌ن���او خێزانیی‌‪ ،‬ك ‌ه ته‌نها‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ده‌دات ب ‌ه چه‌ندین ش���ێواز ‌‬ ‫ی ده‌وترێت خێزان و بریتین‬ ‫ی جێنده‌رییه‌كاندا پێ ‌‬ ‫له‌فه‌رهه‌نگ��� ‌‬ ‫ێ كه‌س بۆ‬ ‫ی دوو یان س ‌‬ ‫ی ش���ازو ش���ه‌هوان ‌‬ ‫ل ‌ه كۆبوونه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫ماوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ یه‌كتردا‪ .‬‬ ‫ی جێنده‌ری���ه‌ت پێداگرییان‬ ‫ئه‌و ش���ێوازو پێكهات ‌ه خێزانیان ‌ه ‌‬ ‫ێ‬ ‫له‌س���ه‌ر ده‌كات هه‌م���وو پێكه‌وه‌بوونێك��� ‌ه ك ‌ه نێ���ر یان م ‌‬ ‫ی ویس���ت‬ ‫ی ده‌یخوازێت‪ ،‬س���ه‌رچاو‌ه ‌‬ ‫ده‌یه‌وێت و ئاره‌زووه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌و بیركردنه‌و‌ه زاتییه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه بۆ خۆ ‌‬ ‫و ئاره‌زووه‌كانیش��� ‌‬ ‫ی ئه‌و ی���ه‌كال ده‌كاته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ی و مێیایه‌ت ‌‬ ‫ده‌یه‌وێ���ت‌و نێرایه‌ت��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌پیاو بزانێت و هه‌وڵ بۆ نوواندن ‌‬ ‫ده‌كرێت ژن بێت‌و خ���ۆ ‌‬ ‫ی پیاوانه‌ش بدات‪ ،‬هه‌روه‌ها پیاویش به‌هه‌مان ش���ێوه‌‪،‬‬ ‫ره‌فتار ‌‬ ‫وات��� ‌ه جێنده‌ر ئ���ه‌و ماف ‌ه ده‌دات ‌ه نێرین��� ‌ه وه‌ك مێین ‌ه ره‌فتار‬ ‫بكات‪ ،‬به‌وه‌شه‌و‌ه ك ‌ه نێرێك بتوانێت وه‌ك مێینه‌یه‌ك شوو ب ‌ه‬ ‫ی تر بكات‪ ،‬هه‌روه‌ها ئه‌و مافه‌ش ده‌دات ‌ه مێینه‌یه‌ك‬ ‫نێرینه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی تر‬ ‫ك���ه‌وه‌ك نیرینه‌یه‌ك ره‌فتار بكات و ش���وو ب ‌ه مێیینه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی نێر له‌گه‌ڵ نێ���ر و مێین ‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫بكات‪ ،‬ك��� ‌ه ده‌كات ‌ه زه‌واج ‌‬ ‫میین���ه‌‪ .‬هه‌روه‌ها رێگ��� ‌ه ده‌دات ‌ه ژنێكی���ش كه‌خێزانێك پێك‬ ‫ی‬ ‫ی پربێت و منداڵ ‌‬ ‫ی ده‌یه‌وێت سك ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫بهێنێت به‌و شێوه‌ی ‌ه ‌‬ ‫ی یان‬ ‫ی له‌سه‌ریه‌ت ‌‬ ‫ببێت له‌هه‌ر كه‌سێك یان كه‌سانێك ئاره‌زوو ‌‬ ‫له‌سه‌ریانه‌‪،‬‬ ‫ی جێنده‌ریدا بیرو‬ ‫ی مرۆڤ ل ‌ه فه‌لس���ه‌ف ‌ه ‌‬ ‫ج���ۆر‌ه ره‌گه‌زییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ده‌كات با ئه‌و بیركردنه‌و‌ه‬ ‫ی تاك یان كۆمه‌ڵگ ‌ه دیار ‌‬ ‫ئه‌ندێش ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و ناته‌باش بێت له‌گه‌ڵ واقیع ‌ه جه‌سته‌ی ‌‬ ‫زاتیی ‌ه شازو نابابه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌و مرۆڤه‌ش���دا‪ ،‬ئ���ه‌م رێباز‌ه ك ‌ه هه‌ڵقواڵو ‌‬ ‫و بایلۆژییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ی رۆژئاوای���ه‌‪ ،‬به‌رهه‌م ‌‬ ‫ی ژی���ار ‌‬ ‫روو‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك��� ‌ه ‌‬ ‫ی غه‌ربیی ‌ه ك ‌ه‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ێ س���ه‌روبه‌ر‌ه ئه‌خالقیی��� ‌ه ‌‬ ‫فه‌وزاو ب ‌‬ ‫ی له‌گه‌ڵ‬ ‫ی و ئه‌خالق ‌‬ ‫ی و كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫به‌هه‌م���وو پێوه‌رێك ‌‬ ‫ی و كۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫ی كورد ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫تایبه‌تمه‌ندیی��� ‌ه كلتوورییه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و فه‌لسه‌فییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫مسوڵمانه‌كانیتردا ناته‌بایه‌‪ ،‬ناوه‌رۆك ‌ه فیكر ‌‬ ‫ی ل ‌ه وش���ه‌ك ‌ه كردوو‌ه قی���زه‌ون بێت و زۆر‬ ‫زاره‌وه‌ك���ه‌ش وا ‌‬ ‫ی ناو‬ ‫ی و یاساییه‌كان ‌‬ ‫نه‌گونجاو‌ه له‌ناو یاس���او پرۆژ‌ه رۆشنبیر ‌‬

‫ئه‌م واڵته‌دا به‌كار بهێنرێت‪.‬‬ ‫ی ت���ه‌واو نێگه‌تیڤی���ان به‌رامبه‌ر‬ ‫جێنده‌ریی���ه‌كان دیدگایه‌ك��� ‌‬ ‫ب ‌ه ئایی���ن هه‌یه‌و پێیان وای ‌ه ك ‌ه ئیس�ل�ام رێگ���ر‌ه له‌به‌رده‌م‬ ‫ی فره‌ژنی‌‌و میرات‌و‬ ‫ی ژن‌و پیاوداو هه‌میش ‌ه مه‌سه‌له‌كان ‌‬ ‫یه‌كسان ‌‬ ‫ی الوان‌و تاز‌ه‬ ‫قه‌وامه‌و حیجاب وه‌ك ژه‌هر به‌مێش���ك‌و ده‌روون ‌‬ ‫پێگه‌یش���توواندا ده‌پژێنن و خۆیان و ئه‌وانیش ل ‌ه ورده‌كاریی ‌ه‬ ‫زانستی‌‌و بابه‌تییه‌كانی‌ ئه‌و مه‌سه‌النه‌ الده‌ده‌ن‪.‬‬

‫جیاواز ‌ی له‌نێوان (جێنده‌ر)‌و (ره‌گه‌ز)دا‬ ‫ی ره‌گه‌ز(جن���س)دا دان���راو‌ه‬ ‫جێن���ده‌ر له‌به‌رامب���ه‌ر زاره‌و‌ه ‌‬ ‫یو‬ ‫ی نێرینه‌ی ‌‬ ‫ی مرۆڤ ل���ه‌روو ‌‬ ‫ی ره‌گه‌ز ‌‬ ‫ك��� ‌ه بریتیی ‌ه ل��� ‌ه جۆر ‌‬ ‫ی ره‌گه‌زیش ته‌رح‬ ‫مێینه‌یی���ه‌وه‌‪ ،‬بگر‌ه وه‌ك به‌دیل و جێگره‌و‌ه ‌‬ ‫ی كلتوور‌ه‬ ‫ی ناو كۆمه‌ڵگه‌ی ‌ه به‌پێ ‌‬ ‫ی هه‌ڵس���وراو ‌‬ ‫كراو‌ه ك ‌ه جۆر ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان‪.‬‬ ‫یو‬ ‫ی س���ه‌ره‌تای ‌‬ ‫ی بنه‌ره‌ت ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵێك تایبه‌تمه‌ند ‌‬ ‫ره‌گه‌ز‪ :‬بوون ‌‬ ‫ی‬ ‫ی وه‌زیف ‌ه سرووشتییه‌كان ‌‬ ‫ناوه‌ندیی ‌ه ك ‌ه پاڵنه‌ر‌ه ل ‌ه ئه‌نجامدان ‌‬ ‫ژن‌و پیاودا‪.‬‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌تیی ‌ه بۆ هه‌ردوو ره‌گه‌زه‌كه‌‪،‬‬ ‫ی رێكخه‌رێك ‌‬ ‫جۆر‪ :‬به‌رهه‌م ‌‬ ‫وات ‌ه تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیان خۆرس���ك نی���ن‪ ،‬به‌ڵكو رێكخراون‬ ‫به‌پێی‌ كلتوور‌ه جیاوازه‌كان‪.‬‬ ‫ره‌گه‌ز‪ :‬بایۆلۆژییه‌و له‌گه‌ڵ له‌دایكبوونی‌ مرۆڤدا په‌یدا بووه‌‪.‬‬ ‫ی ده‌هێنێت‌و له‌گه‌ڵ له‌دایكبووندا‬ ‫ی پێك ‌‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫جۆر‪ :‬دۆخ ‌‬ ‫به‌ده‌ر ناكه‌وێت‪.‬‬ ‫ره‌گه‌ز‪ :‬ناكرێت گۆڕانی‌ به‌سه‌ردا بێت‪.‬‬ ‫جۆر‪ :‬گۆرانكاری‌ به‌سه‌ردا دێت و چه‌سپاو نییه‌‪.‬‬ ‫ره‌گه‌ز‪ :‬سكپڕی‌‌و منداڵبوون ته‌نها تایبه‌ته‌ به‌ئافره‌ت‪.‬‬ ‫ج���ۆر‪ :‬ئافره‌ت ده‌توانێ���ت به‌و كارانه‌ش هه‌س���تێت ك ‌ه پیاو‬ ‫ئه‌نجامیان ده‌دات‪.‬‬ ‫ره‌گه‌ز‪ :‬پیتاندن ته‌نها تایبه‌ته‌ به‌ پیاوه‌وه‌‪.‬‬ ‫ی بگه‌یه‌نێت‬ ‫ی منداڵ بكات‌و پێ ‌‬ ‫جۆر‪ :‬پیاو ده‌توانێت سه‌رپه‌رشت ‌‬ ‫وه‌ك ئافره‌ت‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی س���یفه‌ت ‌ه فیزییه‌كییه‌كان پۆلێنكار ‌‬ ‫ره‌گه‌ز‪ :‬له‌س���ه‌ر بنه‌ما ‌‬ ‫ی واقیع ‌ه‬ ‫ی ده‌كات‪ ،‬ك ‌ه ئه‌وانیش ده‌رهاوێش���ت ‌ه ‌‬ ‫ی مرۆی��� ‌‬ ‫جۆر ‌‬ ‫بایۆلۆژییه‌كانن‪.‬‬ ‫ی بار‌ه‬ ‫ی ئه‌و جیاوازیی ‌ه ‌‬ ‫جۆر‪ :‬خۆ الدان ‌ه ل ‌ه ده‌ره‌نجام ‌ه كرده‌ییه‌كان ‌‬

‫‪68‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ی رۆڵ‌و‬ ‫ی ژن‌و پیاو خوڵقاندوونی‌‌و وابه‌سته‌كردن ‌‬ ‫جه‌سته‌ییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫هه‌ڵسورانی‌ هه‌ردوو جۆره‌كه‌یه‌ ب ‌ه زه‌مینه‌ كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كه‌وه‌‪.‬‬ ‫ره‌گه‌ز‪ :‬ده‌ره‌نجامێكی‌ فیتری‌ و زكماكییه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی رۆڵ ‌‬ ‫ی به‌ده‌س���تهاتوو‌ه ك ‌ه مرۆڤ خ���ۆ ‌‬ ‫ج���ۆر‪ :‬حاڵه‌تێك��� ‌‬ ‫له‌دیاریكردنیدا هه‌یه‌‪.‬‬

‫زه‌واج ‌ی هاوره‌گه‌زه‌كان(زواج المثلیین)‬ ‫ی‬ ‫ی رابردووداو تا ئێستاش هێرش‌و په‌المارێك ‌‬ ‫له‌م چه‌ند ساڵ ‌ه ‌‬ ‫ی ئیسالمیدا به‌تایبه‌تی‌‪،‬‬ ‫درندان ‌ه له‌سه‌ر خێزان هه‌ی ‌ه له‌ناو جیهان ‌‬ ‫ی ئه‌و هێرش���انه‌ش چه‌ندین كۆنگره‌و‬ ‫ی ئامانجه‌كان ‌‬ ‫بۆ هێنانه‌د ‌‬ ‫ی تایبه‌ت ب ‌ه خێزان ساز دراو‌ه بۆ‬ ‫ی یه‌ك ‌‬ ‫ی یه‌ك له‌دوا ‌‬ ‫كۆبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ بۆ خێزان و تایبه‌تمه‌ندیی ‌ه مێژوویی ‌ه‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ی بارودۆخێك ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی بخوڵقێنن‪ ،‬چونك ‌ه ده‌رك به‌و‌ه ده‌كه‌ن خێزان‬ ‫دوورودرێژه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌و خاڵ ‌‬ ‫ی پێكهێن���ه‌ر ‌‬ ‫ی یه‌كه‌م و كاریگه‌ر ‌‬ ‫یه‌ك��� ‌ه ‌‬ ‫ێ‬ ‫ده‌س���تپێك بۆ هه‌ر گۆرانكارییه‌ك ده‌بێت له‌وێو‌ه ده‌س���ت پ ‌‬ ‫ی چه‌س���پاندن‌و بره‌ودان ‌ه ب ‌ه‬ ‫ب���كات‪ ،‬هه‌وڵه‌كانی���ش له‌پێناو ‌‬ ‫ی ناو‬ ‫ی قیه‌م ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان ‌‬ ‫ی رۆژئاواو گلۆبالیزه‌كردن ‌‬ ‫كلتوور ‌‬ ‫ی ئه‌و به‌ها‬ ‫ی به‌ها خێزانییه‌كان‌و تێپه‌راندن ‌‬ ‫ئه‌و ژیاره‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫بااڵیان ‌هی‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌دێر زه‌مانه‌وه‌ له‌سه‌ری‌ پێكهاتوون‪.‬‬ ‫ی بۆ ده‌كه‌ن‌و‬ ‫ی بانگه‌ش ‌ه ‌‬ ‫ی جێنده‌ر ك ‌ه هه‌واداران ‌‬ ‫ناكرێت چه‌مك ‌‬ ‫ی ئێمه‌دا بیچه‌س���پێنن له‌م‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ده‌یانه‌وێت له‌ناو واقیع ‌‬ ‫عه‌وله‌م ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تیی ‌ه جیا بكرێته‌وه‌‪ ،‬جێنده‌ریش یه‌كێك ‌ه له‌و‬ ‫ی‬ ‫ی خێزان‌و ئه‌خالق ‌‬ ‫ی له‌ئارادای ‌ه بۆ رووخاندن ‌‬ ‫هه‌وڵ ‌ه سه‌ره‌كیان ‌ه ‌‬ ‫ی ئایین ‌ه‬ ‫ی سه‌رچاوه‌گرتوو‌ه له‌ئایینه‌كانه‌وه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ئاسمانییه‌كان‌و له‌سه‌رووی‌ ئه‌وانیشه‌وه‌ ئیسالم‪.‬‬ ‫ی جێنده‌ریزمدا‬ ‫ی و فه‌لسه‌فیی ‌ه نا لۆژیكییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫له‌ناو مه‌نزوم ‌ه فیكر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫خێزان ب ‌ه شێو‌ه باوه‌(كالسیكییه‌ك ‌هی‌) ئۆرگانێك ‌‬ ‫ی به‌رته‌سك كردووه‌ته‌وه‌و پێكه‌وه‌ژیانی‌ ‬ ‫ی ژن‌و پیاو ‌‬ ‫داخراوه‌و رۆڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌چوارچێوه‌یه‌كدا ك ‌ه خێزان ‌ه كردووه‌ت ‌ه تاك ‌ه وه‌زیف ‌ه ‌‬ ‫ئه‌وان ‌‬ ‫ی دوالیزم ‌هی‌( نێرومێ‌)‬ ‫هاوبه‌ش بۆیان‪ ،‬بۆی ‌ه ئه‌وان بۆ تێكدان ‌‬ ‫ی جێنده‌رو‬ ‫ی له‌سه‌ر راوه‌س���تاو‌ه هاتوون فه‌لسه‌ف ‌ه ‌‬ ‫ك ‌ه خێزان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تێگدان ‌‬ ‫ج���ۆر‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كه‌ی���ان داهێناو‌ه به‌مه‌به‌س���ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی تر ك ‌ه شێواز ‌‬ ‫ی دوالیز‌ه ‌‬ ‫خێزانی‌(ته‌قلیدی‌)و خوڵقاندن ‌‬ ‫ێ له‌گه‌ڵ‬ ‫ێ بكه‌وێته‌وه‌‪ ،‬وه‌ك نێر له‌گه‌ڵ نێرو م ‌‬ ‫ی ل‌‬ ‫به‌ناو خێزان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه رۆژئاواییه‌كاندا حاڵه‌تێك ‌‬ ‫ێ ك ‌ه ئێس���تا له‌زۆرب ‌ه ‌‬ ‫م‌‬

‫یاساییه‌و رێگ ‌هی‌ پێدراوه‌‪.‬‬ ‫له‌و تایبه‌تمه‌ندیی ‌ه جێنده‌رییه‌و‌ه كه‌ئه‌م فه‌لسه‌فه‌ی ‌ه ب ‌ه هه‌ردوو‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌دات‪ ،‬ئه‌و‌ه روون ده‌بێته‌و‌ه ك ‌ه چاالك ‌‬ ‫ره‌گ���ه‌ز‌ه مرۆییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ب ‌ه حاڵه‌ت ‌ه‬ ‫ی هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك ‌‬ ‫ی بایۆلۆژ ‌‬ ‫ی نێر و مێ��� ‌‬ ‫و كار ‌‬ ‫جه‌س���ته‌ییه‌كه‌یه‌و‌ه نییه‌‪ ،‬ژن نابێت ‌ه ژن ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگ ‌ه ئه‌و‬ ‫ی ئه‌م دیدگاو رووانینه‌ش ده‌گونجێت‬ ‫ێ نه‌دات‪ ،‬به‌پێ ‌‬ ‫یپ‌‬ ‫رۆڵ��� ‌ه ‌‬ ‫ژن ببێت��� ‌ه پیاو‪ ،‬هه‌روه‌ها پیاویش به‌هه‌مان ش���ێوه‌‪ ،‬ئافره‌ت‬ ‫ی‬ ‫ببێت ‌ه مێرد و ژن بخوازێت‪ ،‬ژن ببێت ‌ه پیاوێك و هاوس���ه‌رێك ‌‬ ‫ی خۆیداو ژنیش له‌گه‌ڵ‬ ‫ی هه‌بێت‪ ،‬پیاو له‌گه‌ڵ ره‌گه‌زه‌ك ‌ه ‌‬ ‫پیاو ‌‬ ‫ی خێزان ‌ه‬ ‫هاوره‌گه‌زه‌كه‌یدا ده‌بن ‌ه هاوسه‌ر‪ ،‬ئه‌م ‌ه جۆر‌ه شازه‌كان ‌‬ ‫ی دان پێدا‬ ‫ك��� ‌ه له‌وه‌س���یق ‌ه نێوده‌وڵتییه‌كاندا هه‌ت���ووه‌و داوا ‌‬ ‫هێنانی‌ ده‌كرێت له‌الیه‌ن گه‌النی‌ مسوڵمانه‌وه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ئه‌م ‌ه ئه‌و گۆرانكارییه‌ی ‌ه ك ‌ه جێنده‌رییه‌كان به‌ڕه‌واو سرووشت ‌‬ ‫ی ك��� ‌ه حاڵه‌ت ‌ه ره‌گه‌زیی ‌ه‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ده‌بینن ب���ۆ ژن و پیاو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كاریگه‌ر ‌‬ ‫ی تێپه‌رێنێت‌و جه‌س���ت ‌ه ‌‬ ‫ی و مێینه‌ییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫نیرینه‌ی ‌‬ ‫ی نه‌بێت‪ ،‬به‌مه‌ش هه‌ردوو ره‌گه‌زه‌ك ‌ه‬ ‫له‌سه‌ر ره‌فتارو چاره‌نووس ‌‬ ‫ی خۆیان‬ ‫س���یفه‌ت ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كانیان ده‌گۆرن به‌و شێوه‌ی ‌ه ‌‬ ‫ی جه‌سته‌ بایۆلۆژییه‌كه‌یان ده‌یخوازێت‪.‬‬ ‫ده‌یانه‌وێت نه‌ك ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤ‬ ‫ی ژینگ��� ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫جێنده‌ریزم ك��� ‌ه به‌ره‌های ‌‬ ‫ده‌كات ‌ه بنه‌ما بۆ بیركردنه‌وه‌و رووانین و ره‌فتاره‌كانی‌‪ ،‬هه‌موو‬ ‫ی و سرووشتییه‌كانیتر ره‌ت ده‌كاته‌وه‌‪ ،‬ئه‌و‬ ‫كاریگه‌ریی ‌ه زكماك ‌‬ ‫ی كوڕ‬ ‫به‌و ش���ێوه‌ی ‌ه مرۆڤ ده‌خوێنێته‌و‌ه ك��� ‌ه ئه‌گه‌ر منداڵێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ره‌گه‌ز ‌‬ ‫ی به‌ال ‌‬ ‫ی ش���ازدا گه‌ور‌ه ببێت ئاره‌زوو ‌‬ ‫له‌ناو خێزانێك ‌‬ ‫نێردا ده‌ش���كێته‌و‌ه كاتێ���ك بیه‌وێت(خێ���زان) پێك بێنێت‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ی له‌مێینه‌ش نییه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش له‌س���ه‌ر بنه‌ما ‌‬ ‫ته‌نان���ه‌ت ح���ه‌ز ‌‬ ‫ی نیی���ه‌‪ ،‬به‌ڵكو گۆڕان ‌ه‬ ‫ی و هارمۆنییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫پێكهات��� ‌ه بایۆل���ۆژ ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كه‌ ئه‌و‌هی‌ به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت‪.‬‬ ‫مه‌وسوع ‌ه به‌ریتانییه‌ك ‌ه له‌پێناسه‌كه‌یدا بۆ جێنده‌ر ئه‌و‌ه روون‬ ‫ی‬ ‫ی الوه‌ك ‌‬ ‫ی جێنده‌ر ‌‬ ‫ده‌كاته‌و‌ه ك ‌ه ده‌كرێت مرۆڤ شوناس���ێك ‌‬ ‫هه‌بێت‌و ئه‌م شوناس ‌ه گه‌ش��� ‌ه بكات‌و دواجار به‌سه‌ر شوناس ‌ه‬ ‫ی و مێیایه‌تیش���دا زاڵ بێت‪ ،‬‬ ‫ی نێرایه‌ت ‌‬ ‫بنه‌ره‌تیی ‌ه ره‌گه‌زییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی بۆ دروست‬ ‫ی و ره‌گه‌زی ‌‬ ‫ی سلوك ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی ك ‌ه ئاست ‌‬ ‫به‌وش���ێوه‌ی ‌ه ‌‬ ‫ی ژیانیدا‪ ،‬دیار‌ه ئه‌م شوناس ‌ه الوه‌كییه‌ش بۆ‬ ‫ببێت له‌داهاتوو ‌‬ ‫ه���ه‌ردوو ره‌گه‌ز‌ه مرۆییه‌ك ‌ه وه‌كو یه‌كه‌و به‌یه‌ك ئاراسته‌ش���دا‬ ‫ی مرۆڤ هه‌یه‌‪.‬‬ ‫كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر ژیان ‌‬

‫‪69‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ی‬ ‫ی جێنده‌ریزمه‌و‌ه به‌رپرس ‌ه له‌دیاریكردن ‌‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه له‌رووانگ ‌ه ‌‬ ‫ی بۆ‬ ‫ی جۆر(جێن���ده‌ر)ه‌وه‌و ئ���ه‌و په‌یوه‌ندییه‌كان��� ‌‬ ‫رۆڵه‌كان��� ‌‬ ‫رێ���ك ده‌خات‪ ،‬ئه‌م په‌ویوه‌ندی‌‌و رۆاڵنه‌ش ده‌ش���ێت گۆڕانیان‬ ‫ی ب ‌ه‬ ‫ی نێوانیان په‌یوه‌ند ‌‬ ‫به‌س���ه‌ردابێت‪ ،‬چونك ‌ه جیاوازییه‌كان ‌‬ ‫جیاوازیی ‌ه جه‌س���ته‌ییه‌كانیانه‌و‌ه نییه‌‪ ،‬ئه‌م رووانگ ‌ه نابه‌باتیی ‌ه‬ ‫ی ده‌بینێ���ت ك ‌ه بۆ نموون ‌ه ئاف���ره‌ت ده‌توانێت هه‌موو ئه‌و‬ ‫وا ‌‬ ‫ی ده‌دات‪ ،‬كارو‬ ‫رۆڵ و كاران��� ‌ه راپه‌رێنێ���ت ك ‌ه پیاو ئه‌نجام��� ‌‬ ‫ی مێرد‌ه‬ ‫ی رۆڵ ‌‬ ‫رۆڵیش به‌هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه‌‪ ،‬تا ده‌گات ‌ه ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی هاوش���ێوه‌كان(المثلیین)‬ ‫ته‌قلیدییه‌ك���ه‌ش ببینێت‪ ،‬زه‌واج ‌‬ ‫ده‌رهاوێشت ‌هی‌ ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌یه‌‪.‬‬ ‫ی جێنده‌ر یان ج���ۆرو ته‌نانه‌ت ره‌گه‌زی���ش ك ‌ه له‌ناو‬ ‫چه‌مك��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جێنده‌ریزمدا به‌كار هاتوو‌ه بریتیی ‌ه له‌و رۆاڵن ‌ه ‌‬ ‫فه‌لس���ه‌ف ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫هه‌ردوو ره‌گه‌زه‌ك ‌ه ده‌یبینن و پێشوه‌خت كۆمه‌ڵگ ‌ه بۆیان دیار ‌‬ ‫ی حاڵه‌ته‌كانیشدا ئه‌و رۆاڵن ‌ه‬ ‫ده‌كات وه‌ك نێر یان مێ‌‪ ،‬له‌زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ناو كۆمه‌ڵگ ‌ه ده‌كه‌ن‌و ئاس���ت ‌‬ ‫گوزارش���ت له‌و به‌ها باوان ‌ه ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگه‌ش ب���ه‌و راده‌یه‌ی ‌ه ك ‌ه تا چه‌ند‌ه ئه‌و دوو‬ ‫ره‌زامه‌ند ‌‬ ‫ی ئه‌و رۆڵ ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تیانه‌دا‬ ‫ی راپه‌راندن ‌‬ ‫ره‌گه‌ز‌ه ده‌توانن له‌ئه‌رك ‌‬ ‫س���ه‌ركه‌وتوو ده‌بن‪ ،‬به‌م پێی ‌ه دیدگا جێنده‌رییه‌ك ‌ه هه‌میش��� ‌ه‬ ‫ی تاك ‌ه‬ ‫ی ده‌رك پێكردن ‌‬ ‫ئه‌و‌ه دوپات ده‌كاته‌و‌ه كۆمه‌ڵگ ‌ه فاكته‌ر ‌‬ ‫ی بڕ‌وانێت‌و‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی بۆ جه‌ست ‌ه ‌‬ ‫ێ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی نێر‌ه یان مێی ‌ه به‌ب ‌‬ ‫به‌و‌ه ‌‬ ‫ی بداته‌وه‌‪ ،‬به‌م پێوه‌دانگه‌ش‬ ‫ی ئه‌و وه‌اڵم ‌ه ‌‬ ‫حاڵه‌ت ‌ه بایۆلۆژییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی به‌رده‌وامدایه‌و ئه‌مه‌ش‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه له‌گه‌ش���ه‌كردن‌و پێشكه‌وتن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جۆری���ش بگۆرێت به‌پێ ‌‬ ‫ئه‌و‌ه پێویس���ت ده‌كات ك��� ‌ه رۆڵ ‌‬ ‫ی ناوه‌ند‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك ‌هی‌‪ .‬له‌م رووه‌ش���ه‌و‌ه ره‌وابێت‬ ‫گۆڕان ‌‬ ‫ی نێرو می‌‪،‬‬ ‫ی خێزان دابهێنرێت دوور ل ‌ه ده‌سته‌واژ‌ه ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫جۆر ‌‬ ‫وه‌ك خێزان ‌ه شازه‌ ناسرووشتییه‌كان‪.‬‬

‫نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان‬ ‫ی رۆژئاوا‬ ‫ئامرازێك بۆ سه‌پاندنی‌ كلتوور ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دروس���تبوون ‌‬ ‫ی مێژوو ‌‬ ‫نه‌ت���ه‌و‌ه یه‌كگرت���ووه‌كان به‌درێژای ‌‬ ‫ی ئه‌و دیدگاو پ���رۆژ‌ه رۆژئاواییانه‌دا بوو‌ه‬ ‫ی س���ه‌پاندن ‌‬ ‫له‌هه‌وڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ی نێوده‌وڵه‌تیدا‪ ،‬ناوه‌رۆك ‌‬ ‫به‌س���ه‌ر گه‌الن‌و كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫رێككه‌وتن و په‌یماننامه‌و دیكۆمێنت ‌ه ره‌سمییه‌كانیش ته‌رویجدان‬ ‫ی‬ ‫ی و كلتوورێك ‌‬ ‫ی ژیاری ‌‬ ‫ی دیاریكراو ‌‬ ‫و بانگه‌شه‌بوو‌ه بۆ شێوازێك ‌‬ ‫ی نه‌ته‌و‌ه‬ ‫ی ئه‌رك و به‌رپرسیاریه‌ت ‌‬ ‫هه‌ژمووندار‪ ،‬ئه‌مه‌ش پێچه‌وان ‌ه ‌‬

‫ی پارێزگاریردن ‌ه‬ ‫ی سه‌رشان ‌‬ ‫یه‌كگرتووه‌كان ‌ه ك ‌ه گرنگترین ئه‌رك ‌‬ ‫ی ژیارو كلتوور‌ه جیاوازه‌كان‪،‬‬ ‫ی له‌سه‌ر ئاس���ت ‌‬ ‫ی فره‌ی ‌‬ ‫ل ‌ه بوون ‌‬ ‫نه‌ك له‌ قاڵبدانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌چوارچێوه‌یه‌كی‌ به‌رته‌سكدا‪.‬‬ ‫ی به‌س���ه‌ر گه‌الندا‬ ‫ی ئ���ه‌و وه‌س���یقه‌و په‌یماننامان��� ‌ه ‌‬ ‫زۆرب��� ‌ه ‌‬ ‫ی هه‌ی ‌ه ك ‌ه بریتیی ‌ه ل ‌ه‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫داده‌سپێنرێت پاش���خانێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی رۆژئاواو ده‌كرێت ‌ه مه‌رجه‌ع ‌‬ ‫ی و كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫دۆخ ‌ه كلتوور ‌‬ ‫ی یاس���ا نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كان‪،‬‬ ‫ی بۆ دانان‌و گه‌اڵڵه‌كردن ‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌الن ‌‬ ‫له‌م رووه‌ش���ه‌و‌ه هه‌موو تایبه‌تمه‌ندیی ‌ه كلتوورییه‌كان ‌‬ ‫ی یاس���ا حكومه‌ت ‌ه‬ ‫ت���ر له‌به‌رچ���او ناگیرێت‪ ،‬بۆ ئه‌مه‌ش به‌پێ ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ئه‌و سكپر‌ه موراهیق ‌ه ب ‌‬ ‫رۆژئاواییه‌كان سه‌رپه‌رشتی‌‌و خه‌رج ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌مانه‌ش قورساییه‌ك ‌‬ ‫هاوس���ه‌ران ‌ه ده‌گرێت ‌ه ئه‌ستۆ‪ ،‬خه‌رج ‌‬ ‫یو‬ ‫ی ماد ‌‬ ‫ی خس���تووه‌ت ‌ه س���ه‌ر حكومه‌ته‌كانیان ل���ه‌روو ‌‬ ‫زۆر ‌‬ ‫رێوشوێنه‌كانی‌ به‌رێوه‌بردنیانه‌وه‌‪ ،‬بۆ نموونه‌‪:‬‬ ‫ی دوانز‌ه ساڵ ‌ه وه‌ك نه‌ریتێك‬ ‫له‌ده‌وڵه‌ت ‌ه رۆژئاواییه‌كاندا كچۆڵ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی س���ێكس بكات بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ده‌زانێت موماره‌س ‌ه ‌‬ ‫به‌پێویس���ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بس���ه‌لمێنێت ك ‌ه له‌الیه‌ن ره‌گه‌زه‌ك ‌ه ‌‬ ‫بۆ كۆمه‌ڵگه‌و هاورێكان ‌‬ ‫تره‌و‌ه مه‌رغ���وب‌و دڵخوازه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر ئه‌م ‌ه ن���ه‌كات ل ‌ه رووانگ ‌ه‬ ‫ی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك���ه‌و ده‌وروبه‌ر‌ه نزیكه‌كه‌یه‌و‌ه وه‌ك كه‌س���ێك ‌‬ ‫ی ناچێت ‌ه‬ ‫ی ره‌گه‌زه‌كه‌یتر ‌‬ ‫نه‌خوازراو ده‌خوێنرێته‌و‌ه ك ‌ه ئاره‌زوو ‌‬ ‫ی‬ ‫س���ه‌ر‪ ،‬ورد‌ه ورد‌ه ئه‌م هاوكێش ‌ه ترس���ناك ‌ه كه‌(قبووڵكردن ‌‬ ‫ی كه‌مه‌وه‌)‬ ‫ی س���ێكس به‌ته‌مه‌نێك��� ‌‬ ‫كۆمه‌ڵگ���ه‌و موماره‌س��� ‌ه ‌‬ ‫ی كچ ‌ه موراهیقه‌كان‬ ‫ی س���كپر ‌‬ ‫ده‌به‌س���تێت به‌یه‌كه‌وه‌‪ ،‬دیارد‌ه ‌‬ ‫ی و‬ ‫‪ Teen Pregnancy‬به‌ره���ه‌م ده‌هێنێ���ت‪ ،‬چاودێ���ر ‌‬ ‫ی حكومه‌ت‪،‬‬ ‫سه‌رپه‌رش���تی منداڵه‌كانیش ده‌كه‌وێت ‌ه ئه‌س���تۆ ‌‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫ی ده‌ره‌نجامه‌كان ‌‬ ‫حكومه‌ت ‌ه رۆژئاواییه‌كانیش بۆ چاره‌سه‌ر ‌‬ ‫ی دیارده‌كه‌‪ ،‬هاتوو‌ه‬ ‫حاڵه‌ت ‌ه په‌ره‌سه‌ندووه‌ش نه‌ك بنه‌بركردن ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ی س���كپرییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی بۆ س���نووردانان بۆ حاڵه‌ت ‌‬ ‫رێوش���وێن ‌‬ ‫ی موماره‌س ‌ه جنسییه‌ك ‌ه له‌و‬ ‫كیژۆاڵن ‌ه داناو‌ه نه‌ك قه‌ده‌غه‌كردن ‌‬ ‫ی مندااڵنه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ی فێركردن ‌‬ ‫ی له‌رێگا ‌‬ ‫ته‌مه‌نه‌دا‪ ،‬چاره‌سه‌ره‌كه‌ش��� ‌‬ ‫ی پارێزراو ل ‌ه‬ ‫ی سیكس���كردن ‌‬ ‫ی ش���ێواز ‌‬ ‫ك ‌ه له‌س���ه‌ره‌تاو‌ه فێر ‌‬ ‫حه‌م���ل و ده‌رهاوێش���ته‌كانیان ‪ Safe Sex‬ده‌كه‌ن‪ ،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ی كراوه‌ته‌وه‌و ناو نراو‌ه‬ ‫ی خوێندندا جێگا ‌‬ ‫له‌ناو به‌رنامه‌و میتۆد ‌‬ ‫ی س���ێكس‪ Sex Education‬و له‌ناو قۆتابخانه‌كاندا‬ ‫فێركردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی یه‌كه‌م موماره‌س��� ‌ه ‌‬ ‫ی مندااڵن ده‌كرێ���ت پێش ئه‌و‌ه ‌‬ ‫فێ���ر ‌‬ ‫سێكسی‌ پێشوه‌خت ئه‌نجام بده‌ن‪ .‬‬

‫‪70‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ی مندااڵن ده‌كرێت‬ ‫ی خوێندندا ئه‌و‌ه فێر ‌‬ ‫ل���ه‌م به‌رنام ‌ه ناقۆاڵی ‌ه ‌‬ ‫ی ته‌قلیدی‌(سروش���تی‌) ‪Unsafe sex‬‬ ‫ی سێكس��� ‌‬ ‫ك��� ‌ه كرد‌ه ‌‬ ‫ی حه‌مل‬ ‫ی مه‌ترس���یداره‌‪ ..‬چونك ‌ه ده‌بێت ‌ه هۆ ‌‬ ‫موماره‌س���ه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی وه‌ك ئایدز‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ی نه‌خۆشیی ‌ه سێكسییه‌كان ‌‬ ‫و گواس���تنه‌و‌ه ‌‬ ‫كرد‌ه سێكسیی ‌ه شازو ناسروشتییه‌كان ‪ Homosexuality‬بۆ‬ ‫ی ته‌ندرووست‌و‬ ‫ی سێكس ‌‬ ‫كچ ‌ه كه‌مته‌مه‌ن‌و هه‌رزه‌كان كرده‌یه‌ك ‌‬ ‫پارێ���زراو‌ه ‪ ،Safe sex‬له‌به‌ر ئه‌و‌ه ئ���ه‌م فێركاریی ‌ه خراوه‌ت ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی بابه‌ته‌كان ‌‬ ‫ی مندااڵنه‌و‌ه له‌چوار چێو‌ه ‌‬ ‫ی خوێندن ‌‬ ‫ناو میت���ۆد ‌‬ ‫فێركردنی‌ جنسیدا‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی چه‌ندین هۆكار ‌‬ ‫ی س���كپر ‌‬ ‫ی له‌روودان ‌‬ ‫هه‌روه‌ه���ا بۆ رێگ���ر ‌‬ ‫ی له‌سكپر ‌‬ ‫رێگر ‌‬ ‫ی ‪ Contraceptives‬داهێنراوه‌و دابه‌ش كراو‌ه‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫به‌س���ه‌ر هه‌رزه‌و مندااڵندا له‌قوتابخانه‌كاندا‪ ،‬ئه‌گه‌ر دوا ‌‬ ‫ی روویدا له‌باربردن ده‌بێت ‌ه باشترین‬ ‫هه‌موو هه‌واڵنه‌ش س���كپر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی لێ ‌‬ ‫ی ئاره‌زوو ‌‬ ‫ی خاوه‌نه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌و سك ‌ه ‌‬ ‫چاره‌س���ه‌ر بۆ خستن ‌‬ ‫نییه‌‪.‬‬ ‫ی تێبینی‌‌و سه‌رس���ورمان ‌ه له‌م حاڵه‌ته‌دا ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ی جێگا ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی حكومه‌ت ‌ه رۆژئاوایی���ه‌كان ده‌یگرن ‌ه به‌ر‬ ‫ك ‌ه ئ���ه‌م هه‌نگاوان ‌ه ‌‬ ‫ی كچ ‌ه موراهیقه‌كاندا‬ ‫ی س���كپر ‌‬ ‫له‌مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ دیارد‌ه ‌‬ ‫ی تایبه‌تدا گه‌اڵڵ ‌ه‬ ‫له‌ن���او كۆمه‌ڵ ‌ه رێوش���وێن و مه‌نزومه‌یه‌ك��� ‌‬ ‫كراوه‌و خزێنراوه‌ت ‌ه ناو یاس���او دیكۆمێنت ‌ه نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و‬ ‫ی ناته‌با له‌گه‌ڵ ئه‌و دیارده‌و نه‌ریت ‌ه‬ ‫ی تر ‌‬ ‫به‌زۆر به‌س���ه‌ر گه‌الن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كلتوور ‌‬ ‫ی جی���اواز ‌‬ ‫ێ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫رۆژواییانه‌دا س���ه‌پێنراوه‌‪ ،‬به‌ب ‌‬ ‫ی گه‌الن له‌وه‌دا له‌به‌رچاو گیرابێت و دیدگاو كێش��� ‌ه‬ ‫و ئایین��� ‌‬ ‫رۆژئاواییه‌كه‌یان به‌وانیتره‌و‌ه په‌یوه‌س���ت كردووه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها ل ‌ه‬ ‫ی یاساو رێوشوێن ‌ه نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌و رووانه‌و‌ه‬ ‫گه‌اڵڵه‌كردن ‌‬ ‫ی نه‌ته‌و‌ه‬ ‫حاڵه‌ت���ه‌كان گش���تگیر ك���راون‌و مامه‌ڵه‌كردنه‌ك��� ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی چه‌ك ‌‬ ‫یه‌كگرت���ووه‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌م حاڵه‌تانه‌دا له‌ژێر فش���ار ‌‬ ‫ی سزا به‌سه‌ریاندا‬ ‫ی یان س���ه‌پاندن ‌‬ ‫ی ئابوور ‌‬ ‫كۆمه‌كی‌‌و هاوكار ‌‬ ‫ی ناچار كراوه‌‪.‬‬ ‫گه‌النی‌ تر به‌قبوڵكردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌م��� ‌ه ته‌نها نموونه‌یه‌ك ‌ه له‌و الدان ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تی‌‌و ئه‌خالقیان ‌ه ‌‬ ‫ی رۆژئ���اوا ك��� ‌ه له‌ن���او په‌یماننام���ه‌و دیكۆمێنت ‌ه‬ ‫كۆمه‌ڵگ��� ‌ه ‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییه‌كان���دا جێگای���ان كراوه‌ته‌وه‌‪ ،‬هه‌م���ان رووانین‬ ‫ی‬ ‫ی تاكره‌هه‌ند ‌‬ ‫ب���ۆ ئافره‌ت و خێ���زان و ئه‌خالق به‌چاویلك��� ‌ه ‌‬ ‫ی رۆژئاوایی���ه‌كان بوونه‌ت��� ‌ه س���ه‌رچاو‌ه بۆ هه‌ر‬ ‫مادیگه‌ران��� ‌ه ‌‬ ‫ی دنیادا‪،‬‬ ‫ی له‌گه‌ڵ گه‌الن ‌‬ ‫ی نێوده‌وڵه‌ت��� ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫مامه‌ڵه‌یه‌ك ‌‬

‫ی وه‌سیق ‌ه‬ ‫ی له‌تێكرا ‌‬ ‫(جێنده‌ر)یش یه‌كێك ‌ه له‌و زاراو‌ه غه‌ربیان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی راسته‌وخۆ ‌‬ ‫ی نه‌ته‌و‌ه یه‌كگرتووه‌كاندا ئاماژ‌ه ‌‬ ‫ره‌س���مییه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫بۆ كراوه‌‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه واقیعدا گوزارشت ‌ه له‌واقیع ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌و قه‌یران ‌ه مرۆییانه‌ی ‌ه خێزان‌و‬ ‫ی خۆی‌‌و ده‌رهاوێشت ‌ه ‌‬ ‫ژینگه‌ك ‌ه ‌‬ ‫دوو ره‌گه‌زه‌ پێكهێنه‌ر‌ه سه‌ره‌كییه‌ك ‌هی‌ له‌گه‌ڵیدا ده‌ژین‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی قاهیر‌ه له‌ساڵ ‌‬ ‫ی نیشته‌جێبوون ‌‬ ‫ی جێنده‌ر ل ‌ه كۆنگر‌ه ‌‬ ‫زاراو‌ه ‌‬ ‫ی نه‌ته‌و‌ه‬ ‫‪1994‬ه‌و‌ه خزێنرای ‌ه ن���او په‌یماننامه‌و دیكۆمێنته‌كان ‌‬ ‫ێ هیچ روونكردنه‌وه‌یه‌ك و ته‌نها‬ ‫یه‌كگرتووه‌كان���ه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌ب ‌‬ ‫ی یه‌كه‌می‌ هه‌ڵسورێنه‌ر‌ه‬ ‫ی له‌سه‌رخۆ ‌‬ ‫ی سه‌ره‌تاو هه‌نگاو ‌‬ ‫قۆناغ ‌‬ ‫ی دوات���ر به‌ماناو‬ ‫ی كۆنگره‌كه‌ب���وو ب���ۆ ئ���ه‌و‌ه ‌‬ ‫غه‌ربییه‌كان��� ‌‬ ‫ی له‌ناو نووسراو‌ه‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫مه‌به‌س���ته‌كه‌یه‌و‌ه شوێن و ئاراس���ت ‌ه ‌‬ ‫فه‌رمییه‌كانی‌ رێكخراوه‌كه‌دا وه‌ربگرێت‪.‬‬ ‫ی ‪1955‬دا ئه‌نج���ام درا زۆر‬ ‫ی په‌كین ك ‌ه له‌س���اڵ ‌‬ ‫له‌كۆنگ���ر‌ه ‌‬ ‫ی خۆیه‌و‌ه ده‌ركه‌وته‌وه‌و‬ ‫ی زاراوه‌ك ‌ه به‌چه‌م���ك و ئامانج ‌‬ ‫به‌چر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كۆنگره‌كه‌بوو ده‌ربار‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌مه‌ش راسپارده‌كان ‌‬ ‫ده‌رهاوێشت ‌ه ‌‬ ‫ی ش���ازو‬ ‫ی چه‌ندین جۆر ‌‬ ‫خێزان‪ ،‬ك ‌ه (جێنده‌رییه‌كان) ره‌وایه‌ت ‌‬ ‫ناسروشتی‌ خێزانیان به‌سه‌ر بریاره‌كانی‌ كۆنگره‌كه‌دا سه‌پاند‪.‬‬ ‫ی نه‌ته‌و‌ه‬ ‫ی رێكخ���راو ‌‬ ‫دوات���ر له‌ناو هه‌م���وو په‌یماننامه‌كان��� ‌‬ ‫ی (جێنده‌ر) كرای ‌ه زه‌رووره‌ت‪ ،‬ته‌نانه‌ت‬ ‫یه‌كگرتووه‌كاندا زارو‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫ی دادگا ‌‬ ‫ی تایبه‌ت به‌دامه‌زراندن ‌‬ ‫ی رۆما ‌‬ ‫له‌كۆنگر‌ه ‌‬ ‫ساڵی‌(‪)1998‬یشدا ئه‌م زاراوه‌ی ‌ه هاته‌و‌ه ناو بریارو راسپارده‌كان‌و‬ ‫ی (جێنده‌ر)‬ ‫ی له‌سه‌ر بنه‌ما ‌‬ ‫ئه‌و‌ه دووپات كرایه‌و‌ه ك ‌ه جیاكار ‌‬ ‫تاوان ‌ه دژی‌ مرۆڤایه‌تی‌‪.‬‬

‫جێنده‌ر به‌هه‌موو به‌هایه‌كی‌ ئه‌خالقیی‌ نامۆیه‌‬ ‫ی ئیس�ل�امیدا ئه‌م زاراوه‌ی ‌ه وه‌كو‬ ‫ی له‌جیهان ‌‬ ‫هه‌رچه‌ند‌ه ئه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ی نووس���راویانه‌وه‌ ‬ ‫ێ ده‌خه‌ن ‌ه ناو وته‌و ئه‌ده‌بیات ‌‬ ‫ی نو ‌‬ ‫چه‌مكێك ‌‬ ‫ی هه‌مان پۆلێنكاریی ‌ه ره‌گه‌زییه‌ك ‌ه‬ ‫ی پیشان ده‌ده‌ن ك ‌ه واتاك ‌ه ‌‬ ‫وا ‌‬ ‫ی تایبه‌ت‬ ‫ی فیكر ‌‬ ‫ده‌گه‌یه‌نێت‌و ئه‌وان پێیان وای ‌ه كه‌باكگراوه‌ند ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫ی نیی ‌ه ك ‌ه له‌گه‌ڵ كلتوور ‌‬ ‫ی دیاریك���راو ‌‬ ‫به‌كلتوورێك ‌‬ ‫مس���وڵمانه‌كاندا نه‌گونجاوبێت‪ ،‬ئه‌وه‌ش ره‌ت ده‌كه‌نه‌و‌ه ئه‌م‬ ‫ی ئیس�ل�ام و داب و‬ ‫ی له‌گه‌ڵ بنه‌ماكان ‌‬ ‫زاراوه‌ی ‌ه هیچ ناته‌باییه‌ك ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵكه‌دا هه‌بێت‪ ،‬به‌اڵم ئه‌م ‌ه ئه‌و حه‌قیقه‌ت ‌ه‬ ‫ی ره‌سه‌ن ‌‬ ‫نه‌ریت ‌‬ ‫ی‬ ‫بابه‌تیی ‌ه ناش���ارێته‌و‌ه ك ‌ه هه‌م���وو زاراوه‌ی���ه‌ك له‌دایكبوو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی فیكری‌‌و فه‌لس���ه‌ف ‌‬ ‫ی و باكگراوه‌ند ‌‬ ‫ی خۆیه‌ت ‌‬ ‫ژینگ��� ‌ه ‌‬ ‫‪71‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ی ناو ژینگه‌یه‌كیتر‬ ‫هه‌یه‌و ناكرێت له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا موتورب ‌ه ‌‬ ‫یو‬ ‫ی كلتوور ‌‬ ‫بكرێت‪ ،‬چونك ‌ه گش���ت زاراوه‌ی���ه‌ك تایبه‌تمه‌ند ‌‬ ‫ی خۆی‌ هه‌یه‌‪..‬‬ ‫ژیاری ‌‬ ‫به‌اڵم هه‌موو پێناسه‌كان و روانگ ‌ه رۆژئاواییه‌كان له‌و رووه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی ئه‌و‌ه ده‌س���ه‌لمێنێت‬ ‫هه‌روه‌ه���ا به‌كارهێنان��� ‌ه ئه‌وروپییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی تایبه‌ت‬ ‫ی فه‌لسه‌ف ‌‬ ‫ی ناوه‌رۆك ‌‬ ‫كه‌جێنده‌ریش یه‌كێك ‌ه له‌و زاراوان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌ی ‌ه ك ‌ه ل ‌ه (ئه‌لفییه‌و‌ه تا یا) له‌گه‌ڵ ئیسالم و ئه‌خالق ‌‬ ‫به‌خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مسوڵمان و ته‌نانه‌ت سروشتی‌ ره‌سه‌ن ‌‬ ‫ی و خێزان ‌‬ ‫ئیس�ل�ام ‌‬ ‫مرۆڤایه‌تیش���دا ناگونجێت‪ ،‬زاراوه‌كه‌ش ل��� ‌ه ناوه‌رۆكه‌كه‌یه‌و‌ه‬ ‫ی تر رازیبوون به‌و‬ ‫ی جیا نابێته‌وه‌‪ ،‬به‌واتایه‌ك ‌‬ ‫داتاش���راوه‌و لێ ‌‬ ‫زاراوه‌یه‌ رازیبوونه‌ به‌ ناوه‌رۆك و ئامانجه‌كانیشی‌‪.‬‬ ‫ی جێن���ده‌ر كراو‌ه‬ ‫ی بۆ وش���ه‌و زاراو‌ه ‌‬ ‫هه‌موو ئه‌و پێناس���ان ‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤه‌كان و‬ ‫ی ئێم ‌ه بۆ جۆرو ره‌گ���ه‌ز ‌‬ ‫نامۆن به‌تێگه‌یش���تن ‌‬ ‫ی كراوه‌‪،‬‬ ‫ی مرۆی ‌‬ ‫ی ب���ۆ ره‌گه‌ز ‌‬ ‫ی و واقیعیی ‌ه ‌‬ ‫ئ���ه‌و پۆلێن ‌ه فیتر ‌‬ ‫ی بایۆلۆژییه‌و هه‌ر ئه‌وه‌ش ‌ه‬ ‫كه‌پێش هه‌موو شتێك دوالیزمه‌یه‌ك ‌‬ ‫ته‌حه‌كوم ده‌كات به‌س���ه‌ر رۆڵ و هه‌ڵس���وورانیدا‪( ،‬نێرو مێ‌)‬ ‫ی‬ ‫ی شه‌رع ‌‬ ‫ی سرووشتین ك ‌ه زه‌واجێك ‌‬ ‫ی پێكه‌وه‌گونجاو ‌‬ ‫دوانه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خێزانێكدا كۆیان ده‌كاته‌وه‌و پێكگه‌یشتنه‌كان ‌‬ ‫له‌چوارچێو‌ه ‌‬ ‫ئه‌م دوو ره‌گه‌زه‌شه‌ بوونی‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌سه‌ر راوه‌ستاوه‌‪.‬‬ ‫ی (جۆر یان‬ ‫راست ‌ه جێنده‌ر له‌روو‌ه زمانه‌وانییه‌كه‌یه‌و‌ه به‌واتا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌تی‌) دێت و بۆ ئه‌و‌ه داهێنراو‌ه ك ‌ه ببێت ‌ه جێدار ‌‬ ‫جۆر ‌‬ ‫ی ئه‌م وشه‌ی ‌ه‬ ‫ره‌گه‌ز‪ ،‬به‌اڵم به‌كارهێنان ‌ه فه‌لس���ه‌فیی ‌ه ناقۆاڵك ‌ه ‌‬ ‫له‌به‌كارهێنان ‌ه نوێی ‌ه رۆژئاواییه‌كه‌یدا ب ‌ه ئاراسته‌یه‌كیتردا براو‌ه‬ ‫ی ره‌گه‌ز نیی ‌ه‬ ‫ك ‌ه (ج���ۆر) له‌ناوه‌رۆك ‌ه جێنده‌رییه‌كه‌دا ج���ۆر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤ ‌‬ ‫ی و فیتری ‌‬ ‫ی سرووش���ت ‌‬ ‫ی بایۆلۆژییه‌و‌ه ك ‌ه بوون ‌‬ ‫له‌روو ‌‬ ‫ی جێنده‌ریزمدا‬ ‫له‌سه‌ر راوه‌ستاوه‌‪ ،‬به‌ڵكو مرۆڤ له‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌‬ ‫یو‬ ‫ی ناو ژینگ ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كه‌یه‌ت ‌‬ ‫ی به‌رهه‌مهێنراو ‌‬ ‫كائینێك��� ‌‬ ‫ی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت به‌ده‌ر ل ‌ه واقیع ‌ه‬ ‫هه‌ر ئه‌ویش جۆره‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫بایۆلۆژییه‌ك ‌هی‌‪ ،‬ئه‌م بۆچوونه‌ش له‌ناو پێناسه‌كانیدا به‌روون ‌‬ ‫راگه‌یه‌نراوه‌و كار له‌سه‌ر گلۆبالیزه‌كردنیشی‌ ده‌كرێت‪.‬‬ ‫ی ده‌یه‌وێت شێواز‌ه‬ ‫جێنده‌ریزم به‌م سیاس���ه‌ت ‌ه ناسروش���تیی ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خێ���زان تێك ب���دات و فه‌وزایه‌ك ‌‬ ‫پیاده‌ك���راو‌ه مرۆییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫ی بخوڵقێنێت و به‌سه‌ر تێكرا ‌‬ ‫ی و كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ئه‌خالق ‌‬ ‫ێ ل ‌ه كۆنگر‌ه‬ ‫مرۆییه‌كاندا بسه‌پێنرێت‪ ،‬له‌م رووه‌شه‌و‌ه له‌هه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تایبه‌ت ب ‌ه ژناندا بانگه‌ش ‌ه بۆ پیاده‌كردن ‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ‌‬

‫ی‬ ‫ی خێزان كراو‌ه جیا ل ‌ه شێو‌ه سرووشت ‌‬ ‫ی پێكهێنان ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫شێواز ‌‬ ‫ی نێرو‬ ‫ی ك ‌ه به‌یه‌كگه‌یش���تن ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫و ره‌س���ه‌ن ‌ه پیاده‌كراوه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی خێزانی���ش هه‌بێت‪:‬‬ ‫مێی���ه‌‪ .‬وات��� ‌ه ده‌كرێت ئه‌م ش���ێوازان ‌ه ‌‬ ‫ی هه‌بێت‬ ‫ی دوو پیاو‪ ،‬دوو ژن‪ ،‬پیاوێك خێزانێك ‌‬ ‫به‌یه‌كگه‌یشتن ‌‬ ‫ی ته‌به‌نیكراو پێكهاتبێت‪ ،‬یان ژنێك‬ ‫ك ‌ه له‌خۆی‌‌و چه‌ند منداڵێك ‌‬ ‫ی زینا یان ته‌به‌نیكراو‪ ،‬له‌گه‌ڵ چه‌ندین‬ ‫له‌گه‌ڵ چه‌ن���د منداڵێك ‌‬ ‫ی مرۆڤه‌كان ك ‌ه له‌ناو‬ ‫ی ش���ه‌هوانیان ‌ه ‌‬ ‫ی به‌یكگه‌یش���تن ‌‬ ‫جۆریتر ‌‬ ‫جیهانی‌ ئاژه‌اڵنیشدا نموونه‌یان نییه‌‪.‬‬

‫به‌كارهێنان و ته‌فسیر‌ه خۆماڵییه‌كانی‌‬ ‫زاراوه‌ رۆژئاواییه‌كان‬ ‫ی‬ ‫ی زاره‌وه‌كان له‌و ژینگه‌ی ‌ه ‌‬ ‫ی راس���ته‌قینه‌و بابه‌ت��� ‌‬ ‫وتمان واتا ‌‬ ‫ی تێ���دا به‌رهه‌مهاتووه‌و‬ ‫خۆی���ه‌و‌ه وه‌رده‌گیرێت ك��� ‌ه زاروه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و ش���ێواز ‌‬ ‫ی و كۆمه‌اڵیه‌ت��� ‌‬ ‫ی فیك���ر ‌‬ ‫گوزارش���ت له‌واقیع��� ‌‬ ‫ی ئه‌و ژینگه‌ی��� ‌ه ده‌كات‪ ،‬بۆی ‌ه كاتێك ئه‌م‬ ‫بیركردن���ه‌وه‌و دیگا ‌‬ ‫ی ده‌به‌زێنێت دابراو نابێت‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫زاراوان ‌ه سنوور‌ه خۆماڵییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی خۆی‌ پێی‌ دراوه‌‪.‬‬ ‫له‌و واتاو ته‌فسیر‌هی‌ له‌شوێنه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی نیمچ ‌ه دابراو له‌ته‌فسیر‌ه‬ ‫ێ زاراو‌ه به‌ته‌فسیر ‌‬ ‫به‌اڵم ده‌كرێت هه‌ند ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ل‌‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌تیدا سوود ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی له‌ژینگه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫به‌راییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫وه‌ربگیرێت و به‌شێوازێك به‌كار بهێنرێت ك ‌ه ته‌باو گونجاوبێت‬ ‫ی ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا‪ ،‬ئیشكال ‌ه‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫له‌گه‌ڵ كلتوورو دیدگا ‌‬ ‫ێ مامه‌ڵه‌دای ‌ه له‌گه‌ڵ چه‌مك‌و زاراوه‌كاندا ك ‌ه‬ ‫گه‌وره‌ك��� ‌ه له‌هه‌ند ‌‬ ‫ی تیۆری‌‌و‬ ‫ی ده‌كرێت له‌گواس���ته‌وه‌یاندا له‌روو ‌‬ ‫ی به‌د ‌‬ ‫ره‌هاگه‌ر ‌‬ ‫ی تێدا‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫پراكتیكییه‌وه‌و ره‌چ���او ‌‬ ‫ناكرێت‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی جیهان ‌‬ ‫ی ئه‌م وش���ه‌ی ‌ه له‌الی���ه‌ن عه‌لمانییه‌كان ‌‬ ‫به‌كارهێنان��� ‌‬ ‫ی (غه‌ربزه‌ده‌یی‌)‬ ‫ئیس�ل�امییه‌و‌ه به‌مه‌به‌س���ته‌وه‌یه‌و دیدگایه‌ك ‌‬ ‫له‌پش���ته‌وه‌یه‌‪ ،‬ئه‌وان ده‌یانه‌وێت ئه‌م چه‌مك و زراوان ‌ه بكه‌ن ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌موو نه‌ری���ت و كلتوورێك ‌‬ ‫ده‌روازه‌ی���ه‌ك بۆ په‌رین���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی به‌چ���اك و خراپییه‌وه‌‪ ،‬به‌كارهێنانه‌كه‌ش���یان بۆ‬ ‫رۆژئاوای��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جێنده‌ر ته‌نها له‌وه‌دا كورت نابێته‌و‌ه ك ‌ه هه‌مان واتا ‌‬ ‫زاراو‌ه ‌‬ ‫ی ژن به‌رامبه‌ر به‌پیاو‬ ‫ی مافه‌كان ‌‬ ‫دوو ره‌گه‌زه‌ك ‌ه یان یه‌كس���ان ‌‬ ‫ی له‌ئارادا‬ ‫ی و كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی فیكر ‌‬ ‫بگه‌یه‌نێت‪ ،‬به‌ڵكو مامه‌ڵه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر كلتوورو‬ ‫ی خراپ ‌‬ ‫ی كاریگه‌ر ‌‬ ‫هه‌ی ‌ه ك ‌ه ده‌رهاوێش���ته‌كان ‌‬ ‫ئه‌خالقی‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‌ كۆمه‌ڵگه‌ مسوڵمانه‌كان ده‌بێت‪.‬‬ ‫‪72‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ی‬ ‫ی ك��� ‌ه ره‌خن ‌ه له‌هاورده‌كردن ‌‬ ‫ی ئاین ‌‬ ‫ئیس�ل�امییه‌كان و زانایان ‌‬ ‫ئ���ه‌م ج���ۆر‌ه چه‌م���ك و زاراوان ‌ه ده‌گ���رن كێش���ه‌یان له‌گه‌ڵ‬ ‫ی ئه‌و زاراوانه‌دای ‌ه بۆ هه‌موو‬ ‫ی هه‌واداران ‌‬ ‫پاشكۆیه‌تیی ‌ه ره‌هاكان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بیانی‌‌و كاره‌كانیان ته‌نها له‌چوارچێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ره‌وت و رێبازێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌كارهێنانه‌كانیاندا ناوه‌س���تێته‌وه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت به‌پێ ‌‬ ‫زمانه‌وان ‌‬ ‫ێ جار‬ ‫پێناسه‌و پراكتیك ‌ه رۆژئاواییه‌كه‌ش مامه‌ڵ ‌ه ناكه‌ن‌و هه‌ند ‌‬ ‫ی رۆژئاوا‬ ‫ی نه‌ریت ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫گواس���تنه‌وه‌و دابه‌زاندندن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه مسوڵمانه‌كان ده‌كه‌ن ‌ه ئامانج ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫له‌سه‌ر ره‌وش ‌‬ ‫سه‌ره‌كییان‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی (جێن���در) ده‌كه‌وێت ‌ه ناو گوتار ‌‬ ‫ب���ۆ نموون ‌ه كاتێك زاراو‌ه ‌‬ ‫ی و رۆش���نبیره‌كه‌یان‬ ‫ی كوردییه‌وه‌و نوخب ‌ه سیاس��� ‌‬ ‫عه‌لمان��� ‌‬ ‫ی وش���ه‌ك ‌ه دووپ���ات ده‌كات���ه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی به‌كارهێنان��� ‌‬ ‫زه‌رووره‌ت��� ‌‬ ‫ی مرۆیی ‌ه‬ ‫ی ره‌گه‌ز ‌‬ ‫له‌پێناسه‌كانیشدا ده‌ركه‌وتوو‌ه ك ‌ه پۆلێنكار ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ئه‌و رۆڵ‌و‬ ‫ی رۆڵ��� ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك ‌هی‌‪ ،‬یان��� ‌‬ ‫به‌پێ��� ‌‬ ‫ی‬ ‫س���یفه‌تان ‌ه ب ‌ه هه‌ردوو ره‌گه‌زه‌ك ‌ه ده‌دات‪ ،‬به‌اڵم پرسیاره‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ئێم ‌ه له‌عه‌لمانییه‌كان ئه‌وه‌یه‌‪ :‬گریمان ئێمه‌ش بووین ‌ه هه‌وادر ‌‬ ‫ی ك ‌ه رۆڵ بۆ دوو‬ ‫ئ���ه‌م دیدگا جێنده‌رییه‌‪ ،‬ئایا ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌ی ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌كات كامه‌یه‌؟ كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ی ئێم ‌ه دی���ار ‌‬ ‫ج���ۆر‌ه مرۆییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫خۆمانه‌ یان كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ تر؟‪.‬‬ ‫ی ئه‌وان غه‌ربزه‌ده‌یی‌‌و پاشكۆیه‌تیی ‌ه‬ ‫دیار‌ه هه‌موو مه‌به‌سته‌كان ‌‬ ‫ی رۆژئاوایی‌‌و خۆس���فركردنه‌و‌ه له‌هه‌موو‬ ‫بۆ ژیارو كۆمه‌ڵگ��� ‌ه ‌‬ ‫ی دید‌ه‬ ‫ی ئه‌وان به‌پێ��� ‌‬ ‫ی خۆماڵ���ی‌‪ ،‬بۆچ��� ‌‬ ‫تایبه‌تمه‌ندییه‌ك��� ‌‬ ‫ی خۆمان ئه‌و رۆڵ و‬ ‫ی نابن ك ‌ه كۆمه‌ڵگ��� ‌ه ‌‬ ‫جێنده‌رییه‌ك��� ‌ه راز ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گشت ‌‬ ‫سیفه‌تان ‌ه بده‌ن ب ‌ه ژن و پیاو كه‌بووه‌ت ‌ه بنه‌ماو ئایدیا ‌‬ ‫ی ئه‌و‌ه لۆژیكیی ‌ه ك��� ‌ه كۆمه‌ڵگه‌یه‌كیتر رۆڵ‬ ‫فه‌لس���ه‌فه‌كه‌‪ ،‬ك ‌ه ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كیتر‬ ‫ی بۆ ره‌گه‌ز‌ه مرۆییه‌كان ‌‬ ‫ی كلتوور ‌‬ ‫و س���یفات ‌‬ ‫ی بكه‌ن؟‬ ‫دیار ‌‬ ‫ی لێره‌دای ‌ه به‌رامبه‌ر به‌م‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫ی مامۆستایان و زانایان ‌‬ ‫كێش ‌ه ‌‬ ‫ی ت���ر‪ ،‬وات ‌ه ترس نیی ‌ه‬ ‫ی ئیس���تیرادكراو ‌‬ ‫زاراوه‌یه‌و زۆر زاراو‌ه ‌‬ ‫به‌رامبه‌ر ب ‌ه زاراوه‌كان‪ ،‬به‌ڵكو نیگه‌رانیی ‌ه له‌و پاش���كۆیه‌تیی ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ێ له‌به‌ناو رۆشنبیره‌كان و نوخب ‌ه عه‌لمانییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی هه‌ند ‌‬ ‫كوێرانه‌ی ‌ه ‌‬ ‫ی ئ���ه‌م زاراوانه‌و‌ه له‌ناو‬ ‫ناوچه‌كه‌مان ك��� ‌ه ده‌یانه‌وێت له‌رێگا ‌‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌هی‌ ئیسالمیدا بیكه‌نه‌ ئه‌مری‌ واقیع‪.‬‬ ‫ێ له‌زاناو مامۆستایانمان وتیان دیموكراسیه‌ت‬ ‫ی هه‌ند ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫كات ‌‬ ‫ی بێت له‌دكتاتۆریه‌ت‬ ‫ی و راده‌ربرین و رێگر ‌‬ ‫ی سیاس ‌‬ ‫ئه‌گه‌ر ئازاد ‌‬

‫ی خۆیدا‪،‬‬ ‫ی ده‌س���ه‌اڵتداران ‌‬ ‫ی گه‌ل بێ���ت له‌دیاریكردن ‌‬ ‫و بری���ار ‌‬ ‫هه‌موو ئه‌مان ‌ه له‌ئیس�ل�امدا بوونیان هه‌یه‌و پێداگرییان له‌سه‌ر‬ ‫ك���راوه‌‪ ،‬به‌اڵم دواتر بینیمان عه‌لمانییه‌كان به‌و‌ه رازی نه‌بوون‬ ‫ی‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی هه‌موو كایه‌كان ‌‬ ‫و بانگه‌ش���ه‌یان بۆ دیموكراتیزه‌كردن ‌‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ كردو له‌و رووه‌وه‌ كایه‌ ئه‌خالقییه‌كه‌شی‌ گرته‌وه‌‪.‬‬ ‫ی وه‌كو (جێنده‌ر) هه‌ر ئه‌و‌ه نیی ‌ه ك ‌ه‬ ‫له‌ئێستاش���دا زاراوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی بێت ك ‌ه‬ ‫ی روواڵه‌ت ‌‬ ‫ێ حاڵه‌ت ‌‬ ‫ی ئافره‌ت‌و هه‌ند ‌‬ ‫ی به‌ماف ‌‬ ‫په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ی مس���وڵمانیش ره‌واو په‌سه‌ندن‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫ی ئێم ‌ه ‌‬ ‫به‌شێكیان ال ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گش���تگیر‌ه ك ‌ه هه‌موو واتا پێشینه‌كان ‌‬ ‫ئه‌م ‌ه فه‌لس���ه‌فه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی تر‪ ،‬ئه‌مرۆ به‌به‌شێك‬ ‫ی گۆریو‌ه بۆ وتا ‌‬ ‫ی مرۆی ‌‬ ‫تایبه‌ت به‌ره‌گه‌ز ‌‬ ‫ی واتا‬ ‫ێ عه‌لمانیی���ه‌كان داوا ‌‬ ‫ی بین س���به‌ین ‌‬ ‫له‌و ناوه‌رۆك ‌ه راز ‌‬ ‫ی ده‌كه‌ن‪ ،‬با ئه‌مرۆ ش���ه‌رمنان ‌ه ئه‌و داوایه‌شیان‬ ‫گش���تگیره‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌خالق ‌‬ ‫ی سنووره‌كان ‌‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬ئالێره‌وه‌ی ‌ه ئه‌وان ‌ه به‌ئاس���ان ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان ده‌به‌زێنن‬ ‫ی و ئایین ‌‬ ‫ی و نه‌ته‌وه‌ی��� ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی دواجار ب ‌ه كلتوورو‬ ‫و هه‌موو ش���تێك وێران ده‌كه‌ن بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ئه‌خالقیاتی‌ تری‌ نامۆمان بسپێرن‪.‬‬ ‫بۆی ‌ه به‌كارهێنان و مامه‌ڵ ‌ه له‌گه‌ڵ زاراو‌ه هێنراوه‌كاندا نابێت تاك‬ ‫ی ته‌نها‬ ‫ره‌هه‌ندانه‌و ته‌نها له‌گۆشه‌نیگایه‌كه‌و‌ه بێت‪ ،‬وه‌ك ئه‌و‌ه ‌‬ ‫له‌روو‌ه سیاس���ییه‌كه‌یه‌و‌ه دیموكراسیه‌تمان خوێنده‌وه‌و دواتر‬ ‫هاتن و پێیان وتین دیموكراسیه‌ت به‌ش به‌ش ناكرێت‌و په‌یوه‌ست ‌ه‬ ‫ی ژیانه‌وه‌‪ ،‬ئه‌مرۆش مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵ‬ ‫به‌هه‌موو روواڵه‌ته‌كان��� ‌‬ ‫ی گرتووه‌ته‌و‌ه‬ ‫ی جێنده‌ردا ته‌نها ره‌هه‌ند‌ه زمانه‌وانییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫زاراو‌ه ‌‬ ‫ی له‌ده‌ست‬ ‫ك ‌ه ئه‌و زاراوه‌ی ‌ه زۆر ده‌مێك ‌ه ئه‌و ریش ‌ه زمانه‌وانیی ‌ه ‌‬ ‫ی نامۆی ‌ه‬ ‫ێ دراو‌ه ك ‌ه له‌س���ه‌ره‌تاو‌ه تا كۆتای ‌‬ ‫یپ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫داوه‌و وتا ‌‬ ‫به‌كلتوورو ب���ار‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كه‌مان‪ ،‬هه‌رچه‌ند‌ه ل ‌ه بنه‌ره‌تدا‬ ‫ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ به‌هه‌موو سرووشتی‌ مرۆڤایه‌تی‌ نامۆیه‌‪.‬‬

‫دواین وته‌و ده‌ره‌نجام‪:‬‬ ‫ی نێرو‬ ‫ی له‌سه‌ر كۆبوونه‌وه‌و پێكه‌وبوون ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫بوون ‌‬ ‫ێ راوه‌ستاوه‌‪ ،‬ئه‌م كۆبوونه‌وه‌یه‌ش به‌شێوه‌یه‌كی‌ ته‌ندرووست‌و‬ ‫م‌‬ ‫ی نێوان پیاو‬ ‫ی ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندیی ‌ه سێكسییه‌كان ‌‬ ‫ته‌واو نایه‌ته‌د ‌‬ ‫ی‬ ‫ی په‌ویوه‌ندییه‌كانیتر ‌‬ ‫و ژن رێ���ك نه‌خرێت‪ ،‬له‌گه‌ڵ ش���ێواز ‌‬ ‫نێوانیاندا‪.‬‬ ‫ی ئه‌و رووانینه‌و‌ه سه‌رچاو‌ه‬ ‫ئه‌م رێكخس���تنه‌ش له‌سرووش���ت ‌‬ ‫ی نێوان ئه‌و دوو ره‌گه‌ز‌ه له‌ئارادایه‌‪،‬‬ ‫ده‌گرێت بۆ په‌یوه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫‪73‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫جۆر ‌ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌ی‌و گوزه‌رێك به‌ناو فه‌لسه‌ف ‌ه ‌ی جێنده‌ریزمدا‬

‫ئه‌گه‌ر رووانینه‌ك ‌ه بۆ ئه‌م په‌یوه‌ندییان ‌ه له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مای ‌ه بوو‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫ی نێ���وان نێرو مێیه‌‪ ،‬ئه‌و كات ‌ه به‌دوا ‌‬ ‫ك ‌ه ئه‌و‌ه په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دێت ك ‌ه غه‌ریز‌ه ‌‬ ‫ی سێكس��� ‌‬ ‫ی فیكر ‌‬ ‫تێروانینه‌دا باڵوبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ده‌وروژێنێ‌‌و ده‌بێت ‌ه جوڵێنه‌ری‌‌و داخوازییه‌ك ‌ه تێربوون ‌ه‬ ‫سێكس ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تریش ‌‬ ‫له‌و رووه‌وه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها هه‌موو ده‌رهاوێشت ‌ه جنسییه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌ناو جیهان ‌‬ ‫ب���ه‌دوادا دێت ك ‌ه ئام���رازو ئالیه‌ت ‌ه دیاره‌كان��� ‌‬ ‫رۆژئاوادا دیاره‌‪ .‬‬ ‫ی نێوان دوو ره‌گه‌زه‌ك ‌ه‬ ‫به‌اڵم ئه‌گه‌ر رووانینه‌ك ‌ه بۆ په‌یوه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌ور‌ه غه‌ریز‌ه ‌‬ ‫له‌س���ه‌ر ئه‌و ئامانج ‌ه راوه‌س���تابوو ك ‌ه خوا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌پێناودا خوڵقاندووه‌و ئامانجه‌كه‌ش بریتیی ‌ه له‌مانه‌و‌ه ‌‬ ‫جنس ‌‬ ‫ی ژی���ان‪ ،‬ئه‌و كات��� ‌ه په‌یوه‌ندیی ‌ه‬ ‫ی مرۆی���ی‌‌و به‌رده‌وامی ‌‬ ‫جۆر ‌‬ ‫ی نێوان ئه‌و دوو ره‌گه‌زه‌و‌ه‬ ‫ی زه‌واج ‌‬ ‫سێكسییه‌كان ته‌نها له‌رێگ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خێزانێك ‌‬ ‫ی ته‌نها له‌چوارچێو‌ه ‌‬ ‫ده‌بێت و ده‌رهاوێشته‌كانیش ‌‬ ‫ی تێدا ده‌كه‌وێته‌و‌ه بۆ‬ ‫ش���ه‌رعی‌‌و ته‌ندرووستدا ده‌بێت كه‌نه‌و‌ه ‌‬ ‫ی خێزانی‌ تر‪.‬‬ ‫درووستكردن ‌‬ ‫ی نێوان‬ ‫ی نێوان ئه‌م دوو تێروانین ‌ه بۆ په‌یوه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫جی���اواز ‌‬ ‫ی ده‌كات‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫ی ئه‌و په‌یوه‌ندییان ‌ه دیار ‌‬ ‫ژن‌و پیاو سرووشت ‌‬ ‫ی ئه‌و رووانین ‌ه رۆژئاواییه‌ش‬ ‫له‌گه‌ڵ جۆرو ئامرازه‌كانیدا‪ ،‬به‌پێ ‌‬ ‫ی ئ���ه‌و په‌یوه‌ندییان ‌ه ك ‌ه ئه‌وان‬ ‫بۆ سرووش���ت و جۆرو ماهیه‌ت ‌‬ ‫ی یه‌كه‌میانن‪ ،‬بیروراو دیدگا‬ ‫ی تێروانین ‌ه سێكسییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫هه‌ڵگر ‌‬ ‫ی وه‌ك ئه‌ده‌ب‌و‬ ‫ی هه‌موو ئامرازه‌كان��� ‌‬ ‫سێكس���ییه‌كان له‌رێگا ‌‬ ‫ی‬ ‫هونه‌رو س���ینه‌ماو شیعرو سه‌ته‌الیت‌و ئینته‌رنێته‌و‌ه ته‌شه‌ن ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ره‌واج ب��� ‌ه تێكه‌اڵوبوون ‌‬ ‫ێ ده‌كرێت‪ ،‬هه‌روه‌ه���ا به‌ره‌های ‌‬ ‫پ��� ‌‬ ‫ی ئه‌مه‌ش ئه‌و ده‌ره‌نجام ‌ه‬ ‫هه‌ردوو ره‌گه‌زه‌ك ‌ه ده‌درێ���ت‪ ،‬ئاكام ‌‬ ‫ی سه‌رسورهێنه‌ر باڵو ده‌بنه‌و‌ه‬ ‫ترسناكانه‌ی ‌ه ك ‌ه به‌ژماره‌و ئامار ‌‬ ‫ده‌رب���ار‌ه ‌‬ ‫ی كچۆڵ ‌ه‬ ‫ی القه‌كردن(اغتص������اب) و فاحیش���ه‌و حه‌مل ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌لێش���او ‌‬ ‫ی زه‌وجی‌‌و جیابوونه‌و‌ه ‌‬ ‫كه‌مته‌مه‌نه‌كان‌و خیانه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی منداڵب���وون‪ ،‬جگ��� ‌ه له‌باڵوبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫هاوس���ه‌ره‌كان‌و كه‌م��� ‌‬ ‫نه‌خۆشییه‌كانی‌ وه‌ك ئایدز‪.‬‬ ‫وه‌ك ل ‌ه باسكه‌ش���دا ئاماژه‌مان بۆ ك���رد ئه‌م بارودۆخ‌و ژینگ ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی به‌دوا ‌‬ ‫رۆژئاواییه‌ی ‌ه ئه‌و هه‌موو یاساو رێسا نێوده‌وڵه‌تییان ‌ه ‌‬ ‫ی هه‌موو جیهان‬ ‫خۆیدا هێناوه‌و گش���تگیر كراو‌ه وه‌ك ئ���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی خواردبێت‪ ،‬رووانین ‌ه‬ ‫له‌ناو ئه‌و زۆنگاو‌ه ش���ه‌هوانییه‌دا گی���ر ‌‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌تی‌‌و‬ ‫ی هه‌مان ژینگ ‌ه ‌‬ ‫جێنده‌رییه‌كانیش ده‌رهاوێشت ‌ه ‌‬ ‫گۆره‌پانی‌ فیكریی‌ رۆژئاوایه‌‪.‬‬

‫ئه‌مه‌ش به‌و واتای ‌ه نیی ‌ه ك ‌ه رۆژهه‌اڵت له‌م كێش���ان ‌ه به‌دوورن‌و‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه مس���وڵمانه‌كان پارێزراون له‌م جۆر په‌تا ئه‌خالقی‌‌و‬ ‫ی‬ ‫ی دنی���او به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیان���ه‌‪ ،‬به‌ڵك���و به‌ش���ه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌م تێروانین ‌ه ئه‌وروپی‌‌و‬ ‫ی ئیسالمیش له‌ژێر كاریگه‌ر ‌‬ ‫جیهان ‌‬ ‫ی نێ���وان ژن و پیاو‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫رۆژئاواییه‌دای��� ‌ه ب���ۆ په‌یوه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی فیمینیزم ‌‬ ‫ی و بزووتنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی عه‌لمان ‌‬ ‫ی فیكر ‌‬ ‫له‌باشترین حاڵه‌ت ‌‬ ‫رۆژهه‌اڵتدا جێنده‌ریزم گوزارشت له‌م كاریگه‌ریی ‌ه ده‌كات‪ ،‬بۆی ‌ه‬ ‫ی كاریگه‌ربوون به‌عه‌لمانیه‌ت و ناوه‌رۆك ‌ه‬ ‫ئاس���ایی ‌ه ب ‌ه ئه‌نداز‌ه ‌‬ ‫لیبراڵی‌‌و فیمین���ی‌‌و جێنده‌ریی ‌ه ره‌واج پێدراوه‌كان‪ ،‬كێش���ه‌و‬ ‫ی رۆژئاواش بگوێزرێنه‌و‌ه بۆ ناو‬ ‫نه‌خۆشیی ‌ه ئاماژ‌ه بۆكراوه‌كان ‌‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌كانی‌ ئێمه‌ش‪.‬‬ ‫ی خۆیه‌و‌ه‬ ‫ی له‌ژینگه‌و زه‌مینه‌ك ‌ه ‌‬ ‫جێنده‌ر به‌و وتاو لێكدانه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ێ ده‌كه‌ن‬ ‫ی ل‌‬ ‫پێم���ان گه‌یش���تووه‌و رۆژئاواییه‌كان گوزارش���ت ‌‬ ‫ی سرووشت ‌ه مرۆیی ‌ه‬ ‫ی ژن‌و پیاو‌ه له‌ده‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫ی وه‌زیف ‌ه ‌‬ ‫دارشته‌و‌ه ‌‬ ‫ی خۆیه‌وه‌‪ ،‬به‌م پێیه‌ش مانای���ه‌ك بۆ ئه‌خالق و‬ ‫ره‌س���ه‌نه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی نامێنێته‌و‌ه ك ‌ه ئه‌م حاڵه‌تان ‌ه‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫خێزان و ئاسایش��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كاریگه‌رییه‌كانیش��� ‌‬ ‫ی گرتووه‌ته‌وه‌و به‌هۆ ‌‬ ‫ی رۆژئاوا ‌‬ ‫جیهان��� ‌‬ ‫ی به‌رچاو له‌خێزانه‌كانمان له‌گه‌ڵ ته‌نگه‌ژه‌و‬ ‫له‌سه‌ر ئێم ‌ه به‌شێك ‌‬ ‫ی ناو ژینگ ‌ه‬ ‫قه‌یراندا ده‌ژین‪ ،‬جگ ‌ه له‌حاڵه‌ت��� ‌ه نائه‌خالقییه‌كان ‌‬ ‫ی پێش ئێس���تا به‌كۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫ئیس�ل�امییه‌ك ‌ه ك��� ‌ه تا س���ااڵنێك ‌‬ ‫مسوڵمانه‌كان نامۆبوون‪.‬‬ ‫سوود له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌‪:‬‬ ‫ ‪ -1‬الجندر وإنتهاك حقوق اإلنسان ‪ ،‬د‪ .‬علی وتوت‬ ‫‪http://www.amanjordan.org/aman_studies /‬‬ ‫‪ 1045=wmview.php?ArtID‬‬

‫‪-2‬الن���وع اإلجتم���اع‪ -‬الجندر‪ ،‬س���یما عدنان أبو رم���وز‪ ،‬نام ‌ه ‌ی‬

‫ماسته‌ر‪.www.gulfkids.com،‬‬

‫‪ -3‬الحرب الخفیة (الجندریة‌) أهدافها ونتائجها‪ ،‬مازن شما‪.‬‬ ‫‪ - 4‬المصطلحات وأثرها على العلم و الثقافة والرأي العام‪ ،‬صالح بن‬ ‫عبدالعزيز آل الشيخ‬ ‫‪ - 5‬المصطلحات الوارد‌ه فی الوثائق الدولی ‌ه للمرأه‌‪.‬‬ ‫ ‪473=http://iicwc.org/lagna/iicwc/iicwc.php?id‬‬ ‫‪ - 6‬الجندر ‪ :‬المنشأ ‪ ..‬المدلول ‪ ..‬األثر!‪ ،‬عرض‪ :‬طارق ديلواني‬ ‫ ‪.http://www.aklaam.net/forum/showthread‬‬

‫‪74‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم له‌ به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگه‌راكان‬ ‫ئیسالم له‌ به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگه‌راكان‬ ‫بۆ ئه‌م باسه‌؟‬ ‫ل��� ‌ه دوای گه‌ڕانه‌وه‌م ل ‌ه كوردس���تان چاوم كه‌وت ب ‌ه كتێبێك���ی كاك مه‌البه‌ختیار‪..‬ك ‌ه هه‌ندێك‬ ‫ئاخافت���ن وده‌مه‌ده‌ق���ێ تێدا ب���وو له‌گه‌ڵ كاك ئه‌بوو بك���ر كاروانی چه‌ن���د كۆریكی خۆی ل ‌ه‬ ‫كتێبه‌كه‌دا كۆكرابووه‌و‌ه‌ سه‌رنجی منی ڕاكێشا ك ‌ه له‌سه‌ر ئه‌و باس و خواستانه‌ی هه‌ردووكیان‬ ‫م���ن ده‌رئه‌نجامێكم هه‌بێت ‪ ،‬ه���ۆكاری دووه‌م وه‌اڵمدانه‌وه‌یه‌كی كاك به‌ختیار عه‌لی له‌گه‌ڵ كاك‬ ‫فاروق ره‌فیق وای لێكردم‪ ،‬ك ‌ه ده‌رئه‌نجامی گفتۆگۆی ئه‌وانیش ئه‌م نوس���ین ‌ه به‌رهه‌م بێت‪ ،‬ئه‌م‬ ‫دوو س���ه‌رچاوه‌ی ك ‌ه باس���م كرد هیچیان په‌یوه‌ندی به‌وی تریانه‌و‌ه نی ‌ه‌ وه‌ك فكری سیاسی ‪،‬‬ ‫به‌ڵكو ته‌نها ل ‌ه بیرو هزری ئیس�ل�امیدا خۆی ده‌بینیه‌و‌ه بۆی ‌ه من به‌یه‌كه‌و‌ه گرێم داون‪ ،‬ده‌كرێت‬ ‫ل ‌ه باسه‌كانی داهاتوودا زیاتر له‌سه‌ریان درێژه‌ی بده‌مێ له‌سه‌ر چه‌ند چه‌مكێك‪ ،‬له‌سه‌ر ئازادی‪،‬‬ ‫خوێن رێژی و جه‌نگ ل ‌ه ئیس�ل�امدا‪ ،‬سوفس���تائیه‌ت‪ ،‬سروشت‪ ،‬وشه‌ی په‌یامبه‌ران وه‌ك مێژوو‪،‬‬ ‫دامه‌زراندنی فكرو فه‌لسه‌فه‌ی ئیسالم‪ ،‬نه‌ته‌وایه‌تی و ئیسالم‪ ...‬هتد‬ ‫هۆكاری س���ێیه‌م له‌م باسه‌‪ ،‬له‌ڕاس���تیدا هه‌ندێك ل ‌ه خه‌ڵكی نه‌زان بێئه‌وه‌ی هیچ باكگراوندێكی‬ ‫فكری وتێگه‌یش���تنێكیان هه‌بێت بۆ مرۆڤ و گه‌ردون و ژیان زۆر ب ‌ه نه‌خوێنه‌واران ‌ه ل ‌ه هه‌ندێك‬ ‫ل ‌ه ده‌زگاو كه‌نا‌ڵه‌كانی راگه‌یاندن‪ ..‬ناو ده‌برێ ب ‌ه شاره‌زا و لێزان ل ‌ه بواری ئیسالمی سیاسی‪،‬‬ ‫كه‌ من پێم وایه‌ ئه‌لف وبێی سه‌ره‌تای ل ‌ه دیدو بۆچونی هزری ئیسالمی نازانن‪..‬‬ ‫هه‌مو ئه‌م باس���انه‌ كاردانه‌وه‌ی له‌سه‌ر من دروستكرد بو‌ه هۆكاری ل ‌ه دایك بونی ئه‌م نوسینه‌‪،‬‬ ‫مه‌رج نی ‌ه ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه من وتوم ‌ه پێكابێتم‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وه‌ی ك ‌ه مه‌به‌ستم ‌ه ده‌رگایه‌كم وااڵ كردبێت له‬ ‫س ‌ه‌ر هاوبیرو هاورێیانی خۆم‪ ،‬ك ‌ه كه‌متر ئه‌وانه‌ی هاوفكری منن ده‌نوسن‪ ،‬چونك ‌ه هاودینه‌كانمان‬ ‫ئێستا وه‌ك ئوسڵیه‌تی ئیسالمی نانوسن‪ ،‬به‌ڵكو ده‌نوسن تا خه‌ڵكی رازی بكه‌ن‪ ،‬ل ‌ه ئیسالمدا‬ ‫رازی كردنی خه‌ڵكی نیه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت نه‌یاران‪ ،‬به‌ڵكو ڕازی كردنی خوا مه‌به‌سته‌‪.‬‬

‫ماكوان كه‌ریم‬

‫كردن���ه‌وه‌ی ده‌رگا‬ ‫مرۆڤ له‌م ده‌ڤه‌ره‌ی ئێمه‌دا بێ ئه‌وه‌ی سنوری هزری خۆی دارشتبێت‪ ،‬ب ‌ه ئاكارێكی ئایدۆلۆژی‬ ‫یاخود بنه‌مایه‌كی فه‌لسه‌فی‪ ،‬یان ل ‌ه سریالی و مه‌عقولیه‌تیزم (سلفادۆر دالی) شاره‌زابێت‪ ،‬یان‬ ‫ل ‌ه م ‌هز‌هه‌بی وجودی سارته‌ری و ئه‌ده‌بیاتی جه‌ده‌لی ماركس و شیوعیه‌تی هیگڵ و قوتابخانه‌ی‬ ‫‪75‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ته‌جری���دی و ته‌فكیك���ی و بونیه‌و‌ی ئ���اگادار بێت‪ ،‬یاخود ل ‌ه‬ ‫نیچه‌و‌ی ك ‌ه بنه‌مای فه‌لس���ه‌فه‌ی ڕامبۆ و سۆپه‌رمانی دارشت!‬ ‫ی داروین و‬ ‫كه‌ده‌ڵێت‪( :‬مانه‌و‌ه بۆ به‌هێزه‌) یان په‌ره‌س���ه‌ندن ‌‬ ‫وه‌زعی لۆژیك‪..،‬هتد‪ ،‬لێمان ده‌بێت ب ‌ه پس���پۆری ئیس�ل�امی‬ ‫سیاسی‪ ..‬ئه‌و دێت پێناس ‌ه بۆ بنه‌مای فكری ئیسالمی ده‌كات‬

‫ئیدواردی یه‌كه‌م‬

‫به‌ن���اوی ئه‌قاڵنیه‌ت و بیری ئ���ازاد و بۆچونی جیاواز هه‌رچی‬ ‫خۆی پێی خۆش��� ‌ه بۆ موس���ڵمانی ده‌كات ب ‌ه یاس���ا‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫ل ‌ه چوار چێوه‌ی یاس���اكه‌ی ئه‌وه‌و‌ه ده‌رچو ئ���ه‌وا ئیرهابیه‌‌و‬ ‫تیرۆریس���ت ‌ه ‌و قژ بژه‌و بۆی نیه‌ هیچ بڵێت‪ ،‬ك ‌ه له‌جێگایه‌كه‌و‌ه‬ ‫خوای گ���ه‌ور‌ه ده‌رویه‌كی به‌ڕه‌حمه‌ت���ی لێده‌كاته‌و‌ه ل ‌ه بابای‬ ‫مه‌حروم‌‪ ،‬هه‌زارانی لێ راست ده‌بنه‌وه‌‌‪ ،‬هه‌رچی منه‌تی ئازادی ‌ه‬ ‫ده‌یكه‌ن به‌س���ه‌ریدا خۆی ب ‌ه كوڕه‌باش نیش���ان ئه‌دات تۆش‬ ‫ئیحراج ده‌كات‪ ،‬دوایی وورد‌ه ورد‌ه ده‌یه‌وێت ستراتیژی خۆیت‬ ‫پێ بسه‌پێنێت‪ ..‬به‌ناوی بیری عه‌لمانیه‌و‌ه هه‌زارو یه‌ك منه‌ت‬ ‫ده‌كات به‌سه‌رتدا‪ ،‬گوایه‌ ئه‌م داهێنه‌ری ئازادیه‌‪!..‬‬

‫زارا‌وه‌كانی ئیسالمی له‌ كایه‌ی عه‌لمانیدا‬ ‫به‌درێژایی مێژووی عه‌لمانیه‌ت‪ ،‬ك ‌ه ب ‌ه زۆر س���ه‌پێنراو‌ه به‌سه‌ر‬ ‫خه‌ڵكی ئه‌م ناوچ ‌ه موسڵمان نشینه‌دا‪ ،‬پاشان ل ‌ه الی هه‌ندێك‬ ‫هه‌ر نازانرێت عه‌لمانیه‌ت چی یه‌؟‬ ‫بۆ نمون ‌ه كابرایه‌كی موسڵمان‪ ،‬ك ‌ه‌حه‌اڵڵ و حه‌رام زۆر گرنگ ‌ه‬ ‫به‌الیه‌‌و‌ه ‌و نوێژه‌كانی ب ‌ه جه‌ماعه‌ت ده‌كات ل ‌ه مزگه‌وت و زۆری‬ ‫تر ل ‌ه فه‌رزه‌كانی ئیس�ل�ام پیاد‌ه ده‌كات‪ ،‬به‌اڵم كه‌دێت ‌ه‌س���ه‌ر‬

‫باس���ی ده‌سه‌اڵتی ئیس�ل�ام ئه‌و له‌گه‌ڵ پارتێكی عه‌لمانیدایه‌‪،‬‬ ‫نازانێت ئه‌م كاره‌ی كوفره‌‪ ،‬به‌اڵم (ده‌رچوو له‌ میل ‌ه نا)‪.‬‬ ‫ك��� ‌ه ده‌ڵێیت تۆ ب���ه‌م كار‌ه كافر ده‌بیت‪ ،‬باب���ای عه‌لمانی وا‬ ‫ده‌زانێت جنێوی پێ ده‌ده‌یت خێرا لێت ڕاست ده‌بێته‌و‌ه پێت‬ ‫ده‌ڵێت تۆ كه‌سێكی ته‌كفیری‪!..‬‬ ‫لێ���ره‌دا خه‌ڵكێكی موس���ڵمانان و ناموس���ڵمان ده‌بێت ئه‌و‌ه‬ ‫تێبگه‌ن‪ ،‬ك ‌ه وش���ه‌ی كوف���ر یاخود كافر جنێ���و نیه‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫زاره‌وه‌یه‌كی ش���ه‌رعی ئیس�ل�امیه‌‪ ،‬وه‌ك هه‌مو ئه‌و زاراوا‌نه‌ی‬ ‫ت���ر به‌كارده‌هێنرێت‪ ،‬له‌ڕاس���تیدا ئیس�ل�ام خاوه‌نی هه‌ندیك‬ ‫زاراوه‌ی���ه‌‪ ،‬ك ‌ه ده‌بێت ل ‌ه هه‌مو بی���رو فكرو ئایدۆلۆژیاكانی تر‬ ‫جیا بكرێته‌وه‌‪ ،‬بۆ نمونه‌ زاراوه‌ی (ش���ه‌هید‪ ،‬ئه‌نفال‪ ،‬شه‌رع‪،‬‬ ‫جیهاد‪ ،‬موجاهید‪ ،‬قاضی‪ ،‬مه‌ال‪ ،‬زه‌كات) ‪..‬هتد‪ ،‬وشه‌ی كوفر‬ ‫یاخود كافر به‌ده‌ر نی ‌ه له‌م زاره‌و‌ه ش���ه‌رعی ی ‌ه ئیس�ل�امیانه‌‪،‬‬ ‫بۆ نمون ‌ه ل ‌ه ناو ئاینی مه‌س���یحی دا هه‌ر كه‌س بێ باوه‌ڕ بێت‬ ‫ب ‌ه ئاینی مه‌س���یحی پێ ده‌ڵێن (هه‌رته‌قه‌)‪ ،‬ئه‌گه‌ر كه‌س���یك‬ ‫مه‌س���یحی ب ‌ه من بڵێت تۆ هه‌رته‌قه‌یت ب ‌ه بۆچونی ئه‌و ڕاست ‌ه‬ ‫منی���ش ب ‌ه جنێوی وه‌رناگرم ده‌ڵێم وای��� ‌ه من بڕوام ب ‌ه ئاینی‬ ‫مه‌س���یحی نی ‌ه و پیاده‌ی ناكه‌م‌‪ ،‬یاخود كه‌س���ێكی عه‌لمانی‪،‬‬ ‫ك ‌ه شاره‌زای ‌ه ل ‌ه سیس���ته‌م و ئایدۆلۆژیای خۆی ك ‌ه كه‌سێكی‬ ‫م���ادی به‌حته‌‪ ..‬پێی بڵێت تۆ مولحی���دی واتا بێ باوه‌ڕی ب ‌ه‬ ‫ئاین ‌ه ئاسمانیه‌كان ده‌ست ب ‌ه جێ ب ‌ه راستگۆیی ده‌ڵێت وایه‌‪،‬‬ ‫كه‌وات ‌ه زاراوه‌كان ناتوانرێت ب ‌ه ئاره‌زوو ویس���تی كه‌س���انی تر‬ ‫به‌كاربهێنرێت‪ ،‬ك ‌ه خۆی ل ‌ه بنه‌چه‌دا ڕێس���او و یاساكانی ئه‌م‬ ‫ئاین ‌ه تێناگات‪ ،‬ناش���كرێت ئه‌ده‌بیاتی موسڵمانان و ئاینه‌ك ‌ه‬ ‫ك ‌ه ئیس�ل�ام ‌ه‌ ب ‌ه ویس���تی كه‌س���ی نه‌یار دابرێژێت‪ ،‬هه‌روه‌ك‬ ‫ئه‌و‌ه وای ‌ه من بڵێم (ئه‌بس���تمۆلۆژیا) ب��� ‌ه واتای ئیمانی به‌رز‬ ‫دێت!‪ ..‬ك ‌ه ئه‌م ‌ه ل ‌ه ڕاس���تیدا وانی ‌ه هه‌ڵه‌ی���ه‌‌‪ ،‬به‌ڵكو ده‌بێت‬ ‫وه‌ك ئه‌و‌ه باس���ی بكه‌م‪ ،‬ك ‌ه خۆی هه‌ی ‌ه ش���یكاری بۆ بكه‌م‬ ‫بڵێم‪ :‬ئه‌بس���تمۆلۆژیا واتا ژێرخان���ی مه‌عریفی‪ ..‬زۆر نمونه‌ی‬ ‫تر له‌به‌ر ده‌س���تدان‪ ،‬به‌اڵم هه‌رئه‌وه‌ند‌ه به‌س���ه‌ ك ‌ه خه‌ڵكی‬ ‫خوار و بیرالر ب ‌ه ئاره‌زووی ئه‌وان ناكرێت زاراو‌ه و ئه‌ده‌بیاتی‬ ‫ئیسالمی بگۆڕن‪ ،‬پێویست ‌ه بزانن ك ‌ه وشه‌ی كوفر زاراوه‌یه‌كی‬ ‫ئیس�ل�امی ‌ه بۆ ئه‌وانه‌ی‪ ،‬ك ‌ه خۆیان ب��� ‌ه ئه‌قاڵنی ده‌زانن ته‌نها‬ ‫ل ‌ه ڕێگای بیره‌و‌ه ش���یكاریه‌كمان بۆ ئه‌م وش ‌ه كرد‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫پێناسه‌ی ئیسالمی سیاس���ی بكه‌ین كه‌ل ‌ه كوێو‌ه سه‌رچاوه‌ی‬

‫‪76‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫گرتو‌ه پێویستمان ب ‌ه وشه‌ی كفر و كافران ده‌بێته‌و‌ه ل ‌ه باسی‬ ‫ئیسالمی سیاسیدا‪.‬‬

‫ئیسالمی سیاسی له‌ نێوان پێناسه‌ی ئێمه‌و ئه‌واندا‬

‫گه‌ور‌ه دایبه‌زاندو‌ه ب���ۆ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی محمد(صلی لل ‌ه علی ‌ه‬ ‫وس���لم)‪ ،‬به‌ڵكو ل ‌ه جیاتی ئیس�ل�ام (ئیسالمه‌‌كان) هه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫ئه‌وان ده‌یانه‌وێت به‌س���ه‌ر خه‌ڵكیدا بیسه‌پێنن‪ ،‬موسڵمانیش‬ ‫بێئ���اگا له‌م پالن ‌ه چه‌پڵه‌ی كوفر‪ ،‬ته‌نانه‌ت زۆر جار ل ‌ه رۆژئاوا‬ ‫دابه‌شیان كردو‌ه به‌سه‌ر هه‌رێمه‌كاندا‪ ،‬وه‌ك ئیسالمی ئاسیای‬ ‫و ئه‌وروپی و ئه‌فریقی‪ ..‬زۆر ج���ار خاوه‌ن بیر‌ه عه‌لمانیه‌كان‬ ‫دابه‌ش���یان كردو‌ه بۆ سه‌رده‌مه‌كان وه‌ك ئیسالمی پێغه‌مبه‌ر‪،‬‬ ‫ئیس�ل�امی راش���دی‪ ،‬ئیسالمی ئه‌مه‌وی‪ ،‬ئیس�ل�امی عه‌باسی‪،‬‬ ‫ئیسالمی عوسمانی‪ ،‬تا دێت ‌ه سه‌ر ئیسالمی نوێ‪.‬‬ ‫ل��� ‌ه هه‌ندێ جێگایی تردا ب ‌ه ڕه‌گ���ه‌زه‌كان ناویان بردوه‌‪ ،‬وه‌ك‬ ‫ئیس�ل�امی عه‌ره‌بی‪ ،‬ئیس�ل�امی نه‌ته‌وایه‌تی كوردی‪ ،‬ئیسالمی‬ ‫هندی‪ ،‬ئیسالمی توركی‪ ،‬ئیسالمی مالیزی‪..‬هتد‬ ‫زۆر جار له‌س���ه‌ر بنه‌م���ای مه‌زهه‌ب جی���ا كراوه‌ته‌و‌ه وه‌ك‪..‬‬ ‫ئیس�ل�امی سونی‪ ،‬ئیس�ل�امی ش���یعی هه‌ریه‌ك له‌مان ‌ه چه‌ند‬ ‫به‌شێكیان لێ جیا بۆته‌وه‌‪..‬‬ ‫زیاتر له‌مانه‌ی ك ‌ه باس���مان كرد چه‌ند ناوێكی تازه‌تر دانراو‌ه‬ ‫بۆ ئیسالم وه‌ك ئیسالمی جیهادی (شۆرشگێری‪ ،‬خه‌باتكار)‪،‬‬ ‫ئیس�ل�امی رجعی‪ ،‬ئیس�ل�امی رادیكاڵی‪ ،‬لیبراڵی‪ ،‬كالسیكی‪،‬‬ ‫ئیسالمی راست و چه‌پ‪ ،‬ئیسالمی كراوه‌ و داخراو‌‪..‬هتد‬ ‫ل ‌ه كۆتایدا ئه‌م ئیسالمی سیاسی و ئیسالمی رۆحی و ئیسالمی‬ ‫الهۆتی‪ ،‬كۆتایان ئیسالمی فۆبیاو ئیسالمی نازی بوله‌سه‌رده‌می‬ ‫جۆرج بۆشێكی خوێنڕێژدا‪ ،‬كه‌ باڵو بویه‌وه‌!‪.‬‬ ‫ل ‌ه ڕاستیدا نازانین ئایا چه‌ند ناوی تر بۆ ئه‌م ئیسالم ‌ه داتاش‬ ‫ده‌كه‌ن‪ ،‬ك ‌ه له‌راس���تیدا هیچیان ل���ه‌م ناوانه‌ ل ‌ه پێوه‌ری ئه‌م‬ ‫دینه‌دا جێگای نابێته‌و‌ه هیچ ئیعتیبارێكیان نیه‌‪ ،‬ئیسالم هه‌ر‬ ‫یه‌ك ئیس�ل�ام ‌ه ئه‌و ئیس�ل�امه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه بۆ پێغه‌مبه‌ری ئازیزمان‬ ‫(صلی لل ‌ه علی ‌ه وسلم) هاتووه‌‪ ،‬ئیسالمی قورئان و سونه‌ته‌‪،‬‬ ‫ئیس�ل�امی هاوه‌اڵنی به‌رێز‌ه ڕه‌زامه‌ندی خوای���ان لێبێت‪ ،‬ئه‌و‬ ‫ئیسالمه‌یه‌ كه‌ (‪)١٤٣٢‬ساڵ ‌ه هاتو‌ه هیچ خێچ و خوارییه‌كی‬ ‫تێدا نیه‌‪ ‌،‬هیچ كه‌سێكیش نه‌یتوانیووه‌ ده‌ست كاری بكات‪.‬‬

‫ئێم ‌ه كێین‪ :‬ئه‌و موسڵمانانه‌ی ك ‌ه پێمان وای ‌ه ئاینی پسیرۆزی‬ ‫ئیسالم شمولیه‌‌‪ ،‬باس و خواستی تایبه‌تی هه‌ی ‌ه له‌سه‌ر هه‌مو‬ ‫فه‌رهه‌نگه‌كانی ژیان و ڕه‌هه‌نده‌كانی‪ ..‬هه‌ر ل ‌ه تاك ‌ه كه‌س���ه‌و‌ه‬ ‫ت���ا ده‌گات ‌ه ده‌س���ه‌اڵت و حوكمڕانی‪ ..‬ل ‌ه ئ���او خواردنه‌و‌ه تا‬ ‫ده‌گات��� ‌ه‌په‌روه‌رد‌ه كردنی منداڵ‪ ..‬ل��� ‌ه كۆمه‌ڵگاو‌ه تا ده‌گات ‌ه‬ ‫دامه‌زراندنی س���وپا و پاراس���تنی جیۆپۆلتی���ك‪‌،‬هه‌روه‌ها ل ‌ه‬ ‫ئه‌نجامی ئه‌م پێناس���ه‌ی ‌ه هه‌ركه‌س ب ‌ه ئیس�ل�ام ڕازی نه‌بێت‬ ‫یه‌ك چه‌مكی ئیس�ل�ام ڕه‌ت بكاته‌و‌ه ئه‌و‌ه ب ‌ه به‌ڵگه‌ی قورئان‬ ‫وس���ونه‌ت زانایان كافره‌‪ ،‬به‌اڵم كافر بون جنێو نی ‌ه حوكمیكی‬ ‫شه‌رعیه‌‪..‬‬ ‫ئ���ه‌وان كێن‪ :‬ئه‌و‌ان كۆمه‌ڵ ‌ه خه‌ڵكێكن ل ‌ه دوو پێكهاته‌ی بیری‬ ‫جی���اوازدا دابه‌ش بون‪ ،‬یه‌كه‌می���ان پێیان وای ‌ه دین ب ‌ه هه‌موو‬ ‫شێوه‌یه‌ك ده‌بێت ل ‌ه ناو ببرێت خه‌ڵكی دیندار نه‌مێنێت‪ !..‬ك ‌ه‬ ‫ئه‌مانه‌ پێانده‌وترێت عه‌لمانی توندڕه‌و وه‌ك كۆمه‌نیس���ته‌كان‬ ‫ئاتیس���ته‌كان‪..‬هتد‪ ،‬كۆمه‌ڵی دووه‌م ئه‌وانه‌ن‪ ،‬ك ‌ه پێیان وای ‌ه‬ ‫دین به‌ش���ێك ‌ه ل ‌ه كلت���وری گه‌الن ك ‌ه ل��� ‌ه نێوانی تاك ‌ه كه‌س‬ ‫و خ���ودا دای���ه‌‪ ،‬نابێت ب ‌ه هیچ ش���ێوه‌یه‌ك كاریگه‌ری هه‌بێت‬ ‫له‌س���ه‌ر حوكومه‌ت و ده‌س���ه‌اڵت و یاس���ا و دامه‌زراو‌ه ب ‌ه‌ناو‬ ‫مه‌ده‌نی���ه‌كان‪ ،‬خاوه‌نی ئه‌م بیره‌ش وه‌ك دیموكراتخوازه‌كان و‬ ‫لیبرالیزمیه‌كان‪..‬هتد‬ ‫ل ‌ه ده‌رئه‌نجامی هه‌ردوو به‌ش ‌ه عه‌لمانیه‌ك ‌ه ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه ئاینزای ‌ه‬ ‫دیندار‌ه وش���ه‌ی كۆنه‌په‌رس���ت رجعیه‌ت ده‌درێت ‌ه پاڵیان‪ ،‬كه‌ ‬ ‫هه‌ردوو زاراوه‌كه‌ به‌رانبه‌ر ب ‌ه خاڵكی دیندار به‌كارهاتوه‌‪.‬‬ ‫لێ���ره‌دا من باس و پێناس���ه‌ی ئیس�ل�امی سیاس���ی ده‌كه‌م‪،‬‬ ‫پاشان ل ‌ه ناو پێناسه‌ی باسه‌كه‌دا پێناسه‌ی ئه‌وان زیاتر ڕون‬ ‫ده‌بێته‌وه‌‪..‬‬ ‫الی ئێمه‌‌‪ :‬ئیس�ل�امی سیاس���ی هیچ مان���او مه‌فهومێكی نیی ‌ه‬ ‫ئیسالم نییه‌ ئه‌گه‌ر سیاسی نه‌بێت‬ ‫قس���ه‌یه‌كی به‌تاڵه‌‌‪ ،‬خه‌ڵكی خوار و بیرالر و نائاشنا ل ‌ه ئاینی‬ ‫پیرۆزی ئیس�ل�ام ئه‌م وش���ه‌یان دامه‌زراندوه‌‪ ،‬ب���ۆ ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه گومان له‌وه‌دا نی ‌ه ك ‌ه موس���ڵمانان ده‌زانن ك ‌ه ئیس�ل�ام حه‌ق ‌ه‬ ‫ئیسالم جیا بكه‌نه‌و‌ه و به‌ش به‌شی بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی و ڕاس���تی ته‌واوه‌تی الی ئاینی پیرۆزی ئیسالمه‌‪ ،‬خۆی ساغ‬ ‫چه‌واش��� ‌ه بكه‌ن و بڵێن‪ :‬ئه‌م ‌ه ئه‌و ئیس�ل�ام ‌ه نیه‌‪ ،‬ك ‌ه خوای كردۆته‌و‌ه بۆ سیاسه‌ت بۆی ‌ه كۆتا ئاین ‌ه ڕێگا نه‌دراو‌ه ل ‌ه دوای‬ ‫‪77‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ئاینی ئیس�ل�ام هیچ ئاینێكی تر دابمه‌زرێت كه‌سیش ناتوانێت‬ ‫بانگه‌ش���ه‌ی بۆ بكات‪ ،‬چونك ‌ه ئیسالم كۆتا په‌یامی ئاسمانیه‌‌‪،‬‬ ‫مادام وای ‌ه كه‌وات ‌ه ئیس�ل�ام ده‌بێت له‌سه‌ر هه‌مو ڕه‌هه‌نده‌كانی‬ ‫ژیان وته‌ی هه‌بێت به‌تایبه‌ت سیاس���ه‌ت و ده‌سه‌اڵت‪ ..‬ب ‌ه دوو‬ ‫هۆكار‬ ‫هۆكاری یه‌كه‌م‪ :‬ئیس�ل�ام خۆی ل ‌ه هه‌م���وو بواره‌كاندا وته‌ی‬ ‫خۆی هه‌یه‌و مه‌وقیفی دیارو ئاش���كرای ‌ه ل ‌ه س���ه‌ر ده‌سه‌اڵت و‬ ‫كۆمه‌ڵگا و تاك كه‌ ئه‌مانه‌ هه‌موو پێكهاته‌ی حوكومه‌تن‪.‬‬ ‫چونك ‌ه ئیسالم بیروباوه‌ڕێكی الهوتی و كۆمه‌ڵێك ل ‌ه تقوصاتی‬ ‫ئاین���ی نیه‌‪ ،‬یاخود ته‌نها وا تێبگه‌ین ك ‌ه نێوانی خوا و مرۆڤ ‌ه‬ ‫و هیچ ڕێكخس���تنێكی ژیانی تێدا نی ‌ه ئاڕاس���ته‌ی كۆمه‌ڵگا و‬ ‫ده‌وڵه‌ت ناكات‪..‬‬ ‫نه‌خێر‪ ،‬ل ‌ه ئیسالمدا بیروباوه‌ڕو به‌ندایه‌تی خه‌ڵك و شه‌ریعه‌ت‬ ‫هه‌موی پێكه‌و‌ه گرێدراوه‌‪ ،‬یان ب ‌ه دیوێكی تردا بڵێن‪ :‬ئیسالم‬ ‫مه‌نهه‌ج���ی ژیانه‌‪ ،‬ل ‌ه هه‌مو ژیان ل��� ‌ه بچوكی یه‌وه‌ تا گه‌وره‌‌‪.‬‬ ‫ئیس�ل�ام خاوه‌نی چاوی تایبه‌تی خۆیه‌تی له‌س���ه‌ر به‌هاكان و‬ ‫تێ���زه‌كان ته‌نانه‌ت ده‌قه‌كانیش‪ ،‬بێجگ��� ‌ه ل ‌ه ئیالقاتی ده‌ولی‪،‬‬ ‫ئاراس���ته‌ی كۆمه‌ڵگاو بناغه‌ی ده‌وڵ���ه‌ت و كارو باری خێزان‬ ‫‪..‬هتد‬ ‫لێ���ره‌دا ئ���ه‌وه‌ی ك��� ‌ه ب���اس ده‌كات ده‌ڵێت‪ :‬ئیس�ل�ام ته‌نها ‬ ‫به‌ندایه‌تی نێوان خواو به‌نده‌یه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر س���ه‌رنجێكی ورد بدات‬ ‫ب���ۆ به‌ندایه‌تیه‌كان وه‌ك نوێ���ژ و رۆژ و زه‌كات‪..‬هتد هه‌ركام‬ ‫له‌مان ‌ه پیاد‌ه نه‌كرێت س���زای تایبه‌تی خۆی هه‌ی ‌ه ك ‌ه ئاماژه‌ی ‌ه‬ ‫بۆ كاری سیاس���ی‪ ،‬وه‌ك چۆن ئه‌بوبه‌كری سدیق ڕه‌زامه‌ندی‬ ‫خوای لێبێت سوپای كۆكرده‌و‌ه بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی‪ ،‬ك ‌ه زه‌كاتیان‬ ‫نه‌ئه‌دا! كه‌وات ‌ه هه‌مو باس ‌ه فیقهیه‌كان كه‌له‌سه‌ر باسی عیباده‌ت‬ ‫دواون پێكهاته‌ی سیاس���ه‌تن‪ ،‬هه‌روه‌ك چۆن به‌شی سیاسه‌تی ‬ ‫سه‌روه‌ت سامانی هه‌ی ‌ه به‌شی سیاسه‌تی ئاشتی‪ ،‬سیاسه‌تی‬ ‫جه‌نگ و یاسا دانان و پیاده‌كردنی هه‌یه‌‪ ،‬سیاسه‌تی ڕاگه‌یاندن‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه ناو به‌رنامه‌كه‌یدا باسی كوشتن و دادوه‌ری هاتوه‌‌‪،‬‬ ‫باسی ته‌اڵق و یاساكانی باری كه‌سیاتی كردووه‌‪ ،‬ك ‌ه تا ئێستاش‬ ‫هی���چ كام له‌واڵتانی ڕۆژهه‌اڵت���دا جور‌ئه‌تی ئه‌وه‌یان نه‌كردوو‌ه‬ ‫ئه‌و یاس���ایان ‌ه البه‌رن ك ‌ه ئه‌وپه‌ڕی عه‌لمانین ده‌س���ه‌اڵتدارن‬ ‫تێیدا وه‌ك یاس���ای ویراسه‌ت‪ ،‬ته‌اڵق‪...‬هتد‪ ،‬هه‌ر له‌ناو یاساو‬ ‫ڕێساكاندا بونیان هه‌یه‌‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر ئیسالم خۆی سیاسی نه‌بێت چ‬

‫فلیپی یه‌كه‌م‬

‫ناوێكی لێده‌نرێت؟ هه‌مو ئاینه‌كان هه‌ر بۆ سیاس���ه‌ت هاتون‬ ‫وه‌ك پێغه‌مبه‌ر (صلی لل ‌ه علی ‌ه وسلم) ده‌فه‌رموێت‪( :‬ان بنى‬ ‫إسرئيل كانت تسوسهم األنبياء) كه‌وات ‌ه بیری یه‌كتاپه‌رستی ك ‌ه‬ ‫داده‌مه‌زرێت ل ‌ه ئیسالمدا له‌وه‌وه‌ سه‌رچاو‌ه ده‌گرێت‪ ،‬كه‌ خوای‬ ‫گه‌ور‌ه‌سه‌رپه‌رشته‌‪ ،‬خوای گه‌وره‌ یاسا داده‌‌رێژێت‪ ،‬ده‌سه‌اڵت‬ ‫هه‌ر بۆ خوای گه‌وره‌یه‌‪..‬‬ ‫له‌وانه‌ی��� ‌ه خه‌ڵكانێ���ك ل���ه‌و وته‌ی��� ‌ه بترس���ن‪ ،‬چونك ‌ه زۆر‬ ‫دووباره‌كراوه‌ت���ه‌و‌ه ب���ێ ئ���ه‌وه‌ی ڕونكردنه‌وه‌ی���ك بدرێ���ت‬ ‫به‌ده‌س���ته‌وه‌‪،‬خۆ خوای گه‌ور‌ه خ���ۆی حوكمه‌ك ‌ه ناكات و تا‬ ‫حوكوم���ه‌ت پێك بهێنێت‪ ،‬به‌ڵكو ه���ه‌ر مرۆڤه‌كان ده‌یكه‌ن ل ‌ه‬ ‫ڕێگای گه‌له‌و‌ه ده‌بێت‪ ،‬خه‌ڵكی نوێنه‌ری خۆی هه‌ڵده‌بژێرێت‪،‬‬ ‫ك ‌ه ده‌وترێت یاس���ا ل ‌ه الیه‌ن خوای‌گ���ه‌وره‌و‌ه ده‌بێت‪ ،‬نابێت‬ ‫یاسایه‌ك دابڕێژریت‪ ،‬ك ‌ه له‌گه‌ڵ فیگره‌تی مرۆڤه‌كان نه‌گونجێ‬ ‫دژایه‌تی ش���ه‌رعی خوای گه‌ور‌ه بكات‪ ،‬بۆ نمون ‌ه پیاو ل ‌ه پیاو‬ ‫ماره‌ كردن یاخود ژن ل ‌ه ژن ماره‌ كردن‪..‬هتد‬ ‫هۆكاری دووه‌م‪ :‬كه‌سایه‌تی موسڵمان ل ‌ه سه‌ر بنچینه‌ی ئیسالم‬ ‫دابمه‌زرێت بیروباوه‌رێكی ئیسالمی په‌روه‌رده‌ی بكات ناتوانێت‬

‫‪78‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫سیاس���ی نه‌بێت ل ‌ه گه‌ردنی هه‌موو موس���ڵمانێك دا فه‌رزیكی (كۆچ بكه‌ن بۆ نیشتمانێك ك ‌ه تیایدا ئیمانداران فه‌رمانڕه‌وان‬ ‫له‌سه‌ر‌ه ك ‌ه فه‌رمان ب ‌ه چاك ‌ه كردن و رێگری ل ‌ه خراپ ‌ه كردنه‌‪ ،‬یاخود سه‌ربه‌ستن)‪.‬‬ ‫یاخود پێغه‌مبه‌ر (صلی لل ‌ه علی ‌ه وسلم) ده‌فه‌رمو‌ێت‪( :‬أفضل ئا ئه‌وان ‌ه ش���وێنه‌واریان دۆزه‌خه‌‪ ،‬ك��� ‌ه جێگه‌و ڕێگه‌یه‌كی زۆر‬ ‫الجهاد كلمة حق عند س���لطان جائ���ر) چونك ‌ه ئه‌م كار‌ه وا ده‌كات ناخۆش و ناسازه‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه موسڵمان ك ‌ه نه‌هێڵێت گه‌نده‌ڵی ل ‌ه ناوخۆدا به‌رده‌وام بێت إ َّ‬ ‫ُون ِحيلَ ًة َو َ‬ ‫ال َوالنِّ َساء َو ْالو ْلدَان َ‬ ‫ُس��� َت ْ‬ ‫يس َت ِطيع َ‬ ‫ض َع ِف َ‬ ‫ال‬ ‫ين ِم َن ِّ‬ ‫ال ْ‬ ‫ال ْالم ْ‬ ‫الر َج ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫اً‬ ‫تا هێزی ده‌ركی هێرش���ی بۆ نه‌هێنێ���ت‪ ،‬ئه‌مه‌ش ك ‌ه خه‌ڵكی ي ْه َت ُد َ‬ ‫ون َس ِبيل ﴿‪( ﴾٩٨‬النساء)‬ ‫ده‌یكات ئه‌م كۆش���ش و خه‌بات��� ‌ه پێویس���تیان به‌وه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه مه‌گ���ه‌ر ئه‌وانه‌یان ك ‌ه ب ‌ه ڕاس���تی بێ ده‌س���ه‌اڵت و نا ته‌واون‬ ‫ئاگاداری‌سیاس���ه‌تی وواڵتی خۆیان و هه‌موو كارووباره‌كانی و الوازن ل��� ‌ه پیاوان و ژنان و من���ااڵن‪ ،‬و‌ه ناتوانن ته‌گبیرێك‬ ‫ده‌وڵه‌ت بن‪ ،‬به‌م شێوه‌ی ‌ه كۆشش و خه‌باتی خۆیان به‌رقه‌رار ب���ۆ خۆیان بكه‌ن و چاره‌س���ه‌رێك بۆ ده‌رب���از كردنی خۆیان‬ ‫بكه‌ن‪ ،‬هه‌روه‌ها باس له‌و‌ه ده‌كات ك ‌ه موسڵمان ده‌بێت شۆڕش بدۆزنه‌وه‌‪.‬‬ ‫ان ُهّ‬ ‫بكه‌ن ل ‌ه پێناوی چه‌وساوه‌كان و ماف خوراوه‌كاندا ك ‌ه فه‌رمانی َفأُ ْولَِئ َك َع َسى ُهّ‬ ‫الل أَن يع ُ‬ ‫ْف َو َع ْن ُه ْم َو َك َ‬ ‫ورا ﴿‪( ﴾٩٩‬النساء)‬ ‫الل َع ُف ًّوا َغ ُف ً‬ ‫ئ���ا ئه‌وان ‌ه له‌وانه‌ی ‌ه خوا (ب��� ‌ه ڕه‌حمی خۆی) لێیان ببورێت و‬ ‫خوایه‪..‬‬ ‫ون ِفي َس���بيل ِهّ‬ ‫( َو َما لَ ُك ْم َ‬ ‫ُس َت ْ‬ ‫ض َع ِف َ‬ ‫ال تُ َقا ِتلُ َ‬ ‫الر َج ِال َوالنِّ َساء چاوپۆش���ییان لێ بكات‪ ،‬خوا هه‌میشه‌و به‌رده‌وام زۆر لێخۆش‬ ‫ين ِم َن ِّ‬ ‫الل َو ْالم ْ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ون َربَّ َنا أَ ْخر ْج َنا ِم ْن َه ِذ ِه ْال َق ْري ِة َّ‬ ‫ْ ْ‬ ‫ين ُيقولُ َ‬ ‫َان الَّ ِذ َ‬ ‫الظالِ ِم أَ ْهلُ َها َو ْاج َعل بوه‌و زۆر چاوپۆشی ده‌كات‪).‬‬ ‫َوال ِولد ِ‬ ‫ِ‬ ‫اج َعل لََّنا ِمن لَّ ُد َ‬ ‫لََّنا ِمن لَّ ُد َ‬ ‫هه‌روه‌ها پێغه‌مبه‌ر(صلی لل ‌ه علی ‌ه وس���لم) ده‌فه‌رموێت‪( :‬من‬ ‫يرا﴾ ‪( ٧٥‬النسا‌ء)‬ ‫ص ً‬ ‫نك َولِيًّا َو ْ‬ ‫نك َن ِ‬ ‫(ئه‌ی ئیمانداران) ئ���ه‌و ‌ه چیتانه‌و بۆچی ناجه‌نگن ل ‌ه پێناوی رأى منكم منكرا فليغيره بيده‪ ،‬فإن لم يس���تطع فبلسانه‪ ،‬فان لم يستطع‬ ‫خوادا بۆ ڕزگار كردنی الواز كراوو چه‌وس���اوه‌كان‪ ،‬ل ‌ه پیاوان فبقلبه‪ ،‬وذالك أضعف االيمان)‬ ‫و ئافره‌ت���ان و مندااڵن‪ ،‬ئه‌وان���ه‌ی ك ‌ه ده‌ڵێن‪ :‬په‌روه‌ردگارا تۆ الی هه‌مووان ئاش���كرای ‌ه ك ‌ه گۆڕین ب ‌ه یاس���ا و ب ‌ه شه‌ریعه‌ت‬ ‫ڕزگارمان بك ‌ه له‌م ش���اره‌ی ك ‌ه خه‌ڵكه‌كه‌ی سته‌مكارن‪ ،‬و‌ه ل ‌ه دێت بۆ كه‌سیك ك ‌ه تاوان ئه‌نجام ئه‌دا وه‌ك كوشتن یان زینا‬ ‫الیه‌ن خۆته‌و‌ه پش���تیوانیمان پێ ببه‌خشه‌‪ ،‬ل ‌ه الیه‌ن خۆته‌و‌ه كردن‪..‬هتد كه‌ موسڵمان ده‌بێت بیگۆرێت‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها پێغه‌مبه‌ر(صلی لل ‌ه علی ‌ه وس���لم)ده‌فه‌رموێت‪( :‬إذا‬ ‫سه‌ركه‌وتنمان پێ ڕه‌وا ببینه‌‪).‬‬ ‫هه‌روه‌ه���ا خوای پ���ه‌روه‌دگار فێرمان ده‌كات ك��� ‌ه له‌پێناویدا رآيت أمتي أن تقول للظالم‪ :‬فقد تودع مني) یان ل ‌ه هه‌ندێك ریوایتی‬ ‫هه‌وڵ بده‌ین كۆچ بكه‌ین بۆ جێگایه‌ك ك ‌ه موس���ڵمانان خاوه‌ن تردا هاتو‌ه ك ‌ه ده‌فه‌رموێت‪( :‬وبطن االرض خير لهم من ظهرها)‬ ‫ده‌سه‌اڵتن‪..‬‬ ‫واتا ئه‌گه‌ر موس���ڵمان ڕووبه‌رووی سته‌مكار نه‌بوه‌وه‌ ئه‌وا ناو‬ ‫وا ِفي��� َم ُكنتُ ْم َقالُ ْ‬ ‫اه ُم ْال َمآل ِئ َك ُة َظالِ ِمي أَ ْن ُف ِس���ه ْم َقالُ ْ‬ ‫ي���ن َت َو َّف ُ‬ ‫( إِ َّن الَّ ِذ َ‬ ‫وا ُكنَّا س���كی خاك باشتر‌ه ك ‌ه بیكات ‌ه گۆڕستان بۆ خۆی تا له‌سه‌ر‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ض ِهّ‬ ‫اس َع ًة َفتُ َهاج ُر ْ‬ ‫ض َق ْال َو ْا أَلَ ْم َت ُك ْن أَ ْر ُ‬ ‫ُس��� َت ْ‬ ‫ض َع ِف َ‬ ‫وا ِفي َها زه‌وی ژیان بكات‪.‬‬ ‫مْ‬ ‫الل َو ِ‬ ‫ِ‬ ‫ين ِفي األ ْر ِ‬ ‫اه ْم َج َهنَّ ُم َو َس ْ‬ ‫َفأُ ْولَِئ َك َم ْأ َو ُ‬ ‫لێره‌دا كۆتای به‌و‌ه باس ‌ه دێنم ده‌ڵێم‪ :‬خوای گه‌ور‌ه ل ‌ه قورئاندا‬ ‫يرا ﴿ النساء ‪﴾٩٧‬‬ ‫ص ً‬ ‫اءت َم ِ‬ ‫به‌ڕاس���تی ئه‌وانه‌ی ك ‌ه ل ‌ه س���ه‌ره‌مه‌رگ دا فریشت ‌ه (ده‌گه‌ن ‌ه له‌(‪ )٧٥‬جێگادا ل ‌ه باس���ی ده‌سه‌اڵت و حوكمی كردوه‌! ئه‌م ‌ه‬ ‫الیان بۆ گیان كێش���انیان) ل ‌ه كاتێكدا ك ‌ه ئه‌وان سته‌میان ل ‌ه ئاژه‌ی ‌ه بۆ سیاسه‌ت له‌ ئیسالمدا‪.‬‬ ‫خۆیان كردوو‌ه (ئیمان و باوه‌ڕیان ل ‌ه مه‌ترسی دا بوو‌ه كه‌چی‬ ‫ده‌روازه‌یه‌ك و چه‌ند په‌یڤێك ل ‌ه سیاسه‌ت‪..‬‬ ‫كۆچیان نه‌كردوو‌ه بۆ نیش���تمانی ئیم���ان‪ ،‬ب ‌ه توندی پیایاندا‬ ‫هه‌ڵده‌ش���اخێن) و ده‌ڵێن‪ :‬باش ‌ه ئێو‌ه ل ‌ه كوێ ژیانتان ده‌برد‌ه سیاسه‌ت‪ :‬ش���ێوازی ئه‌و ده‌ستكه‌وت و قازانجانه‌یه‌‪ ،‬ل ‌ه پله‌ی‬ ‫سه‌رو ب ‌ه چیه‌و‌ه س���ه‌رگه‌رم بون؟! ل ‌ه وه‌اڵم دا ده‌ڵێن‪ :‬ئێم ‌ه یه‌كه‌م���دا بریتیی ‌ه ل ‌ه كاروب���اری ده‌وڵه‌ت‪ ،‬ڕێبازی ده‌وڵه‌ت و‬ ‫بێ ده‌س���ه‌اڵت و الواز بووین ل ‌ه زه‌ویدا‪ ،‬فریش���ته‌كان ده‌ڵێن‪ :‬به‌ڕێ���و‌ه بردن���ی واڵت‪ ،‬دیاری كردنی ش���ێوه‌كانی ئه‌رك و‬ ‫باش ‌ه ئایا سه‌رزه‌وی خوا فراوان نه‌بوو‌ه تا كۆچی تیا بكه‌ن و ناوه‌ڕۆكی چاالكییه‌كانی ده‌وڵه‌ت‪.‬‬ ‫‪79‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫وشه‌ی سیاسه‌ت به‌مانای یاسایه‌كه‌ی ئه‌گه‌ڕێته‌و‌ه بۆ وشه‌ی‬ ‫یۆنانی كۆن برتییه‌‪Politique:‬‬ ‫له‌هونه‌ری و ده‌س���تور و سیستمی به‌ڕێو‌ه بردنی شارو دانانی‬ ‫هاوواڵت���ی‌و مافه‌كانی ل ‌ه جێ و ڕێی ش���یاوی خۆی‪( .‬ڕایدار‬ ‫الرسون)ی س���ویدی و مامۆستای ده‌وڵه‌تناس���ی ل ‌ه زانكۆی‬ ‫سوید‪ ،‬له‌كتێبه‌كه‌یدا (ئایدۆلۆژی ی ‌ه سیاسی یه‌كانی سه‌رده‌می‬ ‫ئێمه) پێناس���ه‌ی سیاسه‌ت ئه‌كات و ئه‌ڵێ‪ :‬سیاسه‌ت بریتی‬ ‫ی��� ‌ه له‌ملمالنێ ی نێوان گروپ ‌ه جۆر ب��� ‌ه جۆره‌كان ده‌رباره‌ی‬ ‫چۆنیه‌تی به‌رێوه‌بردن و ڕێكخستنی كۆمه‌ڵگه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و ملمالنێ یه‌ش خۆی ل ‌ه خۆیدا ڕه‌نگدانه‌و‌ه و ته‌فسیركردن‬ ‫و ناوه‌ڕۆكی بڕیار‌ه سیاسیه‌كانه‪ ،‬ملمالنێی ی نێوان نه‌ته‌وه‌كان‬ ‫له‌سه‌ر كۆنترۆڵ كردنی ووش���كایی و مافی سود وه‌رگرتن ل ‌ه‬ ‫به‌رهه‌می ئاوی ئه‌م ‌ه سیاسه‌ته‌‪ ،‬ملمالنێی ناوخۆ و تاك ب ‌ه تاكی ‬ ‫نه‌ته‌وه‌كان خۆشیان ده‌رباره‌ی مافی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگ ‌ه هه‌ر‬ ‫ل ‌ه مافی هاوواڵتیه‌تی یه‌و‌ه بیگر‌ه تا ئه‌گات ‌ه یاس���ا و ڕێس���ای‬ ‫‌كاركردن و زه‌ریبه‌ ئه‌مه‌ش سیاسه‌ت ‌ه ‪.‬‬ ‫كار كاردن���ی پێك���ه‌وه‌ی ڕێكخراو‌ه پیش���ه‌‌ییه‌كان بۆ دیاری ‬ ‫كردنی موچ ‌ه و كرێی كرێگرت ‌ه و ڕێسادانان بۆی‪ ..‬سیاسه‌ته‌‪،‬‬ ‫ملمالنێ بۆ به‌ڕێو‌ه بردنی ڕێكخراوێك سیاسه‌ته‌‪.‬‬ ‫ناوه‌رۆكی سیاس���ه‌ت هێزو توانای ‌ه (قودره‌ته‌) قودره‌تیش بۆ‬ ‫هێنانه‌دی ویست و ئاره‌زووه‌‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه سه‌دان س���ه‌د‌ه ل ‌ه مه‌وبه‌ره‌و‌ه كۆنترۆڵ كردنی ده‌زگاكانی ‬ ‫ده‌وڵه‌ت گرنگترین ئامراز بون بۆ كۆنترۆڵ كردنی و ب ‌ه یاس���ا‬ ‫كردنی هه‌ڵسوكه‌وتی مرۆڤ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا‪.‬‬ ‫ئ���ه‌و گروپه‌ی ده‌س���ه‌اڵتی ده‌وڵه‌ت ئه‌گرێته‌ ده‌س���ت دوو‬ ‫ده‌زگا داده‌مه‌زرێنێت‪ ،‬یه‌كێكیان بۆ یاسا دانان و ئه‌و‌ی تر بۆ ‬ ‫سزادان بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ك ‌ه مل كه‌چ نابن‪.‬‬ ‫ناوه‌كانی سیاس���ه‌ت‪ :‬سیاسه‌ت گه‌لێك ناوی لێنراو‌ه وه‌ك (‬ ‫سیاس���ه‌تی پارێزگاری‪ ،‬سیاسه‌تی ئازاد‪ ،‬سیاسه‌تی ڕاستڕه‌و‪،‬‬ ‫سیاسه‌تی چه‌پڕه‌و‪ ،‬سیاسه‌تی ئابووری‪ ،‬سیاسه‌تی كۆمه‌اڵیه‌تی ‬ ‫سیاسه‌تی جه‌نگ‪.....‬هتد )‪.‬‬ ‫تێبینی ‪:‬‬ ‫( ئه‌گه‌ر ل ‌ه جیاتی ئیس�ل�امی سیاس���ی بوترایه‌ سیاسه‌تی ‬ ‫ئیس�ل�امی ئه‌و كات كێش���ه‌یه‌كی ئه‌وتۆ دروس���ت نه‌ده‌بو‪،‬‬ ‫هه‌موالكان په‌سندیان ده‌كرد)‪.‬‬

‫زانستی سیاسه‌ت‪:‬‬ ‫یه‌كه‌م‪ :‬بریتی یه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ دیارده‌كانی ده‌وڵه‌ت‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬بریتی یه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ دیارده‌كانی ده‌سه‌اڵت‪.‬‬ ‫سیس���ته‌می سیاس���ی‪ :‬واتا ب ‌ه مان���ای ش���ێوازی ده‌وڵه‌ته‌ ‬ ‫جیاجیاكان دێت‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه كاروباری كۆمه‌ڵگه‌مرۆڤایه‌تیه‌كان‬ ‫ده‌یبه‌ن به‌ڕێگاوه‌‪.‬‬ ‫سیسته‌می سیاس���ی له‌كۆندا بریتی بووه‌‪ :‬له‌شێوازو جۆری‬ ‫ده‌وڵه‌ت نه‌ك ل ‌ه چاالكیه‌كانی ده‌سه‌اڵت و الیه‌نه‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫و ئابورییه‌كانی س���ه‌ر به‌و چاالكیانه‌ی ده‌سه‌اڵت‪ ،‬واتا زیاتر‬ ‫الیه‌نی سیاسی ده‌وڵه‌تی ل ‌ه خۆ گرتبوو‪ .‬ئه‌وه‌ش له‌به‌ر ئه‌و‌ه‬ ‫بو‪ ،‬ك ‌ه ده‌وڵه‌ت ده‌س���ه‌اڵتی ل ‌ه بواری ئاسایش و په‌یوه‌ندی‬ ‫یه‌كان���ی ناوه‌و‌ه و ده‌ره‌وه‌ی واڵت و هێنانه‌دی دادپه‌روه‌ری ‬ ‫ل ‌ه نێوان تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌بوه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مڕۆ بواره‌كانی ‬ ‫ده‌سه‌اڵتی ده‌وڵه‌ت فراوانتر بون و ده‌وڵه‌ت شوێن ده‌ستی‬ ‫له‌بواره‌ كۆمه‌اڵیه‌تی و ئابوری و ته‌نانه‌ت فكریشدا هه‌یه‌‪ ،‬له‌و‬ ‫بوارا‌نه‌دا ملمالنێ له‌گه‌ڵ تاكه‌كانی كۆ‌مه‌ڵگه‌ ده‌كات‪.‬‬ ‫زانس���تی سیاس���ه‌ت ئه‌مڕۆ ل���ه‌و ڕێكخ���راو و ئۆرگانانه‌ش ‬ ‫ئه‌كۆڵێته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه شان به‌شانی ده‌زگا ڕه‌سمیه‌كانی ده‌وڵه‌ت‬ ‫بونیان هه‌یه‌ و كار ئه‌كه‌ن‪ ،‬وه‌ك پارت ‌ه سیاسیه‌كان‪ ،‬ڕێكخراوی‬ ‫مافی مرۆڤ‪ ،‬پاراستنی مناڵ‪ ،‬ڕێكخراوی كرێكار و قوتابیان و‬ ‫ڕێكخراوی ژنان ‪...‬هتد‬ ‫سیاسه‌ت به‌ گشتی ئه‌بێ ئه‌م خااڵنه‌ ل ‌ه خۆ بگرێت‪:‬‬ ‫یه‌كه‌م‪ :‬ب ‌ه زمانێكی ساده‌ بدوێ‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬له‌ زنجیره‌یه‌كی پێكه‌وه‌ گرێدراودا خۆی ده‌ربخات‪.‬‬ ‫س���ێیه‌م‪ :‬ته‌نها تی���ۆری نه‌بێت‪ ،‬به‌ڵكو بتوانێ���ت ل ‌ه مه‌یدانی‬ ‫كاركردندا پیاد‌ه بكرێت‪.‬‬ ‫چواره‌م‪ :‬بیر له‌ ئێستاو داهاتوبكاته‌وه‌‪.‬‬ ‫ێ ئاگاش نه‌بێ ل ‌ه‬ ‫پێنجه‌م‪ :‬ڕێڕه‌وێك���ی نه‌گۆڕ بگرێت ‌ه به‌ر و ب ‌‬ ‫گۆڕان���كاری و ئه‌زموونه‌ ئه‌رێنیه‌كانی گه‌النی ده‌ورو به‌ر یان‬ ‫دوور و نزیك‪.‬‬ ‫شه‌ش���ه‌م‪ :‬سیاس���ه‌تمه‌دارو كادێر بۆ كۆمه‌ڵگ ‌ه دروست بكات‬ ‫نه‌ك بۆپارت و تاكی فه‌رمانڕه‌وا‪.‬‬ ‫ح���ه‌وت‪ :‬زیندو بێت و هه‌میش��� ‌ه ل ‌ه رۆحێك���ی نوێ دا خۆی‬ ‫بنوێنێ‪.‬‬

‫‪80‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫هه‌ش���ت‪ :‬ش���وێن كه‌وتوانی بۆ ه���اوكاری و بنی���ات نان و‬ ‫هاندانی���ان بۆ گیانێكی ل ‌ه خۆ ب���وردوو نه‌ك بۆ دوژمنایه‌تی‪،‬‬ ‫واتا پێگه‌یاندنیان بۆ كاری باشه‌و پێداویستیه‌كانی ئاشتی‪.‬‬ ‫نۆیه‌م‪ :‬ڕوله‌و جیهانیان ‌ه بێت ك ‌ه خزمه‌تی مرۆڤه‌یاتی ده‌كه‌ن‬ ‫و به‌گشتی و ئه‌وه‌ی‪ ،‬كه‌ كێشه‌كه‌تی به‌الوه‌ گرنگه‌‪.‬‬ ‫بنه‌ماكانی سیاس���ه‌ت ل ‌ه ئیسالمدا‪ :‬بریتییه‪ :‬ل ‌ه حوكمی خوا‪،‬‬ ‫پاشان ڕاوێژ و ده‌سه‌اڵتی گه‌ل یان (ئوممه‌ت) جیا كردنه‌وه‌ی‬ ‫سه‌روه‌ت و سامانی خه‌لیفه‌ ل ‌ه سامانی ده‌وڵه‌تی ئیسالم‪.‬‬

‫ئیسالم و سیاسه‌ت‪:‬‬ ‫پاش ئه‌وه‌ی ك ‌ه ئیس�ل�ام یاس���اكانی كۆمه‌ڵگ���ه‌ی ب ‌ه وردی‬ ‫رێكخستوو‌ه به‌م شێوه‌یه‌‪ ،‬هاتو‌ه كاروباری سیاسی و ئابوری و‬ ‫دادگایی و په‌روه‌رده‌ی و سه‌ربازی و ئاسایش و كاروباره‌كانی‬ ‫تری كۆمه‌ڵگاشی ڕێكخستوه‌‪.‬‬ ‫له‌بواری ڕێكخستنی سیاسه‌ت و فه‌رمانڕه‌وایدا له‌سه‌ر بنه‌مای‬ ‫یاسای قورئانی به‌م شێوه‌یه‌‪ ،‬خوای گه‌ور‌ه بۆی دامه‌زراندوین‬ ‫وا َ‬ ‫ك ‌ه ده‌فه‌رموێت‪( :‬إ َّن َهّ‬ ‫ؤد ْ‬ ‫ُر ُك ْ���م أَن تُ ُّ‬ ‫ات إِلَى أَ ْهلِ َها َوإِ َذا‬ ‫الل ْيأم ُ‬ ‫األ َما َن ِ‬ ‫ِ‬

‫راع ومسؤول عن رعيته) واتا‪ :‬ئه‌و كه‌سه‌ی ك ‌ه سه‌رپه‌رشتیار‌ه‬ ‫به‌س���ه‌ر خه‌ڵكه‌و‌ه (ئه‌میر) ش���وانه‌و سه‌رپه‌رش���تی خه‌ڵكه‌‪،‬‬ ‫به‌رپرس���یار‌ه ل ‌ه‌گه‌له‌ك���ه‌ی هه‌ریه‌كێكیش ل ‌ه ئێو‌ه ش���وان و‬ ‫به‌پرسیاره‌ له‌ گه‌له‌كه‌ی‪.‬‬ ‫له‌ڕاس���تیدا جوانترین پارسه‌نگی سیاسه‌ت ‌ه ل ‌ه نێوان خه‌ڵك و‬ ‫ده‌سه‌اڵتدا‪...‬‬ ‫به‌م ‌ه ئیس�ل�ام بناغه‌كانی دادگه‌ری سیاسی و به‌رپرسیاریه‌تی‬ ‫ده‌وڵه‌تی له‌به‌رانبه‌ر نه‌ته‌وه‌دا چه‌قاندو‌ه كاروباری موسڵمانانی‬ ‫كردۆت��� ‌ه ڕاوێ���ژ ل ‌ه نێو خۆیاندا له‌س���ه‌ر بنه‌مایه‌كی یاس���ای‬ ‫قورئانی‪.‬‬

‫( َوالَّ ِذ َ‬ ‫���ورى َب ْي َن ُه ْم‬ ‫الص�ل�آ َة َوأَم ُ‬ ‫ِّه��� ْم َوأَ َقامُوا َّ‬ ‫ين ْ‬ ‫ْر ُه ْم ُش َ‬ ‫اس��� َت َجابُوا لِ َرب ِ‬ ‫َو ِممَّ���ا َر َز ْق َن ُ‬ ‫اه��� ْم يُن ِف ُق َ‬ ‫ون)(الش���وری‪ .)٣٨ /‬ئه‌وانه‌ی ك ‌ه بانگی‬

‫ْن النَّ َ‬ ‫الل ِن ِعمَّا ي ِع ُظ ُكم ب ِه إ َّن َهّ‬ ‫ُوا ب ْال َع ْدل إ َّن َهّ‬ ‫ُ ْ‬ ‫الل َك َ‬ ‫َح َكمْتُ���م َبي َ‬ ‫ان‬ ‫ِ‬ ‫ِ ِ‬ ‫اس أن َت ْحكم ِ ِ ِ‬

‫َس ِميعاً َب ِصيراً) ( النسا‌ء‪.) ٥٨/‬‬ ‫به‌ڕاس���تی خ���وای پاك و بێگ���ه‌رد ب ‌ه ئێو‌ه فه‌رم���ان ئه‌دات‬ ‫ك ‌ه ئه‌مان���ه‌ت بده‌نه‌و‌ه خاوه‌نه‌كانی���ان‪ ،‬هه‌ركاتێك ل ‌ه نێوانی‬ ‫خه‌ڵكی���دا داوه‌ری بكه‌ن ب ‌ه دادگه‌ران ‌ه داوه‌ری بكه‌ن و فه‌رمان‬ ‫بده‌ن‪ ،‬به‌ڕاستی خوا باش ئامۆژگاریتان ده‌كات‪ ،‬خوای گه‌ور‌ه‬ ‫بیسه‌رو بینایه‌‪.‬‬ ‫كه‌وات ‌ه لێره‌و‌ه بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت ك ‌ه سیاسه‌ت ئه‌ركێك ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫شانی ئه‌و كه‌س���انه‌ی‪ ،‬كه‌ده‌یانه‌وێت ده‌سه‌اڵتی موسوڵمانان‬ ‫بگرن ‌ه ده‌س���ت وه‌ك زانراوه‌‪ ،‬ك ‌ه سیاس���ه‌ت هه‌ستیارێكی زۆر‬ ‫دژوار‌ه بۆی ‌ه زۆر جار كه‌س���ێكی سیاسی ده‌توانێت ب ‌ه وتارێك‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی���ه‌ك له‌ناو به‌رێت‪ ،‬ب��� ‌ه پێچه‌وانه‌و‌ه هه‌ر ب ‌ه وتارێك‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی���ه‌ك بخات ‌ه خۆش���گوزه‌رانی جا كه‌وات ‌ه سیاس���ه‌ت‬ ‫له‌ده‌س���تی كه‌س���ێكدا بێت‪ ،‬ك��� ‌ه بزانێت چ���ۆن ئه‌مانه‌ته‌ك ‌ه‬ ‫ده‌پارێزێ���ت ئه‌و كه‌س���ه‌ش ده‌بێت بزانێت‪ ،‬ك��� ‌ه چاودێرێك‬ ‫به‌سه‌ریه‌وه‌یه‌تی كه‌له‌ هه‌مو كه‌س بااڵ ده‌ست تره‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی لله‌ علیه‌ وسلم) فه‌رمویه‌تی‪:‬‬ ‫ (فاألمير الذي على الناس راع‪ ،‬وهو مسؤول عن رعيتيه كلكم‬

‫محمدی دوازده‌یه‌م‬

‫پ���ه‌روه‌ردگاری خۆیان وه‌اڵم داوه‌ته‌وه‌و نوێژیان به‌جێ هێناو‌ه‬ ‫وه‌كارو باریان ب ‌ه ته‌گبیرو ڕاوێژ كردن ‌ه ل ‌ه نێوخۆیاندا له‌و ڕزق‬ ‫و ڕۆزی پێمان داون ده‌به‌خشن‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها گوێڕایه‌ڵكردنی ده‌سه‌اڵتی شه‌رعیشن ئه‌و ده‌سه‌اڵت ‌ه‬ ‫ش���ه‌رعیه‌ی ك ‌ه دامه‌زراو‌ه له‌س���ه‌ر بنچینه‌ی بنه‌ماكانی ئاین‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها دروستی دادوه‌ری كردۆت ‌ه ئه‌رك و فه‌رمانێكی فه‌رزو‬ ‫پێویست بنه‌مایه‌كی تری بۆ داڕشتو‌ه‬ ‫(‪...‬أطيعوا اهلل وأطيعوا الرسول واولي األمر منكم‪ )...‬النساء ‪٥٩‬‬ ‫واتا‪... :‬گوێ ڕایه‌ڵی خواو گوێڕایه‌ڵی پێغه‌مبه‌رو خاوه‌ن كارو‬ ‫بارو سه‌رپه‌رشتكاری خۆتان بكه‌ن‪...‬‬ ‫‪81‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ئیس�ل�ام به‌رپرسیارێتی پاراستنی سیس���ته‌می كۆمه‌اڵیه‌تی و‬ ‫كاری سیاسی كردۆته‌ به‌رپرسیارێتی ته‌واوی خه‌ڵكییه‌وه‌‪.‬‬ ‫ل��� ‌ه په‌یامی ئاین���دا وای دانه‌ناو‌ه كه‌ئه‌وه‌ی ك���ه‌م ته‌رخه‌می‬ ‫ده‌كات‪ ،‬بی���كات و ئه‌وه‌ی به‌ش���ی خوای ‌ه ب���ۆ خوایه‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی به‌رپرس كردو‌ه ل ‌ه هه‌ڵس���وڕاندنی كاروباری خۆی‬ ‫و خ���ۆ به‌ڕیوه‌بردن له‌س���ه‌ر بنچینه‌و بنه‌ماكانی ش���ه‌ریعه‌تی‬ ‫خواو‌ه له‌س���ه‌ر كۆمه‌اڵن���ی خه‌ڵ���ك په‌روه‌رده‌كردنی واقیع و‬ ‫باری كۆمه‌اڵیه‌تی خۆیانی فه‌رزو پێویس���ت كردوه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫به‌رهه‌ڵس���تكاری كاری خراپه‌و فه‌سادو هه‌موو كارێكی زشتی‬ ‫قه‌ده‌غه‌كردوه‌و ب ‌ه پێویس���تی له‌سه‌ر كۆمه‌اڵنی خه‌ڵك داناوه‌‪،‬‬ ‫ك ‌ه خۆیانی لێ دوور بخه‌نه‌وه‌‪.‬‬ ‫ل���ه‌م باره‌ی���ه‌و‌ه پێغه‌مب���ه‌ری خوا(صلی لل ‌ه علی ‌ه وس���لم)‬ ‫ده‌فه‌رموێت‪(:‬من رأى منكم منكرا فليغيره بيده‪ ،‬فان لم يستطع فبلسانه‪،‬‬ ‫فان لم يس���تطع فبقلبه‪ ،‬وذالك أضعف االيمان) واتا‪ :‬هه‌ركه‌س���ێك‬ ‫له‌ئێو‌ه كارێكی خراپ و زشت و ناشیرینی به‌دیكرد با به‌ده‌ستی‬ ‫خۆی بیگۆڕێت و له‌ناوی به‌رێت‪ ،‬ئه‌گه‌ر به‌ده‌ست نه‌یتوانی با‬ ‫به‌زمانی بیگۆڕێت‪ ،‬خۆ ئه‌گه‌ر هه‌ر نه‌یتوانی هیچی بۆ نه‌كرا ب ‌ه‬ ‫به‌دڵ���ی بیگۆڕێت ك ‌ه ئه‌مه‌ش یه‌كێك ‌ه ل ‌ه پل ‌ه الوازه‌كانی ئیمان‬ ‫و باوه‌ڕ‪.‬‬ ‫ئیسالم به‌رگریش���ی كردو‌ه ل ‌ه یاریده‌دان و پشتگیری كردنی‬ ‫س���ته‌مكاران‪ ،‬ئه‌م كاره‌ی به‌تاوانێكی گ���ه‌ور‌ه ل ‌ه قه‌ڵه‌م داو‌ه‬ ‫و‌ه فه‌رمانی كردو‌ه ب ‌ه به‌رپه‌رچ دانه‌وه‌ی س���ته‌م‪ ،‬تا دادوه‌ری‬ ‫س���ه‌رجه‌می كۆمه‌ڵگ���ه‌ی مرۆڤایه‌ت���ی بگرێته‌و‌ه ل ‌ه س���ایه‌ی‬ ‫دادپه‌روه‌ری ئیس�ل�امدا باڵی خۆی به‌سه‌ردا بكیشێت ئه‌مه‌ش‬ ‫هه‌ر به‌یاس���ای قورئان���ی بۆمان دیاری كراو‌ه خ���وای گه‌ور‌ه‬ ‫ين َظلَم ْ‬ ‫ال َت ْر َكنُ ْ‬ ‫ده‌فه‌رمێت‪َ (:‬و َ‬ ‫وا إِلَى الَّ ِذ َ‬ ‫ار َو َما لَ ُكم مِّن‬ ‫ُوا َف َت َم َّس ُ���ك ُم النَّ ُ‬ ‫ُدون ِهّ‬ ‫الل ِم ْن أَ ْولِياء ثُ َّم َ‬ ‫نص ُر َ‬ ‫ون) (هود ‪ )١١٣‬واتا‪ :‬په‌ناو داڵده‌ی‬ ‫ال تُ َ‬ ‫ِ‬ ‫زاڵمان مه‌ده‌ن جا ئه‌گه‌ر مه‌یلتان بۆ الی سته‌م كار بێت ئه‌و‌ه‬ ‫ئاگ���ر ده‌تان گرێته‌و‌ه ب ‌ه ئاگری ئه‌وانه‌و‌ه ده‌س���وتێن‪ ،‬بێجگ ‌ه‬ ‫له‌خوای گه‌ور‌ه هیچ كه‌س پش���ت و په‌ناتان نییه‌‪ ،‬ناش���توانن‬ ‫یارمه‌تی له‌ هیچ كه‌سێك و‌هر‌بگرن‪.‬‬ ‫ته‌واوی ئه‌م كارو بارو یاس���او ڕێسایانه‌ی ئیسالم هه‌ربۆ ئه‌و‌ه‬ ‫داین���اوه‌‪ ،‬ك ‌ه په‌یوه‌ن���دی نێوان حوكم و ده‌س���ه‌اڵت و گه‌ل‬ ‫(ئوممه‌ت‌) پته‌و بكات‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی هاوكێشه‌ی تیۆری سیاسه‌ت‬ ‫و حوكمڕانی ڕونبكاته‌وه‌‪ ،‬كه‌له‌س���ه‌ر بنچینه‌ی دادپه‌روه‌ری و‬

‫ڕاوێژ و گوێڕایه‌ڵی و مافی ڕه‌خن ‌ه و لێپرسین و ئامۆژگاری ل ‌ه‬ ‫نێوان گه‌ل و ده‌سه‌اڵتدا‬ ‫سیاس���ه‌ت ب ‌ه گشتی ل ‌ه ئیس�ل�امدا بۆ گرتن ‌ه ده‌سه‌اڵته‌ بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی فه‌رمانی خوا و پێغه‌مبه‌ری خوا بچه‌سپێت و‌ه هه‌موو‬ ‫پێغه‌مبه‌ران سیاس���ه‌تیان كردوه‌ وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێدا‬ ‫پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی لل ‌ه علی ‌ه وسلم) ده‌فه‌رموێت‪( :‬ان بنى‬ ‫إسرئيل كانت تسوسهم آالنبياء)‬ ‫هه‌روه‌ها خوای گه‌ور‌ه ك ‌ه باسی ده‌سه‌اڵتی سیاسی پێغه‌مبه‌رانمان‬ ‫ب���ۆ ده‌كات س�ڵ�اوی خوایان لێبێ���ت‪ ،‬وه‌ك ئه‌زمونێك بۆمان‬ ‫ده‌گێڕێته‌وه‌ بۆ نمون ‌ه ك ‌ه باسی نوح (سه‌المی خوای لێبێت)‬ ‫ده‌كات سیاسه‌تی چاكس���ازی ل ‌ه ئه‌زمونی ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌دا‬ ‫بوه‌‪ ،‬یان یوس���ف (سه‌المی خوای لێبێت) سیاسه‌تی ئیتالفی‬ ‫هه‌بوه‌ داوای ده‌سه‌اڵتی كردوه‌ ل ‌ه حكومه‌تی پاشای میسردا‬ ‫به‌ش���دار بوه‌‪ ،‬كاتێك باسی موسا (س���ه‌المی خوای لێبێت)‬ ‫ده‌كه‌ین ڕاسته‌وخۆ خوای سیاسه‌تی نه‌یاری ئۆپۆزیۆسیۆنمان ‬ ‫دێت���ه‌و‌ه پێش چاو‪ ،‬ك ‌ه چۆن گه‌له‌كه‌ی ل ‌ه ده‌س���تی زوڵم و‬ ‫سته‌م ڕزگار كرد‪،‬‬ ‫ی���ان بۆ نمون��� ‌ه س���و‌لێمان و داودی باوكی (س���ه‌المی خوا‬ ‫ل ‌ه هه‌ردوكیان) سیس���ته‌می پاش���ا یان به‌ڕێ���و‌ه بردو‌ه وه‬ ‫‌هه‌روه‌ها‪....‬‬

‫پێناسه‌ی ئیسالم بۆ سیاسه‌ت‬

‫ئه‌وانه‌ی ك ‌ه شاره‌زان ل ‌ه كاروباری زمانه‌وانی زیاتر به‌رچاومان‬ ‫ڕون ده‌كه‌ن ل ‌ه زانستی سیاسه‌ت ل ‌ه ئیسالمدا زانایانی ئیسالم‬ ‫پێناسه‌یان به‌م شێوه‌ی ‌ه كردووه‌ سیاسه‌ت وشه‌یه‌كی مێینه‌ی ‌ه‬ ‫(مؤنث) وات ‌ه زانینی هه‌رشتێك په‌یوه‌ست بێت به‌ حوكمڕانی‬ ‫ده‌سه‌اڵت و ده‌و‌ڵه‌ته‌وه‌ و‌ په‌یوه‌نده‌یه‌كانی ده‌ره‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها وش���ه‌ی سیاس���ه‌ت ب ‌ه مانای ئی���دا‌ره‌ش ئاماژه‌ی ‌ه‬ ‫ب���ۆ كار و‌ه ئیبن حه‌جه‌ر ده‌ڵێ���ت‪ :‬په‌یماندان و هه‌وڵدانه‌ بۆ‬ ‫چاككردن و ڕێككردنی كارێك‪ ،‬ب ‌ه هه‌مان ش���ێو‌ه ل ‌ه (لس���ان‬ ‫العرب)دا هاتوه‌ سیاس���ه‌ت واته‌ هه‌س���تان ب ‌ه چاكسازی و‬ ‫ڕێككردنی كارێك‪ ،‬زۆرتر پێناسه‌یان بۆ كردوه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وه‌ند‌ه‬ ‫به‌س ‌ه بۆتێگه‌یشتن ل ‌ه چه‌مكی سیاسه‌ت ل ‌ه ناو ئاینی پیرۆزی‬ ‫ئیسالمدا‪.‬‬ ‫ئیتر ئیسالم سه‌ره‌تای ده‌ستپێكی سیاسه‌ت بوه‌‪ ،‬به‌بانگه‌ش ‌ه‬ ‫خه‌ڵكی بۆ كۆكراوه‌ته‌و‌ه و هان���ی خه‌ڵكی دراو‌ه ك ‌ه به‌گیانی‬ ‫‪82‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫خۆیان بیپارێزن‪ ،‬له‌س���ه‌ره‌تای كۆچی پێغه‌مب���ه‌ری ئازیز ل ‌ه هۆكاری نه‌هامه‌تی بۆ گه‌النی موسڵمان پێغه‌مب ‌ه‌ر (صلی لل ‌ه‬ ‫مه‌ككه‌و ‌ه ب���ۆ مه‌دین ‌ه (صلی لل ‌ه علی ‌ه وس���لم) یه‌كه‌م كاری علی ‌ه وس���لم) به‌م شێو ‌ه ده‌فه‌رموێت‪( :‬خيار آمتكم‪ -‬أي حكامكم‪-‬‬ ‫دامه‌زراندن���ی مزگه‌وت بو وه‌ك بنكه‌یه‌كی ئیداری و پاش���ان الذين تحبونه���م ويحبونكم‪ ،‬وتصل���ون عليهم‪ ،‬وش���رار آئمتكم الذين‬ ‫په‌رس���تش دانرا و ده‌ستور نوس���راو‌ه وه‌ك چوارچێوه‌یه‌كی تبغضونه���م ويبغصونكم ‪ ،‬وتلعنونهم ويلعنونكم) مس���لم ل ‌ه ڕێگای‬ ‫یاس���ای بۆ ده‌وڵه‌ته‌ك���ه‌ی پێغه‌مبه‌ر(صلی لل ‌ه علی ‌ه وس���لم) عوف كوڕی مالك گێڕاوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫سوپایان دامه‌زراند به‌سه‌ركردایه‌تی چه‌ند سه‌ركرده‌یه‌ك وه‌ك ل ‌ه ئیس�ل�امدا په‌نا گیراو‌ه به‌ خوای موته‌عال ل ‌ه ده‌سه‌اڵتداری‬ ‫ئه‌بوبكر‪ ،‬حمزه‌‪ ،‬عومه‌ر‪ ،‬سه‌عدی كوڕی عه‌باده‌‪ ..‬زۆریكی تر خراپ‪ ،‬ك ‌ه ب ‌ه ناوی جۆراو جۆره‌وه‌ فه‌رمانڕه‌وای ده‌كه‌ن و ئاینی‬ ‫ل ‌ه هاوه‌ڵ��� ‌ه به‌رێزه‌كانی ڕه‌زامه‌ندی خوا ل��� ‌ه هه‌موویان بێت‪ ،‬ئیس�ل�ام ده‌خه‌ن ‌ه الو‌ه ئه‌مان ‌ه هه‌ڕه‌شه‌یان لێكراوه‌‪ ،‬به‌كافرو و‬ ‫هه‌ر ده‌س���ت به‌جێ ده‌زگای ئاژانسی و موخابه‌راتی دامه‌زراند فاسق موشریك له‌ ئیسالمدا ناویان هاتون‪..‬‬ ‫ك ‌ه ده‌زگاكه‌ی ناونرا (چاو‪..‬العین) ب ‌ه س���ه‌ركردایه‌تی محمدی ل��� ‌ه جاب���ره‌و‌ه ڕه‌زامه‌ن���دی خ���وای لێبێ���ت ده‌فه‌رموێ���ت‪:‬‬ ‫كوڕی مه‌س���له‌م ‌ه خۆی ڕاس���ته‌وخۆ سه‌رپه‌رشتی ده‌كرد ئه‌م پێغه‌مبه‌ر(صلی لل ‌ه علی ‌ه وس���لم) فه‌رم���ووی ب ‌ه كه‌عب (أعاذ‬ ‫ده‌زگا سێ به‌ش���ی ل ‌ه خۆگرتبوو (جاس���وس ئاشكراكردن‪ ،‬هلل من إمارة الس���فهاء ياكعب‪..‬قال‪ :‬وما إمارة الس���فهاء؟ قال‪ :‬أمراء‬ ‫لیژن���ه‌ی ئیختیاالت‪ ،‬كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌س���ه‌ر قوڕه‌یش) يكون���ون بعدي‪،‬ال يهدون بهديي‪ ،‬فمن صدقه���م بكذبهم‪ ،‬وأعانهم على‬ ‫ظلمهم‪ ،‬فأولئك ليسوا مني ولست منهم‪ ،‬وال يردون على حوضي‪ ،‬ومن‬ ‫ئه‌مه‌ ب ‌ه گشتی ئاماژه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌ بۆسیاسه‌ت‪!.‬‬ ‫ل���م يصدقهم بكذبهم‪ ،‬ولم يعنهم على ظلمه���م‪ ،‬فأولئك مني‪ ،‬وأنا منهم‪،‬‬

‫ئێستای شكست و جارانی شكۆ‬ ‫له‌س���ه‌ره‌تای هه‌موو شكس���تێكدا خه‌ڵكانێك دوچار ده‌بن بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی شوێن كه‌وتووی به‌رانبه‌ره‌كه‌یان بن‪ ..‬ده‌بن ‌ه دواكه‌وتووی‬ ‫ئ���ه‌و دید و بۆچوونان���ه‌ی ك ‌ه دوژ‌منه‌كه‌ی ده‌یس���ه‌پێنێت ب ‌ه‬ ‫س���ه‌ریدا ئه‌م ‌ه بی���رو بۆچوونی(ئیبن خه‌ل���دون)ه‌‪ ،‬له‌كاتێكدا‬ ‫ئه‌گه‌ر سیس���ته‌م و ده‌سه‌اڵته‌كه‌ی خۆی زۆر له‌و باشتر بێت‪،‬‬ ‫پێغه‌مبه‌ر(صلی لل ‌ه علی ‌ه وسلم) ده‌فه‌رموێت‪ :‬سێ جۆر كه‌س‬ ‫نوێژه‌كانیان ل ‌ه بستێك له‌س���ه‌ریان به‌رز نابێته‌وه‌‪ ،‬یه‌كه‌م ب ‌ه‬ ‫هۆكاری ئه‌وه‌ی ك ‌ه پێش���ه‌وایه‌ك ل ‌ه پێش���یانه‌وه‌ی ‌ه خه‌ڵكه‌ك ‌ه‬ ‫خۆش���ی ناوێت! (رجل أم قوما وهم ل���ه كارهون‪)..‬جا ئه‌م ‌ه ل ‌ه‬ ‫كاروباری به‌ندایه‌تیدا به‌و شێو‌ه ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات‪ ،‬داخۆ ل ‌ه‬ ‫كاروباری سیاس���ه‌تی واڵتدا چی سه‌نگ و قورسایه‌كی هه‌بێت‬ ‫كه‌سێك كه‌ به‌زۆر خۆی به‌سه‌پێنێت‪.‬؟‬ ‫هه‌روه‌ها ئیس�ل�ام ئام���اژ‌ه ده‌كات خه‌ڵكانێكی ده‌س���ه‌اڵتدار‬ ‫هه‌ڵبژێری���ن ك ‌ه الی خه‌ڵكی خۆشه‌ویس���تن‪ ،‬ئه‌وانیش گه‌ل و‬ ‫میلله‌تیان خۆش ده‌وێت ئه‌و‌ه ئه‌و گه‌ل ‌ه س���ه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست‬ ‫ده‌هێنێ���ت‪ ،‬پێچه‌وانه‌ك���ه‌ی ئ���ه‌و‌ه گه‌له‌ی ك ‌ه ب���ێ ده‌نگه‌و‬ ‫ده‌سه‌اڵتدار ب ‌ه زه‌بروزه‌نگ خۆی ده‌سه‌پێنێت ئه‌و‌ه خه‌ڵكه‌ك ‌ه‬ ‫رقی لێیه‌ت���ی و ئه‌ویش رقی ل ‌ه گه‌له‌كه‌یه‌ت���ی‪ ،‬ئه‌م ‌ه ده‌بێت ‌ه‬

‫وسيردون على حوضي)‪.‬‬ ‫ل ‌ه كاتێكدا س���ه‌روه‌رمان به‌م شێوه‌ی ‌ه باس ل ‌ه ده‌سه‌اڵته‌كانی‬ ‫تر بكات‪ ،‬ك ‌ه هاوش���ێوه‌ی ئه‌و سیس���ته‌مانه‌ی ‌ه ك ‌ه ئێس���تا ل ‌ه‬ ‫ئارادان وه‌ك دیموكراس���ی و سوسیالس���تی و عه‌لمانیه‌ت و‬ ‫لیبرالی���زم و هه‌مو سیس���ته‌مه‌كانی تری به‌رێوه‌بردن‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫ئه‌وه‌ی نه‌بێت ك ‌ه خواو پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی پێی ڕازین ئه‌و‌ه مافی‬ ‫ئیس�ل�ام به‌سه‌ر ئه‌و كه‌سه‌و‌ه نامێنێت هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی به‌م‬ ‫ئاینه‌و‌ه نی ‌ه فه‌رموده‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ر به‌ڵگه‌ی ئه‌قڵی نه‌قڵی ‌ه ك ‌ه‬ ‫باسمان كردو‌ه لێره‌د‌ا ئاماژه‌مان پێداو‪ ،‬ئیتر به‌المه‌و‌ه سه‌یر‌ه‬ ‫خه‌ڵكانێكی ئیسالمی ته‌نانه‌ت ل ‌ه مسته‌وای مه‌كته‌بی سیاسی‬ ‫ئه‌و حیزب ‌ه ئیس�ل�امیانه‌دا ده‌ڵێن ئیسالم و دیموكراسی یه‌ك‬ ‫تاڵ ‌ه موی فه‌رقه‌‪ ،‬یاخود ده‌ڵێت‪ :‬ئیسالم له‌گه‌ڵ عه‌لمانیه‌ت دا‬ ‫كێشه‌یه‌كی ئه‌و تۆی نیه‌!‪..‬‬ ‫ل ‌ه كاتێكدا هه‌مو شه‌ڕی عه‌لمانیه‌ت ل ‌ه ناوچه‌كانی خۆرهه‌اڵتی‬ ‫ناوه‌ڕاس���ت و‌ه بگر‌ه هه‌مو دنیا له‌گه‌ڵ ئیسالم ملمالنێ ده‌كات‬ ‫شه‌ڕی پێ ده‌فرۆشێت‪ ،‬هه‌روه‌ك بوش و كۆندا‌لیزا ڕایز ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫ئێم ‌ه خۆرهه‌اڵتی ناوه‌ڕا‌س���تێكی نوێ داده‌مه‌زرێنین ب ‌ه مانای‬ ‫ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه بیری عه‌لمانیه‌تی تێدا جێگیر بكه‌ن ك ‌ه نه‌یانتوانی‬ ‫و ملیان شكا وه‌ك هێزی سه‌ربازی ل ‌ه عێراق و ل ‌ه ئه‌فغانستان‬ ‫زۆرێكی تر له‌و جێگایانه‌ی ك ‌ه ب ‌ه ئاگرو ئاسن داگیریان كردو‌ه‬ ‫‪83‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫و هێواش هێواش كش���انه‌و‌ه دواو‌ه دوای شكستێكی مادی و ده‌كرێت‪ ،‬ك��� ‌ه گوای ‌ه ده‌بێت ڕێفۆرم بكرێت ل ‌ه ناو ئایندا تاكو‬ ‫بتوانێت پیاده‌ی ده‌س���ه‌اڵتی خۆی ب���كات‪ ،‬خۆی بگونجێنێت‬ ‫گیانی زۆر‪.‬‬ ‫ئه‌م سیس���ته‌مه‌ی ك ‌ه ئێستا به‌رێوه‌ی ده‌بات عه‌لمانیه‌كان‪ ،‬ل ‌ه له‌گه‌ڵ سیسته‌می عه‌لمانی سیسته‌می دیموكراسی وه‌ك پارت ‌ه‬ ‫زۆربه‌ی زۆری واڵتانی موسڵماندا سیسته‌مێكی زۆر دواكه‌وتو‌ه لیبراڵه‌ مسیحیه‌كان یاخود سوسیال مه‌سیحی‪..‬هتد‪.‬‬ ‫ك ‌ه زۆرێك ل ‌ه ده‌س���ه‌اڵت ‌ه كالس���یكه‌كان به‌م شێو‌ه كاروباری‬ ‫ده‌وڵه‌تی���ان به‌ڕێو‌ه نه‌بردوه‌‪ ،‬خۆ ئه‌گه‌ر پێ���وه‌ری بكه‌ین ب ‌ه ئاوێنه‌ی جوله‌ك ‌ه و مكیاجی ڕێفۆرمی عه‌لمانی‬ ‫سیسته‌می خه‌الفه‌تی عوسمانی له‌سه‌رده‌می هێزی ئینكشاری و بۆ پێناس���ه‌ی ریفۆرم ل ‌ه ئایندا‪ ،‬ك ‌ه عه‌لمانیه‌كان زۆر به‌كاری‬ ‫ده‌سه‌اڵتی حه‌میدیه‌كاندا ئه‌وا هه‌ر ئه‌وان پێشكه‌وتو تربوون ل ‌ه ده‌هێن���ن‪ ،‬ك ‌ه ده‌بێت هه‌م���و ئاینێك ریفۆرم���ی تێدا بكرێت ‬ ‫رووی دامه‌زراو‌ه و كۆنتڕۆڵكردن و ئیداریه‌وه‌‪ ،‬خۆ ئه‌گه‌ر پێوه‌ریان به‌گوێره‌ی قۆناغ و سه‌رده‌م‪ ،‬ئه‌م ریفۆرم ‌ه مه‌به‌ست ب ‌ه ریفۆرمی‬ ‫بكه‌ی���ن ب ‌ه رۆژئاوا ئه‌و‌ه هه‌رزۆر له‌دواوه‌ن له‌م دووهه‌زاره‌یه‌‌دا‪( ،‬پرۆتستانت)یه‌‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی باشتر ل ‌ه بیری عه‌لمانی تێبگه‌ین‬ ‫به‌ڵكو ب ‌ه ده‌س���ه‌اڵتی كالسیكیش هه‌ژمار ناكرێن وه‌ك ده‌ڵێن ك ‌ه ده‌یانه‌وێت چۆن چاڵ هه‌ڵكه‌نن بۆ نه‌وه‌كانی موس���ڵمانان‪،‬‬ ‫واڵتانی نامین‪ ،‬ئه‌گه‌ر پێوه‌ری ئه‌مان واتا هه‌موو عیلمانیه‌كانی ك ‌ه مه‌فتون بون ب ‌ه عه‌لمانی‪ ،‬چه‌ند باس���ێك له‌س���ه‌ر ریفۆر ‌م‬ ‫واڵتی موس���ڵمانان بكه‌ین له‌گه‌ڵ واڵتێكی ئاینی وه‌ك ئیران و دێنمه‌ ئاراوه‌ ك ‌ه چیه‌و له‌ كوێو‌ه سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌‪..‬‬ ‫ئیس���رائیل‪ ،‬ده‌بینین ل ‌ه پێش هه‌موو عه‌لمانیه‌كانی رۆژهه‌اڵتی الی خوێنه‌ر ئاشكرای ‌ه ك ‌ه ئه‌وروپا ل ‌ه ژێر ده‌ستی دوو مه‌زهه‌بی‬ ‫ناوه‌ڕاستن‪ ،‬هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌ی ‌ه كه‌ ده‌گه‌رێته‌و‌ه بۆ ئه‌ده‌بیاتی گه‌وره‌ی مه‌س���یحی دابه‌ش بو بون ‪ ..‬یه‌كه‌میان (كاتۆلیك)‬ ‫تایبه‌ت ب ‌ه خۆیان هه‌ر ل ‌ه پێش���كه‌وتندان له‌گه‌ڵ ئه‌و ته‌وژمی ب���ون ك ‌ه ب��� ‌ه ناوچه‌كانی فه‌ره‌نس���ا و ئینگلی���ز و ئه‌ڵمانیا‬ ‫مۆدێرن وپۆس���ت مۆدێرنه‌دا‌‪،‬به‌اڵم عه‌لمانیه‌كانی ت���ر ‪ ،‬هۆڵه‌ندا‪..‬هتد باڵو بوبونه‌وه‌‪ ،‬س���ه‌نته‌ری ئ���ه‌م مه‌زهه‌ب ‌ه ل ‌ه‬ ‫ك��� ‌ه چاولێگه‌رن وه‌ك مێژو ب���ۆ دواو‌ه ده‌گڕێنه‌و‌ه‬ ‫پێشكه‌وتنێكی ئه‌وتۆ ب ‌ه خۆیانه‌و‌ه نابینن‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫هۆكاری ئه‌م هاوكێشه‌ی ‌ه ده‌گرێته‌و‌ه بۆ سیسته‌می‬ ‫ده‌س���ه‌اڵت ئه‌ده‌بیاتی فه‌رمان���ڕه‌وای ك ‌ه له‌خودی‬ ‫ئای���ن یاخ���ود ئایدۆلۆژیاو‌ه س���ه‌رچاو‌ه ده‌گرێت‪،‬‬ ‫هه‌رچه‌ند‌ه باس���ه‌كه‌مان ئه‌م ت���ه‌وه‌ر‌ه نیه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫نه‌ده‌كرا له‌سه‌ری نه‌دوێم بێ ئه‌م ئاماژ‌ه كه‌مه‌‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫داهاتودا زیاتر له‌سه‌ر چه‌مكی ده‌سه‌اڵت و چه‌مكی‬ ‫فه‌رمانره‌وای ده‌دوێن‪..‬‬ ‫لێ���ره‌دا ده‌مه‌وێت ئه‌و‌ه دووب���ار‌ه بكه‌مه‌و‌ه بڵێم‪:‬‬ ‫ئیس�ل�ام خاوه‌نی به‌رنامه‌ی تایبه‌ت ‌ه ب ‌ه ده‌سه‌اڵت‪،‬‬ ‫ئاینی ئیس�ل�ام ن ‌ه دیموكراس���ی ‌ه ن ‌ه دیموكراسی‬ ‫قوبوڵ ‌ه ‪ ،‬هه‌روه‌ك چۆن ئه‌وان ئیس�ل�امیان قوبوڵ‬ ‫نیه‌‪ ،‬ئیس�ل�ام ن ‌ه لیبرالیزمه‌‪ ،‬ن ‌ه ده‌بێت ‌ه لیبرالیزم‬ ‫‪..‬هتد‪ ،‬به‌ڵكو ئیسالم ئاینێكی ئاسمانی ‌ه ل ‌ه الیه‌ن‬ ‫خوای موته‌عال���ه‌و‌ه دابه‌زیوه‌ت ‌ه خ���وار بۆ هه‌مو‬ ‫مرۆڤایه‌تی ل ‌ه ڕێ���گای پێغه‌مبه‌ر‌ه و‌ه (صلی لل ‌ه‬ ‫علی ‌ه وس���لم)‪ ،‬ئه‌گه‌ر چی لێره‌و‌ه له‌وێ باس له‌و‌ه‬ ‫مارتن لوسه‌ر‬ ‫‪84‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ڕۆمای پایته‌ختی ئیتالیا بو‪ ،‬مه‌زهه‌بی دووه‌ ‌م ‪(..‬ئۆرتۆدۆكس)‬ ‫بو‪ ،‬ك ‌ه س���ه‌نته‌ری سه‌ره‌كی ئه‌م مه‌زهه‌ب ‌ه ل ‌ه ئه‌سته‌نبوڵ بو‪،‬‬ ‫ك ‌ه ناسرابو ب ‌ه قوصطه‌نطيني ‌ه ‌و ناوچه‌كانی ئه‌نادۆڵ و شه‌رقی‬ ‫ئه‌ورپا و‪..‬هتد‪.‬‬ ‫ل ‌ه ناو ئه‌م دوو هێزه‌دا ب ‌ه درێژای مێژوو ش���ه‌ڕێكی خوێناوی‬ ‫ل ‌ه نێوانی���ادا ڕویداوه‌‪ ،‬ك ‌ه قیزه‌و‌نترین ش���ه‌ر ل��� ‌ه مێژودا ل ‌ه‬ ‫نێوان���ی ئه‌م دوو مه‌زهه‌به‌دایه‌‪ ،‬ك��� ‌ه ب ‌ه ملیۆنه‌ها خه‌ڵكیان ل ‌ه‬ ‫یه‌كتركوشتوه‌‪..‬‬ ‫ل ‌ه ناو ئه‌م دوو ده‌سه‌اڵته‌دا گه‌ل و هۆزی یه‌هودی هه‌بون‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫چاوساو‌ه بون هه‌میش ‌ه لێیانده‌دارو ده‌كوژران و ده‌ربه‌ده‌ر بون‪،‬‬ ‫ل ‌ه هه‌مو ئه‌وروپادا ئ���ه‌م گه‌ل ‌ه ب ‌ه ئوممه‌تێكی (مه‌لعون) واتا‬ ‫نه‌فره‌ت لێكراو ناو ده‌بران! هه‌میش ‌ه بۆ نۆكه‌ری خزمه‌تكاری‬ ‫به‌كاریان ده‌هێنان‪ ،‬ل ‌ه س���اڵی (‪)١٢٩٠‬ز پاشای ئینگلیز‪ ..‬ك ‌ه‬ ‫ناوی (ئێدوه‌ردی یه‌كه‌م) بو بڕیاری دا هه‌رچی جوله‌ك ‌ه هه‌ی ‌ه‬ ‫ل ‌ه واڵته‌كه‌یدا ده‌ریب���كات‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌وان ‌ه كافرن ب ‌ه پێغه‌مبه‌ر‬ ‫عیس���ا (س���ه‌المی خوای لێبێت)‪ ،‬ب ‌ه بۆچون���ی (ئێدوه‌ردی‬ ‫یه‌كه‌م) ئه‌وان كافر بوون ب ‌ه ئاینه‌كه‌یان بۆی ‌ه ده‌بێت هه‌موویان‬ ‫ده‌ربكات‪..‬‬ ‫ه���ه‌و‌كات له‌گه‌ڵ ئه‌م بڕیاره‌ی (ئێ���دوه‌ردی یه‌كه‌م) ب ‌ه پێنج‬ ‫ساڵ دوای واتا ل ‌ه س���اڵی (‪)١٢٩٥‬ز پاشای فه‌ره‌نسا به‌ناوی‬ ‫(فلیپی یه‌كه‌م) ئه‌ویش بڕیاریدا ده‌بێت هه‌مو جوله‌كه‌كان ئه‌م‬ ‫خااڵنه‌یان به‌سه‌ردا بسه‌پێنێت‪..‬‬ ‫یه‌كه‌م‪ :‬كوشتن‬ ‫دووه‌م‪ :‬یاخود‪ ،‬په‌ش���یمان بونه‌و‌ه ل��� ‌ه ئاینی یه‌هودی ده‌بێت‬ ‫ببن ‌ه مه‌سیحی‪.‬‬ ‫س���ێیه‌م‪ :‬یاخود ده‌رچونیان ل ‌ه واڵتی فه‌ره‌نسا و ده‌بێت كۆچ‬ ‫بكه‌ن بۆ جێگایه‌كی تر‪.‬‬ ‫الی هه‌موان ئاشكرای ‌ه ك ‌ه جوله‌ك ‌ه ترسنۆكترین خه‌ڵكن‪ ،‬ژیانیان‬ ‫زۆر خ���ۆش ده‌وێت وه‌ك خوای گه‌ور‌ه ل ‌ه قورئاندا بۆمان باس‬ ‫ده‌كات‪ ،‬بڕیاری ئه‌و‌ه ناده‌ن هه‌رگیز ك ‌ه شۆڕش خه‌بات بكه‌ن‬ ‫ل ‌ه پێناوی دینه‌كه‌یاندا‪ ،‬چونك ‌ه ده‌زانن ك ‌ه ده‌ستكاری كراوه‌‪،‬‬ ‫پاش���ان زۆربه‌یان چون ‌ه ناو ئاینی مه‌سیحی‪ ،‬له‌و سه‌رده‌مه‌دا‬ ‫هی���چ جێگایه‌ك ده‌رگای ب���ۆ یه‌هودی���ه‌كان وااڵ نه‌كرد ته‌نها‬ ‫موسڵمانان نه‌بێت ل ‌ه خاكی ئه‌نده‌لوس ك ‌ه ئیسپانیاو پرتوگالی ‬ ‫ئێس���تا ده‌كات‪ ،‬ئه‌و كات ‌ه موسڵمانان سیسته‌می خه‌ال‌فه‌تیان‬

‫ده‌ب���رد به‌ڕێو‌ه هه‌مویان پێش���وازیان لێكراو ل��� ‌ه ئه‌نده‌لوس‬ ‫نیشت ‌ه جێبون‪ ،‬پاشان ل ‌ه ساڵی (‪)١٤٩٢‬ز ب ‌ه هۆكاری كێشه‌ی‬ ‫ناوخۆی موس���ڵمانان و كۆتای س���وڵتانی به‌ناوی (محمه‌دی‬ ‫دوازده‌ه���ه‌م) یاخود ب ‌ه (محمه‌دی كوری ئه‌حمر) ناس���را بوو‬ ‫كرای ‌ه ده‌ره‌و‌ه ل ‌ه خاكی ئه‌نده‌لوس هه‌مو موسڵمانان و خه‌ڵكی‬ ‫ئه‌نده‌ل���وس وه‌ده‌رنران له‌و واڵت ‌ه خه‌ڵكی (ئه‌س���پان) ك ‌ه ب ‌ه‬ ‫ڕه‌چه‌ڵه‌ك خه‌ڵكی ئه‌ڵمان و فه‌ره‌نس���ا و ئینگلته‌را بون به‌م‬ ‫سێ ڕه‌گه‌ز‌ه ده‌وترا ئه‌سپان ئه‌وان ل ‌ه جێگای ئه‌نده‌لوسیه‌كان‬ ‫نیش���ته‌جێكران هه‌موو خه‌ڵكی ئه‌نده‌لوس ڕاگوێزران بۆ واڵتی‬ ‫مه‌غرب‪ ،‬له‌گه‌ڵ موس���ڵماناندا هه‌مو جوله‌كه‌كانیش وه‌ده‌رنران‬ ‫هاوشانی موسڵمانان راگوێزكران بۆ خاكی مه‌غریب‪ ،‬ئیتر ئه‌و‬ ‫واڵته‌ بو‌ه جێگایی مه‌سیحی قوگیه‌كان‪.‬‬ ‫له‌پاش���اندا ئه‌و كاته‌ی ك ‌ه ئه‌نده‌لوس ل ‌ه ده‌ستی موسڵمانان‬ ‫سه‌ندرایه‌و‌ه موسڵمانان له‌و جێگای ‌ه شكستیان خوارد خه‌الفه‌ت‬ ‫له‌وێ ئاوابوو به‌اڵم پێش وه‌خت ل ‌ه قوصطه‌نطيني ‌ه موسڵمانان‬ ‫ئ���ه‌و ناوچا‌نه‌یان فه‌تح ك���رد واتا (‪)٤٠‬س���اڵ پێش ڕوخانی‬ ‫ئه‌نده‌لوس خه‌له‌فه‌ت ل ‌ه ئه‌س���ته‌مبوڵ دام���ه‌زرا‪ ،‬جوله‌كه‌كان‬ ‫وه‌ك ئاین ل ‌ه خ ‌هال‌فه‌تی عوسمانی ڕێزیان لێگیراو پاشان وه‌ك‬ ‫زانا و بازرگان ل ‌ه ناو خاكی عوسمانیه‌كان حورمه‌تیان لێگیراو‬ ‫له‌و واڵته‌د‌ا نیشته‌جێكران ل ‌ه شاریێك به‌ناوی (ساڵۆنیك) ك ‌ه‬ ‫زیاد ل ‌ه (‪ )٣٠٠‬ساڵ له‌و شاره‌دا نیشت ‌ه جێ بون‪.‬‬ ‫كاتێكی���ش ك��� ‌ه باس ل ‌ه ده‌وڵه‌ت���ی عوس���مانی ده‌كه‌ین واتا‬ ‫گه‌وره‌ترین ده‌وڵه‌تی بو‌ه له‌و سه‌رده‌مه‌دا‪ ،‬ده‌و‌ڵه‌تی ژمار‌ه یه‌ك‬ ‫ب���و‌ه ل ‌ه هه‌مو جیهاندا ك ‌ه ماوه‌ی (‪)٦٥٠‬س���اڵ فه‌رمانڕه‌وای‬ ‫كردوه‌‪ ،‬سنوری ئه‌م واڵت ‌ه ل ‌ه جه‌زائیره‌و‌ه ده‌ستی پێكردو‌ه تا‬ ‫ناوه‌ڕاستی ئێران‪ ..‬ل ‌ه باكوره‌وه‌ تاكو نه‌مسا و به‌شێكی زۆری‬ ‫ئیتالی���ا و مه‌جه‌رو بولگاریا و ئه‌لبانیا و كۆس���ۆڤۆ‪...‬هتد ل ‌ه‬ ‫باشور تاكو عێراق و حیجاز و یه‌مه‌ن سنوری هه‌بوو ك ‌ه (‪)٢٠‬‬ ‫ملی���ۆن كم‌ ڕوبه‌ری ئه‌و ده‌وڵه‌ت ‌ه‌بو‪ ،‬به‌و ش���ێوه‌ی ‌ه ره‌فتاری‬ ‫له‌گ���ه‌ڵ ئاینێكدا كردوو‌ه ك ‌ه ل ‌ه هه‌م���وو الكانه‌و‌ه لێیانده‌دراو‬ ‫ده‌ربه‌ده‌ر ده‌كران‪.‬‬ ‫پاشان ده‌گه‌رێنه‌و‌ه بۆ ئه‌ورپا ئه‌و سه‌رده‌م ‌ه ل ‌ه ساڵی(‪)١٥٢٣‬‬ ‫ز كه‌س���ێك ب ‌ه ناوی (مارتین لۆسه‌ر) ك ‌ه قسیسێكی ئه‌ڵمانی‬ ‫ب���و مه‌زهه‌بێكی نوێ دامه‌زراند ب ‌ه ناوی (پرۆتس���تانت) واتا‬ ‫(معارض������ه‌) یاخود نه‌یار دژی مه‌زهه‌بی (كاتۆلیك) ل ‌ه دژی‬

‫‪85‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ئه‌و هه‌موو سته‌م و خراپه‌كاریانه‌ی‌ك ‌ه كاتۆلیكه‌كان ده‌یانكرد‬ ‫ئه‌م هه‌ڵسا به‌دروست كردنی شۆڕشێك دژی پاپا ل ‌ه رۆما‪.‬‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی بنه‌چه‌ی ئه‌م مێژو‌ه و رێفۆرم ‌ه بزانین س���ه‌رنجتان‬ ‫راده‌كێش���مه‌و‌ه بۆ ئه‌و كاته‌ی ك ‌ه پاشای فه‌ره‌نسا‪ ،‬ك ‌ه پێشتر‬ ‫ئام���اژه‌م پێدا به‌ن���اوی (فلیپی یه‌كه‌م) چ���ۆن جوله‌كه‌كانی‬ ‫وه‌ده‌رنا ل ‌ه خاكی فه‌ره‌نس���او پێی وتن یان ده‌بن ‌ه مه‌س���یحی‬ ‫یاخود كۆچ ده‌كه‌ن یان ده‌كوژرێن!‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی كه‌مابوه‌وه‌‪ ..‬بوبو‌ه مه‌سیحی‪ ،‬به‌اڵم هه‌ر بیروباوه‌ڕه‌كه‌ی‬ ‫خۆیان نه‌گۆریبو‪ ،‬ورد‌ه ورد‌ه ئه‌م خه‌ڵكانه‌ی ك ‌ه جوله‌ك ‌ه بون‬ ‫ئاینه‌ك���ه‌ی خۆیان گۆڕی بوو‪ .‬بون ‌ه پاپا و قس���یس ل ‌ه جێگا‬ ‫گرنگه‌كاندا ل ‌ه ناو ده‌و‌ڵه‌تی فه‌رنس���ادا پۆس���تیان وه‌رگرت‪،‬‬ ‫پۆس���تی ئیداری و جێگا گرنگه‌كانیان بۆ خۆیان داگیر كرد تا‬ ‫توانیان پێگه‌ی سیاس���ی جه‌ماوه‌ری بۆ خۆیان به‌هێز بكه‌ن‪،‬‬ ‫هه‌ڵسان ب ‌ه دروستكردنی ئه‌م مه‌زهه‌ب ‌ه ك ‌ه ڕیفۆرمی پێده‌وترێت‬ ‫ل ‌ه مه‌زهه‌بی كاتۆلیكی ئاینی مه‌س���یحیدا‪ ،‬هه‌مو ئه‌م شۆڕش ‌ه‬ ‫ك��� ‌ه كرا ل��� ‌ه دژی مه‌س���حیه‌كان بو ب ‌ه پالن���ی جوله‌كه‌ الی‬ ‫هه‌مووان ئاشكرای ‌ه ك ‌ه مه‌‌زهه‌بی ئۆرتۆدۆكسی له‌سه‌ر ده‌ستی‬ ‫موس���ڵمانان كۆتای هات‪ ،‬ئه‌وه‌ی ك ‌ه ماوبوه‌و‌ه كاتۆلیكی بوو‬ ‫له‌ب���ه‌ر ئه‌و زوڵ���م و زۆره‌ی ك ‌ه ده‌یك���رد‪ ،‬جوله‌ك ‌ه توانی ئه‌م‬ ‫پالنه‌ی خۆی ل ‌ه ڕێگای (مارتین لۆسه‌ر)ه‌و‌ه بگه‌ینێته‌ ئه‌نجام‪،‬‬ ‫ل ‌ه ڕاس���یتدا مارتین لۆس���ه‌ر ك ‌ه ریفۆرمی كرد خۆی كه‌سێك‬ ‫مه‌س���یحی بوو بۆی ‌ه كرای ‌ه واجیه ‌ه بۆ ئه‌وه‌ی كه‌س هه‌س���ت‬ ‫نه‌كات ك ‌ه پالنی جوله‌كه‌ی ‌ه هه‌مو فكری جوله‌كه‌ی پیاده‌كرد‌‪،‬‬ ‫ل ‌ه س���ه‌ره‌تادا كتێبێكی نوس���ی به‌ناوی (مه‌سیح ب ‌ه یه‌هودی‬ ‫ل��� ‌ه دایك بووه‌) التان ئاش���كرایه‌‪ ،‬ك ‌ه مه‌س���یحی زۆر رقیان‬ ‫ل ‌ه جوله‌كه‌ی ‌ه ب��� ‌ه هۆكاری ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه پێی���ان وای ‌ه جوله‌ك ‌ه‬ ‫بكوژی پێغه‌مبه‌ر عیس���ایه‌و‌ه خوێنی عس���یا (سه‌المی خوای‬ ‫لێبێت) الی مه‌سیحی خوێنێكی هه‌روه‌ها ساد‌ه و ئاسن نیه‌‪،‬‬ ‫به‌ڵكو زۆر گرانه‌‪ ،‬هه‌رچه‌ند‌ه عیس���ا (سه‌المی خوای لێبێت)‬ ‫نه‌ك���وژراوه‌‪ ،‬به‌ڵكو به‌رزكراوته‌و‌ه بۆ ئاس���مان‪ ،‬به‌اڵم مارتین‬ ‫لۆسه‌رهات هه‌رچی پیرۆزی بوو دای ب ‌ه جوله‌كه‌! هه‌موو فكری‬ ‫جوله‌ك���ه‌ی پراكتیز‌ه كرد هه‌روه‌ها وتی‪ :‬ك ‌ه ئینجیل ده‌س���ت‬ ‫كاریكراو‌ه به‌كه‌ڵكی ئه‌و‌ه نایه‌ت كاری پێبكرێت ده‌بێت ته‌ورات‬ ‫به‌كاربهێنرێت‪ ،‬ئه‌مه‌ش هه‌مو ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندی یه‌هود بو‪ ،‬ڕاست ‌ه‬ ‫ئینجیل ك ‌ه ب ‌ه عه‌هدی جه‌دید ناسراو‌ه ده‌ستكاری كراوه‌‪ ،‬به‌اڵم‬

‫عه‌هدی قه‌دیم ك ‌ه ته‌ورات ‌ه زیاتر ل ‌ه ئینجیل ده‌ستكاری كراو‌ه و‬ ‫شێوێنراو‌ه ئه‌گه‌ر ئینجیل دوای (‪ )١٥٠‬ساڵ هه‌ڵكێشانی عسیا‬ ‫نوسراوه‌ته‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم ته‌ورات دوای (‪ )٧٠٠‬ساڵ مردنی موسا‬ ‫نوسراوته‌و‌ه بگر‌ه تیلموت الیان پیرۆزتر‌ه تاكو ته‌ورات‪ ،‬مارتین‬ ‫لۆسه‌ر مه‌سیحیه‌كانی ب ‌ه خاده‌م و نۆكه‌ری یه‌هودیه‌كان دانا ل ‌ه‬ ‫ناو ئه‌و مه‌زهه‌به‌ی ك ‌ه نوسییه‌وه‌ ئه‌وه‌ی كرد‌ه فه‌رمان له‌سه‌ر‬ ‫مه‌س���یحیه‌كان ك ‌ه ده‌بێت واڵتێك بۆ جوله‌ك ‌ه ده‌س���ت نیشان‬ ‫بكرێت بۆ ئه‌وه‌ی عیس���ا بگه‌ڕێته‌و‌ه س���ه‌ر زه‌و‌ی! ئه‌و واڵت ‌ه‬ ‫كوێی ‌ه ناویان نا فه‌ڵه‌س���تین! ئه‌م ‌ه هه‌موو ریفۆرمی ئاینی بوو‬ ‫ل ‌ه ئه‌ورپادا ك ‌ه شۆڕش���ێكی گه‌ور‌ه كرا ل ‌ه فه‌ره‌نسادا‪،‬ل ‌ه دوای‬ ‫ئه‌وه‌ی پاشای ئینگلیز ب ‌ه ناوی (جۆرجی هه‌شته‌م) خۆی بو‬ ‫ب ‌ه پرۆتس���تانتی و درگایی وااڵ كرد بۆ ئه‌‌و مه‌سیحیانه‌ی‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫دژی كاتۆلیكی ده‌جه‌نگان‪ ،‬له‌گه‌ڵیاندا ڕێگا كرایه‌و‌ه بۆ جوله‌ك ‌ه‬ ‫كه‌بگه‌ڕێنه‌و‌ه بۆ ئینگلیز ك ‌ه پێش���تر له‌سه‌رده‌می (ئێدوا‌ردی‬ ‫یه‌كه‌م) ل��� ‌ه ئینگلیز ده‌ركرابون‪ ،‬كه‌وات��� ‌ه ریفۆرمی ئاینی بۆ‬ ‫جوله‌ك ‌ه بو ل ‌ه ئه‌ورپادا نه‌خش���ه‌ی ئه‌وان بو‪ ،‬ك ‌ه جێبه‌جێكرا‪،‬‬ ‫به‌وه‌ند‌ه كۆتایی پێ دێنم هه‌رچه‌ند‌ه ئه‌م باس ‌ه زۆرتری ده‌وێت‬ ‫ك ‌ه له‌ماوه‌ی داهاتو دا باشتر له‌سه‌ری ده‌نوسین باسی هه‌‌ردوو‬ ‫ئه‌مریكا ده‌كه‌ین‪ ،‬ك ‌ه ئه‌و سه‌رده‌م ‌ه چۆن دروست بون له‌گه‌ڵ‬ ‫هه‌ندێك گرێ كوێره‌ی تر‪ ،‬ك ‌ه عه‌لمانی واڵتی ئێم ‌ه خۆی پێو‌ه‬ ‫باده‌ده‌ن و بێئاگان ل ‌ه راس���تی ڕوداوه‌ك ‌ه و فكره‌كان ك ‌ه چۆن‬ ‫دروستبون‪.‬‬ ‫له‌هه‌مان كاتدا ویستیان ل ‌ه جیهانی ئیسالمی هه‌مان ئه‌زمونی‬ ‫مارتین لۆس���ه‌ر دووب���ار‌ه بكه‌نه‌و‌ه ل ‌ه خه‌الفه‌تی ئیس�ل�امیدا‬ ‫ل ‌ه توركیای ئێس���تادا‪ ،‬له‌س���اڵی (‪)١٦٠٣‬ز كه‌سێكی جوله‌ك ‌ه‬ ‫به‌ناوی (س������ه‌به‌طای ته‌زف���ی) ده‌رك���ه‌وت كه‌ته‌مه‌نی (‪)٢٢‬‬ ‫س���اڵ بو بانگه‌ش���ه‌ی ئه‌وه‌ی كرد ل ‌ه پایته‌ختی موس���ڵمانان‬ ‫ل ‌ه ئه‌سته‌نبوڵ(ئه‌س���تانه‌) ك ‌ه گوای ‌ه عیسای كوری مه‌ریمه‌‪!‌،‬‬ ‫خه‌ڵكی ده‌بێت گوێی بۆ بگرن‪ ،‬ئه‌و ده‌م ‌ه حوكومه‌تی عوسمانی‬ ‫ئازادی پێبه‌خش���ی به‌و هۆكاره‌ی ك ‌ه ل ‌ه س���ه‌ر بیروباوه‌ڕی‬ ‫خۆی ده‌دوێت!‪ ،‬له‌س���ه‌ر بیروباوه‌ڕی خۆشی ئازاده‌‪ ،‬له‌دوایدا‬ ‫ئه‌م كه‌س��� ‌ه زۆربه‌ی جێگاكان گه‌ڕاو سه‌فه‌ری كرد بۆ ئه‌ورپاو‬ ‫پاشان واڵتانی موس���ڵمان وه‌ك فه‌ڵه‌ستین و عێراق و تونس‬ ‫‪..‬هتد‬ ‫ل ‌ه بانگه‌ش���ه‌یه‌كیدا ل ‌ه خاكی فه‌ڵه‌ستین ئه‌م باسه‌ی كردوه‌‪،‬‬

‫‪86‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ك ‌ه هه‌موو جیهانی دابه‌ش كرد به‌س���ه‌ر (‪ )٣٨‬جێگادا بۆ هه‌ر‬ ‫جێگایه‌ك پاش���ایه‌كی داناو خۆش���ی كرد ب ‌ه پاش���ای به‌سه‌ر‬ ‫هه‌موویانه‌وه‌‪!.‬‬ ‫له‌دوای���دا ك ‌ه گه‌رایه‌و‌ه بۆ ئه‌س���ته‌نبوڵ ل���ه‌وێ هانی خه‌ڵكی‬ ‫دا‪ ،‬ك ‌ه خۆپیش���اندان بكه‌ن و ده‌وڵه‌تی عوس���مانی بكه‌ن ب ‌ه‬ ‫چه‌ند به‌شێكه‌وه‌‪ ،‬ئه‌م كار‌ه چه‌ند جار دووبار‌ه بویه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ب��� ‌ه هۆكاری ئه‌وه‌ی ك ‌ه هیچ كاریگه‌ری له‌س���ه‌ر موس���ڵمانان ‬ ‫دروس���ت نه‌كرد زۆر گرنگی پێنه‌درا‪ ،‬به‌اڵم پاش���ان ل ‌ه الیه‌ن‬ ‫ریفۆرمخوازه‌كان���ی ئه‌ورپاو‌ه یارمه‌تی���ان ده‌دراو خه‌ڵكییان‬ ‫پێچه‌واش��� ‌ه كرد‪ ،‬بۆی ‌ه ناچار ده‌وڵه‌تی عوس���مانی هه‌موو ئه‌و‬ ‫كه‌سانه‌ی گرت و به‌سه‌رۆكه‌كه‌یانه‌و‌ه ك ‌ه (سه‌بطای ته‌زفی) بو‪،‬‬ ‫له‌دوای لێكۆڵینه‌و‌ه بریاری ل ‌ه س���ێداره‌دانیان ده‌رچو له‌الیه‌ن‬ ‫ده‌و‌ڵه‌تی موس���ڵمانانه‌و‌ه ب ‌ه ه���ۆكاری خیانه‌تی گه‌ور‌ه دژ ب ‌ه‬

‫داود كۆهین (دێڤید)‬ ‫ده‌و‌ڵه‌تی ئیسالمی‪ ،‬پاشان له‌و كاته‌ی ك ‌ه بریاره‌ك ‌ه جێبه‌جێ‬ ‫ده‌كرا (سه‌به‌گای ته‌زفی) خۆی و هاوڕێكان بڕیاریان د‌ا ببن ‌ه‬ ‫موس���ڵمان و ئیس�ل�ام بونی خۆیان ل ‌ه سه‌ر په‌تی سێدار‌ه ب ‌ه‬ ‫كۆمه‌ڵ ڕاگه‌یاند!‪ ،‬له‌و كاته‌دا قاچی موس���ڵمانان بریاره‌كه‌ی‬ ‫بۆ گۆڕین هه‌موویان ئازاد كران‪ ،‬ئه‌و‌ه مه‌نهجی دینی ئیسالم ‌ه‬ ‫ك ‌ه به‌و ش���ێو‌ه ره‌فت���ار له‌گه‌ڵ خه‌ڵك���ی مونافقیش ده‌كات‪،‬‬ ‫مادا‌م ب ‌ه ئاش���كرا موسڵمان بونی خۆی ڕاگه‌یاند ئیتر گوێ ب ‌ه‬ ‫باكگراوندی نادرێت كه‌چی بوه‌‪ ،‬پاشان ئه‌م كۆمه‌ڵ ‌ه خه‌ڵك ‌ه ل ‌ه‬ ‫مێژودا ب ‌ه (یه‌هودی ده‌ونه‌مه‌) ناسراون واتا ئه‌و یه‌هودیانه‌ی‪،‬‬

‫ك��� ‌ه ل ‌ه ئاینی جوله‌ك ‌ه هه‌ڵگه‌ران���ه‌وه‌‪ ،‬ئه‌ما‌ن ‌ه به‌رده‌وام ل ‌ه ناو‬ ‫خه‌الفه‌تی ئیسالمیدا خه‌ریكی پالن و دروست كردنی رێكخراو‬ ‫مه‌حفه‌لی جوله‌ك ‌ه بوون ك ‌ه له‌داهاتودا ب ‌ه مه‌حفه‌لی سه‌هیۆنی‬ ‫ناس���راون ب ‌ه ده‌یان پیاوی عه‌لمان���ی وه‌ك جوده‌ت نامیق و‬ ‫مس���ته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك‪ ،‬حیكمه‌ت باب���ان‪ ،‬عه‌بدولرحمان‬ ‫به‌درخان‪ ،‬عبدالل ‌ه جوده‌ت‪ ،‬حس���ێن جاهید‪ ،‬سه‌رپه‌رشتیاری‬ ‫گش���تی ئه‌مان ‌ه كه‌سێكی ماسۆنی بوو ب ‌ه ناوی (داود كوهین)‬ ‫ك ‌ه توانیان ده‌ست به‌سه‌ر مه‌جلیسی مه‌بعوپان بگرن‪ ..‬زۆرێكی‬ ‫تر له‌و ناوان ‌ه ك ‌ه ده‌رفه‌ت نی ‌ه بۆ باس كردنیان‪ ،‬ئه‌م عه‌لمانیان ‌ه‬ ‫ك ‌ه دروست بون‌ ویس���تیان ڕیفۆرم بكه‌ن ته‌نانه‌ت زۆرێك ل ‌ه‬ ‫مزگه‌وته‌كانی ئه‌سته‌نبوڵیان كرده‌ قاوه‌خانه‌و جێگای سه‌ربازی‬ ‫و ته‌نان���ه‌ت هه‌ندێكی���ان كران ‌ه ته‌ویل���ه‌ی واڵغ‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وه‌ی‬ ‫ك ‌ه ئه‌م ش���ااڵو‌ه ریفۆرمه‌ی جوله‌كه‌ی ‌ه سه‌هیۆنی ماسۆنیه‌تی‬ ‫ڕاگ���رت (كۆمه‌ڵ���ه‌ی یه‌كگرتووی‬ ‫موحه‌مه‌دی) بوو ك ‌ه دوای ناس���را‬ ‫ب��� ‌ه حیزبیكی ئیس�ل�امی به‌ناوی‬ ‫(حیزبی برایان���ی موحه‌مه‌دی) ب ‌ه‬ ‫س���ه‌ركردایه‌تی (حاف������ظ دروێش‬ ‫وحدت���ی) بوو ك��� ‌ه زمانحاڵی ئه‌و‬ ‫حیزب��� ‌ه رۆژنامه‌یه‌ك ب���وو به‌ناوی‬ ‫(ب���وركان) ل��� ‌ه دوای ملمالنیه‌كی‬ ‫زۆر هه‌مو ئه‌م سه‌ركردان ‌ه ده‌خران ‌ه‬ ‫زین���دان یاخ���ود شۆڕش���ه‌كانیان‬ ‫ك���پ ده‌كرای���ه‌وه‌‪ ،‬ئیتیحادیه‌كانی‬ ‫تورانی ب ‌ه ته‌واوه‌تی ده‌س���ه‌اڵتیان‬ ‫په‌ی���دا كرد‪ ،‬چونك ‌ه بانگه‌ش���ه‌ی‬ ‫عیلمانیه‌تیان ده‌كرد ب ‌ه ده‌یان كه‌ڵه‌پیاوی وه‌ك شێخ سه‌عیدی‬ ‫حه‌فی���د و كور‌ه‌به‌رێزه‌كه‌ی ك ‌ه باوكی ش���ێخ مه‌حمود بو ل ‌ه‬ ‫شاری موسڵ تیرۆر ده‌كران به‌ده‌ستی ئتیحاده‌یه‌كان‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه مشتیك ‌ه ل ‌ه خه‌روارێكی ریفۆرمخوازه‌كان ئه‌و پالنا‌نه‌ی‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫دا‌یان نا بۆ ئیسالم ك ‌ه وه‌ك مه‌سیحی ب ‌ه خه‌یاڵی پوچی خۆیان‬ ‫هه‌ڵیبوه‌شێنن‪ ،‬به‌اڵم ڕۆژ به‌رۆژ ئیسالم وه‌ك دره‌خشانی رۆژ ل ‌ه‬ ‫ده‌م كه‌له‌و‌ه سه‌ر ده‌ردێنێت‪ ،‬ته‌نها ب ‌ه ئاگرو ئاسن ده‌یانه‌وێت‬ ‫روبه‌روی موس���ڵمانان ببنه‌وه‌‪ ،‬ده‌ن���ا وه‌ك فكرو دیدو بۆچون‬ ‫هه‌رگیز ناتوانن روبه‌روی ئاینی ئیس�ل�ام بنه‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه ئاینی‬

‫‪87‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ئیسالم دینێكی دادپه‌روه‌ر و وه‌سه‌گی ‌ه ل ‌ه رووی ئه‌قاڵنیه‌ته‌و‌ه‬ ‫روبه‌روویان وه‌س���تاوه‌‪ ،‬پاش���ان ل ‌ه رووی تێركردنی مله‌كه‌ی‬ ‫رۆحی مرۆڤه‌كان ده‌دوێت ده‌ئاخفێ‪ ،‬پارس���ه‌نگی ل ‌ه نێوانیاندا‬ ‫داناو‌ه بۆی ‌ه رێفۆرم ل ‌ه ئایدۆلۆژیه‌كه‌دا ده‌كرێت یاخود ل ‌ه بیرو‬ ‫هزریكدا ده‌كرێت‪ ،‬ك��� ‌ه ئه‌قاڵنیه‌تی به‌حت بێت یان الهوتی و‬ ‫كه‌هنوتی به‌حت بێت‪ ،‬به‌اڵم ئیسالم هه‌ردووكیانی تێپه‌راندو‌ه‬ ‫له‌سه‌رو هه‌موو به‌رزه‌كانه‌وه‌ی ‌ه ل ‌ه ئیماندا ل ‌ه ئه‌قاڵنیه‌تدا ‪ ،‬ته‌نها‬ ‫ئیماندار هه‌ست به‌ تام وچێژی ئیمانی ئیسالم ده‌كات‪.‬‬

‫ئه‌قالنیه‌ت یان بیری ته‌پون‬ ‫پێش ئه‌وه‌ی ئه‌م باسه‌ بكه‌مه‌و‌ه پێویست ‌ه ئه‌و‌ه ل ‌ه خوێنه‌ران‬ ‫بگه‌یه‌نم ك ‌ه ئیسالم (ئاین)‌ه ل ‌ه چوارچێوه‌ی فكر یاخود فه‌لسه‌ف ‌ه‬ ‫‌یان ئایدۆلۆژیاو‌ه سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتوه‌‌‪ ،‬یاخود سیسته‌مێك نی ‌ه‬ ‫بۆ به‌رێوه‌بردنی ده‌س���ه‌اڵت‪ ،‬به‌ڵكو ئاینی ئاس���مانی خوایه‪.‌.‬‬ ‫ئه‌م هه‌مو زانس���تانه‌ی ك ‌ه باس���مان كرد ل ‌ه ناو ئه‌م ئاینه‌و‌ه‬ ‫س���ه‌رچاوه‌ی گرتو‌ه وه‌ك چه‌مك و تێز و بیرو شۆڕش‪..‬هتد‪،‬‬ ‫س���ود له‌م ئاین ‌ه وه‌رگیراوه‌‪ ،‬ب���ه‌اڵم ب ‌ه خودی خۆی ده‌وترێت‬ ‫ئاینی ئیس�ل�ام‪ ،‬كه‌وات ‌ه هیچ ناوێك هه‌ڵناگرێت‪( ..‬راس���تڕه‌و‬ ‫یان چه‌پڕه‌و یان میانه‌ڕه‌وه‌ی یان توندڕه‌وه‌ی‪ ..‬و‌ه هه‌روه‌ها)‪،‬‬ ‫هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌م دین ‌ه ك ‌ه ل ‌ه واڵتی عه‌ره‌به‌و‌ه سه‌رچاوه‌ی‬ ‫گرت���وه‌‪ ،‬ئه‌گرێته‌و‌ه بۆ ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك��� ‌ه خوای گه‌ور‌ه حیكه‌مه‌تی‬ ‫خۆیه‌ت���ی و بیری مرۆڤ���ه‌كان ده‌جوڵێنێت بۆ ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه ئه‌و‬ ‫نیش���تمانه‌ی ك ‌ه ئه‌م ئاینه‌ی تێدا هاتۆت ‌ه خوار‪ ،‬خاوه‌نی هیچ‬ ‫شارس���تانیه‌تێك و ژیارێك نه‌بوو‌ن هیچ سیسته‌مێكی ئه‌وتۆی‬ ‫به‌ڕێوه‌بردنیان نه‌بو‌ه هیچ فه‌یله‌سوفێكی تێدا هه‌ڵنه‌كه‌وتووه‌‪،‬‬ ‫خه‌ڵكانێك بون له‌سه‌ر بنه‌مای گه‌ل هۆز كۆبونه‌ته‌وه‌‪ ،‬خاوه‌نی‬ ‫هیچ یاس���او رێس���ایه‌ك نه‌بون‪ ،‬ئه‌و پ���ه‌ڕی دواكه‌وتو بون‪ ،‬‬ ‫ته‌نانه‌ت به‌ها‌كانی مرۆڤایه‌تی ل ‌ه ناویاندا هه‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای‬ ‫عه‌شیره‌تگه‌رایی بوه‌‪ ،‬ئه‌م كۆمه‌ڵگای ‌ه ل ‌ه هیچ ئاستێكی زانستی‬ ‫و ده‌س���ه‌اڵت و به‌رێو‌ه بردندا پێش���كه‌وتو نه‌بون‪ ،‬ل ‌ه مێژودا‬ ‫ته‌نها ب ‌ه ش���یعر ناس���راو بون‌‪ ،‬له‌م بواره‌دا سه‌ركه‌وتو بون ‪،‬‬ ‫ل ‌ه ڕاس���تیدا گۆمه‌ڵگای تر هه‌ب���ون وه‌ك فارس و هند زۆر ل ‌ه‬ ‫عه‌ره‌ب ل ‌ه پێش���تربون ل ‌ه بواری شعر و هونه‌ردا‪ ،‬به‌اڵم له‌چاو‬ ‫زۆر دواكه‌وتوی خۆیان له‌م بواره‌دا پێشكه‌توبون‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی ك ‌ه پێویست ‌ه بوترێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئیسالم له‌و ناوچه‌یدا‬

‫دابه‌زی‪ ،‬بۆ ئ���ه‌وه‌ی هیچ پرۆژه‌یه‌كی سیاس���ی و بیری هیچ‬ ‫فه‌یله‌سوفیك و بیرمه‌ندێك و سیاسیه‌ك نه‌چێت ‌ه ناو ئه‌م ئاینه‌و‌ه‬ ‫ته‌نها ل ‌ه خودی خوای گه‌وره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر ئه‌م‬ ‫ئاین ‌ه ل ‌ه واڵت���ی یۆنانه‌و‌ه بهاته‌ی ‌ه زۆرێك ل ‌ه خه‌ڵكی ده‌یانوت‬ ‫پێش محمد (صلی لل ‌ه علی ‌ه وسلم) فه‌یله‌سوفی گه‌وره‌ی وه‌ك‬ ‫( س���وقراتی و ئه‌رستۆ و ئه‌فالتون)‪ ..‬تێدا هه‌ڵه‌كه‌وتون‪ ،‬خۆ‬ ‫ئه‌گه‌ر ل ‌ه ئێرانه‌و‌ه سه‌رچاوه‌ی بگرتایه‌‪..‬ئێستا خه‌ڵكانێكی تر‬ ‫ده‌یانداو‌ه ب ‌ه گوێماندا ك ‌ه ئه‌م ئاین ‌ه ل ‌ه فه‌یله‌س���وفێكی وه‌ك‬ ‫(یه‌زجورد‪ ،‬زه‌راده‌شته‌وه‌) وه‌رگیراوه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر ل ‌ه هند و چینه‌و‌ه‬ ‫بهاتای ‌ه ده‌وترا ل ‌ه فه‌یله‌س���وفێكی وه‌ك(كۆنفۆشۆسو‪ ،‬بوزاوه‌‌)‬ ‫س���ه‌رچاوه‌ی گرتوه‌‪ ،‬یان ل ‌ه فه‌ڵه‌ستینه‌و‌ه بهاتای ‌ه ده‌وترا ئه‌و‬ ‫جێگای ‌ه هه‌مو خاكی پێغه‌مبه‌ران ‌ه (سه‌المی خوایان لێبێت)‪..،‬‬ ‫محمد(صلی لل ‌ه علی ‌ه وسلم) شتێكی تازه‌ی نه‌هێناوه‌‪ ،‬زاده‌ی‬ ‫بیر و بۆچونی پێغه‌مبه‌رانی تری هێناوته‌وه‌‪ ،‬یان بۆ نمون ‌ه ئه‌م‬ ‫ئاین ‌ه له‌سه‌ره‌تاو‌ه ل ‌ه مه‌دینه‌و‌ه بهاتایه‌ت ‌ه خوار ئه‌وا ده‌وترا ل ‌ه‬ ‫جوله‌كه‌كان وه‌رگیراوه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت ئه‌و ئایه‌ت و سوره‌تانه‌ی ك ‌ه‬ ‫باس���ی ل ‌ه به‌نی ئیس���رائیل و پێغه‌مبه‌ر موسایان كردو‌ه وه‌ك‬ ‫مێژوی بێجگ ‌ه ل ‌ه ئه‌حكام كه‌به‌سه‌ر ئه‌هلی كیتابدا بسپێنریت‪..‬‬ ‫هه‌مو ئایه‌ته‌كانی ل ‌ه ش���اری مه‌كك��� ‌ه هاتونه‌ت ‌ه خواره‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫یه‌ك خانه‌واده‌ی جوله‌ك ‌ه تێدا نیشته‌جێ نه‌بو‌ه له‌و سی هه‌زار‬ ‫ماڵه‌ی ل ‌ه مه‌ككه‌دا بوه‌! ك ‌ه دانیشوتانی خۆی داو‌ه ل ‌ه (‪)١٠٠٠٠‬‬ ‫كه‌س‪ ،‬یان ل ‌ه نه‌جرانه‌و‌ه بهاتایه‌‪ .‌.‬ده‌وترا ئه‌م ئاین ‌ه ل ‌ه ئاینی‬ ‫مه‌س���حیه‌و‌ه وه‌رگیراوه‌‪ ،‬ل ‌ه هه‌مان كاتدا دیموگرافی مه‌كك ‌ه و‬ ‫جوگرافیاكه‌ی ئه‌وه‌یان ئاش���كرا كردوه‌‪ ،‬ك ‌ه خه‌ڵكی مه‌سیحی‬ ‫ل��� ‌ه مه‌ككه‌دا نه‌ژیاون ب ‌ه هۆكاری ئه‌وه‌ی هه‌مو بت په‌رس���ت‬ ‫ب���ون‪ ،‬ك ‌ه زۆر جار باس له‌ (وه‌ره‌قه‌ی كوری نه‌وفل)ده‌كرێت‬ ‫ك ‌ه گوای ‌ه مه‌سیحی بوو‌ه ئه‌م ‌ه راست نی ‌ه به‌ڵكو له‌سه‌ر ئاینی‬ ‫ئیبراهیم بو‌ه ش���اره‌زا بو‌ه ل ‌ه ت���ه‌ورات‪ .‬له‌دوای چه‌ند هه‌فت ‌ه‬ ‫یاخود زۆرێك ل ‌ه مێژونوسان ده‌ڵێن‪ :‬دوو هه‌فت ‌ه هاتنی وه‌حی‬ ‫بۆ پێغه‌مبه‌ر (صلی لل ‌ه علی ‌ه وس���لم) وه‌ره‌قه‌ی كوری نوفل‬ ‫كۆچی دوای كردو‌ه ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێت‪ ،‬ئه‌م پێشه‌كیی ‌ه بۆ‬ ‫ئه‌و‌ه بو ك ‌ه خوێنه‌ر به‌و‌ه ئاش���نا بكه‌م ك ‌ه ئه‌قاڵنیه‌تی مرۆڤ‬ ‫س���ه‌رچاوه‌كه‌ی ل ‌ه په‌یامێكی خوایی وه‌رگیراو‌ه ك ‌ه ئاخافتن ‌ه‬ ‫له‌گه‌ڵ بیری مرۆڤدا تا ئه‌قاڵنیه‌تی ئیسالمی دروستكردوه‌‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫هه‌مو مه‌دره‌سه‌كانیه‌وه‌‪.‬‬

‫‪88‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ئازادی و داهێنان له‌ ئه‌قالنیه‌تی ئیسالمیدا‬ ‫له‌باسی پێشودا ئاماژه‌مان به‌و‌ه كرد‪ ،‬ك ‌ه ئیسالم زاده‌ی بیری‬ ‫م���رۆڤ و ئه‌قاڵنیه‌ت نیه‌‌‪ ،‬به‌ڵكو پێكهات���ه‌ی دنیای مادی و‬ ‫دنی���ای رۆحانیه‌ت ‌ه (عاله‌می ش���ه‌هاده‌ت و عاله‌می غه‌یبی)‪،‬‬ ‫به‌اڵم لێره‌و‌ه ئه‌و پرس���یار‌ه خۆی زیت ده‌كاته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه ئیسالم‬ ‫ئه‌قاڵنی���ه‌ت نیه‌ ‌؟ ئ���ه‌ی چۆن باس ل ‌ه ئه‌قالنیه‌تی ئیس�ل�امی‬ ‫ده‌كرێت؟!‬ ‫سێ سه‌د‌ه ئه‌م ئیسالم ‌ه هه‌مو سه‌رچاوه‌كانی قورئان سوننه‌ت‬ ‫ه���اوه‌اڵن و تابعین بوه‌‪ ،‬ك ‌ه ئه‌م ڕه‌وه‌ن���د‌ه به‌رێزان ‌ه هه‌موی‬ ‫ب��� ‌ه خه‌ڵكی (س���ه‌له‌ف) ئاماژه‌ی���ان بۆ ده‌كرێ���ت ل ‌ه مێژوی‬ ‫ئیس�ل�امدا‪ ،‬له‌دوای كردنه‌وه‌ی دنیا ب ‌ه ڕوی جیهانی ئیسالمیدا‬ ‫به‌رفراوانكردن���ی خاكی موس���ڵمانان ل ‌ه س���ه‌رده‌می ئه‌مه‌وی‬ ‫عه‌باسیه‌كاندا‪ ،‬ته‌رجوم ‌ه كردنی فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی كۆن بیرو‬ ‫بۆچونی خه‌ڵكی و فه‌یله‌سوفه‌كانی ئێران و هندستان و چین ل ‌ه‬ ‫سه‌ده‌ی سێیه‌می كۆچیه‌و‌ه موسڵمانان پێده‌خن ‌ه ناو زانستێك‬ ‫ك ‌ه پێی ده‌وترێت ئه‌قاڵنیه‌ت‪ ،‬ك ‌ه ب ‌ه (عیلمی كه‌الم‪ ،‬زانس���تی‬ ‫ته‌وحید) ناس���راوه‌‪ ،‬خه‌ڵكانێك پێیان وای ‌ه ك ‌ه ئه‌م ئه‌قاڵنیه‌ت ‌ه‬ ‫ده‌گه‌ڕێت���ه‌و‌ه بۆ س���ه‌رده‌می (موعته‌زیله‌‌) و به‌جێهێش���تنی‬ ‫مه‌جلیسی (حه‌سه‌نی به‌سری) ل ‌ه الیه‌ن (واصلیكوڕی عه‌تا)‬ ‫ك ‌ه كاریگه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی یۆنان و بیروباوه‌ڕی یه‌هودی هزری‬ ‫ئه‌وانی له‌سه‌ر بو‪ ،‬ك ‌ه ئه‌قڵ پێش نه‌قل بكه‌وێت! ئه‌م ئوصوله‌ ل ‌ه‬ ‫سه‌رده‌می كۆنه‌و‌ه سه‌رچاوه‌ی گرتو‌ه ك ‌ه ڕشته‌كه‌ی ده‌گرێته‌و‌ه‬ ‫‌بۆ (جدعی كوری درهه‌م‪ ،‬ئابانی كوری سمعان‪ ،‬ك ‌ه ئه‌میش ل ‌ه‬ ‫گالوتی وه‌رگرتو‌ه گالوتیش ل ‌ه پوری لوبه‌یدی كوڕی عاس���می‬ ‫وه‌رگرتو‌ه ك��� ‌ه یه‌هودیه‌) هه‌مو ئه‌م بیر‌ه له‌س���ه‌ر ئه‌م بنه‌ما‬ ‫فه‌لس���ه‌فی ‌ه ده‌دوێت‪ ،‬ك ‌ه ده‌ڵێت‪ ( :‬ئ���ازادی و هه‌بوونایه‌تی‬ ‫ئیراده‌ی مرۆڤ خۆی) (األزلية وحرية اإلرادة اإلنسانية‌)‪..‬‬ ‫كه‌وات ‌ه ك ‌ه ده‌وترێت ئه‌قاڵنیه‌ت مه‌رج نیه‌ له‌س���ه‌ر موعته‌زیل ‌ه‬ ‫هه‌ژمار بكرێت‪ ،‬به‌ڵكو كه‌س���ێكی وه‌ك ئیمام ئه‌حمه‌دی كوڕی‬ ‫حه‌نب���ه‌ل كه‌س���ێكی ئه‌قاڵنی ب���و‌ه وه‌اڵم���ی موعته‌زیله‌كانی‬ ‫داوه‌ت���ه‌و‌ه و ب��� ‌ه ئه‌هلی س���ه‌له‌ف دانراوه‌‪ ،‬به‌هه‌مان ش���ێو‌ه‬ ‫ئه‌بوبك���ری باقه‌النی و ئیب���ن ته‌یمییه‌‪..‬هتد‪ ،‬دوایی ب ‌ه درێژی‬ ‫دێم ‌ه سه‌رباسه‌كانیان‪.‬‬

‫ئه‌قاڵنیه‌ت چیه‌ له‌ ئیسالمدا‪..‬‬

‫كاتێك ده‌ڵین ئه‌قاڵنیه‌تی ئیس�ل�امی واتا‪ :‬پێناس ‌ه و ماهیه‌تی‬ ‫ئه‌قڵه‌‪ ،‬ك ‌ه ئه‌قڵ خۆی مه‌له‌كه‌یه‌‪ ،‬پاشان غه‌ریزه‌یه‌ك ‌ه و نورێك ‌ه‬ ‫ل ‌ه دڵه‌وه‌‪ ،‬ئ���ه‌م ئه‌قاڵنیه‌ت ‌ه مه‌ش���خه‌ڵی ڕێگاكه‌ی ل ‌ه قورئان‬ ‫سونه‌ته‌و‌ه سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت‪.‬‬ ‫مه‌له‌ك ‌ه خۆی واتای چی یه‌؟‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی باش���تر ل ‌ه (مه‌له‌كه‌)‌ تێبگه‌ین پێویستی ب ‌ه شیته‌ڵ‬ ‫كردن هه‌یه‌‪ ،‬بۆ نمون ‌ه كاتێك مریشكێك ك ‌ه ڕۆژان ‌ه هێلكه‌كانی‬ ‫ئه‌م دی���واو دیو پێ ده‌كات‪ ،‬ئه‌م ‌ه مه‌له‌كه‌ی مریش���كێك ‌ه ك ‌ه‬ ‫فێری ئ���ه‌و كار‌ه بوو‌ه ب ‌ه به‌رده‌وامی ئه‌یكات‪ ،‬واتا مریش���ك‬ ‫ئه‌قڵی نی یه‌ به‌ڵكو مه‌له‌كه‌ی هه‌یه‌‪.‬‬ ‫نمون���ه‌ی دووه‌م بۆ زیاتر ڕونكردنه‌و‌ه و پێناس���ه‌ی مه‌له‌كه‌‪..‬‬ ‫هه‌نگێك كاتێك ده‌چێت ‌ه س���ه‌رگوڵێك ش���یله‌كه‌ی ده‌مژێت و‬ ‫ده‌یكات ب ‌ه هه‌نگوی���ن‪ ،‬ئه‌م ‌ه پێی ناوترێت ئه‌قڵ‪ ،‬به‌ڵكو پێی‬ ‫ده‌وترێت مه‌له‌كه‌ی هه‌نگ‪.‬‬ ‫خوای گه‌ور‌ه ل ‌ه (‪)٤٩‬جێگادا باسی ئه‌قڵی كردووه‌‪ ،‬ل ‌ه قورئاندا‬ ‫ل ‌ه (‪)٣٠٠‬جێگادا باسی مورادیفه‌كانی ئه‌قڵی كردوه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫ئه‌قاڵنیه‌ت ل ‌ه ئیس�ل�امدا سه‌ركه‌ش و سه‌ره‌ڕۆ و یاخی نابێت‪،‬‬ ‫چونك��� ‌ه كۆكراوه‌ی نێوان ئه‌قڵ و ده‌ق���ه‌‪ ،‬ب ‌ه ئه‌قڵ ده‌قه‌كان‬ ‫ده‌خوێنیته‌وه‌‪ ،‬ته‌حه‌كوم كردنی ده‌قه‌كان ‌ه به‌س���ه‌ر ئه‌قڵه‌وه‌‪،‬‬ ‫ئه‌قڵ ب���ه‌و گرنگی و گه‌وره‌یه‌ی خ���ۆی‪ ..‬مه‌له‌كه‌یه‌‪ ،‬هه‌موو‬ ‫مه‌له‌كه‌تی مرۆڤ ل ‌ه دنیای مادی (عاله‌می شه‌هاده‌تدا) هه‌ست‬ ‫پێكردنه‌‪ ،‬هه‌موو هه‌س���تێكیش پانتایه‌كی به‌رفراوانی هه‌ی ‌ه ل ‌ه‬ ‫ئه‌قڵ���ی مرۆڤدا‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه دنیایی ڕۆحانیه‌ت (عاله‌می غه‌یبی)‬ ‫هه‌مو ئه‌قڵ ده‌وس���تێ ل ‌ه به‌رزو كه‌ماڵ و س���یفه‌ت ‌ه‌به‌رزه‌كانی‬ ‫خوای گه‌وره‌دا هیچ هێزو ئه‌قڵێك په‌ی نابات ب ‌ه دنیای ئیمانی‬ ‫(عه‌له‌م���ی غه‌یبی)‪ ،‬ئه‌م ئه‌قاڵنیه‌تی ئیس�ل�امیی ‌ه به‌ش���ێكی‬ ‫زۆر گرنگ��� ‌ه ل ‌ه پێنج مه‌قاصیده‌كه‌ی ئیس�ل�ام ك ‌ه پارێزگاری‬ ‫كردن ‌ه ل ‌ه ئه‌قڵی مرۆڤ���ه‌كان!‪ ،‬به‌ره‌وپێش بردنی بیر و هزری‬ ‫ئیسالمییه‌‪.‬‬ ‫تێگه‌یشتن ل ‌ه ئه‌قاڵنیه‌ت‪ :‬واتا هه‌ست كردن ب ‌ه شتێك ‌ه كه‌له‌م‬ ‫بوونه‌دا هه‌بێت‪ ،‬ل ‌ه بونیاد و غایه‌ی ئه‌م بوونه‌دا به‌ش���درا بێت‬ ‫به‌شدار بێت له‌هه‌مانكاتدا ل ‌ه خودی ژیانی مرۆڤدا‪..‬‬ ‫ب���ه‌اڵم پێ���وه‌ری ئه‌قاڵنیه‌ت ش���تیكی تر‌ه ده‌توانی���ن بڵین‪:‬‬ ‫هه‌س���تكردن ‌ه ب ‌ه حیكمه‌ته‌كانی ئه‌م ب���ون و كه‌ون ‌ه و خودی‬ ‫ئه‌قڵ خۆیشی‪..‬‬ ‫‪89‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ل ‌ه ئیس�ل�امدا س���ه‌نته‌ری ئه‌قڵ دڵه‌‪ ،‬به‌‌ڕێ كردن به‌ڕۆشنای‬ ‫قورئان و سوننه‌تدا ئه‌قڵ هه‌نگاو ده‌نێت‪...‬‬ ‫وات���ا‪ ..‬بینی���ن بۆ خ���ۆی بوونی هه‌ی���ه‌‪‌،‬به‌اڵم پێویس���تی‬ ‫به‌س���ه‌نته‌رێك هه‌ی ‌ه ك ‌ه چاوه‌‪ ،‬چاوی پێویستی ب ‌ه روناكی ‌ه بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی ببینێت‪..‬‬ ‫ل���ه‌م نمونه‌و‌ه ئه‌و ده‌قه‌مان بۆ ڕوونده‌بێته‌و‌ه كه‌‌ل ‌ه س���ه‌ره‌و‌ه‬ ‫ئاماژه‌م���ان پێ كرد‪ ،‬س���ه‌نته‌ری بونی ئه‌قڵ له‌ن���او دڵدایه‌‪،‬‬ ‫ئه‌قڵیش خۆی هه‌س���ت و نه‌ست و ده‌رك پێ كردنه‌‪ ،‬ئه‌م دوو‬ ‫به‌ش ‌ه له‌ڕیگای ڕوناكی قورئان و سونه‌ته‌و‌ه ڕێده‌كه‌ن‪ ،‬كه‌وات ‌ه‬ ‫بۆمان ده‌ركه‌وت كه‌س���ه‌رچاوه‌ی ئه‌ق���ڵ له‌دڵه‌وه‌یه‌‪ ،‬و‌ه خوای‬ ‫گه‌وره‌ش ئاماژه‌ی پێ ده‌كات و ده‌فه‌رموێت‪‌:‬‬ ‫َ‬ ‫ون ِب َها أَ ْو َآذ ٌ‬ ‫يس َمع َ‬ ‫وب ي ْع ِقلُ َ‬ ‫ض َف َت ُك َ‬ ‫ون لَ ُه ْم ُقلُ ٌ‬ ‫ُون‬ ‫يس ُ‬ ‫ان ْ‬ ‫أَ َفلَ ْم ِ‬ ‫يروا ِفي األ ْر ِ‬ ‫ب َها َفإنَّ َها ال َت ْع َمى َ‬ ‫ار َولَ ِكن َت ْع َمى ْال ُقلُ ُ‬ ‫ور ﴿‪﴾٤٦‬‬ ‫ْص ُ‬ ‫وب الَِّتي ِفي ُّ‬ ‫األب َ‬ ‫الص ُد ِ‬ ‫ِ ِ‬

‫وات���ه‌‪( :‬چونك ‌ه مه‌به‌س���تیان نی ‌ه تێبگه‌ن) ئێم���ه‌ش په‌رد‌ه‬ ‫ده‌نێین به‌سه‌ر دڵیاندا تا هه‌ر تێی نه‌گه‌ن‪ ،‬گوێشیان سه‌نگین‬ ‫ده‌كه‌ین‪ ،‬جا كاتێ ك ‌ه ل��� ‌ه قورئاندا ته‌نها ناوی په‌روه‌ردگارت‬ ‫ده‌به‌یت (باسی بت و به‌رنامه‌یان ناكه‌یت) پشت هه‌ڵده‌كه‌ن و‬ ‫ڕو وه‌رده‌گێڕن و بێزاریی ده‌رده‌بڕن و ده‌ڕۆن‪.‬‬ ‫كه‌وات ‌ه لێره‌دا ئه‌وه‌مان ب���ۆ ده‌رده‌كه‌وێت خه‌ڵكانێك خاوه‌نی‬ ‫زانیارین ئه‌قڵیان به‌ش���ته‌كان ده‌ش���كێت‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌قڵیان ل ‌ه‬ ‫دڵیانه‌و‌ه سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتوو‌ه وه‌كو مه‌له‌ك ‌ه هه‌ست به‌و چیژ‌ه‬ ‫ئیمانیی ‌ه ناكه‌ن ك ‌ه مرۆڤی موس���ڵمان هه‌یه‌ت���ی‪ ،‬ئالێره‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ده‌توانین ئیمان پێناس ‌ه بكه‌ین‪ ،‬وه‌ك خوای گه‌ور‌ه ل ‌ه قورئاندا‬ ‫بۆمانی پیناسه‌ كردووه‌ و ده‌فه‌رموێت‪:‬‬

‫ُؤ ِمنُ َ ْ‬ ‫ين ي ْ‬ ‫الَّ ِذ َ‬ ‫ْب‪..‬‬ ‫ون ِبال َغي ِ‬

‫ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕ ب ‌ه نه‌بینراوه‌كان ده‌هێنن (وه‌ك خواو فریش���ت ‌ه‬ ‫ئایا ئه‌وان ‌ه به‌س���ه‌ر زه‌ویدا نه‌ڕۆش���توون ب���ه‌دڵ و ده‌رونێكی و ئه‌وانه‌ی خوا باسی كردون و ئێمه‌ نایان بینین)‪..‬‬ ‫هۆشیاره‌و‌ه تا بیرێك بكه‌نه‌وه‌‪( ...‬كوان‪ :‬خه‌ڵكانی ڕابوردوو؟‬ ‫ئه‌قاڵنیه‌ت الی عه‌لمانیه‌ت‪..‬‬ ‫ئه‌و ش���اران ‌ه بۆ كاولكران؟ كێ ئێمه‌ی دروست كردوه‌؟ ئامانج‬ ‫ل ‌ه ژیان چیه‌؟؟) یان خاوه‌نی گوێ و ده‌زگای بیس���تن نه‌بون ئه‌قاڵنی���ه‌ت الی عه‌لمانی���ه‌كان ل ‌ه ده‌رئه‌نجام���ی كاردانه‌وه‌ی‬ ‫به‌سه‌رهاته‌كانیان ببستن و لێكی بده‌نه‌وه‌‪ ،‬جا وه‌‌نه‌بێت چاوان كه‌هنوتی و الهوتی س���ه‌رچاوه‌ی گرت���وه‌‪ ،‬ك ‌ه ده‌گه‌ڕێته‌و‌ه بۆ‬ ‫كوێر بوبێت‪ ،‬به‌ڵكو ئه‌و داڵن ‌ه كوێر ده‌بن ك ‌ه وان ل ‌ه سینه‌كاندا (ئه‌قالنیه‌تێكی كاتی و مادی الدینی به‌حت) ك ‌ه سه‌رچاوه‌كه‌ی‬ ‫(چونكه‌ هه‌ر ڕواڵه‌ت ده‌بینن و ناوه‌ڕۆك لێك ناده‌نه‌وه‌)‪.‬‬ ‫ی كۆنه‌‪ ،‬ك ‌ه ئه‌قڵ ب ‌ه‬ ‫شارس���تانیه‌تی ئغریق و فه‌لسه‌فه‌ی یۆنان ‌‬ ‫أَ َف َرأَي َ‬ ‫ْت َم ِن اتَّ َخ َذ إِلَ َه ُه َه َوا ُه َوأَ َ‬ ‫ضلَّ ُه اللهَُّ َعلَى ِع ْل ٍم َو َخ َت َم َعلَى َس ْم ِع ِه َو َق ْل ِب ِه‬ ‫صر ِه ِغ َشا َو ًة َف َمن ي ْه ِدي ِه ِمن َب ْع ِد هَّ‬ ‫َ َ‬ ‫اللِ أَ َفآل َت َذ َّك ُر َ‬ ‫ون﴿‪﴾٢٣‬‬ ‫َو َج َعل َعلى َب َ ِ‬

‫ئای���ا مه‌گه‌ر نه‌تبینیوو‌ه ئه‌و كه‌س���ه‌ی ك ‌ه ئاره‌زو هه‌وه‌س���ی‬ ‫خۆی ده‌كات ‌ه خوای خۆی و شوێنی ده‌كه‌وێت؟! (هه‌رچه‌نده‌)‬ ‫زانستی و زانیاریش���ی هه‌بێت‪ ،‬هه‌ر خوا گومرای كردوو‌ه (ل ‌ه‬ ‫ئه‌نجامی به‌د هه‌ڵوێس���تی خۆیدا) و‌ه مۆری ناو‌ه ب ‌ه ده‌ستگای‬ ‫بیس���تن و دڵ و ده‌رونیدا‪ ،‬و‌ه په‌رده‌ی هێناو‌ه به‌س���ه‌ر چاوو‬ ‫ده‌ستگای بینینیدا‪ ،‬جا ئیتر كێ هه‌ی ‌ه جگ ‌ه ل ‌ه خوا هیدایه‌ت و‬ ‫ڕێنمونی بكات‪ ،‬ئایا بیر ناكه‌نه‌وه‌و یاداوه‌ری وه‌رناگرن و هۆش‬ ‫ناكه‌نه‌وه‌ (بۆ ئه‌وه‌ی شوێن به‌رنامه‌ی خوا بكه‌ون؟)‪.‬‬ ‫ب���ۆ زیاتر تێگه‌یش���تن له‌م چه‌مكانه‌‪ ،‬بۆ ئ���ه‌وه‌ی دڵ و ئه‌قڵ‬ ‫له‌یه‌كتری جیا بێته‌و‌ه په‌ن���ا ده‌به‌مه‌و‌ه بۆ ده‌قی قورئانی ك ‌ه‬ ‫ْ َ ُُ‬ ‫وب ِه ْم أَ ِكنَّ ًة‬ ‫زیاتر بۆمان وون ده‌كاته‌وه‌و ده‌فه‌رموێت‪َ :‬و َج َعل َنا َعلى قل ِ‬ ‫ْ‬ ‫ُْ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ ََ‬ ‫َ َْ‬ ‫آن َو ْح َد ُه َولَّ ْو ْا َعلَى‬ ‫أن يفقهُو ُه َو ِفي آذا ِن ِه ْم َوق ًرا َوإِذا ذك ْر َت َربَّك ِفي الق ْر ِ‬ ‫َ‬ ‫ورا ﴿‪﴾٤٦‬‬ ‫ار ِه ْم نُ ُف ً‬ ‫أ ْد َب ِ‬

‫دور ده‌گرێت ل ‌ه نه‌قڵ‪ ،‬واتا به‌ڵگ ‌ه س���ه‌رچاوه‌ی ئه‌قڵه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌قڵ سولگان نی ‌ه به‌سه‌ر به‌ڵگه‌وه‌‪ ،‬به‌ڵكو پێچه‌وانه‌كی ڕاسته‌‪،‬‬ ‫له‌دوایدا ل ‌ه سه‌رده‌می ڕێنسانسدا ئه‌م بیر‌ه زیاتر بره‌وی پێدرا‬ ‫دژی كه‌نیسه‌ی كاتۆلیكی و كه‌هنوت و الهوتی‪ ،‬چونك ‌ه كڵێسا‬ ‫ده‌یوت ‪(..‬چاو بنوقێنه‌و دوام بكه‌وه‌‪ ،‬پێویس���ت ‌ه له‌س���ه‌ر تۆ‬ ‫ك ‌ه بڕوابێنیت ب ‌ه مه‌س���یحی ك���وڕی خوا‪ ،‬بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌و‌ه‬ ‫بكه‌یته‌و‌ه ك ‌ه ئه‌قڵت چیت پێ ده‌ڵێت‪ ،‬كه‌ئه‌‌مه‌ش ئیمانه‌‪ ،‬خودی‬ ‫ئیمان پێویس���تی ب ‌ه عه‌قڵ نیه‌) ل��� ‌ه ده‌رئه‌نجامی كاردانه‌وه‌ی ‬ ‫بیری كه‌نیس ‌ه ئه‌م ئه‌قاڵنیه‌تی عه‌لمانیه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌ وا‬ ‫خه‌ڵكیان فێر كردوه‌ كوێرانه دوام بكه‌و‌ه بێ پرس���یار كردن‪،‬‬ ‫‌ب���ه‌ پیرۆز من رابگره‌‪ ،‬وه‌ك (أوغسطین) ده‌ڵێت‪ :‬بڵین ئیمان‬ ‫دێنین به‌وه‌ی ك ‌ه مه‌حاڵ ‌ه و نامه‌عقوله‌‪..‬‬ ‫ئه‌م ئه‌قاڵنیه‌تی یۆنانی ی ‌ه ك ‌ه س���ه‌رچاوه‌ی گرتو‌ه له‌سه‌ر هیچ‬ ‫به‌هایه‌كی رۆح���ی دا‌نه‌مه‌زراو‌ه ب ‌ه ه���ۆكاری ئه‌وه‌ی ك ‌ه دژی‬

‫‪90‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫كه‌نیس ‌ه دروس���ت بوه‌‪ ،‬عه‌لمانیه‌ت لێره‌و‌ه باس ل ‌ه ئه‌قاڵنیه‌ت‬ ‫ده‌كات و ده‌یه‌وێت هه‌مو ده‌قه‌كانی ئیس�ل�ام ل ‌ه واڵتی ئێمه‌دا‬ ‫له‌س���ه‌ر ئه‌م بنه‌مای ‌ه بخات ‌ه ژێر پرسیاره‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌قاڵنیه‌تی‬ ‫ئیس�ل�امی به‌ڵگه‌ی ئه‌قاڵنی له‌سه‌ر بنه‌مای قورئان و سونه‌ت‬ ‫ئه‌خات��� ‌ه به‌رده‌م خه‌ڵكی ل��� ‌ه بڕوا بون ب ‌ه ئیم���ان ب ‌ه خوای‬ ‫گه‌وره‌و كتێبه‌ ئاسمانیه‌كان و پێغه‌مبه‌ران‪.‬‬ ‫لێره‌دا هاوكیش���ه‌یه‌ك هه‌ی ‌ه ل ‌ه ئه‌قاڵنیه‌ت���دا ك ‌ه زۆر جیاواز‌ه‬ ‫ل ‌ه هاوكێش���ه‌ی ماتماتیكی‪ ،‬له‌هه‌مو ماتماتكیك دا (‪)٢=١+١‬‬ ‫به‌اڵم ل ‌ه ئه‌قاڵنیه‌تدا پرته‌قاڵیك و س���ێوێك ناكات ‌ه دووس���ێو‬ ‫یاخ���ود دوو پرته‌قاڵ‪ ،‬به‌ڵكو س���ێوێك و پرته‌قاڵێك ده‌كات‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل��� ‌ه ئاینه‌كاندا وای ‌ه ئیس�ل�ام هه‌رگیز پێوه‌ر ناكرێت‬ ‫له‌گه‌ڵ ئاینه‌كانی ت���ردا بوترێت ئاین هه‌ر ئاینه‌‪ ،‬دوایی خۆت‬ ‫چه‌واشه‌ ده‌بیت خه‌ڵكێكی زۆریش چه‌واشه‌ ده‌كه‌یت‪.‬‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی‪ ،‬ك��� ‌ه گرنگ ‌ه خه‌ڵكی پێ ئاش���نا بك���ه‌م ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫ئه‌قاڵنیه‌تی ئیس�ل�امی بۆ هاتنه‌كا‌ی ‌ه جه‌ده‌لیه‌تی ئیسالمییه‌و‬ ‫گۆڕین���ه‌وه‌ی بیرو بۆچونی جیاوازه‌‪ ،‬چونك ‌ه كاتێك ك ‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫كه‌س���ێكی بێباوه‌ڕ ئاخافتن ده‌كه‌م من ناتوانم ب ‌ه (قال الل ‌ه ‪،‬‬ ‫قال الرسول ) وه‌اڵمی بده‌مه‌وه‌‌‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌و ل ‌ه بنه‌چه‌و‌ه بڕوای‬ ‫ن ‌ه به‌خوا و ن ‌ه ب ‌ه پێغه‌مبه‌ره‌كه‌م هه‌یه‌‪ ،‬ل ‌ه ڕاس���تیدا خه‌ڵكی‬ ‫موعته‌زیل ‌ه له‌و بواره‌دا س���وارچاكی مه‌یدان بون زۆر به‌رگریان‬ ‫ل ‌ه ئیس�ل�ام كرد‪ ،‬له‌و ش���ااڵو‌ه دڕندانه‌ی‪ ،‬ك ‌ه وه‌ك فه‌لسه‌فه‌و‬ ‫فكری رۆژئاوا له‌سه‌ده‌ی سێیه‌مه‌و‌ه كرای ‌ه سه‌ر ئیسالم‪ ،‬ئه‌وان‬ ‫توانیان ئیس�ل�ام باڵوبكه‌نه‌و‌ه له‌س���ه‌ر نه‌س���ه‌قێكی فكری و‬ ‫نه‌سه‌قێكی فه‌لس���ه‌فی‌‪ ،‬توانیان زۆرێك ل ‌ه بیرو بۆچونه‌كان‪..‬‬ ‫بده‌ن ب��� ‌ه زه‌ویدا‪ ،‬به‌تایبه‌ت زۆرێك ل ‌ه ئاینه‌كانی هندس���تان‬ ‫وه‌ك زه‌رده‌ش���تی و شوش���ه‌نگی و میترایس���می‪ ،‬زۆرێك ل ‌ه‬ ‫مه‌زهه‌به‌كان وه‌ك مه‌زهه‌بی سومانیه‌كان ل ‌ه یه‌مه‌ن‪ ،‬موعته‌زیل ‌ه‬ ‫توان���ی به‌رگریه‌كی زۆر باش بكات ل ‌ه ئیس�ل�ام و بیروباوه‌ڕی‬ ‫ئیسالمی ل ‌ه سه‌رده‌می كۆن نوێدا واتا مه‌به‌ستم فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫كۆن���ی ئه‌ورپا وه‌ك س���وقراتیات و ئه‌فالتونیات‪ ،‬وه‌ك بیرو‬ ‫فه‌لسه‌فه‌ی نوێ سه‌رده‌می ڕێنس���انس سه‌رهه‌ڵدانی ده‌ورانی‬ ‫عه‌زه‌مه‌تی فه‌لس���ه‌فه‌‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی موس���ڵمانان وێنایه‌كی زۆر‬ ‫خ���راپ ل ‌ه موعته‌زیل��� ‌ه وه‌رنه‌گرن ئه‌وانی���ش دوو جۆرن وه‌ك‬ ‫(ئیب���ن ته‌یمیی ‌ه )ل ‌ه كتێبی (در‌ء تعارض العقل والنقل) ك ‌ه‬ ‫ده‌یانكات ب ‌ه موعتزیله‌ی به‌س���ر‌ه و به‌غداد ئه‌وانه‌ی به‌س���ر‌ه‬

‫ب��� ‌ه ئه‌هلی س���وننه‌و جه‌ماع ‌ه ده‌زانێت ئه‌وان���ه‌ی به‌غداد‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫خه‌ڵكانێكی ك���ه‌م بوون له‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه ده‌یانوت‪ :‬قورئان خالق ‌ه‬ ‫نه‌ك مه‌خلوق‪ ،‬یان ده‌یانوت قورئان خۆی خوایه‌‪ ،‬زۆریكی تر‬ ‫ل���ه‌م جه‌ده‌ل ‌ه بێمانای ‌ه كه‌هیچی له‌س���ه‌ر بونیاد نانرێت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫كاتێك ك ‌ه ئه‌قاڵنیه‌ت ب ‌ه زانس���ت كرا‪ ..‬س���ه‌ره‌تای به‌زانست‬ ‫كردنی ئه‌قاڵنیه‌ت ل ‌ه ئیس�ل�امدا له‌سه‌رده‌ستی زانای پایه‌به‌رز‬ ‫(ئه‌بوبكری باقه‌النیه‌) له‌س���اڵی(‪)٤٠٣‬كۆچی كتێبێكی نوسی‬ ‫ب ‌ه ناوی (التمهید) پاش���ان ئیمامی (غه‌زالی) ل ‌ه ساڵی(‪)٥٠٥‬‬ ‫كۆچی زیات���ر په‌ره‌یپێداو له‌چه‌ند كتێبێك���دا كردی ‌ه مه‌عریف ‌ه‬ ‫و وه‌ك زانس���ت كاریپێكرا له‌و كتێبانه‌(مدارك العقول‪ ،‬معیار‬ ‫العقول‪ ،‬محك النظر‪ ،‬المستصفی)‪ ،‬هه‌روه‌ها زیاتر ئه‌م ئه‌قاڵنیه‌تی‬ ‫ئیسالمی ‌ه كرای ‌ه مه‌نهه‌ج ب ‌ه هه‌مو دنیادا باڵو بو‌ه له‌سه‌رده‌می‬ ‫(ئیبن روش���د)ی ئه‌نده‌لوسی ل ‌ه س���اڵی(‪)٥٩٥‬كۆچی‌ توانی‬ ‫مۆنۆپۆڵ���ی بی���رو ه���زری هه‌م���وو ئه‌ورپا ب���كات‪ ،‬ته‌نانه‌ت‬ ‫ته‌رجوم���ه‌ی هه‌مو فه‌لس���ه‌فه‌ی یۆنان بكاته‌وه‌و س���ه‌رله‌نوێ‬ ‫بیخاته‌و‌ه به‌رده‌س���ت مرۆڤایه‌تی! ل ‌ه پاش���اندا ل ‌ه سه‌رده‌می‬ ‫مه‌مالیك‪ ،‬ك ‌ه زمانی عه‌ره‌بی ورده‌ورد‌ه به‌ره‌و الوازی هه‌نگاوی‬ ‫ده‌نا عه‌قاڵنیه‌تی زیاتر بره‌وی پێدرا ل ‌ه سه‌رده‌ستی كه‌ڵه‌زانای‬ ‫ك���ورد (ئیبن ته‌یمییه‌‌) ل ‌ه كتێبێكدا ب��� ‌ه ناوی (در‌ء تعارض‬ ‫العقل والنقل) له‌ساڵی(‪)٧٢٨‬كۆچیدا‪ ،‬ل ‌ه ڕێگای ئه‌م زانایا‌نه‌‌و‌ه‬ ‫‪ ..‬بو‌ه هۆكاری ئه‌وه‌ی ك ‌ه ئجتیهاداتی زۆر گه‌ور‌ه ل ‌ه ئیسالمدا‬ ‫بكرێت ئیس�ل�ام گه‌یشت ‌ه سه‌رده‌می شارس���تانیه‌تی خۆی ل ‌ه‬ ‫ماوه‌ی س���یانز‌ه س���ه‌ده‌دا‪ ،‬ك ‌ه وش���ه‌ی ئازادی به‌رقه‌راربو ل ‌ه‬ ‫هه‌موو مه‌یدانه‌كانی ئیسالمیدا‪ ،‬هه‌رچه‌نده‌‪ ...‬ل ‌ه بیرو باوه‌ڕ‪،‬‬ ‫ش���ه‌ریعه‌ت‪ ،‬زمانه‌وانی‪ ،‬فكر‪..‬هتد الی هه‌موان ئاش���كرای ‌ه ل ‌ه‬ ‫ئیسالمدا وشه‌ی ئازادی ب ‌ه مه‌فهومی(الحریة‌) ده‌ست ناكه‌وێت‪،‬‬ ‫به‌اڵم ل ‌ه ئیسالمدا بۆ ئازادی بیرو ڕا وشه‌ی(االختیار) مورادفی‬ ‫ئازادی بوه‌‪ ،‬چونك ‌ه وشه‌ی الحری ‌ه ل ‌ه زمانی عه‌ره‌بیدا ب ‌ه مانای‬ ‫خێرو چاك ‌ه هاتووه‌! وه‌ك ده‌ڵێن‪( :‬فالساعي الی الخیر بحری ‌ة‬ ‫هو االنسان المالك لحق االختیار)‪.‬‬ ‫پاش���ان ل ‌ه س���ه‌رده‌می نوێدا ئه‌و قوتابخان��� ‌ه ئه‌قاڵنیه‌تانه‌ی‬ ‫ك ‌ه س���ه‌رل ‌ه نوێ دامه‌زرانه‌وه‌‪ ،‬له‌سه‌ر ده‌س���تی محمد عبده‌‪،‬‬ ‫جه‌ماله‌ده‌ینی ئه‌فغانی‪ ،‬كواكبی‪ ،‬ئیقباڵ‪..‬هتد‪ ،‬به‌اڵم ئه‌م نوێ‬ ‫بون���ه‌و‌ه جیاواز تربوو ل ‌ه س���ه‌رده‌مه‌كانی ت���ر ل ‌ه ئه‌قاڵنیه‌ت‪،‬‬ ‫چونك ‌ه داگیركه‌ری ئیستبدادی ب ‌ه هێزی سه‌ربازیه‌و‌ه هات ‌ه ناو‬ ‫‪91‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ئه‌قاڵنیه‌تێك مه‌رغوب نی ‌ه‬ ‫جیهانی ئیسالمی‪.‬‬ ‫گه‌وره‌ترین هه‌ڵه‌ی عیلمانی ئه‌وه‌ی ‌ه ل ‌ه واڵتی ئێمه‌دا ده‌یه‌وێت ئه‌و كه‌سانه‌ی ك ‌ه خۆیان ب ‌ه ئه‌قاڵنی ده‌زانن گرنگ ‌ه ل ‌ه كۆتاییدا‬ ‫ب ‌ه چاوی شارس���تانیه‌تی ئه‌ورپا‪ ،‬ك ‌ه ئێستا دامه‌زراو‌ه له‌گه‌ڵ ئاله‌م جۆره‌ كه‌سه‌نه‌ نه‌بن‪..‬‬ ‫ير ﴿‪﴾١٠‬‬ ‫شارستانیه‌تی ئیسالمدا به‌خورد بكات‪!..‬‬ ‫َو َقالُوا لَ ْو ُكنَّا َن ْس َم ُع أَ ْو َن ْع ِق ُل َما ُكنَّا ِفي أَ ْ‬ ‫اب َّ‬ ‫ص َح ِ‬ ‫الس ِع ِ‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌قاڵنیه‌ت‪ ،‬بێ ڕه‌چاوكردنی ڕه‌هه‌نده‌كانی شارستانیه‌ت‪( ،‬ئینجا ب ‌ه حه‌سره‌ته‌وه‌) ده‌ڵێن‪ :‬ئه‌گه‌ر ئێم ‌ه گوێمان بگرتایه‌و‬ ‫مه‌حاڵ ‌ه بتوانرێت ئه‌قاڵنیه‌تی ئه‌ورپا به‌سه‌ر واڵتانی ئیسالمی و بیرو هۆشمان به‌كار بێنایه‌ نه‌ده‌بووینه‌ نیشته‌جێی دۆزه‌خ‪...‬‬ ‫اع َت َر ُفوا ب َذنبه ْم َف ُس ْح ًقا أِّ َ‬ ‫خه‌ڵكی موسڵمان په‌خش بكرێت‪ ،‬چونك ‌ه شۆڕشی گه‌النی تر َف ْ‬ ‫ير ﴿‪﴾١١‬‬ ‫لْ‬ ‫اب َّ‬ ‫ص َح ِ‬ ‫ِ ِِ‬ ‫الس ِع ِ‬ ‫(به‌ناچاری و خه‌جاڵه‌تییه‌وه‌) دان ب ‌ه گوناهو تاوانی خۆیاندا‬ ‫بۆ ئازادی بیرو باوه‌ڕیان بوه‌‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه جیهانی ئیسالمی‬ ‫ده‌نێ���ن‪ ،‬جا ئیتر نیش���ته‌جێكانی دۆزه‌خ له‌والوه‌تر‬ ‫كێش���ه‌ك ‌ه له‌س���ه‌ر بیرو بۆچون ئاین نه‌بوه‌‌‪،‬‬ ‫چن‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ی ك ‌ه شارستانیه‌تی تر ویستویان ‌ه‬ ‫���ر َ َ‬ ‫ُُ‬ ‫َّر َ‬ ‫���وب أَ ْق َفالُ َها‬ ‫داگیرم���ان بكه‌ن ئه‌وان ویس���تویان ‌ه‬ ‫ون ْال ُق ْ‬ ‫أَ َف�ل�آ ي َتدَب ُ‬ ‫آن أ ْم َعلَى قل ٍ‬ ‫﴿‪﴾٢٤‬‬ ‫بیری خۆیان بچه‌سپێنن‪ ،‬خه‌ڵكی‬ ‫ئای���ا ئه‌و‌ه بۆچی ئه‌وان ‌ه وردبینی ل ‌ه‬ ‫موسڵمان شۆڕش���یان نه‌كردو‌ه‬ ‫قورئاندا ناكه‌ن و گوێی بۆ ناگرن؟!‬ ‫دژی ئاینی ئیسالم بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫یا ئه‌وه‌ی ‌ه دڵه‌كانیان ل ‌ه ئاس���تی‬ ‫داوای ئ���ازادی بیرو بۆچون‬ ‫ڕاستیدا قفڵ دراوه‌؟!‬ ‫وڕای ئازاد بك���ه‌ن‪ ،‬یاخود‬ ‫كه‌وات ‌ه لێره‌ش���دا ئه‌و‌ه باش���تر‬ ‫بۆ ئازادی بۆ فه‌رهه‌نگه‌كانی‬ ‫ڕوون ده‌بێت���ه‌و‌ه باخه‌ڵكێكیش‬ ‫ت���ری ژی���ان تێڕابمێنیت‬ ‫ئه‌قڵ���ی هه‌بێت‪ ،‬ب���ه‌اڵم ئه‌گه‌ر‬ ‫زۆر ب��� ‌ه ده‌گمه‌ن ده‌بینی ل ‌ه‬ ‫له‌دڵی���ه‌و‌ه س���ه‌رچاوه‌ی نه‌گرت‬ ‫جیهانی ئیسالمیدا شۆڕشێك‬ ‫توان���ای ڕاڤه‌كردن���ی قورئانی نی‬ ‫كرابێت بۆ ئازادی بیرو باوه‌ڕ‪،‬‬ ‫یه‌‪ ،‬ئه‌گه‌رچی زم���ان زانی عه‌ره‌بی‬ ‫ئه‌گه‌ر بڵێم‪ :‬هه‌ر نه‌بو‌ه له‌و‌انه‌ی ‌ه‬ ‫بێت و ده‌یان ن���اوی زل و دێی وێران‬ ‫زیاده‌ره‌وییم نه‌كردبێت‪ ،‬ئه‌گه‌رچی‬ ‫له‌خ���ۆی بنێت‪ ،‬وه‌ك ده‌ڵێن‪ :‬پس���پۆڕ و‬ ‫زۆربه‌ی زۆری شۆڕشه‌كانی ناو جیهانی‬ ‫ش���اره‌زا له‌بواری ئیسالمی سیاسی و یاخود‬ ‫ئیسالمی‪ ..‬ئیسالمیان كردۆت ‌ه پێشه‌نگ و‬ ‫ابن روشد‬ ‫ل ‌ه ئیسالمیات شاره‌زایه‌و یان پرۆفیشوناڵ ‌ه ل ‌ه بیری‬ ‫ئایدۆلۆژیا بۆ به‌ده‌ست هێنانی مافی نه‌ته‌وایه‌تی‬ ‫و سیاس���ی و ئازادیه‌كان به‌گشتی‪ ،‬به‌اڵم ده‌كرێت ب ‌ه درێژایی ئیسالمی دا‪ ،‬به‌اڵم له‌ڕاستیدا دڵی قفڵی لێدرابێت ئه‌و‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫مێژو ل ‌ه ناو جیهانی ئیس�ل�امیدا ملمالنێ ل ‌ه نێوانی ئه‌مه‌وی ئاژه‌ڵ دا به‌راورد ده‌كرێن وه‌ك خوای گه‌ور‌ه پێناسه‌یان ده‌كات‬ ‫و عه‌باس���ی‪ ،‬موه‌حدین و مورابگین‪ ،‬عوس���مانی و صه‌فه‌وی‪ ،‬و ده‌فه‌رموێت‪:‬‬ ‫َ أْ َ ْ‬ ‫ُون أَ ْو ي ْع ِقلُ َ ْ ُ‬ ‫يس��� َمع َ‬ ‫خواریزمی و غوری‪ ،‬هه‌بێت بۆ ده‌سه‌اڵت و قه‌ڵه‌مڕه‌وی خۆیان أَ ْم َت ْح َس ُ‬ ‫ام َب ْل ُه ْم‬ ‫���ب أَ َّن أَ ْك َث َر ُه ْم ْ‬ ‫ون إِن ه ْم إِآل كالن َع ِ‬ ‫ض ُّل َسب اً‬ ‫زیاد بكه‌ن‪ ،‬هه‌مو هه‌ر هه‌مان ئه‌ده‌بیاتی ئیسالمیان پێشكه‌ش أَ َ‬ ‫يل ﴿‪﴾٤٤‬‬ ‫ِ‬ ‫به‌خه‌ڵكه‌كانیان كردو‌ه بێجگ ‌ه ل ‌ه قورئان و س���وننه‌ت شتێكی ئایا واده‌زانیت زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی ڕاس���تیه‌كان ده‌بیسن‪ ،‬یا بیرو‬ ‫تازه‌ی���ان نه‌داو‌ه به‌خه‌ڵكی هه‌مو خه‌ڵكه‌كانیش ڕازی بون به‌و هۆش���یان ده‌خه‌ن ‌ه كار؟ ئه‌وان ‌ه هه‌روه‌ك م���ااڵت وان‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫ئیس�ل�امه‌‌‪ ،‬چونك ‌ه له‌گه‌ڵ فیتره‌ت و بی���رو بۆچونیان گونجاو گومڕاتریشن‪.‬‬ ‫بو‌ه وه‌اڵمی هه‌مو پرسیاره‌كانی داونه‌ته‌و‌ه ل ‌ه ئیسالمدا هه‌مو پاشه‌كشه‌ی ژیار‪ ..‬یان له‌ بیر چوونه‌وه‌ی خۆمان‬ ‫‪92‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫ئیسالم ل ‌ه به‌رده‌م دیموكراسیخوازان و ئه‌قڵگ ‌هراكان‬

‫ئه‌وان���ه‌ی ئه‌قاڵنین پێیان وای ‌ه ه���ۆكاری دواكه‌وتنی جیهانی‬ ‫ئیسالم هۆكاره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌و‌ه بۆ ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه شوێنكه‌وتوی‬ ‫ئاینن‪!..‬‬ ‫له‌راستیدا ئه‌م ‌ه وته‌یه‌كی زۆر بێمانایه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر ئه‌م ‌ه پێوه‌ر بێت‬ ‫ل ‌ه واڵتێكی وه‌ك هندستان ب ‌ه ملیۆنه‌ها خه‌ڵكی ئه‌قڵی خۆیان‬ ‫ل ‌ه مانگایه‌ك���دا ده‌بینه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه خوایان ‌ه ل��� ‌ه دایكی خۆیان ب ‌ه‬ ‫پیرۆزتری ده‌زانن‪ ،‬بێجگ ‌ه له‌و‌ه ب ‌ه خوای داده‌نێن‪ ،‬ب ‌ه س���ه‌دان‬ ‫ه���ه‌زار زانا و لێهاتووی ل ‌ه بواره‌كانی ئه‌تۆم و زانس���ته‌كانی‬ ‫سروش���ت و به‌رنام���ه‌ی كامپیوت���ه‌ری و چه‌نده���ا بواری تر‬ ‫پێش���كه‌وتون‪ ،‬نازانم عه‌لمانی���ه‌كان وه‌اڵمیان چیی ‌ه بۆ ئه‌مه‌؟‬ ‫به‌هه‌رحاڵ‪..‬‬ ‫دواكه‌وتنی ژیار و شارس���تانیه‌ت‪ ،‬هۆكاره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌و‌ه بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی ك ‌ه خه‌ڵكی ده‌ڤه‌رێك ڕاوه‌ستاو نین له‌سه‌ر به‌رنامه‌یه‌ك‪..‬‬ ‫بۆی��� ‌ه دواكه‌وتون ل ‌ه هه‌موالكانه‌وه‌‪ ،‬بۆ نمون ‌ه شارس���تانیه‌تی‬ ‫ئیس�ل�امی‪ ،‬ك ‌ه گه‌ڕاوه‌ت���ه‌و‌ه دواو‌ه ب ‌ه ه���ۆكاری عه‌لمانیه‌ته‌‪،‬‬ ‫چونك ‌ه هه‌تا ئیسالم هه‌بو واڵتانی ئیسالمی زانست و زانیاری‬ ‫ب ‌ه هه‌مو دنیادا ده‌به‌خشیه‌و‌ه و خه‌ڵكانی تر چاوه‌ڕوانی ده‌ستی‬ ‫موس���ڵمانان بون‪ ،‬به‌اڵم ك ‌ه عه‌لمانیه‌ت روی كرد‌ه واڵتی ئێم ‌ه‬ ‫وه‌ك دار تویه‌ك���ی زڕو ئافره‌تێك���ی نه‌زۆك ن ‌ه بۆ خۆی توانی‬ ‫هیچ بكات‪ ،‬ن ‌ه هێش���تی موس���ڵمانان به‌ره‌و پێش بڕۆن‪ ،‬تاكو‬ ‫ئیسالم خاوه‌نی شارستانیه‌ت بوو ل ‌ه ناوچه‌كه‌دا كێ ده‌یتوانی‬ ‫بڵێت ئیسالم دواكه‌وتوه‌‪ ،‬چونك ‌ه خاوه‌نی ده‌سه‌اڵتی خۆی بو‬ ‫كاتێك بیری الرو داگیركه‌ری دیكتاتۆر و جاش���ی خوار په‌یدا‬ ‫ب���و ‪ ،‬ئیتر جه‌هل روی كرد‌ه جیهانی ئیس�ل�امی به‌م ده‌رده‌ی‬ ‫ئێستا ڕۆشتین‪ ،‬ك ‌ه ده‌یبینن‪ ،‬هه‌ركه‌س هه‌ڵده‌ستێ شه‌قێكمان‬ ‫سه‌رچاوه‌‬ ‫تێهه‌ڵده‌دات‪.‬‬

‫ڕوه‌كان و تێ���زه‌كان به‌ره‌و مرۆڤگه‌رایی رۆش���تن‪ ،‬ئه‌م وش��� ‌ه‬ ‫زیاتر چه‌په‌كان ل ‌ه س���ااڵنی ڕاب���ورد به‌كاریان ده‌هێنا ل ‌ه دژی‬ ‫هه‌مو ئاینه‌كان ب ‌ه تایبه‌ت(ئیسالم‪،‬مه‌سیحی ‪،‬جوله‌كه‌)‪ .‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه س���ه‌رنجی منی ڕاكێشا كۆمه‌ڵێك ب ‌ه ناو رۆشنبیر‬ ‫خۆیان ب ‌ه شاره‌زاو پسپۆر ل ‌ه بواری به‌ناو ئیسالمی سیاسیدا‪..‬‬ ‫ئه‌م دوو وشه‌یان تێكه‌ڵ كردوه‌‪ ،‬لێره‌دا ده‌توانین بڵێن یان بۆ‬ ‫چه‌واشه‌كردنی خه‌ڵكیه‌‪ ،‬یاخود له‌ نه‌زانی خۆیانه‌!‪.‬‬ ‫چونك ‌ه وشه‌ی (سه‌له‌فیه‌ت) ك ‌ه له‌بنه‌ڕه‌تدا وشه‌ی سه‌له‌ف ‌ه ئه‌م‬ ‫وشه‌ی ‌ه ده‌گرێته‌و‌ه بۆ ڕه‌وه‌ندیك ك ‌ه ب ‌ه ڕه‌وه‌ندی دوای ها‌وه‌اڵنی‬ ‫پێغه‌مبه‌ر(صلی لل ‌ه علی ‌ه وس���لم) بگر‌ه ل ‌ه زۆر تێگه‌یش���تندا‬ ‫هه‌ر ب ‌ه هاوه‌اڵنیش ده‌ڵێن‪ :‬خه‌ڵكی سه‌له‌ف واتا ئه‌و كه‌سانه‌ی‬ ‫ك ‌ه (پێش���ین) بون ل ‌ه خزمه‌تی پێغه‌مبه‌ره‌وه‌(صلی لل ‌ه علی ‌ه‬ ‫وسلم) سه‌رچاوه‌ی ئاینه‌كه‌یان وه‌رگرتوه‌‪ ،‬پاشان ئه‌م وشه‌ی ‌ه‬ ‫بۆت ‌ه قوتابخانه‌یه‌ك‪ ،‬واتا هه‌ر باسێك ل ‌ه ئیسالمدا وه‌رده‌گیرێت‬ ‫ده‌بێت له‌س���ه‌ر بنه‌مای به‌ڵگه‌ی قورئان و سونه‌ت بێت هه‌مو‬ ‫بگه‌رێنه‌و‌ه بۆ سه‌رچاوه‌كان كه‌ ئیسالم له‌سه‌ری دامه‌زراوه‌‪..‬‬ ‫س���ه‌له‌فیه‌ت بۆت ‌ه مه‌نهه‌ج ب ‌ه خه‌تێكی جیاواز ل ‌ه ئه‌شعه‌ری و‬ ‫ماتوریدی موعته‌زیل ‌ه هتد‪ ..‬هاتوه‌‪ ،‬له‌دوایدا خه‌تێكی بۆ خۆی‬ ‫دروست كردو‌ه ل ‌ه رێگای زانای پایه‌به‌رزی ئه‌م ئیسالمه‌(ئیبن‬ ‫و ته‌یمییه‌) ره‌حمه‌تی خوای لێبیت‪.‬‬ ‫كه‌وات ‌ه وشه‌ی سه‌له‌فیه‌ت هیچ ماناو مه‌فهومیكی نیه‌‪ ،‬ك ‌ه وه‌ك‬ ‫وش���ه‌ی رجعی به‌كاربێت‪ ،‬مه‌گه‌ر وه‌ك ئه‌و دوو حاڵه‌ته‌ی ك ‌ه‬ ‫باسمان كرد یان بۆ چه‌واش ‌ه یاخود بۆ ناشرین كردنی ها‌وه‌اڵنی‬ ‫پێغه‌مبه‌رو شوێنكه‌وتوانی وشوێنكه‌وتووی شونكه‌وتوانی ك ‌ه‬ ‫به‌م سێ ڕه‌وه‌نده‌ به‌رێزه‌ ده‌وترێت سه‌له‌ف‪ ،‬واتا(پێشین)‪.‬‬

‫چه‌واشه‌ی عه‌لمانیه‌ت ل‌ه نێوانی سه‌له‌فیه‌ت و ره‌جعیه‌ت‬

‫‪1‬ـ الحری ‌ة و اإلبداعي الفكر اإلسالمي‪ ،‬محمد زاهد جول‪.‬‬ ‫‪2‬ـ معنی العقالنیة‌اإلس�ل�امیة‌و مقوماتها و أهمیتها‪ ،‬موقع‪:‬الجزیر‬ ‫نت‪.‬‬ ‫‪3‬ـ پێگه‌ی ئه‌زموون‪...‬‬ ‫‪4‬ـ مێژووی ئه‌وروپا ‪ ...‬دكتۆر راغب السرجانی‪.‬‬

‫ل ‌ه كۆتای ئه‌م باسه‌مدا‪،‬ش���یكاریه‌ك له‌س���ه‌ر س���ه‌له‌فیه‌ت و‬ ‫ڕجعیه‌ت ده‌كه‌ین‪( ،‬رجعیه‌) واتا كۆن ‌ه په‌رس���تی‪ ،‬ئه‌م وشه‌ی ‌ه‬ ‫له‌به‌رانب���ه‌ر كاتۆلی���ه‌كان ب ‌ه كارهاتوه‌‪ ،‬چونك��� ‌ه ل ‌ه مه‌زهه‌بی‬ ‫ئه‌وان���دا هه‌مو ده‌قێك ل ‌ه سیاس���یه‌ت ژیان گ���ه‌ردون مرۆڤدا‬ ‫ی دكتۆر سه‌فه‌ر حه‌والی‪...‬‬ ‫وه‌ك كۆنكریت چه‌قیه‌و‌ه ب ‌ه هیچ شێوه‌یه‌ك نابێت له‌و ده‌قا‌ن ‌ه ‪5‬ـ پێگه‌ی تایبه‌ت ‌‬ ‫البده‌یت‪ ،‬وشه‌ی رجعیه‌ت‌ له‌و سه‌رده‌مه‌و‌ه سه‌رچاوی گرتوه‌‪،‬‬ ‫هه‌رچه‌ن���د‌ه كۆمه‌ڵێكی تر پێیان وای ‌ه ئه‌م وش��� ‌ه ده‌گرێته‌و‌ه‬ ‫بۆ س���ه‌رده‌می فه‌لسه‌فه‌ی سوفس���تائی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌مو‬ ‫‪93‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫مرۆ��یی‌ له‌ نێوان‬ ‫‌‬ ‫ی‬ ‫‌قڵ‬ ‫ه‬ ‫ع‬ ‫عه‌قڵی‌ مرۆ��یی‌ له‌ نێوان‬ ‫بیركردنه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و تێگه‌یشتنی‌ خورافیدا‬ ‫بیركردنه‌وه‌ی‌ زانستی‌‌‬

‫كامیل مه‌حمود‬

‫ی واتاداره‌و‬ ‫ی پر ل ‌ه وش ‌ه ‌‬ ‫ی چروپر ‌‬ ‫ی هه‌ڵگرتوو‌ه و په‌خشانێك ‌‬ ‫ی سه‌رسورهێنه‌ر ‌‬ ‫گه‌ردوون ل ‌ه ناو خۆیدا هه‌زاران شت ‌‬

‫ی ناو ئه‌و په‌خشان ‌ه گه‌وره‌و دوور و درێژ‌ه ئاشكرا بووه‌‪ ،‬مرۆڤیش وشه‌یه‌ك ‌ه‬ ‫ی وشه‌كان ‌‬ ‫ی كه‌م ل ‌ه واتا ‌‬ ‫تا ئێس���تا به‌ش���ێك ‌‬ ‫‪،‬‬ ‫ی پێكهێناوه مرۆڤ ئه‌و‬ ‫ی ئه‌و په‌خشانه‌و مانشێته‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ناو گه‌ردوون و به‌شێك ‌ه له‌ناوه‌رۆك ‌‬ ‫له‌و وش��� ‌ه ناوازه‌ به‌رچاوان ‌ه ‌‬ ‫ی ل ‌ه هه‌موو‬ ‫ی گرتوو‌ه و چاو ‌‬ ‫ی هه‌موو شته‌كان ‌‬ ‫كائین ‌ه سه‌رسورهێنه‌ره‌ی ‌ه ك ‌ه له‌م گه‌ردوون ‌ه پان و پۆرو گه‌وره‌یه‌دا سه‌نته‌ر ‌‬ ‫ی تیایاندا بێنێت ‌ه دی‌‪ ،‬به‌م پێی ‌ه ده‌رده‌كه‌وێت‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی تر‌ه چۆن ده‌سته‌مۆیان بكات و خواسته‌كان ‌‬ ‫هه‌ساره‌كان‌و شته‌كان ‌‬ ‫ی هه‌موو شته‌كانه‌‪.‬‬ ‫ی له‌م گه‌ردوونه‌دا هه‌ی ‌ه و سه‌روه‌ر ‌‬ ‫ی ب ‌ه هێز و گرنگ ‌‬ ‫ئه‌م مرۆڤ ‌ه پێگه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیی ‌ه ناوازه‌ی ‌ه و ئه‌م پێگ ‌ه بااڵ و پر ل ‌ه‬ ‫ئ���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ سنووردا‬ ‫یب‌‬ ‫ی داوه‌ت ‌ه مرۆڤ وله‌ناو گه‌ردوون ‌‬ ‫ش���كۆمه‌ندیی ‌ه ‌‬ ‫ی بۆ درووس���ت كردوو‌ه‬ ‫ی كردووه‌ته‌وه‌و ئه‌و س���ه‌نته‌ر‌ه ‌‬ ‫جێگا ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه و گوزارشته‌ عه‌قڵییه‌كانی‌ خۆیه‌تی‌‪.‬‬ ‫ێ‬ ‫ی و بایه‌خێكمان پێیه‌و‌ه گر ‌‬ ‫ی ك ‌ه هه‌موو گرنگ��� ‌‬ ‫ئه‌م مرۆڤ ‌ه ‌‬ ‫داو‌ه به‌ش���ێك ‌ه له‌م بوونه‌وه‌ر‌ه گه‌وره‌ی���ه‌و هه‌ر ئه‌ویش له‌ناو‬ ‫ی‬ ‫ی كردن ‌‬ ‫ی تێبین ‌‬ ‫ی بوونه‌وه‌ردا توانا ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫هه‌موو گیانله‌به‌ره‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌رهه‌مهێنان ‌‬ ‫ی هه‌ی���ه‌و دارا ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫سروش���ت‌و ده‌ورووبه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆیه‌تی‌‪ .‬ئه‌و له‌یه‌ك كاتدا تاقیگه‌و بابه‌ت ‌‬ ‫بریارو هه‌ڵوێست ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ل‌‬ ‫تاقیكردنه‌وه‌ش���ه‌‪ ،‬بیركردنه‌وه‌ش وه‌ك وشه‌ك ‌ه گوزارشت ‌‬ ‫ی دێنێت و له‌و‬ ‫ی ب ‌ه ده‌س���ت ‌‬ ‫ده‌كات ئ���ه‌و تواناییه‌ی ‌ه ك ‌ه ئاگای ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی خۆی���ه‌و‌ه و خود ‌‬ ‫ی زات ‌‬ ‫رێگای���ه‌و‌ه ده‌چێت ‌ه ناوه‌رۆك ‌‬ ‫ی بناس���ێ‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫ده‌كات ‌ه بابه‌تێك‪ ،‬نه‌ك ته‌نها هه‌ر خۆیش��� ‌‬ ‫ی زانای ‌ه ب��� ‌ه ده‌وروبه‌ریش‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫ی ده‌زگایه‌ك ‌‬ ‫تێب���گات له‌و‌ه ‌‬ ‫ی خۆی‌ بخات ‌ه كار و بیر بكاته‌وه‌‪)1(.‬‬ ‫عه‌قڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤ له‌س���ه‌ر ئاس���ت ‌‬ ‫له‌گ���ه‌ڵ ئه‌و هه‌موو رۆڵ و كارایی ‌ه ‌‬ ‫ی هه‌موو بزاڤ ‌ه‬ ‫گ���ه‌ردوون و بوون���ه‌وه‌ر ده‌یبینێت و نێوه‌ن���د ‌‬ ‫ی پر‬ ‫ی ته‌م و مژاو ‌‬ ‫ی گرتووه‌‪ ،‬هێشتا هه‌ر كائینێك ‌‬ ‫كه‌ونییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ل��� ‌ه نهێنییه‌و هه‌ر جاره‌و الیه‌نێك ل ‌ه الیه‌ن ‌ه ش���اراو‌ه له‌ژمار‌ه‬

‫ی‬ ‫ی سه‌خت و گران ‌‬ ‫ی ئاش���كرا ده‌بێت‪ ،‬ژماره‌یه‌ك ‌‬ ‫نه‌هاتووه‌كان ‌‬ ‫ی ئێم ‌ه‬ ‫ی به‌رفراوان ‌ه ك ‌ه هه‌موو ئه‌و ژماران ‌ه ‌‬ ‫ناو هاوكێش���ه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ین به‌شدارن تیایدا‪،‬‬ ‫ی ژمێریار ‌‬ ‫له‌م دنیایه‌دا كار ‌‬ ‫ی‬ ‫هێشتا له‌ناو ئه‌و هاوكێش���ه‌یه‌دا مرۆڤ به‌و هه‌موو نهێنیی ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پر ل ‌ه جووڵه‌ی ‌ه و یار ‌‬ ‫ی كارا ‌‬ ‫له‌ناو هه‌گبه‌یدا هه‌ی ‌ه ژماره‌یه‌ك ‌‬ ‫به‌ هه‌موو ژماره‌كانی‌ تر ده‌كات‪.‬‬ ‫ی له‌س���ه‌ر‬ ‫ی مرۆڤ ‌‬ ‫ی كاریگه‌ران ‌ه ‌‬ ‫گرنگتری���ن بنه‌مایه‌ك ك ‌ه بزاڤ ‌‬ ‫ێ به‌خشیو‌ه عه‌قڵ ‌ه داهێنه‌رو بیر‌ه‬ ‫ی پ‌‬ ‫راوه‌ستاو‌ه و ئه‌و رۆڵ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بوونه‌وه‌ر ‌‬ ‫ی ته‌مه‌ن ‌‬ ‫گه‌ش���ه‌كردووه‌كه‌یه‌تی‌‪ ،‬ك ‌ه له‌گه‌ڵ ره‌وت ‌‬ ‫ی ده‌ژی‌‪ ،‬ئه‌و عه‌قڵ‬ ‫ی له‌س���ه‌ر ‌‬ ‫گ���ه‌وره‌و ئه‌م س���ه‌ر زه‌ویی��� ‌ه ‌‬ ‫ی زیاتر‬ ‫ی هه‌نگاو ده‌نێت‌و به‌ره‌و كامڵبوون و دنیابین ‌‬ ‫وبیره‌ش��� ‌‬ ‫ی راگرتوو‌ه و‬ ‫ی له‌سه‌ر كار‌ه عه‌قاڵنییه‌كان ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ده‌روات‪ ،‬بوون ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی ته‌مه‌ن ‌‬ ‫ی قۆناغه‌كان ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه مرۆییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و هه‌رزه‌كار ‌‬ ‫ی و مێرد منداڵ ‌‬ ‫ی منداڵ ‌‬ ‫ێ تێده‌په‌رێنێت‪ ،‬قۆناغ ‌‬ ‫پ‌‬ ‫ی كه‌قسه‌و‬ ‫ی و دواجار ئه‌و چاره‌نووس ‌ه ‌‬ ‫ی تا ده‌گات ‌ه پیر ‌‬ ‫و الو ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر ده‌كرێت‪،‬‬ ‫ی جۆراوجۆر ‌‬ ‫ی و ئایین ‌‬ ‫ی فه‌لس���ه‌ف ‌‬ ‫بۆچوون ‌‬ ‫ی وه‌ك‬ ‫ی مرۆی ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤ وه‌كو تاك‌و كۆ ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ره‌وت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌مه‌ن ‌‬ ‫ی هه‌موویان له‌روو ‌‬ ‫ی كۆكراوه‌و كه‌ڵه‌كه‌بوو ‌‬ ‫ئه‌زموون ‌‬ ‫ی‬ ‫گۆڕان و گه‌شه‌كردنه‌و‌ه یه‌ك جۆر قۆناغبه‌ندی‌‌و یه‌ك شێو‌ه ‌‬ ‫‪94‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫یو‬ ‫ی به‌رای ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫ی خاوه‌ن ‌‬ ‫سه‌ره‌تا و كۆتاییان هه‌یه‌‪،‬مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆیه‌تی‌‪ ،‬هه‌روه‌ك چۆن مرۆڤ ‌ه له‌هاتن ‌ه دنیایه‌و‌ه ته‌مه‌ن ‌‬ ‫منداڵ ‌‬ ‫ێ هیچ ئه‌زموونێك‬ ‫ی ب ‌ه ب ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی هه‌ی ‌ه و س���ه‌ره‌تا ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫منداڵ ‌‬ ‫ی كردووه‌‪ ،‬له‌وێشه‌و‌ه‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ب ‌ه كاروان ‌ه دوور و درێژه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ده‌ست ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌واو ده‌كات‪ ،‬دنیا ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی یه‌كه‌كان ‌‬ ‫قۆناغ ‌ه یه‌ك له‌دوا ‌‬ ‫ێ كردوو‌ه و‬ ‫ی به‌ر ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌تیش به‌شێك ل ‌ه ته‌مه‌ن ‌‬ ‫ئه‌مرۆ ‌‬ ‫ی ئه‌م مرۆڤ ‌ه ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ل ‌ه ئێستادا ل ‌ه گرنگترین تایبه‌تمه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی هه‌مه‌الیه‌ن ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌دای ‌ه شوناس ‌‬ ‫ك ‌ه هه‌میش ‌ه ل ‌ه هه‌وڵ ‌‬ ‫ی بدات‪ ،‬بۆ ئه‌مه‌ش‬ ‫ی گشتگیر ب ‌ه خۆ ‌‬ ‫بدۆزێته‌وه‌و پێناس���ه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ه���ه‌ر جار‌ه و دێرێك یان په‌ره‌گرافێ���ك ده‌دۆزێته‌وه‌و هه‌رچ ‌‬ ‫ێ ئاگای ‌ه‬ ‫ی كۆتایی‌‪ ،‬مرۆڤ هێش���تا زۆر ب ‌‬ ‫ده‌كات ناگات��� ‌ه خاڵ ‌‬ ‫ی ژیانی‌‪ ،‬له‌به‌ر‬ ‫ی ش���اراو‌ه ‌‬ ‫ی و نامۆی ‌ه ب��� ‌ه زۆر الیه‌ن ‌‬ ‫ل ‌ه خ���ۆ ‌‬ ‫ی ناسیوه‌‪ ،‬هێشتا ته‌نها‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ناتوانین بڵێین ب ‌ه ته‌واو ‌‬ ‫ی و پێكهات ‌ه‬ ‫ی به‌ش ‌ه جه‌سته‌ییه‌كان ‌‬ ‫ی كه‌م ده‌ربار‌ه ‌‬ ‫ێ شت ‌‬ ‫هه‌ند ‌‬ ‫ی ده‌زانێت‪ ،‬له‌هه‌مان‬ ‫ی و پاڵن���ه‌ر‌ه غه‌ریزییه‌كان ‌‬ ‫ده‌روونییه‌كان ‌‬ ‫ی جه‌س���ته‌و‬ ‫ی ش���اراو‌ه ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ێ ئاگای ‌ه ل ‌ه زۆر الیه‌ن ‌‬ ‫كات���دا ب��� ‌‬ ‫ی خۆی‌‪.‬‬ ‫ی و حاڵه‌ته‌ ده‌روونییه‌كان ‌‬ ‫كه‌سایه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤ ‌‬ ‫ی ماهیه‌ت ‌‬ ‫ی بنه‌ره‌ت ‌‬ ‫ی مه‌عریفه‌دا به‌ش��� ‌‬ ‫گ���ه‌ران ب ‌ه دوا ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ی مه‌عریفیش ك ‌ه ئه‌وینداریه‌ت ‌‬ ‫پێك هێناوه‌‪ ،‬گرنگترین به‌ش ‌‬ ‫ی و نهێنیی ‌ه شاراوه‌كانی‌‪ .‬ئه‌م مرۆڤ ‌ه‬ ‫به‌شه‌ی ‌ه كه‌تایبه‌ت ‌ه ب ‌ه خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مه‌عریفه‌دای ‌ه بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی به‌ده‌س���تهێنان ‌‬ ‫ی به‌رده‌وام ‌‬ ‫له‌هه‌وڵ ‌‬ ‫ێ دابین بكات‪ ،‬بۆ‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی خ���ۆ ‌‬ ‫ی و رۆحییه‌كان ‌‬ ‫پێویس���تیی ‌ه ماد ‌‬ ‫ی به‌كار ده‌هێنێت‬ ‫ی عه‌قڵ و بیر ‌‬ ‫ی مه‌عریف ‌‬ ‫ی ب ‌ه مه‌رام ‌‬ ‫گه‌یش���تن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تایبه‌ت ك ‌ه بیریار‌ه پێش���ووه‌كان ‌‬ ‫ی قۆناغبه‌ندییه‌ك ‌‬ ‫ب ‌ه پێ��� ‌‬ ‫ێ ن���او‌ه (لۆژیك)‪ ،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫شارس���تانیه‌ت ‌ه كۆنه‌كان ناویان ل ‌‬ ‫ی راوه‌س���تاو‌ه و كار له‌سه‌ر‬ ‫ی به‌ڵگه‌كار ‌‬ ‫له‌س���ه‌ر پرۆس���ه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی چه‌سپاو‬ ‫ی ش���ته‌كان بكات ‌ه بنه‌ما ‌‬ ‫میتۆدێك ده‌كات‪ ،‬بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی واقیع‪ ،‬هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش ك ‌ه مرۆڤ كائینێك ‌‬ ‫له‌سه‌ر زه‌مین ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جۆر ‌‬ ‫ی ب ‌ه پێ ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی گشت ‌‬ ‫ی عه‌قاڵنییه‌‪ ،‬ش���ێواز ‌‬ ‫به‌ڵگه‌كار ‌‬ ‫ی پێك ده‌هێنێ���ت‪ ،‬زۆرجار نه‌ته‌وه‌یه‌ك‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی مه‌عریف ‌‬ ‫بزاوت��� ‌‬ ‫ی هه‌ڵ ‌ه ده‌روات و‬ ‫ی و مه‌عریف��� ‌‬ ‫ی به‌ڵگه‌كار ‌‬ ‫له‌س���ه‌ر میتۆدێك ‌‬ ‫ی خۆی‌ ده‌یبات‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش به‌ره‌و پێچه‌وان ‌هی‌ ئامانجه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌گه‌ڵیاندا ده‌ژین و گۆرین ‌‬ ‫ی زۆرێك له‌و هه‌اڵن��� ‌ه ‌‬ ‫چاككردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندروس���ت ب ‌ه پل ‌ه ‌‬ ‫ی نوێ ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ئ���ه‌و واقیع ‌ه ب���ۆ واقیعێك ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی ئه‌و شێواز‌ه هه‌یه‌و بیر ‌‬ ‫ی ب ‌ه ئاشكراكردن ‌‬ ‫یه‌كه‌م پێویست ‌‬

‫ی تیایدا ده‌ژین خراپ بوو‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫ده‌كه‌ینه‌وه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر ئه‌و واقیع ‌ه ‌‬ ‫ی تیای ‌ه و‬ ‫ی بیركردنه‌وه‌مان هه‌ڵ ‌ه ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ده‌گه‌یه‌نێت ك ‌ه ش���ێواز ‌‬ ‫ی ل ‌ه گه‌ڵیدا واقیع‬ ‫ی ب ‌ه راس���تكردنه‌و‌ه هه‌ی ‌ه بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫پێویست ‌‬ ‫ی له‌س���ه‌ر هه‌ڵه‌ش‬ ‫ی پۆزه‌تیڤانه‌دا بگۆرێت‪ ,‬به‌رده‌وامی ‌‬ ‫ب ‌ه بار ‌‬ ‫ی ئه‌و گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ته‌راكومات دروس���ت ده‌كات ك ‌ه ئایند‌ه ‌‬ ‫ده‌خاته‌ به‌ر مه‌ترسییه‌وه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ئاراست ‌ه ‌‬ ‫ی له‌م ‌ه تێده‌گه‌ین ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه میتۆد ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ده‌كات‪ ،‬زیندووێت ‌‬ ‫ی تاك و كۆ ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ره‌وت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی ئه‌و بیركردنه‌وه‌ی ‌ه ‌‬ ‫نه‌ته‌وه‌ش په‌یوه‌ست ‌ه ب ‌ه جۆر ‌‬ ‫ێ رێك ده‌خات‪ ،‬چه‌ند نه‌ته‌و‌ه هه‌ی ‌ه په‌رژوباڵو بوون و ل ‌ه ناو‬ ‫پ‌‬ ‫ی به‌رایی‌‌و‬ ‫ی بیر ‌‬ ‫ی ناو زۆنگاو‌ه راوه‌ستاوه‌كان ‌‬ ‫چوون كاتێك نغرۆ ‌‬ ‫ی خۆیان بوون‪ ،‬چه‌ندین گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ش هه‌ی ‌ه‬ ‫ی دۆگما ‌‬ ‫عه‌قڵ ‌‬ ‫ی بیركردنه‌وه‌یانه‌و‌ه هه‌س���تاونه‌ته‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ی میت���ۆد ‌‬ ‫به‌هۆ ‌‬ ‫ی دروستی‌ بیركردنه‌وه‌ بووه‌‪.‬‬ ‫میتۆدێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌ور‌ه و مێژووی ‌‬ ‫ی و دروست هه‌نگاو ‌‬ ‫ی زانس���ت ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ و سه‌رسورهێنه‌ر ‌‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ی هه‌ڵگرتوو‌ه و داهێنان ‌‬ ‫ب ‌ه مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫خولقان���دووه‌‪ ،‬به‌رده‌وامیش به‌ره‌وپێش���ه‌و‌ه ده‌چێت و قۆناغ‬ ‫ی خۆی‌‪.‬‬ ‫ده‌داته‌ دوا ‌‬ ‫ی ده‌ڵێن‬ ‫ی ئه‌م هه‌ساره‌ی ‌ه بوو‌ه ك ‌ه پێ ‌‬ ‫مرۆڤ ك ‌ه تائێس���تا دیل ‌‬ ‫ی ببه‌زێنێت‪ ،‬ئه‌مرۆ به‌ره‌و‬ ‫(زه‌وی‌) و نه‌یتوانیو‌ه س���نووره‌كان ‌‬ ‫ی تریش ده‌كات و‬ ‫ی هه‌س���اره‌كان ‌‬ ‫س���ه‌ره‌و‌ه ده‌روات و غه‌زوو ‌‬ ‫ی ته‌نها ب��� ‌ه زه‌وییه‌و‌ه‬ ‫ب���ه‌ره‌و ئ���ه‌و‌ه ده‌روات كه‌چاره‌نووس��� ‌‬ ‫نه‌به‌سرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ی مرۆڤایه‌تیدا‬ ‫هه‌موو ئ���ه‌م وه‌رچه‌رخان و گۆرانه‌ش ل��� ‌ه ژیان ‌‬ ‫ی هاوچه‌رخ ‌ه ك ‌ه گوزارشت‬ ‫ی عه‌قاڵن ‌‬ ‫ی بیر و پرۆسه‌یه‌ك ‌‬ ‫ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ی‬ ‫ی شێوازێك ‌‬ ‫ی ده‌كات و به‌رهه‌م ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫ل ‌ه گه‌ش��� ‌ه ‌‬ ‫ی ك ‌ه دواتر‬ ‫نوێی ‌ه ل ‌ه بیركردنه‌وه‌‪ ،‬جیا له‌و بیركردنه‌و‌ه به‌رایی ‌ه ‌‬ ‫باسی‌ ده‌كه‌ین‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌و كاروان ‌ه دوورودرێژ‌ه ‌‬ ‫ئه‌م بابه‌ته‌ش هه‌وڵێك ‌ه بۆ ناساندن ‌‬ ‫ی مرۆڤ له‌هه‌ر قۆناغێكدا به‌و‬ ‫مێ���ژوو ك ‌ه عه‌قڵ و بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ كردووه‌ته‌وه‌‪،‬‬ ‫ی ل‌‬ ‫ی بی���ر ‌‬ ‫ی كردوو‌ه ك ‌ه خۆ ‌‬ ‫ئاراس���ته‌ی ‌ه به‌رێ ‌‬ ‫ی قسه‌كردن ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫ی سه‌ره‌كیدا چه‌ند ته‌وه‌ره‌یه‌ك ‌‬ ‫ێ به‌ش ‌‬ ‫له‌س ‌‬ ‫ی ل ‌ه نێوان دوو‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤ و پرۆس ‌ه ‌‬ ‫بیر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌یه‌ك جیا ودژ به‌یه‌ك ك ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫شێواز ‌‬ ‫ی ی���ان به‌رایی���ه‌‪ ،‬دیدگا‬ ‫ی خوراف��� ‌‬ ‫ی و بیركردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫زانس���ت ‌‬ ‫‪95‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی بیركردنه‌و‌ه له‌یادنه‌كردوو‌ه‬ ‫ئیسالمییه‌كه‌ش���مان بۆ پرۆس��� ‌ه ‌‬ ‫ێ جار مامه‌ڵ ‌ه ئاینییه‌ك ‌ه له‌گه‌ڵ پێشهات‌و رووداوه‌كاندا‬ ‫كه‌هه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی وزانستیان ‌ه ‌‬ ‫ی بابه‌ت ‌‬ ‫ی كراو‌ه به‌خورافه‌و له‌مه‌سار ‌‬ ‫بارگاو ‌‬ ‫ی ئه‌م باسه‌شماندا ده‌كرێت له‌وه‌ش تێبگه‌ین‬ ‫الدراوه‌‪ ،‬ل ‌ه میان ‌ه ‌‬ ‫ی ده‌وروبه‌رمان ب ‌ه‬ ‫ی ئێم ‌ه و گه‌الن��� ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ك ‌ه پرۆس��� ‌ه ‌‬ ‫ی چۆن ‌ه و دواتر‬ ‫ی بیركرنه‌و‌ه ‌‬ ‫كام ئاراس���ته‌دا ده‌روات و شێواز ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆمان ‌‬ ‫ی ره‌خنه‌گران ‌ه ‌‬ ‫ده‌توانین له‌و باره‌یه‌و‌ه خوێندن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫بۆ بكه‌ین‪.‬‬ ‫(‪)1‬‬ ‫ ی‌ بیركردنه‌وه‌‬ ‫چه‌مك‬ ‫ی مرۆڤ و به‌م‬ ‫بیركردنه‌و‌ه یه‌كێك ‌ه ل ‌ه تایبه‌تمه‌ندیی ‌ه ناوازه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بوونه‌وه‌ردا بۆ خۆ ‌‬ ‫ی له‌ناو تێكرا ‌‬ ‫ی ناوه‌ند ‌‬ ‫كرده‌یه‌ش پێگ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه شته‌كان ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫گرتوو‌ه و له‌و س���ه‌نته‌ر‌ه سیادییه‌و‌ه جیای ‌‬ ‫تر نمایش كردووه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی و ناوه‌ك ‌‬ ‫ی س���ایكۆلۆژ ‌‬ ‫بیركردن���ه‌و‌ه چه‌مك و دیارده‌یه‌ك ‌‬ ‫ی ئاوێته‌ی ‌ه ب ‌ه‬ ‫ی پر ل ‌ه لێكدانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی نه‌دید‌ه ‌‬ ‫مرۆڤ ‌ه و پرۆسه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی عه‌قڵه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی ل ‌ه رێگا ‌‬ ‫س���ۆز و هه‌ڵچوون و پاشان پاڵفته‌كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌رده‌كه‌وێت ك ‌ه ل ‌ه روو ‌‬ ‫ئه‌م پرۆسه‌یه‌ش كاتێك ئاكامه‌ك ‌ه ‌‬ ‫مه‌یدانییه‌و‌ه ش���وێنه‌وار بخاته‌و‌ه و گۆرانێك بخوڵقێنێت‪ ،‬هه‌ر‬ ‫ی‬ ‫له‌به‌ر ئه‌م فر‌ه ره‌هه‌ند و جه‌مس���ه‌ر‌ه جۆراوجۆر‌ه ناوه‌كیان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤ ‌ه ت���ا ئێس���تا چوارچێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی بیركردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ك���رد‌ه ‌‬ ‫ی خۆیه‌و‌ه بۆ دیاری‌ ‬ ‫ی پێناس���ه‌و چه‌مك ‌‬ ‫ی ل ‌ه روو ‌‬ ‫س���نووردار ‌‬ ‫ی له‌و رووه‌و‌ه له‌س���ه‌ر‬ ‫ی جیاجیا ‌‬ ‫نه‌ك���راو‌ه و چه‌ندین قس��� ‌ه ‌‬ ‫یو‬ ‫ی تایبه‌ت ‌‬ ‫كراوه‌‪ ،‬هه‌ر بیریار و فه‌یله‌س���وفێك لێكدانه‌وه‌یه‌ك ‌‬

‫ی بۆ هه‌بوو‌ه و‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی زات ‌‬ ‫تێگه‌یش���تنێك ‌‬ ‫ی بۆ دانه‌نراوه‌‪،‬‬ ‫ی یه‌كگرتوو ‌‬ ‫پێناسه‌یه‌ك ‌‬ ‫ئه‌م فره‌ییه‌ش په‌یوه‌س���ت ‌ه به‌و حاڵه‌ت ‌ه‬ ‫ی مرۆڤ���ه‌و‌ه ك ‌ه هه‌ر یه‌ك ‌ه و‬ ‫ده‌روونیی ‌ه ‌‬ ‫ی ب ‌ه ش���ێوازێك بیر ده‌كاته‌و‌ه و‬ ‫بۆ خۆ ‌‬ ‫ێ ده‌كات‪ ،‬هه‌ر بۆی ‌ه‬ ‫ی ت‌‬ ‫ده‌ورووب���ه‌ر كار ‌‬ ‫ی جۆراوج���ۆر دراو‌ه‬ ‫چه‌ندین پێناس��� ‌ه ‌‬ ‫به‌م پرۆس��� ‌ه ئینسانیی ‌ه و هه‌ر یه‌كه‌و ب ‌ه‬ ‫ی مانا و‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ج���ۆر ‌‬ ‫پێ ‌‬ ‫مه‌به‌ستی‌ پێ‌ به‌خشیوه‌‪ ،‬له‌و پێناسانه‌‪:‬‬ ‫ی (الوس������یط)دا هاتوو‌ه‬ ‫‪ .1‬له‌فه‌رهه‌نگ ‌‬ ‫ی عه‌قڵ��� ‌ه له‌ناو‬ ‫ك��� ‌ه بیركردن���ه‌وه‌‪ :‬كار ‌‬ ‫زانراوه‌كاندا بۆ گه‌یشتن به‌نه‌زانراوه‌كان‪.‬‬ ‫ی هه‌ردوو زانا ( كۆس���لین) و (رۆزنبێرگ)‬ ‫ب ‌ه ب���روا ‌‬ ‫‪ .2‬‬ ‫بیركردن���ه‌و‌ه بریتیی��� ‌ه ل ‌ه (یاریك���ردن ب ‌ه زانیاریی���ه‌كان ل ‌ه‬ ‫مێشكدا)‪.‬‬ ‫ی (كۆس���تا) بیركردنه‌و‌ه بریتیی ‌ه ل ‌ه‬ ‫به‌اڵم ب ‌ه بۆچوون ‌‬ ‫‪ .3‬‬ ‫ی عه‌قڵیان ‌هی‌ وروژێنه‌ر و ش���ت ‌ه‬ ‫ی و تاوتوێكردن ‌‬ ‫(ده‌س���كار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دروس���تكردن و پێكهێنان ‌‬ ‫هه‌س���تپێكراوه‌كان‪ ،‬ب ‌ه مه‌به‌ست ‌‬ ‫ی ش���ته‌كان و بریاردان ل ‌ه‬ ‫بیره‌كان (الفكار) و ده‌رك پێكردن ‌‬ ‫سه‌ریان)‪.‬‬ ‫ی بریتیی ‌ه ل ‌ه هه‌موو‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ب ‌ه مانا گش���تییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫‪ .4‬‬ ‫ی هێما‬ ‫ی ك��� ‌ه كه‌ره‌س���ته‌و كه‌لوپه‌له‌كان ‌‬ ‫ی عه‌قڵ��� ‌‬ ‫چاالكییه‌ك��� ‌‬ ‫ی عه‌قڵ مامه‌ڵ ‌ه له‌گه‌ڵ ش���ت ‌ه‬ ‫ی ئ���ه‌و‌ه ‌‬ ‫بێ���ت‪ ،‬وات ‌ه ل��� ‌ه جیات ‌‬ ‫ی ـ ده‌رگا ـ مرۆڤ ـ ئاژه‌ڵ‬ ‫ی وه‌ك ( كورس ‌‬ ‫هه‌س���تپێكراوه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌و‌ه مامه‌ڵ ‌ه له‌گه‌ڵ هێما (رموز) ‌‬ ‫‪..‬هت���د) بكات‪ ،‬ل ‌ه جیات ‌‬ ‫ئه‌و شت ‌ه هه‌ستپێكراوانه‌دا ده‌كات ك ‌ه بریتین ل ‌ه (ناو وهێما و‬ ‫ی شته‌كان)‪.‬‬ ‫ژمار‌ه و مانا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی (بارێڵ) بیركردنه‌و‌ه ب ‌ه مانا س���اده‌ك ‌ه ‌‬ ‫ب ‌ه بیرورا ‌‬ ‫‪ .5‬‬ ‫ی ك ‌ه مێش���ك ل ‌ه‬ ‫ی ئه‌قڵ ‌‬ ‫بریتیی��� ‌ه ل���ه‌‪( :‬زنجیره‌ی���ه‌ك چاالك ‌‬ ‫ی هه‌سته‌وه‌ره‌كانه‌و‌ه‬ ‫ی وروژێنه‌ره‌كان ل ‌ه رێگا ‌‬ ‫ی وه‌رگرتن ‌‬ ‫ئه‌نجام ‌‬ ‫به‌رهه‌میان ده‌هێنێ‌)‪ ،‬به‌اڵم ب ‌ه مانا به‌رفراوانه‌ك ‌هی‌ بیركردنه‌و‌ه‬ ‫ی ماناكان‪ ،‬ئه‌ویش ل ‌ه‬ ‫ی گه‌ران ب��� ‌ه دوا ‌‬ ‫بریتیی ‌ه له‌‪( :‬پرۆس��� ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و دیارده‌كان ‌‬ ‫ی شاره‌زای ‌‬ ‫ی تاوتوێكردن و شه‌نوكه‌و كردن ‌‬ ‫رێگا ‌‬ ‫ژیان)‪)2( .‬‬

‫‪96‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی حاڵه‌تێك‬ ‫ی به‌رچاوكه‌وتن ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ل ‌ه ساته‌وه‌خت ‌‬ ‫پرۆس ‌ه ‌‬ ‫ی تێرامان‌و‬ ‫ی حاڵه‌ت ‌‬ ‫ێ ده‌كات دوا ‌‬ ‫یان بابه‌تێكه‌و‌ه ده‌س���ت پ��� ‌‬ ‫ی م���رۆڤ ده‌جووڵێنێت بۆ‬ ‫وردبوون���ه‌وه‌‪ ،‬بی���ر و ئه‌ندێش��� ‌ه ‌‬ ‫ی و له‌و هه‌لومه‌رجه‌دا چه‌ندین چاره‌سه‌ر و ده‌ره‌نجام‬ ‫چاره‌سه‌ر ‌‬ ‫ی ئه‌و مرۆڤه‌دا ده‌چه‌سپێنێت‪ ،‬تا‬ ‫ی به‌س���ه‌ر هۆش���مه‌ندی ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی پ‌‬ ‫دواجار عه‌قڵ دێت ‌ه مه‌یدانه‌ك ‌ه و یه‌كێك له‌و چاره‌سه‌ران ‌ه ‌‬ ‫ی بیركردنه‌وه‌ك ‌ه‬ ‫قب���ووڵ ده‌بێت و ده‌یكات ‌ه ده‌ره‌نجام بۆ كرد‌ه ‌‬ ‫له‌سه‌ر ئاستی‌ دابه‌شكردنه‌كه‌‪.‬‬ ‫ی مرۆڤدا‬ ‫ی ده‌س���ه‌پێنێت به‌سه‌ر عه‌قڵ ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه كاتێك خۆ ‌‬ ‫ی دیمه‌ن‌و دیارده‌‌و كێشه‌یه‌كدا‬ ‫ك ‌ه ئه‌و مرۆڤ ‌ه ل ‌ه به‌رامبه‌ر بوون ‌‬ ‫ی ب ‌ه لێكدانه‌وه‌و چاره‌سه‌ركردن هه‌یه‌‪،‬‬ ‫ده‌وه‌س���تێت و پێویست ‌‬ ‫ی ده‌كات ‪ ،‬كێشه‌كه‌ش سنوورێك ‌ه‬ ‫ی چاره‌سه‌ركردن ‌‬ ‫یان ئاره‌زوو ‌‬ ‫ی ل ‌ه ژیاندا دانراوه‌‪ ،‬یان‬ ‫ل ‌ه نه‌زانین ل ‌ه نێوان تاك و ئامانجه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زانین و ده‌رككردن ‌‬ ‫ی و ئاره‌زوو ‌‬ ‫به‌ربه‌س���تێك ‌ه ل ‌ه نێوان خۆ ‌‬ ‫ی بۆ ئه‌وه‌ی ‌ه بگات‬ ‫ی ب ‌ه شته‌كان‪ ،‬هه‌وڵ ‌ه فیكرییه‌كانیش ‌‬ ‫بابه‌تیان ‌ه ‌‬ ‫ی بۆ‬ ‫ی ده‌روون ‌‬ ‫ی ئاسووده‌ی ‌‬ ‫ب ‌ه ده‌ره‌نجام و چاره‌س���ه‌ر بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی واقیعیش‬ ‫ی له‌سه‌ر زه‌مین ‌ه ‌‬ ‫ی مسۆگه‌ر بكات‪ ،‬جگ ‌ه له‌و‌ه ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ده‌ره‌نجامێكی‌ به‌رجه‌سته‌ بخاته‌وه‌‪.‬‬ ‫ی ئاوێت ‌ه‬ ‫ی حاڵه‌ته‌كانیشدا بیركردنه‌وه‌و كێش ‌ه دوو یه‌ك ‌ه ‌‬ ‫له‌زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ێ یه‌كتر ئه‌و رووداو‌ه ناخولقێت ك ‌ه‬ ‫و پێك���ه‌و‌ه گرێدراون و به‌ب ‌‬ ‫ی ئه‌م باس���ه‌مانه‌‪ ،‬چونك ‌ه بیركردنه‌و‌ه روو نادات ئه‌گه‌ر‬ ‫بابه‌ت ‌‬ ‫ی نه‌بێت ‌ه‬ ‫ی نه‌زانراو نه‌بێت و چاره‌س���ه‌رو زانینیش ‌‬ ‫كێش���ه‌یه‌ك ‌‬ ‫پێویستییه‌ك بۆ مرۆڤ‪.‬‬ ‫ی كارادا‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ل ‌ه به‌رامبه‌ر كۆمه‌ڵێك دوالیزم ‌ه ‌‬ ‫پرۆس ‌ه ‌‬ ‫راده‌وه‌ستێت‌و به‌سه‌ریاندا دابه‌ش ده‌بێت‪ ،‬له‌سه‌ر ئه‌م ئاستانه‌دا‬ ‫دوالیزمه‌كان بوونیان هه‌یه‌‪:‬‬ ‫ی ئاڵۆزی‌ له‌ كرد‌هی‌ بیركردنه‌وه‌دا‪:‬‬ ‫ له‌سه‌ر ئاست ‌‬‫‪ - 1‬بیركردنه‌و‌هی‌ ساده‌‪.‬‬ ‫ی ئاڵۆز‪.‬‬ ‫‪ - 2‬بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ له‌رووی‌ سرووشتی‌ بیركردنه‌وه‌وه‌‪:‬‬‫‪ - 1‬بیركردنه‌و‌هی‌ رێكخراو‪ ،‬یان پابه‌ندكراو‪.‬‬ ‫‪ - 2‬بیركردنه‌وه‌ی‌ نارێكخراو‪ ،‬یان ئازاد و ناپابه‌ند‪.‬‬ ‫ له‌رووی‌ ئاكام و ده‌ره‌نجامیشه‌وه‌‪:‬‬‫‪ - 1‬بیركردنه‌وه‌ی‌ به‌رهه‌مدار‪.‬‬ ‫ی بێ‌ به‌رهه‌م و بێ‌ ده‌ره‌نجام‪)3( .‬‬ ‫‪ - 2‬بیركردنه‌و‌ه ‌‬

‫ی س���ه‌رنج بێت ل���ه‌م جۆر‌ه‬ ‫ئ���ه‌وه‌ش كه‌پێویس���ت ‌ه جێ���گا ‌‬ ‫ی سه‌ره‌وه‌دا ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه به‌و دابه‌شكارییه‌ش ناكرێت‬ ‫دووانه‌ییان ‌ه ‌‬ ‫هی���چ یه‌كێكیان گش���تگیر یان هه‌میش��� ‌ه تایبه‌تمه‌ند بكرێت‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ی به‌رهه‌مدار بێگومان بیركردنه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫بۆنموون ‌ه بیركردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی رێكخراو ‬ ‫رێكخ���راوه‌‪ ،‬به‌اڵم مه‌رج نیی ‌ه هه‌موو بیركردنه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌رهه‌مدار بێ���ت‪ ،‬یان مه‌رج نیی ‌ه هه‌م���وو بیركردنه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫ێ به‌رهه‌م بێت‪ .‬به‌هه‌ر ش���ێوه‌یه‌ك بێت‬ ‫نارێكخراو هه‌رده‌بێت ب ‌‬ ‫ی ته‌ندروس���ت‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫بیركردن���ه‌و‌ه به‌هایه‌ك ‌ه ل ‌ه به‌ها بااڵكان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و به‌ده‌ر له‌و پرۆس���ه‌ی ‌ه مرۆڤیش ده‌بێت ‌ه كائینێك ‌‬ ‫ونموونه‌ی ‌‬ ‫ی بوونه‌وه‌ر‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی وه‌ك زۆر ل ‌ه ره‌گه‌زه‌كان ‌‬ ‫ی ناعه‌قاڵن ‌‬ ‫ێ ئیدراك ‌‬ ‫ب‌‬ ‫ی‬ ‫ك��� ‌ه ل ‌ه جووڵه‌دا له‌ویش كاراترن‪ ،‬ب���ه‌اڵم خاوه‌ن جووڵه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی چه‌سپاون‪.‬‬ ‫میكانیك ‌‬ ‫ی ته‌ندروست هه‌میش ‌ه هۆگرو ئالووده‌ی ‌ه ب ‌ه بیركردنه‌وه‌و‬ ‫عه‌قڵ ‌‬ ‫ی زانست و بیركردنه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ی زانیاری‌‪ ،‬وات ‌ه ئه‌ویندار ‌‬ ‫به‌ده‌ستخستن ‌‬ ‫ی یه‌كداهاتن و رێكخستنێك‬ ‫و ئه‌م دوو قیه‌م ‌ه عه‌قڵییه‌ش به‌دوا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و به‌ده‌س���تهێنان ‌‬ ‫ی زانیار ‌‬ ‫له‌نێوانیاندا هه‌یه‌‪،‬خۆشه‌ویس���ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی قیه‌م��� ‌ه عه‌قڵییه‌كان���ه‌و دوا ‌‬ ‫ی په‌یكه‌ر ‌‬ ‫مه‌عریف��� ‌ه ترۆپك��� ‌‬ ‫ێ بۆ بزاوتن و‬ ‫ی بیركردن���ه‌و‌ه د ‌‬ ‫ئه‌ویش راس���ته‌وخۆ پرۆس��� ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌و توانا عه‌قڵییه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش وا ده‌كات دووه‌میان‬ ‫به‌گه‌رخستن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌ڵبگرێت و یه‌كه‌میش���یان گش���ت ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫زیاتر تایبه‌تمه‌ند ‌‬ ‫ی بری‌‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫ی بیریار ‌‬ ‫بێت‪ ،‬ئه‌گه‌ر له‌وێش���ه‌و‌ه دابه‌زێت و پل ‌ه ‌‬ ‫ی دروس���ت كردوو‌ه ل ‌ه ناو خاوه‌ن‬ ‫ی بۆ خۆ ‌‬ ‫ی تایبه‌ت ‌‬ ‫پێگه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی دووه‌م ك ‌ه بیركردنه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ی تردا‪ ،‬به‌اڵم ده‌بێت به‌ها ‌‬ ‫عه‌قڵه‌كان ‌‬ ‫ی دابنێین به‌ش���ێوه‌یه‌ك ك ‌ه یه‌كه‌میان‬ ‫ی یه‌كه‌م ‌‬ ‫ب��� ‌ه له‌دایكبوو ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌ه���ا دایكه‌ك ‌ه بێت و بیركردنه‌وه‌ش ده‌ره‌نجام و له‌دایكبوو ‌‬ ‫ی زانس���ت و زانیارییه‌‪،‬له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش���دا هه‌ردووكیان‬ ‫هه‌وادار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندروس���تن و له‌بیركردنه‌وه‌شدا ته‌واو ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫تایبه‌تمه‌ند ‌‬ ‫به‌ه���ا عه‌قڵیی ‌ه تایبه‌تییه‌كانیش دێن��� ‌ه ده‌ركه‌وتن‪ ،‬به‌م جۆر‌ه‬ ‫ی بۆ زانست‬ ‫ی خۆشه‌ویست ‌‬ ‫سه‌ره‌تا و بنه‌ره‌ت بریتیی ‌ه ل ‌ه به‌ها ‌‬ ‫ی‬ ‫و مه‌عریفه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و خۆشه‌ویستییه‌ش هه‌ر ده‌بێت به‌كه‌ناڵ ‌‬ ‫ی خۆی‌‪.‬‬ ‫بیركردنه‌وه‌دا تێپه‌رێت‪ ،‬ئه‌وسا ده‌گات ب ‌ه ئامانج ‌‬ ‫ی ئایدۆلۆژییه‌و‌ه ده‌گوێزێته‌و‌ه بۆ‬ ‫بیركردنه‌و‌ه مرۆڤ ل��� ‌ه بریار ‌‬ ‫ی بابه‌تیدا‬ ‫ی ك ‌ه ل ‌ه چوارچێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی ئه‌بستمۆلۆژیان ‌ه و زانست ‌‬ ‫دید ‌‬ ‫ی حوكم و هه‌ڵوێست ‌ه‬ ‫مامه‌ڵ ‌ه له‌گه‌ڵ شته‌كاندا بكات نه‌ك به‌پێ ‌‬ ‫ی بیركردنه‌وه‌و‬ ‫ی پێش���ین و له‌ده‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫ئاماده‌كراوه‌كان و بریار ‌‬ ‫‪97‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی عه‌قڵ‌و له‌و رووه‌و‌ه بریاره‌كان ده‌ربكرێن‪ .‬مرۆڤ‬ ‫به‌گه‌رخستن ‌‬ ‫ی دیارد‌ه‬ ‫ی ناسین ‌‬ ‫ی هه‌ر له‌س���ه‌ره‌تاو‌ه هه‌وڵ ‌‬ ‫به‌م خۆناس���ین ‌ه ‌‬ ‫ی داوه‌‪ ،‬لێره‌دا‬ ‫ی خۆیش ‌‬ ‫سرووشتییه‌كان و بار‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی گه‌یاندووه‌ ب ‌ه‬ ‫ی بینیو‌ه و زۆرجار مرۆڤ ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه رۆڵ ‌‬ ‫ی حه‌قیقه‌ته‌ گه‌وره‌كان‪.‬‬ ‫زانین و دۆزینه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫بیركردن���ه‌و‌ه به‌واتاو كرد‌ه مه‌یدانیی ‌ه ته‌ندرووس���ته‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كردنه‌وه‌دا وه‌س���تاوه‌و پرۆس���ه‌یه‌ك ‌‬ ‫له‌به‌رامب���ه‌ر الس���ای ‌‬ ‫ی وه‌ك كۆمه‌ڵ و مرۆڤ وه‌ك تاك‬ ‫داهێنه‌رانه‌ی��� ‌ه و مرۆڤایه‌ت��� ‌‬ ‫ی پێش���كه‌وتن‪ ،‬چونك ‌ه بیركردنه‌و‌ه عه‌قڵ‬ ‫ده‌خات ‌ه سه‌ر رێباز ‌‬ ‫ی ده‌بات و‬ ‫ی و كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی زات ‌‬ ‫ده‌جووڵێنێت و به‌ره‌و بنیاتنان ‌‬ ‫ی عه‌قڵه‌‪)5(.‬‬ ‫ی دۆگمابوون و چه‌قبه‌ستووی ‌‬ ‫ی تێپه‌راندن ‌‬ ‫پرۆس ‌ه ‌‬

‫ی بیری‌ مرۆڤایه‌تی‌‬ ‫قۆناغه‌كانی‌ گه‌ش ‌ه ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی پ‌‬ ‫ێ هیچ پێش���ه‌كییه‌ك ده‌س���ت ‌‬ ‫ی مرۆڤ ب ‌ه ب ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌گه‌ڵ زات ‌‬ ‫نه‌ك���ردوو‌ه و له‌گه‌ڵ په‌یدابوونیدا ئه‌م مامه‌ڵه‌ی ‌ه ‌‬ ‫خۆیدا نه‌ب���ووه‌‪ ،‬به‌ڵكو ئه‌و گۆران و گه‌ش��� ‌ه و وه‌رچه‌رخان ‌ه‬ ‫ی ئه‌و كاروان ‌ه دوورودرێ���ژ و پر ل ‌ه ئه‌زموونه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫ده‌ره‌نجام��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌سه‌ر ئه‌م هه‌ساره‌یه‌دا پیایدا تێپه‌ریوه‌‪،‬سه‌ره‌تاك ‌ه ‌‬ ‫مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ێ ك���ردووه‌‪ ،‬دواتر به‌و ئه‌زموون ‌ه‬ ‫ی پ‌‬ ‫ێ بیركردنه‌و‌ه ده‌س���ت ‌‬ ‫به‌ب ‌‬ ‫ێ حاڵه‌ت و‬ ‫ی له‌هه‌ن���د ‌‬ ‫ی پیایدا رۆیش���توو‌ه رێ ‌‬ ‫س���ه‌ره‌تاییان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆی ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫رووداو كه‌وتوو‌ه ب���ۆ بیركردنه‌وه‌و به‌كارهێنان ‌‬ ‫ی دۆزیوه‌ته‌و‌ه و‬ ‫ی كردووه‌‪ ،‬بۆ نموون ‌ه ئاگر ‌‬ ‫ی كه‌مه‌ندكێش��� ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ی بهێنێت‬ ‫ی به‌و‌ه هه‌بوو‌ه بیربكاته‌و‌ه ك ‌ه چۆن به‌كار ‌‬ ‫پێویس���ت ‌‬ ‫ی به‌و‌ه‬ ‫ی دۆزیوه‌ت���ه‌و‌ه ك ‌ه پێویس���ت ‌‬ ‫و نه‌سووتێت‪،‬كش���توكاڵ ‌‬ ‫ی گه‌ران‬ ‫ی ب��� ‌ه حاڵه‌ت ‌‬ ‫هه‌بوو‌ه ب ‌ه الیه‌و‌ه دابنیش���ێت و كۆتای ‌‬ ‫ی بهێنێت و جۆرێك‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ێ به‌رنام ‌ه ‌‬ ‫ی ب��� ‌‬ ‫ی كۆچره‌وان ‌ه ‌‬ ‫و ژیان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دابین بكات ك ‌ه ئه‌مه‌ش ش���وێن ‌‬ ‫ی ب���ۆ خۆ ‌‬ ‫ل ‌ه س���ه‌قامگیر ‌‬ ‫ی ل ‌ه گه‌رماو‬ ‫ی و وه‌چه‌كان ‌‬ ‫ی ده‌وێت خۆ ‌‬ ‫ێ و النكه‌یه‌ك ‌‬ ‫نیش���ته‌ج ‌‬ ‫ێ بپارێزێت‪.،‬زۆرجار ئه‌م مرۆڤ ‌ه‬ ‫ی درنده‌كان پ ‌‬ ‫سه‌رما و په‌المار ‌‬ ‫ێ ش���ت ل ‌ه گیانله‌به‌ران���ه‌و‌ه فێر بوو‌ه و‬ ‫خ���اوه‌ن عه‌قڵ ‌ه هه‌ند ‌‬ ‫ی له‌ال دروس���ت كردووه‌‪.‬‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی له‌وان حاڵه‌ت ‌‬ ‫تێرامان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی رێباز ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ئه‌م ره‌وت ‌ه سه‌ره‌تایی ‌ه ‌‬ ‫ی هه‌ڵگرتوو‌ه بۆ‬ ‫ی هێناوه‌ت ‌ه كای��� ‌ه و له‌وێو‌ه هه‌ن���گاو ‌‬ ‫به‌رای��� ‌‬ ‫ی عه‌قڵێك ‌ه‬ ‫ی زانیو‌ه ك ‌ه دارا ‌‬ ‫ی و به‌خ���ۆ ‌‬ ‫ی ده‌وروبه‌ره‌ك ‌ه ‌‬ ‫زانین ‌‬ ‫ێ بكاته‌وه‌‪،‬‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی بۆ چاره‌س���ه‌ر ده‌كات ئه‌گه‌ر بیر ‌‬ ‫زۆر كێش ‌ه ‌‬

‫ێ كرد و بۆ ئه‌مه‌ش مرۆڤ ‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ده‌ست ‌‬ ‫بۆی ‌ه قۆناغ ‌‬ ‫یو‬ ‫ی ئه‌و هۆش���مه‌ند ‌‬ ‫ی خۆیه‌و‌ه و ب ‌ه پێ ‌‬ ‫یه‌ك���ه‌م جار ل��� ‌ه زات ‌‬ ‫ی ب ‌ه ش���ته‌كان كردوو‌ه و‬ ‫ی ده‌رك ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫زانین��� ‌ه كه‌م ئه‌زموون ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه به‌ال ‌‬ ‫ی كردووه‌ته‌وه‌‪ ،‬ئه‌م پرۆس��� ‌ه مرۆیی ‌ه ‌‬ ‫بیر ‌‬ ‫ێ قۆناغدا تێپه‌ریو‌ه ك ‌ه ده‌توانین‬ ‫ێ ل ‌ه زانایانه‌و‌ه ب ‌ه س��� ‌‬ ‫هه‌ند ‌‬ ‫به‌م شێوه‌یه‌ ریزبه‌ندیان بكه‌ین‪)6(:‬‬ ‫ی بیركردنه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫ئێم ‌ه له‌م باس���ه‌دا قسه‌مان له‌سه‌ر پرۆس ‌ه ‌‬ ‫ی درووست ده‌بێت‬ ‫ی بۆ ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ده‌وروبه‌رو زات ‌‬ ‫ی تێرامان ‌‬ ‫مرۆڤ دوا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مامه‌ڵ ‌ه له‌گه‌ڵ شته‌كاندا‪ ،‬كه‌دیار‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫نه‌ك پرۆس ‌ه ‌‬ ‫ی ب ‌ه شت ‌ه به‌رجه‌سته‌كاندا هاتووه‌و‬ ‫ی ئاش���نابوون ‌‬ ‫مرۆڤ به‌دوا ‌‬ ‫له‌بۆشاییه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێ‌ نه‌كردووه‌‪.‬‬ ‫بۆی ‌ه لێ���ردا ناتوانین خۆمان له‌و حه‌قیقه‌ت ‌ه گه‌وره‌ی ‌ه ال بده‌ین‬ ‫ی مرۆڤ له‌م س���ه‌ر زه‌ویی���ه‌دا له‌الیه‌ن‬ ‫ك��� ‌ه یه‌ك���ه‌م رێنموون ‌‬ ‫ی راس���ته‌وخۆ یان‬ ‫به‌دیهێنه‌ره‌كه‌ی���ه‌و‌ه ب���وو‌ه به‌ش���ێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی س���فركراوه‌و‌ه دابه‌زیی ‌ه سه‌ر‬ ‫ناراسته‌وخۆ‪ ،‬مرۆڤ به‌عه‌قڵێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی په‌ش���یمانبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫ی چۆن كرد‌ه ‌‬ ‫زه‌وی‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت نه‌یده‌زان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خوادا دووچار ‌‬ ‫ی له‌به‌هه‌ش���ته‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی له‌و هه‌ڵ ‌ه گه‌وره‌ی ‌ه ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ش���ۆك و سه‌رسامیدا خوا ‌‬ ‫هات ئه‌دا بكات‪ ،‬بۆی ‌ه له‌ترۆپك ‌‬ ‫ی فێر كرد‪َ :‬‬ ‫[ف َتلَ َّقى‬ ‫ی په‌شیمانبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫گه‌ور‌ه راسته‌وخۆ وشه‌كان ‌‬ ‫اب َعلَ ْي ِه إِنَّ ُه ُه َو التَّ َّو ُ‬ ‫الر ِحي ُم] البقره‌‪.37:‬‬ ‫اب َّ‬ ‫ات َف َت َ‬ ‫آَ َد ُم ِم ْن َربِّ ِه َكلِ َم ٍ‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫ی پێ���ش جێگیربوون ‌‬ ‫ته‌نان���ه‌ت ئه‌م قۆناغ ‌ه س���ه‌ره‌تای ‌ه ‌‬ ‫ی گه‌وره‌ ‬ ‫ی پێكردبوو‪ ،‬خوا ‌‬ ‫ی ده‌س���ت ‌‬ ‫ئاده‌میزاد‌ه له‌س���ه‌ر زه‌و ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌گه‌ڵ خوڵقاندنیدا وه‌ك جه‌سته‌‪ ،‬ناوه‌رۆك ‌ه مه‌عریفییه‌كه‌ش ‌‬ ‫ی نه‌هێش���ته‌و ‌ه وه‌ك ده‌فه‌رمووێت‪َ [:‬و َعلَّ َم آَ َد َم أْ َ‬ ‫ال ْس��� َما َء‬ ‫به‌خاڵ��� ‌‬ ‫ض ُه ْم َعلَى ْال َم اَل ِئ َك ِة َف َق َ‬ ‫���م َع َر َ‬ ‫ال أَ ْن ِبئُو ِني ِبأَ ْس��� َما ِء َه ُؤ اَل ِء إِ ْن ُك ْنتُ ْم‬ ‫ُكلَّ َها ثُ َّ‬ ‫صا ِد ِق َ‬ ‫ْحا َن َك اَل ِع ْل َم لََنا إِ اَّل َما َعلَّ ْم َت َنا إِنَّ َك أَ ْن َت ْال َعلِي ُم ْال َح ِكيمُا]‬ ‫ين‪َ .‬قالُوا ُسب َ‬ ‫َ‬ ‫البقره‌‪.32-31:‬‬

‫ی بزواند‬ ‫ی ئه‌و ‌‬ ‫ی ئه‌م مرۆڤ ‌ه له‌سه‌ر زه‌ویدا بیر ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫قۆناغه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی یه‌كه‌كان و پێشهاته‌كان ‌‬ ‫كه‌چۆن له‌گه‌ڵ رۆژگار‌ه یه‌ك له‌دوا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی به‌رێكردن ‌‬ ‫ناویدا مامه‌ڵ ‌ه بكات و په‌ر‌ه به‌ئه‌زموونه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌زموون و گه‌ش��� ‌ه ‌‬ ‫س���ه‌ر ئه‌م زه‌ویی ‌ه بدات‪ ،‬مرۆڤ به‌پێ ‌‬ ‫ی ناوه‌و‬ ‫ی به‌ره‌و ئایین���د‌ه هه‌نگاو ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫عه‌ق���ڵ و هه‌ڵس���وران ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌نگاوه‌كان ‌‬ ‫ی زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ی ئاراست ‌ه ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی سنووردار ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی بووه‌و‬ ‫كردووه‌‪ ،‬ئایینه‌كانیش له‌مه‌دا ه���اوكارو رێنموونیكار ‌‬ ‫ی بۆ درووست كردوو‌ه‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی به‌رێوه‌چوون ‌‬ ‫هێڵ ‌ه گش���تییه‌كان ‌‬

‫‪98‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی خۆی‌‪ ،‬قۆناغ‬ ‫ی مرۆی ‌‬ ‫ی بیانكات ‌ه بنه‌ما بۆ بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ب ‌ه ئه‌و كردووه‌ته‌و‌ه‬ ‫ی ك ‌ه بیر ‌‬ ‫به‌قۆناغیش ئه‌م عه‌قڵ ‌ه مرۆیی ‌ه ‌‬ ‫ی ئاست و‬ ‫ی كردووه‌‪ ،‬ك ‌ه ده‌توانین ئه‌م گه‌ش���ه‌كردن ‌ه ‌‬ ‫گه‌ش��� ‌ه ‌‬ ‫توانا عه‌قڵییه‌كانی‌ له‌ناو ئه‌م قۆناغانه‌دا جێگا بكه‌ینه‌وه‌‪:‬‬ ‫ی‬ ‫ی خۆی‌‪ ،‬ك ‌ه دووتایبه‌تمه‌ند ‌‬ ‫ی زاتی ‌‬ ‫ی بزاوت ‌‬ ‫ی یه‌كه‌م‪ :‬قۆناغ ‌‬ ‫قۆناغ ‌‬ ‫بنه‌ره‌تی‌ هه‌یه‌‪-:‬‬ ‫ی بوونه‌وه‌ر‬ ‫ی دیارده‌كان ‌‬ ‫مرۆڤ هه‌ستاو‌ه به‌لێكدانه‌و‌ه ‌‬ ‫‪ -1‬‬ ‫(بومه‌ل���ه‌رزه ‪ -‬ب���وركان ‪ -‬الفاو ‪ -‬هه‌ور‌ه بروس���كه‌) ب ‌ه جیا‬ ‫ی ب���ه‌و په‌یوه‌ندییان ‌ه نه‌كردوو‌ه ك ‌ه‬ ‫ی تر‪ ،‬ده‌رك ‌‬ ‫ل��� ‌ه دیارده‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خوراف ‌‬ ‫له‌نێوان ئه‌و دیاردانه‌دا هه‌یه‌‪ ،‬هه‌ر بۆی ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ بینیوه‌ته‌و‌ه‬ ‫ی وكارایان پ ‌‬ ‫ی غه‌یب ‌‬ ‫ی هێز ‌‬ ‫ئه‌و رێباز‌ه بوو‌ه بوون ‌‬ ‫كه‌ به‌رپرس بووه‌ له‌و دیاردانه‌‪.‬‬ ‫ی له‌س���ه‌ر ئه‌و‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ده‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫ی دنی���ا ‌‬ ‫م���رۆڤ وێنا ‌‬ ‫‪ -2‬‬ ‫ی چووه‌‪ ،‬چونك ‌ه مرۆڤ‬ ‫ی بۆ ‌‬ ‫ی خ���ۆ ‌‬ ‫هۆكاران��� ‌ه كردوو‌ه ك ‌ه زات ‌‬ ‫ی له‌ناودایه‌‪،‬‬ ‫ی نه‌بوو ك ‌ه شته‌كان ‌‬ ‫كاتێك مه‌رجه‌عیه‌تێكی‌ ده‌ره‌ك ‌‬ ‫ی بۆ چوو‌ه ئه‌و‬ ‫ی ده‌كات ‌ه ئه‌و مه‌رجه‌عه‌‪ ،‬بۆی��� ‌ه وا ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫زات��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌سه‌ر هه‌مان شێو‌ه و تایبه‌تمه‌ند ‌‬ ‫ی ده‌وروبه‌ر ‌‬ ‫بوونه‌وه‌ران ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هاتوونه‌ت ‌ه بوون‪ ،‬وات ‌ه واتێگه‌یشتوو‌ه ك ‌ه ئه‌وان ‌ه رواڵه‌تێك ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫یو‬ ‫ی ناوه‌ك ‌‬ ‫ی ده‌یبینێت و رۆحێك ‌‬ ‫مادییانه‌یان هه‌ی ‌ه ك ‌ه خ���ۆ ‌‬ ‫ی هه‌ی ‌ه ك ‌ه ئه‌و رواڵه‌ت ‌ه ده‌جووڵێنێت‪ ،‬ئه‌م شێواز‌ه‬ ‫نادیده‌ش��� ‌‬ ‫ی سرووشتیی ‌ه و هۆكاره‌ك ‌هی‌ ‬ ‫ی حاڵه‌تێك ‌‬ ‫ی س���ه‌ره‌تای ‌‬ ‫بۆ مرۆڤ ‌‬ ‫ی دێرین‬ ‫ی پێش���ین و كه‌له‌پوورێك ‌‬ ‫ئه‌وه‌ب���وو‌ه ك��� ‌ه ئه‌زموونێك ‌‬ ‫ێ ببه‌ستێت‪،‬‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی نه‌بوو‌ه پش���ت ‌‬ ‫ی كه‌ڵه‌كه‌بوو ‌‬ ‫مه‌عریفه‌گه‌لێك ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه و ره‌فتار ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی هه‌نووكه‌ییان ‌ه ‌‬ ‫به‌ڵكو زات ‌‬ ‫نوواندووه‌‪.‬‬ ‫قۆناغی‌ دووه‌م‪ :‬قۆناغی‌ كارلێك (التفاعل) ‪-:‬‬ ‫ی‬ ‫ی و مه‌عریف ‌ه ال ‌‬ ‫ی زۆر ل ‌ه زانی���ار ‌‬ ‫ل���ه‌م قۆناغه‌دا كۆمه‌ڵێك��� ‌‬ ‫ی‬ ‫م���رۆڤ كۆبوویه‌و‌ه تا بتوانێت ب ‌ه كاری���ان بهێنێت بۆ زانین ‌‬ ‫ی به‌وه‌ش كرد‬ ‫ی نێوان دیارد‌ه سرووشتییه‌كان‪ ،‬ده‌رك ‌‬ ‫په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ی كارلێك ل ‌ه نێوان دیارده‌كاندا زۆر روو ده‌ده‌ن‪،‬‬ ‫ك ‌ه پرۆس��� ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زس���تان ‌‬ ‫ی نێوان هه‌ور و س���ه‌رما ‌‬ ‫ل���ه‌و رووه‌و‌ه په‌یوه‌ن���د ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خان ‌ه ‌‬ ‫ی ب ‌ه دروس���تكردن ‌‬ ‫دۆزیی���ه‌و‌ه و بۆ ئه‌مه‌ش ده‌س���ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زستان‪ ،‬په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ێ كرد بۆ خۆپاراستن له‌سه‌رما ‌‬ ‫نیش���ته‌ج ‌‬ ‫ی دۆزییه‌و‌ه و له‌و رێگایه‌و‌ه ئه‌و‬ ‫ی ئاژه‌ڵ ‌‬ ‫نێوان ئاگ���ر و راكردن ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی دڕند‌ه پ ‌‬ ‫ی ل ‌ه ئاژه‌ڵ��� ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی داهێنا بۆ ئ���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ئامرازان��� ‌ه ‌‬

‫ی گه‌وره‌بوو‬ ‫ی وه‌رچه‌رخان ‌‬ ‫ی ئاگریش خاڵ ‌‬ ‫بپارێزێت‪ ،‬دۆزینه‌و‌ه ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه‬ ‫ی مرۆڤدا‪ ،‬به‌م ش���ێو‌ه س���اده‌ی ‌ه پرۆس ‌ه ‌‬ ‫ل ‌ه ژیان ‌‬ ‫ێ كرد‪،‬‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی مرۆڤ ده‌ست ‌‬ ‫له‌و په‌یوه‌ندیی ‌ه سروش���تیانه‌و‌ه ال ‌‬ ‫ی كردو مرۆڤ كه‌وت ‌ه لێكدانه‌و‌ه‬ ‫ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ش گه‌ش��� ‌ه ‌‬ ‫و پرس���یاركردن ل ‌ه هه‌موو دیارد‌ه كه‌ونیی���ه‌كان‪ ،‬بۆ ئه‌مه‌ش‬ ‫ی دیارده‌كان ‌ه هه‌ر یه‌ك ‌ه‬ ‫ی به‌كارهێنا ك ‌ه ناسین ‌‬ ‫ی ش���یكار ‌‬ ‫رێباز ‌‬ ‫ب ‌ه جیا و پاشان په‌یوه‌ندی‌ نێوانیان‪.‬‬ ‫ی كاراب���وون‪ -:‬ئ���ه‌م قۆناغه‌ش تا‬ ‫ی س���ێیه‌م‪ :‬قۆناغ ‌‬ ‫قۆناغ��� ‌‬ ‫ی مرۆڤ نوێیه‌‪ ،‬له‌م قۆناغه‌دا‬ ‫ی ته‌مه‌ن ‌‬ ‫راده‌یه‌ك له‌سه‌ر ئاس���ت ‌‬ ‫ی بوونه‌وه‌ر‬ ‫ێ كرد ك ‌ه مرۆڤ ك���ۆ ‌‬ ‫ی پ‌‬ ‫ئه‌و س���ه‌ره‌تای ‌ه ده‌س���ت ‌‬ ‫ی به‌و‌ه كرد‬ ‫ی یه‌كتر ببینێت‪ ،‬ده‌رك ‌‬ ‫ی ته‌واوكه‌ر ‌‬ ‫وه‌ك یه‌كه‌یه‌ك��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تر شتێك ‌‬ ‫ی دابراو ل ‌ه به‌شه‌كان ‌‬ ‫ك ‌ه لێكۆڵینه‌و‌ه ل ‌ه به‌ش���ێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دیارد‌ه كه‌ونییه‌كان به‌دوا ‌‬ ‫مه‌حاڵه‌‪ ،‬تیۆره‌كان بۆ لێكدانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی نیوتن بوو ك ‌ه ب ‌ه‬ ‫ی ئ���ه‌وه‌ش تیۆره‌ك ‌ه ‌‬ ‫یه‌ك���دا هاتن‪ ،‬نموون ‌ه ‌‬ ‫ی نێوان كه‌وتن ‌ه‬ ‫ی كێش���كردن) و تایبه‌ت ‌ه ب ‌ه په‌یوه‌ند ‌‬ ‫(یاس���ا ‌‬ ‫ی زه‌وی‌‪ ،‬ب���ه‌اڵم ئه‌م تیۆر‌ه‬ ‫ی ته‌نه‌كان وكێش���كردن ‌‬ ‫خواره‌و‌ه ‌‬ ‫ی ب ‌ه ده‌سته‌و‌ه نه‌دا‪ ،‬ك ‌ه دواتر‬ ‫ی نه‌گۆڕ و چه‌سپاو ‌‬ ‫ده‌ره‌نجامێك ‌‬ ‫ی ئه‌و كه‌م و‬ ‫ی ئه‌نیشتاین هات و روانین ‌ه رێژه‌ییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫بیردۆزه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی پر كردووه‌‪ ،‬به‌م شێوه‌ی ‌ه‬ ‫ی نیوتن ‌‬ ‫ی ناو بیردۆزه‌ك ‌ه ‌‬ ‫كورتیان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی پرۆس ‌ه ‌‬ ‫ی گه‌ش ‌ه ‌‬ ‫ی كرد ب ‌ه هۆ ‌‬ ‫زانس���ت گه‌ش ‌ه ‌‬ ‫مرۆڤه‌وه‌‪.‬‬

‫ی زانستی‌‬ ‫چه‌مكی‌ بیركردنه‌و‌ه ‌‬

‫ی یه‌كێك ‌ه ل���ه‌و بابه‌ت ‌ه گه‌رم و‬ ‫ی زانس���ت ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫رێب���از ‌‬ ‫ی له‌ژیان���دا رووبه‌رومان‬ ‫ی ل ‌ه به‌رامبه‌ر ئه‌و كێش���ان ‌ه ‌‬ ‫گرنگان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی س���ه‌ره‌ك ‌‬ ‫ی دێنێت ‌ه پێش و ده‌بێت ‌ه ته‌وه‌ر‌ه ‌‬ ‫ده‌بنه‌و‌ه خ���ۆ ‌‬ ‫ی به‌م‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی هاوچه‌رخ ‌‬ ‫قسه‌و گفتوگۆكان‪ ،‬شارستانیه‌ت ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫هه‌موو وه‌رچه‌رخان ‌ه سه‌رس���وورهێنه‌رانه‌یه‌و‌ه ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ی داو‌ه و‬ ‫ی به‌خۆ ‌‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ش���ێوازه‌ی ‌ه ل ‌ه بیركردنه‌و‌ه ك ‌ه مۆرك ‌‬ ‫بووه‌ت ‌ه مانشێت بۆ هه‌موو گۆرانكارییه‌كان‪.‬‬ ‫ی زانس���تی‌‌و جیا ل ‌ه بیركردنه‌و‌ه‬ ‫ی رۆژگارێك له‌بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫دوا ‌‬ ‫كالس���یكی ‌ه به‌راییه‌كه‌‪ ،‬زانایان و بیری���اران توانیان گۆران و‬ ‫ێ و بازێك‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ی دنی���ا ‌‬ ‫وه‌رچه‌رخ���ان بكه‌ن ‌ه دوا چاره‌نووس��� ‌‬ ‫ی بده‌ن‪،‬‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی مه‌عریف��� ‌‬ ‫ی زانس���ته‌كان و بار ‌‬ ‫ب ‌ه ته‌واو ‌‬ ‫ی ژیاریان ‌ه ب ‌ه‬ ‫ی خۆیان بازێك��� ‌‬ ‫ی ئه‌وانیش ب ‌ه ده‌ور ‌‬ ‫بۆ ئ���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ی شارس���تانیه‌ت ‌‬ ‫ژی���ان ب���ده‌ن و بیخه‌ن ‌ه س���ه‌ر ره‌وت ‌‬

‫‪99‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی‬ ‫ی و دیارد‌ه ‌‬ ‫ی زانی���ار ‌‬ ‫ك ‌ه زانس���ت و ته‌كنه‌لۆژیا و شۆرش��� ‌‬ ‫ی بێت‪ .‬ئه‌وه‌ش كه‌ئێس���تا‬ ‫گلۆبالزێش���ن پای ‌ه و چوارچێوه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئێمه‌دا مه‌س���ه‌ل ‌ه ‌‬ ‫ی رۆژ‌ه له‌م ناوچه‌ی ‌ه ‌‬ ‫بابه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ك ‌ه به‌رهه‌م ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگه‌ی ‌ه به‌و ئاراس���ت ‌ه هاوچه‌رخ ‌ه ‌‬ ‫تاكه‌كان ‌‬ ‫یو‬ ‫ی منداڵ ‌‬ ‫ی قۆناغ ‌‬ ‫ی و تێپه‌راندن ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت��� ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫گه‌ش��� ‌ه ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی س‌‬ ‫ی جیهان ‌‬ ‫ێ ل ‌ه گه‌الن ‌‬ ‫مێردمنداڵییه‌تی‌‪ ،‬به‌اڵم هێشتا هه‌ند ‌‬ ‫ێ رانه‌وه‌ستاون و له‌قۆناغ ‌ه سه‌ره‌تاییه‌كانیاندان‪.‬‬ ‫له‌سه‌ر پ ‌‬ ‫ی ئه‌و شێوازه‌ی ‌ه ل ‌ه بیركردنه‌و‌ه ك ‌ه ده‌درێت ‌ه‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی دروستیش بێت هه‌موو بیركردنه‌وه‌یه‌ك‬ ‫پاڵ زانست‪ ،‬بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫بده‌ین ‌ه پاڵ زانست و به‌و‌ه وه‌سف بكرێت ك ‌ه بیركردنه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زانست و ملكه‌چ ‌‬ ‫زانستیانه‌یه‌‪ ،‬ده‌بێت پابه‌ند بێت ب ‌ه رۆح ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بێت‪ ،‬به‌اڵم ئ ‌ه ‌‬ ‫میت���ۆد و بنه‌ما و گوت ‌ه بروا پێكراوه‌كان��� ‌‬ ‫ی كامه‌یه‌؟‬ ‫زانست خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پێچه‌وان ‌ه ‌‬ ‫زانس���ت ب ‌ه وات���ا زمانه‌وانیی��� ‌ه به‌رفراوانه‌ك��� ‌ه ‌‬ ‫ی له‌وانه‌دا كورت‬ ‫(جه‌هل) و نه‌زانینه‌‪ ،‬به‌اڵم ب ‌ه مانا تایبه‌ته‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی و یه‌قی���ن و پارێزراوییان ل ‌ه هه‌ڵه‌)‬ ‫ده‌بێته‌و‌ه ك ‌ه (دروس���ت ‌‬ ‫ی به‌كارهێنان و زاراوه‌ییه‌و‌ه‬ ‫تیادا ده‌رده‌كه‌وێ���ت‪ ،‬به‌اڵم له‌روو ‌‬ ‫ی بۆ كرابێت ‪ ،‬به‌ڵكو هه‌ر‬ ‫ی یه‌كگرتوو ‌‬ ‫ێ پێناس���ه‌یه‌ك ‌‬ ‫ێ ناچ ‌‬ ‫پ‌‬ ‫ی جیاجیایان بۆ‬ ‫ی جۆراوجۆر پێناس��� ‌ه ‌‬ ‫ی فیكر ‌‬ ‫ئاراس���ته‌یه‌ك ‌‬ ‫ی یه‌كتریشن‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ێ جار پێچه‌وان ‌ه ‌‬ ‫زانس���ت كردوو‌ه ك ‌ه هه‌ند ‌‬ ‫ی دیارو زاڵ ‌ه به‌س���ه‌ر گۆره‌پان ‌ه زانس���تییه‌كه‌دا روانگ ‌ه‬ ‫ئ���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی و ئه‌زموونگه‌رییه‌كاندا‬ ‫ی سروشت ‌‬ ‫رۆژئاواییه‌كه‌یه‌و ل ‌ه زانس���ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه پرۆس ‌ه ‌‬ ‫ی گشت ‌‬ ‫ی به‌ش���ێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی ده‌بینێته‌وه‌‪ .‬ئه‌و‌ه ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی س���ه‌ره‌كیی ‌ه و مۆرك ‌‬ ‫ی زانس���تیدا بنه‌مایه‌ك ‌‬ ‫بیركردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ ده‌دات بریتیی ‌ه ل ‌ه به‌ڵگه‌‪ ،‬به‌ڵگه‌ش به‌و مه‌رج‬ ‫ی پ‌‬ ‫زانستیان ‌ه ‌‬ ‫ی بێت یاخود‬ ‫ی زانس���ت ده‌یخوازێت‪ ،‬عه‌قڵ ‌‬ ‫ی خود ‌‬ ‫و ماهیه‌ت ‌ه ‌‬ ‫حسی‌‪.‬‬ ‫ی ته‌نها‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ده‌بێت ئه‌وه‌ش له‌به‌رچاو بگرین ك ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی زانایان نییه‌‪ ،‬چونك ‌ه زانایان ل ‌ه كێشه‌یه‌كدا بیر‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی و شاره‌زاییان تیایدا هه‌ی ‌ه و ل ‌ه زۆر كاتدا‬ ‫ده‌كه‌نه‌و‌ه پس���پۆر ‌‬ ‫ی‬ ‫قسه‌یان له‌سه‌ر بوارێك ‌ه جگ ‌ه له‌خۆیان كه‌س ناتوانێت قس ‌ه ‌‬ ‫تیادا بكات‪ ،‬هه‌ر بۆی ‌ه ئه‌و زانای ‌ه ل ‌ه بیركردنه‌و‌ه و گوزارش���ت‬ ‫ی به‌كار ده‌هێنێت ك ‌ه پسپۆر‌ه تیایدا‬ ‫ی تایبه‌ت ‌‬ ‫لێكردنیدا زمانێك ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر بكات‪ ،‬ئه‌ویش‬ ‫ی تردا دیالۆك ‌‬ ‫و ده‌توانێت له‌گه‌ڵ زانایان ‌‬ ‫ی تایبه‌ت ‌ه ك ‌ه له‌نێوان خۆیاندا‬ ‫ی زانس���ت ‌‬ ‫ی زاراو‌ه و هێما ‌‬ ‫زمان ‌‬

‫ی تر له‌قسه‌كردن‬ ‫ی خه‌ڵك ‌‬ ‫ناسراو‌ه و زانراو‌ه و جیای ‌ه له‌و زمان ‌ه ‌‬ ‫و مامه‌ڵه‌كانیاندا به‌كاری‌ ده‌هێنن‪.‬‬ ‫ی زانایان و پس���پۆران ل��� ‌ه بیركردنه‌و‌ه‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ئ���ه‌و‌ه ‌‬ ‫مرۆیی ‌ه گش���تییه‌ك ‌ه جیا ده‌كاته‌و‌ه ئه‌وه‌ی ‌ه كه‌زانا و پسپۆره‌ك ‌ه‬ ‫ی بیركردنه‌وه‌دا ناوه‌س���تێت وزیاتر‬ ‫له‌و س���نوور‌ه ئاس���ایی ‌ه ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ل‌‬ ‫ی زیاتر ‌‬ ‫ی ئه‌و ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ی ده‌روات‪ ،‬بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫له‌س���ه‌ر ‌‬ ‫ی تر‬ ‫ی ده‌بێت ‌ه زه‌مینه‌سازییه‌ك ‌‬ ‫ده‌كه‌وێته‌و‌ه و ده‌ره‌نجامه‌كانیش ‌‬ ‫ی خه‌ڵك ‌ه گش���تییه‌كه‌‪ ،‬س���ه‌ره‌تا ئه‌ویش وه‌ك‬ ‫بۆ بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تر بیر ده‌كاته‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم دواتر له‌سه‌ر ده‌ره‌نجامه‌ك ‌ه ‌‬ ‫خه‌ڵكه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر ئه‌نجام‬ ‫ی زیاتر ‌‬ ‫ی تر داده‌مه‌زرێنێت و بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫بینا ‌‬ ‫ی له‌و جۆر‌ه‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ی ئه‌ویش ئاكامێك ‌‬ ‫ده‌دات‪ ،‬ئه‌و ده‌ره‌نجام ‌ه ‌‬ ‫ی زانستی‌ هه‌یه‌‪.‬‬ ‫ده‌بێت كه‌ پێویستی‌ ب ‌ه زاراو‌ه و هێما ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌وڵه‌مه‌ند ‌‬ ‫ی زانا پش���ت ب��� ‌ه زه‌خیره‌یه‌ك��� ‌‬ ‫بیركردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی دوور‬ ‫ی ته‌مه‌ن ‌‬ ‫ی ل��� ‌ه ماو‌ه ‌‬ ‫ی ده‌به‌س���تێت ك ‌ه مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫زانیار ‌‬ ‫ی كردووه‌ته‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و بیركردنه‌و‌ه‬ ‫ی رابردوویدا كۆ ‌‬ ‫و درێ���ژ ‌‬ ‫ی زانایان‬ ‫ی لێره‌دا زۆر مه‌به‌ستمان ‌ه ته‌نها بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫زانستیی ‌ه ‌‬ ‫ی دیاریكراوه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی ناكه‌ین ب ‌ه كێش���ه‌یه‌ك ‌‬ ‫نیی ‌ه وبه‌ته‌نها تایبه‌ت ‌‬ ‫ی هه‌بێت‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ی ب ‌ه زاراو‌ه و هێماگه‌ل ‌‬ ‫ك ‌ه پێویست ‌‬ ‫ی مرۆڤ‬ ‫مه‌به‌ستیش���مان ته‌نه���ا ئه‌و‌ه نیی ‌ه ك ‌ه بیر و مێش���ك ‌‬ ‫ی و راهێنرابێت له‌سه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌ك ك ‌ه‬ ‫ئاخنرابێت ل ‌ه زانیار ‌‬ ‫ی و مرۆییه‌كان ك ‌ه‬ ‫ی كێش ‌ه سرووشت ‌‬ ‫بیگه‌یه‌نێت ب ‌ه چاره‌س���ه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌الن ‌‬ ‫ی گرنگ ‌ه بۆ ئێم ‌ه ‌‬ ‫زانایان پسپۆرن تیایدا‪ ،‬به‌ڵكو ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی س���ێیه‌م و ئه‌م ناوچه‌ی ‌ه ئه‌و جۆره‌ی ‌ه له‌بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫جیهان ‌‬ ‫ی بهێنین‪،‬‬ ‫ی رۆژانه‌ماندا ب ‌ه كار ‌‬ ‫ێ ل ‌ه ژیان ‌‬ ‫دیسپلینكراو ك ‌ه ده‌كر ‌‬ ‫ی چاالكییه‌كانماندا كاتێك كار‌ه پیش���ه‌یی ‌ه‬ ‫ی���ان ل ‌ه ئه‌نجامدان ‌‬ ‫ئاس���اییه‌كانمان ئه‌دا ده‌كه‌ین‪ ،‬یاخود ل��� ‌ه په‌یوه‌ندییه‌كانماندا‬ ‫له‌گه‌ڵ خه‌ڵك و جیهانی‌ ده‌وروبه‌رماندا ‪)7(.‬‬ ‫ی‬ ‫ی عه‌قڵییه‌ت ‌‬ ‫ی یاخود ب ‌ه واتا فراوانه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی زانس���ت ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ناو‬ ‫ی هه‌ر بیركردنه‌وه‌یه‌ك ‌ه ك ‌ه عه‌قڵ كاراكته‌ر ‌‬ ‫ی سیفه‌ت ‌‬ ‫زانست ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هاوبه‌ش ‌ه ل ‌ه نێوان زانایان ‌‬ ‫پرۆسه‌ك ‌ه بێت‪ ،‬ئه‌مه‌ش حاڵه‌تێك ‌‬ ‫ی ئاس���اییدا‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وه‌ن���د‌ه هه‌ی ‌ه زانایان‬ ‫پس���پۆر و خه‌ڵك ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگه‌كانیانن و ئه‌و خۆر‌ه‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ی عه‌قڵییه‌ت ‌‬ ‫سه‌رچاو‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خه‌ڵكه‌ك ‌ه ‌‬ ‫پرشنگداره‌ن ئاسۆكان ل ‌ه به‌رده‌م بینین وسه‌رنج ‌‬ ‫ی داهێنه‌رانه‌ن‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫خۆیاندا رووناك ده‌كه‌نه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وان خاوه‌ن ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ و بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ی جه‌ماوه‌رن به‌ره‌و ژی���ار ‌‬ ‫و پێش���ه‌نگ ‌‬

‫‪100‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫زانستی‌‪.‬‬

‫ی‬ ‫زه‌مین ‌ه ‌‬ ‫ی زانستی‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زانس���ت ‌‬ ‫بیركردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫س���ه‌ره‌تا و زه‌مینه‌سازی ‌‬ ‫ی هه‌ی ‌ه ك ‌ه پێش ده‌ست‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ كردن و خس���تنه‌و‌ه ‌‬ ‫پ‌‬ ‫ی بۆ‬ ‫ده‌ره‌نج���ام‪ ،‬رێ���گا ‌‬ ‫ی‬ ‫خۆش ده‌كات و ئاكامه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی و راوه‌ستا‬ ‫ده‌كات ‌ه زانست ‌‬ ‫ی‬ ‫و له‌س���ه‌ر بنه‌ماگه‌لێك��� ‌‬ ‫ی و لۆژیكی‌‪ ،‬به‌وه‌ش‬ ‫بابه‌ت ‌‬ ‫ئ���ه‌و پرۆس���ه‌ی ‌ه ده‌بێت ‌ه‬ ‫ی خۆی‌‪ ،‬له‌وانه‌‪ )8( :‬‬ ‫خاوه‌نی‌ كۆمه‌ڵێك مۆرك و تایبه‌تمه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئاكام ‌‬ ‫ی ئینسان ‌‬ ‫كه‌ڵه‌كه‌بوون‪ :‬زانس���ت و مه‌عریف ‌ه ‌‬ ‫‪ -1‬‬ ‫ی ژیان بۆ‬ ‫ی پێشین ‌ه ك ‌ه بزووتنه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ ئه‌زموو ن و قۆناغ ‌‬ ‫كۆمه‌ڵ ‌‬ ‫ی هێناوه‌‪ ،‬رۆژگار مرۆڤ ده‌خات ‌ه به‌رده‌م چه‌ندین‬ ‫مرۆڤ به‌رهه‌م ‌‬ ‫ی ئه‌زموون‬ ‫ی جۆراوجۆر و به‌وه‌ش ده‌یكات ‌ه خاوه‌ن ‌‬ ‫تاقیكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌رده‌وام و ئه‌زموونه‌كان ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫و ده‌یخات ‌ه سه‌ر رێگا ‌‬ ‫ی سه‌رده‌م‪ ،‬ئه‌ویش ب ‌ه‬ ‫ێ وه‌رده‌گێرێت ‌ه س���ه‌ر زمان ‌‬ ‫ی پ‌‬ ‫رابردوو ‌‬ ‫گۆران و چاكسازی‌ تیایاندا و پێشخستنیان‪.‬‬ ‫ی ئه‌زم���وون و زانیاریان ‌ه وه‌ك بینایه‌ك وای ‌ه‬ ‫ئ���ه‌و كه‌ڵه‌كه‌بوون ‌‬ ‫ك��� ‌ه قات له‌س���ه‌ر قات بنیات ده‌نرێت و له‌گ���ه‌ڵ هه‌ر قاتێكدا‬ ‫ی‬ ‫ێ و ئه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ی ده‌چن ‌ه س���ه‌ره‌و‌ه ب���ۆ قات ‌‬ ‫ی ناو ‌‬ ‫خه‌ڵكه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ێ ده‌درێت‪ ،‬ئه‌مه‌ش ئه‌و‌ه‬ ‫ی بنه‌ما و بناغه‌یان پ ‌‬ ‫خ���واره‌و‌ه رۆڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه بیرو ده‌ره‌نجامه‌كان ‌‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ده‌گه‌یه‌نێت ك ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پێشین ‌‬ ‫ێ ده‌كات و سه‌رچاوه‌گه‌ل ‌‬ ‫پێش خۆیه‌و‌ه ده‌س���ت پ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی فه‌لس���ه‌ف ‌‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ش به‌و‌ه ل ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ ده‌كات ك ‌ه‬ ‫جیا ده‌كرێته‌و‌ه ك ‌ه یه‌كه‌میان له‌وێو‌ه ده‌س���ت پ ‌‬ ‫ێ كردووه‌‪ ،‬به‌اڵم فه‌لسه‌ف ‌ه له‌وێو‌ه ده‌ست‬ ‫یپ‌‬ ‫ی ده‌ست ‌‬ ‫پێش خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تایبه‌ت ب ‌ه خۆ ‌‬ ‫ێ ناكات و هه‌ریه‌كه‌یان ش���ێو‌ه و بنه‌ما ‌‬ ‫پ��� ‌‬ ‫ی و ئه‌زموون ‌ه و فه‌لسه‌فه‌ش‬ ‫ی زانیار ‌‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬زانست كه‌ڵه‌كه‌بوون ‌‬ ‫ی پێش خۆی‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫ی نیی ‌ه ونابێت ‌ه ته‌واوكه‌ر ‌‬ ‫ئه‌و كه‌ڵه‌كه‌بوون ‌ه ‌‬ ‫ده‌بێت ‌ه ره‌خنه‌گر له‌ دیده‌ پێشووه‌ك ‌هی‌‪.‬‬

‫ی‬ ‫ی كه‌ڵه‌كه‌بوون ‌ه ‌‬ ‫ئه‌م حاڵه‌ت ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ی پیش���انده‌ر ‌‬ ‫زانیار ‌‬ ‫ی‬ ‫راس���تییه‌ی ‌ه ك ‌ه حه‌قیقه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مه‌س���ه‌له‌یه‌ك ‌‬ ‫زانس���ت ‌‬ ‫رێژه‌ییه‌‪ ،‬وات ‌ه زانس���ت و‬ ‫ی‬ ‫ی زانس���ت ‌‬ ‫بیركردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ره‌هاو كۆتای ‌‬ ‫حه‌قیقه‌تێك ‌‬ ‫به‌ده‌س���ته‌و‌ه ن���ادات و تا‬ ‫ی‬ ‫بیركردن���ه‌وه‌و عه‌قڵییه‌ت ‌‬ ‫ی ماوه‌‪ ،‬به‌رده‌وام‬ ‫زانس���ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی وه‌ك حه‌قیقه‌ت ‌‬ ‫ئ���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی پیش���ان ده‌درێت‬ ‫زانست ‌‬ ‫ی تره‌و‌ه‬ ‫دوات���ر ب ‌ه ئاكامێك ‌‬ ‫ێ ده‌كاته‌وه‌‪،‬‬ ‫ی ن���و ‌‬ ‫خ���ۆ ‌‬ ‫ی پیشان دراو‌ه‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ره‌ها و كۆتای ‌‬ ‫ئه‌وه‌ش ك ‌ه وه‌ك حه‌قیقه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی باز به‌س���ه‌ریدا ده‌دات وبیر ‌‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫پێش���كه‌وتن و گه‌ش ‌ه ‌‬ ‫ێ بوار بۆ وه‌س���تان و دۆگمابوون ناهێڵێته‌وه‌‪،‬‬ ‫ی نو ‌‬ ‫زانس���تی ‌‬ ‫ی له‌س���ه‌رده‌مێكدا‬ ‫ی وایان ده‌زان ‌‬ ‫هه‌ر ل���ه‌م رووه‌و‌ه بوو خه‌ڵك ‌‬ ‫ی راگه‌یاند ئه‌م ‌ه بریار و‬ ‫ی خ���ۆ ‌‬ ‫ی نیوتن ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ك��� ‌ه فیزیا ‌‬ ‫ی ئه‌نیش���تاین هات و‬ ‫ی كۆتاییه‌‪ ،‬به‌اڵم دواتر فیزیا ‌‬ ‫ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ی موتڵه‌ق‬ ‫ی ب ‌ه حه‌قیقه‌ت ‌‬ ‫ی خست ك ‌ه ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی قووت داو ده‌ر ‌‬ ‫ئه‌و ‌‬ ‫ی كاتدا‬ ‫ی رێژه‌ییه‌‪ ،‬ل ‌ه زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ن���او ده‌برا ل ‌ه واقیعدا حه‌قیقه‌تێك ‌‬ ‫تیۆر‌ه زانستییه‌كان نابێت ‌ه به‌دیل بۆ كۆنه‌كان و نایانسرێته‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم فراوانی‌ ده‌كات و گه‌ش ‌هی‌ پێ‌ ده‌دات‪.‬‬ ‫‪ - 2‬رێكخس���تن‪ :‬مرۆڤ له‌هه‌موو كاتێك���دا ل ‌ه بیركردنه‌وه‌دای ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی بیر ‌‬ ‫ی كار ده‌كات‪ ،‬ب���ه‌اڵم مه‌رج نیی ‌ه هه‌موو ئه‌و‌ه ‌‬ ‫و عه‌قڵ ‌‬ ‫ی بابه‌تی‌ بێت‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ی و بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ ده‌كاته‌و‌ه زانس���ت ‌‬ ‫ل‌‬ ‫ی بارودۆخ‬ ‫ی مرۆڤ ده‌كه‌وێت ‌ه ژێر كاریگه‌ر ‌‬ ‫زۆرجار عه‌قڵ و ئاگای ‌‬ ‫ی ئاراست ‌ه‬ ‫ی عه‌فه‌ویان ‌ه و غه‌ریز‌ه ‌‬ ‫ی و هه‌ڵوێست ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫و عاتیف ‌ه ‌‬ ‫ی ده‌رچوون‬ ‫ی ئه‌وان ‌ه ده‌كات��� ‌ه خاڵ ‌‬ ‫نه‌ك���راوه‌و‌ه و كاردان���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی له‌س���ه‌ر س���ه‌قامگیر ده‌كات‪ ،‬له‌م حاڵه‌ته‌ش���دا‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫و بیر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نارێكخراون و ل ‌ه حاڵه‌ت ‌‬ ‫ی ره‌ها ‌‬ ‫بیركردن���ه‌وه‌كان ئازادییه‌ك ‌‬ ‫ی ده‌گه‌ن‬ ‫ی پێ ‌‬ ‫ی خۆیاندا نین و ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ته‌واو ‌‬ ‫ی و ئاگای ‌‬ ‫ئاس���ای ‌‬ ‫ده‌ره‌نجامێكی‌ نائاسایی‌ ده‌رده‌چێت‪.‬‬ ‫ی راوه‌ستاو‌ه له‌سه‌ر‬ ‫ی رێكخراو ‌‬ ‫ی كرده‌یه‌ك ‌‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬

‫‪101‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی‬ ‫ی ‪ ،‬چونك��� ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی زانس���تیان ‌ه وبابه‌تی ‌‬ ‫بنه‌ما ‌‬ ‫ی ئه‌ده‌بیان��� ‌ه نییه‌ك ‌ه‬ ‫ی ئه‌ندێش���ه‌ئامێز ‌‬ ‫ی حاڵه‌تێك��� ‌‬ ‫زانس���ت ‌‬ ‫ی بدرێت ‌ه ده‌س���ت خه‌یاڵ و عاتیف ‌ه و له‌و گۆره‌پانه‌دا‬ ‫جڵه‌وه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئاگای ‌‬ ‫ی تاو بدات‪،‬به‌ڵكو ب���ه‌رده‌وام له‌حاڵه‌ت ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ئه‌س���پ ‌‬ ‫خۆیدایه‌ و پرۆسه‌یه‌كی‌ هۆشیاران ‌هی‌ رێكخراوه‌‪.‬‬ ‫ی مرۆڤ‬ ‫ی ال ‌‬ ‫ی عه‌قڵی ‌‬ ‫ی هۆكاره‌كاندا‪ :‬چاالك ‌‬ ‫گه‌ران به‌دوا ‌‬ ‫‪ -3‬‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه تێگه‌یشتن ‌‬ ‫ی ئه‌گه‌ر خۆ ‌‬ ‫ی نابێت ‌ه زانست ‌‬ ‫ب ‌ه واتا دروسته‌ك ‌ه ‌‬ ‫دیارده‌كان و شیكردنه‌وه‌یان البدات‪ ،‬دیارده‌كانیش تێگه‌یشتن‬ ‫ی هۆكاره‌كاندا نه‌گه‌رێین‬ ‫لێیان ئه‌سته‌م ‌ه ئه‌گه‌ر سه‌ره‌تا به‌دوا ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ نه‌كه‌ین‪ ،‬مرۆڤیش هه‌ر ل ‌ه كۆنه‌و‌ه به‌شێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫و ده‌ركیان پ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تیادا بوو‌ه ب���ۆ زانین ‌‬ ‫ی تیۆریان��� ‌ه ‌‬ ‫ی ئاره‌زوویه‌ك��� ‌‬ ‫رێژه‌ی��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دیارده‌و رووداوه‌كان‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مه‌شیان ب ‌ه پله‌یه‌ك ‌‬ ‫هۆكاره‌كان ‌‬ ‫یه‌كس���ان نه‌بوو‌ه ل ‌ه ناو گه‌ل و نه‌ته‌و‌ه و شارستانیه‌ته‌كاندا‪،‬‬ ‫ی س���ه‌ركه‌وتوو یاخود ئه‌و‬ ‫ی ئاكام ‌‬ ‫هه‌ندێكی���ان ته‌نها ب ‌ه دوا ‌‬ ‫سووده‌دا گه‌راو‌ه له‌و دیارده‌و رووداوانه‌دا ده‌ستیان كه‌وتووه‌‪،‬‬ ‫ی درووستبوون و روودانیان‬ ‫ی ل ‌ه هۆكار و بنه‌ماكان ‌‬ ‫ێ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫به‌ب ‌‬ ‫ی پێشینه‌كانیان‬ ‫بكۆڵنه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وان ‌ه زیاتر كاریان له‌سه‌ر ئه‌زموون ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ی شته‌كانیان نه‌كۆڵیوه‌ته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه بۆچ ‌‬ ‫كردوو‌ه و له‌كرۆك ‌‬ ‫ئاكام ‌هی‌ به‌ده‌سته‌وه‌ داوه‌؟‪.‬‬ ‫ی به‌و شێوه‌ی ‌ه بیریان كردووه‌ته‌و‌ه وا گومانیان بردوو‌ه‬ ‫ئه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ی نیی ‌ه و‬ ‫ی و كاریگه‌ر ‌‬ ‫ی دیارده‌كان گرنگ��� ‌‬ ‫ی هۆكار ‌‬ ‫ك ‌ه زانین��� ‌‬ ‫ی هه‌بێت س���وود و ده‌ره‌نجامه‌كانه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ی بایه‌خێك ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی تر نییه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ی ش���تێك ‌‬ ‫ی هه‌ڵه‌و نالۆژیك ‌‬ ‫جگ ‌ه ل ‌ه روانینێك ‌‬ ‫ی كۆنترۆڵك���ردن و گۆرانكاریی ‌ه له‌و‬ ‫ی ه���ۆكاره‌كان كلیل ‌‬ ‫زانین ‌‬ ‫ی رۆژانه‌ماندا‬ ‫ی ل ‌ه ژیان ‌‬ ‫ی زانس���ت ‌‬ ‫دیارده‌یه‌دا‪ .‬بۆی ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫یو‬ ‫ی زانایانمان له‌گه‌ڵ توێژینه‌و‌ه زانس���ت ‌‬ ‫یان ل ‌ه مامه‌ڵه‌كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی س���ه‌ركه‌وتنیان به‌سراوه‌ته‌و‌ه ب ‌ه راد‌ه ‌‬ ‫ئه‌كادیمیه‌كاندا رێژ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫زانین و دۆزینه‌و‌هی‌ هۆكاره‌كانه‌و‌ه و له‌وێو‌ه هه‌نگاو‌ه بابه‌ت ‌‬ ‫و زانستییه‌كان به‌ره‌وپێشه‌وه‌ ده‌نرێن‪.‬‬ ‫ی رۆژانه‌ماندا زۆر‬ ‫ی و یه‌كالكردن���ه‌وه‌‪ :‬ل ‌ه ژیان��� ‌‬ ‫ورد ‌‬ ‫‪ -4‬‬ ‫یو‬ ‫ج���ار كۆمه‌ڵ��� ‌ه ده‌ربرینێك ب��� ‌ه كارده‌هێنین ك��� ‌ه وردبین ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ناكرێت و گوته‌یه‌ك ‌‬ ‫ی تیادا ب���ه‌د ‌‬ ‫ی مه‌به‌س���ت ‌‬ ‫یه‌كالكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی كه‌سێك ده‌ڵێت‪(:‬دڵم‬ ‫ی ته‌م و مژاوییه‌‪ ،‬وه‌ك ئه‌و‌ه ‌‬ ‫س���ه‌رپێی ‌‬ ‫ی‬ ‫ی داو‌ه فاڵن شت روو ده‌دات)‪ ،‬نموون ‌ه ‌‬ ‫ی داوه‌ یان خه‌به‌ر ‌‬ ‫لێ ‌‬ ‫ی رۆژانه‌دا ده‌گونجێ���ت و له‌وانه‌ی ‌ه‬ ‫ئ���ه‌م ده‌ربرینان ‌ه ل ‌ه قس��� ‌ه ‌‬

‫ی‬ ‫ی بۆ بكرێت‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه بوار ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌ش بێت حس���اب ‌‬ ‫شایس���ت ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ یه‌كالی ‌‬ ‫یپ‌‬ ‫زانست و بیركردنه‌وه‌یه‌كدا ك ‌ه بته‌وێت مه‌سه‌له‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫بكه‌یته‌و‌ه ب ‌ه هپیچ شێوه‌یه‌ك ناگونجێت و ناكرێت ئه‌نجامێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زانستیان ‌ه بۆ نه‌هێشتن ‌‬ ‫له‌س���ه‌ر بنیات بنرێت‪ ،‬بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ته‌مومژ‌ه له‌س���ه‌ر كێش ‌ه و بابه‌تێك ك ‌ه‬ ‫گومان و نه‌هێش���تن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤدا ده‌سه‌پێنێت‪ ،‬له‌به‌رئه‌و‌ه ئه‌رك ‌‬ ‫ی به‌س���ه‌ر عه‌قڵ ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ی جۆرێك ‌ه ل ‌ه یه‌قین ك ‌ه جێگا ب ‌ه‬ ‫ئه‌و پرۆس���ه‌ی ‌ه دروس���تكردن ‌‬ ‫گومان ته‌نگ بكات‪,‬‬ ‫له‌وانه‌ی ‌ه پرس���یار له‌و‌ه بكرێت ك ‌ه هه‌م���وو حه‌قیقه‌ته‌كان با‬ ‫ی بابه‌تیان ‌ه به‌یان كرابن‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ی و میت���ۆد ‌‬ ‫ی زانس���ت ‌‬ ‫ب ‌ه رێباز ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و ره‌ێژه‌یین و حوكم ‌‬ ‫ئ���ه‌و حه‌قیقه‌تانه‌ش دواجار گریمانه‌ی ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نازانس���تییه‌‪ ،‬كه‌وات ‌ه ورده‌كار ‌‬ ‫ی به‌رامبه‌ریان بریارێك ‌‬ ‫ره‌های ‌‬ ‫و یه‌قین بۆچی‌؟‬ ‫ی ورد وبابه‌تیان ‌ه له‌سه‌ر ئه‌و‬ ‫لێره‌دا قس��� ‌ه له‌س���ه‌ربیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫كێشه‌و مه‌سه‌النه‌ی ‌ه ك ‌ه چاره‌و ده‌ره‌نجامه‌كانیان نابێت مه‌ته‌ڵێك ‌‬ ‫ی بن‪ ،‬به‌ڵك���و ده‌بێت ورده‌كارییه‌ك ‌ه له‌و‬ ‫ی ته‌مومژاو ‌‬ ‫نه‌زان���راو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی میتۆد و رێبازێك ‌‬ ‫ئاكام ‌ه رێژه‌یی ‌ه گریمانه‌ییانه‌ش���دا به‌پێ��� ‌‬ ‫زانس���تیان ‌ه بێ���ت و جۆرێك ل ‌ه یه‌قی���ن و یه‌كالبوونه‌و‌ه بدات‬ ‫ی گریمان ‌ه‬ ‫ی بیركردنه‌وه‌ك���ه‌‪ ،‬به‌اڵم بۆ رێژه‌ی��� ‌‬ ‫ب��� ‌ه ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ی ال‬ ‫زانس���تییه‌كان‪ ،‬ئه‌و كه‌س ‌ه زانس���تیی ‌ه پێشتر ئه‌و یه‌قین ‌ه ‌‬ ‫ی موتڵه‌ق له‌سه‌ر‬ ‫ی ره‌ها و عه‌قڵ ‌‬ ‫دروس���ت بوو‌ه ك ‌ه ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ئه‌م هه‌ساره‌یه‌دا بوونی‌ نییه‌‪.‬‬ ‫كۆسپه‌كانی‌ به‌رده‌م بیركردنه‌وه‌‬ ‫ی م���رۆڤ ده‌كات نه‌زۆك و الواز بێت‬ ‫ی وا ل ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫چ��� ‌‬ ‫وبه‌راییان ‌ه ره‌فتار بكات؟‬ ‫ی ده‌س���ه‌پێنێت به‌سه‌ر بارودۆخێكدا‬ ‫ئه‌م ‌ه پرس���یارێك ‌ه و خۆ ‌‬ ‫عه‌قڵ تیایدا له‌كار كه‌وتوو‌ه و بیركردنه‌و‌ه تیایدا راوه‌س���تاوه‌‪،‬‬ ‫بۆی ‌ه له‌م جۆر‌ه هه‌ل و مه‌رج ‌ه ناته‌ندرووس���تانه‌دا پێویس���ت ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫به‌دوواداچ���وون و لێكۆڵینه‌و‌ه له‌س���ه‌ر میتۆد ‌‬ ‫ی ئ���ه‌و به‌اڵیان ‌ه بدۆزینه‌و‌ه رێگایان ب ‌ه‬ ‫ی بكرێت بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫مرۆی ‌‬ ‫ی عه‌قڵ گرتووه‌و له‌بیركردنه‌وه‌یان خس���تووه‌‪.‬‬ ‫ی ئاس���ای ‌‬ ‫ره‌وت ‌‬ ‫ی‬ ‫كاتێكیش دان به‌وه‌دا ده‌نرێت ك ‌ه ده‌كرێت هه‌ڵ ‌ه له‌شێوازه‌كان ‌‬ ‫بیركردن���ه‌وه‌دا هه‌بێت‪ ،‬ئه‌و كات ‌ه یه‌ك���ه‌م هه‌نگاو نراو‌ه به‌ره‌و‬ ‫ێ ده‌كرێته‌وه‌‪،‬‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی به‌هه‌ڵ ‌ه بیر ‌‬ ‫ی ئه‌و شێواز‌ه ‌‬ ‫ریفۆرم و گۆرین ‌‬ ‫ی‬ ‫لێره‌دا ئاماژ‌ه به‌هه‌ندێك له‌و به‌اڵو كۆسپان ‌ه ده‌كه‌ین روبه‌روو ‌‬

‫‪102‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی ده‌بنه‌وه‌و ل ‌ه ره‌وت ‌ه ئاس���ایی ‌ه‬ ‫ی مرۆی ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫پرۆس��� ‌ه ‌‬ ‫ی الی‌ ده‌ده‌ن‪:‬‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ته‌ندروست‌و زانستییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫دووه‌م‪ :‬ده‌مارگیری‌‪- :‬‬ ‫ی‬ ‫ی ب���ه‌رده‌م بیركردنه‌و‌ه و ه���ه‌ر گۆرانێك ‌‬ ‫گه‌وره‌ترین كۆس���پ ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگه‌ی ‌ه ل ‌ه هه‌موو رووه‌كانیه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی بار ‌‬ ‫پۆزه‌تیڤان ‌ه ‌‬ ‫ێ قیه‌م و‬ ‫ی كۆمه‌ڵ ‌‬ ‫ێ ده‌كات هه‌ڵگر ‌‬ ‫ی وا ل��� ‌‬ ‫چونك��� ‌ه خاوه‌نه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی بكات‬ ‫ی بێت و گشتگیر ‌‬ ‫ی تایبه‌ت ب ‌ه خۆ ‌‬ ‫ی هه‌میش���ه‌ی ‌‬ ‫پێوه‌ر ‌‬ ‫ی ژیانداو به‌و گه‌زو‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی دیارده‌و رووداوه‌كان ‌‬ ‫به‌س���ه‌ر تێكرا ‌‬ ‫ی هه‌موو شتێك بپێوێت‪ ،‬ئه‌م پێوه‌ر‌ه ئامادانه‌و‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫پێوانه‌ی ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌م ده‌مارگیری‌‌و پێداگریی ‌ه له‌س���ه‌ریان ده‌یخات ‌ه گۆشه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی رۆژگار دایده‌برێت و‬ ‫به‌رته‌سكه‌وه‌و ل ‌ه ژیان‌و گۆرانكارییه‌كان ‌‬ ‫ێ ده‌كات له‌و گۆش��� ‌ه به‌رته‌س���كه‌و‌ه هه‌موو شت ‌ه گه‌ور‌ه‬ ‫یل‌‬ ‫وا ‌‬ ‫و بچووكه‌كان ببینێت و پاش���ان به‌زۆر له‌و جوگرافیا بچووك‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫و به‌رته‌س���كه‌دا جێگایان بكاته‌وه‌‪ ،‬بۆی ‌ه له‌ژێر رۆش���نای ‌‬ ‫ی‬ ‫پێوه‌رانه‌ی���دا زنجیره‌یه‌ك بریار و هه‌ڵوێس���ت و تێگه‌یش���تن ‌‬ ‫ی ره‌ها‬ ‫ئاماده‌كراو هه‌میش ‌ه بوونیان هه‌یه‌و ده‌كرێن ‌ه حه‌قیقه‌ت ‌‬ ‫و پێداگرییان له‌سه‌ر ده‌كرێت‪.‬‬ ‫ی ته‌نها له‌سه‌ر گوزارشت و بۆچوونه‌كان راناوه‌ستێت‪،‬‬ ‫ده‌مارگیر ‌‬ ‫ی زانین و‬ ‫ی مرۆڤ و ئاس���ته‌كان ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی الیه‌نه‌كان ‌‬ ‫به‌ڵكو زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و خێڵه‌ك ‌‬ ‫ی نه‌ژاد ‌‬ ‫ی ده‌گرێته‌وه‌‪ ،‬ل ‌ه ده‌مارگیر ‌‬ ‫هۆشیاریش��� ‌‬ ‫ی و حزبی‌‪،‬‬ ‫ی و مه‌زهه‌ب ‌‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫خێزانییه‌و‌ه تا ده‌گات ‌ه ده‌مارگیر ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ب ‌ه ب ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی خێڵه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی ده‌مارگیر تاوانبارێك ‌‬ ‫چۆن كه‌س���ێك ‌‬ ‫ی تردا وێنا ده‌كات و ده‌بێت ‌ه پارێزه‌ری‌‪،‬‬ ‫تاوان ل ‌ه به‌رامبه‌ر ئه‌وان ‌‬ ‫ی تر بۆ بۆچوون‬ ‫ی ده‌مارگیر ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫به‌هه‌مان ش���ێو‌ه كه‌س���ێك ‌‬ ‫ی ب ‌ه‬ ‫ی هه‌ڵه‌و بیركردنه‌و‌ه نازانستییه‌كان ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫تێگه‌یش���تنه‌كان ‌‬ ‫ی هه‌ر ئه‌و بریار‬ ‫ی داده‌نێت‪ ،‬چونك ‌ه پێوه‌ره‌كان ‌‬ ‫لۆژیك و زانست ‌‬ ‫و ده‌ره‌نجامانه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی منگه‌رایانه‌ی��� ‌ه ل��� ‌ه الیه‌ن كه‌س��� ‌‬ ‫ی باوه‌رێك��� ‌‬ ‫ده‌مارگی���ر ‌‬ ‫ی ره‌های ‌ه‬ ‫ی چاك��� ‌ه و حه‌قیقه‌ت ‌‬ ‫ده‌مارگی���ره‌و‌ه ك ‌ه گوای ‌ه خاوه‌ن ‌‬ ‫ی خۆیان ژیان‬ ‫ی به‌رده‌وام ‌‬ ‫ی له‌س���ه‌ر هه‌ڵ ‌ه ‌‬ ‫و به‌رامبه‌ره‌كانیش ‌‬ ‫ی ئه‌م ده‌مارگیریی ‌ه له‌وه‌دای ‌ه ك ‌ه‬ ‫ی گه‌ور‌ه ‌‬ ‫ێ ده‌كه‌ن‪ ،‬مه‌ترس ‌‬ ‫به‌ر ‌‬ ‫ی ده‌دا‬ ‫ێ و هان ‌‬ ‫ی مرۆڤ راده‌گر ‌‬ ‫ی ئازاد ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫پرۆس��� ‌ه ‌‬ ‫ی وئه‌و‬ ‫ی و كۆمه‌ڵگه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ب���ۆ پێوه‌ره‌كان ‌‬ ‫بۆ ملكه‌چبوون ‌‬ ‫ئایدۆلۆژیای ‌هی‌ باوه‌ری‌ پێیه‌تی‌‪.‬‬ ‫سێیه‌م‪ :‬داب و نه‌ریت‪-:‬‬

‫ی پێش���وو‬ ‫ی نه‌وه‌كان ‌‬ ‫داب و نه‌ریت و ئه‌و قیه‌م ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تیان ‌ه ‌‬ ‫ی پێش���هات ‌ه‬ ‫ێ ره‌چاوكردن ‌‬ ‫به‌رهه‌می���ان هێن���اوه‌‪ ،‬ئه‌گ���ه‌ر به‌ب ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی دروس���ت بكات‪ ،‬ده‌بێت��� ‌ه فاكته‌رێك ‌‬ ‫نوێیه‌كان پابه‌ند ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه و له‌كارخس���تنی‌‪ ،‬زۆرجار مرۆڤ‬ ‫ئیفلیجكردن��� ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ی ده‌كات كاتێك شتێك ‌‬ ‫ی و بێزار ‌‬ ‫هه‌س���ت ب ‌ه ته‌نگه‌تاو ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ده‌به‌زێنێ���ت ‪ ،‬بۆی ‌ه هه‌ند ‌‬ ‫ی تێگه‌یش���تن و قیه‌مه‌كان ‌‬ ‫تۆر ‌‬ ‫ێ بیركردنه‌و‌ه هه‌ڵده‌س���ێت ب��� ‌ه به‌ره‌نگاربوونه‌و‌ه و‬ ‫كات به‌ب ‌‬ ‫به‌رپه‌رچدانه‌و‌هی‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه ئه‌و ریفۆرمخ���واز و بیریاران ‌هی‌ ره‌خنه‌گر ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگه‌ن هه‌میش��� ‌ه‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی ب���ار ‌‬ ‫ی و توێژه‌ر ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌ت��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زۆر ‌‬ ‫ی جه‌ماوه‌رێك ‌‬ ‫ی نێگه‌تیڤان ‌ه ‌‬ ‫ی كاردانه‌وه‌یه‌ك��� ‌‬ ‫رووبه‌روو ‌‬ ‫ناوه‌ند‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كه‌یان ده‌بنه‌و‌ه و ئه‌و پرۆژ‌ه چاكسازییه‌یان‬ ‫ی‬ ‫ی عه‌قَڵ ‌‬ ‫ێ ده‌هێنن‪ ،‬مێژوویش پر‌ه ل ‌ه قوربانییه‌كان ‌‬ ‫شكست پ ‌‬ ‫ی بیریاران ك ‌ه چۆن كۆمه‌ڵ ‌ه‬ ‫ی زانستیان ‌ه ‌‬ ‫ی زانایان و بیر ‌‬ ‫داهێنه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پرۆژ‌ه و داهێنانیان راوه‌ستاون‪ ،‬نموونه‌كان ‌‬ ‫نه‌ریتییه‌كان دژ ‌‬ ‫ی خورافه‌و‬ ‫ی چه‌رخ ‌‬ ‫ی رۆژگاره‌كان ‌‬ ‫(گالیلۆ) و (كۆپه‌رنیكۆس) ‌‬ ‫ی ل ‌ه مێژوودا تۆمار كراون‪ .‬ئه‌مرۆش ك ‌ه په‌راوێزێك‬ ‫دواكه‌وتووی ‌‬ ‫ی راوه‌دوونان‬ ‫ی نیی ‌ه ل ‌ه حاڵه‌ته‌كان ‌‬ ‫ی هه‌ی ‌ه خاڵ ‌‬ ‫ی بوون ‌‬ ‫بۆ ئازاد ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی دوێن ‌‬ ‫ی زانا و ریفۆرمخوازان‪ ،‬ئه‌گ���ه‌ر عه‌قڵ ‌‬ ‫و ئاواره‌كردن��� ‌‬ ‫ی ئ���ه‌وان نه‌كردبێت‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫ی ب ‌ه زانی���ن و دۆزینه‌وه‌كان ‌‬ ‫ده‌رك��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و منگه‌رای ‌‬ ‫ی ئه‌مرۆ وه‌ریان ده‌گرێت‪ ،‬به‌اڵم به‌رژه‌وه‌ند ‌‬ ‫عه‌قڵ ‌‬ ‫یو‬ ‫ی ئیس���تیبدادیان ‌ه رێگر‌ه له‌به‌رده‌م داهێنان ‌ه زانست ‌‬ ‫و نه‌ریت ‌‬ ‫مه‌عریفییه‌كاندا‪.‬‬ ‫یه‌كه‌م‪ :‬خورافه‌‪-:‬‬ ‫ی بووه‌و ئێس���تاش‬ ‫ی به‌رای ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ئه‌م ‌ه ریب���از ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر‬ ‫ی هه‌ی ‌ه و ئاس���ه‌وار ‌‬ ‫ی كاریگه‌ر ‌‬ ‫ی تر حزوور ‌‬ ‫به‌ش���ێواز ‌‬ ‫ی هاوچه‌رخ ماوه‌ت���ه‌وه‌و بووه‌ت ‌ه یه‌كێك ل ‌ه‬ ‫ی مرۆڤ ‌‬ ‫عه‌قڵییه‌ت��� ‌‬ ‫ی زۆر ل ‌ه‬ ‫ی به‌ش���ێك ‌‬ ‫ی بیركه‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫بنه‌م���ا پێكهێنه‌ره‌كان ‌‬ ‫تاكه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌‪.‬‬ ‫یو‬ ‫ی ئه‌فس���انه‌ی ‌‬ ‫ی بوو‌ه لێكدانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئاس���ای ‌‬ ‫ی به‌رای ‌‬ ‫بۆ مرۆڤ ‌‬ ‫ی بوون هه‌بووبێت و له‌س���ه‌ر‬ ‫ی بۆ دیارده‌و رووداوه‌كان ‌‬ ‫خوراف ‌‬ ‫ی ته‌مه‌ن و‬ ‫ی كردبێته‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه س���ه‌ره‌تا ‌‬ ‫ئ���ه‌و بنچینه‌ی ‌ه بیر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بووه‌و ئ���ه‌و قۆناغه‌ش ل ‌ه منداڵ ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی منداڵ ‌‬ ‫قۆناغ��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی قۆناغ ‌‬ ‫ی و قبووڵكراوه‌‪ ،‬به‌اڵم بۆ ئێستا ‌‬ ‫هه‌موو شتێك ئاسای ‌‬ ‫ی ئه‌و هه‌موو‬ ‫ی و دوا ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت��� ‌‬ ‫گه‌وره‌بوون و هه‌س���تانه‌و‌ه ‌‬

‫‪103‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی رۆژگارو ئه‌م هه‌موو ده‌س���كه‌وت ‌ه‬ ‫ئه‌زموون��� ‌ه دوور و درێژ‌ه ‌‬ ‫یو‬ ‫ی خوراف ‌‬ ‫زانس���تیی ‌ه هه‌نووكه‌ییه‌ش بیركردنه‌و‌ه ب��� ‌ه عه‌قڵ ‌‬ ‫ی وه‌ك ئه‌و منداڵ ‌ه وای ‌ه ك ‌ه ناس���اغ و نه‌خۆش���ه‌و‬ ‫ئه‌فس���انه‌ی ‌‬ ‫ی و جه‌س���ته‌ییه‌و‌ه گه‌ور‌ه نابێت‌و‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫دكتۆر ده‌ڵێت له‌روو ‌‬ ‫ی و عه‌قڵ و جه‌ست ‌ه منداڵییه‌و‌ه ده‌مێنێته‌وه‌‪،‬‬ ‫هه‌ر به‌و ساده‌ی ‌‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫ی دواتر ‌‬ ‫ی سه‌ره‌ك ‌‬ ‫ئه‌م باسه‌مان ب ‌ه درێژتر ل ‌ه ته‌وه‌ره‌یه‌ك ‌‬

‫بابه‌ته‌دا باس كردووه‌‪.‬‬ ‫ (‪)2‬‬

‫ی خورافه‌‬ ‫چه‌مك ‌‬

‫ی‬ ‫خوراف ‌ه بریتیی ‌ه له‌و دیدگاو بۆچوون‌و موماره‌س���ه‌و نه‌ریتان ‌ه ‌‬ ‫ی چمك‬ ‫ی نابه‌ستێت و مالكه‌چ ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫پشت ب ‌ه هیچ پاساوێك ‌‬ ‫یو‬ ‫ی تێۆر ‌‬ ‫ی زانس���تیش نابێ���ت له‌ه���ه‌ردوو روو ‌‬ ‫و پێوه‌رێك ‌‬ ‫ی بۆ‬ ‫ی خیاڵ ‌‬ ‫ی نییه‌و عه‌ڵێك ‌‬ ‫ی لۆژیك ‌‬ ‫پراكتیكیی���ه‌وه‌‪ .‬بنه‌مایه‌ك ‌‬ ‫ی پرسیاره‌كه‌دا‬ ‫ی ئه‌دا ‌‬ ‫ی پرسیارێك داتاشراو‌ه ك ‌ه له‌كات ‌‬ ‫وه‌اڵم ‌‬ ‫وه‌اڵمه‌ك ‌هی‌ ده‌ست نه‌كه‌وتووه‌‪.‬‬ ‫ی خوراف ‌ه ده‌كات كه‌‪:‬‬ ‫جیمس دریفه‌ر به‌و ش���ێوه‌ی ‌ه پێناس��� ‌ه ‌‬ ‫بریتیی ‌ه ل ‌ه بیروباوه‌رێك ‌ه یان جۆرێك ‌ه له‌بیروباوه‌ر ك ‌ه له‌س���ه‌ر‬ ‫ی له‌نێوان رووداوه‌كانیدا هه‌یه‌‪ .‬دۆگالس‬ ‫ی خه‌یاڵ ‌‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌ك ‌‬ ‫ی میللییه‌‪،‬‬ ‫ی خوراف ‌ه ده‌كات كه‌(فۆلكلۆرێك ‌‬ ‫هیل وه‌ها پێناس ‌ه ‌‬ ‫ی ئایینی‌‪،‬‬ ‫ی ناش���ه‌رعیی ‌ه له‌مێژوو ‌‬ ‫ی ئه‌و‌ه لقێك ‌‬ ‫ك ‌ه ل��� ‌ه روانگ ‌ه ‌‬

‫ی و خۆالدان‌و كۆنترۆڵكردن ‌ه‬ ‫ی پێشبین ‌‬ ‫به‌م پێی ‌ه خوراف ‌ه رێباز ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ناعه‌قاڵن ‌‬ ‫ی چه‌ند هۆكارێك ‌‬ ‫ێ له‌كێشه‌كاندا له‌رێگا ‌‬ ‫له‌ناو هه‌ند ‌‬ ‫ی سروشته‌وه‌)(‪)9‬‬ ‫و سه‌روو ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ‌ه له‌به‌رامبه‌ر‬ ‫ی ده‌سته‌وه‌س���تاندنی ‌‬ ‫خوراف��� ‌ه ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سرووش���ت و بوون���ه‌وه‌رداو بۆ خۆ ‌‬ ‫دی���ارده‌و حاڵه‌ته‌كان ‌‬ ‫یو‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی بااڵت���ر له‌هێزو تواناكان��� ‌‬ ‫ی ئه‌س���وناو ‌‬ ‫جیهانێك��� ‌‬ ‫سرووش���ت ده‌خوڵقێنێت‪ ،‬ئه‌و‌ه هێ���ز‌ه بااڵیه‌ش‬ ‫هه‌ژمووندار‌ه به‌س���ه‌ر سرووش���ت و بوونه‌وه‌رداو‬ ‫ی رێنامیی ‌ه ئاس���مانییه‌كاندا‬ ‫ی نه‌بوون��� ‌‬ ‫له‌حاڵه‌ت ‌‬ ‫ی پرس��� ‌ه مرۆییه‌كاند ده‌كات‪،‬‬ ‫خوراف ‌ه چاره‌سه‌ر ‌‬ ‫ی ده‌بێت ‌ه رێنموونیكارو ئه‌و هێز‌ه‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫وات ‌ه خه‌یاڵ ‌‬ ‫ب���ااڵ به‌هه‌ژموون ‌ه ل ‌ه چه‌ندی���ن رواڵه‌ت ‌ه و ره‌گه‌ز‌ه‬ ‫ی ناو بوونه‌وه‌ردا به‌رجه‌ست ‌ه ده‌بێت‪.‬‬ ‫خوڵقاوه‌كان ‌‬ ‫ی خس���تووه‌ت ‌ه‬ ‫ی بارودۆخه‌كان مرۆڤ زیاد‌ه ‌‬ ‫به‌پێ ‌‬ ‫ی به‌رامبه‌ر‬ ‫ی وه‌ك ب���اوه‌رو دیدگاكان ‌‬ ‫س���ه‌ر ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی درووست بووه‌‪.‬‬ ‫به‌خۆی‌ و بوونه‌وه‌ر بۆ ‌‬ ‫ی خوراف��� ‌ه و بیروباوه‌ر‌ه‬ ‫بێگوم���ان باڵوبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه له‌و‬ ‫هه‌ڵه‌كان ئاماژه‌ی ‌ه ب���ۆ دواكه‌وتن ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ت‌‬ ‫الیه‌نانه‌و‌ه ك ‌ه ئه‌و بیركردن���ه‌و‌ه خورافیان ‌ه ‌‬ ‫ی له‌م كاته‌دا بۆ سه‌ره‌تا‬ ‫ده‌كه‌وێت‪ ،‬باڵوبوونه‌وه‌ش ‌‬ ‫ی ده‌گه‌رێت���ه‌و‌ه ك��� ‌ه گوازراوه‌ته‌و‌ه‬ ‫مێژووییه‌ك��� ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گرنگ ‌‬ ‫ی تر‪ ،‬هۆكاره‌كه‌ش��� ‌‬ ‫ل��� ‌ه نه‌وه‌یه‌ك���ه‌و‌ه بۆ نه‌وه‌یه‌ك��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌راڤه‌كردن ‌‬ ‫ێ توانای ‌‬ ‫ی و ب‌‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫نه‌دانبوو‌ه ب ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫دیارده‌كان‪.‬‬ ‫ی مرۆڤ‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی هه‌یه‌و به‌هه‌موو بواره‌كان ‌‬ ‫خوراف ‌ه جۆرو شێواز ‌‬ ‫ی به‌جێماو هه‌ی ‌ه ل ‌ه باوباپیرانه‌و‌ه‬ ‫و كۆمه‌ڵگ ‌ه ئاشنایه‌‪ ،‬خوراف ‌ه ‌‬ ‫ی ماوه‌ته‌وه‌‪،‬‬ ‫ی نه‌و‌ه ب���وون و كاریگه‌رییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ك ‌ه نه‌و‌ه ل���ه‌دوا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جۆراوجۆر هه‌ی ‌ه وه‌ك خوراف ‌ه ‌‬ ‫ی عه‌قائید ‌‬ ‫هه‌روه‌ها خوراف ‌ه ‌‬ ‫ی و رۆژو مانگ په‌رستی‌‪ ،‬كه‌هه‌موو‬ ‫مانگاپه‌رستی‌‌و بتپه‌رس���ت ‌‬ ‫ی ك���ردوون‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫ی درووس���ت ‌‬ ‫ی عه‌قائید ‌‬ ‫ئه‌مان ‌ه بۆش���ای ‌‬ ‫ی كه‌متر له‌وانیتر‬ ‫ی تری���ش هه‌ی ‌ه كه‌روو‌ه خورافییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫خوراف ‌ه ‌‬ ‫ی كه‌سێك و‬ ‫ی پێگ ‌ه ‌‬ ‫ی پیرۆزراگرتن ‌‬ ‫ده‌رده‌كه‌وێت‪ ،‬وه‌ك خوراف ‌ه ‌‬ ‫ی هه‌موو وته‌و كرداره‌كانی‌‪ ،‬له‌وان ‌ه شێخ‪،‬‬ ‫ی كوێران ‌ه ‌‬ ‫شوێنكه‌وتن ‌‬ ‫سه‌رۆك‌و سه‌ركرده‌‪ ،‬باوك و‪...‬هتد‬ ‫ی‬ ‫ی و كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫هه‌موو گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كان داب و نه‌ریت ‌‬

‫‪104‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی خورافیه‌و تا‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫خۆیان هه‌بوو‌ه ك ‌ه ده‌رهاوێش���ت ‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤه‌كان هه‌ر ماوه‌و‬ ‫ی خوراف ‌ه له‌سه‌ر عه‌قڵ ‌‬ ‫ئێستاش كاریگه‌ر ‌‬ ‫ی خورافیان ‌ه له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌كاندا‬ ‫ی دیگا ‌‬ ‫ی رێژه‌ی ‌‬ ‫به‌ش���ێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی بۆ ناو ئایینه‌كان‪،‬‬ ‫ماوه‌ته‌وه‌و له‌وه‌ش خراپت���ر په‌رینه‌وه‌یه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌بووه‌و بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی خوراف ‌ه رزگار ‌‬ ‫ك ‌ه ئیسالمیش له‌په‌تا ‌‬ ‫ی مس���وڵماناندا بووه‌ت ‌ه كلتوورو‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫خورافیان��� ‌ه له‌زۆر بوار ‌‬ ‫ته‌نانه‌ت عه‌قید‌هی‌ ئایینی‌ هه‌ندێكیش‪.‬‬ ‫ی ناو كۆمه‌ڵگ ‌ه مس���وڵمانه‌كان‬ ‫ی خورافیان ‌ه ‌‬ ‫دیارتری���ن دیارد‌ه ‌‬ ‫ی سه‌ر مه‌زارو گۆرستان و پیاوچاكان ‌ه ك ‌ه له‌زۆر حاڵه‌تدا‬ ‫خوراف ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی عه‌قید‌ه ‌‬ ‫ی گ���ۆرو مه‌زاره‌كان هه‌موو س���نووره‌كان ‌‬ ‫به‌ره‌كه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی وه‌حدانیه‌ت و خواپه‌رس���ت ‌‬ ‫راس���ت و درووس���ت و ماهیه‌ت ‌‬ ‫ی وه‌ك‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ێ نه‌ریت ‌‬ ‫راس���ته‌قینه‌ش ده‌به‌زێنێت‪ ،‬جگ ‌ه له‌هه‌ند ‌‬ ‫خوێندنی‌ باڵنده‌و پژمین له‌كاتی‌ ئه‌نجامدانی‌ كارێكداو‪..‬هتد‪.‬‬ ‫ی ژیاره‌كاندا‬ ‫ی مرۆڤایه‌تیش و ده‌ركه‌وتن ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بواره‌كان ‌‬ ‫ی خوراف ‌ه ده‌ركه‌وت���ن به‌پێ ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫چه‌ندین ش���ێواز ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگه‌(كۆمه‌الیه‌تی‌‪ ،‬سیاسی‌‪ ،‬ئابووری‌‪ ،‬ده‌روونی‌‪...‬‬ ‫ژیان ‌‬ ‫ی هه‌ڵ ‌ه هاتن ‌ه‬ ‫هتد) له‌م رووه‌و‌ه كۆمه‌ڵ ‌ه خورافه‌و بیروباوه‌رێك ‌‬ ‫ی خۆیانن‪ ،‬وه‌ك قاوه‌گرتنه‌وه‌و‬ ‫ی چه‌مك و واتا ‌‬ ‫كای ‌ه ك ‌ه خاوه‌ن ‌‬ ‫ی ت���ر‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫ل���ه‌پ خوێندن���ه‌وه‌و بورج���ه‌كان و خوراف ‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤ‌و نه‌خۆشكه‌وتنی‌‌و‬ ‫ی تایبه‌ت ب ‌ه ته‌ندرووست ‌‬ ‫خورافه‌كان ‌‬ ‫ی مرۆڤه‌وه‌‪ ،‬وه‌ك‬ ‫ی ب ‌ه له‌شساغ ‌‬ ‫ی وه‌هم ‌‬ ‫ێ هێز ‌‬ ‫ی هه‌ند ‌‬ ‫كاریگه‌ر ‌‬ ‫ی س���ه‌ر مه‌زاره‌كان‪.‬‬ ‫ی ئاژه‌ڵ‌و په‌رۆ ‌‬ ‫به‌رد‌ه ناوازه‌كان و ش���اخ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و ئه‌فسان ‌ه ‌‬ ‫ی مێژووی ‌‬ ‫هه‌ر یه‌ك ‌ه له‌م خورافانه‌ش سه‌رچاو‌ه ‌‬ ‫خۆی‌ هه‌یه‌‪.‬‬ ‫ی خوراف��� ‌ه زیاتر ده‌بێت هه‌ركاتێ���ك كۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫باڵوبوون���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی س���ه‌خت و گرانتر ده‌بێت‪ ،‬هه‌روه‌ها هه‌ر‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫بارودۆخه‌كان ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫كاتێك مه‌ترس���ییه‌كان زۆرتر هه‌ره‌ش��� ‌ه له‌قه‌وار‌ه ‌‬ ‫ده‌كات‪ ،‬وات��� ‌ه خورافه‌و باوه‌ر‌ه هه‌ڵ���ه‌كان زۆرو زیاد ده‌بن و‬ ‫ی‬ ‫خێرات���ر باڵو ده‌بنه‌و‌ه هه‌ر كاتێك دڵه‌راوكێ‌‌و ناس���ه‌قامگیر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌رووبه‌رووبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫و هه‌س���ت به‌فش���ارو ده‌سته‌وه‌س���تان ‌‬ ‫كێشه‌كانی‌ ژیاندا له‌په‌ره‌سه‌ندندابێت‪ )10(.‬‬ ‫ی خورافی‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی عه‌ق ‌ڵ له‌س���ه‌ر كێش���ه‌یه‌ك یان‬ ‫بیركردنه‌و‌ه بریتیی ‌ه ل ‌ه كار ‌‬ ‫بابه‌تێك بۆ گه‌یشتن ب ‌ه ده‌ره‌نجام و چاره‌سه‌رێك‪ ،‬وات ‌ه عه‌قڵ‬ ‫ی‬ ‫ی سه‌ره‌ك ‌‬ ‫ی هه‌ی ‌ه و كاراكته‌ر ‌‬ ‫ی یه‌كه‌م ‌‬ ‫له‌و پرۆسه‌یه‌دا حزوور ‌‬

‫ی خوراف ‌ه و‬ ‫ناو گۆره‌پانه‌كه‌یه‌‪ ،‬له‌و كرده‌یه‌ش���دا به‌رامبه‌ره‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی به‌رایی‌‪ ،‬خۆ ئه‌گه‌ر‬ ‫ته‌س���لیم بوون ‌ه به‌نه‌ریت و بیركردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ هێش���ت‪،‬‬ ‫ی به‌ج ‌‬ ‫له‌و زۆرانبازییه‌دا عه‌قڵ دۆرا و گۆره‌پانه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی زانستییه‌‪ ،‬چونك ‌ه له‌هه‌ر‬ ‫ی نامێنێت بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی بوون ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ده‌گرێته‌و‌ه و‬ ‫ی نه‌مێنێت خوراف ‌ه جێگا ‌‬ ‫جێگایه‌ك عه‌قڵ بوون ‌‬ ‫به‌كاره‌كانی‌ ئه‌و هه‌ڵده‌سێت‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی نێگه‌تیڤان ‌ه ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ل���ه‌و بارودۆخانه‌دا ده‌ره‌نجام��� ‌‬ ‫غیاب��� ‌‬ ‫ی ده‌بێت له‌س���ه‌ر‬ ‫ی دیار ‌‬ ‫ێ ده‌كه‌وێته‌و‌ه ك��� ‌ه ش���وێنه‌وار ‌‬ ‫ل��� ‌‬ ‫ی م���رۆڤ و كۆمه‌ڵگ ‌ه و ژیانیان‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه و ره‌فتار ‌‬ ‫ج���ۆر ‌‬ ‫یو‬ ‫ب��� ‌ه ئاراس���ته‌یه‌كدا ده‌ب���ات دوور ل ‌ه ئاراس���ت ‌ه سروش���ت ‌‬ ‫ی زۆر خراپ‬ ‫ی خۆی‌‪ ،‬ئه‌و حاڵه‌ته‌ش دوو ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ئاساییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ده‌خاته‌وه‌‪)11(:‬‬ ‫ی كه‌ش و‬ ‫ی مه‌عریف���ه‌و دروس���تكردن ‌‬ ‫یه‌ك���ه‌م‪ :‬كه‌مبوون���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی میتۆد ‌‬ ‫ی گه‌ن���ده‌ڵ بۆ تێرامان و پاش���ان تێكدان ‌‬ ‫هه‌وایه‌ك ‌‬ ‫بیركردنه‌وه‌‪ ،‬به‌ربه‌ست دروس���ت كردن له‌به‌رده‌م ئاوێته‌بوون‬ ‫ی پێشكه‌وتن و‬ ‫ب ‌ه س���ه‌رده‌م و س���وودوه‌رگرتن ل ‌ه فاكته‌ره‌كان ‌‬ ‫رێبازه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌‪.‬‬ ‫ی به‌س���ه‌ر عه‌قڵ و‬ ‫ی خوراف���ه‌و زاڵبوون ‌‬ ‫دووه‌م‪ :‬باڵوبوون���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی مامه‌ڵ ‌ه كردن له‌گه‌ڵ یاس���او‬ ‫ی مرۆڤدا و ره‌تكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ویژدان ‌‬ ‫سوننه‌ته‌كانی‌ بوونه‌وه‌ردا‪.‬‬ ‫ی كار له‌سه‌ر ئه‌و یاس���ایان ‌ه ده‌كات ك ‌ه‬ ‫ی زانس���ت ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی هۆ و هۆكار‬ ‫زانس���ت كاریان له‌سه‌ر ده‌كات‪ ،‬ئه‌ویش یاساكان ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی كار له‌سه‌ر كۆمه‌ڵ ‌‬ ‫ی خوراف ‌‬ ‫و به‌ڵگ ‌ه و ئه‌زموونه‌‪ ،‬به‌اڵم بیر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌كات‪ ،‬ك ‌ه ن ‌ه له‌واقیع ‌‬ ‫ێ به‌ڵگ ‌ه و نالۆژیك ‌‬ ‫ی ب‌‬ ‫خه‌وارق و شت ‌‬ ‫ی مرۆڤ‬ ‫ی هه‌یه‌‪ ،‬و‌ه نه‌له‌ناو عه‌قڵ ‌‬ ‫به‌رجه‌سته‌دا ش���وێنه‌وارێك ‌‬ ‫ی له‌الیه‌ن‬ ‫ی بۆ ده‌دۆزرێته‌وه‌‪ ،‬وه‌رگرتنیش ‌‬ ‫خۆیشیدا سه‌لمێنه‌رێك ‌‬ ‫ی‬ ‫مرۆڤه‌و‌ه ته‌نها له‌و حاڵه‌ت و بارودۆخانه‌دا ده‌بێت ك ‌ه پرۆس ‌ه ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ته‌سلیم ب ‌ه كۆمه‌ڵ ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه راده‌وه‌س���تێت و مرۆڤ خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پێشین ده‌كات ك ‌ه نه‌وه‌كان ‌‬ ‫ی ئاماده‌كراو ‌‬ ‫ئه‌فس���انه‌و روانین ‌‬ ‫ی به‌رهه‌میان هێناوه‌‪،‬‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی به‌رای ‌‬ ‫ی و عه‌قڵ��� ‌‬ ‫پێش خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی یان نازانس���ت ‌‬ ‫ی خوراف ‌‬ ‫ێ كه‌س بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫هه‌ر بۆی ‌ه هه‌ند ‌‬ ‫به‌ عه‌قڵی‌ به‌رایی‌ ناو ده‌به‌ن‪.‬‬ ‫خوراف��� ‌ه ل ‌ه پێناس��� ‌ه زانس���تییه‌كه‌یدا بریتیی ‌ه ل���ه‌‪ :‬باوه‌ر و‬ ‫ی بابه‌تیدا پێك نه‌یه‌ته‌و‌ه و بگر‌ه‬ ‫بۆچوونێ���ك ك ‌ه له‌گه‌ڵ واقیع ‌‬ ‫ی بووه‌س���تێته‌و‌ه ‪ ،‬به‌اڵم مه‌رج نیی ‌ه هه‌موو باوه‌رێكیش‬ ‫دژیش ‌‬

‫‪105‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی زانستییه‌و‌ه‬ ‫ی بابه‌تیدا پێك نه‌هاته‌و‌ه ل ‌ه روو ‌‬ ‫ك ‌ه له‌گه‌ڵ واقیع ‌‬ ‫خوراف ‌ه بێ���ت‪ ،‬به‌ڵكو ئه‌وه‌ش به‌مه‌رج گیراو‌ه ك ‌ه له‌و باوه‌ر و‬ ‫ی‬ ‫ی تێپه‌ر ‌‬ ‫ی هه‌بێت‪ ،‬نه‌ك ته‌نها بیرۆكه‌یه‌ك ‌‬ ‫بۆچوونه‌دا به‌رده‌وام ‌‬ ‫ی ‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫ی هه‌نووكه‌ی ‌‬ ‫له‌ناكاو بێت بۆ هه‌ڵوێس���ت و رووداوێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پێ ‌‬ ‫ی باوه‌ر ‌‬ ‫ی ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌ركێك بێت ل��� ‌ه ژیان ‌‬ ‫ده‌بێ���ت خاوه‌ن ‌‬ ‫هه‌یه‌(‪.)12‬‬ ‫ی‬ ‫توێژینه‌و‌ه ئه‌نسرۆپۆلۆژییه‌كان ئاماژ‌ه به‌و‌ه ده‌كه‌ن ك ‌ه مرۆڤ ‌‬ ‫ی به‌و ش���ێوه‌ی ‌ه بوو‌ه‬ ‫ی یه‌كه‌م ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ش���ێواز ‌‬ ‫به‌رای��� ‌‬ ‫ی نه‌كردوو‌ه ل ‌ه نێوان خ���ه‌ون و واقیعدا‪ ،‬به‌اڵم ب ‌ه‬ ‫ك��� ‌ه جیاواز ‌‬ ‫یو‬ ‫ی بۆ س���ه‌قامگیر ‌‬ ‫ی دواتر ‌‬ ‫ی هۆش و ئاره‌زوو ‌‬ ‫گه‌ش���ه‌كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌ست ‌‬ ‫ی كشتوكاڵ ‌‬ ‫ی ل ‌ه جێگایه‌كدا ك ‌ه به‌شۆرش ‌‬ ‫جێگیربوون ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی ل ‌ه ره‌فتارو هه‌ڵسوكه‌وت ‌‬ ‫ێ كرد‪ ،‬تێرامان ‌‬ ‫پ‌‬ ‫ی‬ ‫ی وه‌رگرت‪ ،‬چونك ‌ه شۆرش ‌‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی ئاراس���ته‌یه‌ك ‌‬ ‫و ده‌ورووبه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌وره‌و گرنگ بوو بۆ پێشڤه‌چوون ‌‬ ‫ی داهێنانێك ‌‬ ‫كش���توكاڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی س���اد‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌تی‌‪ ،‬ك ‌ه وه‌رچه‌رخانێك ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ره‌وت��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خواردندا ل ‌ه رێگا ‌‬ ‫ی به‌ده‌سهێنان ‌‬ ‫ی بوو ل ‌ه شێواز ‌‬ ‫س���ه‌ره‌تای ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆراك���ه‌وه‌‪ ،‬به‌ره‌و به‌رهه‌مهێنانێك ‌‬ ‫راوكردن و كۆكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی به‌رنامه‌یه‌ك ك��� ‌ه جێگیرب���وون و بیركردنه‌و‌ه‬ ‫ێ ب ‌ه پێ��� ‌‬ ‫نو ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌خوازێ���ت‪ ،‬ب���ۆ ئه‌مه‌ش ئاماژ‌ه به‌و‌ه ده‌درێت ك ‌ه شۆرش��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤایه‌تیدا و ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ی شۆرشێك بوو ل ‌ه ره‌فتار ‌‬ ‫كشتوكاڵ ‌‬ ‫رێكه‌وتێك نه‌بووه‌‪.‬‬

‫ئه‌فسان ‌ه و خورافه‌‬

‫ی مێژوو‪ ،‬یان‬ ‫ئه‌فس���ان ‌ه له‌روو‌ه مێژووییه‌كه‌یه‌و‌ه ب��� ‌ه ده‌رواز‌ه ‌‬ ‫ی داده‌نرێت‪،‬‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی ته‌مه‌ن��� ‌‬ ‫ی منداڵ ‌‬ ‫به‌س���ه‌ره‌تا و قۆناغ ‌‬ ‫ی ئه‌و گه‌الن ‌ه‬ ‫چونك ‌ه ئه‌فس���ان ‌ه كۆنه‌كان گوزارش���ت ل ‌ه بیرورا ‌‬ ‫ی هه‌بوو‌ه به‌رامبه‌ر ب ‌ه سروش���ت و‬ ‫ده‌كات ك��� ‌ه باوه‌ری���ان پێ ‌‬ ‫ی‬ ‫گه‌ردوون ب ‌ه گشتی‌‪ ،‬به‌م پێی ‌ه ئه‌فسان ‌ه هه‌موو لێكدانه‌وه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ب ‌ه ئه‌ستۆ گرتبوو‪ ،‬فه‌رهه‌نگ ‌‬ ‫ل ‌ه سه‌ر مرۆڤ و ژیان و گه‌ردوون ‌‬ ‫ی هه‌موو شته‌كان‬ ‫ی بینین ‌‬ ‫ی یه‌كه‌م ‌‬ ‫ی و روانگ ‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫به‌رای ‌‬ ‫بووه‌‪.‬‬ ‫ی نێوان ئه‌فس���ان ‌ه و خوراف ‌ه تا‬ ‫ی س���نووره‌كان ‌‬ ‫جیاكردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی نێو‬ ‫ی ك ‌ه هه‌ردووكیان ئاوێت ‌ه ‌‬ ‫راده‌یه‌ك گرانه‌‪ ،‬به‌و حوكم��� ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بینین و بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی س���ه‌ره‌تای ‌‬ ‫ی كار و رێبازێك ‌‬ ‫گۆره‌پان ‌‬ ‫مرۆڤ بووه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌گ���ه‌ر هه‌ندێك وردیان بكه‌ینه‌و‌ه ده‌بێت‬ ‫ی‬ ‫ی بریتیی ‌ه ل ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌فسانه‌ی ‌‬ ‫بڵێین كه‌‪ :‬بیركردنه‌و‌ه ‌‬

‫ی ك ‌ه هێشتا زانست ب ‌ه ده‌رنه‌كه‌وتووه‌‪ ،‬یان به‌و‬ ‫ئه‌و سه‌رده‌مان ‌ه ‌‬ ‫ی كاریگه‌ربێت له‌سه‌ر ژیان‬ ‫شێوه‌ی ‌ه باڵونه‌بووه‌ته‌و‌ه ك ‌ه هێزێك ‌‬ ‫ی بوونه‌وه‌ر ل ‌ه الیه‌ن مرۆڤه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه و ناسین ‌‬ ‫و شێواز ‌‬ ‫ی ك ‌ه ئه‌مرۆ زانست‬ ‫چونك ‌ه ئه‌فسان ‌ه هه‌ستاو‌ه به‌و ئه‌رك و رۆڵ ‌ه ‌‬ ‫ی دیارده‌كان‬ ‫ی لێكدانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی سرووش���تی ‌‬ ‫ده‌یبینێ���ت و هۆكارێك ‌‬ ‫ی زانست و زانیاریدا‪،‬‬ ‫ی پێش ده‌ركه‌وتن ‌‬ ‫بوو‌ه له‌س���ه‌رده‌مه‌كان ‌‬ ‫ی ئه‌و رێبازه‌ی ‌ه ل ‌ه بیركردنه‌و‌ه ك ‌ه‬ ‫ی خوراف ‌‬ ‫به‌اڵم بیركردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی میتۆده‌كان ‌‬ ‫له‌سه‌ر باوه‌رنه‌بوون ب ‌ه زانس���ت و ره‌تكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی زانست و زانیاریدا ده‌گه‌رێته‌و‌ه‬ ‫راوه‌س���تاوه‌‪ ،‬یاخود له‌چه‌رخ ‌‬ ‫ی نێوان‬ ‫بۆ ش���ێواز‌ه پێشووه‌كان‪ ،‬كه‌پێناچێت ئه‌م جیاكاریی ‌ه ‌‬ ‫ی بێ���ت‪ ،‬به‌اڵم به‌هه‌ر‬ ‫ئه‌فس���ان ‌ه و خوراف��� ‌ه زۆر ورد و بابه‌ت ‌‬ ‫ی هه‌ردوو زاراوه‌ك ‌ه ئه‌و‌ه ب ‌ه ده‌سته‌و‌ه‬ ‫شێوه‌یه‌ك بێت ناس���ین ‌‬ ‫ی خه‌ڵكدا ئاوێت ‌ه‬ ‫ده‌دات ك ‌ه هه‌ردووكیان زۆرجار له‌بیرو هۆش��� ‌‬ ‫ی تر ببینینه‌وه‌‪،‬‬ ‫ده‌ب���ن‪ ،‬ده‌توانین جگ ‌ه له‌وه‌ش جیاوازییه‌ك��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كات���دا خاوه‌ن ‌‬ ‫ئه‌وی���ش ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه ئه‌فس���ان ‌ه ل��� ‌ه زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ی دیارده‌كانی‌‪،‬‬ ‫ی هه‌مه‌گیر‌ه ب���ۆ جیهان و تێكرا ‌‬ ‫لێكدانه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی تیادا نیی ‌ه وپه‌یوه‌س���ت ‌ه ب ‌ه‬ ‫ب���ه‌اڵم خوراف ‌ه ئه‌و هه‌مه‌گیریی ‌ه ‌‬ ‫ته‌نها دیارده‌یه‌ك یان رووداوێكه‌وه‌(‪.)13‬‬ ‫ی گشتگیر بوو‌ه‬ ‫ی به‌راییدا ئه‌فسان ‌ه سستمێك ‌‬ ‫له‌س���ه‌رده‌مه‌كان ‌‬ ‫ی له‌ناو خۆیدا‬ ‫ل��� ‌ه روانین و لێكدانه‌وه‌كانیدا و هه‌موو ش���تێك ‌‬ ‫ێ‬ ‫یپ‌‬ ‫ی نالۆژیك ‌‬ ‫ی ئاماد‌ه ‌‬ ‫ێ كردووه‌ته‌و‌ه و هه‌میش��� ‌ه وه‌اڵمێك ‌‬ ‫ج‌‬ ‫ێ‬ ‫ی م���رۆڤ و ئه‌و مرۆڤه‌ش به‌ب ‌‬ ‫بوو‌ه بۆ هه‌موو پرس���یاره‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و مه‌عریف ‌ه ‌‬ ‫ی زانیار ‌‬ ‫ی كردوو‌ه و سه‌رچاو‌ه ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه قبوڵ ‌‬ ‫ئه‌و كات ‌هی‌ بووه‌‪.‬‬ ‫ی له‌س���ه‌ر راوه‌س���تاوه‌‪ ،‬ئه‌و‬ ‫گرنگترین بنه‌مایه‌ك ئه‌فس���ان ‌ه ‌‬ ‫ی سروشت ـ ئه‌نیمیسم ـ) ناسراوه‌‪،‬‬ ‫بنه‌مایه‌ی ‌ه ك ‌ه ب ‌ه ( زیندووێت ‌‬ ‫ی ل ‌ه‬ ‫ی ئه‌فس���انه‌ی ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ك ‌ه مه‌به‌س���ت پێ ‌‬ ‫ی دیارد‌ه سروشتیی ‌ه نازیندووه‌كان‬ ‫بنه‌ره‌تدا له‌س���ه‌ر وێناكردن ‌‬ ‫ی زین���دوو‪ ،‬ب ‌ه ش���ێوه‌یه‌ك ك ‌ه ئه‌و‬ ‫راوه‌س���تاو‌ه ب��� ‌ه وێنایه‌ك ‌‬ ‫ی خاوه‌ن‬ ‫ی زیندوو ‌‬ ‫دیاردان ‌ه وه‌ه���ا ببینرێن ك ‌ه بوونه‌وه‌رگه‌لێك ‌‬ ‫هه‌ست و سۆز و هه‌ڵچوونن‪ ،‬ئه‌گه‌ر ل ‌ه هه‌موو ئه‌فسانه‌كانیش‬ ‫ی به‌م‬ ‫ی پیش���ت ‌‬ ‫ی بنه‌ره‌ت ‌‬ ‫ورد ببینه‌و‌ه ده‌بینین ب ‌ه ش���ێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی نێوان ئه‌م روانین ‌ه‬ ‫بنه‌مای ‌ه به‌س���تووه‌‪.‬بۆ ئه‌وه‌ش ك ‌ه جیاواز ‌‬ ‫ئه‌فس���انه‌یی ‌ه و روانین ‌ه زانستیی ‌ه نوێیه‌كه‌مان بۆ ده‌ربكه‌وێت‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ی زانست بده‌ین ك ‌ه پێچه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ی كار ‌‬ ‫ده‌بێت ئاماژ‌ه ب ‌ه ئاراست ‌ه ‌‬

‫‪106‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی ئه‌فس���انه‌یه‌‪ ،‬ل ‌ه كاتێكدا ك ‌ه ئه‌فسان ‌ه زیندوو ل ‌ه‬ ‫ی كار ‌‬ ‫ره‌وت ‌‬ ‫ی زیندووه‌و‌ه ته‌فس���یر ده‌كات‪ ،‬به‌اڵم زانس���ت زیندوو ل ‌ه‬ ‫رێگا ‌‬ ‫ی نا زیندووه‌و‌ه راڤ ‌ه ده‌كات‪ ،‬وات ‌ه زانس���ت هه‌وڵ ده‌دات‬ ‫رێگا ‌‬ ‫ی ئه‌دا‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی و كیمیاییه‌كانه‌و‌ه كار ‌‬ ‫ی پرۆس��� ‌ه فیزیای ‌‬ ‫ل ‌ه رێگا ‌‬ ‫بكات‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی منداڵ��� ‌‬ ‫ی س���ه‌رده‌م ‌‬ ‫ی ئه‌فس���انه‌ی ‌‬ ‫لێكدان���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌و رۆژگار و بارودۆخ ‌ه بوو‌ه‬ ‫ی و سروشت ‌‬ ‫ی ئاس���ای ‌‬ ‫حاڵه‌تێك ‌‬ ‫ك��� ‌ه مرۆڤ تیایدا ژیاوه‌‪،‬ل ‌ه كاتێكدا ك ‌ه ئه‌و مرۆڤ ‌ه هه‌س���ت و‬ ‫ی‬ ‫ی مه‌عریف ‌ه و لێكدانه‌وه‌كان ‌‬ ‫ی سه‌رچاو‌ه ‌‬ ‫س���ۆز و هه‌ڵچوونه‌كان ‌‬ ‫ی روانیوه‌‪،‬‬ ‫ی خۆیه‌و‌ه بۆ هه‌م���وو مه‌وزوعه‌كان ‌‬ ‫ب���وو‌ه و ل ‌ه زات ‌‬ ‫ی بوو‌ه ئه‌و ( زات و مه‌وزوعه‌) به‌و شێوه‌ی ‌ه تێكه‌ڵ‬ ‫سروش���ت ‌‬ ‫ی تر ببینێت‪ ،‬چونك ‌ه سۆز‬ ‫ی خۆیه‌و‌ه شته‌كان ‌‬ ‫بكات و ل ‌ه خود ‌‬ ‫ی خۆمانن و ئاسایی ‌ه‬ ‫ی ناو ده‌روون ‌‬ ‫و هه‌ڵچوونه‌كان ش���تگه‌لێك ‌‬ ‫ی له‌و‬ ‫ئه‌گه‌ر ته‌نها له‌و روانگه‌یه‌و‌ه شته‌كان ببینرێت و لێكدانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ده‌وروبه‌ر و دیارده‌كان به‌و‬ ‫ی بۆ بكرێت‪ ،‬چونك ‌ه بینین ‌‬ ‫جۆر‌ه ‌‬ ‫ێ ده‌كه‌وێته‌و‌ه ك ‌ه‬ ‫ی ل‌‬ ‫ی مه‌عریفه‌یه‌ك ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ێ بوون ‌‬ ‫هه‌ستان ‌ه ب ‌ه ب ‌‬ ‫ی هه‌سته‌كان‬ ‫ێ بدات گوزارشت ل ‌ه ماهیه‌ت ‌‬ ‫ی وامان پ ‌‬ ‫ئه‌نجامێك ‌‬ ‫ی بكات‪ ،‬هه‌ر له‌به‌ر ئه‌و‌ه بوو‌ه مرۆڤ‬ ‫ی دنیابینییه‌كان ‌‬ ‫و شێواز ‌‬ ‫ی به‌و جۆر‌ه لێكداوه‌ته‌و‌ه ك ‌ه خۆر تووڕ‌ه‬ ‫ب���ۆ نموون ‌ه خۆرگیران ‌‬ ‫ی ون كردووه‌‪ ،‬به‌هه‌مان ش���ێو‌ه مانگیران و دیارد‌ه‬ ‫بوو‌ه و خۆ ‌‬ ‫ی به‌هه‌مان ئه‌و پێوه‌ران ‌ه ته‌فسیر كراو‌ه ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫سروش���تییه‌كان ‌‬ ‫ی ئه‌و بیرورا و هه‌ڵوێس���ت ‌ه‬ ‫م���رۆڤ خۆیدا هه‌یه‌‪ ،‬ب ‌ه پێچه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ی ش���تراوس یه‌كه‌م كه‌س ‌ه ك ‌ه ئه‌م‬ ‫به‌رامبه‌ر ب ‌ه ئه‌فس���انه‌‪،‬لیف ‌‬ ‫ی‬ ‫ی عه‌قاڵن ‌‬ ‫ی داو‌ه بونیادێك ‌‬ ‫ی تێپه‌راندوو‌ه و هه‌وڵ��� ‌‬ ‫روانگه‌ی��� ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌فس���انه‌یی‌‪ ،‬كاتێك س���ه‌رنج ‌‬ ‫بدات ب ‌ه ئه‌فس���ان ‌ه و بیر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌فسانه‌ی ‌‬ ‫ی ب ‌ه كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ی داو‌ه ك ‌ه ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یان ‌ه ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ده‌وڵه‌مه‌ند و‬ ‫ی فیكری��� ‌‬ ‫ی مه‌نزومه‌یه‌ك��� ‌‬ ‫داده‌نرێ���ن خاوه‌ن��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی شتراوس ل ‌ه لێكدانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی خۆیانن‪ ،‬لیڤ ‌‬ ‫ی ئه‌خالق ‌‬ ‫دیسپلینكراو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ��� ‌ه نائه‌وروپییه‌كاندا ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌فس���انه‌كان ‌‬ ‫بونیاد ‌‬ ‫ی نین‪،‬‬ ‫ی خوراف ‌‬ ‫روونكردووه‌ت���ه‌و‌ه ك ‌ه ئه‌وان ‌ه ئه‌فس���انه‌گه‌لێك ‌‬ ‫ی مه‌عریفین‪ )14(.‬ئه‌مه‌ش‬ ‫به‌ڵكو كۆمه‌ڵ ‌ه بنه‌ما و سس���تمێك ‌‬ ‫ی جه‌وهه‌ریی ‌ه ل ‌ه نێوان ئه‌فس���ان ‌ه‬ ‫ی جیاكه‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫ی ت���ر ‌‬ ‫خاڵێك ‌‬ ‫ی‬ ‫و خورافه‌دا‪ ،‬ك��� ‌ه مه‌رج نیی ‌ه هه‌موو ئه‌فس���انه‌یه‌ك هه‌ڵگر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بێت‪ ،‬هه‌رچه‌ند‌ه ش���تراوس حوكمێ ‌‬ ‫ی خوراف��� ‌‬ ‫ناوه‌رۆكێك ‌‬ ‫ره‌های‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ داوه‌‪.‬‬

‫ك��� ‌ه ده‌وترێت ئه‌فس���ان ‌ه خوراف ‌ه نییه‌‪ ،‬مه‌به‌س���ت ئه‌و‌ه نیی ‌ه‬ ‫ی ئه‌م���رۆ‪ ،‬به‌ڵكو زیاتر‬ ‫كه‌عه‌قاڵنیی ‌ه به‌و پێوه‌ر‌ه زانس���تیان ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ی بیركردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫مه‌به‌س���ته‌ك ‌ه له‌وه‌دای ‌ه ك��� ‌ه ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆڤایه‌تیی ‌ه ب��� ‌ه پێوه‌ر‌ه عه‌قڵییه‌كان ‌‬ ‫ی س���ه‌ره‌تا ‌‬ ‫قۆناغان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌فس���ان ‌ه ‌‬ ‫خۆیان‪ ،‬خ���ۆ ئه‌گه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌ك خاوه‌ن ‌‬ ‫ی ئه‌و راس���تییه‌ی ‌ه ك ‌ه ئه‌و‬ ‫ی نه‌بێت‪ ،‬ده‌رخه‌ر ‌‬ ‫تایب���ه‌ت ب ‌ه خۆ ‌‬ ‫ی خۆی���ان نه‌بوون‪،‬‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫گ���ه‌ل و نه‌ته‌وان ‌ه خاوه‌ن��� ‌‬ ‫ی‬ ‫نه‌یانتوانیو‌ه شارس���تانیه‌تیش پێك بێنن و ئه‌مه‌ش خاڵێك ‌‬ ‫ی ب ‌ه ئێستا و ئاینده‌یانه‌و‌ه‬ ‫ی مێژووی ‌ه ك ‌ه ئاس���ه‌وار ‌‬ ‫نێگه‌تیڤان ‌ه ‌‬ ‫هه‌ر ده‌مێنێته‌وه‌‪.‬‬

‫خورافه‌ و ئیستیبداد‬ ‫ی‬ ‫ی دروستبوون ‌‬ ‫ی هه‌ر ل ‌ه سه‌ره‌تا ‌‬ ‫ئیستیبداد یه‌كێك ‌ه له‌و به‌اڵیان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و كۆبوونه‌وه‌ی���ان ل��� ‌ه جوگرافیایه‌ك ‌‬ ‫ی مرۆڤایه‌ت��� ‌‬ ‫كۆمه‌ڵ��� ‌‬ ‫ی‬ ‫دیاریكراودا بووه‌ت ‌ه به‌ش���ێك ل ‌ه چاره‌نووسیان و ره‌نگدانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و كلتوور ‌‬ ‫ی و ئابوور ‌‬ ‫ی سیاس ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی به‌سه‌ر زۆر بوار ‌‬ ‫مه‌یدان ‌‬ ‫ی زۆر له‌ قۆناغه‌كانی‌ ژیانیانه‌وه‌ هه‌بووه‌‪.‬‬ ‫به‌شێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ئیستیبداد(دیسپۆتیزم) ل ‌ه به‌رامبه‌ر زۆر حاڵه‌ت و بارودۆخ ‌‬ ‫ی خه‌ڵكدا داده‌نرێت و زۆر پێناس ‌ه‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫نێگه‌تیڤ ‌‬ ‫و ه���او واتا هه‌ڵده‌گرێ���ت ك ‌ه هه‌ریه‌كه‌ی���ان له‌ویتر خراپتره‌‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ی له‌هه‌ر كار وكرده‌وه‌یه‌ك و به‌تایبه‌ت ل ‌ه موماره‌س ‌ه ‌‬ ‫تاكره‌و ‌‬ ‫ی خۆسه‌پاندن‬ ‫ی سیاسیدا‪،‬دكتاتۆریه‌ت و شێوازه‌كان ‌‬ ‫ده‌س���ه‌اڵت ‌‬ ‫ی هه‌موو هه‌ڵس‬ ‫ی خه‌ڵك ول ‌ه قاڵبدان ‌‬ ‫به‌سه‌رژیان و چاره‌نووس ‌‬ ‫ی ژیانیان له‌ناو ئه‌و چوارچێوه‌یه‌دا ك ‌ه‬ ‫و ك���ه‌وت و چالكییه‌كان ‌‬ ‫ی ده‌سه‌اڵت‬ ‫ی سیاس ‌‬ ‫دكتاتۆر ده‌یه‌وێت‪ ،‬توغیان و سه‌ركه‌ش��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و نه‌زان ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر توندوتیژ ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ده‌سه‌اڵت ‌‬ ‫كاتێك پایه‌كان ‌‬ ‫ی بنیات ده‌نێت‪ ،‬ئه‌مانه‌و جگ��� ‌ه له‌مانه‌ش ئه‌و‬ ‫وكۆنه‌په‌رس���ت ‌‬ ‫یو‬ ‫ی كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی ژیان��� ‌‬ ‫چه‌مك و حاڵه‌ت ‌ه به‌رجه‌س���ته‌بووان ‌ه ‌‬ ‫ی ئیستیبداددا‬ ‫ی مرۆین‪ ،‬ك ‌ه له‌ناو فه‌رهه‌نگ ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫سیاس��� ‌‬ ‫جێگایان بووه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫ده‌س���ه‌اڵت ‌ه ئیس���تیبدادییه‌كان ده‌یانه‌وێ���ت گه‌له‌كانی���ان‬ ‫شوێنكه‌وته‌یان بن ل ‌ه هه‌موو ئه‌و شتانه‌دا ك ‌ه خۆیان ده‌یانه‌وێت‪،‬‬ ‫ی و په‌راوێزێك‬ ‫باوه‌ریان به‌وان ‌ه هه‌بێت ك ‌ه خۆیان باوه‌ریان پێیه‌ت ‌‬ ‫نه‌هێڵنه‌و‌ه بۆ س���ه‌رنج و ره‌خن ‌ه و قس���ه‌كردن‪ ،‬بیروبۆچوون‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫و هه‌ڵوێس���ته‌كانیان بگۆرن ئه‌گه‌ر ویس���ت و ئ���اره‌زوو ‌‬

‫‪107‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی خواست و له‌و رووه‌و‌ه ئیستێك نه‌كه‌ن بۆ‬ ‫ده‌سه‌اڵتان ‌ه ئه‌و‌ه ‌‬ ‫بیركردنه‌وه‌و پرسیارێك نه‌كه‌ن ‌ه ده‌سپێك بۆ هیچ جۆر‌ه گۆران‬ ‫و وه‌رچه‌رخانێك‪،‬گرنگ ئه‌وه‌ی ‌ه به‌و ئاراسته‌یه‌دا بیر بكرێته‌و‌ه‬ ‫ك ‌ه ده‌س���ه‌اڵت بیرده‌كاته‌و‌ه و ئه‌وه‌ش چه‌سپاو‌ه ك ‌ه ده‌سه‌اڵت‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌ستوور و خواسته‌كان ‌‬ ‫ی سه‌ر زه‌ویی ‌ه و گوێرایه‌ڵ ‌‬ ‫(خوا) ‌‬ ‫به‌شێكه‌ له‌ باوه‌ری‌ ئایینی‌!‪ .‬‬ ‫ێ ئاكام یه‌كێك��� ‌ه ل ‌ه چه‌ك ‌ه‬ ‫ی ب��� ‌‬ ‫ی پروپووچ ‌‬ ‫خوراف��� ‌ه و بی���ر ‌‬ ‫ی ده‌سه‌اڵت ‌ه ئیس���تیبدادییه‌كان و له‌و‬ ‫ی ده‌س���ت ‌‬ ‫كاریگه‌ره‌كان ‌‬ ‫ی خۆیان تۆمار‬ ‫رێگایه‌و‌ه گه‌وره‌ترین س���ه‌ركه‌وتن ب���ۆ مانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی عه‌ق ‌ڵ و دوورخستنه‌وه‌یان له‌و پرۆس ‌ه‬ ‫ده‌كه‌ن‪ ،‬ده‌سته‌مۆكردن ‌‬ ‫ی له‌س���ه‌ر بنیات‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی هه‌نگاوه‌كان ‌‬ ‫چاره‌نووسس���از‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌وان ‌ه ‪ ،‬ئه‌مه‌ش ترسناكترین‬ ‫ی سه‌ره‌تا و كۆتای ‌‬ ‫ده‌نێت پالن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئیس���تیبدادگه‌راكان ‌ه ك ‌ه به‌هۆیه‌و‌ه بارودۆخ ‌‬ ‫ی ده‌ست ‌‬ ‫چه‌ك ‌‬ ‫ی تاكره‌وان ‌ه‬ ‫مانه‌و‌ه بۆ خۆیان ده‌ره‌خسێنن و درێژ‌ه ب ‌ه ده‌سه‌اڵت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆیان ده‌ده‌ن‪ ،‬كاتێكیش عه‌ق ‌ڵ بوو ب ‌ه یار ‌‬ ‫و دكتاتۆران��� ‌ه ‌‬ ‫ی ماندووشیان ژێربار‬ ‫ی ده‌سه‌اڵتداران‪ ،‬ئه‌و كات ‌ه جه‌ست ‌ه ‌‬ ‫ده‌ست ‌‬ ‫ی ده‌سه‌اڵت و‬ ‫ی كورس��� ‌‬ ‫ی ده‌بن ‌ه پارێزه‌ر ‌‬ ‫ده‌خرێت و به‌ئاس���ان ‌‬ ‫ئایدۆلۆژیا ئیستیبدادییه‌كان و ئه‌و جه‌سته‌یه‌ش هه‌ست ب ‌ه هیچ‬ ‫ێ بكه‌وێته‌و‌ه‬ ‫ی ل‌‬ ‫ئازار و ژانێك ناكات ت���ا دواتر كاردانه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫وچاره‌نووسی‌ ده‌سه‌اڵته‌ دكتاتۆره‌كان بخات ‌ه مه‌ترسییه‌وه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌الن ‌‬ ‫ی و كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی سیاس ‌‬ ‫ئیستیبداد وه‌ك به‌شێك ل ‌ه ژیان ‌‬ ‫ی ناو‌ه‬ ‫ی ناوه‌راستدا هه‌میش ‌ه به‌و ئاراسته‌یه‌دا هه‌نگاو ‌‬ ‫رۆژهه‌اڵت ‌‬ ‫ی ئه‌م ناوچه‌ی ‌ه بیرنه‌كه‌نه‌و‌ه و ئاوێت ‌ه ب ‌ه‬ ‫ك��� ‌ه گه‌ل ونه‌ته‌وه‌كان ‌‬ ‫ی هاوچه‌رخ نه‌بن‪،‬‬ ‫ی و ژیار ‌‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ی و ره‌وت ‌‬ ‫ی شارستان ‌‬ ‫كاروان ‌‬ ‫ی زانس���ت و‬ ‫هه‌ربۆی ‌ه ده‌بینین دواكه‌وتووترین جێگا ل ‌ه چه‌رخ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌خوێنده‌وار ‌‬ ‫ی ئێمه‌ی ‌ه و رێژ‌ه ‌‬ ‫ته‌كنه‌لۆژی���ادا ئه‌م ناوچه‌ی ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بووه‌ت ‌ه س���یما ‌‬ ‫و نه‌زانی���ن له‌م گون���د‌ه بچووك ‌ه جیهانی ‌ه ‌‬ ‫ی واڵتانی‌ ناوچه‌كه‌یه‌‪.‬‬ ‫هه‌نووكه‌ی ‌‬ ‫ی سیحر و‬ ‫ی و ئیسالمیدا كتێبه‌كان ‌‬ ‫ی عه‌ره‌ب ‌‬ ‫ێ ل ‌ه واڵتان ‌‬ ‫ل ‌ه هه‌ند ‌‬ ‫ێ ده‌درێت‬ ‫ی پ‌‬ ‫ی به‌رباڵو ره‌واج ‌‬ ‫خورافه‌و شه‌عوه‌ز‌ه به‌شێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی بۆ ره‌خسێنراوه‌‪ ،‬باڵم سانسۆر له‌سه‌ر‬ ‫ی ئازاد ‌‬ ‫و كه‌ش و هه‌وا ‌‬ ‫ی و زانس���تییه‌كان داده‌نرێت و رێگا ل ‌ه چاپ و‬ ‫كتێب ‌ه مه‌عریف ‌‬ ‫ی ئه‌و كتێب و نووسینان ‌ه ده‌گیرێت ك ‌ه راسته‌وخۆ‬ ‫باڵوبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫باس له‌ واقیعی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ هاوچه‌رخی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌كات‪.‬‬ ‫ئ���ه‌م ئازادیبه‌خش���ین ‌ه ب��� ‌ه خوراف��� ‌ه له‌الی���ه‌ن ده‌س���ه‌اڵت ‌ه‬

‫ی له‌الی���ه‌ن ده‌زگا‬ ‫ئیس���تیبدادییه‌كانه‌و‌ه و ره‌واج پێدان��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ره‌س���مییه‌كانیه‌وه‌‪ ،‬ته‌نها بۆ ئه‌و ئامانجه‌ی ‌ه عه‌قڵ ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ل ‌ه‬ ‫ی بخاته‌و‌ه ل ‌ه پرۆس��� ‌ه ‌‬ ‫ێ به‌نج بكات و دوور ‌‬ ‫پ‌‬ ‫ی دنیا‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی پێش���كه‌وتوو ‌‬ ‫ی و گه‌الن ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫واقیع��� ‌‬ ‫ی بۆ دروس���ت ده‌كات ب ‌ه‬ ‫ی بابه‌ت ‌‬ ‫ئه‌مه‌ش حاڵه‌تێك ل ‌ه به‌راورد ‌‬ ‫سوودی‌ ده‌سه‌اڵته‌ ئیستیبدادییه‌كان ته‌واو نابێت‪.‬‬ ‫ی ل ‌ه بیركردنه‌وه‌دا‬ ‫ی نازانس���ت ‌‬ ‫ی خوراف ‌ه و ش���ێواز ‌‬ ‫به‌رده‌وامی ‌‬ ‫ی له‌س���ه‌ر‬ ‫ی ده‌ره‌نجام ‌ه خراپه‌ك ‌ه ‌‬ ‫به‌م ش���ێو‌ه به‌رباڵوه‌و بینین ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬ئه‌و راستیی ‌ه به‌رجه‌ست ‌ه‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫هه‌موو ئاس���ته‌كان ‌‬ ‫ی ئه‌و كێش���ه‌ی ‌ه ناكات‪،‬‬ ‫ده‌كات ك ‌ه ته‌نها خوێندن چاره‌س���ه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی و ئاب���وور ‌‬ ‫ی سیاس��� ‌‬ ‫به‌ڵك���و ده‌بێت واقیع ‌‬ ‫یو‬ ‫ی كۆمه‌ڵگ ‌ه بگۆردرێت‪،‬ك ‌ه ئه‌مانه‌ش ئاماده‌س���از ‌‬ ‫و كلتوور ‌‬ ‫ی تاكدا‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی وه‌رچه‌رخان و گۆرانن له‌شێواز ‌‬ ‫زه‌مین ‌ه ‌‬ ‫ی و ئاسایی‌ خۆیدا‪.‬‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ب ‌ه ئاراست ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌دان‬ ‫رژێم ‌ه دكتاتۆر‌ه خۆس���ه‌پێنه‌كان هه‌میش ‌ه ل ‌ه هه‌وڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫گه‌له‌كانیان به‌شێوه‌یه‌ك خه‌ریك بكه‌ن ك ‌ه ئاگایان ل ‌ه بارودۆخ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌وان نه‌بێت‪ ،‬یان ب ‌ه باڵوكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی و سته‌م و ناداد ‌‬ ‫سیاس ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دواكه‌وتووان���ه‌‪ ،‬یان به‌رپاكردن ‌‬ ‫ی پوچگه‌رای ‌‬ ‫خوراف���ه‌و بیر ‌‬ ‫جه‌ن���گ و هه‌را ئه‌م ئامانجه‌ی���ان ده‌هێننه‌دی‌‪ ،‬ئه‌فالتوون له‌م‬ ‫ی هێزه‌و‌ه‬ ‫ی ل ‌ه رێگا ‌‬ ‫ی ئیستیبداد ‌‬ ‫باره‌یه‌و‌ه ده‌ڵێت‪ (:‬ده‌سه‌اڵت ‌‬ ‫ی توندوتیژیشه‌و‌ه‬ ‫ده‌سه‌اڵت ده‌گرێت ‌ه ده‌ست‪ ،‬هه‌روه‌ها ل ‌ه رێگا ‌‬ ‫ی ئه‌و‌ه هه‌و ‌ڵ ده‌دات یه‌كه‌م‬ ‫ئه‌و ده‌س���ه‌اڵت ‌ه پیاد‌ه ده‌كات‪ ،‬دوا ‌‬ ‫ی رزگار بكات‪ ،‬ده‌كه‌وێت ‌ه‬ ‫ی ل ‌ه مه‌ترسیدارترین نه‌یاره‌كان ‌‬ ‫جار خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زۆر و ده‌ست ده‌كات ب ‌ه دابه‌شكردن ‌‬ ‫ی به‌ڵێنگه‌لێك ‌‬ ‫هه‌ڵرشتن ‌‬ ‫ی جه‌ماوه‌ریش خۆشه‌ویست بێت‪،‬‬ ‫ی له‌سه‌ر ئاست ‌‬ ‫ی بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫زه‌و ‌‬ ‫ی گه‌ل هه‌میش ‌ه‬ ‫پاشان كۆمه‌ڵ ‌ه جه‌نگێك ده‌خولقێنێت بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ب ‌ه س���ه‌ركرده‌یه‌ك هه‌بێت‪ ،‬ئه‌م جه‌نگانه‌ش بار ‌‬ ‫پێویس���ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌و باج ‌ه گرانان ‌ه ‌‬ ‫ی هاوواڵتیان ه���ه‌ژار ده‌كات ب ‌ه هۆ ‌‬ ‫بژێو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سه‌عاته‌كان ‌‬ ‫ده‌یده‌ن‪ ،‬ئه‌مه‌ش ناچاریان ده‌كات ب ‌ه زیادكردن ‌‬ ‫ێ ده‌كات كاتێكیان ب ‌ه ده‌سته‌و‌ه نه‌مێنێته‌و‌ه‬ ‫كاركردن ك ‌ه وایان ل ‌‬ ‫بۆ بیركردنه‌و‌ه وهه‌ڵگه‌رانه‌و‌ه ل ‌ه ده‌سه‌اڵت ‌ه ئیستیبدادییه‌كان)‬ ‫(‪ )15‬‬ ‫ی ئیس���تیبدادگه‌راكان ده‌یخولقێنن كه‌ش و‬ ‫ئ���ه‌م بارودۆخ��� ‌ه ‌‬ ‫ی ب ‌ه پیت س���از ده‌كات بۆ خوراف ‌ه‬ ‫ی له‌بار و خاكێك ‌‬ ‫هه‌وایه‌ك��� ‌‬ ‫ی پروپووچ و دواكه‌وتووانه‌‪.‬ئه‌وه‌ش زیاتر مه‌ترس���یداره‌و‬ ‫و بیر ‌‬

‫‪108‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی قوڵت���ر ده‌كاته‌و‌ه‬ ‫ی به‌رای ‌‬ ‫ی خوراف��� ‌ه و عه‌قڵییه‌ت ‌‬ ‫كاریگ���ه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫ی مێژوویدا خوراف��� ‌ه مۆرك ‌‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه ل���ه‌زۆر قۆناغ ‌‬ ‫ی له‌به‌ر ك���راوه‌‪ ،‬رۆژئاواییه‌كان له‌م‬ ‫ی پیرۆز ‌‬ ‫پێ���دراو‌ه و به‌رگ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تاڵیان هه‌یه‌و ده‌سه‌اڵت ‌ه ئیستیبدادییه‌كان ‌‬ ‫رووه‌و‌ه ئه‌زموونێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئایین ‌‬ ‫ی كه‌نیس���ه‌دا ك ‌ه پیاوان ‌‬ ‫ی خورافه‌كان ‌‬ ‫ئه‌وروپا ل ‌ه په‌نا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌سه‌اڵت ‌‬ ‫ی مه‌س���یح و مه‌س���یحیه‌ته‌و‌ه موماره‌س ‌ه ‌‬ ‫ب ‌ه ناو ‌‬ ‫ی خودایی‌( الحق‬ ‫ی ماف ‌‬ ‫ی خۆیان ده‌ك���رد‪ ،‬پاپاكان تیۆر ‌‬ ‫ره‌ها ‌‬ ‫اإللهي) یان دارش���ت ك ‌ه به‌و پێی ‌ه ده‌سه‌اڵتدار له‌الیه‌ن خوداو‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی خودان و ب ‌ه ئاره‌زوو ‌‬ ‫ی ده‌كرێت و ئه‌وانیش نوێن���ه‌ر ‌‬ ‫دی���ار ‌‬ ‫ی تریان‬ ‫ی ده‌كه‌ن‪ ،‬پاشان تیۆرێك ‌‬ ‫خۆیان ده‌سه‌اڵتداره‌كان دیار ‌‬ ‫ی ده‌كات و ده‌یخات ‌ه‬ ‫ی یه‌كێك دیار ‌‬ ‫داهێنا ك ‌ه گوای ‌ه خودا خۆ ‌‬ ‫ی پاپا‪،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ێ ده‌ستتێوه‌ردان ‌‬ ‫ی ده‌س���ه‌اڵت ب ‌ه ب ‌‬ ‫سه‌ر كورس ‌‬ ‫ی كه‌ل���ه‌و كاته‌دا ل ‌ه‬ ‫ی جه‌بر ‌‬ ‫ب ‌ه پشتبه‌س���تن ب��� ‌ه فه‌لس���ه‌ف ‌ه ‌‬ ‫ی خودا پێشتر‬ ‫ئه‌وروپا باوبووه‌‪ ،‬ك ‌ه ده‌ڵێت ویس���ت و ئیراد‌ه ‌‬ ‫ی نیی ‌ه دواتر‬ ‫ی ره‌خس���اندوو‌ه و كه‌س بۆ ‌‬ ‫ی خه‌ڵك ‌‬ ‫كاروباره‌كان ‌‬ ‫ویست و قسه‌یه‌كی‌ تیایدا هه‌بێت‪)16(.‬‬ ‫ی ئومه‌یی ‌ه ل ‌ه‬ ‫هه‌ر ئه‌م بیروبۆچوون ‌ه به‌ناو فه‌لس���ه‌فییه‌بوو به‌ن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی شه‌رعیه‌ت ‌‬ ‫ی خۆیان بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئیسالمیدا كردیان ‌ه رێباز ‌‬ ‫مێژوو ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ بده‌ن ‌ه ده‌س���ه‌اڵت ‌ه سیاس���ییه‌كه‌یان و بیرۆك ‌ه ‌‬ ‫ی پ��� ‌‬ ‫ئایین ‌‬ ‫جه‌برییه‌تیان كرد‌ه‬ ‫ئا ید ۆ لۆ ژ ی���ا ی‌‬ ‫خۆیان‪ ،‬بیرۆكه‌یه‌ك‬ ‫ك��� ‌ه ده‌ڵێت‪ :‬مرۆڤ‬ ‫ی به‌س���ه‌ر‬ ‫توان���ا ‌‬ ‫هه‌م���وو ش���تێكدا‬ ‫ناش���كێت‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫ئه‌و ناچار كراو‌ه ل ‌ه‬ ‫هه‌موو كرداره‌كانیدا‬ ‫ی‬ ‫ی توانا ‌‬ ‫و خاوه‌ن��� ‌‬ ‫ئاره‌زوومه‌ندان���ه‌ی‌‬ ‫ی نیی��� ‌ه و ل ‌ه‬ ‫خ���ۆ ‌‬ ‫ئاس���مانه‌و‌ه هه‌موو‬ ‫ی‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫الیه‌نه‌كان��� ‌‬ ‫ی كراو‌ه‬ ‫خاڵبه‌ن���د ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر‬ ‫وچاره‌نووس ‌‬

‫ی تریشدا‬ ‫ی كراوه‌‪ ،‬وه‌ك چۆن ل ‌ه گیانله‌به‌ره‌كان ‌‬ ‫ئه‌م زه‌ویی ‌ه دیار ‌‬ ‫ئه‌و خیار و ژیان ‌ه ئاره‌زوومه‌ندانه‌یه‌ نییه‌!‪.‬‬ ‫یو‬ ‫ی سیاس��� ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫راس���ت ‌ه م���رۆڤ ل��� ‌ه زۆر كات و قۆناغ��� ‌‬ ‫ی واقیع‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ی ئه‌مر ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیدا ناچار كراو‌ه ب ‌ه قبووڵكردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت و ملكه‌چ ‌‬ ‫ئه‌و‌ه خودا نیی ‌ه ئه‌و واقیع ‌ه ‌‬ ‫ی ده‌سه‌اڵت ‌ه ئیستیبدادییه‌كان ‌ه‬ ‫ی ده‌كات‪ ،‬به‌ڵكو خود ‌‬ ‫ئیستیبداد ‌‬ ‫ی داسه‌پاویان ئه‌و‬ ‫ی و ده‌سه‌اڵت ‌‬ ‫بۆ ش���ه‌رعییه‌تدان ب ‌ه تاكره‌و ‌‬ ‫ی بۆ‬ ‫ی خودا و ئایینه‌و‌ه داده‌هێنن و مرۆڤه‌كان ‌‬ ‫خورافه‌ی ‌ه به‌ناو ‌‬ ‫ماوه‌یه‌ك پێو‌ه خه‌ریك ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫ (‪)3‬‬

‫ئیسالم و ئه‌ركی‌ بیركردنه‌وه‌‬

‫ی‬ ‫ی هه‌میش��� ‌ه له‌هه‌وڵ ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ئه‌و فیتره‌ت ‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤ به‌پێ ‌‬ ‫عه‌قڵ ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌ش‬ ‫ی ئه‌وه‌دای ‌ه ك ‌ه له‌ده‌وروبه‌ریدا روو ده‌دات‪ ،‬دوا ‌‬ ‫زانین��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌رێت ب ‌ه ئه‌ودیو ‌‬ ‫هه‌ر به‌رده‌وام بیرده‌كاته‌وه‌و ده‌یه‌وێت پ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ژیان و كۆتای ‌‬ ‫ی له‌دوا ‌‬ ‫ی نادیارو چاره‌نووس��� ‌‬ ‫بوون و جیهان ‌‬ ‫ی ناو ئه‌م دونیای���ه‌‪ ،‬ده‌یه‌وێت له‌هۆكارو ده‌ره‌نجامه‌كان‬ ‫ته‌مه‌ن ‌‬ ‫بگات‌و له‌مه‌شدا هه‌موو كات هه‌سته‌كان نایگه‌یه‌نێت به‌وه‌اڵمێك‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌م ویست و ئاره‌زوو‌ه ‌‬ ‫لێره‌دا ئایین دێت ‌ه پێشه‌و‌ه بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی درووس���ت بۆ هه‌موو‬ ‫ی عه‌قاڵن ‌‬ ‫مرۆڤ بێنێته‌دی‌‌و لێكدانه‌و‌ه ‌‬

‫‪109‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی رێگری���ش بێت له‌به‌رده‌م گه‌ران‌و‬ ‫ێ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ئه‌وان��� ‌ه بكات‪ ،‬به‌ب ‌‬ ‫ی تر ده‌وتوانین‬ ‫ی مرۆڤه‌كه‌شدا‪ .‬به‌شێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی زات ‌‬ ‫به‌دواداچوون ‌‬ ‫ی ته‌واو ده‌به‌خشێت ‌ه‬ ‫ی دروست‌و وه‌اڵم ‌‬ ‫بڵێین كه‌‪ :‬دین مه‌عریف ‌ه ‌‬ ‫عه‌قڵ ده‌ربار‌هی‌(نادیارو حاڵه‌ته‌ غه‌یبییه‌كان)(‪.)17‬‬ ‫ی‬ ‫ی پێویس���ت ‌ه بۆ په‌ره‌پێدان و گه‌ش���ه‌پێدان ‌‬ ‫ئایی���ن خۆراكێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی راست و دروستیش رۆڵ ‌‬ ‫ی ئاسمان ‌‬ ‫توانا عه‌قڵییه‌كان‪ ،‬ئایین ‌‬

‫هیچ ئایین و فه‌لسه‌فه‌یه‌ك‬ ‫ی‬ ‫به‌ئه‌نداز‌هی‌ ئیسالم بایه‌خ ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌كاری‌ عه‌قڵ نه‌داوه‌‪ ،‬مه‌نهه‌ج ‌‬ ‫ش‬ ‫بیركردنه‌و‌هی‌ عه‌قاڵنی ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌ئیسالمدا له‌سه‌ر بنه‌ماگه‌ل ‌‬ ‫خوراف ‌ه و وه‌هم و ئه‌فسان ‌ه‬ ‫رانه‌وه‌ستاوه‬

‫ی‬ ‫ی رێنموونیكار ببینێ���ت‪ ،‬هه‌نگاو ‌‬ ‫ی ژیاندا رۆڵ��� ‌‬ ‫بزووتن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫ی مرۆڤ ‌ه بۆ‬ ‫ی ئیس�ل�امیش هاندان��� ‌‬ ‫ی ئه‌م رێنموونیی ‌ه ‌‬ ‫یه‌كه‌م��� ‌‬ ‫یو‬ ‫ی عه‌قاڵنیان ‌ه له‌گه‌ڵ خۆ ‌‬ ‫بیركردنه‌وه‌و تێرامان و مامه‌ڵه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی و هه‌روه‌ها‬ ‫ی ئه‌م بوون ‌ه دنیایی ‌ه ‌‬ ‫ی دوا ‌‬ ‫ده‌وروبه‌رو چاره‌نووس ‌‬ ‫ی هه‌موو ئه‌مانه‌‪َ [ :‬ولَ ُه‬ ‫ی سه‌ره‌تاو كۆتای ‌‬ ‫به‌دیهێنه‌رو خوڵقێنه‌ر ‌‬

‫الس��� َما َو ِ أْ َ‬ ‫ض ُك ٌّل لَ ُه َقا ِنتُ َ‬ ‫ون‪َ .‬و ُه��� َو الَّ ِذي يبْدأُ ْال َخ ْل َق ثُ َّم‬ ‫َم ْن ِفي َّ‬ ‫ات َوال ْر ِ‬ ‫الس��� َما َو ِ أْ َ‬ ‫يُ ِعي ُد ُه َو ُه َو أَ ْه َو ُن َعلَ ْي ِه َولَ ُه ْال َم َث ُل أْ َ‬ ‫ض َو ُه َو‬ ‫ال ْعلَى ِفي َّ‬ ‫ات َوال ْر ِ‬ ‫ض َر َب لَ ُك ْم َم َث ً‬ ‫ْال َعز ُ‬ ‫يز ْال َح ِكي ُم‪َ .‬‬ ‫ال ِم ْن أَ ْن ُف ِس ُك ْم َه ْل لَ ُك ْم ِم ْن َما َملَ َك ْت أَ ْي َمانُ ُك ْم‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫���ر َكا َء ِفي َما َر َزق َناك ْم َفأ ْنتُ ْم ِفي ِه َس��� َوا ٌء َت َخافو َن ُه ْم َك ِخي َف ِتك ْم أ ْن ُف َسك ْم‬ ‫ِم ْن ش َ‬ ‫ون‪َ .‬بل اتَّ َب َع الَّ ِذ َ َ َ َ‬ ‫ُ‬ ‫ْر‬ ‫َك َذلِ َك نُ َف ِّ‬ ‫يات لِ َق ْ‬ ‫ص ُل آْال ِ‬ ‫���و ٍم ي ْع ِقل َ ِ‬ ‫ين ظلمُوا أ ْه َوا َء ُه ْم ِب َغي ِ‬ ‫ِع ْل ٍم َف َم ْن ي ْه ِدي َم ْن أَ َ‬ ‫اص ِر َين] روم‪.29-26:‬‬ ‫ض َّل اللهَُّ َو َما لَ ُه ْم ِم ْن َن ِ‬

‫ی‬ ‫ی ته‌ندروس���ت ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ده‌بینێت و به‌ره‌و بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫رێنموون ‌‬ ‫ده‌بات بۆ تێرامان له‌بوونه‌وه‌رو ژیان‪ ،‬په‌یام ‌ه ئاس���مانییه‌كان‬ ‫عه‌قڵه‌كان راده‌هێنێت و له‌وێشه‌و‌ه ئه‌و ده‌رواز‌ه داخراوه‌یان بۆ‬ ‫ده‌كاته‌وه‌ كه‌ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌وان و جیهانه‌ك ‌هی‌ تریش بدۆزنه‌وه‌‪.‬‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه‬ ‫ی ب ‌ه پرۆس��� ‌ه ‌‬ ‫ێ نموون ‌ه ‌‬ ‫ی ب��� ‌‬ ‫ئیس�ل�ام بایه‌خێك ‌‬ ‫ی بینین و‬ ‫ی له‌رێگایه‌و‌ه مرۆڤ بریارو ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫داو‌ه ب���ۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی بكه‌وێت ‌ه ده‌ست‪،‬‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫تێرامان و به‌گه‌رخس���تن ‌ه عه‌قڵییه‌كان ‌‬ ‫ی له‌هه‌موو بواره‌كاندا هه‌بێت‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها ئه‌فراندن و داهێنانیش ‌‬ ‫ی مرۆڤ بۆ گه‌یش���تن ‌ه ب ‌ه مه‌جهوله‌كان‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی دروس���ت بۆ مامه‌ڵ ‌ه له‌گه‌ڵ مه‌حسوس‌و‬ ‫ی میكانیزم ‌‬ ‫داهێنان ‌‬ ‫ی مرۆڤه‌كان‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫مه‌علومه‌كاندا‪ ،‬به‌واتایه‌كیتر پرۆس ‌ه ‌‬ ‫ی و قیامه‌تی‌‪ ،‬فیزیك���ی‌‌و میتافیزیكی‌‪-‬‬ ‫ی ‪-‬دونیای��� ‌‬ ‫ره‌هه‌ندێك��� ‌‬ ‫ی به‌پیت ‌ه بۆ تێگه‌یشتن له‌دووه‌میان‬ ‫هه‌یه‌و یه‌كه‌میان كێڵگه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بخرێت ‌ه كارو پرۆس ‌ه ‌‬ ‫ئه‌گه‌ر عه‌قڵ به‌ش���ێو‌ه ته‌ندروسته‌ك ‌ه ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌هی‌ به‌دوادا بێت‪.‬‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ی ئاس���مانیی ‌ه بۆ س���ه‌ر زه‌و ‌‬ ‫ئیس�ل�ام ك��� ‌ه دواپه‌یام��� ‌‬ ‫ی رۆژگارو‬ ‫ی له‌خۆ گرتوو‌ه ك ‌ه ده‌بێت له‌گه‌ڵ ره‌وت ‌‬ ‫تایبه‌تمه‌ندیی ‌ه ‌‬

‫ی‬ ‫ی به‌كار ‌‬ ‫ی ئیسالم بایه‌خ ‌‬ ‫هیچ ئایین و فه‌لسه‌فه‌یه‌ك به‌ئه‌نداز‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌یشتن به‌حه‌قیقه‌ت و وه‌اڵم ‌‬ ‫ی له‌پێناو ‌‬ ‫عه‌قڵ و ته‌وزیفكردن ‌‬ ‫ی دروست‬ ‫ی عه‌قاڵن ‌‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫پرسیاره‌كاندا نه‌داوه‌‪ ،‬مه‌نهه‌ج ‌‬ ‫ی خوراف ‌ه و وه‌هم و ئه‌فسان ‌ه‬ ‫له‌ئیس�ل�امدا له‌س���ه‌ر بنه‌ماگه‌ل ‌‬ ‫ێ‬ ‫رانه‌وه‌ستاوه‌‪ ،‬به‌ڵكو له‌حه‌قیقه‌ت ‌ه به‌رجه‌سته‌كانه‌و‌ه ده‌ست پ ‌‬ ‫ی ده‌بێته‌و‌ه‬ ‫ی مرۆڤدا جێگا ‌‬ ‫ی عه‌قڵ ‌‬ ‫ی له‌چوارچێو‌ه ‌‬ ‫ده‌كات و ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ده‌ستپێك‪ ،‬ته‌نانه‌ت له‌هه‌ستپێكراوه‌كانیشه‌و‌ه‬ ‫ده‌یكات ‌ه خاڵ ‌‬ ‫ی تێرامان‬ ‫به‌ره‌و ناهه‌س���تپێكراوه‌كان ده‌روات و ده‌یكات ‌ه بابه‌ت ‌‬ ‫و شرۆڤه‌كاری‌‪.‬‬ ‫ی عه‌قڵ ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه له‌و ش���تان ‌ه راده‌مێنێت‬ ‫له‌تایبه‌تمه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و شاراوه‌كان ‌‬ ‫ی پێ ده‌كات‪ ،‬پاش���ان ناواخن ‌ه نهێن ‌‬ ‫ك ‌ه ده‌رك ‌‬ ‫ی له‌س���ه‌ر بنیات‬ ‫ده‌رده‌هێن���ێ‌‌و بریارو ده‌ره‌نجام ‌ه كۆتاییه‌كان ‌‬ ‫ی و ئه‌فس���انه‌ییه‌كان له‌نادیاره‌و‌ه‬ ‫ده‌نێت(‪ ،)18‬دیدگا خوراف ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌كێشن و به‌ره‌و دنیا ‌‬ ‫ی وه‌هم ‌‬ ‫ده‌ست پێده‌كه‌ن و وێنایه‌ك ‌‬ ‫خۆی���ان و ده‌وروبه‌ر هه‌نگاو هه‌ڵده‌گ���رن‪ ،‬ك ‌ه دواجار حوكم و‬ ‫ی بابه‌تی‌‌و‬ ‫ی ده‌درده‌چ���ن‌و بنه‌مایه‌ك ‌‬ ‫بریاره‌كانی���ان ناعه‌قاڵن��� ‌‬ ‫واقیعییان نابێت‪.‬‬

‫قورئان‌و پرۆس ‌هی‌ راهێنانی‌ عه‌قڵ‬ ‫ی‬ ‫ی عه‌قاڵن ‌‬ ‫ی بۆ مرۆڤه‌كان له‌س���ه‌ر بنه‌مایه‌ك ‌‬ ‫ی قورئان ‌‬ ‫خیتاب��� ‌‬ ‫ی بریاردان‪ ،‬چونك ‌ه عه‌قڵ‬ ‫راوه‌ستاوه‌و عه‌قڵ كراوه‌ت ‌ه سه‌نته‌ر ‌‬ ‫ی گه‌ور‌ه ئه‌و به‌خشش ‌ه‬ ‫ی ته‌كلیف و پابه‌ندییه‌و ئه‌گه‌ر خوا ‌‬ ‫بنه‌ما ‌‬ ‫ی س���ه‌نده‌و‌ه هه‌موو حوكم و‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ل��� ‌ه به‌نده‌یه‌ك ‌‬ ‫گه‌وره‌ی��� ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌س���ه‌ر هه‌ڵده‌گرێت‌و له‌گش���ت ده‌ره‌نجامه‌كان ‌‬ ‫پابه‌ندییه‌ك ‌‬

‫‪110‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫كارو هه‌ڵسورانه‌ نائاساییه‌كانی‌ ده‌یبه‌خشێت‪.‬‬ ‫ی س���ه‌ره‌كی ‌ه ل ‌ه كیان ‌ه‬ ‫ی ك ‌ه ته‌وه‌ر‌ه ‌‬ ‫ئ���ه‌م عه‌قڵ ‌ه ئینس���انیی ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌بێته‌و‌ه ئه‌رك ‌‬ ‫ی رووب���ه‌روو ‌‬ ‫ی ئیاله ‌‬ ‫مرۆییه‌ك���ه‌داو خیتاب ‌‬ ‫ی گ���ه‌ور‌ه ده‌یه‌وێت‬ ‫ێ س���پێردراوه‌‪ ،‬بۆیه‌خوا ‌‬ ‫ی پ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌م ئه‌رك ‌ه گه‌وره‌یه‌و‬ ‫ی بدات بۆ به‌جێهێنان ‌‬ ‫گه‌ش ‌ه به‌تواناكان ‌‬ ‫یو‬ ‫ی ده‌كات ب���ۆ گه‌یش���تن ب ‌ه راس���ت ‌‬ ‫ب���ه‌رده‌وام رێنموون��� ‌‬ ‫ی ئایه‌ت ‌ه‬ ‫ی حوه‌قیقه‌ت‪ .‬بۆی ‌ه ده‌بینین زۆرب ‌ه ‌‬ ‫گه‌یش���تن به‌رێباز ‌‬ ‫ی عه‌قائیدییان‬ ‫ی و به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی رێنموون ‌‬ ‫قورئانییه‌كان ك ‌ه ئامانج ‌‬ ‫هه‌ی ‌ه عه‌قڵ بانگهێش���ت ده‌ك���ه‌ن بۆ وردبوون���ه‌وه‌و تێرامان‬ ‫ی ناوازه‌و‬ ‫ی م���رۆڤ وه‌ك كائینێك ‌‬ ‫ی ده‌وروبه‌رو خود ‌‬ ‫له‌جیهان��� ‌‬ ‫ی و زانستی‌ ‬ ‫ی بابه‌ت ‌‬ ‫ده‌یه‌وێت له‌س���ه‌ر بیركردنه‌وه‌و لێكدانه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كارا ‌‬ ‫ی عه‌قڵێك ‌‬ ‫رایبهێنێ���ت‪ ،‬قورئان ده‌یه‌وێت مرۆڤ خاوه‌ن ‌‬ ‫هه‌ڵس���وراوبێت له‌ناو ئه‌م بوونه‌وه‌ر‌ه به‌رفراوانه‌داو هه‌میش��� ‌ه‬ ‫ی درووس���ت و‬ ‫ی تێرامان و بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ده‌ره‌نجام ‌‬ ‫بریاره‌كان ‌‬ ‫زانستیان ‌ه بێت‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی میكانیزمێك ‌‬ ‫ی بۆ ئه‌م راهێنان��� ‌ه گرتنه‌به‌ر ‌‬ ‫ی قورئان ‌‬ ‫میتۆد ‌‬ ‫ی واقیع ‌ه‬ ‫ی و زانس���تیی ‌ه ك��� ‌ه بریتیی��� ‌ه له‌نمایش���كردن ‌‬ ‫بابه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ناو ‌‬ ‫به‌رجه‌سته‌كه‌و الیه‌ن ‌ه سه‌یرو سه‌رسورهێنه‌رو ناوازه‌كان ‌‬ ‫ی عه‌قڵ كه‌مه‌ندكێش بكات بۆ بیركردنه‌و‌ه ل ‌ه الیه‌ن‌و‬ ‫ب���ۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌و ره‌هه‌ندو الیه‌ن ‌ه نادیاران ‌ه ‌‬ ‫ی تری‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ره‌هه‌نده‌كان ‌‬ ‫ی ورد‬ ‫ك ‌ه به‌و بیركردنه‌وه‌و تێرامان ‌ه ده‌رده‌كه‌ون‪ ،‬باس���ه‌رنجێك ‌‬ ‫له‌مه‌غزاو مه‌به‌ستی‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ پیرۆزانه‌ بده‌ین‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی قورئاندا بۆ ئه‌دا ‌‬ ‫ی بانگه‌ش ‌ه ‌‬ ‫له‌ناو س���یاق ‌ه جۆراوجۆره‌كان ‌‬ ‫بیركردنه‌و‌ه ده‌بینین چه‌ندین شێواز به‌كارهاتووه‌‪ ،‬دیارترینیان‬ ‫ی دیارده‌و س���وننه‌ت ‌ه‬ ‫ی باس���كردن ‌‬ ‫فه‌رمان ‌ه ب ‌ه بیركردنه‌و‌ه دوا ‌‬ ‫ی به‌س���ه‌رهات و‬ ‫ی گێرانه‌و‌ه ‌‬ ‫كه‌ونیی���ه‌كان‪ ،‬هه‌روه‌ها ل���ه‌دوا ‌‬ ‫ی زیاتر‬ ‫ی گه‌ل ‌ه پێش���ینه‌كان‪ ،‬ب���ه‌اڵم ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫رووداوه‌كان ‌‬ ‫ی عه‌قڵه‌كان‬ ‫ی بۆ كه‌مه‌ندكێشكردن ‌‬ ‫ی قورئانی ‌‬ ‫بووه‌ت ‌ه به‌رنامه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بیركردنه‌وه‌‪ ،‬بریتیی ‌ه ل ‌ه پێشاندان ‌‬ ‫ی ئه‌داكردن ‌‬ ‫ب ‌ه مه‌به‌س���ت ‌‬ ‫ی و ئینس���انیی ‌ه به‌رجه‌س���ته‌و بینراوه‌كان و‬ ‫مه‌ش���هه‌د‌ه كه‌ون ‌‬ ‫ی و الیه‌ن ‌ه سه‌رسورهێنه‌ره‌كانیان‪:‬‬ ‫ئاماژه‌دان به‌ ناوازه‌ی ‌‬ ‫ْص ُر َ‬ ‫ون]الذاريات‪.21:‬‬ ‫[ َو ِفي أَ ْن ُف ِس ُك ْم أَ َفال تُب ِ‬ ‫ُ‬ ‫الث َذلِ ُك ُم اللهَُّ‬ ‫ْ ُُ ُ‬ ‫ات َث ٍ‬ ‫ون أُ َّم َها ِت ُك ْم َخ ْلقاً ِم ْن َب ْع ِد َخ ْل ٍق ِفي ُظلُ َم ٍ‬ ‫[يخلقك ْم ِفي بُط ِ‬ ‫َرب ُ‬ ‫ص َر ُف َ‬ ‫ون]الزمر‪.6:‬‬ ‫ُّك ْم لَ ُه ْالم ُْل ُك ال إِلَ َه إِ اَّل ُه َو َفأَنَّى تُ ْ‬ ‫الس��� َما َو ِ أْ َ‬ ‫ض َو ْ‬ ‫الف اللَّي ِ َّ‬ ‫ار َو ْال ُف ْل ِك الَِّتي‬ ‫[إِ َّن ِفي َخ ْل ِق َّ‬ ‫اخ ِت ِ‬ ‫ات َوال ْر ِ‬ ‫ْل َوالن َه ِ‬

‫الس َما ِء ِم ْن َما ٍء َفأَ ْحيا‬ ‫اس َو َما أَ ْن َز َل اللهَُّ ِم َن َّ‬ ‫َت ْج ِري ِفي ْال َب ْح ِر ِب َما ي ْن َف ُع النَّ َ‬ ‫ب ِه أْ َ‬ ‫ال ْر َ‬ ‫اب‬ ‫يف ِّ‬ ‫ض َب ْع َد َم ْو ِت َها َو َب َّث ِفي َها ِم ْن ُك ِّل دَابَّ ٍة َو َت ْ‬ ‫ياح َو َّ‬ ‫ص ِر ِ‬ ‫الس َح ِ‬ ‫ِ‬ ‫الر ِ‬ ‫أْ‬ ‫َ‬ ‫يات لِ َق ْو ٍم ي ْع ِقلُ َ‬ ‫ُس َّخ ِر َبي َ‬ ‫ون]البقرة‪.164:‬‬ ‫ْن َّ‬ ‫ض آَل ٍ‬ ‫ْالم َ‬ ‫الس َما ِء َوال ْر ِ‬ ‫اخ ِت اَل ُ‬ ‫يت َولَ��� ُه ْ‬ ‫ف اللَّي ِ َّ‬ ‫ُح ِيي َويُ ِم ُ‬ ‫���ار أَ َف اَل َت ْع ِقلُ َ‬ ‫ون]‬ ‫[ َو ُه َو الَّ��� ِذي ي ْ‬ ‫ْل َوالن َه ِ‬ ‫المؤمنون‪.80‬‬ ‫ِّن أَ ُنف ِس ُ‬ ‫[ َو ِم ْن آيا ِت ِه أَ ْن َخلَ َق لَ ُكم م ْ‬ ‫اجا لَِّت ْس ُكنُوا إِلَ ْي َها َو َج َع َل َب ْي َن ُكم‬ ‫���ك ْم أَ ْز َو ً‬ ‫آليات لَِّق ْو ٍم ي َت َف َّك ُر َ‬ ‫ات‬ ‫ون‪َ .‬و ِم ْن آيا ِت ِه َخ ْل ُق َّ‬ ‫َّم َو َّد ًة َو َر ْح َم ًة إِ َّن ِفي َذلِ َك ٍ‬ ‫الس َما َو ِ‬ ‫َ‬ ‫اخ ِت ُ‬ ‫ض َو ْ‬ ‫آليات لِّْل َعالِ ِم َ‬ ‫ين‪َ .‬و ِم ْن‬ ‫الف أَْل ِس َن ِت ُك ْم َوأَْل َوا ِن ُك ْم إِ َّن ِفي َذلِ َك‬ ‫ٍ‬ ‫َواأل ْر ِ‬ ‫آيا ِت ِه َم َنام ُ‬ ‫ُكم ِباللَّي ِ َّ‬ ‫ار َوا ْب ِت َغا ُؤ ُكم مِّن َف ْ‬ ‫آليات لَِّق ْو ٍم‬ ‫ضلِ ِه إِ َّن ِفي َذلِ َك‬ ‫ٍ‬ ‫ْل َوالن َه ِ‬ ‫ُون‪َ .‬و ِم ْن آيا ِت ِه يُر ُ‬ ‫يس��� َمع َ‬ ‫الس َماء َماء‬ ‫يك ُم ْال َب ْر َق َخ ْو ًفا َو َط َمعًا َويُ َن ِّز ُل ِم َن َّ‬ ‫ْ‬ ‫ِ‬ ‫ُحيي ب ِه َ‬ ‫األ ْر َ‬ ‫آليات لَِّق ْو ٍم ي ْع ِقلُ َ‬ ‫ون‪َ .‬و ِم ْن آيا ِت ِه‬ ‫ض َب ْع َد َم ْو ِت َها إِ َّن ِفي َذلِ َك‬ ‫ٍ‬ ‫َفي ْ ِ ِ‬ ‫َع َو ًة م َ َ‬ ‫األ ْر ُ َ‬ ‫الس َماء َو َ‬ ‫َع ُ‬ ‫اك ْم د ْ‬ ‫ض إِ َذا أَنتُ ْم‬ ‫ْر ِه ثُ َّم إِ َذا د َ‬ ‫أَن َت ُقو َم َّ‬ ‫ِّن األ ْر ِ‬ ‫ض ِبأم ِ‬

‫الس��� َما َو ِ َ‬ ‫ض ُك ٌّل لَّ ُه َقا ِنتُ َ‬ ‫َت ْخ ُر ُج َ‬ ‫ون‪َ .‬و ُه َو الَّ ِذي‬ ‫ون‪َ .‬ولَ ُه َمن ِفي َّ‬ ‫ات َواأل ْر ِ‬ ‫يبْ���دَأُ ْال َخ ْل َق ثُ َّم يُ ِعي ُد ُه َو ُه َو أَ ْه َو ُن َعلَ ْي ِه َولَ ُه ْال َم َث ُل َ‬ ‫ات‬ ‫األ ْعلَى ِفي َّ‬ ‫الس��� َما َو ِ‬ ‫َ‬ ‫َّث ً‬ ‫ض َر َب لَ ُكم م َ‬ ‫ض َو ُه َو ْال َعز ُ‬ ‫يز ْال َح ِكي ُم‪َ .‬‬ ‫ال ِم ْن أَ ُنف ِس ُك ْم َهل لَّ ُكم مِّن‬ ‫َواأل ْر ِ‬ ‫ِ‬ ‫���ر َكاء ِفي َما َر َز ْق َن ُ‬ ‫اك ْم َفأَنتُ ْم ِفي ِه َس َواء َت َخ ُافو َن ُه ْم‬ ‫مَّا َملَ َك ْت أَ ْي َمانُ ُكم مِّن ُش َ‬ ‫اآليات لِ َق ْو ٍم ي ْع ِقلُ َ‬ ‫ون]الروم‪.28-21:‬‬ ‫ص ُل‬ ‫َك ِخي َف ِت ُك ْم أَ ُنف َس ُك ْم َك َذلِ َك نُ َف ِّ‬ ‫ِ‬ ‫ون ِم ْن ُدون هَّ‬ ‫اللِ َما ال ي ْن َفع ُ‬ ‫اليض ُّر ُك��� ْم أُ ٍّ‬ ‫ُك ْم َش���يْئاً َو ُ‬ ‫[أَ َف َت ْعبُ��� ُد َ‬ ‫ف لَ ُك ْم َولِ َما‬ ‫ِ‬ ‫ون ِم ْن ُدون هَّ‬ ‫اللِ أَ َفال َت ْع ِقلُ َ‬ ‫َت ْعبُ ُد َ‬ ‫ون]األنبياء‪.67:‬‬ ‫ِ‬ ‫ات َو أْ َ‬ ‫ال ْر َ‬ ‫ض َو َما َب ْي َن ُه َما إِ اَّل‬ ‫[أَ َولَ ْم ي َت َف َّك ُروا ِفي أَ ْن ُف ِس ِه ْم َما َخلَ َق اللهَُّ َّ‬ ‫الس َما َو ِ‬ ‫ِب ْال َح ِّق] سورة الروم‪.8‬‬ ‫َ‬ ‫[ك َذلِ َك يُ َبي ُ‬ ‫اآليات لَ َعلَّ ُك ْم َت َت َف َّك ُر َ‬ ‫ون]البقرة‪.219 :‬‬ ‫ِّن اللهَُّ لَ ُك ُم‬ ‫ِ‬ ‫َْ‬ ‫صص َ‬ ‫ص لَ َعلَّ ُه ْم ي َت َف َّك ُر َ‬ ‫ون]األعراف‪.176 :‬‬ ‫ص َ‬ ‫الق َ‬ ‫[فاق ُ ِ‬ ‫الس��� َم َو ِ أْ َ‬ ‫ض َو َما َخلَ َق اللهَُّ ِم ْن َش ْي ٍء]‬ ‫وت َّ‬ ‫[أَ َولَ ْم ي ْن ُظ ُروا ِفي َملَ ُك ِ‬ ‫ات َوال ْر ِ‬ ‫األعراف ‪.185‬‬ ‫َ أْ َ‬ ‫[أَ َولَ ْم َ َ‬ ‫ُ ْ‬ ‫ض ْال ُج ُر ِز َفنُ ْخ ِر ُج ِب ِه َز ْرعاً َت ْأ ُك ُل‬ ‫ير ْوا أنَّا َن ُس���وق ال َما َء إِلى ال ْر ِ‬ ‫ْص ُر َ‬ ‫ون] السجدة‪.27‬‬ ‫ِم ْن ُه أَ ْن َعا ُم ُه ْم َوأَ ْن ُف ُس ُه ْم أَ َفال يُب ِ‬ ‫أْ‬ ‫صبًّا ُث َّم َش َق ْق َنا أْ َ‬ ‫َ‬ ‫ال ْن َس ُ‬ ‫ال ْر َ‬ ‫ض َشقًّا‬ ‫ص َب ْب َنا ْال َما َء َ‬ ‫ان إِلَى َط َعا ِم ِه أَنَّا َ‬ ‫[ف ْلي ْن ُظ ِر ِ‬ ‫ال َحدَا ِئ َق ُغ ْلباً َفا ِك َه ًة َوأَبّا َم َتاعاً‬ ‫ً َْ ً ُ ً ْ ً‬ ‫ََْ ْ‬ ‫َ‬ ‫فأن َبت َنا ِفي َها َحبًّا َ ِع َنبا َوقضبا َ َزيْتونا َو َنخ َ‬ ‫لَ ُك ْم َو َ‬ ‫ل ْن َعا ِم ُك ْم]‬ ‫أِ‬ ‫أْ‬ ‫���ق ْق َنا َ‬ ‫َ ْ ْ ُ إْ‬ ‫صبًّا‪ .‬ثُ َّم َش َ‬ ‫ال ْن َس ُ‬ ‫ال ْر َ‬ ‫ض‬ ‫ص َب ْب َنا ْال َما َء َ‬ ‫���ان إِلَى َط َعا ِم ِه‪ .‬أَنَّا َ‬ ‫[فلينظ ِر ِ‬ ‫َش ًّ‬ ‫���قا‪َ .‬فأَ ْن َب ْت َنا ِفي َها َحبًّا‪َ .‬و ِع َنبًا َو َق ْ‬ ‫ضبًا‪َ .‬و َزيْتُو ًن���ا َو َن ْخ اًل‪َ .‬و َحدَا ِئ َق ُغ ْلبًا‪.‬‬ ‫اعا لَ ُك ْم َو َ‬ ‫َو َفا ِك َه ًة َوأَبًّا‪َ .‬م َت ً‬ ‫ل ْن َعا ِم ُك ْم]عبس‪.32-24:‬‬ ‫أِ‬

‫ی پیرۆز ئ���ه‌و حه‌قیقه‌ت ‌ه‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ب���ه‌م ئایه‌تان���ه‌و ده‌یان ئایه‌ت��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ئیس�ل�امیی ‌ه به‌رجه‌ست ‌ه ده‌بێت ك ‌ه بیركردنه‌وه‌و به‌گه‌رخستن ‌‬

‫‪111‬‬

‫ذمارة (‪)2‬‬

‫زستانى ‪2011‬‬


‫عه‌قڵ ‌ی مرۆ��ی ‌ی ل ‌ه نێوان بیركردنه‌و ‌ه ‌ی زانست ‌ی و تێگه‌یشتن ‌ی خورافیدا‬

‫ی ئاینییه‌‪ ،‬له‌به‌رامبه‌ر‬ ‫ی گه‌ور‌ه ‌‬ ‫ی راگه‌یه‌نراو ‌‬ ‫عه‌ق���ڵ فه‌ریزه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی و زانس���تیدا دۆگمابوون‬ ‫ی عه‌قاڵن ‌‬ ‫ی و بیركردنه‌و‌ه ‌‬ ‫عه‌قڵگه‌رای ‌‬ ‫ی خوایی‌‌و‬ ‫و گومرایی‌‌و سه‌رلێشێوان دێت‪ ،‬پاشان لێپێچینه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ی به‌دوادا دێ���ت‪ ،‬جگ ‌ه له‌و‌ه ‌‬ ‫ی ئاخیره‌تیش��� ‌‬ ‫ی رۆژ ‌‬ ‫س���زا ‌‬ ‫ی خۆیان ناكه‌ن و بیركردنه‌وه‌و رووانینیان‬ ‫ی كار به‌عه‌قڵ ‌‬ ‫كه‌سان ‌ه ‌‬ ‫بۆ هیچ پێشهات و حاڵه‌تێك نیی ‌ه ب ‌ه خراپتر له‌ئاژه‌ڵ وه‌سفیان‬ ‫ده‌كات‪.‬‬

‫ئیجتیهاد به‌رهه‌می‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ زانستییه‌‬

‫ی‬ ‫ی به‌و‌ه نه‌كردوو‌ه ك ‌ه مرۆڤ ته‌نها له‌كاروباره‌كان ‌‬ ‫ئیسالم فه‌رمان ‌‬ ‫دنیای���دا بیر بكات���ه‌وه‌‪ ،‬به‌ڵكو ل���ه‌وه‌ش زیاتر رۆیش���تووه‌و‬ ‫ی له‌به‌رده‌م بیركردنه‌وه‌دا وااڵ كردووه‌و‬ ‫ی ئاینیش��� ‌‬ ‫ده‌روازه‌كان ‌‬ ‫ی كرد‌ه عه‌قڵییه‌كانه‌و‌ه ئه‌و پرۆس��� ‌ه فیقهیی ‌ه به‌رهه‌م‬ ‫له‌رێ���گا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌زانست ‌‬ ‫ی وبنه‌ماكان ‌‬ ‫ی ئیسالم ‌‬ ‫ی ده‌وترێت فیقه ‌‬ ‫هاتوو‌ه ك ‌ه پێ ‌‬ ‫ی كراون‪ ،‬وات ‌ه زانایان ب ‌ه بیركردنه‌و‌ه له‌ده‌الله‌ت‬ ‫ئوسوڵدا دیار ‌‬ ‫ی خوێندنه‌وه‌یان‬ ‫ی ده‌ق ‌ه پیرۆزه‌كان دوا ‌‬ ‫و مه‌به‌س���ت و مه‌غزا ‌‬ ‫ی مه‌سه‌ل ‌ه شه‌رعییه‌كانیان دۆزیوه‌ته‌وه‌‪ ،‬ئیسالم ئه‌و‬ ‫چاره‌سه‌ر ‌‬ ‫ی ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫ئوسولیه‌ت ‌ه كۆنكریتیی ‌ه نیی ‌ه ك ‌ه عه‌لمانییه‌كان باس ‌‬ ‫ی حاڵه‌ته‌كاندا بنه‌ماو مه‌رجه‌عێك هه‌ی ‌ه زانایان‬ ‫راست ‌ه له‌زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ی قورئان و فه‌رمووده‌یه‌‪،‬‬ ‫ی ده‌گه‌رێنه‌و‌ه ك ‌ه ده‌ق ‌ه پیرۆزه‌كان ‌‬ ‫بۆ ‌‬ ‫ی بیركردنه‌وه‌و‬ ‫ب���ه‌اڵم حوكم و بری���ار‌ه دینییه‌كان به‌فلت���ه‌ر ‌‬ ‫ێ ده‌په‌رێت‪ ،‬به‌م پرۆس���ه‌یه‌ش‬ ‫ی زاناكان له‌و ده‌قان ‌ه ت ‌‬ ‫تێرامان ‌‬ ‫ده‌وترێت (ئیجتیهاد)‪.‬‬ ‫ی ئیسالم (موحه‌ممه‌د ئیقباڵ)‬ ‫ی گه‌ور‌ه ‌‬ ‫ئیجتیهاد وه‌ك بیریار ‌‬ ‫ی حه‌ره‌كه‌ت ‌ه له‌ئیسالمداو‬ ‫ی مه‌بده‌ئ ‌‬ ‫ده‌ڵێت بنه‌ماو چه‌سپێنه‌ر ‌‬ ‫ی ئه‌م جوڵ ‌ه‬ ‫ئیقب���اڵ ئه‌و‌ه دووپ���ات ده‌كاته‌و‌ه ك ‌ه راوه‌س���تان ‌‬ ‫ی شكست‬ ‫ی رابردوودا هۆكار ‌‬ ‫ی چه‌ند سه‌د‌ه ‌‬ ‫ئیجتیهادیی ‌ه له‌ماو‌ه ‌‬ ‫و راوه‌ستانی‌ گه‌ش ‌هی‌ ژیارییه‌ له‌ژیانی‌ مسوڵماناندا(‪ .)19‬‬ ‫ی بیركردنه‌و‌ه ل���ه‌م ئایین ‌ه پیرۆزه‌دا ل���ه‌وه‌دا زیاتر‬ ‫ بایه‌خ��� ‌‬ ‫ی زانس���تیانه‌یدا ل