Issuu on Google+

www.moestuin.nl 30e jaargang • no.12 december 2008 • Prijs losse verkoop € 3,95


4

DE BIOLOGISCHE ZADEN VAN DE BOLSTER

15 Appeldagen Bij The Big Apple denk je natuurlijk meteen aan New York, maar in het Engelse Hereford-

Ooit bestelde je, als milieubewuste moestuin-

shire staat The Big Apple voor het appelfeest

der, je biologische zaden bij de Bolster in

dat in het najaar wordt gehouden en wat zeer

Kielwindeweer. Geen plaatsnaam die je als ou-

de moeite waard is om te bezoeken.

dere Moestuinlezer vroeger bij aardrijkskunde moest leren, maar bij heel wat moestuinders was het dorp wereldberoemd.

10 Composteren

20 Het jaar rond fruit op Cammingha Hof We wonen inmiddels ruim dertig jaar op deze plek die genoemd is naar de state die er vroe-

Voor veel tuinliefhebbers is composteren een

ger stond. Eerst op ĂŠĂŠn hectare, maar al snel

bekend begrip, echter, niet voor iedereen is

werden het er drie, het huis ongeveer in het

composteren vanzelfsprekend. Composteren

midden. Zo werd het mogelijk een stukje land-

is niets anders dan het hergebruiken van

schap aan te leggen dat onze horizon vult: de

tuin- en keukenafval tot een voedselrijke

tuin als landschap, en het landschap als tuin.

bron voor in de tuin.

En bijna overal vind je fruitgewassen.

13 Recept voor snert (erwtensoep)

32 Kasteelten: komtnog


December

Inhoud

Gek is dat. Mensen (waaronder de schrijver van dit stukje) kijken vooral in december terug op de voorbije tijd. Nooit, om maar wat data te noemen, op 16 mei, op 20 juni of op 3 september. Wat heeft het jaar ons gebracht en, vooral, wat heeft het ons niet gebracht! Natuurlijk is het jaar ook omgevlogen, maar daar wil ik het nu niet over hebben. Ik wil het wél over de moestuin hebben (diep in mijn hart wil ik het ontzettend vaak en ontzettend graag over de moestuin hebben, maar dat terzijde. Je wordt op die manier misschien wat eenzijdig en je omgeving vindt je al gauw een soort zonderling worden die alleen nog maar over wortels, uien en sperziebonen kan praten). Het valt me niet mee om bij mijn onderwerp te komen. Het aantal zijwegen is legio. Goed dan: mijn moestuin is in 2008 niet helemaal geworden wat ik ervan gehoopt had. Steef Frie, een heer die tuint op ons complex en die zelfs, al zit hij onder de modder, een echte heer blijft, wist precies wat er aan mankeerde: "Je tuin is te vol", meldde hij met enige schroom, misschien uit angst dat ik boos zou worden. Integendeel, Steef had en heeft gelijk. En gelooft u me, iedere maand december neem ik me voor om de orde te handhaven op de tuin maar wat is dat moeilijk. Mag ik u wat gewetensvragen stellen: slaat u twee prachtige rabarberplanten met bloedrode stengels en zeker twee weken eerder dan het ras dat ik heb, zomaar af? Ik dus niet. Voor planten die over zijn van onze plantjesmarkt heb ik vaak nog wel een plekje en zegt u nee tegen mijn aardige hoveniersmaat Joop die wat pootaardappelen Red Baron (een aanrader, wat een oogst!) en w a t " buitenlandse bonen die laag blijven" (maar meters in mijn appelboom klimmen)? Ik dacht het niet! En zo gaat het door. Hier nog een paar preiplanten, daar wat narcissen voor de pluk in de lente en voor ik het weet staat de tuin weer voller dan vol. Na een vakantie is hij helemaal niet meer te betreden. Het lijkt of de boel drie keer zo snel groeit als je er geen oog op houdt. Nu is het weer december en het is bijna weer tijd voor goede voornemens. Met roken ben ik al gestopt, drinken mag geen naam hebben. Boeren en winden in publiek doe ik ook niet (soms in het geniep), dus... Ik ga het volgend jaar gewoon weer proberen. Misschien moet ik de plantjesmarkt overslaan en mijn keuze maken uit maar één catalogus (iedere

25 Tips Fruit

firma heeft wel wat leuks waar mijn begeren naar uitgaat). Misschien moet ik Steef vragen om af het toe, figuurlijk, de puntjes op de i te zetten. Maar

31 Winter in de moestuin

hoe het ook zij: nog even en het nieuwe tuinseizoen begint weer. De dagen worden over een paar weken weer langer, nog even doorbijten dus.

36 Krachtige kruiden Ik wens u van ganser harte het allerbeste in 2009 en een mooi, vruchtbaar

41 Claudia's smultuin: verhalen en recepten

moestuinseizoen zonder vervelende onkruiden en ander ongerief.

45 Vogelkerstboom

Peter Kouwenhoven

47 Boeken


Interview

DE BIOLOGISCHE ZADEN VAN DE BOLSTER Ooit bestelde je, als milieubewuste moestuinder, je biologische zaden bij de Bolster in Kielwindeweer. Geen plaatsnaam die je als oudere Moestuinlezer vroeger bij aardrijkskunde moest leren, maar bij heel wat moestuinders was het dorp wereldberoemd.

Kielwindeweer, een rechte vaart, wat huizen links en

dat betekende dat we zo'n 150 verschillende gewas-

rechts. Prachtige luchten boven het Groningerland

sen teelden. We hanteerden een heel strak zaai- en

en ach, dan neem je de wind, die van ver over het

plantschema, anders redde je het niet en nóg was

vlakke land komt, op de koop toe.

het moeilijk. Als het weer even tegenzat miste je

De Bolster zit inmiddels in Epe en dat willen ze we-

een stukje oogst. Tot 2002 hebben we op die manier

ten ook: vorig jaar konden Moestuinders voor het

gewerkt. In dat jaar zaten we midden in het MKZ

eerst met korting bestellen en ook dit seizoen is dat

gebied. Zelf hadden we geen vee maar desondanks

weer het geval.

heeft het een behoorlijke impact. Daarnaast hadden we te maken met veel onzinnige en onpraktische

Frank Vosselman. Met zijn vader, moeder en collega

regelgeving. In één weekend hebben we, in onder-

Patrick Hoogedoorn vormen ze de Bolster.

ling overleg, besloten om het oude teeltbedrijf af te

Frank: "In 1983 begon mijn vader in Epe met een

gaan bouwen."

biologisch groentebedrijf, uiteindelijk op 9 ha. Het overgrote deel werd afgezet via huisverkoop. Dat

Het plan was om, na de groenteteelt, samen met vï-

geeft veel werk maar is ook aantrekkelijk: je klan-

talis zaden uit Voorst de zaadteelt en veredeling op

ten weten waar het product vandaan komt en je

te pakken. Op die manier zou het werk wat minder

maakt een betere prijs. Mijn vader probeerde jaar-

hectisch worden en de risico's werden op die manier

rond een zo compleet mogelijk aanbod te hebben en

wat gespreid. Maar als je gewend bent om altijd zelf-


standig te werken, dan valt het samenwerken met

schiet in bloei in het tweede jaar, vormt daarna zaad

een ander bedrijf niet altijd mee.

dat geoogst wordt. In het derde jaar is dat zaad dan beschikbaar voor de markt! In Kielwindeweer wordt

ENZA, het moederbedrijf van Vitalis, nam in 2004

nu een deel van onze zaden geteeld maar de druk

een Australisch pompoen-veredelingsbedrijf over.

van de handel die de oude eigenaars steeds nadruk-

Hierdoor viel een deel van het veredelingswerk weg.

kelijker voelden, zijn ze nu kwijt.

Goede raad was niet zo duur: de familie Vosselman

We hebben de boel wat gemoderniseerd, de catalo-

besloot om zelfstandig door te gaan met de zaad-

gus ziet er wat frisser uit en bij elk gewas proberen

veredeling: de vader van Frank heeft Plantveredeling

we een zo goed mogelijke beschrijving te geven. Je

in Wageningen gestudeerd en kan dat nu eindelijk

merkt dat mensen dat waarderen. Vorig jaar brachten

weer in de praktijk brengen. Nu duurt de veredeling

we onze catalogus nogal laat uit, veel tuinders had-

van een gewas, dus het zoeken naar nieuwe rassen

den al besteld. Dit jaar komt hij vroeger uit. Bij de

met betere eigenschappen dan de ouders, vaak lang,

Moestuin sturen we een beknopte uitgave van onze

gemiddeld 6 - 1 0 jaar. Prachtig werk maar in de tus-

prijslijst, de andere versie is dikker en completer."

sentijd moet er wel brood op de plank komen.

EKO en Demeter Op de catalogus van de Bolster

Kielwindeweer, een veenachtige grond waarop je

staat, naast het EKO - keur-

Het wereldje van zaadtelers en veredelaars is klein.

meer groei dan bloei hebt. En juist die bloei is nodig

merk ook het Demeter keur

Frank: "We hoorden dat de Bolster te koop was en

om uiteindelijk zaad te kunnen oogsten. In Epe zit

dat aangeeft dat zaden op

dat leek ons ideaal. We zouden dan de zaadteelt

de Bolster op een mooie zandgrond, een prima grond

biologisch-dynamische manier

en - handel van de Bolster op kunnen pakken en

voor een gedrongen groei en een optimale bloei. Het

gekweekt worden.

tegelijkertijd doorgaan met de veredeling. De over-

bedrijf is gekrompen van 9 ha tuinbouw naar 6 ha

name kwam rond en in 2005 begonnen we met de

zaadteelt en veredeling. Op die 6 ha staat 3000 m2

Zaden met het EKO keur wor-

zaadteelt. Ook dat is soms een cyclus van een paar

koud glas, dus een kas zonder verwarming. Die kas

den, om het simpel te zeggen,

jaar, bijvoorbeeld bij meerjarige gewassen zoals

houdt het barre weer buiten, voor sommige gewas-

gekweekt zonder kunstmest en

kool, bieten, prei: je teelt het eerste jaar, het gewas

sen is dat nodig.

zonder chemisch-synthetische bestrijdingsmiddelen. In de biologisch-dynamische

teelt

worden als extra verschillende preparaten gebruikt. De regels zijn nog wat strenger dan die horen bij het EKO - keurmerk. Bij de teelt van gangbaar zaad worden wel kunstmest en (vaak veel) middelen gebruikt. Ook de zaden worden, voor ze in de zakjes belanden, vaak ontsmet en voorzien van een stof die bodemschimmels en ander ongerief op afstand houdt. Van zaad tot plant is een grote stap. Toch blijken bestrijdingsmiddelen

uit

het

zaad ook in de plant voor te kunnen komen, dus ook als je na het zaaien van gangbaar zaad verder biologisch tuint op je moestuin. De keuze van biologisch zaad spreekt dan eigenlijk voor zich!


Interview ZAAD UIT HÉT BUITENLAND Ook de Bolster ontkomt er niet aan om (een klein deel van de) zaden in het buitenland te laten telen. Bonen en wortelen worden geteeld in Frankrijk en Italië, landen met meer zon en een langer seizoen waardoor het zaad beter afrijpt dan in ons vaak natte en koudere Nederland. Uiteraard wordt ook dat zaad biologisch geteeld.

Frank:" Ons bedrijf is altijd biologisch geweest, ook

We zijn op dit moment nogal actief in de tomaten,

toen we groenten teelden voor de huisverkoop. We

samen met Robert Koekoek (ook geinterviewd door

zijn ervan overtuigd dat dat beter is en niet alleen

Moestuin - redactie). In de professionele tomaten-

voor het milieu, biologisch telen sluit ook aan bij

teelt worden rassen geselecteerd op hun geschikt-

onze principes. Als je geen middelen gebruikt heeft

heid voor de teelt op glaswol. In de Nederlandse

dat nogal wat consequenties. Zwakke rassen, die al-

kassen staat geen gangbare tomaat meer in de

leen maar 'gezond' gehouden kunnen worden met

grond, wél wanneer de tomaat biologisch geteeld

bestrijdingsmiddelen, vallen bij ons direct door de

wordt. Veel rassen die geschikt zijn voor de teelt

mand. Wij bieden daarom minder rassen aan maar

op glaswol voldoen helemaal niet in de volle grond

wel rassen die bewezen hebben dat ze beter bestand

van de kas van de moestuinder. Overigens komt het

zijn tegen het weer, ziekten en plagen. Alles wat wij

omgekeerde ook voor. In ons selectieprogramma

aanbieden kennen we, we hebben het zelf in han-

spelen verder smaak, opbrengst en kleur een heel

den gehad. Veel zaadbedrijven halen hun zaden van

belangrijke rol en dat is meer dan alleen het aantal

overal uit de wereld en het enige dat ze doen is

kilo's per plant!"

het verkopen van zakjes. Zelfs het verpakken doen ze lang niet altijd zelf. Wij vinden die persoonlijke

Kwaliteit

aandacht belangrijk maar daar mag je natuurlijk best

De kwaliteit van zaad is ook een kwestie van ver-

anders over denken.

trouwen. Natuurlijk kun je als moestuinder kiem-

Wij zijn als bedrijf voortdurend op zoek naar nieuwe

proeven nemen maar wie doet dat? Bij de Bolster

rassen met goede eigenschappen. Die kunnen, af-

wordt gelet op kiemkracht, kiemenergie en de op-

hankelijk van het gebruik, behoorlijk verschillen. De

brengst, meetbare factoren. Natuurlijk hou je rassen

professionele tuinder die mechanisch oogst, heeft

die het wat beter op lichte dan op zware gronden

het liefste dat alles te gelijk 'klaar', dus oogstbaar

(en omgekeerd) doen maar de verschillen zijn over

is. De meeste moestuinders spreiden de oogst liever

het algemeen niet groot.

een beetje.


Interview

Samenwerken Frank: "Wij werken samen met verschillende instel-

én veel meer vruchten draagt. Een mooi ras voor

lingen zoals het Louis Bolk Instituut op het gebied

moestuinders: de kleine vruchten

van de veredeling. Ook de contacten met de Land-

van ongeveer 100 gram) oogst en eet je heel jong

(8 tot 10 stuks

bouw Universiteit Wageningen zijn intensief. Verder

als een soort courgette, de laatste 2, 3 vruchten laat

krijgen we studenten uit alle delen van de wereld.

je uitgroeien om ze te oogsten als ze volwassen zijn,

Zij leren niet alleen van ons maar wij leren ook van

zo hou je ook nog de gewone oogst om te bewaren!

hen. Met de stichting Zaadgoed heb we vorig jaar proeven met tuinbonen en oude tomatenrassen ge-

Vergeten groenten

daan, in 2007 werd de donateursdag van de stich-

Oude rassen staan volop in de belangstelling, vooral

ting op ons bedrijf georganiseerd! Robert Koekoek

van liefhebbers. Toch is Frank daar niet onverdeeld

heb ik al genoemd."

enthousiast over: "Soms zijn zulke rassen leuk en aantrekkelijk maar vaak ook niet. Rassen die écht de

De Bolster is volop in ontwikkeling. Dat maakt het

moeite waard zijn worden niet vergeten!

leuk om bij het bedrijf te werken en Frank straalt

Natuurlijk zijn wij geïnteresseerd in de ervaringen

dat enthousiasme ook uit, niet alleen tijdens het

van Moestuinlezers, vaak zijn het tuinders met tien-

interview maar ook als hij het heeft over het zoe-

tallen jaren ervaring. Hun kennis is vaak zeer de

ken naar en het uitproberen van nieuwe rassen. Zo

moeite waard. Tips en ervaringen zijn welkom op

loopt er een uitgebreid veredelingsprogramma voor

onze website (www.bolster.nl) of per e-mail (info@

pompoenen. In 2009 worden er twee nieuwe ras-

bolster.nl). Opvallend is dat hun ervaringen soms

sen op de markt gebracht die 6 - 8 weken langer

volstrekt anders zijn als de ervaringen van de pro-

houdbaar zijn. Dat klinkt niet spectaculair maar het

fessionele teler."

betekent wel datje de import van Argentijnse pompoenen voor kunt blijven. Naar verwachting komt er in 2010 een pompoenras beschikbaar dat niet rankt


Interview

Speciaal voor Moestuinlezers werd Frank gevraagd

Stamppot raapstelen

om zijn top vijf van favoriete rassen te geven.

Doe het zo: kook aardappelen en pureer ze, voeg

Dit zijn ze:

water of melk, roomboter en wat versgemalen pe-

• spekboon Neckarköningin die je dun en dik kunt

per toe, net als bij 'gewone' aardappelpuree. Was

eten, als sperzieboon of als snijboon. Ook dikke

de raapstelen en snij ze in stukjes. Schep ze rauw

bonen hebben geen 'haren' Als je hem een keer

door de puree. Ook lekker als je er wat gebakken,

gegeten hebt verdwijnt hij nooit meer van het

gesnipperde ui aan toevoegt.

teeltschema! • Eleonora, een nieuw tuinbonenras, een eigen

• pompoen Solor, een smakelijke, goed te bewaren

selectie van de Bolster. Op veel tuinen staan

pompoen (van oogst tot januari - februari) mits

witkiemen, een oud tuinboonras met grove peulen

onder goede bewaaromstandigheden.

en een paar dikke zaden. Eleonora heeft een slankere peul, 5 - 6 bonen per peul en is 5-10

Pompoensoep (basis)

dagen later dan de witkiem. De opbrengst en

Schil de pompoen, verwijder de zaden en snij de

smaak zijn geweldig!

pompoen in stukjes. Snipper en bak een paar uien

• Esmee, een rucola ras. De gewone, 'wilde' rucola is

naar eigen smaak. Doe ze samen met de pompoen

vaak een wat trage groeier, zeker later in het

in de pan en voeg zoveel water toe dat de pompoen

seizoen. Esmee groeit ook laat in het seizoen

net onder staat. Een half uur zachtjes laten prutte-

prima door.

len. Voeg per halve liter een blokje groentebouillon

TIP

en eventueel een schepje kerrie toe. Stamp de pom-

Meer weten? Kijk op hun

jaar. Het blijft een goed lopend gewas en dat is

poen met een pureestamper in stukjes of pureer de

site www.bolster.nl

niet vreemd omdat het oogstbaar is op een

stukjes met een staafmixer. Varieer door naar eigen

moment dat de rest op de tuin wat minder wordt.

smaak andere groenten en kruiden toe te voegen.

• raapstelen, een prima gewas vroeg en laat in het

Je kunt er heerlijke stamppot van maken. De Bolster in Epe, enthousiasme, vakmanschap en zorg voor biologische kwaliteit!


Composteren Composteren

Voor veel tuinliefhebbers is composteren een bekend begrip, echter, niet voor iedereen is composteren vanzelfsprekend. Composteren is niets anders dan het hergebruiken van tuin- en keukenafval tot een voedselrijke bron voor in de tuin. Het aanleggen van een composthoop vergt in het begin wat tijd, maar als het proces eenmaal goed op gang komt, is het een kwestie van bijhouden. Composteren is niet alleen goed voor het milieu, er wordt immers veel afval gebruikt wat anders naar de afvalverbranding zou gaan, het kan daarnaast ook nog geld besparen. Om meerdere redenen dus interessant om toch eens na te gaan denken over de aanleg van een composthoop. Ook is het leuk dat het werk aan de composthoop zich redelijk snel uitbetaald want na ongeveer zes maanden is het al mogelijk om het eerste eigen compost te gebruiken! Hoe werkt composteren en welke vorm van composteren past het beste bij u? Er zijn drie makkelijke manieren om zelf te beginnen met composteren. Er bestaat de mogelijkheid om te kiezen voor een compostvat, een compostbak of een composthoop. De keuze is onder andere afhankelijk van de grootte van de tuin en van de persoonlijke eetgewoonten. Een compostvat is vooral geschikt voor een wat minder ruime tuin. Deze werkt ook op een iets andere manier dan de andere twee opties. Het compostvat is donker gekleurd en dient zoveel mogelijk in de zon geplaatst te worden. Door de donkere kleur van het vat absorbeert deze de warmte van het zonlicht goed. Hierdoor kan een hoge tem-

peratuur in het vat bereikt worden wat nodig is om het verteringsproces in gang te zetten en te versnellen. Het vat moet op een stevige ondergrond geplaatst worden, bijvoorbeeld wat tegels of wat stenen om te voorkomen dat het vat door het gewicht van de inhoud de grond in zakt. In de bodem van het compostvat zitten namelijk luchtgaatjes, net als in het deksel. Hierdoor ontstaat er een circulatie om het compost te voorzien van voldoende zuurstof. Wanneer het vat verzakt dan kan het gebeuren dat de gaatjes in de bodem worden afgesloten waardoor er te weinig zuurstof beschikbaar is. Ook kunnen wormpjes en andere kleine diertjes makkelijk via de gaatjes in de bodem het vat betreden en zo meewerken aan het proces. De tweede optie is een compostbak. Zo'n bak is makkelijk zelf te maken met wat planken, van bijvoorbeeld een pallet, of met behulp van een stenen wandje. Het is echter wel belangrijk dat er in de wanden luchtgaten aanwezig zijn. Maak deze luchtgaten niet te groot, want dan bestaat de kans dat het compost te snel droog wordt. Als er voor wordt gekozen zelf een bak te maken, houd er dan rekening mee dat de afmeting minimaal 1 m3 moet zijn. Een compostbak is beter geschikt voor een wat grotere tuin waar meer afval uit komt door middel van snoeien en vallende bladeren. Dan is er nog een derde optie voor mensen met een flink stuk grond. Gewoon een echte composthoop! Dit is lonend als er ruimte is voor een hoop van minimaal 3 m3. Omdat de hoop niet beschermd wordt


door wanden is het belangrijk dat de hoop groot genoeg kan worden om het proces binnenin in werking te laten gaan. Als de hoop kleiner is dan wordt er niet genoeg warmte geproduceerd en gaat er te veel vocht verloren. In tegenstelling tot het compostvat dat beter in de zon kan staan, is het voor een composthoop en compostbak beter om in de schaduw of halfschaduw geplaatst te worden. Het opbouwen van het compost werkt volgens een basisprincipe dat in alle drie de gevallen is toe te passen. Het is belangrijk in lagen te werken. Een makkelijk ezelsbruggetje hiervoor is bruine lagen, groene lagen. Dat houdt in dat er wordt begonnen met een bruine laag op de bodem: takjes, harde stengels en grovere dingen. Door deze laag onderop te plaatsen, wordt de circulatie van zuurstof bevorderd. Op deze laag kan vervolgens weer een groene laag geplaatst worden. Dit zijn bijvoorbeeld weke delen van planten, zoals bladeren en afgestorven bloemen, maar ook aardappelschillen of appelklokhuizen uit de keuken. Wissel deze lagen steeds af, dit alles heeft met de zuurstofcirculatie te maken. Als bijvoorbeeld in een keer al het gemaaide gras op de hoop wordt gegooid (of in het vat) is de kans groot dat dit verstikkend werkt. Het verzamelen van materiaal en het beginnen van de hoop is het meeste werk. Als dat achter de rug is, doet de natuur vanzelf haar werk. Het enige wat er dan nog moet gebeuren, is nieuw materiaal aanAfval dat goed in het compost kan: • Aardappelschillen • Bladeren • Doppen van noten • Eierschalen • Fruitresten • Gemaaid gras • Groenteresten • Haagscheersel • Kleine hoeveelheden etensresten • Koffiedik en koffiefilters • Onkruid • Resten uit de groente- of siertuin • Schillen van citrus- of andere vruchten • Theebladeren en theezakjes • Versnipperd snoeihout • Verwelkte snijbloemen en kamerplanten • Zaagmeel en schaafkrullen Producten die beter niet bij het compost kunnen: • Aarde en zand • As van de open haard • Beenderen • Dierlijk afval • Gekookte etensresten • Grof ongesnipperd snoeihout • Houtskool • IJzer metaal en blik • Kattenbakvulling • Kunststof • Saus, vet en olie • Stof uit de stofzuiger • Timmerhout • Wegwerpluiers

voeren en het omkeren van de hoop. Als er wordt gestart met een nieuw composthoop is het noodzakelijk na ongeveer 6 tot 8 weken de hoop om te keren. Zo kan het verteringsproces goed naar binnen werken en blijft het een luchtig geheel. Herhaal dit omdraaien om een aantal weken, hierdoor wordt de structuur van het compost fijner en gaat het proces een stuk sneller. Voor het omkeren kan ook gebruik worden gemaakt van een beluchtingstok, dit is een niets meer dan een lange stok met een haak aan het einde waarmee het compost omgewoeld kan worden. Kijk niet raar op als bij het keren blijkt dat het compost erg warm is, de temperatuur in het midden kan oplopen tot 50 - 70 graden Celsius! Verhalen over stankoverlast en geurtjes horen eigenlijk niet thuis in de wereld van compost maken. Het kan gebeuren dat het compost gaat ruiken, maar dat is een teken dat er iets niet goed gaat. Meestal is er dan geen goede luchtcirculatie of het is té vochtig. Ook kan het lekvocht onder een ton een beetje gaan ruiken. Nogmaals, als het goed gaat hoort u het niet te gaan ruiken. Compost ruikt juist naar verse, frisse bosgrond. Als het allemaal wel goed gaat, is het resultaat een mooie compost die goed in de tuin gebruikt kan worden, of als bijmenging bij kamerplanten. Zowel planten binnen als buiten zullen hier dankbaar op reageren. En waarom dure potgrond of mest kopen als het zo makkelijk zelf te maken is?

Composteren


Recept

Oer Nederlands recept:

Snert

(erwtensoep)

De Nederlandse keuken kent weinig internationaal beroemde gerechten, maar snert (erwtensoep) komt toch aardig in de buurt.

De ingrediënten (6 personen): 500 gram spliterwten 1 stuk hamschijf (met bot dus) van 500 gram, spareribs, of twee varkenspootjes 100 gram ontbijtspek of zuurkoolspek aan één stuk, liefst met zwoerd 1 rookworst 2 flinke uien 1 winterwortel 2 preien 1 knolselderie 2 aardappelen 1 bos bladselderie peper en zout naar smaak 2 liter water roggebrood en katenspek in plakjes Bereiding: Spoel de spliterwten in een zeef onder stromend water. Ze hoeven niet te weken. Breng 2 liter water aan de kook, doe de erwten erin, met de hamschijf en het spek. Schuim af. Laat dit zachtjes koken. Bereid ondertussen de groenten. Schil de knolselderie en de aardappelen en snijd deze in blokjes. Schil of schrap de winterwortel schoon, halveer hem in de lengte en snijd in plakjes. Snijd de preien in de

lengte kruiselings in zodat je kwasten krijgt. Spoel die schoon onder de kraan, laat uitlekken, en snijd in stukken van ongeveer een halve centimeter. Schil de uien en snipper ze grof. Doe de schoongemaakte groenten in de pan, en kook op laag vuur totdat de erwten gaar zijn (anderhalf tot drie uur, de spliterwten moeten stukkoken). Haal het vlees uit de pan, verwijder het bot en snijd het fijn. Haal het zwoerd van het spek als dat eraan zit, snijd het spek in blokjes. Doe het vlees terug in de pan. Was de bladselderie, knip de blaadjes grof met een schaar. Op het laatst wordt de rookworst in de erwtensoep verwarmd (een kwartiertje), en gaat de bladselderie erdoor. Proef, maak op smaak af met peper en zout. De erwtensoep is nog niet dik. Zet het vuur uit, en laat de soep staan tot de volgende dag. Op dit punt kun je de soep (eenmaal afgekoeld) in porties invriezen. Het afmaken van de soep gaat als volgt: Als je een grote hoeveelheid wilt serveren kun je de erwtensoep het beste op een niet te hoog vuur verwarmen terwijl je regelmatig roert. Gebruik voor kleinere hoeveelheden de magnetron. Snijd de rookworst in plakjes, en verdeel over de soepkommen. Serveer er roggebrood met katenspek bij.


Geknipt voor u? Warmte Welke stijl siert uw tuin? Romantisch, strak modern, klassiek? De beplanting doet veel met de uitstraling van uw tuin. Belangrijk bij het onderhouden is dat het juiste tuingereedschap gebruikt wordt. De GARDENA Classic snoeischaar maakt u het knippen van bijvoorbeeld bloemen en jonge loten gemakkelijk. De snoeischaar heeft een gebogen snijkop met precisiegeslepen messen, antikleefcoating, sapgeul en draadafsnijder. Adviesprijs €16,95. Meer informatie vindt u op www.gardena.nl

in de kou

B

uiten, warm en lui ontspannen in de winter, kan dat? Het klinkt als een fabeltje. Toch maakt SCS Industries Benelux dit mogelijk met een spa op het dakterras, balkon of in de tuin. Laat u na een vermoeiende werkdag heerlijk wegzakken in de luxe en comfortabele spa. Snel weer topfit? Ervaar dan de actieve training in onze professionele SwimSpa. SCS laat furore achter door haar baanbrekende

ontwerpen en toegepaste filosofie rondom diepte massage. Zo bieden de laatste technische snufjes de mogelijkheid om alles naar wens in te stellen. Uw hoogst gestelde eisen en verwachtingen zullen resulteren in een weldadig badavontuur. De Spa's van SCS Industries, wellness in optima forma! www.scs-industries.eu

Zelf kerstdecoraties maken Sfeervol verlicht Complete set van 3 stuks

van 44,05

voor 37,50 kijk op www.tuinenwinkel.nl

PUZZEL MEE EN WIN! Zoek de letters en win een Wellness Arrangement Zoek de 7 letters die verstopt zijn op deze pagina. De letters vormen een woord. Gevonden? Vul de letters in: Ga naar www.tuinen.nl/zwaluwhoeve en vul het antwoord in. U maakt daarna direct kans op het heerlijke Oceaan arrangement voor 2 personen ter waarde van € 155,bij de Zwaluwhoeve! Winnaars krijgen bevestiging per e-mail.

H

et is veel eenvoudiger dan u denkt. Loop eens een rondje in uw tuin en laat uw fantasie de vrije loop. In uw tuin ligt het materiaal voor het maken van een kerstdecoratie letterlijk voor het oprapen. Neem bijvoorbeeld eens wintergroen blad met mooie rode bessen, zij geven een romantische sfeer in huis. 'Kerststukjes' zijn er niet alleen voor in huis. In pot gekweekte wintergroene tuinplanten kunt u planten zolang het niet vriest. Deze natuurlijke 'kerststukjes' voor in de tuin zorgen voor een heerlijke kerstsfeer om het huis. Er is nu veel groenpracht met kleurrijke bessen.. Denk aan de broodboom (Aucuba japonica) de vrouwelijke plant met rode bessen.En vergeet daarbij niet de bontbladigen, zoals 'Gold Dust' en'Golden King'.

Aucuba japonica 'Variegata' De Hulst (Ilex aquifolium), zoals 'J.C. van Tol' en 'Pyramidalis,1 is prachtig door de vele rode bessen. De 'Bacciflava' is bijzonder door zijn gele bessen en de kleine Ilex cornuta 'Golden Gem' is speciaal door het gele blad en de zwarte bessen. Skimmia is er ook in verschillende soorten. BIJ de mannelijke Skimmia japonica 'Rubella' worden de bloemknopjes in de winter rood, bij 'Emerald King' zijn ze lichtgroen. Geniet de hele winter zowel binnen als buiten van de rode bessen van Skimmia reevesiana en vele andere soorten. Kijk voor meer ideeën op www.tuinen.nl


Appeldagen Bij The Big Apple denk je natuurlijk meteen aan New York, maar in het Engelse Herefordshire staat The Big Apple voor het appelfeest dat in het

Appeldagen

Fel gekleurde 'Opalescent' appel

najaar wordt gehouden en wat zeer de moeite waard is om te bezoeken.

Als in Engeland de appels rijp zijn, slaan ze aan het

renrassen. Elk land heeft zijn eigen rassen en in het

feesten. Overal worden Apple Days georganiseerd,

Engelse Herefordshire zijn nog heel veel oude rassen te

wordt apple pie bij de thee geserveerd, worden ze

vinden van ciderappels. Een aantal dorpjes in Hereford-

dronken van de cider en van het plezier. De oogsttijd

shire organiseert al meer dan twintig jaar elk jaar een

is een vrolijke tijd en dat geldt zeker voor de appels. Er

manifestatie die ze "The Big Apple" noemen. In deze

is geen land waar mensen zoveel verzamelen en waar

dorpen worden appelshows gehouden, wandelingen

zoveel ouds in stand wordt gehouden. Je kunt daar

door boomgaarden georganiseerd, is de kerk met appels

door boomgaarden lopen met meer dan honderd jaar

versierd en kun je genieten van een heerlijke Apple Tea.

oude appel- en perenbomen. De grootste appel- en perenverzameling is te vinden in Brogdale. Je vindt daar

Boomgaard met ciderappels

Zo'n Apple Show is een bijzonder leuk evenement.

maar liefst 2000 verschillende appelrassen en 500 ver-

Op lange tafels staan schaaltjes met op elk schaaltje

schillende perenrassen. Boomgaarden vol met appels

een aantal appels met de naam erbij. Je kunt dan de

en peren die ze bewaren om ze niet verloren te laten

enorme variatie in appelvormen en kleuren zien. Op

gaan. Het gaat ze bij Brogdale niet om de vruchten,

andere tafels staan schaaltjes met appelmoes, waar je

maar om de bomen. Door de bomen in stand te houden

van kunt proeven zodat je de enorme variatie in smaak

bewaren ze de genen die zo belangrijk zijn (geweest)

kunt ervaren. Weer ergens anders kun je stukjes verse

bij het kruisen van de verschillende appelrassen. In al

appel proeven.

onze moderne appelrassen zitten de genen van vroeger.

Appelspecialisten buigen zich over appels zonder naam

Zelfs van de oorspronkelijke wilde appels die in de bos-

en proberen ze op naam te brengen. Met een ernstig

sen van Kazachstan, Oezbekistan en China voorkomen.

gezicht wordt de appel eerst overdwars, dan overlangs

Meer dan 450 jaar voor onze jaartelling nam de Itali-

doorgesneden. Vervolgens worden de stukken als puz-

aanse generaal Ezio een paar appels mee op veldtocht.

zelstukjes weer in elkaar gepast en wordt het geheel

Die appels werden toen 'Melo d'Ezio' genoemd, wat la-

nog eens bekeken. Dan rolt er een naam uit. Je kunt

ter 'Decio' werd. Deze 'Decio' appel bestaat nog steeds.

cider proeven van grote en kleine ridermakerijen. Van

De Romeinen en later Karel de Grote zorgden voor de

peren wordt perry gemaakt. Appels verdwijnen in fles-

verspreiding van appels, peren en andere vruchten.

sen als appelsap, en ook die kun je proeven want het

Er bestaan nog steeds heel veel oude appel- en pe-

ene appelsap is het andere niet.

Appelspecialisten


Appeldagen

Apple Show

In de boomgaarden dansen de Morris Men. Met bloemen op hun hoed, bellen aan hun benen vastgemaakt en begeleid door trekzakken en violen dansen ze als dank voor de goede oogst. Hun publiek zit onder de bomen en geniet van een Ploughmans Lunch, met brood, kaas, appel en pickles. Uiteraard onder het genot van een flink glas cider. Voor wie nog wat bewaarappelen heeft liggen is hier een heerlijk winters gerecht: Het gerecht wordt hete bliksem genoemd omdat de

Morris Men dansen in de boomgaard

appeltjes heel lang warm blijven en je dan je mond brandt. Je hebt nodig voor 4 personen: 1 ½ kg aardappels; 1 kg zoete appels; 1 ui; 1 eetlepel honing; 4 speklapjes of gebakken spekjes. Schil de aardappels, snijd ze in stukken, zet ze op met een laagje water en laat ze 10 minuten koken. Schil de appels, snijd ze in vieren en verwijder de klokhuizen. Snijd de helft in grove stukken en de andere helft in kleine stukjes. Als de aardappels 10 minuten

Appelproducten

gekookt hebben voeg dan de grove stukken appel toe en laat het nog 10 minuten koken. Afgieten en peper en zout toevoegen. Intussen de speklapjes bakken. Uit de pan halen en in het spekvet de in stukjes gesneden ui glazig bakken. Haal de ui uit de pan en bak de kleine stukjes appel met de honing in het overgebleven spekvet. Verdeel het aardappel-appelmengsel over vier borden, leg hier de speklapjes of gebakken spekjes op samen met de ui en de appelblokjes. Appel 'Court Pendu Plat'


Tuinportret

Begin augustus, rijpende bramen.

Cammingha Hof in de winter

Het jaar rond fruit op Cammingha Hof Tekst en beeld: Arie van Herpen

We wonen inmiddels ruim dertig jaar op deze plek die genoemd is naar de state die er vroeger stond. Eerst op ĂŠĂŠn hectare, maar al snel werden het er drie, het huis ongeveer in het midden. Zo werd het mogelijk een stukje Begin mei, met de aardbeien gaat het nu snel.

landschap aan te leggen dat onze horizon vult: de tuin als landschap, en het landschap als tuin. En bijna overal vind je fruitgewassen. Drie hectare is groot genoeg om alles aan te planten

lang onder de bomen. Dat lokt veel vogels en ander

wat je zou willen, maar zo'n oppervlak dwingt je ook

gedierte. Er nestelen hier, behalve veel zangvogels,

tot een andere manier van werken. Een halve hectare

ook spechten, ransuilen en Vlaamse gaaien.

rond het huis wordt vrij punctueel bijgehouden, daar hebben we ook de moestuin, en naarmate we verder

Juli, Japanse wijnbessen doen het ook goed zonder verzorging.

Grenzen

van huis raken wordt het onderhoud minder inten-

Een groot stuk grond waarop je vrij je gang kunt

sief. Bij de fruitgewassen is het de uitdaging om ze

gaan is een heerlijk bezit, maar het is ook verslavend

zonder gewasbeschermingsmiddelen en met zo min

en veeleisend. Wij hebben het terrein zo ingericht

mogelijk werk gezond te houden.

dat we het zonder al te grote krachtsinspanningen

Fruit hebben we bijna het jaar rond in overvloed.

kunnen blijven beheersen. Er wordt zo min mogelijk

Wanneer het met de bewaarbaarheid van de laat-

met materiaal gesleept; overal zijn hagen en mijten

ste winterappels echt gedaan is, komen de vroege

van snoeihout en ook het maaisel wordt op hopen

aardbeien er al aan en is het weer bijna bessentijd;

verwerkt vlakbij de plaats waar het vrijkomt. In de

daarna de eerste pruimen, frambozen, zomerappels,

'buitengebieden' zijn ook een paar delen die wat af-

en wijnbessen. Die opvolging van soorten - en van

gezonderd zijn, zoals de bostuin en de twee meest

vroege en late rassen - gaat tot in november door;

afgelegen boomgaardjes. Wanneer ik het te druk heb

dan worden de laatste winterappels geoogst. Het te-

met andere zaken kunnen die plekken tijdelijk verwil-

veel blijft hangen, en ligt daarna vaak nog maanden-

deren; dan hou ik daar alleen het padenstelsel intact.


Tuinportret

Eind mei, ontwikkeling peertjes

Begin mei, bloeiende peer

Vooral bij het fruit ontdek je zo wat de grenzen van

drastisch wordt teruggenomen. Het dunnere hout

het noodzakelijk onderhoud zijn, maar ook dat die

wordt in hagen gestoken of in afvalbulten verwerkt;

grenzen vooral bepaald worden door de groeiwijze

voor de zwaardere stukken hebben we een houtver-

en de weerbaarheid van het ras. Het blad is de maat-

gasser waarmee we het huis verwarmen.

staf: wanneer een boom er - van een afstandje bezien - niet meer gezond uitziet, is het hoe dan ook

Met de snoei van appels en peren begin ik meestal

tijd voor maatregelen. Licht en luchtigheid blijken

pas wanneer de knoppen weer beginnen te zwellen.

steeds weer doorslaggevend; en dan gaat het niet

Dan dichten de wonden al sneller en bovendien is de

alleen om het 'open' snoeien van de kronen van de

hergroei wat minder fel. Wintersnoei werkt groeiprik-

fruitgewassen zelf, ook de standplaats moet luchtig

kelend en vroege wintersnoei geeft de sterkste reac-

worden gehouden. Luwte is prima, maar bedompt-

tie. Ik beperk me 's winters tot het grovere opknap-

heid is al snel funest: dan krijg je een broedplaats

werk aan appel en perenbomen. Waar nodig wordt

voor schimmels.

weer ruimte gemaakt in te dicht gegroeide kronen. Soorten die ziektegevoelig zijn, of die minder goed

Winter

op snoei reageren (zoals pruim en walnoot), worden

In de winter ben ik vooral bezig in de windsingels,

altijd in het groeiseizoen gesnoeid. Snoeien in het

om te dunnen en om de paden vrij te houden; er

groeiseizoen geeft bovendien minder ongewenste

zijn ook stukken met geriefhout dat van tijd tot tijd

hergroei rond de snoeiwonden.

Eind april, de pruim Victoria is bijna uitgebloeid.

Eind september, peren langs de inrit


Tuinportret

Begin mei, de aalbessen zijn al behoorlijk ontwikkeld.

Voorjaar Sneeuwklokjes luiden hier de bloei in, die zijn rond

maar zelden nodig; dat komt eigenlijk alleen maar

het huis al vanaf januari beeldbepalend. Dat brengt

voor na takbreuk. In het voorjaar gaat het als regel

ons snel naar de lente: wanneer ze uitgebloeid zijn

om wat uitgezakt vruchthout en takken die (gaan)

is het narcissentijd (in allerlei maten en tinten),

kruisen of er niet gezond uitzien. Je moet in deze

en is er alweer zicht op het eerste bloeiende fruit.

periode wel voorzichtig werken, en nooit teveel

Vanuit de keuken zien we, hoog tussen de kronen

tegelijk uit een kroon wegnemen. Daarmee kun je

van de bostuin, kerspruimen bloeien. Daarna komt

het gewas zo van streek maken dat er vruchtrui op-

alles snel; een roodbladige sierpruim aan de gracht

treedt. Ook de andere fruitgewassen worden hier in

transformeert in een witroze massa. Even later, in

deze periode - zover dat uitkomt - wat bijgeknipt

de singels en hagen, bloeiende sleedoorns en kroos-

om de kroon open te houden.

Begin mei, bloeiende appel, de peren op de achtergrond zitten al in het blad, de walnoot (midden) toont nog kaal.

jespruimen. Na de bloei van de 'gewone' pruimenrassen, bereikt de bloesemmassa haar hoogtepunt

Bemesting

wanneer de peren en even later ook de appelbomen

Hoewel we het jaar door volop fruit gebruiken,

bloeien. De walnootbomen bloeien het laatst, en dat

wordt er maar een fractie van het geheel geplukt

kun je alleen maar van dichtbij bekijken: de trossen

of geraapt; de rest blijft achter onder de bomen of

mannelijke katjes zijn onopvallend groen, maar zijn

struiken. Daarom is hier, op vruchtbare en meestal

door vorm en formaat makkelijk te onderscheiden;

humusrijke kleigrond, maar zelden bemesting nodig.

naar de minuscule witte vrouwelijke bloempjes moet

Alleen de appelboompjes op zwakgroeiende onder-

je zoeken, die vind je alleen van dichtbij.

stam en rassen die jarenlang consequent zijn geoogst krijgen zo af en toe een kruiwagen compost.

Bloei en snoei

Sommige soorten of rassen geef ik wat extra kali (Vi-

TIP

Zo rond de bloeitijd kijk ik wat er nog aan de prui-

nasse) voor de weerbaarheid, maar dat is plaatselijk

Meer weten over de

men gesnoeid moet worden; meestal is dat er na de

en zeer beperkt. Ik begin pas te dokteren wanneer

Cammingha Hof?

oogst niet van gekomen. Veel snoeien is bij pruimen

een gewas er minder fit uitziet. "www.milieudefensie.nl/publicaties/ magazine/2008/januari/ Cammingha%20Hof.pdf'

PDF met twaalf - eerder in Moestuin verschenen artikelen over fruit: "www.permacultuurnederland.org/ pdfs/12keerfruit.pdf'


Zo Zoon, zo Vader Een tijdje geleden kwamen er twee mannen informeren naar de mogelijkheden om zelf bier te maken, het leken mij duidelijk 'vader en zoon'. De zoon moest een werkstuk voor school voorbereiden en had zichzelf de opdracht gegeven om bier te gaan maken. Zijn vader mocht, zoals dit meestal gaat, het project finanderen en was dus op zijn hoede voor een al te grote financiĂŤle aderlating Welnu, bier wordt gebrouwen van gerst, hop en water. Een kookproces waarbij alle suikers uit het gerstemout worden opgelost in het water en de hop er de karakteristieke smaak en geur aan geeft. Na afkoelen wordt speciale biergist aan het brouwsel toegevoegd en ongeveer een week later is het gistingsproces klaar en kan het bier in flesjes gebotteld worden. De nagisting duurt minimaal een maand en dan wordt het tijd om het eerste flesje open te trekken. Het lijkt echt simpel, maar dit kookproces (maischen) is niet alleen tijdrovend, maar je hebt er ook een aantal dingen bij nodig. Een grote pan van twintig liter (of meer) en een graanmolen zijn bijvoorbeeld geen overbodige luxe. Vader trok een zorgelijk gezicht, want om voor een bevlieging van zoonlief meer dan honderdvijftig euro uit te geven ging hem wat te ver. Zijn humeur verbeterde aanzienlijk toen ik vertelde over de kanten-klaar pakketten waar al dat koken, filteren en malen niet bij nodig is. Hij werd nog vrolijker toen ik hem het totale investeringsplaatje voorschotelde. Alle materialen (een grote emmer met waterslot, hevelslang, lepel, schoonmaakmateriaal, kroonkurkapparaat, meetapparatuur, kroonkurken en borstels) plus het bierpakket zelf, was voor een bedrag van ongeveer zeventig euro prima te doen, vond hij. Temeer omdat voor het maken van de volgende brouwsels alleen het bierpakket zĂŠlf gekocht hoefde te worden! Nadat de keuze op een Belgisch Abdijbier was gevallen, waren vader en zoon allebei zichtbaar tevreden, alleen had vader nog zijn bedenkingen over de drinkbaarheid van het eindresultaat.... Enkele maanden later waren ze er weer. Het bier was prima gelukt en het werkstuk was geslaagd. Daarom hadden ze besloten er een (vloeibaar) vervolg aan te geven, want alle gemaakte biertjes waren inmiddels door het keelgat verdwenen en ze hadden echt zin (en trek) om thuis meer van dat lekkers te brouwen! Opeens werd het moeilijk kiezen...

Rob van Gelder Eigenaar van Brouwmarkt, de grootste maak-het-zelf-zaak op voedsel- en drankgebied van Nededand.


Tips Fruit

tekst en beeld: Arie van Herpen

Tips Fruit

Fruitvoorraad regelmatig controleren op rijpheid en rot.

Bewaarfruit Blijf het fruit in de opslag regelmatig controleren, want overrijpe en rottende vruchten zijn aanstekelijk. Wanneer dozen nat zijn geworden door rot fruit kun je ze maar beter vervangen. Op fruitdozen zit geen statiegeld zodat je ze bijna overal gratis kunt meenemen. Neem alleen smetteloos schone dozen! en leg voor gebruik een schone krant op de bodem.

Wanneer je veel fruit hebt, is een sapcentrifuge ideaal.

Sapcentrifuge Wanneer je fruit in overvloed hebt, is een sapcentrifuge ideaal; ook voor de verwerking van vruchten waar je wat slechte plekken vanaf moet snijden. Zelf heb ik er een stuk of vier, want we gebruiken ze ook om appelwijn te maken en ik kom ze regelmatig tegen in de kringloopwinkel. Vaak als nieuw, en dan voor een paar euro. Voor tuiniers met veel appels en/of peren, die een dagelijkse portie vers sap op prijs stellen, een ideaal apparaat.


Tips Fruit

Ook bij de perzik worden de twijgen losjes bijeengebonden zodat je de struik bij strenge kou makkelijk kan afdekken.

Knutselen Dit is een mooie tijd voor het knutselwerk dat er 's zomers vaak niet van komt zoals boompalen vervangen; een solide frame voor een fruithaag maken of een constructie voor een vogelnet. Zorg bij fruithagen dat de palen goed geschoord zijn anders trekje, bij het aanspannen van de draden, alles weer uit het lood. Ook bij draden voor leifruit langs een gevel moetje voorzichtig zijn met opspannen; met een draadspanner kun je zoveel kracht ontwikkelen datje de muur beschadigt. Metalen draden kun je beter eerst los-vast opspannen, en ze daarna een tijdje 'uit laten hangen'. Later kun je de uitgezakte draden dan voorzichtig wat strakker draaien. Langs een gevel is een hardhouten frame vaak mooier. Hou de latten of draden minstens 10 cm. van de muur, zodat er nog wat ventilatie mogelijk is.

Winterappels blijven in elke onverwarmde ruimte maandenlang goed.

Vijg winterklaar? Het is nu ook zaak de vijg winterklaar te maken. Bij buitenvijgen worden komend seizoen alleen de vruchten rijp die nu niet groter zijn dan een kleine erwt; alle grotere vruchtjes worden weggeplukt, die komen de winter niet ongeschonden door. Het is niet nodig om een vijg de hele winter ingepakt te houden; de jonge vruchtjes kunnen tot -5° C vorst verdragen en de struik aanzienlijk meer. De meest toegepaste methode is om de struik (los-vast) wat bijeen te binden zodat deze bij kou makkelijk kan worden toegedekt. Bij lichte vorst is afdekken met doek (jute, oude overgordijnen) afdoende; wanneer het echt streng dreigt te gaan vriezen is inpakken met noppenfolie het devies. Ook een combinatie van jute en stromatten (tegen een muur) wordt vaak toegepast. Kwee-onderstam De meeste peren zijn geÍnt op een kwee-onderstam. Deze onderstammen zijn niet bestand tegen langdurig strenge vorst. Wanneer dergelijke kou dreigt

is het veiliger de onderstam tot boven de entplaats toe te dekken. Een flinke 'molshoop' rond de stam (zo'n 25 cm. hoog) is afdoende. Kweepeer zelf (een kweeras op kweeonderstam) is - vreemd genoeg beter bestand tegen strenge vorst. Vraatbescherming 's Winters, wanneer de velden kaal zijn, trekt zoekt het wild de beschutting van de tuinen. Jonge schors of laaghangende twijgen van fruitboompjes zijn gewilde kost voor hazen en konijnen. Appelbast is favoriet, maar de belagers worden minder kieskeurig wanneer het voedselaanbod schaarser wordt. Bescherm jonge stammen daarom met een korfje van gaas, en laaghangende twijgen met een hekje van (bijvoorbeeld) bamboestokken en kippengaas of vogelnet.


Kleine moestuin

Moestuin

WINTER IN DE MOESTUIN De economische crisis te slim af

Tekst en beeld: Ilse Hesp

Straks is alles duurder, zelfs het nederigste blikje

mengsel van eetbare planten, kruiden en bloemen,

tomatenpuree. Dan maakt de 'moestuinder' pur sang,

of zet alvast wat zaaigoed in de serre dat het ko-

zijn eigen tomatenpuree, vriest dat in en is iedereen

mende voorjaar de grond in kan. Steeds meer men-

te slim af. Moestuinders maken hun handen vuil op

sen ontdekken het plezier van zelf zaaien, oogsten

een totaal andere manier dan bankmanagers. Ze ste-

en eten. Volkstuincomplexen hebben tegenwoordig

ken liever de handen in de grond om op die manier

wachtlijsten, want menigeen ziet er wel wat in. Niet

goud te delven, eetbaar goud. Het is winter, tijd om

alleen vanwege de kosten maar ook om gezonder

de schatkamer van volgend jaar voor te bereiden en

(onbespoten en noem maar op) te eten. Bovendien

de economische crisis te slim af te zijn.

betekenen die eigen geteelde producten ook wat voor onze eigen ecologische voetstap. Die wordt

Het is heerlijk om in die vriezer te rommelen en te

er een stuk bescheidener door. Groenten die overal

ontdekken dat we in ieder geval al bosbessen had-

vandaan worden ingevlogen belasten de aarde nu

den ingevroren, plus haricots verts, gewone sperzie-

eenmaal vele malen zwaarder dan courgettes of

bonen en broccoli. Natuurlijk kunnen we nu iedere

sperzieboontjes van eigen grond.

avond - tevreden met onszelf - het nieuws aanhoren, maar slimmer is het om alvast plannen te maken

Eetpatroon als plan van aanpak

voor het volgende seizoen. Was het in economisch

Laten we allereerst eens kijken wat een moestuin

betere tijden wellicht niet kostendekkend om be-

nou eigenlijk inhoudt. In ieder geval praat je dan

paalde groenten en fruit te telen, dan kan dat nu

over een stukje grond dat vrijwel helemaal bestemd

wel eens totaal anders zijn.

is voor eetbare zaken. Natuurlijk is het mogelijk om

Niet iedereen hoeft overigens meteen een moes-

die rijtjes prei en sla en bonen af te wisselen met

tuin te hebben of aan te leggen. Maak eens wat

snijbloemen, maar het zwaartepunt zal meestal lig-

meer gebruik van de lege plekjes in de tuin tussen

gen bij eetbare zaken. Nu het nog winter is, is het

de sierplanten, gebruik eens bloembakken met een

tijd om te bepalen welke planten we het komende


Moestuin

Ontdek de moestuin

jaar zullen gaan zaaien of uitzetten. Kijk daarvoor

Leve de winter!

Ook al is het inmiddels winter, toch valt er aardig wat voor te bereiden voor het

om te beginnen naar het gebruikelijke eetpatroon

En dan de planning. Want ook al planten we niet al-

van jezelf en je gezinsleden. Wanneer niemand van

les wat eetbaar is, hoe deel je dan in ieder geval dat

komende jaar. November en december zijn

spruitjes houdt of de wederhelft bloemkool veraf-

stukje grond het beste in. Neem een stuk papier en

drukkere maanden voor moestuinders dan

schuwt, dan het duidelijk dat die er niet in moeten.

maak een ruwe schets aan de hand van hetgeen je

menigeen zich wellicht realiseert:

Degene die kookt, bepaalt tenslotte meestal wat er

zou willen neerzetten. Tomaten, kruiden, slasoorten,

op tafel komt, nietwaar? En gemopper omdat die

paprika's en wortelen hebben ruimte nodig. Worte-

berg spruiten maar niet lijkt te slinken is ontwrich-

len en sla kunnen in rijen, maar tomaten, paprika's

knoflook te planten zodat we er volgend

tend voor het gezinsleven.

en kruiden zijn meer 'stand alone' planten die wat

jaar een mooie oogst van kunnen binnen-

Het heeft ook geen zin om twintig tomatenplanten

ruimte nodig hebben. Ga ook na welke planten er

uit te zetten, ook al is iedereen dol op tomaten. Eén

het eerst in kunnen, en welke planten moeten wach-

• Om te beginnen is dit een goede tijd om

halen. • Ondanks de dalende temperatuur blijft

volwassen plant levert al een flinke opbrengst waar

ten tot het gevaar van nachtvorst is geweken.

onkruid de kop opsteken. Houdt de

twee personen aardig mee uit de voeten kunnen als

Wie van courgettes houdt, is goed af want een paar

grond rond de overwinterende gewassen

het gaat om een tomaatje in de sla. Ben je daarente-

planten geven al zoveel vruchten dat er bijna niet

gen een groot liefhebber van tomatensap, spaghet-

tegen aan te eten is. Ze nemen echter behoorlijk de

tisaus, salsa en dergelijke, dan pasje daar het aantal

ruimte met hun enorme bladeren, dus reserveer een

het met het snoeihout van de laatste

planten maar ook de soorten tomaten op aan.

behoorlijke plek.

snoeibeurt en verspreidt het over paden

Liefhebber van sla? Zaai wekelijks kleine hoeveel-

goed bij. • Heeft u een houtversnipperaar? Voedt

of braakliggende stukken grond, waar

heden onder glas, zet net genoeg kleine plantjes

Stek, stekken, gestekt

uit om geregeld van te oogsten. Een hele tuin vol

De winter is ook een goede tijd om nieuwe vrucht-

• Veeg herfstbladeren op. Verzamel ze in

doorschietende sla neemt niet alleen veel ruimte in

struiken aan te schaffen, of stekken te nemen van

een open container van gaas of hout

beslag, maar is ook zonde van het werk. Sla is snel

bestaande planten. Zorg er wel voor dat de struiken

waar ze in de komende 2 jaar kunnen

volwassen en niets is heerlijker dan een dagelijkse

waarvan de stekken afkomen volkomen gezond zijn.

verteren, of sla ze op in plastic zakken

oogst van vers knisperende slasoorten in alle kleu-

Mislukte fruitoogsten worden doorgaans veroorzaakt

ren van de regenboog. Houdt er rekening mee dat

door virussen, verspreid door insecten die uit zijn

sommige planten de ruimte nodig hebben en andere

op het sap van de planten. De planten gaan er niet

zoals koolsoorten en prei. Verwijder gele

gewassen in rijtjes kunnen staan. Bovendien hoeft

direct aan onderdoor, maar vertonen verschijnselen

bladeren want dat zijn de overwinte-

misschien niet alles in de moestuin te staan. Aard-

zoals achterblijvende groei, kleine en beschadigde

ringsplaatsen van ziektes, schimmels en

beien bijvoorbeeld kunnen heel goed in de siertuin

bladeren en achterblijvende opbrengst.

slakken.

als een bloeiende rand tussen perk en gras, of langs

Gezond exemplaar gevonden? Wacht dan tot al het

een stenen pad. Kortom, weet watje eten wil en ga

blad is afgevallen. Snijdt dan mooie zachte, takken

daar creatief mee om.

af die nog niet zijn verhout. Lengte: ongeveer 30 cm, eindigend bij een gezond uitziende knop. Bij kruis-

het al rottend de grond kan verrijken.

die met de hark zijn geperforeerd. • Loop de overwinterende gewassen langs


Moestuin

bessen en aalbessen die vrucht dragen op jonge tak-

een kunst die een ieder zich eigen kan maken. Men

ken is het aan te raden alle knoppen te verwijderen

neme een slijpsteen, giete er wat olie op en maakt

en alleen de laatste vier te laten zitten. Verwijder bij

ronde tot halfronde bewegingen over het snijvlak

kruisbessen de doorns van het einde van de stek tot

van het gereedschap. Klus geklaard, insmeren met

aan het put waar de laatste vier knoppen zitten. Bij

lijnolie en wegbergen tot het volgende seizoen.

zwarte bessen mogen alle knoppen blijven zitten,

Ook dat is een kostenbesparend element: goed om-

zodat ze vrucht dragen langs de hele tak.

gaan met je gereedschap. We zijn er immers op uit

Maak met de schop een diepe voor in de aarde, door

om ook volgend jaar eetbaar goud te delven uit onze

de schop er in te steken en de aarde zijwaarts weg

moestuinen en de economische crisis zo te slim af

te duwen. Zet daar de stekken in met een onderlinge

te zijn.

afstand van 30 cm. Slecht afwaterende grond is te verbeteren door scherp zand toe te voegen in het diepste van de voor. Druk de aarde rond de stekken stevig aan door er de voet op te zetten. Rond volgend jaar deze tijd zullen de stekken wortels hebben en klaar zijn om te worden uitgezet op een andere plek. Geslepen het volgende seizoen in Vanzelf zijn we niet de hele winter bezig met de aanplant en de plannen voor het volgende groeiseizoen. Hoogste tijd om eens het tuingereedschap ter hand te nemen. Goed gereedschap is immers onze diepteinvestering - om het eens in economische termen te verwoorden. We zorgen er dus voor dat er niets verroest de winterrust ingaat. We ontdoen de tuinhark, de riek en alles wat roesten kan van aanhangende aarde en vuil. Lichte roest gaan we te lijf met een staalborstel. Vervolgens smeren we de blinkende gereedschappen in met wat lijnolie. Schoffel, hak, spade, schop en kantensteker zullen we echter eerst moeten slijpen. Des te gezwinder gaat de schop volgend seizoen de grond in en snijdt de schoffel het onkruid met wortel en tak bij de enkels af. Slijpen is


Sluis Garden: Sluis Garden

helpdesk voor natuurlijk advies

Oost-Indische kers

In een Moestuin draait het natuurlijk vooral om de groente die er groeit. Toch is het voor een goede tuin noodzakelijk dat er ook andere bloemen en kruiden groeien. Want deze natuurlijke vrienden zorgen er vaak voor dat de groente het veel beter doet en dat het onderhoud van de tuin minder tijd kost. Hieronder een aantal voorbeelden van natuurlijke hulpmiddelen voor de moestuin van Sluis Garden. De zaden van deze bloemen en planten zijn verkrijgbaar op www.sluisgarden.nl. Op deze site staat ook waar u de producten in de winkel kunt kopen.

Dille

Dille is bijvoorbeeld erg goed bij het verbouwen van

Dille (Anethum graveolens) is een plantensoort uit

tuinbonen. De plant trekt namelijk zweefvliegen aan

de Schermbloemfamilie en verwant aan kruiden als

en de larven van deze vliegen eten weer de bladlui-

venkel en kerwel. Dille heeft hele fijne geveerde bla-

zen van de tuinbonen. Door het plaatsen van enkele

deren, fijne slippen en de grote geelgroene bloemen

van deze planten is het dus heel eenvoudig om er

in ijle schermen.

voor te zorgen dat de tuinbonen bladluisvrij blijven.

Dille heeft een verfijnde smaak, waarvan zowel het

Ook op wortelen heeft Dille een zeer goede invloed.

blad, de onrijpe bloemschermen en het zaad kun-

Dille

nen worden gebruikt. In de ideale moestuin staan

Goudsbloem

links en rechts een paar planten, zodat tijdens het

Goudsbloem (Calendula officinalis) staat vooral be-

werk af en toe van de geur en de smaak genoten

kend vanwege zijn homeopathische werking. Het

kan worden. Dille is een toekruid en mag dus niet

wordt vooral gebruikt bij huidaandoeningen als

meegekookt worden.

brandwondjes, schaaf- en snijwondjes. Goudsbloem


heeft namelijk een ontsmettende, wondhelende en

te krijgen met de eenjarige plant. Bovendien moet

ontstekingsremmende werking.

de groei zo lang mogelijk doorgaan, omdat een diep

Ook in de moestuin is goudsbloem een succes. Mie-

en fijn vertakt wortelgestel het meest efficiënt is bij

ren houden namelijk niet van goudsbloemen. De

de aaltjesbestrijding.

knoppen eten ze nog wel op, maar zodra een gouds-

De Tagetes patula kwam bij de proeven het beste

bloem gaat bloeien zullen ze de mieren uit de tuin

naar voren. Een goede Tagetes-patula-teelt kan de

jagen. Hierbij werken de enkelbloemige variëteiten

bodem vrijwel vrijmaken van wortellesieaaltjes.

beter dan de dubbelbloemige exemplaren.

Jammer genoeg werkt deze bestrijdingsmethode al-

Sluis Garden

leen tegen dit type aaltjes. Wijnruit

Het zaad van Tagetes kiemt snel, maar de verdere doorgroei, zeker bij vroege uitzaai, verloopt tamelijk traag. Het gewas kan dus wat te lang open blijven en ongewenste onkruidgroei is dan aan de orde. Bij een latere zaai (vroeg zomer) is de doorgroeisnelheid aanzienlijk beter. Het sortiment van deze lage afrikaan is nogal groot, maar we beperken ons tot de vlotste groeiers. Tagetes Sparky, Tagetes Rusty Red en het ras Tagetes Ground Control groeiden erg snel, waarbij de laatste als de beste naar voren kwam.

Oost-Indische kers De Oost-Indische kers (Tropaeolum majus) heeft ook

Wijnruit

de eigenschap dat het ongenode gasten in de moes-

Wijnruit (Ruta graveolens vulgaris) wordt veel in

tuin verjaagd. Een paar van deze planten zorgen

siertuinen gebruikt vanwege zijn zuiverheid en

er bijvoorbeeld voor dat witte vliegen de tomaten

maagdelijkheid. De wijnruit is hierdoor ook de nati-

met rust laten. Het aroma van de Oost-Indische kers

onale bloem van Litouwen.

trekt in de grond en wordt opgenomen door de to-

De blauwachtige, struikachtige plant wordt in moes-

maat. Mensen proeven hier niets van, maar voor de

tuinen vooral gebruikt om katten en honden te we-

witte vlieg is deze tomaat op slag niet lekker meer.

ren. Het kruid heeft een bittere smaak en wordt ook

Verder scheidt de Oost-Indische kers stoffen uit die

gebruikt om sterke drank te aromatiseren. Als grote

schadelijke dieren weghouden. Zo zullen appelbo-

hoeveelheden worden gebruikt kan wijnruit zelfs

men bladluisvrij blijven bij de aanwezigheid van de

voor een hallucinerende werking zorgen.

kers en ook radijsjes doen het goed in de nabijheid

Wijnruit wordt breed ingezet, omdat het ook vlooien

van de Oost-Indische kers.

en andere parasieten tegen gaat. Het is ook al een

De bloemen, bladeren en zaden van de kers, die

oud kruid, want de Romeinen gebruikten het al als

oorspronkelijk uit Peru en niet uit Oost-Indië komt,

tegengif voor onder meer slangengif en giftige pad-

zijn eetbaar. Ze bevatten een natuurlijk antibioti-

denstoelen. Volgens de zeer bijgelovige Romeinen

cum dat onze darmflora niet aantast. Bij regelmatige

kan de wijnruit ook worden gebruikt om weerwolven

consumptie kan het onze weerstand verhogen. De

te verjagen.

Oost-Indische kers wordt tot de specerijen gerekend en de bladeren passen in geringe hoeveelheid in een rauwkostschotel en salades. De bloemknoppen

Afrikaantjes

en groene vruchten kunnen gemarineerd worden en

Afrikaantjes (Tagetes patula) is een zeer bekende

vervolgens in de keuken op dezelfde manier gebruikt

perkplant. De verschillende kleuren geven de tuin

worden als kappertjes. De lichtpeperige smaak van

niet alleen een mooi uiterlijk, de afrikaantjes zijn

de Oost-Indische kers lijkt erg op de waterkers. De

ook nog eens zeer nuttig in de moestuin. Ze bestrij-

rijpe zaden worden ten slotte gebruikt bij de berei-

den aaltjes in de grond, de vliegen in huis en ook

ding van sommige likeuren.

nog eens mieren in en rond huis. In tegenstelling

Dit zijn slechts enkele voorbeelden van de moge-

tot bijvoorbeeld de Goudsbloem, die pas werkt als

lijkheden die Sluis Garden biedt met het toevoegen

ze bloeit, de afrikaan werkt al voor ze bloeit mieren-

van enkele planten en kruiden aan de moestuin. Het

werend. Vooral de enkelbloemige patula variëteiten

assortiment is veel uitgebreider en op www.sluisgar-

werken insectenwerend.

den.nl staan nog veel meer mogelijkheden die het

Er zijn al veel proeven gedaan met de Tagate. Hierbij

bedrijf biedt om de inhoud van de moestuin zo op-

werd vooral gekeken naar de groeisnelheid om zo

timaal mogelijk te beschermen op een natuurlijke

snel mogelijk het oppervlakte van de tuin begroeit

manier.

Goudsbloem

Dille


Krachtige kruiden Kruiden

Kruiden zijn krachtig, dat is een feit. Daarom zijn kruiden de basisplanten op mijn tuin. Een handje vol passende kruiden is een echte verrijking voor iedere maaltijd. Te veel daarentegen is niet goed, de planten hebben meestal een zeer sterke werking. De dosis bepaalt, of iets goed of giftig is.

Rozemarijn

Op de volkstuin zijn de kruidenplanten in één jaar tijd volwassen geworden. In 2007 ben ik begonnen met kleine plantjes. Daarvan heb ik meteen stekjes gesnoeid en in de grond gestopt, zonder stekpoeder. De stekjes groeiden voorspoedig en zijn inmiddels als grotere planten in diverse andere tuinen te bewonderen. De moederplanten werden enorme pollen, waarvan ik in oktober 2008 nieuwe stekken gesnoeid heb. Vaak tientallen en soms honderden stekken per plant. Al snel is één soort lavendel of rozemarijn niet meer

bloeddruk. Eigenlijk is Rozemarijn een complete na-

voldoende. Steeds ben ik op zoek naar nieuwe varia-

tuurapotheek in de vorm van een plantje.

ties van mijn lievelingskruiden. Bijzonder charmant vind ik de kruiden met de toevoeging 'officinalis',

Door alle drukte rond het tuinieren kwam van kokke-

wat geneeskrachtig betekent. Hier beschrijf ik mijn

rellen en experimenteren niets terecht, wel lukte de

ervaringen met de geneeskrachtige planten uit mijn

vermeerdering van de planten uitstekend. Volgend

kruidentuin, die nu anderhalfjaar oud is.

jaar ga ik er zeker meer mee doen, niet alleen met de takjes en bladeren, maar ook met de bloemen.

Een van de eerste kruiden, die ik verleden jaar kocht,

Dit jaar zag ik de tere blauwe bloemen al vroeg in de

was Rozemarijn. Binnen korte tijd vond ik twee ver-

lente. Hopelijk krijgen wij geen late strenge winter.

schillende soorten bij tuincentra in de buurt. Ik had grootse plannen met de verwerking van het kruid

De botanische naam van Rozemarijn is Rosmarinus

in de keuken en voor allerlei andere toepassingen.

officinalis, wat letterlijk 'dauw der zee' betekent.

Roze ma rijn-takjes in olie is een delicatesse, in wijn

Rozemarijn groeit inderdaad geweldig goed onder

een versterkend middel, onder andere tegen lage

barre omstandigheden. In Egmond aan Zee heb-


Kruiden

Salie

ben bijna alle planten het heel zwaar. Rozemarijn

krijg ik mooie compacte haagjes, die heerlijk geu-

daarentegen groeit voorspoedig. Bij een galerie in

ren, als je er langsloopt.

Egmond aan Zee bijvoorbeeld groeien de struiken zo goed, dat niemand meer over de stoep kan lopen. Ze zijn anderhalve meter hoog en enorm breed!

Salie is een andere topper in de tuin. In het verleden heeft thee van de bladeren mij uitstekend geholpen bij keelpijn en grieperige toestanden. De

In de kruidentuin groeien twee soorten Rozemarijn,

thee smaakt heerlijk medicinaal, ik drink Saliethee

ĂŠĂŠn met rechte en eentje met gebogen stengels.

zonder zoetmiddel. De voorkeur voor Saliethee kan

Beide soorten hebben hetzelfde aroma. Het is leuk

persoonlijk zijn, veel mensen vinden de thee vies

om te zien, dat ze heel verschillend groeien. Ander-

zonder toevoegingen. Als kind had ik vaak last van

halve meter zullen ze niet zo gauw worden, omdat

koorts en ontstoken amandelen. Het antwoord van

ik ieder jaar stekjes knip. Verder heb ik Rozemarijn-

de medici was, mijn neus- en keelamandelen tege-

zaden in de lente uitgezaaid. Het resultaat is duide-

lijk te verwijderen. Dat was een bloederig en zeer

lijk kleinere en minder sterke planten. Ik denk, dat

traumatisch gebeuren. Naderhand had Saliethee dit

ik te vroeg heb gezaaid. Voortaan laat ik de planten

misschien kunnen voorkomen.

zichzelf uitzaaien. De botanische naam van Salie is Salvia officinalis. Het is een genot, onder de planten te wieden, om-

'Salvare' betekent in het Latijns 'genezen, helen of

dat de geur zo makkelijk vrij komt. Volgend jaar heb

redden'. De Romeinen hebben dit kruid van de Mid-

ik voldoende stekken om overal Rozemarijn-hagen

dellandse Zee naar ons toe gebracht. In de Middel-

aan te planten. Als ik ze steeds afknip en weer stek,

eeuwen werd Salie tegen cholera en pest gebruikt.


Kruiden

Citroenmelisse

Toen werden de planten zonder ijzeren gereedschap

Een ander makkelijk kruidje is de Hysop, botanisch

met de hand geoogst. Tegelijk werden bepaalde ce-

Hysop officinalis genoemd. De naam komt uit het

remonieĂŤn uitgevoerd.

Hebreeuws, van 'ezob', wat 'heilig kruid' betekent.

Ik tuinier niet op de middeleeuwse manier en heb de

en ik zal schoon zijn ...' In de fytotherapie is Hysop

In het oude testament staat: 'zuiver mij met Hysop struiken in september gewoon met een snoeischaar

bekend door de goede uitwerking op het concentra-

kortgeknipt. De verhoute stekjes heb ik in schone

tievermogen, Hysop geeft zuiverheid en helderheid

potgrond gezet. Verleden jaar ging dat ook prima,

van geest.

ik ben benieuwd naar de resultaten van deze serie

Ik heb de bloeiende takjes dit jaar alleen als snij-

stekjes. Onder de moederplanten groeien nu Mini-

bloemen gebruikt en daarmee fantastische boeket-

salies, die zichzelf uitgezaaid hebben. Volgend jaar

ten gemaakt. De bloemen zijn indrukwekkend door

zal duidelijk worden, wat de beste vermeerderings-

hun mooie blauw-paarse kleuren. Veel stekjes heb ik

methode is. In ieder geval zorgt het snoeien voor

dus niet dit jaar, wel zaailingen onder de planten.

mooie compacte planten en veel nieuwe groei.

Daarmee ga ik volgend jaar volop experimenteren. Ik ben benieuwd, of Hysop tussen de koolgewas-

Een meer alledaags kruid is Citroenmelisse met de

sen de koolwitjes op afstand houdt, of Hysop-hagen

botanische naam Melissa officinalis. 'Melissa'

tegen slakken werken en of Hysop tegen schimmels

be-

tekent in het Grieks 'honingbij', in de middeleeu-

bij druiven, pompoenen en courgettes werkt. Dat

wen werd de plant voornamelijk als bijenvoer ge-

zou leuk zijn!

cultiveerd. Citroenmelisse is een heerlijk kruid voor de thee. Bijna iedereen vind de geur lekker. Thee

Veel medetuinders zien Komkommerkruid als on-

van Citroenmelisse kan zonder bezwaar dagelijks

kruid, ik niet! De plant groeit heel snel en produ-

gedronken worden. Uit eigen ervaring weet ik, dat

ceert eindeloos veel hemelsblauwe bloemen. In

Citroenmelisse goed tegen herpes-blaasjes werkt.

oude kruidenboeken vind ik veel recepten voor


Kruiden

Borago

medische toepassingen en ook voor gebruik in de

gerechten toevoegen en er geen algemeen gebruikte

keuken. Recent onderzoek daarentegen toont aan,

smaakversterker, E621, in zit. Ik heb het vermoeden,

dat Komkommerkruid wel degelijk giftig is. Ik kweek

dat hoofdpijn vaak samenhangt met het veelvoudig

Komkommerkruid dan ook uitsluitend voor bijen en

gebruik van E621 in veel producten van de voedsel-

voor experimenten in combinatie met aardbeien, to-

industrie.

maten en pompoenen.

De botanische naam van de Maggiplant is Levisticum officinalis. 'Levare' betekent in het Latijns 'verlichten'. Het gebruik van Maggiplant in soepen en

De botanische naam van Komkommerkruid is Borago

andere gerechten zorgt voor een goede spijsverte-

officinalis. Over de oorsprong van de naam zijn de

ring. De bloemen doen het overigens ook uitstekend

geleerden het niet eens. 'Borra' betekent in het La-

in geurige en fleurige boeketten.

tijns 'weefsels uit pure wol'. Komkommerkruid heeft inderdaad een wollige manier van groeien. Het kel-

Aan plantgoed is geen gebrek. De planten hebben

tische woord 'borrach' betekent 'moed'. Komkommer-

zich bij buurvrouw Myriam over meerdere vierkante

kruid in wijn werd vroeger gebruikt voor het indrin-

meters uitgezaaid. Ze groeien overal, zelfs tussen

ken van moed en het verhelpen van melancholische

de stoeptegels van het pad. De groeikracht van de

stemmingen.

planten is eveneens fenomenaal. In anderhalf jaar tijd heb ik voldoende kruid om aan groentewinkels

Tot slot geniet ik enorm van de Maggiplant. De

te leveren. Nu doe ik dat nog niet, maar het kan

maggiplant werd ondanks haar naam nooit voor de

wel!

productie van Maggi in flesjes gebruikt. Het is toch knap, dat de chemici zo'n aroma op niet natuurlijke weg wisten te bereiden! Het voordeel van de Maggiplant-bladeren is, dat ze geen verkeerde zouten aan


Tuin dagboek

Claudia's smultuin: verhalen en recepten Door alle seizoenen heen neemt Claudia Reina de lezer mee naar haar smultuin en keuken. Elke maand opent ze haar tuinhek om ons een kijkje te laten nemen in haar paradijselijke tuin, waar ook dieren een belangrijke rol spelen. Ze werkt volgens biologisch-dynamische principes, met als resultaat een gezondere oogst en meer smaak. Ze leidt je niet 'om de tuin', maar er doorheen, om vervolgens met een mand vol lekkers huiswaarts te keren. Daar wordt van de oogst een ongecompliceerd, smaakvol en gezond smulfeest bereid. Walnoten doppen

Tekst en beeld: Leon10e design

Sfeer feestdagen: opladen en inspiratie opdoen

vol uien, butternutpompoenen, knoflook en appels. In

December is een prachtige maand vol contrasten;

de vriezer liggen appelmoes, kruiden en tuinbonen. In

binnen en buiten; warm en koud; laat lichten vroeg don-

de koelkast bewaar ik kastanjes, hazelnoten en wal-

ker; drukte en gezelligheid tegenover behoefte aan rust.

noten nog in de dop. Dit geeft ruime mogelijkheden tot pure combinaties om van te watertanden. En wat

Op een dag is de smultuin helemaal wit; bevroren mist

te denken van een binnentuin vol verse kiemgroente?

en zon. Daar maak ik foto's van. Wat een unieke beel-

Laat een bakje zaad van broccoli of boekweitkorrels

den levert dat op!

kiemen en je hebt na een paar dagen een smulmaal

Groente is er buiten nog volop; groene snijbiet, palm-

vol vitamines, mineralen en enzymen. Het is winter

kool en pastinaak, ingekuilde wortelen en bieten en

en ik voel me zo rijk met zoveel smakelijke voorraad!

uit de platte kas nog sla, winterandijvie, veldsla en

En om de leeshonger te stillen een grote stapel tuin-

rode snijbiet. In de droge wintervoorraad thuis heb ik

boeken en kookboeken over moestuingroenten. Ik ga

kievietsbonen in donkerbruine glazen potten, manden

ook weer eens achter de computer zitten om ideeĂŤn op

Wilde venkel


te doen voor 2009. Bij www.denieuwetuin.be vind ik biologisch tomatenzaad: tigerella! Ook zie ik daar het

Andijvierijst met smaakexplosie, gegarneerd wet walnoten en broccolikiemen

boek Kiemen en microgroenten van Peter Bauwens. Op

IngrediĂŤnten: Vloeibare smaakexplosie': fijngehakte

de website van Vivara vind ik een egelhuis met Lange

tuinkruiden van 1 takje rozemarijn; 3 takjes tijm; 2

slurf, zodat de katten er niet in kunnen hengelen naar

blaadjes salie; een paar takken platte peterselie; 2 eet-

de kleine egeltjes! De website van de Wiltfang vermeld

lepels olijfolie; snuf Himalayazout; 1 eetlepel balsa-

een cursus gereedschapsonderhoud. Bij Vreeken zie ik

micoazijn; 1 eetlepel citroenrasp; 2 teentjes knoflook

dat ze de Roottrainers hebben waar ik al zo lang naar

fijngeraspt. Bereiding: alles door elkaar mengen.

zoek en een kweekset voor spruitgroente. Ik zet het

IngrediĂŤnten andijvierijst: een kopje Lima ronde vol-

allemaal op mijn verlanglijst voor de feestdagen.

korenrijst; 1 krop winterandijvie; 2 eetlepels olijfolie;

Tuin dagboek

kruidenbosje van laurier, rozemarijn, tijm, salie aan Vandaag is het nog een goede werkdag in de tuin, mor-

elkaar gebonden met een keukentouwtje; een snufje

gen gaat het volgens het weerbericht vriezen. Het is

nootmuskaat vers geraspt; 40 gram broccolikiemen (uit

negen graden. Er is nog veel te doen in de tuin. Alle

de binnentuin); een handvol knoflookolijven; een berg

wortels en bietjes inkuilen in de grote platte bak, met

walnoten in de dop.

bubbelplastic eroverheen en daarop stenen. Het aardbeiennet ga ik van de fruitkooi verwijderen, stekken

Bereiding: een kopje Lima ronde volkorenrijst goed

van de kruisbes in een ander bed zetten en bij de oude

wassen en 20 minuten in koud water laten weken,

kruisbes gras verwijderen. De fruitkooi netten gaan de

daarna in een zeef laten uitlekken. Twee kopjes kokend

schuur in om te drogen en te ontwarren. Het rood-

water opzetten in een pan. De rijst met het kruiden-

borstje volgt al mijn activiteiten. Voor de vogels leg

bosje in het kokende water doen, deksel op de pan

ik iedere dag havermout neer. Al het blad van de fruit-

tot het weer kookt, daarna een half uur zachtjes door-

bomen is verdwenen en de maan scheen al vroeg door

koken. Ondertussen de walnoten kraken en de noten

de lege takken. Bij het snoeien van fruitbomen is het

eruit peuteren. De krop winterandijvie goed wassen,

belangrijk dat er licht en lucht door de takken komt. Er

fijnsnijden en door de rijst roeren. Kruidenbosje ver-

moet een duif doorheen kunnen vliegen vanaf iedere

wijderen. Zet dit mengsel nog vijf tot tien minuten op

hoek. Zo'n klus doe ik het best, volgens mijn kosmosa-

laag vuur totdat de andijvie wat geslonken is. Neem de

genda, op een vruchtdag bij dalende maanbaan als er

pan van het vuur. Rasp nootmuskaat eroverheen. Schep

geen vorst is. De takken snoeihout bewaar ik om straks

op diepe borden, overgieten met de vloeibare smaak-

een alternatieve snoepkerstboom voor de vogels van te

explosie, de knoflookolijven en gameren met walnoten

maken, waar ik zaadvetbolletjes en havermoutkoekjes

en broccolikiemen. Wauw!

Wat neem ik mee naar huis in mijn oogstmand? Een bosje tuinkruiden: laurier, rozemarijn, tijm, salie en een struik winterandijvie.

aan hang.

Rood kerstdessert Kamutcouscous maken volgens de aanwijzingen op de verpakking. Kerstrode toevoegingen: gedroogde of verse cranberries, gojiberries en zaadjes van een rode granaatappel en rode sterappeltjes in stukjes (niet schillen). Rozenbotteljam of appelstroop om te zoeten. Heerlijk om erbij te drinken is granaatsappelsap. Dat maak ik zo: ik rol een granaatappel met mijn hand over tafel om het sap los te maken. Vervolgens prik ik

Cavolo Nero

bovenop een gat om met een rietje het sap eruit te Winter in de smultuin

zuigen.

Volgende maand vanuit Claudia's paradijselijke tuin Recepten om de wintervoorraad te verorberen en plannen voor moestuinieren op zandgrond.

Claudia Reina - www.Smultuin.nl Ben je benieuwd naar meer recepten van Claudia Reina? Die staan in haar kookboek 'Smullen!' wat je kunt bestellen via info@smultuin.nl. Het boek 'Kiemen en microgroenten' van Peter Bauwens is te koop voor 10,95 via www.denieuwetuin.be. Een egelhuis met lange slurf vind je bij www.vivara.nl. Kiemen kun je kopen bij www.depeuleschil.nl en de kweekset voor spruitgroente en broccolizaad bij www.vreeken.nl.

Rode uien


Vogelkerstboom Tekst en beeld: Cora Oostendorp

In de winter ligt de moestuin er maar stil bij. Gelukkig zijn er nog activiteiten van dieren. Met name vogels zijn op zoek naar onkruidzaden of kleine insecten die zich verschuilen tussen plantenresten. Omdat de kinderen vanuit de klas goed zicht hebben op de moestuin, besloten we de vogels op een originele manier een handje te helpen door het plaatsen van een kerstboom versierd met vogelvoer. Vogels voeren in de winter is een terugkerend thema voor de kinderen. Elk jaar rijgen ze met veel geduld lange pindasnoeren en gieten ze vetbollen in bekertjes. De vogels die erop afkomen hebben veel bekijks. Met kijkers wordt er naar ze gegluurd en dankzij zoekkaarten krijgen ze ook een naam. Leuk voor de kinderen maar ook nuttig voor de moestuin. De vogels vinden zo de weg naar de groentebedden en pikken er menig onkruidzaad of schadelijk insect weg.

Breng kerstsfeer in de (moes)tuin met een kerstboom vol vogelvoer. Kerstboom

zitten hoewel dat niet te hopen was. En naalden zal

De kinderen vinden het altijd leuk om een kerst-

de boom wel helemaal niet verliezen zo buiten in de

boom versieren. We besloten het vogelvoeren en de

grond. Ook hopen we dat de zwerm kauwen, die re-

kersboom dit jaar te combineren. Een kerstboom met

gelmatig de moestuinplanten komen opeten, niet bij

kluit was al gauw gevonden en kreeg een plaatsje

het vogelvoer kunnen als dit aan dunne kerstboom-

in de moestuin, vlak bij het raam zodat de kinderen

takken hangt. Op de vogelvoertafel kwamen ze vorig

hem goed konden zien. Om te voorkomen dat hij zou

jaar wel en aten al het lekkers op voordat de kleine

omwaaien werd hij met kluit en al ingegraven. Ook

vogeltjes erbij konden. Toen de boom er stond was

bij een sneeuwbui zou hij nu stevig overeind blijven.

het tijd om de 'kersversieringen' in de klas te maken

Er kon zelfs een hele zwerm vogels tegelijk in gaan

of te kopen.


Pinda's rijgen

Pinda's prikken

Vetbollen

Pinda's rijgen gaat traditioneel met een touwtje en

Vetbollen zijn gemakkelijk te maken door hard fri-

een dikke stopnaald. De naald wordt door de pinda

tuurvet in een pannetje langzaam te verwarmen tot

gestoken en de draad erdoor getrokken. Met name

het net smelt. Giet het dan in een vorm en roer er

voor kleinere kinderen was dit vorig jaar dit niet

royaal vogelvoer doorheen. Dit kan ook al in het

gemakkelijk. Het dikke oog van de naald bleef als-

pannetje. Steek er tijdig een ijzerdraadje in of een

maar steken in de pinda en de leerkracht kwam han-

eindje touw. Voor de kerstboom is het leuk om het

den te kort om dit te verhelpen. Daarom gebruikten

vet in borstplaatvormen te gieten zodat men hart-

we dit jaar een eenvoudig maar zeer doeltreffend

jes krijgt of sterren. Men kan ook vetsterren zonder

hulpmiddel. We namen kleine plankjes en sloegen

zaden maken. Zet de vetbollen met vorm en al in

door elk plankje een dikke spijker. Nu konden de

de koelkast zodat ze goed hard worden. Dompel de

grotere kinderen gemakkelijk gaatjes prikken door

vorm dan even in heet water om ze uit de vorm

de pinda's. Ze moesten natuurlijk wel oppassen dat

te halen. Vallen ze uit elkaar, dan zitten er teveel

ze niet zichzelf prikten en de handen opzij van de

zaden in. Als u vieze handen niet erg vindt, kunt

pinda houden. Andere kinderen konden nu eenvou-

u het gesmolten vet ook in de pan laten en er hier

dig de naald met het touwtje door het gaatje halen.

zaden doorheen mengen. Als het vet begint te stol-

Nog gemakkelijker ging het rijgen door er een dun

len, kunnen de kinderen er met hun handen balle-

ijzerdraadje doorheen te steken.

tjes van kneden. Vergeet ook dan het touwtje niet om de 'kerstballen' later op te kunnen hangen. Men kan ook dennenappels in het zaadrijke vet dompelen zodat het voer tussen de schubben blijft hangen. Of het voer in een open gezaagde en leeggehaalde kokosnoot gieten. Laat de fantasie van de kinderen maar hun gang gaan.

Andere versieringen Ook van andere etenswaren zijn kleurige snoeren Vet in borstplaatvormen gieten

te maken. Rijg aan een draad bijvoorbeeld stukjes voedsel die goed zijn voor vogels zoals partjes appel, stukjes brood, gewelde rozijnen, stukjes kaas zonder korst en stukjes spekzwoerd. Voor insecteneters kunt u speciale vetbollen kopen. U kunt ze ook zelf maken van gedroogde insecten die te koop zijn als visvoer en die u vervolgens door het gesmolten vet roert.


Handboek natuurlijk snoeien Snoeien wordt door tal van tuinliefhebbers als moeilijk ervaren. De voornaamste reden daarvoor is de angst om de duur betaalde heesters en bomen onherstelbaar te verminken. Meestal wordt er daardoor maar wat aan de plant 'geknipt' en wordt er niet echt gesnoeid. De auteurs van deze uitgave, die allebei lesgeven in het snoeien op tuinbouwscholen en snoeicursussen geven, hebben een zeer heldere methode ontwikkeld die aan iedereen de juiste snoeiwijze duidelijk maakt zonder dat men de plant hoeft te kennen. Het boek is ingedeeld in duidelijk herkenbare snoeigroepen. Bij elke groep wordt een korte, heldere omschrijving gegeven van de snoei. De vele kleurenfoto's en tekeningen zorgen dat men direct ziet wat er bedoeld wordt. Als extra is een voorbeeld-snoeiplan opgenomen, aan de hand waarvan verteld wordt hoe een snoeiplan te maken voor de eigen tuin, zodat men alle planten op het juiste tijdstip en op de juiste manier kan snoeien. Auteur: Hans van Biemen en Rinus van Tiel ISBN: 9789021535258 Prijs: â‚Ź 27,50

Boeken


Moestuin December 2008