Issuu on Google+


Mount

Disorder type

Halvorsen

Shake

Jóhann Geir Úlfarsson

Siggeir Magnús Hafsteinsson

Bjarki Fannar Atlason

Jóhann Geir Úlfarsson

johanngeir.com

sigvicious.com

bjarkifannar.com

johanngeir.com

Pastura

Brutus

Kharkov

Harmony

Krossfari

Kharkov

Sigurður A. Hólm be.net/Angantysson

Ásgeir Vísir

Geir Ólafsson

Einar Guðmundsson

Egill Rúnar Viðarsson

Geir Ólafsson

asgeirvisir.com

geir.is

iameinar.com

egillrunar.com

geir.is

Primative love

Echo

Stórhöfði

Hvati 3

L10 Bold

Live a lot

Heiðar Þór Jónsson

Veronika Gorbacova

Bergþóra Jónsdóttir

Sighvatur Halldórsson

Guðmundur Úlfarsson

Hlynur Ingólfsson

heiddi.com

veronikagorbacova.com

bergthorajons.com

(Hvati)

gudmundurulfarsson.com

hlynuringolfsson.com

Gelato

Breiðaból

Rounded type

RomCom

Tigers Wood

U-turn

Hlynur Ingólfsson

Arnór Bogason

Veronika Gorbacova

Hrefna Sigurðardóttir

Bjarki Fannar Atlason

Veronika Gorbacova

hlynuringolfsson.com

arnor.is

veronikagorbacova.com

be.net/hrefna

bjarkifannar.com

veronikagorbacova.com

Micron type

Don’t be square

Desolation

Separat

Ásmundur

Untitled

Siggeir Magnús Hafsteinsson

Einar Guðmundsson

Jón Ingi Einarsson

Guðmundur Úlfarsson

Þorleifur Gunnar Gíslason

Frosti Gnarr

sigvicious.com

iameinar.com

joningi.is

og Mads Freund Brunse

thorleifur.is

frostignarrstudio.com

gudmundurulfarsson.com


Prófarkalestur Dóra Ísleifsdóttir Ólöf Gerður Sigfúsdóttir Þýðingar Dóra Ísleifsdóttir Sigrún Harðardóttir Prentun Oddi hf Upplag er 500 eintök Þakkir armenotype.com

Pappír

ATypI

Gunnar Eggertsson hf

Birna Geirfinnsdóttir

Munken Polar 150 g/m2 í innsíður

Elísabet Arnardóttir

Arctic Volume 300 g/m2 í kápu

Eric Richard Wolf evertype.com

Letur

FÍT

Caecilia LT Std

Frosti Gnarr Gunnarsson Hönnun

Fræðslumiðstöð atvinnulífsins

Ábyrgðaraðili og útgefandi

Ásgeir Vísir Jóhannsson

Grímur Kolbeinsson

© 2012

Egill Rúnar Viðarsson

Guðmundur B. Kristinsson

Hönnunar- og arkitektúrdeild

Hönnunar- og arkitektúrdeild

Einar Guðmundsson

Guðmunda Kristinsdóttir

Þverholti 11, 105 Reykjavík

Listaháskóla Íslands

Finnbogi Þór Erlendsson

Guðvarður Már Gunnlaugsson

Sími: 552 4000

Geir Ólafsson

Gunnar Eggertsson hf

lhi@lhi.is

Ritstjórn

Halla S. Haugen

Gunnar Vilhjálmsson

www.lhi.is

Dóra Ísleifsdóttir

Hlynur Ingólfsson

Halli Civelek

Útskriftarárgangur 2012

Hrefna Sigurðardóttir

Jóhann T. Sigurðsson

issn

Jóhann Geir Úlfarsson

Jóhannes Þórðarson

1670-8512

Kennarar

Jón Einar Björnsson

Kristján E. Gunnarsson

Hörður Lárusson

Jón Ingi Einarsson

Magnús S. Magnússon

Dóra Ísleifsdóttir

Magnús Orri Magnússon

Matej Hlavácek

www.mæna.is

Sigríður Rún Kristinsdóttir

Mathew Staunton

Hægt er að nálgast hljóðútgáfu

Hönnunarstjórn

Sigurbjörg Margrét Lárusdóttir

Námsmatsstofnun

Mænu á slóðinni www.mæna.is/

Hörður Lárusson

Sigurður Angantýsson Hólm

Oddi ehf

hlusta/2012/

Smári Pálmarsson

Rúnar Höskuldsson

Verkstjórn

Snorri Eldjárn Snorrason

Stofnun Árna Magnússonar

Egill Rúnar Viðarsson

Stella Björg Björgvinsdóttir

Sunna Skúladóttir

Sigríður Rún Kristinsdóttir

Veronika Gorbacova

Tikk Takk hugbúnaður

Þorleifur Gunnar Gíslason

Þorleifur Gunnar Gíslason

Þóra Ásgeirsdóttir


Umsókn um reisupassa fyrir þjóðrembu Dóra Ísleifsdóttir

„Íslensk menning“ Þórhildur Laufey Sigurðardóttir

Fuck you, track changes Viggó Örn Jónsson

Undir oki séríslensku bókstafanna? Gylfi Ólafsson

Sambærileg sérstaða Gauti Kristmannsson

Hagsælda hrímhvíta móðir Íris Ellenberger

Uppruni íslenskrar skriftar Sigríður Rún

Logandi kyndill Mathew Staunton

Rætur hins íslenska skjaldarmerkis Guðmundur Oddur Magnússon

Þekkingarrými Sigrún Sigurðardóttir

Eyjaklasi Hrant H. Papazian

Sögukorn um Futura Jonatan Habib Engqvist

Mikilvægi þess að tortíma (eigin) tungumáli Eiríkur Örn Norðdahl

Letursmiðjur heimsins Samantekt Geir Ólafsson

Íslenskasta tákn Íslands Hörður Lárusson

Læsi Íslendinga Samantekt Egill Rúnar Viðarsson, Halla S. Haugen og Stella B. Björgvinsdóttir

Verkefni með sál Nadine Chahine

Fordæmislausir möguleikar hönnunar Tómas Hendriksson Míló

Mitt liv som þorn Michael Everson

Um réttritun og framburð Michael Everson

Ævintýri Áloþk í Geitlandi Byron W. Sewell

Séríslenskir bókstafir Sigríður Rún

Íslensk orðnotkun um leturfræði og leturbyggingu Samantekt Dóra Ísleifsdóttir, Magnús Elvar Jónsson og Jóhann Geir Úlfarsson

Höfundalisti


Umsókn um reisupassa fyrir þjóðrembu Dóra Ísleifsdóttir ritstjóri


Letur Í haust varð ég þeirrar ánægju aðnjótandi að

samfara versnandi efnahag og vandséð

hitta hóp sem stendur vaktina við að halda

að saga álfunnar sé nægilega þekkt víti til

samskiptaleiðum opnum á milli málsvæða

varnaðar. Reyndar blasir þörfin fyrir aukinn

og setja ritmál í búning á ATypI1 ráðstefnu

skilning manna á milli við um allan heim.

1

Association Typographique Internationale.

2

Robert Bringhurst, The Solid Form of Language, An Essay on Writing and Meaning,

um leturfræði sem haldin var í Reykjavík

Kentville, Gaspereau Press,

haustið 2011. AtypI er félag málvísindamanna,

Yfirskrift ráðstefnunnar var eth eða ð og

leturfræðinga, sagnfræðinga, forritara og

þar með var athyglinni beint að formrænum

hönnuða sem vinna að því fólk geti notað letur,

sérkennum ritmála. Thorn eða þ fékk svo

tölvutækni og staðla til að miðla upplýsingum

að fljóta með. Forseti Íslands, Ólafur Ragnar

þrátt fyrir ólík tungumál og ritmál. Sumir

Grímsson, setti ráðstefnuna og nýtti tækifærið

statement“, ATypI Reykjavík,

sérhæfa sig í að vernda sérkenni og koma

til að ítreka enn á ný sérstöðu lands og þjóðar:

16. september, 2011. Sótt

2004. Bls. 44. H.G.Í. þýddi af ensku. 3

Forseti Íslands Ólafur Ragnar Grímsson, „Opening

af vef 12. febrúar, 2012:

í veg fyrir að þau verði menningarleg bráð

www.forseti.is/media/

stærri málsvæða og aðrir byggja brýr og

Fyrir nútímasamfélag verður að viðurkenna

PDF/2011_09_15_Atypi.pdf

skýra tengsl. Leturfræðin snýst þannig um

að það að hafa yfir að ráða svo sérstökum

H.G.Í. þýddi af ensku.

menningarmiðlun og -pólitík auk notagildis:

og fögrum bókstafatáknum sem ð og þ er

„Húmanískar hefðir, um alla heimsbyggðina,

4

Erindi Gunnlaugs Briem

blendin gæfa og e.t.v. á vissan hátt eins og

annars vegar og hins vegar

að eiga aðgreinandi tungumál sem mjög

Antons Kaldal, Steinars Inga Farestveit og Gunnars

byggja gjarnan á annarri hugmynd [en að

fáir tala. Við getum borið ð-in okkar og þ-in

steypa í eitt mót]: ekki að allir meðlimir í

af stolti sem táknmyndir fyrir sjálfstæði

Reykjavík, 2011. Vísun

hópi skuli tala eða skrifa með sömu röddu,

og mismun. En við lendum sannarlega

eftir minni.

heldur að hver og einn einstaklingur í hóp-

í þeim aðstæðum að lyklaborð skilji þau

num megi tala og skrifa með mörgum ólík-

ekki þar sem enginn talar okkar tungumál

um röddum. Þá koma mismunandi aðferðir

og stýrikerfi jafnvel stöðvast vegna þessarar

við að skrifa að haldi, sem táknmyndir ólíkra

óvenjulegu staðgreiningar.3

Þórs Vilhjálmssonar á ATypI

leiða til að tala, og mismunandi leiðir til að tala gera kleift að flokka, auka aðgengi að,

Þó erfitt sé annað en að láta sér þykja vænt

og skipuleggja upplýsingar, ekki til að flokka

um ð, er það vandræðabókstafur a.m.k. frá

þann sem talar eða draga í dilk.“ 2

leturfræðilegum sjónarhóli vegna þess að bókstafurinn er dreginn af handskrifuðu

Þarna kemur fólk saman frá öllum

bókstafatákni og hefur ekki þróast með vél­væð-

heimshornum til að bera saman bókstafi

ingunni á sama hátt og önnur bókstafatákn.4

sína, meðferð þeirra og tilgang. Tilgang

Hann vill verða of áberandi í texta, trufla lestur

ritmála, tungumála og formgerðarinnar:

og minnka skilning. Að hluta til vegna þess

letursins og myndunar orðanna. Greinilegt

að bókstafurinn ð tekur form sitt af hreyfingu

var að viðfangsefnin eru keimlík víðast hvar.

handar sem heldur á penna. Þessir formrænu

Hvernig er hægt að viðhalda menningarlegum

þættir eru samt aukaatriði. Stóra spurningin er,

einkennum en eiga jafnframt greið

eins og fram kemur hjá Sigrúnu Sigurðardóttir,

samskipti? Hvað þarf að gera til að ritmál

í hversu stóru þekkingarrými við kjósum að búa.

og samskiptaaðferð gangi saman? Hvernig geta fleiri en eitt ritmál staðið saman? Eiga

Þjóðerni

þau að gera það? Í ljós kom að leturfræðingar

Við námsbraut í grafískri hönnun hefur

allsstaðar eru að velta vöngum yfir aðgengi

undanfarinn áratug verið unnið í að rekja slóð

og útilokun. Sem leiðir hugann óneitanlega

„íslensks“ myndmáls. Úr þeirri vinnu spretta

að því að hér, eins og víða a.m.k. í Evrópu,

rannsóknarverkefni um sjónararfinn; ættir

er útlendingahræðslan vaxandi vandamál

séríslenskra bókstafa eru raktar og

7


5

Alþingi, Lagasafn. Íslensk lög

menningarsögulega slóð þeirra táknmynda

og árétta þjóðlegar ímyndir með rómantík

1. janúar 2012. Útgáfa 140a.

sem Ísland og Íslendingar nota til að halda

og upphafningu að leiðarljósi. Nýafstaðið

http://www.althingi.is/lagas/

fram þjóðareinkennum og sjálfstæði.

efnahagshrun og yfirstandandi krísa ættu að leiða

nuna/2011061.html

Guðmundur Oddur Magnússon segir frá þessu

til álíka endurskoðunar á orðum og verkum hér og

En það fara ekki allir sömu

í sinni grein. Rannsóknunum verður haldið

átti sér stað í Þýskalandi þá – en það gerist hægt.

Sótt af vef 27. febrúar 2012:

leið: Atatürk ákvað með pennastriki árið 1928 að

áfram með meistaranámi í hönnun enda má

Tyrkir skyldu skrifa með

færa einhver rök fyrir að staðbundið myndmál

Nú kreppir enn að og teikn eru á lofti um að

latneskum bókstöfum

sé mótvægi við innleiðingu einsleitni og

fólk finni hjá sér þörf til að staðfesta hjarðeðli

hugmyndafræðilegt set

einföldunar myndmálsins í boði stórfyrirtækja

sitt með táknmyndum sem það skilur ekki

þar með. Þjóðverjar felldu

og skemmtanaiðnaðar.

eða mistúlkar. Það sama á við um afturhvarf

og færði þjóð sína um

„bolluess“ úr sínu stafrófi 2011, kínversku vilja menn

til fortíðar með öfgafullri málvernd bæði hvað

nú geta skrifað með pin-yin

Erkitýpur, goðsögur og tákn ferðast um

varðar tungumál og ritmál. Aðgreining frá

og starfshópur danska

heiminn og mannkynið býr þannig allt

hinum, firring og afmennskun þeirra sem ekki

menntamálaráðuneytisins

í sama myndmálsheimi en skapar stað- og

tilheyra hópnum er afleiðing óöryggis og óreiðu.

árinu 2011 um að enska

tímabundnar útgáfur. Skilningsleysið, sem

Hrætt fólk notar tákn og frasa til að réttlæta

verði önnur þjóðtunga Dana

verður við að tapa þeirri þekkingu sem er

veruleikaflótta og þrá eftir öryggi og afþreyingu

og að allri læri a.m.k. tvö

falin í myndmálinu og goðsögunum í stað­

í þægilegum félagsskap – og til að útiloka hina.

Working group for foreign

bundnum myndum, er slæmt og rýfur tengslin

Þetta gæti verið gert í hugsunarleysi en skapast

languages, Sprog er nøglen til

við umheiminn; afneitar því sameiginlega og

einnig af því að ekki hefur verið lögð nægileg

verden, Ministry of Science,

samhuga. Sannarlega er ekki til neins ef allt

vinna í að útskýra og miðla merkingu og

Education, 2011. Sótt af vef

verður eins, en ef miðlun er markmiðið getur

ferðasögum myndmálsins.

19. febrúar 2012: http://

það þýtt að velja þurfi að leiðir sem greiða fyrir

fivu.dk/publikationer/2011/

sameiginlegum skilningi á kostnað sérkenna.

Það vekur athygli mína að þegar fjallað er

Megnið af okkar myndmálsarfi má rekja til

um letur veitist erfitt að aðgreina form – ritmál

Grikklands hins forna. Grikkir sóttu það lengra

og birtingamyndir þeirra – frá tungunni.

suður. Táknin og myndlíkingarnar ferðuðust frá

Myndhverfingar í orðum, frásagnarstíll og

Evrópu og seinna Bandaríkjunum – en komu

tungutak verður óaðskiljanlegur hluti af forminu.

þó stundum í bjagaðri hugmynd. Þar sem við

Letur er valið eða hannað til að miðla inntaki og

höfum ekki lagt rækt við að skilja myndmálið

merkingu orða. Það tekur á sig blæbrigði þess sem

og sögu þess ruglumst við eða eins og Þórhildur

sagt er, alveg á sama hátt og það lyklar inn vísanir

Laufey Sigurðardóttir vekur athygli á segja

og tilfinningu með formgerð sinni. Formgerð

menn „veljum íslenskt“ án þess að hafa

íslensks ritmáls er sérstök og hefur kosti og galla

hugmynd um hvaðan það kemur.

sem vert er að skoða nánar.

Í kreppu og upplausn virðist náttúrulegt

Tungumál

viðbragð manna vera flótti og þrá eftir

Stafróf er skipulagstæki, þ.e. við röðum gjarnan

einföldunum til að sleppa við meiri átök.

í stafrófsröð. Bókstafatáknin standa fyrir hljóð

Og svo virðist sem eina fólkið í heiminum sem

eða hljóðasambönd. Okkar stafrófsröð er grísk-

raunverulega reyndi að skilja hvað gerðist í

og rómverskættuð en einhverjir bókstafir komu

heimsstyrjöldinni síðari og setja leikreglur til

úr rúnaletri, t.d. þ sem við erum svo til ein um

framtíðar – líka varðandi notkun myndmáls

að nota. Stafróf getur verið einkennandi fyrir

og sjónararfs – séu landflótta Þjóðverjar.

tungu- og ritmál. Það er eitt þeirra táknmynda –

Myndmálið var tekið til skoðunar; brotaletur

kannski mætti segja helgimynda – sem gripið

var svo gott sem bannað vegna þeirrar

er til þegar sýna skal fram á sérkenni þjóða.

hugmyndafræði sem það miðlar, litir og hin og

Bókstafatákn og stafróf eru notuð til að­

þessi orð urðu varasöm. Viðbrögð annarra þjóða

greiningar í pólitískum tilgangi eins og gagnrýnt

voru aftur á móti að taka upp ósiði Göbbels

er í fleiri en einni grein í þessu riti, t.d. af Hrant

lagði fram tillögu seint á

tungumál auk dönsku (sjá:

Innovation and Higher

sprog-er-noeglen-til-verden).


6

Forseti Íslands Ólafur

Papazian og Mathew D. Staunton. Spyrja

tungumálanotkunar, fjölda tungumála og

má hvers vegna lögbundin þjóðtunga er

þar með ritmála. Einhver sagði mér að hér

nauðsynleg í samtímanum en Alþingi lög-

á Íslandi séu töluð u.þ.b. 140 tungumál. Um

16. september, 2011. Sótt

batt íslenskuna í fyrra.5

það sjást lítil merki í umhverfinu. Merkingar

af vef 12. febrúar, 2012:

Ragnar Grímsson, „Opening statement“, ATypI Reykjavík,

www.forseti.is/media/

og upplýsingar eru fyrir innvígða og samtalið

PDF/2011_09_15_Atypi.pdf

Íslenska stafrófið var 36 bókstafatákn til ársins

allt lókal. Rannsóknarskýrsla Alþingis er enn

2006, í hefðbundinni stafrófsröð latneskra

aðeins til á íslensku fyrir utan útdrátt á ensku.

stafrófskerfa og inniber nokkur „séríslensk“

Við virðumst vilja vita sem minnst og að sem

bókstafatákn. Nú er það 32 bókstafatákn og

minnst sé vitað um okkur. Þannig má viðhalda

kóða fyrir allar glýfur í

tvö þeirra, ð og þ, hafa átt undan höggi að

hugmyndinni um íslenska víkinginn sem er

ritmálum. Sótt af vef

sækja í stafrænu umhverfi nútíma samskipta.

eins og krúttlegur álfur út úr hól.

Gylfi Ólafsson sýnir að séríslenskir stafir

7

Sér-íslenskir bókstafir eru í Unicode staðlinum sem notaður er til að samhæfa

11. febrúar 2012: http:// unicode.org/charts/PDF/ U0080.pdf

verða síður fyrir valinu þegar gefa skal

Taugaboð um mænu

nafn og að ástæðan gæti verði löngun til að

Við – mannkynið allt – höfum enga þörf

útiloka ekki. Þannig er það ekki yfirgangur

fyrir þjóðartákn og einangrandi myndmál

Mannfjöldi. Sótt af vef 11.

alþjóðasamfélagsins sem veldur fækkun

nítjándualdarrómantíkur lengur. Öldin er önnur

febrúar 2012.

bókstafa í íslensku heldur verður að leiða

og tilraunir til að binda tunguna, bókstafinn

líkum að því að einangrunarstefna og (of-)

og myndmálið við stað eða lokaðan hóp

hagstofa.is, talnaefni:

verndun íslenskrar tungu eigi sökina. Hvaða

manna eins og (litla) þjóð frekar en nota það

Mannfjöldi. Sótt af vef 11.

bókstafir voru nú felldir úr stafrófinu? Jú, það

til sköpunar, miðlunar og þekkingarleitar er

voru c, q, z, og w. Röksemdirnar fyrir þessari

afturhald. Íris Ellenberger og Eiríkur Norðdahl

breytingu á stafrófinu eru ekki auðfundnar, en

eru gagnrýnin hvað þetta varðar. Noam

athygli vekur að árið 2005 voru 10.636 erlendir

Chomsky orðar þetta líka fallega:

8

hagstofa.is, talnaefni:

9

Hagstofa Íslands, www.

febrúar 2012. 10

Hallfríður Þórarinsdóttir, „Það eru þessi Pólverjar“, www.mirra.is/Grein2011 Polverjar.pdf. Sótt af vef

ríkisborgarar búsettir hér á landi. Pólverjar voru þá hlutfallslega flestir þeirra eða 2.167 og voru

Hagstofa Íslands, www.

11. febrúar 2012.

„Tungumálið er í eðli sínu og virkni mæli­

11

Alþingi, Report of the Special

um 12.000 árið 2009. Kowalczyk og Jachowicz

kvarði til að komast að því að önnur lifandi

eru dæmi um pólsk eftirnöfn. Á þessum árum

vera sé hugsandi manneskja, fær um að

Sótt af vef 17. febrúar 2012:

fóru íslensk fyrirtæki að bjóða þjónustu sína

tjá sig og búi yfir eðlislægri þörf manna

http://sic.althingi.is/

á pólsku, t.d. bankarnir. Það er undarlegt að

til frelsis frá utanaðkomandi og þrúgandi

markaðurinn sjái virði í aðfluttu fólki en fyrir

höftum af hálfu valdhafa. Ennfremur gætum

and freedom“, The Essential

hönd þjóðarinnar sé ákveðið að staðfesta

við reynt að öðlast dýpri og nákvæmari

Chomsky, ritstj. Anthony

„mismuninn“ sem forsetinn talaði um á ATypI

skilning á mannshuganum með því

og fækka bókstöfunum. Þetta er mér hjartans

að rannsaka tungumálið ítarlega.“ 12

mál því ég eignaðist dóttur af kínverskum uppruna árið 2005. Henni höfðu verið gefin nöfn þar í landi og hélt einu, Chan, þegar hún

Ritmál og letur eru tæki sem ætti að nota til

varð íslensk. Óformleg könnun mín sýnir að

að opna dyr, brjóta niður veggi og auka skilning.

hún er ekki eina barnið á Íslandi sem er minnt

Heimurinn er í hugmyndafári og deiglu. Hluti

á framandleika sinn í skólastofunni vegna

af umbyltingunni er að þræðir samræðu

undarlega tímasettrar breytingar á stafrófinu.

liggja þvers og kruss á landamæri, málsvæði

Hún verður heldur ekki eina íslenska barnið

og girðingar sem reistar hafa verið í nafni

sem gengur illa að skilja afhverju stafurinn

menningarlegrar sérstöðu, þ.m.t. ritmál og

„hennar“ er ekki viðurkenndur þó að hún sjái

tungumál. Í slíku róti má spyrja hvort bókstafir

hann auðvitað víða.

skuli standa. Sömu spurningar má spyrja um orð, orðfæri og jafnvel tungumál. Myndmálið

Hvað sem Z, W, Q eða C líður er ljóst að

„okkar“ er heldur ekki undanskilið þessari

hér er ákveðin afneitun um raunstöðu

spurningu. Við þurfum að kunna betri skil á því.

Investigation Commission (SIC).

12

Noam Chomsky, „Language

Arnove, New York, The New Press, 2008. Bls. 81. H.G.Í. þýddi af ensku.


Þórhildur Laufey Sigurðardóttir


Ímynd þjóðar og þjóðernishyggja Líkt og í flestum vestrænum samfélögum

Sjálfsmynd þjóðar er margbrotin og saman-

einkennist sjónrænt umhverfi í íslenskum

stendur af mörgum fjölbreytilegum eiginleikum

hversdegi af neysluhyggju og afþreyingar­

þeirra einstaklinga sem hana mynda. Kyn, kyn-

menningu. Það er því erfitt að ímynda sér, í ljósi

þáttur, aldur, stétt og búseta eru á meðal þeirra

þessa, að t.d. nokkur fjölmiðill eða fyrirtæki geti

einkenna sem þjóðfélags­þegnarnir nota til að

„lifað af“ án þess að styðjast við myndnotkun

skilgreina sig út frá öðrum þjóðum, en einnig

eða myndlýsingar – og allt virðist mega setja

geta þessir eiginleikar verið margbreytilegir

UNESCO, Reykjavík:

fram í nafni markaðarins. Ofgnótt ímyndanna,

og misjafnt er hvenær eða hvort þeir eru

Reykjavíkurborg í samstarfi

hlaðnar táknum og vísunum, umvefur okkur

dregnir upp. Þannig getur þótt óþarft að út-

og í hinu stafræna umhverfi verða mörk og

skýra og skilgreina þjóðerni innan um hóp

Undirtónn ritsins hamrar

landamæri óljós þar sem upplýsingar í formi

samlanda sinna á meðan það gæti þótt

á þeim „náttúruleika“

mynda ferðast um á ljóshraða og þétta um leið

mikilvægt á öðrum stundum – til dæmis á

vef ímynda og tákna. Það gefur því auga leið

alþjóðlegum vettvangi. Netið og aðrir upp­

að íslenskt hversdagslíf er samansett úr

lýsinga­miðlar geta þannig veitt litlu samfélagi

mörgum ólíkum sjónrænum þáttum úr

inngöngu á markaðstorg alþjóðasamfélagsins

ýmsum áttum, sem fæsta er hægt að skilgreina

en um leið verður krafan um sérstöðu þjóðar

Valtýssonar á hugtökunum

sem séríslenska.1 Hér velti ég fyrir mér

– eða ímynd hennar – sterkari. Eftir því sem

glóbal og lókal („glókal“),

menningar­hugtakinu og hvernig ímyndinni af

skilin á milli „okkar“ og „þeirra“ verða óljósari

„hinni íslensku bókmenntaþjóð“ er viðhaldið

virðist þörfin fyrir að skerpa á ímyndinni um

ásamt hugmyndinni um menningararfinn

hina íslensku þjóð fara vaxandi.3 Þannig þykja

– en þær hugmyndir eru yfirleitt bundnar hinu

skoðanir annarra þjóða á litla eyríkinu í norðri

ritaða máli bókmenntanna.2 Það er athyglisvert

oft mikilvægar fyrir sjálfsmynd hinnar

að skoða hvernig þessar hugmyndir stangast

íslensku þjóðar og má segja að birtingarmynd

á við hina hversdagslegustu þætti menningar.

þess felist í klisjukenndri spurningunni

Hvernig birtist hin samfélagslega sátt um

„How do you like Iceland?“ sem nær flestir

menningararfinn og ímynd þjóðar t.d. í aug­

útlendingar sem koma til landsins, frægir sem

lýsingum, fjölmiðlum og öðrum afurðum

minna frægir, neyðast til að svara. Þannig

afþreyingarmenningar? Myndast þá e.t.v. glufur

speglast, mótast og styrkist ímynd Íslands

í yfirborðinu sem hægt er að rýna í og afhjúpa

af viðbrögðum og samþykki „hinna“:

1

Sumir myndu e.t.v. ganga svo langt að telja íslenska sjónmenningu „ameríka­ niðseraða“, en það tel ég nokkuð einfaldaða sýn.

2

Sjá t.d. inngang að: Reykjavík. Bókmenntaborg

við Félag íslenskra bóka­ útgefenda, 2011, bls. 8–10.

Íslendinga að þeir eigi auðvelt með skáldskap og lestur bókmennta. 3

Sjá t.d. í þessu samhengi útskýringar Bjarka

í ritinu: Íslensk menningar­ pólitík, Reykjavík: Nýhil, 2011, bls. 29.

tálsýnina um hið heilsteypta samfélag? 11


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

„[M]args konar hugmyndir hafa verið á kreiki um okkur Íslendinga erlendis og eru vafalaust enn. Það er því enginn vafi á að verkefnið er ærið framundan,

„Íslensk menning“ Þórhildur Laufey Sigurðardóttir [is/IS]

Í verki sínu, The Invention of Tradition, sem er

Ráðstefna um miðlun íslenskrar sögu og menningar erlendis

og Terence Ranger hefðir og venjur þjóða í efa

30. október 1993, ritstj. Elín

og setja spurningarmerki við þær goðsagnir

Bára Magnúsdóttir og Úlfar Bragason, Reykjavík: Stofnun

sem umlykja ímyndir þjóða. Ritstjórar 5

verksins vilja þannig benda á að í mörgum

land og þjóð hefur erlendis og að

tilvikum eru ímyndir þjóða mótaðar af ríkjandi

sýna af okkur.“4

Svavar Sigmundsson, „Formáli“, Ímynd Íslands.

fundnar“ hefðir þjóða, draga Eric Hobsbawm

bæði að „leiðrétta“ þá ímynd sem móta þá mynd sem við viljum

4

safn ritgerða og greina er fjalla um „upp­

Sigurðar Nordals, 1994, bls. 7–9. Hér bls. 9. 5

hugmynda­fræði og settar fram, dulbúnar, sem

Eric Hobsbawm og Terence Ranger, The Invention of

gömul gildi – oftast í pólitískum tilgangi. Með

Tradition, Cambridge:

því að endurskoða hefðir, venjur og siði ólíkra

Cambridge University Press, 1983. Eitt af þekktustu

þjóðfélagshópa og setja spurningarmerki

dæmunum úr riti Hobsbawn

Hugtakið þjóðernisvitund er bæði huglægt og

við sannleiksgildi þeirra ímynda sem er

og Ranger er „uppfinning“

margþætt og í raun er erfitt að henda reiður

miðlað, opnast möguleiki á að skoða frá öðru

skotapilsins hjá hinni

á þeim birtingarmyndum sem hugtakið tekur

sjónarhorni. Þannig telja Hobsbawm og Ranger

á sig innan hverrar þjóðar og hvernig þessar

að hugtakið „þjóð“ (e. nation) í vestrænum

hluta 19. aldar en hefur

myndir eru túlkaðar af öðrum þjóðum eða

skilningi orðsins, hafi í megindráttum mótast

alltaf verið sett fram sem ein

ólíkum hópum einstaklinga. Þjóðernisvitund

á 19. öldinni. Markmið ríkjandi hugmyndafræði

getur þannig verið misáberandi milli þjóða og

vestrænna ríkja hafi verið að efla þjóðernis­

bendir sagnfræðingurinn

ólíkra menningarheima og þær staðalmyndir

vitund og skapa félagslega samkennd: þjóðir

Peter Burke þó á hvernig

sem hið ímyndaða samfélag þjóðarinnar

voru búnar til. Ímyndum er þannig miðlað í því

byggir á til að styrkja þjóðernisvitundina geta

skyni að styðja sköpun og mótun þjóðar þannig

skosku þjóð. Þessi hefð spratt í raun upp á seinni

elsta hefð þessarar þjóðar. Í umfjöllun sinni um ritið

skilaboð ritsins hafa verið

6

oftúlkuð á seinni árum. Þrátt fyrir að höfundarnir hafi viljað taka saman gagnrýni

orðið heldur hjákátlegar ef þær eru afhjúpaðar

á tilbúnar (e. invented)

t.d. með því að stilla þeim upp við hlið hvers­

hefðir og venjur þá var ekki

dagslegra þátta úr íslenskri sjónmenningu.

þar með sagt að allar venjur

Ef litið er á þjóðernisvitund sem huglægt afl

og siðir væri tilbúningur eða settar fram til að styrkja

er setur ákveðinn samnefnara milli ólíkra

ímyndina um hina heil­

einstaklinga þjóðfélagsins hlýtur að vakna

steyptu þjóð. Sjá Burke,

sú spurning hverjar birtingarmyndir þjóðernis

What is Cultural History?, bls. 86.

eru og hvernig þessum staðalmyndum þjóðernis er viðhaldið innan samfélagsins í táknum og ímyndum.

6

Hobsbawm og Ranger vekja athygli á því hversu áberandi tilbúningur hefða og gilda sé hjá „nýjum“ þjóðum, þ.e. þjóðum sem hafa nýverið öðlast sjálfstæði og losað sig undan kúgun yfirvalda. Þessar nýju þjóðir virðast finna þörf til að „sanna“ sig á ímyndatorgi þjóðanna með því að skapa hefðir og gildi eftir ímyndum sem eru sóttar til fornaldar (t.d. víkingar?) og búa til hefðir og venjur út frá þeim ímyndum. Tilbúnar goðsagnir (e. invented myths) verða ríkjandi í myndun þessara þjóða. Sjá nánar umfjöllun Burke: bls. 87–88.

12


að tilbúin samkennd myndist í annars

Í ritinu Mythologies fjallar Roland Barthes um

sundruðu samfélagi og tilbúnar ímyndir eru

hefð framsetningarinnar þar sem goðsagnir

settar fram sem goðsagnir og túlkaðar sem

eru eitt af ráðandi öflum í okkar sjónmiðaða

slíkar. Rit Benedicts Anderson, Imagined

samfélagi.10 Hann telur að erfitt sé að streitast

1983. Kenningar Andersons

Communities, kallast á við hugmyndir

á móti þeim táknum sem eru þegar orðin

hafa reynst mikilvægar við

Hobsbawms og Rangers um hið ímyndaða

merkingarþrungin fyrir áhorfandann og eiga

samfélag manna.7 Hugtak Andersons um hin

þannig stóran þátt í hugmyndum okkar um þá

birtingarmyndum hennar

„ímynduðu samfélög“ sýnir fram á hvernig

merkingu sem við leggjum í sjónmenninguna.

s.s. þróun nasisma í seinni

hugmyndin um hið heilsteypta samfélag er

Goðsagnirnar eru einn megindrifkrafturinn í

7

Benedict Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, Verso, London,

menningarsöguskoðun á þjóðernishyggju og ýktum

heimstyrjöldinni.

í raun tálsýn. Þjóðarhugtakið er þannig enn

skilningi okkar á því sem við „sjáum.“ Í gegnum

ein tilbúin ímyndin sköpuð af mönnum og

söguna komumst við að því hvernig allar

langt frá að vera heilagur (óbreytanlegur)

menningarafurðir eru hlaðnar merkingu og

sannleikur.8 Ímyndir eru þannig settar fram á

táknum – táknum sem ekki er einvörðungu

samfélag manna þar sem

ákveðinn hátt og við ítrekaðar myndbirtingar

að finna í inntaki hins ritaða máls. Þannig er

það er óhugsandi að allir

af t.d. þjóð, menningu og samfélagi verða til

t.d. algengt að heyra Íslendinga róma sérstöðu

goðsagnir um ólíkar þjóðir heims.9

Íslands hvað varðar óspillta náttúrufegurð,

smæstu þjóðir) deili sömu

hinn forna bókmenntaarf eða þjóðsagnaminni

skoðunum, geti þekkst eða

8

Sjá t.d. Benedict Anderson, sama rit. Þar bendir Anderson á að þjóðfélagið er aðeins til sem ímyndað

þeir einstaklingar sem mynda þjóð (allt niður í

haft samskipti við hvern

um álfa og huldufólk. Hinir „séríslensku“

annan. Hin heilsteypta þjóð

þættir eru dregnir upp og þeim haldið á

er þannig útópísk sýn

lofti þar til að úr verður goðsögn þjóðar,

á lýðræðið.

burtséð frá því hversu sannir (eða nálægt

9

hversdagsleikanum) þeir eru.11

Guðmundur Oddur, prófessor í grafískri hönnun við LHÍ, hefur skýrt frá því hvernig öll þau tákn sem nútíma Íslendingurinn telur náttúruleg, upprunaleg og séríslensk fyrirbæri í íslenskri menningu, hafi í raun verið ímyndasmíð tiltölulega fámenns hóps úr íslenskri yfirstétt á 19. öld. Minni víkinga, fornra hetju­ sagna og náttúrafla eru dæmi um þær ímyndir sem Fjölnismenn gripu til við ímyndasköpun þjóðarinnar og myndskreyttu með vættum úr þjóðsögum og ævintýrum og rómantískum landslagsmyndum. Sjá t.d. pistla og hugleiðingar Guðmundar Odds (Godds) á heimasíðu hans goddur.com.

10

Roland Barthes. Mythologies, þýð. Annette Lavers, London: Vintage, 1993.

11

Það væri athyglisvert að kanna hversu margir Íslendingar njóta í raun hinnar margrómuðu náttúrufegurðar, trúa á álfa og huldufólk eða hafa lesið Íslendingasögurnar.

13


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

„Íslensk menning“ Þórhildur Laufey Sigurðardóttir [is/IS]

Menningararfurinn

12

Sigríður Matthíasdóttir, „Þjóðerni og karlmennska á Íslandi við upphaf 20.

„Sé nú hugsað um skerf Íslendinga

aldarinnar“, Þjóðerni í

til heimsmenningarinnar, er aðrar

þúsund ár, ritstj. Jón Yngvi

þjóðir eigi að virða, verður ein-

Óttarsson Proppé og Sverrir

Jóhannsson, Kolbeinn

sætt, hvað sitja skuli í fyrirrúmi.

Jakobsson, Reykjavík:

Í efnislegri og verklegri menningu,

119–132. Hér má einnig

tækni og iðnum, jafnvel í öllum

sanni Íslendingur. Þjóðerni,

Háskólaútgáfan, 2003, bls. benda á rit Sigríðar: Hinn

sjónlistum, hefur þeim lengst af

kyngervi og vald á Íslandi

verið ábóta vant. Hins vegar hafa

Háskólaútgáfan 2004.

þeir í bók-menntum og orðsins

1900–1930. Reykjavík:

13

Sigríður Matthíasdóttir,

listum varðveitt og skapað

„Þjóðerni og karlmennska

varanleg verðmæti.“14

aldarinnar“: bls. 119–120.

á Íslandi við upphaf 20.

14

Sigurður Nordal, Íslenzk menning – I. bindi. Arfur

Sagnfræðingurinn Sigríður Matthíasdóttir

Eins og áður hefur komið fram þá byggja

fjallar um hina íslensku þjóðernishyggju

þjóðernishugmyndir á þeirri ímyndun að þjóðin

í grein sinni „Þjóðerni og karlmennska á

eigi sameiginlegan menningararf sem hægt er

Íslandi við upphaf 20. aldarinnar“12 og vekur

að byggja á. Hin nostalgíska þrá sem birtist

athygli á því hvernig ímynd hinnar íslensku

okkur í íslenskri sjónmenningu er skýrt dæmi

þjóðar hafi verið skilgreind af, og út frá,

um þá viðleitni þjóðfélagsþegnanna að skil­

fámennum hópi karlmanna úr efri stigum

greina sjálfsmynd sína út frá viðurkenndum

þjóðfélagsins á tímum sjálfstæðisbaráttu

hefðum samfélagsins sem þjóðin sem heild

við bókmenntaarfinn, þ.e.

landsins. Hugmyndir sem efla áttu þjóðernis­

hefur komist að samkomulagi um að megi

goðsögnin um bókmennta­

kennd landans voru sóttar til hins svokallaða

halda á lofti. Íslensk menningarsaga einkennist

gullaldarskeiðs Íslands. Hér var byggt á þeirri

af áherslum á bókmenntir og ritmál –

Þegar auglýsingamyndirnar

hugsjón að landið gæti orðið frjálst á ný og að

menningin er bókmenning. Tilvitnunin hér

eru skoðaðar sést hvernig

við endurreisn sjálfstæðisins gæti þjóðin

að framan er fengin úr riti Sigurðar Nordal um

loksins orðið aftur „hún sjálf“.13 Meginþorri

íslenska menningu frá 1942. Það er greinilegt

að bókum, blaðsíður bóka

þjóðarinnar átti þó lítið skylt með þeirri ímynd

að Sigurður telur bókmenninguna vera sér­

að háum fossi og öðrum

sem varð grunnurinn að þeim þjóðernis­

stöðu Íslendinga og þá „útflutningsvöru“ sem

hugmyndum sem Íslendingar byggja á enn

þjóðin eigi að einbeita sér að. Þessi hugmynda­

fram settar sem „eðlilegt“

þann dag í dag. Þetta eru sömu þjóðernis­

fræði, sem rekja má allt aftur til 19. aldarinnar,

og náttúrulegt fyrirbæri. Sjá

hugmyndir og sjá til þess að styrkja þá goðsögn

hefur ákvarðað, styrkt og skapað þá ímynd

að þjóðin sé órofa heild. Þannig bendir Sigríður

Íslands sem við þekkjum enn í dag. Í hugum

á hvernig hin íslenska sjálfsmynd hafi verið

Íslendinga markast menningin af bókmenntum

skilgreind sem andstæða hinnar kvenlegu

og hinu ritaða máli tog ætla má að ritlistin sé

sjálfsmyndar á 20. öldinni. Hvar er þetta forna

þjóðinni í blóð borin.15 Eftirfarandi tilvitnun er

borg UNESCO: Reykjavíkurborg

Ísland sem sífellt er verið að vísa til? Hefur það

fengin úr riti sem gefið var út 2011 í tengslum

í samstarfi við Félag íslenskra

í raun einhvern tíma verið til? Í raun felst

við umsókn Reykjavíkurborgar að titlinum

þetta afturhvarf til fortíðar í blekkingu um

Bókmenntaborg UNESCO.16 Ritið sem er veglegt og

að hægt sé að nálgast hina (náttúrulegu) heil­

hlaðið ljósmyndum úr borgarlandslaginu hefst

steyptu sjálfsmynd þjóðarinnar.

á eftirfarandi orðum ritstjórans:

14

Íslendinga, Reykjavík: Mál og menning, 1942, bls. 30. 15

Í auglýsingaherferð fyrir Bókasýninguna í Frankfurt í október 2011 (en Ísland var heiðursgestur sýningarinnar) er áhersla lögð á hina náttúrulegu tengingu

þjóðina Ísland er bókstaflega tengd við náttúru Íslands.

myndmálið styrkir þessa tengingu, stuðlaberg verður

náttúrufyrirbærum, bók­ menntirnar eru þannig

t.d. heimasíðuna „Sögueyjan Ísland“ á slóðinni: http:// www.sagenhaftes-island.is/ 16

Auður Rán Þorgeirsdóttir (ritstj.), Reykjavík Bókmennta-

bókaútgefenda, 2011.


„Ísland er oft nefnt Sögueyjan

menningar og hvernig aðrar menningarafurðir sem byggja boðskipti sín á sjónrænum

og Íslendingar hafa löngum skilgreint sig sem bókmenntaþjóð. Bókmenntir eru án efa sterkasti þráðurinn í menningarsögu

17

Sama heimild, bls. 8.

18

Það er einnig athyglisvert að

þáttum hafa fallið út á jaðarinn.18

sjá hvernig þær bókmenntir

Nútímasamfélag okkar einkennist af sjón­

sem byggja að mestum hluta

menningu þar sem sífellt meiri áhersla er lögð

á myndrænni framsetningu falla út á jaðarinn innan

á ímyndir, myndir og sýnileika á kostnað hins

bókmenningarinnar eins og

þjóðarinnar sem nam land á

ritaða máls. Sú staðreynd að hið sjónræna

til dæmis teiknimyndasögur

þessari norðlægu eyju á níundu

„ógni“ stöðugt meira hinu ritaða máli hlýtur

og barnabókmenntir.

að vekja okkur til umhugsunar um þá ímynd

öld og hóf þá að segja sögu sína og færa hana í skinn tveimur

19

W.J.T Mitchell fjallar t.d.

sem haldið er á lofti af íslenskri menningu.19

um hvernig hinar sýnilegu

Með aukinni áherslu á myndir og tákn,

myndir ógna í sífellu hefðbundu veldi hins ritaða máls

öldum síðar. Þessi mikla áhersla

í hversdeginum, eykst þörfin fyrir kunnáttu

á orðlist hefur fylgt þjóðinni æ

lesandans í að lesa úr þessum boðskiptum.

ávallt meiri áherslu á hið

Útlit og framsetning texta og mynda í t.d.

sjónræna. W.J.T. Mitchell,

síðan og er einn af hornsteinum í sjálfsmynd og sögu hennar [...].“

17

þar sem samfélagið leggur

Picture Theory, Chicago: The

bókmenntum, auglýsingum og á umbúðum

University of Chicago Press,

hvers konar, eru boðskipti sem snúast um menningarlegt gildi þess sem er miðlað,

1995, bls. 11–­35. 20

Pierre Bordieu er einna

Þannig er hefðbundin hugsun í íslenskri

því hið sjónræna byggir á flóknu kerfi vísana

þjóðarvitund að skoða og fjalla um menningar-

og tákna sem við vinnum og flokkum út frá

sínar um hugtakið habitus,

söguna út frá hinu ritaða máli, en ekki t.d. út

samfélagslegri stöðu okkar og bakgrunni –

sjá nánar verk höfundar um

frá tónlist, sjónlist eða danslistum svo eitthvað

habitus okkar. Ef við leyfum okkur þannig

sé nefnt. Almennt er því talið að hönnun og

að efast um yfirráð ritmáls á hinum ýmsu

of Taste, þýð. Richard

útlit hins ritaða máls, t.d. í fagurbókmenntum,

sjónrænu þáttum menningar gæti skapast

Nice, London: Routledge,

sé aukaatriði og aðeins skraut fyrir hið ritaða

athyglisvert sjónarhorn á menningararf

mál, sama má gilda um myndlýsingar. Þannig

okkar Íslendinga og um leið á ímyndina

sem slíkan heldur á

er ef til vill hægt að útskýra þá miðlægu stöðu

af bókaþjóðinni.

samhengið, út frá hópum

sem bókmenntir hafa fengið innan íslenskrar

20

þekktastur fyrir kenningar

efnið: Distinction: A Social Critique of the Judgement

1986. Bourdieu er ekki að horfa á einstaklinginn

og ákveðnum sviðum innan þjóðfélagsins – við erum í tilteknum hlutverkum innan tiltekinna hópa og myndum sjónarhornið út frá þessu samspili þekkingar, umhverfis og uppeldis. Habitus er því allur sá bakgrunnur sem mótar hversdagslífið og sjálfsmynd hvers einstaklings (stéttskiptingin sem á sér stað daglega í gegnum tungumál og tákn).

15


Eftir VIGGÓ ÖRN JÓNSSON

Þegar ég var rosalega lítill fór ég í

Vinsamlegast athugið að þessi grein er um auglýsingastofur.

vinnuna með föður mínum sem var þá nýútskrifaður prentari og fylgdist með honum raða blýi. Og það var ekki einhver lowrun letter­press tilgerð heldur. Þegar ég byrjaði að vinna við auglýsingar voru sendar útprentaðar skissur í leigubílum bla bla bla bla heimurinn er búinn að breytast rosa hratt bla bla bla bla etc etc etc ...

17


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Fuck you, track changes Viggó Örn Jónsson [is/is]

Digitalíseringin er hins vegar engan veginn búin. Það sem hún hefur gert aðallega er að eyði­leggja dobíu af sérfræði­kunnáttu. Það er síðan hægt að detta í nostalgíuköst yfir því og kaupa sér repromaster en þá erum við svolítið að missa af punktinum.

upp, hægt og hægt, skilin milli fólks. Úr því við búum í Lilliput þar sem stórar auglýsinga­

Digital er að breyta amatörum í semi–pro með

stofur eru 40 manns eru áhrifin af því enn

því einu að halda á græju. Fyrir 30 árum gat

meiri. Kvikmyndaframleiðsla er þannig hjá

hálfvitafrændi sólbaðs­stofueigenda ekki hannað

okkur orðin jafn sjálfsagður og eðlilegur hluti

lógó. Ekki einu sinni ógeðslegt lógó. Nú getur

af daglegri vinnu eins og 3×20.

hinsvegar hvaða idjót sem er dregið saman nokkrar línur í InDesign og skrifað Brúnka á

Sjónvarpsauglýsingagerð (því það var það eina

milli þeirra og gert það gult og sent í prent.

sem hreyfðist) var unnin af „textafólki“ sem skrifaði handrit sem voru kynnt og seld og

Yfir þessu er hægt að frústrerast sem skorti

send svo í framleiðslu út í bæ. Þannig er það

á fagmennsku etc. etc. en þá erum við líka að

reyndar enn sums staðar en ég held, hvursu

missa af punktinum. Digital mun halda áfram

óvinsæl sem sú skoðun er, að það breytist.

að eyðileggja tækni­lega sérfræðikunnáttu. Það er, held ég, punkturinn. Um leið endur­

Grundvallarbreytingin liggur í motion grafík.

skilgreinir digital hvað það er sem við gerum,

Hún breytir vinnu grafískra hönnuða á aug­

hver gerir hvað, með hverjum og hvernig.

lýsinga­­­stofu í grundvallaratriðum og breytir

Setjarar færðust úr prent­smiðjum og inn á

um leið auglýsinga­stofunni. Það er hægt að

auglýsinga­stofur. Það kostaði skrilljón að búa

setja efni í layout án þess að hafa hugmynd

til klippisvítu fyrir 20 árum. 300.000 króna

um út á hvað það gengur. Það sést að menn

lappinn sem ég er að skrifa á er tíu sinnum

voru ekki alveg með á nótunum, en það er

hrað­virkari en þær.

hægt. En það er ekki hægt að vinna motion grafík án þess að vinna með inni­haldið og

18

Motion er orðið jafn stór hluti af vinnunni og

um leið er motion grafíker farinn að, ekki bara

það sem er prentað. Hjá mörgum miklu stærri

hanna, klippa og leggja upp hljóðmyndina,

hluti. Vegna þess að græjan verður stöðugt

heldur að vinna með framvindu og texta á

meira idiot proof og tæknilega kunnáttan

allt annan hátt en sá sem vinnur með still

minna og minna atriði eru það aðrir eigin­

efni. Eins og týpísk ný störf eru þessi störf að

leikar sem ráða ferðinni. Breytingarnar leysa

hlamma sér á milli og ofan á nokkur gömul.


í starfi. Mér líður alltaf eins og ég sé kominn í herinn – þessi talar við þennan og þessi má bara tala við hinn og þessi má ekki færa þetta o.s.frv. Hver er t.d. ábyrgur fyrir vinnslu á ljósmyndum þessa dagana? Hver shoppar Við köllum þetta „að búa til kontent“ þessa

ef þarf að skipta um haus og fela hrukkur?

dagana. Þetta er ekki eitthvað sem var ákveðið

Hönnuður? Ljósmyndari? Hver veit?

á fundi heldur meira eitthvað sem við fórum smám saman að kalla það sem hét einu sinni

Við erum í þeirri áhugaverðu stöðu að það

textagerð. Myndgerðin sem heldur uppi narra­­

mega allir fikta í músinni og vaða inn á hvers

tívi í grafískri sjónvarpsauglýsingu, micro­site,

annars starfssvið og allt vaðandi í tám til að

eða vefborðahelvítunum er „að búa til kontent“.

traðka á. Það er algengt þegar við klippum sjónvarpsauglýsingu að fjórir menn skiptist á

Íslenskar auglýsingastofur hafa því miður

að taka snúning. Og hví ekki? Breytingin er að

aldrei borið AD/CW teymið. Þau bera sig illa

gera störfin miklu miklu skemmtilegri. Hún

í vinnu­flæðinu og það er mín skoðun að það

breytir okkur öllum sjálfkrafa í amatör hitt

hafi bitnað illa á hönnuðum almennt og

og þetta. Það er síðan okkar að kunna hina

haldið þeim frá kontent vinnunni. Og ábyrgð á

raunverulega vinnu og það er útkoman

kontenti er hin raunverulega ábyrgð á verkinu

– verkin – sem skilur á milli amatör og pro.

og um leið stjórn á verkinu. Tæknilega sérfræðikunnátttan sem er að Motion grafík fyrir vef og sjónvarp er, held ég,

gufa upp er ekki það sem skiptir máli þó hún

að breyta þessu. Hún gerir hönnuðinn jafn

virðist stundum vera það – ekki frekar en það

ábyrgan fyrir kontentinu og textamanninn.

er makki sem býr til góðan hönnuð. Það getur

Það er það sem Art Director þýðir í raun og

hvaða hálfviti sem er búið til lógó ef hann er

veru – ekki „hönnunarstjóri“ eða eitthvað

að gera það fyrir sólbaðsstofu frænda síns og

álíka, heldur hönnuður sem ber fulla ábyrgð á

fær borgað með ljósakorti.

kontenti – hvað það er, hvernig það er búið til og sér til þess að punkturinn komist til skila. Það er fátt skemmtilegra en að fylgjast með fólki á stóru kvikmyndasetti. Það er einn af fáum stöðum í auglýsingatengdum bransa þar sem fólk er enn með skýr afmörkuð hlutverk 19


Gylfi Ă“lafsson


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Undir oki séríslensku bókstafanna Gylfi Ólafsson [is/se]

Íslensku bókstafirnir eru að sumu leyti ok á okkur. Við getum ekki notað þá almennilega í sms-um, tölvurnar þarf að stilla á réttan hátt, líma þarf miða á lyklaborðin, ö-ið fellur á óþægilegan stað, tvöfalt lengri tíma tekur að skrifa broddstafi því þeir eiga ekki sér takka og þannig má áfram telja. Þó vef­slóðir geti nú innihaldið séríslenska stafi geta netföng það ekki. Notandanafn á Twitter má ekki inni­halda séríslenska bókstafi, ekki notandanafnið á Facebook heldur. Þetta setur þannig pressu á málsamfélagið og hnikar því í átt að því að nota orð sem ekki innihalda séríslenska bókstafi. Enginn með réttu viti færi að opna vefgátt eða verslun með nafni sem byrjaði á þorni eða öðrum sér­ íslenskum bókstaf. Enginn eftirtalinna vef­slóða hefur selst enn sem komið er: Þróin.is – vefgátt þess vandfýsna. Æður.is – hágæðadúnn í sængur og kodda. Meððí.is – kruðerí fyrir kröfuharða. Bókstafirnir hafa áhrif. Og þó mörg ár séu liðin frá því að stuðningur við íslenska bókstafi í vefföngum var tekinn upp, hikar fólk enn við. Ísafjarðarbær, sem var stofnaður árið 1996 við sameiningu fimm sveitarfélaga, notar þannig enn isafjordur.is og hefur ekki keypt ísafjörður.is, hvað þá ísafjarðarbær.is. Þorsteinn.is, Þráinn.is, Þórhallur.is og Þórður.is eru laus til umsóknar, eins og Sigrún.is, Guðrún.is, María.is og Margrét.is, svo ég taki dæmi af handahófi.

22


Það er því áhugaverð spurning hvort foreldrar velji nöfn á börnin sín með þetta í huga. Velja nýburaforeldrar alþjóðlegri nöfn nú en áður? Ég gerði fyrir nokkrum árum litla rannsókn á þessu sem ég ákvað að dusta rykið af nú. Fyrst sendi ég skeyti til Hagstofunnar og fékk lista yfir 150 algengustu eiginnöfn (og fyrri nöfn tvínefna) kvenna og karla, skipt niður eftir aldri. Listinn náði fram til 2005. Með listunum fylgdu fjöldatölur. Samtals dekkaði gagnasafnið obbann af Íslendingum, rúmlega 220 þúsund nöfn. Þó það sé ef til vill ekki réttnefni, kalla ég sér­íslenska bókstafi þá sem ekki eru með í enska stafrófinu, það er á, ð, é, í, ó, ú, ý, þ, æ og ö – tíu bókstafir í allt. Sem smá hliðarskref skil­greindi ég svo sterkséríslenska bókstafi sem þá ofan­ greindra sem ekki eru myndaðir með broddi eða punktum, það er ð, þ og æ. Síðan settist ég við töflureikninn og fór að garfa. Fljót­lega kom í ljós að nöfn hafa styst töluvert síðan snemma á síðustu öld. Það hefur haldist í hendur við aukningu í fjölda tvínefna, þó ég ætli ekki endilega að segja að þar séu sömu kraftar að verki. Það var því ljóst að ég gat ekki sett upp línurit með meðalfjölda séríslenskra bókstafa, því þá hefði lengd nafnanna haft áhrif. Mér fannst eðlilegra að deila í fjölda séríslenskra bókstafa með lengd nafna.


ý þ ýí ýö áé þí ö

ð

é ý á á ð æ

ó

ý þ ö ýíðóþé þ áéý öí þ þ í öé æ í ý

ð

í

æ æ 15,94% æð æ æ ð æ 23,16% ð þ æ ææ æ ð 15,94% æ æ æ ð æ 23,16% æ ð þ ðæ æ æ ææ ð 28,77% æ æ æ æ ð ð þ ææ æ 23,16% ð þ æ æ ðæ ææ æ ð 28,77% æ æ ð þ æ æ æ ðæ æ æ í úæ ðáæ 28,77% æ æ ð þþ íáð æ íý ý ææ ó þé í á þ ð æó þ í ðéý í ó þýö ú ý ýö þá í þ æ íý í æ ö æé ýóá ð þý þ í ý ý æ ý í ý ýý

ó æá

ý ó þ éð á æ í óýý ý æáá á é

ð

ð þ æþ þð ð

að skíra Þór í staðinn fyrir Þórður, þó séríslensku bókstafirnir séu einum færri. Ég tók því saman tíðni nafna sem hafa yfir höfuð einhvern séríslenskan bókstaf.

ðþ

æ æ ð

og hinn sýnir hlutfall. Í hvorum flokki eru

æ æ

Tveir flokkar eru sýndir hér. Annar sýnir tíðni

ð ð þð æþ ðþ

ðþ

ð þ

ð þ

þ ð

æ ð

En það segir ekki alla söguna. Það þýðir lítið

æ

æ æ ææ æ æ æ æ æ ð ð ð ð ð ð ð ðð ð ð ð ý þð ð ý ýí þ þ þæ ó öþ þæ þ þæ þ þæ þæ þæ þþ á æ þæ þ æ þ æ þ æ þæ þ æþ æ þ þ áýíð þ ý ýö öí þð þð þð þðöí þðþð þð þð æ æ æ æ æ æ ð ð ð ð ð ð ð ð ð þ þ þ þ þ þ á á þ æ æ ææ æ æ þ æ æ þ æ þ þ þ ð ð ð ð ð ð ð þ þ þ þ þ þ æ æ æ æ æ æ þð þð þð ó

þá þð á ó ð á ð ö í í í ó þ þ éí ý ú ý þ ðáþ ð é æð æ æ ðð þ ö íð ð æ ðþ þ ð æ ðþ ð æ æ ðþ ð æ ðþ æ ðþð ð þ æ ð æ þ ðþ æð ð ð æ æ ðþ þ þ æð æ ðþ ð ð ðæ æ ð þ ðþ ð æ æ ðþ þ ð ðþ æ ðþ ð ðþ æ æ ð þ æ æ þ þð ð ð ðþ

æ

ý

éý á æ

15,94%

ð þ

í þ ö

íæ í í í ð ð ú é þ íý ðæ æ æ þí æ ðéý ý ðá í í ð ð ðþ ðþ ð ðþ ð ð áú ð á í ýæ ææ æ æ æ æ íþ ó é é þ ýíðþ æ æ æ æ æ æ ææ í ó í ð á áé ð ð ð ð ðð ð ð ý é íí é þ ð þð ð þð ð ð ý ý á á þ áó ð ðþ áóæ ð þð þ ð ðþ ð ð ð þ ðð þá þ þð ð ðþð þð ð ðþð þð ð ð þð þð ð ð ð þ ð á íð æþ ðþ æþ ðþæþæðþþ ðþ þ þðþðþ æþæðþþ ðþææ

tveir undirflokkar; annar er fyrir hlut­mengi sterk­séríslenskra bókstafa og hinn fyrir sér­

Fólk fættFólk fætt 1920Fólk fætt Fólk fætt Fólk fættFólk Fólk fætt Fólk fætt Fólk fætt Fólk fætt og fyrr Fólk fætt fætt 1961–1965 2001–2005 1920 og fyrr 1920 og fyrr 1961–1965 1920 og 1961–1965 fyrr 2001–2005 1961–1965 2001–2005

Fólkfætt fætt2001–2005 Fólk 2001–2005

íslenska bókstafi. Af skýringarmyndinni má ráða að meðal fólks sem fæddist árið 1920 eða fyrr voru séríslenskir bókstafir í rúmlega 70% nafna

Tíðni nafna Tíðni nafna Tíðni nafna

en sé barn á aldrinum 5 til 10 ára tekið af

með sterksérmeð sterksérmeð sterksér-

handahófi eru ríflega helmingslíkur á að í

þ þð þð ð

æ æ ð æ æ ð þæ æ þ ð þð ð þ þð ð ðþ ð

Fólk Fólk Fólk fætt fætt fætt 1961–1965 1961–1965 1961–1965

æ æ æþ ðþ ðþ ð

ðþ ðþ æ ðþ æ æ

ðþ ð ðþ æð ðþ æð æ

ýíí é þýýíá íé é þöá þöáíí ö

þ ýö þ þ ýö ýö

ý ý ý

í í í

ý ó þ ý óóéð áþ ýí ýýéðýáþ æ æ ýýéðýéá í áó æ ýý ý æá í áó á æááó áá éé æ á

ð þ ð þ ð þ

æ æ æ

æ æ æ

éý éý éýá á æ á æ æ

éý éý éý

é ýé ýé ý

éý éý éý

ýíí é þýýíá íé é þöá á þöíí ö

þ ýö þ þ ýö ýö

ý ý ý

í í í

ý ó þ ý óóéð áþ ýí ýýéðýáþ æ æ óýýéðýá æ á æáíí ááóýý á ýéé æááó á é æ á

óó ó

ýíí é þýýíá íé é þöá þöáíí ö

é ýé ýé ý

óó ó

ýý ý

éý éý éýá á æ á æ æ

ýý ý

ýý ý öþ öþöþ ó óéþé ö ö öýíðýóíþ ðýíéþ ð áýéáýéý þþáéþ öíöíþöí íþ þ þ þí þíöé éöé ö æææí í í ýý ý þ ýö þ þ ýö ýö

ýý ý þþ þ óéóé é ö ö öýíðýóíþ ðýíþ ðþ áýéáýéý þþáéþ öíöíþöí íþ þ þ þí þíöé éöé ö æææí í í ýý ý

ðð ðí ýí ýí ý éé é æðæðæð ý ý ý

ðð ð

ýý ý öþ öþöþ ó óéþé ö ö öýíðýóíþ ðýíéþ ð áýéáýéý þþáéþ öíöíþöí íþ þ þ þí þíöé éöé ö æææí í í ýý ý ðð ðí ýí ýí ý éé é

ýý ý öö ö

ýý ý

éý éý éýá á æ á æ æ

ýý ý

öö ö

í ó í þá ó íþ þá ó í áí ó ó ú éí ý íí í ýýó éí ý úú í ý þ éí éý ð þ éð ð þ ð ö éð ö ð ö

æ æ ð æ æ ð þæ æ þ ð þð ð þ þð ð ðþ ð

ðþ ð ðþ æð ðþ æð æ ð þð þð þ

þþ þ

ýý ý ý ýí í í þéþéþé ý þóóý ó þýþýþþþ ö ö ö í ðííðýííðýíý ýíðýíðþýíþ þþá þ á á ð þ þ þ þ áéáéáé öíöíöýí ý ý ýöýöýö ðð ð á á áá á á ææ æ ðð ð

öö ö

í ó íí þ á þá ó þá ó ó í í ó éí ý úíí í ýýó ú éí ý ú í ý þ éí éý ð þ éð ð þ ð ö éð ö ð ö

æææ æææ ð ðð ð ðð ð ðð þ þþ ð ð ð ð ðð ð ð ðþðþðþð ð ð ðþðþðþð þæ þð þþ þæ þð þþ þþ þþ ææ ææ ðð ðð æ æ æð æ æð æ ð

Fólk Fólk Fólk fætt fætt fætt 1920 1920 1920 ogog fyrr og fyrr fyrr

æææ

æ æ æ

æææ ð ðð ð ð ð þ þþ þ þþ ð ððð ð ð ð ð ðþðþðþð þæ þð þþ þþ ææ ðð

ð ðð

ðð ð þþ þ þþ ææþæ ðð þð ðþðþð

ðþðþðþ æææ

15,94% 15,94% 15,94%

ð ðð æææ

æ æ æð æ æ æðð æ æ æ ææ æ æ æ æ

óó ó

ýý ý ý ýí í í þéþéþé ý þóóý ó þýþýþþþ ö ö ö í ðííðýííðýíý ýíðýíðþýíþ þþá þ á á ð þ þ þ þ áéáéáé öíöíöýí ý ý ýöýöýö ðð ð á á áá á á ææ æ ðð ð

ýý ý ý ýí í í þéþéþé ý þóóý ó þýþýþþþ ö ö ö í ðííðýííðýíý ýíðýíðþýíþ þþá þ á á ð þ þ þ þ áéáéáé öíöíöýí ý ý ýöýöýö ðð ð áæ á áá á á ææ ðð ð öö ö í ó í þá ó íþ þá ó í áí ó ó éí ý úíí í ýýó ú éí ý ú í ý þ éí éý ð þ éð ð þ ð ö éð ö ð ö

heldur hægt á þróuninni.

ð þ ð þ ð þ

ú ú þú þá þá þá þ þ á á íððá íþ ð íþ þ ú ú þú þá þá þá þ þ á á íððá íþ ð íþ þ ú ú þú þá þá þá þ þ á á íððá íþ ð íþ þ

að skipta yfir í ensku. Ef eitthvað er hefur

23,16% 23,16% 23,16%

ú íú æ íáú æ í íáæý á æíý æýý æíýý æ ó ó ýæ æó íý ð íýýóðýý óýóýýð ó á óí ýð ý ýíá óð ð ð ííáð ð Fólk fætt 2001–2005 Fólk Fólk Fólk fætt fætt fætt 2001–2005 2001–2005 2001–2005

væðingin fór á yfirsnúning og bankarnir fóru

æ ææ æ æ æð æ æð æ ð æ æ æ

æ æ æ þ íáð ó þé þ íáð óí ðþííé ááþ íáð ð óí ðé þíéý í ð þí áðéýæíí ííá þ ð þáööéýæ é þ þáþ ý þíé í ý ý æþ ý ö æ þ ý é ý í þ ó íýý æöþþí ý þý þ ýýí ýó í æöþ ý ý ó í ö íí ðð ð

ú íú æ íáú æ í íááæý æíý æýý æíýý æ ó ó ýæ æó íý óðý íýýó ýð óýó ý ð áýý óí ýð ýíá óð ð ð ííáð ð

24

FólkFólk fætt 1961–1965 Fólk Fólk fætt fætt fætt 1961–1965 1961–1965 1961–1965

síðan lýðnetið kom til sögunnar, alþjóða­

ðæ ðæ ðæ æ ææ ææ æ

æ æ æ þ íáð ó þé þ íáð óí ðþííé áþ íáð ð á óí ðé þíéý í ð þí áðéý í íá þ ð þáöéýæíéí þ þáö æþíé ý ý æþþ ý ý í þ ö ýæþé í ýó ý æ þ íý æöþí ýý þý þ ýí ýó ö þ ý í ý ó í ö íí ðð ð

ú íú æ íáú æ í íááæý æíý æýý æíýý æ ó ó ýæ æó íý óðý íýýó ýð óýó ý ð áýý óí ýð ýíá óð ð ð ííáð ð 1920 1920 1920 ogog fyrr og fyrr fyrr

virðist hafa komið á línurnar á síðustu árum,

ð þ ð þ ð þ

æ æ ý íþ íáð æ ó þéý íþ íáð óí ðþííéý íáþ íáð ð á óí ðé þíéý í ð þí áðéý í íá þ ð þáöéýæíéí þ þáö æþíé ý ý æþþ ý ý í þ ö ýæþé í ýó ý æ þ íý æöþí ýý þý þ ýí ýó ö þ ý í ý ó í ö íí ðð ð FólkFólk fætt 1920 og fyrr Fólk Fólk fætt fætt fætt

Það sem er áhugavert er að enginn hnykkur

æ æ æ

þ ýþö ýþö ýö

þ ýþö ýþö ýö

þ ýþö ýþö ýö

í íí í íí ú éú éúþéþ þíýíýíý þí þí þíææ ðéðýéæ ðýéý ý ý ý ææáæáí áí íí í ð ðð á áðá ð ð á á áí úí úíðúðýðý ý æææíþíþíþó óéóé é þ ýíþýíþ ð ðð í ðí ðí ðýíð éáð éáð é á ó ó ó á á á í í í í í í ý ý ýíí íí íí é éé ý ýý á áá á á á áóáóáó æææ þ þá þá á þ áþ áþ áíð íðíð

mælistikum fækki séríslensku bókstöfunum.

28,77% 28,77% 28,77%

áóæ áóáó ææ íæíæíæí í í

þ ó þýöþ óý þýöþ óý þýö ö ð ý þ ííö ð þ íö ð þ

ýþ ýþ þ ýóþ þýöþ óý þýöþ óý þýö ö ð ý þ ííö ð þ íö ð þ

ýþ ýþ þ ýóþ þýöþ óý þýöþ óý þýö ö ð ý þ ííö ð þ íö ð þ

í ýí úýí úý ú ú úþúþþ ó áæ áóáóáðéáðéáðé ææ í íí íæíæíæí áí áí á í íí í íí ú éú éúþéþ þíýíýíý þí þí þíææ ðéðýéæ ðýéý ý ý ý ææáæáí áí íí í ð ðð á áðá ð ð á á áí úí úíðúðýðý ý æææíþíþíþó óéóé é þ ýíþýíþ ð ðð í ðí ðí ðýíð éáð éáð é á ó ó ó á á á í í í í í í ý ý ýíí íí íí é éé ý ýý á áá á á á áóáóáó æææ þ þá þá á þ áþ áþ áíð íðíð

ó óó ð ðð

Í stuttu máli má segja að samkvæmt öllum

æææ

53,83% 53,83% 53,83%

ý æý æý æ

grunnskóla eru líkurnar milli 15 og 20%.

é éý éáý á æáý á ð æá á ð ð æ

ó óó ð ðð

é éý íþ éáý á íþþ æáý á í ð æá á ð ð æ

í í í

æ – milli 25 og 30 prósent, en í fyrstu bekkjum

þ þþ þíéþíéæ þíéææ ý ýý í íí ð ðð ð ð ðóýóýóý ú úú ðþ ðþ ðþ

ðþ ðþ ðþ

é éý íþ éáý á íþþ æáý á í ð æá á ð ð æ

ý ó þ ý óóéð áþ ýí ýýéðýáþ æ æ óýýéðýá æ á æáíí ááóýý á ýéé æááó á é æ á

inniheldur sterksér­íslenskan bókstaf – ð, þ eða

ýö ð ó ýö ðþóþ á ýö ðþóöþ íá þ öþíá öí

ú úí ýö ð ó úí ýö ðþóþ áí ýö ðþóöþ íá þ öþíá öí

í ýí úýí úý ú ú úþúþþ ó áæ áóáóáðéáðéáðé ææ í íí íæíæíæí áí áí á í íí í íí ú éú éúþéþ þíýíýíý þí þí þíææ ðéðýéæ ðýéý ý ý ý ææáæáí áí íí í ð ðð á áðá ð ð á á áí úí úíðúðýáðýáðýáð ð æææíþíþíþó óéóé é þ ýíþýíþ ð ðð í ðí ðí ðýíð éáð éáð é á ó ó ó á á á í í í í í í ý ý ýíí íí íí é éé ý ýý á áá á á á áóáóáó æææ þ þá þá á þ áþ áþ áíð íðíð

handahófi á elliheimili beri eiginnafn sem

66,96% 66,96% 66,96%

æó æó æó

æúæí úæí ú ð ó íáð íáíð íóáóþþ é é éþ íí ú íúú þéáþáþá é é þí þíæ þí æ ý ýæ ý í íí ð ðð ð ð ðóýóýó ú úýðýúýðýð é éé ó óó ð ðð

hátt eru líkurnar á að manneskja valin af

æææ æææ æææ ð ðððð ð ð ðððð ð þ þæ þ þþ þ þæ þ æ þæ þææ ææþæ ææþæ ðð ð ðð þ þð ðþðþðæææ ðþðþðæææ þþ þ þþ þ þþ þææ æææ þþ þ æ ðð ð ðð ð þþ þ þþ þ æææ æææ þþðþð ð

72,90% 72,90% 72,90%

nafni þess sé séríslenskur bókstafur. Á sama

íslenskum íslenskum bókstafíslenskum bókstaf bókstaf

Fólk Fólk Fólk fætt fætt fætt 2001–2005 2001–2005 2001–2005


Hvað það er svo sem veldur því að séríslensku bók­stöfunum fækkar og hefur fækkað síðan snemma á síðustu öld veit ég ekki um. (Svo nákvæmar sé að orði kveðið eru sér­íslenskir bókstafir algengari meðal eldra fólks en yngra. Þó nýleg sænsk rannsókn bendi til að menn sem bera nöfn sem enda á -y leiðist frekar út á glæpabrautir, og þó aldagömul íslensk þjóðtrú segi fjórðung bregða til nafns, verður að gera ráð fyrir að dánartíðni sé óháð nafni.) Á topplistanum eru enn engin nöfn innflytjenda, enginn Mateusz eða Iwona, svo að skýringin liggur ekki heldur þar. Ekki þar fyrir, með eru að sjálfsögðu á listanum innflutt nöfn frá ýmsum tímum, Anna er alþjóðlegt en eldgamalt í íslensku, Aron líka og Jason. Nú, tíu árum eftir að lýðnetið náði lýðhylli, hefur allt breyst hvort sem er. Hægt er að

æð ð

æ ð

æð

ðó

é

ðí ðí

éé é

é

é

ðóó á í ðö

é é

ðóó á ð óíá ðöö í

ðí

áá æ æ

ðíðí

ðó á öí

áá ææ

á æ

éé

á æ

ðí

ðó á öí

é

þ þ ý á æé ö

3,93% þþ

ðú á þý é ð æ úí ý úþí æö ð í

í

ðí þ í ð úð íúéý á þáýþ ý é é úí ýúí ýúþí úþí ææ öö

ý áý æá é æ éö ö

é

nöfnum á Íslandi. En það eru ekki tölvurnar

é íí ðð þúúí íúýí ý ð ðþ ð éí á áþáþýþý ýé é éé úíúýíúýí ýúþúíþúíþí æææ ö öö í

ý á æé ö

Séríslensku bókstöfunum fækkar í manna-

é ððíí þþúúíííí ýý ðð éé áá þþýý éé úúííýý úþúþíí æ öö æ

4,89%

þ

olnbogabörn tækninnar.

ýý áý æááé æ æ ééöö ö ý á æé ö

é ðí þú í í ý ð é á þý é úí ý úþí æö

Pétur, Guðrún og Þrúður, án þess að verða

11,12%

yfirstaðið, núna geta börn heitið Davíð og

11,12% 13,60%

íslenskum bókstöfum. Kannski er það versta

13,60% 11,12% þ 15,13%

stafi á öll lyklaborð og eiga vefsíðu með sér­

13,60% þ 15,13%

15,13%

senda ð og þ í sms-um, skrifa íslenska bók-

sem eru að bola þeim út heldur eitthvað allt annað. Hvað það er, verður einhver gáfaðri

Fólkfætt fætt FólkFólk fættfætt 1920 og fyrrFólk 1920 og fyrr 1920 1961–1965 og fyrr

en ég að komast að.

æ ð

æ ðæ ð ð

æ ð æð ðæ ð ð

æð ð æð ð

ó

æ ðð ð

é

é

áá æ æ

ðíðí

éé é

é

é

ðí

ó ð á öí

é

á æ

ó ðó ð ðöó áá ö íí

æ

2,81% þ

ð æ æ ð

3,93% þ 2,81% þ

4,89% þþ 3,93% þ

2,81% þ

ð

þ

áá ææ

ðí ðí

é é

á æ

ðí

é

ý á æé ö Fólk fætt 1961–1965 2001–2005

ð æ

þ

ýý áá ý æ æáé æé éöö ö Fólk Fólk Fólk fætt fætt fætt 2001–2005 1961–1965 1920 og fyrr

æ

4,89%

ý áý æáé æ éö ö Fólk Fólk fætt fætt 1961–1965 1920 og fyrr

3,93% þ

ý á æé ö Fólk fætt 1920 og fyrr

ðú á þý éæ ð úí ý úþí ðæ ö

ý þ þá æé ö

ðí þ í ð ú í éý á þý é úí ý úþí æö

4,89% í 11,12%

ðó á ðöóí á öí

÷ lengd nafn ÷

í

í

ðó á öí

Fólk Fól 196 19

÷ lengd nafns SéríslenskirSéríslenskir bókstafir Séríslenskir ÷ bókstafir lengd nafns ÷bókstafir lengd nafns Sterkséríslen St

13,60% 11,12%

é ððí í í í þþ ð ðúðúúí íééýý á áþáþýþýý é éé úíúýúí íýýúþíúþúþí í ææ æ ö öö þ

é ðí ðíí í þþ ð úð íúéýí éý á þáýþ ý é é úí ýúí ýúþí úþí ææ ö ö

15,13% 13,60% 11,12%

þ

15,13% þ 13,60%

15,13% é ðí í þ ð ú í éý á þý é úí ý úþí æö

Fólk fætt Fólk fætt fætt Fólk fætt Fólk Fólk fætt fætt Fólk fætt Fólk fætt 1961–1965 Fólk Fólk fætt 2001–2005 1920 og fyrr 1961–1965 2001–20051920 og fyrr 1961–1965 2001–2005 2001–2005

Fólk Fólk fætt fættog fyrr Fólk Fólk fætt fættFólkFólk Fólk Fólk fætt fætt Fólk Fólk fætt fætt fætt Fólk fætt 1920 fættfætt 1961–1965 Fólk fætt Fólk 2001–2005 2001–2005 1920 og fyrr 1961–1965 1920 og fyrr2001–2005 1961–1965 1920 og fyrr 2001–2005 1961–1965 2001–2005

25


Syndafallið hefst alveg eins þar sem skriftin skrifar manninn, þegar

1

asp?id=4772, sótt 8/11/2011

óhlutbundin teiknin endurvarpast inn í tilveru manna og móta þá miklu meira en mennirnir þau nokkru sinni. Teiknin taka alltaf yfir

http://visindavefur.hi.is/svar.

2

Jacques Derrida, „Plato's Pharmacy“ í Dissemination,

líf og menningu og það er aðeins með endurtúlkun og breytingu á

þýð. Barbara Johnson,

teiknunum sem unnt er að komast undan þeim gömlu til þess eins að

Chicago: Chicago UP,

mótast af þeim sem öðlast hafa gildi fyrir tilstilli viðburðar sem veldur

á þýðingu Johnson.

straumhvörfum, án þess að menn sjái það endilega strax.

1981, bls. 89, þýðing mín

3

Roland Barthes, Skrifað við núllpunkt, þýð. Gauti Kristmannsson og Gunnar Harðarson, ritstj. Ástráður Eysteinsson, Reykjavík: Bókmenntafræðistofnun HÍ,

Krossinn er dæmið stóra, áður aftökutæki, síðar tákn um náð og miskunn, fórn Guðs fyrir mennina. Jorge Luis Borges sýndi það af tæru innsæi er hann lét trúboðann vakna í smá­ sögunni, vakna við hamarshöggin utan við kofann þar sem frum­byggjarnir voru að smíða kross, kross fyrir hann. Frelsarinn var jú kominn til þeirra. Trúboðinn ætlaði að skrifa tilveru sína á heiðingjana og þeir samþykktu þetta nýstárlega húðflúr en vildu gefa því ósvikna merkingu; fórnin og frelsunin þurftu að eiga sér stað, aðeins hjá þeim, veru­leikinn var löngu skrifaður. Við afbyggingu upprunans í Apóteki Platóns bendir Derrida á að egypski guðinn Þót, „ritari guðanna og guð þekkingar“ eins og segir á Vísindavef Háskóla Íslands, að hann geti aðeins flutt boðin, hugsanir Hórusar.1

„Þót getur aðeins orðið guð hins skapandi orðs fyrir tilstilli nafn­hvarfa, með sagnfræðilegri tilfærslu, og stundum með ofbeldiskenndum undirróðri.“2 Umskipti, ummyndun einhverrar hreinnar hug­myndar í veruleika teikna sem í sjálfu sér merkja ekkert, en innihalda samtímis merkinguna alla. Það sem meira er þau búa hana til. Roland Barthes finnur „rúm milli tungunnar og stílsins, […] annan formlegan veruleika: Skrift.“3

2003, bls. 46.


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Sambærileg sérstaða Gauti Kristmannsson [is/IS]

Hún getur verið fals, hún getur verið endur­

Sambærileg sérstaða felur í sér að sjálfsmynd

tekning, klisja, aðeins mynd af sjálfri sér líkt

skaparans, neytandans, notandans er í for­

og lík manna eru aðeins myndir af liðnum

grunni en form hinnar „fornu frægðar“ er sú

mönnum, í besta falli er skriftin líkamlegt

undirstaða sem upphefur hann, gefur sjálfi

Gotthold Ephraim Lessing“ í

listaverk eigin lífshátta, í því versta afskræming

skaparans gildi, tilvísunargildi, í raun og veru

bókinni Hvað rís úr djúpinu?

illvirkjans sem skrifaður er upp alla daga í sjón-

áruna hans Walters Benjamins sem hann taldi

ritstj. Birna Bjarnadóttir,

­­­varpshelli Platóns.4 Sjónvarpið og tölvan húð-

að glataðist við fjölda­framleiðslu listaverksins.

Reykjavík: Háskólaútgáfan,

flúra okkur upp á hvern dag með nákvæmlega

Benjamin skilgreindi áruna svo:

2002, bls. 31. Þetta var hins

4

mannsins sem mynd í grein minni „Að deyja fallega. Hin nýja fagurfræði orðsins hjá

Guðbergur Bergsson sjötugur,

vegar að sjálfsögðu tilvitnun

sama hætti.

í grein eftir Hans Belting

„Fjölföldunartæknin losar það Tungumálið býr nefnilega til atburðina. Skriðufall í náttúrunni gerðist ekki nema frá því sé sagt; fyrir okkur mennina gerðist ekkert á tunglinu fyrr en menn komu þangað og eftir að sá síðasti fór hefur þar verið tíðindalaust þar

„Aus dem Schatten des

sem fjölfaldað er úr tengslum við

Todes. Bild und Körper in

hefðina. Um leið og hún fjölfaldar

Der Tod in den Weltkulturen

eftirmyndina kemur eintakafjöldi

Constantin von Barloewen,

í stað einstæðrar tilvistar“.

den Anfängen“ í bókinni und Weltreligionen, ritstj. Frankfurt/M: Insel, 2000,

6

með öllu, nema kannski í barnasögum þar sem tunglið er tilbúið svið, myndhverfur mannheimur.

Ég tæpti á þessu með lík

Það er þessi einstæða tilvist sem er í raun fölsunin, áran er rétta líkingin hjá Benjamin

bls 123. 5

Oft hef ég vísað til rómverska skáldsins og bókmenntafræðingsins

Mennirnir segja í sífellu frá því sem gerist í

því ára vísar upphaflega til mannslíkama

Hórasar sem skilgreindi

kringum sig en þeir skrifa sína eigin gerð hver

og allir mannslíkamar eru að formi til og

þessa aðferð fræðilega; hún

um sig; mismunurinn litli er allt sem felur í sér

nánast 100% erfðafræðilega nákvæmlega

nýjungina, nýtt form á skriftinni. En samtímis

eins og hver annar, mismunurinn felst í

lesið hana og skilið löngu

leita þeir sífellt staðfestingar í skriftinni, fyrri tíðar

einhverjum erfðafræðilegum prómillum,

áður en þeir sáu hana. Sjá

skrifum, teiknum og táknum, allt er endurskapað

smáatriðin eru kannski stór í okkar augum,

á forsendum formsins sem á undan kom. Þar

en við þurfum að læra að sjá þau eins og

the Construction of National

er oft mikilvægt að forðast samanburðinn

við skiljum þegar við sjáum fólk af öðrum

Literatures in Britan and

þrátt fyrir tilvísun.5

kynþáttum og þekkjum vart í sundur; það tekur tíma að læra mismuninn.

Við endursköpum sífellt með því að mynda tengingar við það sem gefið hefur merkingu

Áran er samt réttlæting einstaklingshyggju lista­

fram að því, en til að samsama sig því sem

manna sem annarra, við yfirfærum mis­muninn

skapað er þarf að rjúfa sambandið að hluta,

á okkur og finnum sjálfið okkar í honum, hann

tengingin er aðeins til samanburðar og stað­

er það sem er afgerandi og einstætt.

festingar á gildi hins nýja, ekki bein fyrirmynd.

28

er svo einföld og áhrifamikil að flestum finnst þeir hafa

t.d. í Literary Diplomacy I. The Role of Translation in

Germany 1750–1830, Frankfurt/M: Peter Lang, 2005, bls. 41.


Marshall MacLuhan hélt því fram að prent­

Eftir því leita öfgamenn allra sviða, vonir

verkið, stöðlun þess og fjöldadreifing hefði

þeirra og þrár standa til raunverulegrar sér­

gert sér­stöðuna fyrst mögulega. Í fyrstu alveg

stöðu frá fjöld­anum og þeir átta sig ekki á

öfugt við­Benjamin, mætti túlka, hin einstæða

því að með því leita þeir afbrigðileikans sem

Örnólfur Thorsson, ritstj.

ára hins einstaka höfundar og sérstaða þjóða,

kannski verður að sam­þykktu formi eða skrift,

Hjálmar Sveinsson.

tungna, hefða verður fyrst til þegar hægt er að

sagan geymir mörg dæmi um það; en á meðan

fjölfalda fyrir tiltekinn markað. Hann segir:

hún er fyrir utan er hún ekki sambærileg og

6

Walter Benjamin, Listaverkið á tímum fjöldaframleiðslu sinnar, Þrjár ritgerðir. Atvik 2, þýð. Árni Óskarsson og

Reykjavík: Bjartur/ Reykjavíkur Akademían, 2000, bls. 14 – 15.

þar með er hún útilokuð.

„Prentið skapaði þjóðlega einsleitni og miðlæga ríkisstjórn, en einnig einstaklingshyggju og andstöðu við ríkisstjórnina sem slíka“.7

7

Þetta er það sem við köllum menningu í víð­ ustum skilningi, það er hin sífellda merkingar-

Marshal McLuhan, The Gutenberg Galaxy, [1962], Toronto: Toronto UP, 1997, bls. 235.

sköpun á því sem er nánast hið sama og til að gefa leitinni sjálfri sína merkingu þarf hún að innihalda sérstöðu sem þó er sambærileg

Fjölföldunin gerði þannig kleift að afmarka sig

við aðra sérstöðu allra leita, allrar menningar.

og búa til, kannski ekki áru listaverks, en áreiðan­ ­lega tilfinningu einstæðrar tilvistar bæði einstak­

Við, einstaklingar og hópar, finnum okkur

linga og þjóða; einstæð tilvist er grunn­­skilningur

ævinlega sjálf í því sem við sjáum í öðrum,

sjálfsmyndar bæði einstaklinga og þjóða.

hvort sem það er til samsömunar eða afmörkunar, við erum kannski bara, þrátt fyrir

Allir þessir einstaklingar og allar þessar þjóðir

allt, aðeins tvíundar­tákn í grunninn og allt

eru samt nánast eins. Sérstaða sem byggðist

sem við bætum við er tilraun til að komast út

á öðru væri óþolandi og færi út í það sem enn

fyrir þau, en hroll­­vekja til­verunnar felst í því

er kallað afbrigðilegt.

að við getum aðeins gert það á for­­­sendum tvíund­­­ar­­innar, 1 og 0, þar sem núllið er jafn

Þegar sérstaðan verður raunveruleg bregst hið

mikilvægt og einn.

sam­bærilega í einstaklingum og hópum oftast illa við. Sérstaðan verður að hafa tilvísun til

Vonandi er þetta vitleysa.

sameiginlegra forma eða skriftar sem samþykkt er, því vissulega geta sum form, sumar tegundir (for)skriftar fallið úr náðinni og orðið grunnur ósvikinnar sérstöðu og þar með afbrigðileika.

29


Mæna

30

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Hagsælda hrímhvíta móðir Íris Ellenberger [is/sui]


Þótt Íslendingar teljist í hópi

eigi að teljast fjöl­menningar­

Tungumálið varð jafnframt

smá­þjóða verður seint sagt

sam­félag. Eins og margoft hefur

samnefnari fyrir menningu,

að hógværð einkenni landann

komið fram eiga þessar lífseigu

aðallega fornbókmenntir

þegar hann ber sig saman við

hugmyndir um hreinleika og upp­

Íslendinga sem nutu nokkurrar

fólk af öðru þjóðerni. Þá er

runaleika rætur að rekja aftur til

hylli meðal norrænna mennta­

sjaldnast langt að bíða eftir stað­

sjálfstæðis­baráttu þjóðarinnar.

manna. Þegar á leið varð

hæfingum um að Íslendingar

Séríslensk tunga reyndist hentugt

þjóð­­veldisöld að gullöld þar

séu einhvern veginn sér­­stakir,

vopn því hún samræmdist kenn­

sem lýðræði ríkti og framlag

þeir tali t.d. upprunalega tungu

ingum nokkurra hug­mynda­

Íslendinga til heimsbókmennta

forfeðranna og séu umkringdir

smiða þjóðernis­stefnunnar í

var fest á blað. Þannig hlaut

hreinni, mótandi náttúru. Því til

Evrópu um eðli þjóða. Má nefna

sjálfstæðiskrafan betri

samræmis má varla fjalla um inn­

kenningar Johann Gottfried von

hljómgrunn meðal danskra

flytjendur í fjölmiðlum án þess

Herder um tungumál sem helsta

stjórnvalda því Danir véfengdu

að einnig sé fjallað um íslensku­

einkenni og undirstöðu þjóða og

ekki glæsta fortíð Íslendinga og

kunnáttu þeirra. Ennfremur draga

hugmyndir Johann Gottlieb Fichte

töldu að hjálendan varðveitti

fáir þau rök í efa að takmarka

um mikilvægi „upprunalegra“

þeirra eigin menningararf.

skuli innflutning erlendra ríkis­

tungumála. Á grundvelli slíkra

Til að réttlæta sjálfstæði lögðu

borgara, sér í lagi frá löndum

kenninga gátu forkólfar sjálf­

„ímyndasmiðir íslenska

utan Vestur-Evrópu, til að vernda

stæðis­­baráttunnar rökstutt að

þjóðríkisins“, eins og

örsmáa, íslenska og umfram allt

Íslendingar væru ein þjóð með

Guðmundur Hálfdanarson

hreina þjóð. Slíkar hugmyndir eru

eina „upprunalega“ tungu og ættu

sagnfræðingur kallar þá, sífellt

furðu lítið gagnrýndar þótt Ísland

því rétt á að lúta eigin stjórn.

ríkari áherslu á tilkomumikla 31


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Hagsælda hrímhvíta móðir Íris Ellenberger [is/sui]

fornöld Íslendinga og einnig

Þessir eiginleikar voru jafn­framt

á 18. öld en náði vissu hámarki

órofið samhengi sögunnar frá

grundvöllurinn að því samfélagi

öld síðar. Tungumálið varð að

gullöld til samtíma. Þar gegndi

sem einstaklingurinn skapaði sér.

„hreinsa“ af öllum erlendum

íslensk tunga lykilhlutverki. Hún

Hér á Íslandi hófst málflutningur

áhrifum og úr varð nokkurs

tengdi Íslendinga samtímans við

um sérstakan íslenskan kynstofn

konar nýsmíði sett saman út máli

kappa gull­aldarinnar og renndi

snemma á 20. öld með bók Jóns

bændafólks og fornnorrænu. Eins

stoðum undir rétt þeirra til að

Aðils Íslenskt þjóðerni frá 1903.

og Gísli Pálsson mannfræðingur

lifa og starfa í sjálfstæðu þjóðríki.

Þessi kynstofn átti að sameina

benti á öðlaðist þetta tungumáli

Samkvæmt kenningunni töluðu

bestu eiginleika tveggja merkra

næstum eigið líf á 20. öld. Það var

Íslendingar mál forfeðranna og

arískra stofna, vitsmuni Kelta og

ekki samskiptatæki heldur stóð

gátu lesið fornbókmenntirnar

framsækni Germana. Íslendingar

utan sjálfsmyndar Íslendinga

hjálparlaust. Íslenskan hafði

áttu þannig ekki langt að sækja

sem sjálfstæð eining sem ekki

varðveist í óspillt í þúsund ár.

einstaka hæfileika. Mikilvægt

mátti brjóta gegn. Eftir því sem

Einangrun landsins átti að hafa

þótti að hlúa að meintum

leið á öldina fór orðræðan

varðveitt hana í upp­runalegri

erfða­fræðilegum eiginleikum

um tungumálið að snúast

mynd og hún var því laus við

þjóðarinnar. Íslendingar byggðu

um hreinleika hennar. Hinu

erlend áhrif og umfram allt

framtíð sína á sömu eðlislægu

ákjósanlega máli var lýst sem

hrein. Ennfremur hafði meint

þáttum og lagt höfðu grunninn

„hreinu“ á meðan óæskilegur

samskipta­leysi við útlönd varð­

að glæstri fortíðinni. Þannig

talsmáti þótti óhreinn eða sýktur.

veitt hið einstaka íslenska

tengdu bæði blóð og tunga

kyn. Íslendingar voru hreinir

Íslendinga samtímans við

afkomendur víkinga og Kelta.

meinta gullöld þjóðarinnar og lögðu sitt á vogarskálarnar

Eins og Unnur Birna Karlsdóttir

til að rökstyðja tilvist sjálfstæðs

sagnfræðingur hefur rakið þá voru

íslensks þjóðríkis.

hugmyndir um sérstakan íslenskan kynstofn ekki sjálfsprottnar

Hugmyndir um hreinleika

frekar en þjóðernishyggjan. Þær

íslenskrar tungu og kynstofn settu

sóttu fyrirmynd sína til ríkjandi

sitt mark á íslenskt sam­félag og

hugmynda um að einstaklingar

stjórnmál og kölluðu á viðbrögð

erfðu alla sína eiginleika, kosti

til að varðveita þessa dýrmætu

og galla frá forfeðrum sínum.

arfleifð. Málhreinsun hófst þegar

32


Á sama tíma og málhreinsunar­

heldur einnig að „íslenskur kyn­

ríkisborgararéttar árið 1955 var

menn börðust gegn sýktu máli

stofn“ gæti „óhreinkast“. Svipuð

það einmitt raunin að skilyrði um

stóðu íslensk stjórnvöld í

viðhorf lágu að baki kröfum

lengd búsetu var mismunandi,

stappi við að vernda meintan

íslenskra stjórnvalda um að

þrjú ár ætti umsækjandi íslensk

hreinan kyn­stofn. Var það ein

hörundsdökkir karlar yrðu ekki

skyldmenni, fimm væri hann frá

helsta ástæða þess að íslensk

meðal starfsmanna varnarliðsins

Norðurlöndunum og tíu ár fyrir

stjórnvöld neituðu að taka við

á Keflavíkur­­flugvelli. Verndun

aðra umsækjendur.

flótta­mönnum úr röðum gyðinga

hins meinta íslenska kynstofns

þótt þau hafi opinberlega notað

var því opinber stefna stjórnvalda

Þannig var skýr greinarmunur

efnahagsleg rök til að réttlæta

a.m.k. fram á 7. áratuginn.

gerður á umsækjendum eftir því hversu blóðtengdir þeir voru

ákvörðunina. Ennfremur settu íslensk stjórnvöld þau skilyrði við

Veiting íslensks ríkisborgararéttar

þjóðinni. Þar að auki samþykkti

veru bandarísks setuliðs á Íslandi

var einnig mótuð af þessari

Alþingi við endursko��un ríkis­

árið 1941 að

afstöðu. Fyrstu lög um atvinnu­

borgararéttarlaga árið 1952 að bætt

réttindi útlendinga voru sett árið

yrði inn klausu sem hljóðaði svo:

„íslenska kynstofninum stafaði engin hætta af hernum … að aðeins yrðu hvítir menn í ameríska setuliðinu …“

1927 í þeim tilgangi að vernda atvinnumöguleika Íslendinga með því að skylda vinnuveitendur til að láta þá ganga fyrir um alla vinnu. Þessi lög giltu um alla erlenda ríkisborgara. Hins vegar var gerður skýr greinar­

til að fyrirbyggja barneignir

munur á umsækjendum um

svartra manna með íslenskum

ríkisborgararétt eftir þjóðerni.

konum. Að sama skapi lýstu

Ríkisfang var veitt með lögum til

ýmsir greinahöfundar yfir

ársins 1998 og voru ávallt gerðar

áhyggjum sínum af barneignum

minni kröfur til þeirra sem tengdust

íslenskra kvenna með erlendum

Íslandi blóðböndum eða komu

sjómönnum og farand­verka­

frá hinum Norðurlöndunum.

mönnum. Var þá kynlíf utan

Þegar Alþingi kom sér saman

hjónabands ekki eina áhyggjuefnið

um ákveðnar reglur um veitingu

33


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Hagsælda hrímhvíta móðir Íris Ellenberger [is/sui]

Rannsóknir á umræðunni í kringum ofan­greindar laga­ breytingar hefur leitt í ljós að ríkisborgara­réttur þótti veita aðgang að þjóðerninu og reynt var að tryggja að það „mengaðist“ ekki af erlendum áhrifum. Ríkis­ borgara­rétturinn þótti ennfremur

„Þeir, sem heita

verðmæti sem ekki skyldi sóa. Hann var tilfinningalegs eðlis

erlendum nöfnum, skulu þá ekki öðlast íslenzkan ríkis­borgara­ rétt með lögum þessum

og krafðist þess að handhafar uppruna héldu sérkennum

hans hefðu náin blóð- eða

sínum en öðluðust jafnframt

tilfinninga­tengsl við land og þjóð.

menningarlega færni í nýja

Innflytjendur gátu því orðið hluti

fyrr en þeir hafa fengið

samfélaginu. Hins vegar er ekki

af íslensku þjóðinni þrátt fyrir

íslenzk nöfn samkvæmt

að sjá að nefndarmönnum sem

lífseigar hugmyndir um hreinan

mæltu með breytingunum hafi

íslenskan kynstofn. Hins vegar

verið það létt. Í greinargerð

voru nýir íslenskir ríkisborgarar

með frumvarpinu sem varð

krafðir um samlögun með hefðum

að lögum árið 1996 er að finna

og gildum þjóðarinnar og skyldu

Þetta ákvæði var umdeilt sér

ítarlegan kafla þar sem íslensk

þeir því afmá öll ytri, og jafnvel

í lagi vegna þess að íslenskir

nafnahefð er mærð, hún talin

innri, merki um erlendan uppruna.

ríkisborgarar tóku gjarnan upp

hluti af sjálfsmynd Íslendinga

Ríkisborgararéttarlögin gegndu

ættarnöfn í trássi við manna­

og lýst yfir áhyggjum af fjölgun

þannig mikilvægu hlutverki í því

nafnalögin. Þó náðist ekki nægur

ættarnafna sem hefðu óæskileg

ferli að gera fólk af erlendum

stuðningur til slaka á kröfunum

áhrif á varðveislu íslenskrar

uppruna ósýnilegt á „hreinu“

fyrr en á 9. áratugnum og árið

hefðar. Greina má það viðhorf

yfirborði þjóðarinnar. Hins

1996 voru loks allar skyldur til

að erlend ættarnöfn myndu

vegar þótti það misauðvelt og

nafnabreytinga máðar úr lögum.

spilla sérkennum þjóðarinnar

ríkisborgararéttarlög endurspegla

Um það leyti var aðlögunar­

en nefndarmenn voru knúnir

að það var álitið fara eftir uppruna

stefnan að ryðja sér til rúms

til að breyta lögunum því krafa

hversu auðveldlega innflytjendur

þar sem lögð var áhersla á

um nafnbreytingu þótti jaðra við

voru taldir samlagast íslensku

að einstaklingar af erlendum

mannréttindabrot.

þjóðerni. Þeir sem tengdust

lögum nr. 54 27. júní ­1925, um mannanöfn“.

34


Íslandi blóðböndum voru taldir eiga auðveldast með að „verða Íslendingar“, síðan Norðurlandabúar og loks aðrir erlendir ríkisborgarar. Hugmyndir

„Í gagnkynhneigðri orðræðuhefð eru sam­ kyn­hneigðir í stöðu „hinna“ eða „the

hugmyndum þá benda aðrir á að áhrif hnattvæðingarinnar séu einmitt þveröfug; að í heimi sem ýtir undir einsleitni með útbreiðslu sömu hugmynda,

um meintan hreinan, íslenskan

others“, en gagnvart

kynstofn hafa vafalaust haft

sjálfsmynd sem hverfist

samfélög við að undirstrika

áhrif á goggunarröðina.

um þjóðerni eru það út­

sérstöðu sína.

Nú er sagt að öldin sé önnur

lendingar, helst þeir sem

hátta og menningar leitist

Á Íslandi virðist sem hugmyndir

og Ísland orðið fjölmenningar­

eru ólíkir okkur í útliti og

samfélag. En raunin er sú að­

háttum [sem] skipa sæti

móti almenna umræðu um

­hugmyndir þjóðernishyggjunnar

hinna framandi.“

inn­flytjendur á Íslandi. Sé tekið

móta enn afstöðu Íslendinga

um hreina tungu og uppruna

viðtal við útlending er það nær undantekningarlaust tekið fram

til útlendinga í samtímanum á grundvelli óorðaðra og ómeð­

Þótt því sé haldið fram að

ef sá talar „góða“ íslensku, eins

vitaðra forsendna um þjóðernið.

hnattvæðing með auknum

og það þyki einhvers konar

Þorgerður Þorvaldsdóttir bendir

samskiptum og fólksflutningum

gæðastimpill. Eflaust könnumst

á að sjálfs­myndar­­pólitík var eitt

milli landa grafi undan slíkum

við öll við hugmyndir um að

aðalhreyfiafl 20. aldarinnar og á Íslandi hafi hún umfram allt snúist um þjóðernið. Sjálfið er sífellt að bera sig saman við „hina“ og tilvist „hinna“ styður hug­ myndir um að „við“ séum einstök.

35


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Hagsælda hrímhvíta móðir Íris Ellenberger [is/sui]

Ísland sé svo viðkvæmt að það

Þótt hugmyndir arfbótafræðinnar

af hreinni tungu og upprunalegum

þoli ekki nema mjög takmarkaðan

hafi á síðustu áratugum þótt um

bókmenntaarfi sem helsta

innflutning útlendinga til landsins.

margt varhuga­verðar þá ómaði

þjóðar­einkennið. Þannig hefur

Bakvið slíkan mál­flutning liggja

enn eftir af henni í því land­

hrein­leikahugmyndinni verið

gjarnan hugmyndir um að við

kynningarefni sem Tinna og

viðhaldið þrátt fyrir breytingar á

séum svo fá að við þolum ekki

Þorgerður skoðuðu. Þær benda á

þjóðernis­sjálfsmynd Íslendinga.

að blanda blóði við útlendinga

að þar sé vísað til hugmynda um

í of miklum mæli. Íslendingar

„hreinan“ kynstofn. Hið „hreina“

Sannarlega er erfitt að meta

myndu deyja út ef hið sérstaka

skýri meinta fegurð íslenskra

hversu mikil áhrif augnaráð

íslenska kyn blandaðist erlendu

kvenna. Fegurðin byggist á

ferðamanna og ímyndarsmíð

kyni um of. Slíkar hug­myndir

genunum, náttúrunni og hreinum

stjórnvalda hafa á sjálfsmynd

byggjast augljóslega á forsendum

afurðum en ekki samfélagslega

heillar þjóðar. Þó er ýmislegt

kynþátta- og þjóðernishyggju

mótuðum fegurðar­hugmyndum.

sem bendir til þess að hin alls­

sem felur í sér að það sé kynið

Ekki er að sjá að land­kynningar­

ráðandi hreinleikaorðræða

sem geri Íslendinga svo einstaka.

efni undanfarinna tíu ára vísi

sem við speglum okkur í hafi

eitthvað síður til lítt skil­greindra

haft talsverð áhrif á hvernig

Það eru þó ekki aðeins inn­

hug­mynda um hreinleika. Hrein

við sjáum okkur sem þjóð. Þótt

flytjendur sem eru í stöðu „hinna“

náttúra er eftir sem áður leiðar­

við könnumst ekki alltaf við

í sjálfs­myndar­pólitík og sköpun

stef landkynningarinnar. Lítt

okkur í þeim staðhæfingum sem

Íslendinga. Túristar gegna þar

skilgreindur hreinleikinn er síðan

beint er að túristum þá finnum

einnig hlutverki því bent hefur

yfirfærður yfir á íslenskar afurðir.

við óneitanlega til stolts þegar

verið á að augnaráð ferðamanna

Þess konar yfirfærsla var raunar

erlendum ferðamönnum finnst

mótar sjálfsmynd „okkar“ sem

ein af tillögum nefndar sem for­

ástæða til að sækja okkur heim.

Íslendinga. Á 2. íslenska sögu­

sætis­ráðuneytið skipaði haustið

Margt styður þá kenningu að

þinginu árið 2002 héldu bæði

2007 til að móta sam­ræmda

Íslendingar séu farnir að trúa

Tinna Grétarsdóttir mann­

ímynd fyrir Ísland. Það reynist

á þá ímynd sem beint er út á

fræðingur og Þorgerður Þorvalds­

heldur ekki stórt stökk fyrir

við. Niðurstöður hringborðs-

dóttir kynjafræðingur erindi um

lesendur og áhorfendur að tengja

umræðna og viðtala sem

hvernig Ísland er kynnt fyrir

meintan hreinleikann við þjóðina

framkvæmd voru af ofangreindri

erlendum ferðamönnum. Tinna

sem neytir afurðanna, sér í

nefnd forsætisráðuneytisins

bendir á hrein­leikahug­myndir séu

lagi þar sem upprunaleiki tungu-

árið 2007 benda einmitt til þess

í fyrirrúmi í land­kynningunni:

málsins, bók­menntanna og lýð­

að hreinleiki sé landsmönnum

ræðis­hefðarinnar er stór hluti

ofarlega í huga þegar þeir

af þeirri ímynd sem beint er

ræða um Ísland og Íslendinga.

að ferðamönnum og erlendum

Þátttakendur tengja hreinleikann

neytendum.

yfirleitt við náttúru landsins.

„Hugmyndin um hið hreina má kalla hornstein ímynda­ smíðarinnar og

óskilgreint fyrirbæri og getur

í sjálfstæðis­baráttunni. Hins

þannig einkennt bæði land og

hagsmuni í markaðs­

vegar bendir Tinna Grétarsdóttir

þjóð, enda kemur skýrt fram

setningu á íslenskum

á að augnaráð ferðamanna hafi

hjá þátttakendum að náttúran er

að öllum líkindum valdið því að

talin móta þjóðina og skila sér

náttúran skipaði sífellt stærri sess

inn í þjóðarsálina. Það er því e.t.v.

í þjóðernisvitund Íslendinga á 20.

ekki að undra að í sömu viðtölum

öld og er nú helsta vopnið til að

og hringborðsumræðum hafi

undirstrika sérstöðu Íslendinga.

verið rætt um innflytjendamál.

Nú hefur hrein náttúra tekið við

Í a.m.k. tveimur hópum af fimm

sameinar margvíslega

útflutningi og Íslandi sem ferðamannastað.“

36

Hann kemur þó einnig fram sem Náttúran var aldrei áhersluatriði


má greina ótta við útlendinga og hugmyndir um að aukinn að­ flutningur þeirra muni valda því að Íslendingar glati sérstöðu sinni.

„Getur verið að sú neikvæða afstaða til inn­flytjenda sem ítrekað hefur komið fram í

Því er fullt tilefni til að spyrja:

skoðana­könnunum,

Hvaða stöðu hafa þeir sem

sé að hluta til komin

skildir eru útundan þegar fjallað

til vegna þess að við

er um hreint tungumál, hreinan kynstofn og hreina náttúru sem er

óttumst að þeir spilli

Því ef Ísland og íslensk þjóð er ávallt talin „hrein“ hvað eru þá „hinir“ sem við erum sífellt að bera okkur saman við?

Þessi grein birtist uppruna­

talin hafa svo mikil áhrif á þjóðina?

þeirri hreinleika­ímynd

Er ef til vill ástæða til að endurtaka

lands og þjóðar sem

á vefritinu Hugsandi.is:

spurningu Þorgerðar Þorvaldsdóttur:

við höfum verið í óða

hagsaelda-hrimhvita-

önn að byggja upp og

hugsandi.is/articles/

trúum orðið á sjálf“?

lega í tveimur hlutum http://hugsandi.is/articles/ modir-fyrri-hluti/ og http:// hagsaelda-hrimhvita-modirsidari-hluti/

37


Mæna

Hvaðan kemur hún?

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Uppruni íslenskrar skriftar Sigríður Rún Kristinsdóttir [is/IS]

Skrift kom til Íslands á 11. öld. Það var karlungaskrift, kennd við Karl mikla (Karlamagnús) sem var uppi um 800. Engilsaxar notuðu eyskrift allt

Íslenska handskriftin á sér

fram um 1100. Íslendingar og aðrir Vestur-Norrænir menn gátu ekki notað

langa sögu og þróaðist frá því að

karlungaskriftina óbreytta því að það vantaði bókstafi fyrir sum hljóð í

vera ópersónuleg, stíl­færð og

málinu­. Þeir tóku því stafinn <þ> eftir Engilsöxum, og bjuggu til stafinn

þung skrift yfir í að vera afar

<ö> til að tákna opið o-hljóð.

persónuleg og margbreytileg eins

Frumgotnesk skrift þróaðist úr karlungaskriftinni. Til Íslands barst hún á

og hún er í dag. Íslendingar tóku

fyrri hluta 13. aldar. Flest af elstu íslensku handritunum eru skrifuð með

inn bókstafi sem hentuðu betur

þessari skrift. Íslendingar tóku einnig upp <ð> skrifað ýmist með lykkju

íslenskri tungu og lærðir menn

eða þverstriki, <f> og <v> (wyn) eftir Engilsöxum.

komu með nýjungar í handskrift

Gotnesk textaskrift þróaðist úr frumgotneskri og var notuð á Íslandi frá um

til landsins. Ekki var á færi allra

13. öld og fram á þá 16. <v> hvarf úr notkun á fyrri hluta 14. aldar.

að skrifa og tækni og bókstafir gátu verið mismunandi milli bæja svo að handskriftin þróaðist bæði samhliða erlendum handskriftum og vegna sérlundaðra íslenskra skrifara.

Ýmis afbrigði af gotneskri skrift voru notuð á miðöldum. Gotnesk léttiskrift barst til íslands á fyrri hluta 14. aldar. Hún var léttari og stafirnir tengdust meira en í gotneskri textaskrift. Gotnesk blendingsskrift var samruni textaskriftar og léttiskriftar. Hún var settari en léttiskriftin og stafirnir tengdust ekki eins vel. Nýgotnesk léttiskrift (fljótaskrift) var persónulegri en eldri skriftartegundir, ástæðan er m.a. breyting á handarstöðu við skriftir sem gerðist um 1600. Á 17. öld voru skriftar­tegundir miðalda notaðar áfram ásamt fljótaskrift.1 Kansellískrift og kansellíbrotaskrift voru notaðar þegar skrifa átti upp miðaldatexta vegna þess að skrifararnir kunnu ekki við að nota fljótaskrift til að afrita setta miðaldaskrift. Kansellískrift og kansellíbrotaskrift voru notaðar langt fram á 19. öld í uppskriftum eldri texta og í fyrirsögnum. <f> var almennt f tákn fram undir 1700.2

1

Handritin: Ritgerðir um íslensk miðalda­handrit, sögu þeirra og áhrif, ritstjórn Gísli Sigurðsson og Vésteinn

Yngri gerð nýgotneskrar léttiskriftar (fljótaskriftar) barst til íslands á síðari hluta 17. aldar og var notuð fram á síðari hluta 19. aldar.1

Ólason, Reykjavík, 2002. 2

Guðvarður Már Gunnlaugsson, munnleg heimild.

Snarhönd var húmanísk léttiskrift sem tók við af fljótaskrift á 19. öld. Hún var kenndi í skólum á Norðurlöndum fram um 1985, en þá var farið að kenna aðra gerð af húmanískri léttiskrift sem hefur verið kölluð ítölsk

3

Handritin: Ritgerðir um íslensk

skrift. <ð> kom hér aftur inn í íslenska stafsetningu á 19. öld en nú skrifað

miðalda­handrit, sögu þeirra

með þverstriki.3

og áhrif, sama heimild. 4

Ljósmyndir: Safn Árna Magnússonar, Íslandi, Reykjavík.

40


Textaskrift var notuð á Íslandi frá um 13. öld og fram á 16. öld.4

Kansellískrift var notuð langt fram á 19. öld þegar skrifa átti upp miðaldatexta.4

Snarhönd tók við af Fljótaskrift á 19. öld og var notuð til ársins 1985.4

41


Þessi yfirlýsing aðgerðasinna írska tungumálsins,

1

and Lae, 24. september 1898.

R. MacSearraigh Gordon, var upphaflega birt í dag­­blaðinu Fáinne and Lae2 árið 1898. Ímynd

2

Þetta var tvítyngt þjóðernissinnað dagblað

hins guðlega Írlandsvinar sem heldur herafla

sem Bernard Doyle setti á stofn árið 1898.

rómverska heimsveldisins í hæfilegri fjarlægð mun virðast mörgum meira en lítið fáránleg í dag, en

R. MacSearraigh Gordon, Fáinne

3

H. Porter Abbot hefur fært sannfærandi rök fyrir þessu

eins og gerist og gengur í sögum þá er hún mjög

í „Unnarratable Knowledge: The Difficulty of Under-

heillandi. Manneskjur hafa, að því er virðist,

standing Evolution by

vitræna slagsíðu í átt að skýrri línulegri frásögn3

Natural Selection“ í David

og þessi er greinilega línulegri og tilfinningalega

Theory and the Cognitive

Herman (ed.), Narrative Sciences. Stanford: CSLI

meira fullnægjandi en nokkur frásögn af land­ mössum sem rekast á og eldgos gæti nokkurn tíma orðið. Samkvæmt höfundi hennar fyllir

Publications, 2003, bls. 143. 4

Það kemur ekki á óvart að Roy Foster hefur þennan

Írland fólk lotningu og er algjörlega einstakt og

texta með í hinni ögrandi

hann hefur rétt frá guði til að segja að svo sé.

ýkjusögum sem Írar hafa

Innrásarmenn varið ykkur!

4

rannsókn sinni á þeim sagt sjálfum sér frá því um miðja 19. öld. Roy Foster, The Irish Story: telling Tales and Making it up in Ireland. Oxford: Oxford University Press, 2002.


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Logandi kyndill: innihald formsins í gelískri leturfræði Mathew Staunton [ie/fr]

Að gera landslagið róttækt Hún kann að vera nokkuð litrík, en afstaða

Flestir lykilmenn vakningarinnar aðhylltust

MacSearraigh Gordon var í engu einangruð eða

þá einfölduðu en á hinn bóginn mjög heillandi

sérvitur á sínum tíma. Þegar kom fram á árið

hugmynd að eyjar séu hinar fullkomnu þjóðir.

1898 var gelíska vakningin (Gaelic Revival)5,

Sumir gengu ögn lengra og héldu því fram að

League and the Co-operative

kerfisbundið átak minnihluta þjóðernis­sinnaðra

þær væru einnig góð ríki. Allir þessir menn

Movement. Cork: Cork

menningarvita, að sannfæra hinn hluta írsku

(og MacSearraigh Gordon er greinilega engin

þjóðarinnar um að þeir hefðu sérstaka sjálfs-

undantekning) iðkuðu það sem kalla mætti

mynd sem þjóð, vel á veg komna. Gelíska banda­

„gátlista- þjóðernis­hyggju“ („checklist nation­

lagið (Gaelic League) var stofnað árið 1893 til að

alism“). Fullir innblæstri frá hugsuðum eins

vernda og upphefja írska tungumálið og fjöldi

og Johann Gottfried von Herder7 og Friedrich

umræðuhópa og bókmenntaklúbba hafði veitt

List og hersingu 19. aldar þjóðernishreyf-

nýrri orku í verkefnið um uppbyggingu þjóðar­

inga á meginlandi Evrópu, þá merktu þeir

innar frá því fljótlega eftir árið 1880.6 Og að baki

við og sýndu fram á hin einstöku atriði lífs á

öllum þessum samtökum stóð Bræðralag írskra

Írlandi sem sönnun þess að íbúar landsins

lýðveldissinna (Irish Republican Brotherhood

mynduðu þjóð. Þjóðsögur, leikir, dansar,

(IRB)), leynilegt bræðralag helgað baráttu fyrir

búningar, tónlist, helgi­siðir og auðvitað

sjálfstæði frá Bretlandi á hvaða hátt sem er, og

írska tungumálið, voru rannsökuð, lærð og

veitti stuðning, aðdrætti, áróður og alþjóðlegt net

upphafin af áfergju. Þar sem þessi atriði

skipuleggjenda og fjáröflunaraðila.

voru ekki til eða voru ekki lengur til voru

44

5

Ítarlega rannsókn á gelísku vakningunni má sjá í P. J. Mathews, Revival: The Abbey Theatre, Sinn Féin, The Gaelic

University Press, 2003. 6

Irish Literary Theatre var stofnsett árið eftir, eða árið 1899.

7

Þýskur heimspekingur, guðfræðingur, skáld og

8

bókmenntagagnrýnandi (1744–1803). 8

Georg Friedrich List (1789– 1846) var brautryðjandi þýskur hagfræðingur.


þau fundin upp eða fundin upp aftur og

minningu og þá staðfestu að ekkert muni

veittur viðeigandi göfugur uppruni. Hlutverk

fullnægja Írlandi framtíðarinnar nema

almennings var einfalt: að trúa.

það að hugsjónir þær er menn börðust og

9

Society of United Irishmen, byltingarsinnuð lýðveldissamtök, skipulögðu uppreisn sem fór út um

dóu fyrir árið ’98 verði að raunveruleika.10

þúfur árið 1798 með stuðningi frá Frakklandi

Árið 1898 var sérstakt að þessu leyti. Það

byltingarinnar.

var aldarafmæli einnar af hinum mörgu

Árangurinn var sjónræn upplifun af kyndil-

misheppnuðu írsku uppreisnum9 og skerpti

skrúðgöngum og brennum með ræðum

á endurnýjaðri viðleitni til að aðskilja Írland

magnaðra persóna, sérhönnuð til að hreyfa

frá Bretlandi. IRB setti upp skipulagsnefndir

við hjartanu við hrynjanda sekkjapípna

og klúbba með tugþúsunda meðlima á

og marserandi hljómsveita. Hver sá sem

Írlandi, í Bretlandi og í Bandaríkjunum til að

hefur flogið yfir Írland á Hrekkjavökunni

samhæfa, sviðstýra og leggja sína merkingu

skilur hin sterku áhrif slíks sjónarspils11

flugeldasýningarnar þann

í minningar­­athafnir. Grein í dagblaði, höllu

og hina óræðu áráttu að sjá þúsundir elda

14. júlí frá Montmartre eða

undir málstað þjóðernissinna, tilkynnti um

hefja sig til himins í landslaginu sem

hátíðahöldin með eftirfarandi hætti: Í næstu

sönnun um sameinaða íbúa. Nauðsynlegt

the King frá árinu 2003 eru

viku og vikunum þar á eftir mun þjóðar­

er þó að gera sér grein fyrir því að þetta

önnur dæmi um skilvirka

púlsinn slá ákaft og þjóðar­blóðið loga í

var engin sjálfsprottin flóðbylgja almenns

sýningu, sem sannar hvoru tveggja, þessa

stuðnings við málstað þjóðarinnar. Það

10

Leinster Leader, laugardagur, 21. maí, 1898.

11

Nýstárleg ljósahönnun Albert Speer fyrir fjöldafundina í Nürnberg, hið yfirgripsmikla útsýni yfir

tendrun vitanna í kvikmynd Peter Jackson The Return of

notkun ljóss og elds til að ná fram fyrirfram ákveðinni tilfinningalegri svörun.

var enginn ákaft sláandi þjóðarpúls.

45


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Logandi kyndill: innihald formsins í gelískri leturfræði Mathew Staunton [ie/fr]

12

Árið 1898 voru þeir sem sneru baki við þessari viðleitni nafngreindir og smánaðir af þjóðernis­ sinnuðum dagblöðum eins og Leinster Leader.

13

Sinn Féin var samfélag þjóðernissinna sem horfði til áróðursmeistarans Arthur Griffith eftir innblæstri á fyrstu árum 20. aldarinnar. Þetta samfélag þróaðist síðar í stjórnmálaflokk og er nú annar vinsælasti flokkur Írlands.

Ekkert logandi þjóðarblóð. Meiri­hluti þjóðar­ innar var skemmtanasveltur og brást af eins miklum ákafa við heimsókn Viktoríu drottningar árið 1900 og Eðvarðs konungs árið

vísir að sjálfsmynd þjóðar, hefði eins

1903. Þvert á móti var þetta samstillt á ­ tak

mikil áhrif á hugmyndalegt landslag

minni­hluta ákveðinna manna til að kalla fram

og kyndilgöngu­sjónarspil IRB. Þetta var

tilfinninga­leg viðbrögð í írska fólkinu og inn­

svo ekki var um að villast tjáð í slag-

ræta þeim samfélag­svitund meðan þetta gaf

orðum samtímans „Tír is Teanga“ (land/

yfirvöldum þá tilfinningu að bylting væri

ættjörð/þjóð og tungumál) og „Tír gan

í sjónmáli.12

Teanga, Tír gan Anam“ (land/ættjörð/þjóð án tungumáls er land/ætt­jörð/þjóð án sálar)

Að gera handritaumhverfið gelískara

og í áhrifamikilli ræðu Douglas Hyde árið 1892 „Nauðsyn þess að eyða enskum áhrif­um

Gelíska bandalagið tók ekki formlega þátt í

á Írlandi.“16 Því miður, eins og við mun­um sjá,

viðburðunum árið 1898. Þrátt fyrir augljósa

reyndist þetta ekkert einfalt verkefni.

14

auðvitað opinberlega pólitískir en áttu á hættu

pólitíska þýðingu og töluverða skörun í félags­

brottrekstur ef þeir

aðild milli Gelíska bandalagsins og IRB og síðar

Aðalvandamálið var að þrátt fyrir bestu

Sinn Féin , þá útilokaði stjórnskipun félagsins

viðleitni Gelíska bandalagsins voru írsku­

opnar póli­tísk­ar aðgerðir.14 Uppeldis­fræðilegar

mælandi íbúar Írlands of fáir um aldamótin til

herferðir u ­ m landið allt15, útgáfa bóka, dag-

að sannfæra nokkurn mann um að írska væri

blaða og bæklinga og eftirfylgni með málum

tungumál þjóðarinnar. Samkvæmt mann­talinu

við þingmenn til að gera írska tungu­málið

1901 töldu aðeins 14,4% írsku þjóð­ar­innar

órjúfanlegan hluta mennta­kerfisins, voru aðal

sig vera írskumælandi. Þessi tala er þó mjög

starfi félagsins. Öllum hlutaðeigandi aðilum

huglæg, án frekari upplýsinga og óstaðfestanleg

var nauðsynlegt að írska tungumálið, helsti

og ýkir vafalaust hina raunveru­legu stöðu

13

46

Margir meðlimir voru

17

aðhöfðust eða töluðu í nafni bandalagsins. 15

Þegar kemur fram til ársins 1904 var Gelíska bandalagið með 593 útibú með félagafjölda yfir 50.000, sem flestir sóttu írskutíma.


tungumálsins.18 Þá voru göturnar þar sem

16

Þessi ræða, haldin fyrir Irish National Literary

fólk talaði írsku dags daglega, meðal hinna

Society í Dublin þann

fátækustu í landinu, í þyrpingu í vestur Gael­

Mismunandi svör komu fram við þessu

tachtaí (írskumælandi hverfum), langt frá miðju

vanda­máli. Texta- og uppeldisfræðingar

var ein af lykilstundum

gelískrar vakningar í enskumælandi borgunum

héldu því fram að einfalda ætti hina sögu­

gelísku vakningarinnar og

Dublin og Cork. Brottflutningur fólks úr þessum

lega staf­setningu tungumálsins og skipuðu

hverfum úr landi var mikill og læsi meðal þeirra

sér í raðir með esperanto-hreyfingunni og

sem eftir sátu mjög lítið. Samkvæmt manntalinu

umbóta­sinnum um stafsetningu í Bretlandi.

sögðust 8,8% af írsku­mælandi hluta þjóð­arinnar

Þeir sem sáu tungumálið sem vopn í baráttunni

geta lesið og skrifað.19 Því miður vitum við hvorki

fyrir sjálfstæði börðust fyrir því að setja alla

hvað þau voru að lesa né hversu vel þau gátu

þessa mikilvægu írskumælandi einstaklinga

lesið. Ein samtímaheimild gekk svo langt að gefa í

á stall og koma í veg fyrir að þeir flyttust af

skyn að færri en 5000 manns, eða 0,1% íbúanna,

landi brott. Og til að try­ggja að tungumálið

væri svo vel læs að þau gætu lesið bók frá upp­

hefði viðeigandi áhrif þar sem mestu skipti

hafi til enda án erfiðleika. Írska tungu­málið

– í borgunum þar sem þjóðernissinnar og

var þess vegna í hinum vandræðaleg­ustu

breska kerfið stríddu um hugmyndaleg

þrengingum nákvæmlega á þeirri stundu sem

yfirráð – var samstillt átak um að sýna fram

írskir þjóðernissinnar þurftu á því að halda

á írska þjóðarsjálfsmynd með aðferðum

að það blómstraði, væri tápmikið og fyrst og

leturfræðinnar. Handrita-þjóð­ernishyggja,

1911. Þetta er augljóslega

fremst mjög sýnilegt.

sem verið hafði til að takmörkuðu leyti frá

ekki heimild full samúðar en

20

25. nóvember árið 1892,

leiddi til stofnunar Gelíska bandalagsins. 17

Reg Hindley, The death of the Irish language: A Qualified Obituary. Oxford: Routledge, 1990, bls.19.

18

Ibid., bls.45.

19

Tölur teknar úr manntalinu 1901 á http://www.census. nationalarchives.ie

20

Reports of the United States Immigration Commission 1907-10. Washington DC: Government Printing Office,

undirstrikar (með ýkjum)

miðri 19. öld varð skyndilega herskárri 21

hörmulegt ástand írska tungu­

og mikilvægari.

málsins í byrjun 20 aldar. 21

Fornmunasalinn og listamaðurinn George Petrie bjó til leturgerð á ásunum eftir 1840 sem endurvakti stafaform notað í myndskreyttum handritum, og vegsamaði hina írsku kristnu fortíð.

47


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Logandi kyndill: innihald formsins í gelískri leturfræði Mathew Staunton [ie/fr]

22

Á fyrstu þremur áratugum 20. aldarinnar réði

eða dagblöð eða máluðu á fána. Það sem skipti

hin sérstaka gelíska leturgerð írsku handrita­

máli var að bækurnar og fánarnir og hið

umhverfi. Írskir textar prentaðir með rómverskum

einstaka útlit tungumálsins sæist og væri

stöfum höfðu alltaf verið til en nú var gelískt

þekkjanlegt sem írskt.

Book of Kells, myndskreytta handritið frá 9. öld inniheldur frábær dæmi um þennan skrautskriftarstíl.

23

Mikilvægt er að benda á að hvor stíllinn um sig

prent upphafið sem hið eina sannarlega ósvikna

var ekkert meira róttækur

form írska tungumálsins. Þessar letur­­gerðir,

Algengt er að gera greinarmun á innihaldi og

en staðbundin frávik

byggðar á þeim einang­ruðu stafa­formum sem

formi prentaðs texta. Í tilviki írskrar tungu­

rómverska formsins frá

fram komu í írskum handskriftum á miðöldum,

málaprentunar í byrjun 20. aldar á betur við að

latneska stafrófinu.

skrautskrifuðu hálfúnsíal­letri sem notað var

tala um innihald formsins.24 Þegar írska þjóðin

í trúarlegum bókum22 og hyrndum, örsmáum

stóð frammi fyrir slökum gæðum, þýðingum

skrifstafastíl, sem notaður var fyrir óguðlegri

af Rubáiyát of Omar Khayyám og ævisögum

texta23, virkuðu sem afar skilvirkir sendar til að

Napoleon Bonaparte morandi í villum, sem

sögulegra texta: Hayden

miðla þjóðernis­umræðu. Breska stjórnsýslan

höfðu verið settar í gelískum stöfum af vand­

White, The Content of the

þurfti nú að eiga við írskt letur sem skaut upp

virkni, þá var það letrið en ekki inntakið sem

á óvæntum, ergjandi og oft ólöglegum stöðum

bar skilaboðin. Skilaboðin voru þau sömu og

Baltimore: The Johns Hopkins

– á áróðursfrímerkjum sem Sinn Féin gaf

skilaboð R. MacSearraigh Gordon. Gelísk letur­-

University Press, 1987.

út, á hliðum sendibíla, í hausum dagblaða, í

gerð virkaði sem lieu de mémoire25, staður

auglýsingum fyrir vörur framleiddum á Írlandi,

gæddur ímyndun þjóðernissinnans á minning­

mjög svo gagnlega hugtaki

á umslögum og jafnvel í undirskriftum fólks.

unni um gjöfina frá guði, sem var eyjan Írland

er að finna í Pierre Nora

fyrir nýlendustofnun, og veitti sjónrænan Þessi herkænskulega notkun leturfræði,

tengil milli fyrstu áranna eftir aldamótin 1900 og

handritunar og (lausa-)leturs var þó algjörlega

hinnar glæstu fortíðar írskrar menningar sem

ótengd því að lesa og skrifa. Írskum þjóðernis­

fæddi af sér Book of Kells.

sinnum var sama hvort eða ekki fólk vildi eða gæti lesið textana sem þeir prentuðu í bækur

48

24

Ég tek þetta hugtak úr frábærri rannsókn Hayden White á merkingarfræðilegu innihaldi forms í umfjöllun

Form: Narrative Discourse and Historical Representation.

25

Nákvæma skýringu á þessu

[ed.], Les Lieux de Mémoire [Vol.I]. Paris: Gallimard, 1984.


49


Guðmundur Oddur Magnússon


Þjóðhátíðarárið 1874 birtast íslensku þjóðinni

Ameríku sem helga áttirnar með anda dýra.

í fyrsta skipti grunntáknmyndir Íslands eins

Kerúbarnir í opinberunarbók Biblíunnar

og Fjallkonan, fossinn og eldfjallið í mynd­-

sem guð­spjalla­mennirnir tákngera sig með

rænu formi. Þetta er veggspjald sem Benedikt

að drekanum undanskildum. Í stað drekans

Gröndal gerði uppdrætti að. Þar eru líka

er ljón (Drekinn gæti vísað til Asíu). Þessi

grunn­­­táknmyndir, sem ég ætla að rekja hér

myndbirting Benediks er sérstök því hún

og notuð eru í skjaldarmerki lýðveldisins

var ekki gerð eftir pöntun heldur gerði

Íslands enn þann dag í dag, landvættirnir,

hann þetta að eigin sögn í gamni sínu og

sem vísað er til í Heimskringlu Snorra Sturlu-

í fikti. Benedikt var margbrotinn og mjög

sonar. Landvættirnir sem taldir eru upp þar

fjölhæfur. Benedikt fæddist á hinu kunna

eru griðungur, gammur, dreki og bergrisi.

menningarsetri Bessastöðum á Álftanesi þar sem nú er bústaður forseta Íslands.

Landvættasagan er elsta geymda sögn um

Foreldrar hans voru Sveinbjörn Egilsson,

verndarvætti Íslands. Í Landnámu segir einnig:

rektor Lærða skólans og kona hans Helga

„að eigi mætti styggja landvættirnar, svo

Gröndal. Benedikt var skáld og rithöfundur,

sem með því að sigla skipum að landi með

hann nam bókmenntir og lauk þótt seint

gapandi höfðum og gínandi trjónum, svo að

væri meistara­prófi í norrænum fræðum.

landvættir fælist við.“ Þessi sögn bendir til

Hann gaf út tímaritið Gefn sem var um

fjölgyðistrúar eins og heiðninnar en útgáfur

allt sem hugur hans stóð til, hvort heldur

finnast víða t.d. í biblíunni. Rómverjar og

skáldskap, fræði­greinar eða stjórnmál. Hann

Grikkir til forna voru einnig fjölgyðistrúar.

var líka náttúru­fræðingur og lærir teikningu

Þeir höfðu marga guði. Þessi arfsögn er samt

til þess að stúdera náttúruna. Það var hluti af

mjög forn og finnst til dæmis hjá frumbyggjum

náttúru­fræði­námi fyrir tíma ljósmyndunar.


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Rætur hins íslenska skjaldarmerkis Guðmundur Oddur Magnússon [is/IS]

LANDVÆTTIRNIR í steinþrykktri útgáfu Tryggva Gunnarssonar. Nauts-, Dreka- og Arnarmerkin eru gerð skýrari en skipt er um Oríon eða Bergrisann. (bls. 51)

TEIKNINGAR Benedikts sem Tryggvi Gunnarsson keypti og lét útfæra á steinþrykksverkstæði. Þær eru geymdar í Listasafni Íslands.

Hann teiknaði flóru Íslands og fugla á afar

fikti frá því í ágúst og þangað til seint í

glæsilegan hátt. Það sést þó að það var hans

september, þá hafði ég fengið út uppkastið,

sér­svið því hann var lélegur í öðru eins og

sem mér þó ekki líkaði. Ég lét samt setja

ana­tómíu. Hann skrautritaði glæsileg skjöl

það í umgjörð og ánafnaði Magdalenu það í

og bænaskrár sérstaklega á sínum efri árum.

tannfé. Ég fór þá að búa til aðra mynd, nokkuð

Minningarspjaldið um þúsund ára byggð

öðruvísi, og var kominn langt með hana,

Íslands er samt lang þekktasta skraut­ritaða

en mér datt alls ekki í hug að reyna að gefa

verk hans því það var prentað með stein­

hana út. Þá kom Tryggvi (Gunnarsson, síðar

þrykki eða lithografíu sem þýddi að hægt

banka­stjóri) til mín einn dag og sá þetta hjá

var að litprenta.1 Steinþrykkjan var fundin

mér og spurði hvort ég vildi selja myndina,

upp um aldamótin 1800 í Bæheimi og voru

svo hann gæti gefið hana út, en ég var fús

steinþrykksverkstæði algeng í borgum á 19. öld

á það strax, og gaf Tryggvi mér 50 dali (100

í Norður-Evrópu. Voru þau mest notuð til vegg­

krónur) fyrir. Annað hefi ég ekki fengið fyrir

spjaldagerðar fyrir leikhús.

þjóðhátíðarmyndina. Ég hafði haft tölvert ómak með hana, en ég taldi það ekki eftir

En gefum Benedikt orðið: „Árið fyrir þjóð­

mér því ég gerði þetta mér til skemmtunar, en

hátíðina fór mér að detta ýmislegt í hug, hvort

ekki í neinu öðru skyni“. Magdalena Þuríður

ég ekki mundi getað teiknað eitthvað þar að

var elsta dóttir Benedikts. Hún fæddist 1873

lútandi, að gamni mínu, og var ég að þessu

árið fyrir þjóðhátíðarárið en lést 1876.

52

1

Björn Th Björnsson (1964) Íslensk Myndlist á 19. og 20. öld, 1. Reykjavík Helgafell, bls. 45–46.


VEGGSPJALD frá Þjóðhátíðarárinu 1874; táknmyndir Íslands


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Rætur hins íslenska skjaldarmerkis Guðmundur Oddur Magnússon [is/IS]

Íhugunarvert er að flest sem finnst á grunn-

og frænkur fjallkonunar voru út um alla

teikningum Benedikts er hægt að rekja

Norður-Evrópu á þessum tíma. Þessar

eitthvað annað enda teikningar ekki alltaf

systur voru tákn­myndir þeirra sem vildu

frumsmíð sem sprettur úr hugarflugi teikn­

berjast fyrir lýð­veldi gegn einveldum

arans eingöngu án tilvísana í eitthvað sem

konunga. Þær eru flestar sitjandi með sverð

fyrir var. Form geta af sér form og þannig

eða spjót og skjöld. Frægasta systirin var

hefur það verið í langflestum tilfellum fyrr

Mari­anne hin franska. Frumgerðin er Pallas

og síðar. Það fyrirbæri er stundum kallað

Aþena eða Mínerva og hver veit nema þær

Canon. Hugmyndir eru ekki frumlegar heldur

hafi einnig átt sér eldri frum­myndir frá bökk­­

útfærslurnar miklu frekar. Fjallkonan er

um óshólma Nílar.

frægasta dæmið um þetta. Hún er ekkert séríslenskt fyrirbæri. Það er þekkt að fyrir­

Grunnmyndir land­­vætta Benedikts Gröndal

myndin af fjallkonu Gröndals hafði birst

eru hins vegar fengnar úr stjörnukortabókum.

í enskri þýðingu íslenskra þjóðsagna Jóns

Mjög snemma, langt aftur í forneskju, fóru

Árnasonar, Icelandic Legends (sem komu

menn að skipa fastastjörnum heimsins

út á milli 1864 og 1866). Eiríkur Magnússon,

niður í kerfi og lesa úr þeim myndir til

sem var fylgdarmaður Williams Morris í

minnis- og skilningsauka. Myndir Gröndals

Íslandsferðum og bókavörður í Cambridge

eru annaðhvort úr bókinni Atlas Coelestis

Hann hafði staðið að þessari útgáfu, þýtt

frá 1729 eftir fyrsta konunglega breska

þjóðsögurnar ásamt George E. J. Powell

stjörnu­fræðingin John Flamsteed sem hafði

og fengið þýskan listamann (sem fáar

aðsetur í Greenwich eða frönsku útgáfunni

heimildir finnast um) Johann Babtist Zwecker

af sömu bók, Atlas Céleste, frá árinu 1776.

(1814-1874) til að draga hana upp. Zwecker

Ekki er ólíklegt að þær hafi verið til á

hefur vafalaust haft fyrirmynd en systur

Bessa­­­­­­­stöðum, ef ekki þá í Kaupmannahöfn.

ATLAS COELESTIS eftir James Thornhill

54


SKiSSA eftir Tryggva Magnússon - þarna er búið að breyta lögun skjaldarins og kominn nýr grunnur og lögð drög að svokallaðri stuðlabergshellu en það fyrirbæri mun ekki vera til í raunvísindalegri jarðfræði.

Teikn­­­­­ingarnar af kynjaverunum, grafíkinni

Ég fann teikningarnar á netinu en þar eru

sem er notuð til að læra á stjörnuhimininn,

báðar bækurnar birtar. Það sem kom mér á

í frumútgáfunni af Atlas Coelestis eru eftir

þessa slóð var teikning eftir Tryggva Magnússon.

James Thornhill. Þær eru í Rococo-stíl.

Tryggvi er greinilega að gera frum­­­­drögin af

Thornhill myndskreytti heilt hús að innan

Lýðveldismerkinu sem hann vann í samráði

„The Painted Hall“ sem enn stendur í

við Matthías Þórðarson (1877–1961), þjóð-

Greenwhich og var uppahaflega spítali en

minjavörð. Ekki er ólíklegt að þetta hafi verið

er núna móttökusalur breska sjóhersins.

upphafsskissan. Hann notar landvætti

Það eru sömu teikningar í báðum bókum

Gröndals úr stjörnukortunum. Tryggvi virðist

en leiðréttingar eru í frönsku bókinni á

vita það því hann teiknar Óríon- og Nauts­

stöðu og hlutföllum og teikningarnar eilítið

merkið til hliðar við stöpulinn. Þess má geta

einfaldaðar. Uppruninn sést ágætlega á

að Nautsmerkið kemur upp á vesturhimni

samanburðarmyndinni af „landvættunum“ ;

og Orion á suðurhimni. Ég hef ekki athugað

Bergrisinn er Orion, Nautið er Taurus, Örninn

Aqilas og Dracon en það kæmi ekki á óvart.

er Aquilas og Drekinn er Dracon.

Matthías kemur mjög við sögu fána Íslands og

2

2

sjá. http://www.lindahall. org/services/digital/ebooks/ flamsteed1729/about.shtml

skjaldarmerkis. Hann sat í fánanefndinni sem var skipuð 1913 og hún valdi íslenska fánann sem dreginn var að húni á fullveldisdaginn 1918. 55


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Rætur hins íslenska skjaldarmerkis Guðmundur Oddur Magnússon [is/IS]

FRÁ VINSTRI TIL HÆGRI eru teikningar Thornhills, síðan koma teikningar Benedikts, næst útfærslan á útgáfu Tryggva Gunnarssonar, því næst teikningar Ríkarðs Jónssonar og svo loks útgáfa Tryggva Magnússonar.

56


LÝÐVELDISMERKI TRYGGVA MAGNÚSSONAR FRÁ ÁRINU 1944

57


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Rætur hins íslenska skjaldarmerkis Guðmundur Oddur Magnússon [is/IS]

Það var sem sagt Tryggvi Gunnarsson sem sér táknræn gildi minningarbréfsins, hrífst og kaupir frumdrögin. Hann lætur endurteikna hana og koma í skipulagt geometrískt form og prenta í stóru upplagi á steinþrykksverkstæði í Kaupmannahöfn. Tryggvi hafði flust til Kaupmannahafnar 1873. Tryggvi var bóndi og verslunarmaður og stofnaði Gránufélagið á Akureyri. Hann var þingmaður og síðar bank­a­­stjóri Landsbankans. Tryggvagata í Reykjavík er kennd við hann og Tryggvi prýddi hundraðkallinn þegar hann var í seðlaformi á áttunda áratug síðust aldar. Tryggvi dreifir minningarbréfinu þannig að það var víða til og hafði djúp áhrif á ungar sálir þegar fjölda­ framleiddar myndir voru sjaldgæfar. Hann birtir eftirfarandi aug­lýsingatexta í 26. árgangi af vikuritinu Þjóðólfi sem kom út 12. ágúst 1874:

„Minningarbréf um 1000 ára byggingu Íslands – uppdráttur og skýring mál­verksins; bæklingur (64 bls). Saminn á íslensku, dönsku, þýsku og ensku, kostar 7 mörk, til sölu hjá Sigfúsi Eymundssyni. Listaverk þetta er víst hið einasta sem vér semjum í minningu þjóð­hátíðar vorrar og álítum vér því sjálfsagt að menn

LÖG UM ÞJÓÐFÁNA ÍSLENDINGA OG RÍKISSKJALDARMERKIÐ 1944

kaupi það – þótt aldrei annars

nr. 34, 17. júní 12. gr. a.

vegna. Því miðr. hefir upplagið orðið

Notkun ríkisskjaldarmerkisins er þeim einum heimil.

Skjaldarmerki Íslands er auðkenni stjórnvalda ríkisins.

margfallt minna en eflaust hefði selst. Hvað myndina sjálfa snertir þá er hún (hvort sem menn kalla hana kostverk eða ekki) aðdáanlegt hagleiksverk enda er hún dregin upp af einhverjum pennhagasta manni sem vér hyggjum fæðst hafi hér á landi. Skýringarnar er nauðsynlegt að kaupa með myndinni. Þær eru greinilega og listannlega samdar, jafnfimlega að oss finnst á öllum hinum 4 tungumálum.“ 58

NOKKRAR TILLÖGUR höfðu komið fram um notkun landvættanna í skjaldarmerki. Halldór Hermansson sem var bókavörður við Cornell háskólann í Bandaríkjunum kom fram með tillögu 1916 og tvær tillögur með landvættunum eru til eftir Einar jónsson myndhögggvara frá svipuðum tíma.


Matthías kemur mjög við sögu eins og fyrr

En það var ekki bara þessi útgáfa sem

segir. Hann var í fánanefndinni og hafði

Matthías kom nálægt því hann virðist hafa

mikið með niðurstöðuna að gera. Matthías

verið ein­ráður um val á teiknara skjaldar­

fékk einnig Ríkarð Jónsson til að teikna fyrsta

merkis hins nýja lýðveldis 1944. Hann ræður

landvætta-skjaldarmerkið sem var notað

til þess verks Tryggva Magnússon. Tryggvi

eftir sinni eigin fyrirsögn, borgaði það sjálfur

bar reyndar höfuð og herðar yfir teiknara á

og gaf ríkisstjórninni það 1919. Ríkarður hafði

þessum tíma þó að yngri samtímateiknurum

nauman tíma til að gera útfærslu sína og

hans, sem margir voru nýkomnir frá námi

lagði gefandinn Matthías til, að hún yrði ekki

í Kaupmanna­höfn, fyndist hann gamaldags.

prentuð þannig; einkum var hann mótfallinn

Það er til varatillaga eftir þá nýútskrifaðan

lögun skjaldarins að neðan, fyrirkomulaginu

teiknara Atla Má Árnason en hún er ekki

á skildi og skjaldarberum, þessari gerð af

betri að mínu mati. Tryggvi vann þetta

grið­unganum og bergrisanum. En prentun­­

verk á margan hátt vel. Þó er stílmunur á

inni var hraðað og látið sitja við fyrirmyndina

risanum og griðungnum annarsvegar og

svo sem hún var. Griðungurinn eða nautið er

gamminum og drekanum hinsvegar. Drekinn

óneitanlega sérkennilegt og bergrisinn lítill.

og örnin eru greinilega ættaðir úr evrópskum skjaldarmerkjahefðum þar sem stíllin á að vera flatur. Risinn og nautið bera hins vegar námi Tryggva í Bandaríkjunum sterkt vitni. Til eru fjölmörg uppköst og aðrar útgáfur eftir Tryggva. Hann virðist hafa lagt talsvert mikla vinnu í verkið. En Matthías hefur augljóslega ráðið ferðinni því niðurstaðan er í raun ný út­færsla á merkinu sem hann átti sjálfur hug­myndina að frá árinu 1919 og lét Ríkharð teikna. Í lýðveldisútgáfunni er allt lagað sem tími vannst ekki til að vinna fyrir þá útgáfu en það var fyrst og fremst lögun skjaldarins, grunnur­inn undir það ásamt nýrri útfærslu Tryggva á landvættunum. Merki Tryggva

ÚTGÁFA Ríkarðs Jónssonar af landvætta-skjaldarmerkinu.

hefur verið endurteiknað nokkrum sinnum

Það var notað frá 1919 framað stofnun lýðveldisins 1944.

til að laga það að nútímaprentaðferðum.

59


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Þekkingarrými Sigrún Sigurðardóttir [is/is]

Hugmyndir verða ekki til í tómarúmi heldur í flóknu samspili umhverfis, samfélags og hugsunar. Það gildir bæði um hugsun sem finnur sér farveg innan lista og innan vísinda.

Upphaf nútímans einkenndist af kreppu.

Þetta höfum við lengi vitað. Rekið okkur á

Djúpri sálarkreppu hins siðmenntaða hvíta

þegar við teljum okkur hafa komist að ein­

karlmanns sem neyddist til að horfast í

stakri niðurstöðu eða fundið nýjan farveg

augu við að á milli vitundar hans sjálfs

til að koma hugsun okkar, tilfinningum og

og veru­leikans allt í kring væri í ákveðnum

upplifun á framfæri. Stundum er eins og það

skilningi óbrúanlegt bil. Vitund mannsins,

liggi eitthvað í loftinu, hugsun og hugmyndir

maðurinn sem sjálfsvera eða súbjekt gerði

sem við þurfum bara að grípa, ná taki á áður

hann ekki aðeins einstakan, sérstakan,

en einhvern annar verður fyrri til. Nema við

heldur takmarkaði einnig möguleikann á

kjósum heldur að ná taki á veruleikanum í

að skilja veruleikann, objektið, í kringum sig.

sam­starfi við aðra. Kannski náum við hærra

Einstaklingurinn var vissulega fær um að

upp ef við erum fleiri, getum teygt okkur í

upplifa veruleikann í kringum sig, lýsa honum,

fleiri áttir, dregið fram eitthvað sem áður

skilja hann á sinn persónubundna hátt og

var ekki sýnilegt.

skilgreina hann út frá ákveðnum forsendum, en hann gat aldrei yfirstigið reynslu sína. Hann

Franski hugsuðurinn Michel Foucault setti

gat ekki svo auðveldlega lýst veruleikanum

árið 1966 fram hugtakið um þekkingarrými

á hlutlausan hátt, komist út fyrir sjálfan sig.

(fr. épistémè) en þekkingarrými er hugtak

Á þetta benti heimspekingurinn Kant og

sem notað er til að lýsa möguleikum og

fleiri fylgdu í kjölfarið. Einstaklingurinn, hin

takmörkunum hugsunarinnar hverju sinni

einstaka vitundarvera, stóð frammi fyrir því

(sjá Michel Foucault, Les Mots et les Choses.

að láta sér nægja að vinna með sitt afstæða

Une archéologie des sciences humaines, 1966).

og um leið einstaka sjónarhorn á veruleikann

Foucault beitti aðferð sem hann mótaði sjálfur

eða reyna að yfirvinna það, leita út fyrir sjálfan

og kallaði fornleifalega rannsókn á þekking­

sig og komast þannig að hinum raunverulega

unni um manninn og gekk út á að kortleggja

sannleika um veruleikann, veruleika sem bæði

á skipulagðan hátt hvernig maðurinn hefur

var inn í honum og utan við hann sjálfan.

verið skilgreindur í gegnum tíðina. Foucault

Þrá mannsins eftir traustum undirstöðum,

vildi með öðrum orðum skoða hvernig hugsun

öruggum upplýsingum og mælanlegum

mannsins um manninn hefur mótað hugsun

sannleika fann sér farveg innan vísindana.

hans á ólíkum tímum. Foucault skipti hugsun

Nýjar aðferðir voru fundnar upp til þess að

mannsins á Vesturlöndum upp í nokkur

greina veruleikann, smásjáin, myndavélin,

tímabil og það sem varðar okkur ef til vill mest

hljóð­upptökubúnaður og ýmis önnur tæki

er tímabil nútímans sem tók við af klassíska

voru nú notuð til þess að draga fram það

tímabilinu um aldamótinn 1800.

sem vitund mannsins hafði ekki áður greint, hafði ekki litið á sem hluta af heiminum. Hið ósýnilega var gert sýnilegt, hið innra fékk nýja merkingu og öllu var raðað upp í kerfi sem gerði veröldina viðráðanlegri. Lífið varð allt í einu skilvirkara. Markmiðin skýrari en áður. Þessi breyting á þekkingarfræðilegum grunni hugsunarinnar tengdist auðvitað breytingu á samfélagslegum aðstæðum.

62


Michel Foucault staldrar við og spyr hvaða afleiðingar þessi nýja hugsun um manninn hafi haft á takmörkun og möguleika hug­sunar­ innar um veruleikann. Hann hugsaði lengra, Hugtök á borð við framleiðslu fengu til dæmis

tók inn fleiri þætti. Á sama tíma og vísindin

nýja og áður óþekkta merkingu í tengslum

leituðust við að skilgreina og mæla tilvist

við iðnbyltinguna. Allt í einu gat einn maður

mansnins, þróast borgarsamfélagið. Bilið milli

framleitt miklu meira en hann þurfti sjálfur.

heimils og vinnu rofnaði, börn eignðust líf

Verksmiðjurnar urðu afkastameiri. Kenningar

sem foreldrar þeirra höfðu enga reynslu af.

Adams Smiths um framboð og eftirspurn

Samskipti fólks miðuðust nú fremur við að

mótuðu efnahagslífið. Hver einstaklingurinn

skiptast á upplýsingum en að miðla reynslu.

varð lítið tannhjól í hinu kapítalíska fram­

Á sama tíma varð dauðinn stofnanavæddur,

leiðslu­hagkerfi. Hugtökin framleiðsla, skil­

fólk var flutt á stofnanir þar sem það dó í

virkni og afköst voru nú á allra vörum, mótuðu

ein­angrun. Manneskjan fjarlægðist í vissum

bæði hugsun og hegðun, þróun samfélagsins.

skilningi lífið, náttúra og menning voru ekki lengur sjálfgefinn hluti af sömu heild heldur

Í náttúruvísindum beindist athyglin að virkni

andstæður. Skynsemin andstæða alls þess sem

lífvera fremur en útiliti þeirra. Ný flokkunar­

ekki beygði sig undir ofurvald hennar. Og Guð?

kerfi voru fundinn upp, þróunarkenningin

Þýski heimspekingurinn Friedrich Nietzsche

sett fram, erfðafræðin mótuð. Franski náttúru­

tilkynnti andlát hans og þær hugmyndir féllu

fræðingurinn Jean-Baptiste Lamarck setti fram

í góðan jarðveg hjá nútímamanninum sem

kenningu um hvernig líf og dauði fléttuðust

Foucault kallaði líka homo oeconomicus,

saman á útreiknanlegan hátt. Í öllum lífverum,

mann­eskju sem notar og eyðir öllum sínum

meðal annars í frumum mannslíkamans, eru

tíma til að losna undan þrúgandi nærveru

tvö öfl að verki, það sem er aflvaki lífsins og

dauðans. Allar þessar breytingar sköpuðu

það sem eyðir því sem áður skapaði virkni. Líf

nýtt þekkingar­rými sem við kennum allajafna

og dauði. Stöðug endurnýjun. Líkt og í verk­

við nútímann.

smið­junum. Stöðug framleiðsla. Stöðug virkni. Þeir hæfustu lifa af eins og Darwin átti eftir að

Á sama tíma fóru vísindi og listir í sitt hvora

benda á.

áttina. Bókmenntir og sagnfræði sem áður höf­ðu fléttast saman í ofsakenndri frásögn af hinu liðna áttu ekki lengur samleið. Textinn fékk ekki að flæða. Bókmenntunum var ætlað að aga hugann, lýsa veruleikanum í dýpstu smá­atriðinum, hinu innra ekki síður en hinu ytra. Letrið: hvort átti það að vera gagnsætt, hlut­laust, eða tjá persónubundna afstöðu til lífsins?

63


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Þekkingarrými Sigrún Sigurðardóttir [is/is]

Vísindin settu ekki síður svip sinn á tónlistina og myndlistina en bókmenntirnar. Á ein­hver­ jum tímapunkti varð almenn sátt um það að hlut­verk mynd­listar­manns­ins væri fyrst og fremst að draga upp persónu­bundna sýn á lífið fremur en að draga upp sanna mynd af veruleikanum. Ljósmyndin kom þar til bjargar. Þrátt fyrir að allir þeir sem vildu vita það vissu að ljósmyndin væri ekki hrein eftirmynd

Tuttugasta öldin leið í þekkingarrými nú­

veruleikans heldur flókið sam­spil efnis og

tímans. Uppbrotið, sem átti sér stað síðustu

anda þá hafði ljósmyndin yfir sér ákveðið

þrjátíu ár aldarinnar með Michel Foucault og

hlutleysisyfirbragð. Samband hennar við

aðra franska hugsuði (s.s. Claude Lévi-Strauss,

hlutveruleikann var annars konar og í vissum

Maurice Merleau-Ponty, Roland Barthes og

skilningi tærara en sam­band annarra miðla

Jacques Derrida) í broddi fylkingar rispaði

við veröldina allt um kring. Þrátt fyrir að

upp þekkingarými nútímans og skapaði

ljósmyndarinn réði sjónarhorninu og gæti

nýja möguleika fyrir hugsunina. Nýtt valda­

leikið sér með ljós og efni, bæði á meðan á

hlut­fall í heiminum með endalokum kalda

myndatökunni stóð og í myrkraherberginu,

stríðsins og örvæntingarfull leit að nýjum

þá varð því ekki neitað að það var veru­

óvini og nýju samskiptamynstri og tækni­

leikinn sjálfur sem skildi eftir sig ummerki á

nýjungum við lok aldarinnar sem hafa

ljósnæmum fleti. Þessi tenging við raunveru­

ekki aðeins breytt upplifun okkar á tíma og

leikann var upphafin í allri markaðs­setningu

rými, komið með nýjar lausnir og skapað

á ljósmyndinni. Svarthvít ljósmyndin var

ný vandamál, heldur hafa einnig máð út

þannig talin vera sannari og nær veru­ leikanum en málverkið sem endur­speglaði bæði upplifun og reynslu lista­manns­ins, persónulega sýn hans á heiminn og hæfi­ leika. Hvar hafa dagar lífs þíns lit sínum glatað? Þannig spurði Jóhann Jónsson við upphaf tuttugustu aldarinnar.

64


mörk sem tuttugstu öldinni þóttu sjálfsögð, s.s. mörk vinnu og heimilis, framleiðslu og neyslu, vísinda og lista. Möguleikar og tak­ markanir hugsunarinnar eru aðrir en áður. Mögu­leikar okkar á að skapa nýja hugsun, nýtt þekkingarrými, virðast ótakmarkaðir. Við þurfum bara að vera vakandi, koma auga á sprungur í rammanum, setja hluti í óvænt sam­hengi, nýta þau tækifæri sem skapast þegar lýsing okkar á veruleikanum fellur ekki full­ komlega að honum og skapa þá eitthvað nýtt.

Eitthvað sem hefur aldrei áður verið til. Ólíkt nítjándu aldar manninum sem mótaði tuttugustu öldina þá ættum við ekki að líta á bilið milli vitundar og veruleika sem vandamál heldur sem möguleika. Við ættum að sætta okkur við að fullkomin nærvera er ekki mögu­leg og líta á það rof sem myndast þegar hugmyndir okkar um heiminn og heimurinn sjálfur, vitund okkar og veruleiki, passa ekki saman til að skapa rými fyrir nýja hugsun, skapa pláss fyrir hið ófyrirsjáanlega.

Grípum það.


Sögur um eyjar eru gjarnan

á tölvu) og «samfélag þjóðanna» hefur nú

of landfræðilegar.

fjarlægt þessi ákveðnu landamæri milli eyjanna tveggja – eða a.m.k. fengið okkur

Þjóðin Armenía byggir tvær eyjur: eina

verkfæri til þess að rífa niður girðinguna.

landlukta, hina á stærð við Pangæu. Samband þeirra er svipað sambandi

Hvað varðar útlit og tilfinningu stafa-

tveggja annarra eyja, Plútó og Karon: þær

formanna í armenískri leturgerð, þá eru

snertast aldrei en eru algjörlega háðar

þeir sem gerðir eru í Armeníu oft mjög

hvorri annarri, dansa í hæfilegri fjarlægð,

latneskuskotnir (Sjá Mynd 1), sumum

eru óaðskiljanlegar, en ósameinanlegar.

brottfluttum leturhönnuðum til mikillar

ACRUN (Armenia as Currently Recognized

gremju, en þeir gerast aftur á móti oft sekir

by the United Nations eða Armenía eins

sjálfir um leturfræðilega staðalhugsun

og Sameinuðu þjóðirnar viðurkenna

(Sjá Mynd 2). Það er erfitt skapa eitthvað

landið nú) snertir engan sjó eða úthaf,

sem manni finnst ekki vitrænt eða

en að vera umkringdur óvinum og/eða

viðkomandi eigin lífi, en það verður

óvinveittum ríkjum er í raun að vera

hönnun að gera: að þjóna öðrum. Þótt

eyja. Á eyjunni Íslandi eru líka flugvellir

ekkert mannanna verk geti varist

eins og þar. Og þjóðarmorðin í Armeníu,

persónulegri tjáningu, og ekkert gert

sem náðu hámarki árið 1915, leiddu til

fyrir manneskju ætti að forðast að

þess raunveruleika samtímans að af

gera það, verður persónuleg tjáning

þeim tíu milljónum Armena sem nú

í hönnun –öfugt við í listinni–

eru til, búa sjö milljónir utan Armeníu.

að vera afleiðing þrátt fyrir mann sjálfan.

Þetta ástand er í það minnsta ekki leiðin-

Þessi munur á eyjunum tveimur kemur

legt. Og það varðar uppáhaldsumfjöllunar-

fullkomlega heim og saman. Þótt nær allir

efni okkar: hið sýnilega tungumál. Það

Armenar beri lotningu fyrir stafrófinu

samfélagslega og stjórnmálalega rekald

okkar og skapara þess, Mesrop Mashtots,

hefur áskapað lestri armenísku tvö mjög

þá er «hönnunarvandamálið» fyrir þann

ólík hlutverk, annars vegar í hinni eiginlegu

sem býr í Armeníu fátækleg samskipti

Armeníu og hins vegar í samfélagi hinna

við Vesturlönd, en fyrir þann brottflutta

brottfluttu. Og armenískar leturgerðir eru

er hönnunarvandamálið að Pangæa er

gerðar á mjög mismunandi hátt á þessum

deyjandi – sérhver ný kynslóð er lélegri

tveimur eyjum. Þangað til við fórum að

við að lesa armenísku svo ekki sé talað

taka Unicode alvarlega, endurspeglaði

um að leggja eitthvað af mörkum til

jafnvel umtáknun stafanna hvar maður

armenískrar menningar. Og Pangæa verður

hafði vaxið úr grasi: á þeirri minni

að deyja. Þótt eðlilegt sé fyrir þjóðir að eiga

eiginlegu eyju voru armenískir bókstafir

brottflutta einstaklinga, þá er þjóðarbrot

gerðir útlægir til undirheima ASCII2, og urðu

brottfluttra sem er fjölmennara en mann-

meira að segja að deila því þrönga plássi

fjöldinn í heimalandinu og aðskilinn frá því

með kyrillísku! Á meðan voru bókstafirnir

ekki sjálfbær eining. Heilbrigður núningur

okkar á risastóru sýndareyjunni látnir koma

verður að eiga sér stað milli hópanna

í stað hinna latnesku; sem var á einhvern

tveggja svo að hinir brottfluttu þrífist og

hátt örvæntingarfull aðgerð til að «koma

svo að heimalandið dafni. Eins og er, þá er

vel á vondan» eða til skáldlegts réttlætis.

ekki nærri nógu mikið traust milli eyjanna

Báðar leiðirnar voru fúsk (sem er þó mun

tveggja til þess að knýja þennan núning,

betra en að geta ekki notað armenísku

ekki síst vegna þess að á þeim sjö áratugum

1

1

Ef frá eru talin fjarlæg 40 km landamæri við Íran sem kalla á hentugleikavináttu.

2

http://en.wikipedia.org/wiki/ ArmSCII

67


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Eyjaklasi Hrant H. Papazian [lbn/usa]

sem Armenía var hluti Sovétríkjanna,

menningu okkar með framsækinni leturgerð.

voru menningarleg og áþreifanleg sam-

En einsleitni er dauði. Menning getur ekki

skipti ekki til staðar svo neinu næmi,

viðhaldist sé enginn stoltur af henni.

enda voru brottfluttir Armenar aldir upp

En menning getur heldur ekki verið til, svo

í samfélögum sem fyrirlitu eða hæddu

vit sé í, án samhengis við aðra. Það verður

Sovétríkin. Eyjarnar tvær hafa haft frelsi

að vera kraftmikið, kappsfullt, bjartsýnt

til að samlagast síðan árið 1991, en það er

jafnvægi. Hið fullkomna jafnvægi er

Það er áhugaverð þversögn

erfitt að venja sig af gömlum ósiðum. Sægur

breytilegt milli einstaklinga og jafnvel

að það eina sem tengir

er til af sögum af fjárfestum í Armeníu úr

fyrir hvern einstakling til lengri tíma.

hópi brottfluttra sem hafa verið rúnir inn

Aðalatriðið er að viðurkenna mikilvægi

það sem gekk að heims­

að skinni þar3; en sumir brottfluttir segja

jafnvægis, óumflýjanleika ying og yang.

borgaralegri fortíð hennar

þessar sögur til að réttlæta að víkja sér undan

3

Hér er ein slík frásögn frá því fyrir tveimur dögum: tinyurl.com/peroomian

4

Fyrir uppfinningu flugsins var Armenía mikilvæg miðstöð á verslunarleiðum milli Evrópu og Austurlanda.

Armeníu við önnur lönd í heiminum í dag er í raun

dauðri. Armeníska borgin Van var til dæmis einu sinni

ábyrgð gagnvart heimalandinu og láta duga

Sérhver eyja er ólík og getur verið öðrum

ljósberi menningar Austur­

að styðja landið með túrisma í sumarfríum.

eyjum fyrirmynd í lífinu, eða ekki. Lausn

landa nær. Og það er ekki

fyrir Írland getur ekki verið eins og lausn

fáránlegt að halda því fram að Armenía væri sáttari við

Aftur að letri. Þótt góð hönnun sé sértæk

fyrir Japan. Írland er ungt og á í átökum um

nágranna sína ef fólk gæti

þá þýða stóraukin samskipti sem netið

stjórnmál og leturfræðileg stílbrögð, en í

ekki flogið.

gerir möguleg milli eyjanna tveggja að

Japan hækkar meðalaldur íbúa hratt og

góðar armenískar leturgerðir þurfa að

banvæn hræðsla við inn-flytjendur tröllríður

þjóna eins mörgum Armenum og mögulegt

öllu og hefur ýtt undir ofsahraða þróun

er hverjar svo sem landfræðilegar aðstæður

vélmenna (sem gætu orðið alþjóðlegustu

þeirra eru. Sjálft armeníska stafrófið var

borgarar heims). Saga Armeníu getur kennt

fundið upp til að vernda framtíð okkar.

mörgum eitthvað, en við Armenar eigum

Það verður ekki hægt að gera með því

aftur á móti mikið ólært. Vonandi munu

að trúa því að armenískt letur megi

þjóðir heimsins og hönnuðir heims einn góðan

aðeins breytast að takmörkuðu leiti

veðurdag gera hina fullkomnu menningarlegu

og eins verður það ekki gert með því að

landafræði að raunveruleika: eyjaklasa.

apa upp hin mjög svo farsælu latnesku leturform. Fyrri leiðin myndi verða til þess að kynslóðir framtíðarinnar litu á armenísku sem einkennilega sérvisku, en hin síðari myndi valda því að þær sæju hana sem stælingu á «hinu fullkomna», og hvorugt hefur burði til að drífa áfram menningarsköpun. Gott armenískt letur verður að líta innávið, líta í kringum sig, sjá leið og fara hana. Það er engin framför og ekkert líf án áhættu. Hvor eyjan um sig verður að hætta á að treysta hinni fyrir sameiginlegri framtíð: hönnuðir í Armeníu þurfa að verða meiri heimsborgarar4 án þess að valta á skaflajárnum yfir náttúrulegar þarfir armenísks leturs, og hönnuðir meðal brottfluttra Armena verða að muna hvar armenískur menningararfur er traustastur og hafa hugrekki til að styðja við

68



Sö≠ukoµ≥ u≤ Futuµa Jonatan Habib Engqvist

© 1.

http://www.mediumism.com

2.

e. Bauhaus Manifesto and Program

Ég komst að því í samræðum við Medium,1 hönnunarstofu í Stokkhólmi, að letrið er ekki bara afurð úr Bauhaus skólanum, heldur að upphaflega stafasettið er allt annað en það sem við köllum Futuru í dag og tengjum sögu skólans. „Manifestó og áætlun Bauhaus“2 eftir Walter Groupius skrifað 1919 fjallar að stórum hluta til um hugmyndina um samfélagslega meðvitund í þeim skilningi að hönnuðurinn eða listamaðurinn er hvattur til að finna til ábyrgðar gagnvart samfélaginu með verkum sínum. Hugmyndin, í nútíma arkitektúr og hönnun, um að þjóna samfélaginu, að lögun byggingar eða hlutar skuli byggjast á fyrirfram ákveðnum tilgangi eða hlutverki varð nánast að siðalögmáli Bauhaushreyfingarinnar. Það sama má segja um áhrif möntru austuríska arkitektsins Adolf Loos frá 1908 um að skraut væri glæpur. Einn þeirra leturfræðinga sem tengdust hreyfingunni var Paul Renner sem teiknaði leturgerðina Futura; geómetríska steinskrift sem var hönnuð í anda Bauhaus.

71


Mæna

Aa Ff

72

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Bb Gg

Sögukorn um Futura Jonatan Habib Engqvist [se/se]

Cc Hh

Ii

Dd

Ee

Jj

Kk

Ll

Mm

Nn

Oo

Pp

Qq

Rr

Ss

Tt

Uu

Vv

Ww

Xx

Yy

Zz

&


&

a ¶®©• g≠±ª m≤

± Upprunalegar teikningar eru hinsvegar mjög ólíkar hinni frægu leturgerð. Ástæða þess er að þegar Renner hafði lokið við stafasettið og afhent það leturframleiðandanum Linotype fór fyrirtækið fram á að tiltekin bókstafatákn yrðu

n

einfölduð til mikilla muna. Röksemdafærslan var að letrið væri ólæsilegt og jaðraði við að vera óskiljanlegt. Við samanburð á frumteikningum og lokaútgáfu sýnist sem Linotype hafi haft rétt fyrir sér. Gagnrýnin frá iðnaðinum hafði þannig óhyggjandi í för með sér sköpun leturgerðar sem var sannarlega fúnksjónal eða læsileg. Þetta litla dæmi skýrir að hlutverk,

r

µ

virkni og nýtistefna3 eru mismunandi hugmyndir. Er hugsanlegt að valþröng nýtistefnunnar og pólitískra krafta hönnunar felist í því að form skuli taka mið af skilgreindu hlutverki? 3

e. function, functionality and functionalism

73


Goðsögnin um íslenska tungu – sú goðsaga

oft er þetta barátta um föll og málvenju – og

sem breidd er út í skólakerfinu, allt frá leik-

trúið mér, íslenskir prófarkalesarar eru þeir

skólabörnum til doktors­nema – er að á vissan

smásmugulegustu þeirra allra, gera gys að

hátt sé hún hreinna tungumál en þær sem

þeim sem fara frjálslega með tungumálið:

talaðar eru af frændum okkar í Skandinavíu,

„En kjánaleg mistök!“

sem í besta falli má álíta eins konar blendingsíslensku, „brotna íslensku“, tungumál sem

Hið almenna samkomulag virðist vera þetta:

er alls ekki nothæft í raunveru­legri umræðu –

Ef þú gerir þetta ekki eins og reglubækurnar

hvað þá skáldskap! – einfaldað og næstum

segja að þú eigir að gera það, þá er það vegna

barnalegt í takmarkaðri getu sinni til notkunar

þess að þú kannt ekki að gera það – sérkenni

falla, beyginga eða myndunar nýrra orða. Þetta

eru afskrifuð sem mistök. Ég hef jafnvel þurft

viðhorf, hvað sem það kann að vera til í því,

að réttlæta notkun þeirra fáu málvenja sem

hefur getið af sér ofstopafulla íhaldssemi í

eiga rætur að rekja til Vestfjarða – til dæmis

samfélagi íslenskra rithöfunda, sem þrátt fyrir

hvort ég skrifa „á helginni“ eða „um helgina“

það sem fólki kann að finnast, og hvað sem

– í vinnu minni sem blaðamaður á Ísafirði,

líður hinni „opinberu“ kenningu, færist stöðugt

auk þess að hafa háð margan hildinn við

í aukana: Hin (ósagða) hugmynd er að hluta sú

prófarkalesara frá suðurhluta landsins.

að við megum ekki falla í það svarthol að verða

Hin íhaldssama einsleitni er svo ströng að

Skandínavar.

það er bókstaflega ekki rúm fyrir fjölbreytni í tungu­málinu – hvorki tilraunakennda

Hver sá sem les íslenskar bækur frá fyrstu

né hefðbundna.

fimmtíu árum síðustu aldar – hvað þá eldri bækur – tekur eftir skorti á samræmi í notkun

Það eru að sjálfsögðu undanþágur, íslenskir

íslenskunnar. Málfræðin er svæðis- og persónu­

menningarvitar – ef ástæða er til að kalla nær

bundin, málvenjur eru svæðis- og persónu­

ólæst fólk menningarvita – útnefna við og við

bundnar, stafsetning er svæðis- og persónu­

skáld eða rithöfund frelsingja, mann sem ekki

bundin, o.s.frv. Á þeim árum sem síðan eru

skal lengur tigna sem þjón tungumálsins

liðin virðist stöðug hreyfing hafa átt sér stað

einvörðungu, heldur einnig sem snilling (oft

í átt að einsleitri samræmingu – málfræðingar

verðskuldað) sem veitt er leyfi til að leika sér.

og sjálfskipaðir málhreinsunarmenn halda

Venjulega er þetta leyfi þó gefið eftirá og það er

því oft fram, þótt ekki sé sanngjarnt að segja

nær tilviljanakennt hver fær það og hver ekki.

alltaf, að ein notkun sé rétt og önnur röng – 75


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Á Íslandi er brýn þörf á að steypa tungumála-

Mikilvægi þess að tortíma (eigin) tungumáli Eiríkur Örn Norðdahl [is/is]

Á Íslandi er ekki sérstaklega rík hefð fyrir

stjórninni af stóli („Tear this wall down!“). Líti

tilraunastarfsemi. Sem þýðir ekki að fólk

maður á tungumálið sem ómeðfærilegan og

hafi ekki stundað tilraunir, þýðir ekki að til-

óbreytanlegan hlut stuðlar maður ekki aðeins

raunirnar hafi ekki á stundum verið afburða­

að heimsku, maður varðar bókstaflega brautina

snjallar – engu að síður hafa hafa þær að

til fasismans („No pasaran!“). Póstmódernísks

mestu verið afskrifaðar sem stundarflipp og

fasisma, auðvitað – þar sem fólk er tælt til að-

viðmót hins póstmóderníska fasista gagnvart

gerða frekar en þvingað („Make love, not war“).

tárfellandi listamanninum er: „Svona, svona,

Faðir segir við barn sitt: „Nauðsyn þess að

þú ert mjög hæfileikaríkur, við vitum það. En

vernda tungumálið er mikil, við erum svo

þú ættir að einbeita þér að einhverju meira

lítil þjóð. Þú myndir ekki vilja búa í heimi þar

viðeigandi, kannski …“ – Og hæfileikaríkasta

sem enginn talaði íslensku, er það? Veistu,

fólk snýr sér að því að endurskrifa Knut

kannski myndum við þá öll tala dönsku, og það

Hamsun eða Halldór Laxness.

er rosalega erfitt að bera hana fram“. Og barnið hvíslar: „Já pabbi, ég lofa að losa mig við

Þegar hér er komið sögu er nauðsynlegt að

þágufallssýkina“.

taka fram að íslenskar bókmenntir (eða skáld­ skapur) eru ekki í öllum skilningi slæmar.

Já, það er kallað „þágufallssýki“

Það sem er gert er oft vel gert– það er hægt

– og það þýðir að maður taki þágu-

að njóta þessarar íhaldssemi rækilega, hún

fall fram yfir þolfall, eða í sumum tilfellum, nefnifall. Sé eitthvað

kann meira að segja að jaðra við sömu dýpt og einkenndi hinar fornu bókmenntir, þú kannt að vera hrifinn með í sannkallaðan tilfinninga-

að marka íslenska foreldra og

rússíbana. En einhvern veginn er þetta engu

grunnskólakennara er þetta lífs-

að síður oft bara meira af því sama.

hættulegur sjúkdómur.

Einkenni þessara bókmennta þarf að viðurkenna, að gera það ekki jafngildir því að

76

Á svið: Framúrstefnuljóðlist. Hin eilíflega riðlun

segja að Da Vinci Code sé ekki óviðjafnanlega

tungumálsins – í þeim skilningi að maður

góð „flettning“ (frekar en „lesning“) – slík

rugli það og elski á sama tíma. Leiki sér að því.

yfirlýsing er áreiðanlega ætluð til þess

Haldi framhjá því. Taki það í sundur og setji

að gera lítið úr bókinni en sannleikurinn

það aftur saman – á röngunni eða einhvern

er sá að á meðan hún er eitt skelfilegasta

veginn vanskapað.

bókmenntaverk sem gefið hefur verið út um


árabil, þá er hún engu að síður augljóslega

fyrir. Þó virðist sem æ fleiri skáld finni köllun

góð flettning. Íslenskar bókmenntir geta verið

sína innan nákvæmlega þessara strúktúra,

góðar í að særa fram tilfinningar, án þess að

eða óstrúktúra, þar sem tungumálið er tekið

það þýði að tilfinninga­semin sé gott verkfæri

í sundur og sett aftur saman, á röngunni eða

til að særa fram bókmenntir.

einhvern veginn vanskapað. Þetta er það sem

Tilraunaskrifum er ekki hent út miskunnar-

einhverju marki líklega næstum allan skálds-

laust, þeim er hent út með mýkt skilningsins,

kap, sem er þess virði að hann beri þann titil.

skilgreinir flestan tilraunaskáldskap, og að

sem er þó á endanum ófrjálslyndur. Eins

Frá TS Eliot til L=A=N=G=U=A=G=E-skáldanna

og þegar íslenska lögreglan „fjarlægði“ fyrir

til flarfistanna, frá kjánalegustu slamljóð-

nokkrum árum tvær tylftir af sígaunum

skáldum til Four Horsemen-hópsins.

frá Reykjavík – með því að mæta á staðinn í lögreglu­búningum, gefa þeim flugmiða

Óendanleika heimsins, sérhverju orði og sér-

og keyra þá á flugvöllinn. Opinberlega var

hverri merkingu, öllum merkingum sérhvers

enginn neyddur til að fara nokkuð – jafnvel

orðs og öllum orðum sérhverrar merkingar,

þótt svo virðist sem lögreglan hafi ýjað að því

hefur verið skipt upp í rétta eða ranga flokka

að þeir gætu vísað sígaununum úr landi ef

og að bera brigður á þessa flokka er nær

þörf væri á – en þeir fóru samt sem áður. Það

tilgangslaust – vélin mun að öllum líkindum

þurfti, að því er virtist, að hreinsa göturnar af

fara sínu fram. Þó er þetta líklega eina mögulega

tónlistarfólki fyrir Listahátíð Reykjavíkur, sem

leiðin fyrir hvern þann sem í raun lætur sig

var að hefjast.

varða um tiltekið tungumál eða tungu­málið sem hugmynd.

Þessi sama sósíaldemókratíska/póstmóderníska/diet-fasíska-nálgun er notuð á allt sem fer

Að sjá tungumálið sem einhvers

í taugarnar á hinni blessuðu millistétt, þessum

konar endanlegan hlut jafngildir

sífjölgandi strúktúrunnendum sem byggja Ísland að slíku marki að uppreisn virðist

því að gefast upp á því að hugsa.

ekki aðeins erfið, hún virðist fánýt. Eins og að taka ráðhúsið yfir er tilgangslaust fyrir

Íslenskar poppstjörnur sem syngja á ensku

byltingarsinna samtímans – þeir sem ráða

eru oft gagnrýndar með rökunum: „Þú ættir

ríkjum þurfa ekkert ráðhús. Og að tína tungu­

að geta tjáð hlutina af meiri nákvæmni á þínu

mál í sundur eins og það væri gólfklukka er

eigin (eðlislæga) tungumáli“. Þetta er að mörgu

ekki iðja sem nokkur afhendir Nóbelsverðlaun

leyti misskilningur á því hvernig 77


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Mikilvægi þess að tortíma (eigin) tungumáli Eiríkur Örn Norðdahl [is/is]

tungumál virkar. Í fyrsta lagi, það að segja

skilur ekki, auk svipaðra tilrauna á ljóðasíðunni

nokkuð nákvæmlega er eins ómögulegt og

Nokturno undir heitinu ‘In Another’s Voice’.

það er ómögulegt fyrir ör á umferðarmerki að

Fyrir nokkrum árum sat ég á kaffihúsi með

breytast í þann hlut sem hún bendir á. Það

tveimur finnskum ljóðskáldum og ræddi um

er einfaldlega ekki í boði. Ef ég ætti að leiða af

það að „skrifa á ensku sem öðru tungumáli“,

þessu hina „raunverulegu“ merkingu á bak við

sem er sífellt vinsælla – mörg blogg eru til í

slíka gagnrýni væri það eitthvað í líkingu við:

heiminum um þetta, bækur hafa verið gefnar út – meðal annarra bók Leevi Lehto, Lake Onega

„Þú ættir að fara troðnar slóðir, ekki

and other poems – og eins og Leevi hefur bent

villast af leið inn á ókunnar slóðir

á þá kann það að vera leið fyrir þá sem ekki

vegna þess að þú kannt að týnast“. Ekkifaraþéraðvoða-skilaboð fyrir hugrakkt ævintýrafólk.

hafa ensku að móðurmáli að ná forskoti á ofurljóðskáld eins og Christian Bök, heftum inni í hinum enskumælandi heimi, sem aldrei getur talað ensku sem annað tungumál, þar sem það er augljóslega hans fyrsta tungumál,

Gott og rétt er þó að nefna að þegar hinar

og hann getur því aldrei farið inn í það eins og

áðurnefndu poppstjörnur eru beðnar um

útlendingur, aldrei tekist á við það utan frá.

að verja val sitt á tungumáli gera þær það með rökum af sama meiði: „Enska er tungu­

Aftur á svið: Tilraunaskáldskapur. Sitjandi

mál rokksins – hið opinbera tungumál

á téðu kaffihúsi, ræðandi um hversu ljúft það

tón­listarinnar”. Það er að segja: „Við viljum

er að eiga í raun sameiginlega menningu í

vera heima, við þorum ekki á vit ævintýranna“.

alþjóðlegri framúrstefnu, nýframúrstefnu,

Báðar hugmyndirnar eru jafn tungumálalega

tilraunakenndum, róttækum skrifum, tungu­

íhaldssamar og þess vegna (í mínum huga!)

máli hvaðsemðúviltkallaða, þá rann það

fráhrindandi.

einnig upp fyrir mér að þörfin fyrir að fífla okkar eigin tungumál er í nánd. Nú, það er

78

Tungumál þarf hvorki að þekkjast né skiljast

annað hvort það eða að stökkva algjörlega

til að vera djúpt eða fallegt. Maður gæti nefnt

frá borði, einhvern veginn. Segjum sem svo

skringilegheit eins og Motorized Razors eftir

að mér finnist það æsandi að fífla íslenskuna.

Christian Bök, Hosts’s Tale eftir Caroline Bergvall,

Segjum sem svo að mér finnist það mjög,

Sanasade eftir Leevi Lehto eða þann vana Kenny

mjög æsandi. Það mun varla ná til nokkurs

Goldsmith að lesa á tungumálum sem hann

sem hefur áhuga á því – þar sem áhugi á


slíku er nokkuð takmarkaður með aðeins 300

áhugasamur, ekki séð mikið af þeim yfirhöfuð.

þúsund hugsanlega lesendur – en kannski

Því þarf að bæta við að þegar ég segi eyði­legging

nægir að skapa áhuga hjá „færri en sjö

þá meina ég það í eins skapandi skilningi og

manneskjum“, sem aftur, samkvæmt Leevi

unnt er. Rétt eins og hús molnar niður og skapar

Lehto, er forsendan fyrir því að breyta vitund

áhugaverðar rústir, eins og það að taka niður

fjöldans. Að ná til færri en sjö manns kann

ljósastaur úr viði skilar þér góðum lurk á bálköst

meira að segja að vera auðveldara í litlu landi,

og rafmagnsljósi liggjandi á jörðinni við hlið hans.

innan örsmás tungumáls. Hversu mjög sem manni kann að finnast það Á hinn bóginn, þá er þetta einnig ákveðin

kitsað (að ekki sé talað um óbyltingarkennt) að

fötlun: Undirbúningsvinna fyrir eyðileg-

upphefja og safna saman framúrstefnuljóðlist,

ginguna, skipuleg plöntun sprengja meðfram

þá er ekkert sérstaklega skemmtilegt heldur að

útveggjum nafnorða og gluggum lýsingarorða

hafa áhuga á slíku í samfélagi sem ekki upphefur

– afsakið myndlíkingarnar – er óunnin, og

hana á nokkurn hátt eða safnar henni saman.

eyðilegging tungumáls er ekkert smá afrek.

Fyrir það fyrsta gerir það framhald tilraunakenndra skrifa ótrúverðugri – hefðin er annars

Það er mjög lítið á Íslandi sem

staðar, tilraunir hafa enga hefð (sem er líklega

kalla mætti í hefð framúrstefnu –

lygi – flest þau tilrauna­ljóðskáld samtímans sem

ef það er ekki einmitt þversögn. Tilraunaskrif hafa takmarkast við

ég þekki finnast tilraunaljóðskáld horfinna tíma æsandi, flest lesa sýnisbækur blaut og villt, heit og í ham með logandi standpínu).

örfáa hópa eða einstaklinga sem leggja litlar lykkjur á leið sína en lenda í öngstræti aðeins til að (að meira eða minna leyti) gleymast.

Í stuttu máli: Án hefðar fyrir eyðileggingu, hvort sem hún er frjó eða ófrjó, tilgangslaus eða nákvæm, þá verður lífheimur tungumáls Íslands – bókmenntir þess, sjálfsköpun þess í orðum – að martraðarheimi uppvakninga þar sem enginn

Dæmi úr samtímanum myndi vera Medúsu-

þrífst nema hinir lifandi dauðu og allt annað

hópurinn, en frekar erfitt er að koma höndum

deyr við að fæða eða fæðast.

yfir verk Medúsu-höfunda, utan Þjóðarbók­ hlöðunnar í Reykjavík. Ég hef reyndar sjálfur, þrátt fyrir að vera í það minnsta nokkuð


Bókstafstrúar Eiríkur Örn Norðdahl


Við erum að leita að fleiri letursmiðjum eða hönnuðum. Sendu okkur það sem þér finnst vanta á mæna@mæna.is

r u j ð i m s r letu s n i s heim


www.samuelstype.com

JAPAN www.arphic.com/usa/home.html www.orange.ne.jp/~den7/index.html CANADA www.canadatype.com www.canadatype.com/index.php www.typodermicfonts.com www.zangofonts.com KÍNA www.monotype.com.hk/index.php

www.misprintedtype.com www.new.myfonts.com/foundry/ Fewell_Foundry www.selfbuildtype.com www.truthdesign.typepad.com/ darren_scott_typographics/fontdesign www.type.co.uk DANMÖRK www.playtype.com FRAKKLAND www.256tm.com www.neufville.com www.typographies.fr/uk/index.php www.wcfonts.com HOLLAND www.arstype.angusrshamal.com www.bitmap.nl www.boldmonday.com www.caketype.com www.characters.nl

www.itcfonts.com

www.markbremmer.com

www.michaeldoret.com

www.ms-studio.com

www.mvbfonts.com

www.mwbixler.com

www.new.myfonts.com

www.nicksfonts.com

www.p22.com

www.paratype.com

www.philsfonts.com

www.processtypefoundry.com

www.psyops.com

www.punchcut.com

www.skylinetype.com

www.stonetypefoundry.com

www.t26.com

www.typeco.com

www.typefetish.com

www.typekit.com

www.typography.com

www.typonine.com

www.veer.com/products/fonts

www.will-harris.com

USA

www.adobe.com/type

www.aerotype.com

www.altemus.com/http://www.

alteredegofonts.com

www.architext.com

www.arionpress.com/mandh/

letterpress-type-fonts.html

www.artandsignstudio.com

www.ascendercorp.com/catalog/

foundries

www.astigmatic.com

www.atomicmedia.net/am

www.baselinefonts.com

www.bertholdtypes.com

www.blambot.com

www.bvfonts.com

www.chank.com

www.comicraft.com

www.cubanica.com

www.customfonts.com

www.dardenstudio.com

www.delvefonts.com

www.fontbureau.com

BRETLAND

www.letterror.com

www.ourtype.com

www.excelsiorpress.org/forsale/

type/QuakerCity.html

www.dutchtypelibrary.nl

BELGÍA

www.emigre.com/fonts.php

www.deniart.com commercialtype.com

www.fountaintype.com

www.campotype.com

Fontek-Fonts

www.insignedesign.com

www.greater-albion.com

www.dizajndesign.sk

SLÓVAKÍA

www.pcrd.ru

www.paratype.ru

RÚSSLAND

www.jyanet.com

www.klim.co.nz

NÝJA SJÁLAND

www.sandoll.co.kr/IR/index.asp

KÓREA

www.themicrofoundry.com

www.urwpp.de/english/home.html

www.lineto.com

INDONESÍA

www.letraset.com/products/162-

www.identikal.com

www.atf.com.au

www.germantype.com

www.fonts4ever.com

www.fonts.gestalten.com

www.exljbris.com/index.html

www.cape-arcona.com

www.burodunst.com

www.astype.de

www.astype.de

www.apply.de

ÞÝSKALAND

www.suitcasetype.com

www.stormtype.com

TÉKKLAND

www.typo.2d.lviv.ua

www.type.org.ua

www.rastvor.com.ua

www.mint.com.ua

www.andrij.com.ua

www.4thfebruary.com.ua

ÚKRANÍA

www.autodidakt.se

SVÍÞJÓÐ

www.swisstypefaces.com

www.new.myfonts.com

www.profonts.de

www.burodestruct.net

www.kapitza.com/fonts

www.houseind.com

ÁSTRALÍA

www.primetype.com SVISS

www.tomatej.com

www.fontsmith.com

www.garagefonts.com

www.lucasfonts.com

ÍSLAND

www.devicefonts.co.uk

www.garagefonts.com

www.tipo.net.ar

www.linotype.com

www.typerepublic.com

www.daltonmaag.com

www.galapagosdesign.com

www.sudtipos.com

www.lazydogs.de

www.neufville.com

www.underware.nl

www.crazydiamond.co.uk

www.fontshop.com

www.pampatype.com

www.kltf.de

www.felicianotypefoundry.com

www.typotheque.com

www.colophon-foundry.org

www.fonts.com

ARGENTÍNA

www.justanotherfoundry.com

www.emtype.net

www.re-type.com

www.clubtype.co.uk

www.fontosaurus.com

www.janfromm.de

www.dstype.com

www.neufville.com

www.aviationpartners.co.uk

www.boutrosfonts.com

www.fonthead.com

www.hvdfonts.com

www.baselab.net

www.lucasfonts.com

SPÁNN

www.hollandfonts.com

www.alias.dj

www.fonthaus.com

www.arabetics.com

www.a2-type.co.uk

www.fontdiner.com/main.html

ARABÍA


Fรกnatillรถgur almennings.

84


Hægt er að færa rök fyrir því að landið okkar Ísland sé bæði gamalt og ungt. Það fer bara eftir því hvernig við horfum á það. Við eigum elsta starfandi þing í heiminum, þing sem hefur starfað óslitið frá um 930. Um leið er eru ekki nema 67 ár síðan við fengum sjálfstæði. Þetta er ein af ástæðum þess að það er sérstaklega gaman að skoða hin raunverulegu íslensku tákn og merki og hugsa til þess hver þeirra séu í raun og veru íslensk. Allir sem hafa hlustað á prófessor Guðmund Odd Magnússon ræða þessi mál vita nú að mögulega er ekkert alíslenskt til í þessum málum. Fjallkonan er í raun grískur guð og tákn alls sem karlmannlegt er, víkingurinn er bara fínlegur hrokkinhærður gutti í stuttbuxum.

En eins mikið og víkingar og fjallkonur minna okkur á þjóðina sem við erum þá hljóta allir að vera sammála að ekkert

Hörður Lárusson

myndmál eða tákn er íslenskara en íslenski fáninn. Hann hlýtur bara að vera eins íslenskur og íslenskt getur verið. 85


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Íslenskasta tákn Íslands Hörður Lárusson [is/IS]

Talið frá vinstri Þórarinn B. Þorláksson listmálari, Ólafur Björnsson ritstjóri, Jón Jónsson (Aðils) dósent, Matthías Þórðarson þjóðminjarvörður og Guðmundur Björnsson landlæknir og formaður nefndarinnar

Áður en Íslendingar fengu í hendur fánann okkar árið 1915

aftur árið eftir þá á Þingvöllum. En þótt Íslendingum

voru notuð ýmis tákn, skildir og fánar til að auðkenna landið

færi að þykja vænt um Hvítbláann sinn, þá var hann ekki

okkar. Elsta merkið sem er vitað um er frá árinu 1258 og er

formlega samþykktur sem fáni þjóðarinnar og því í raun

talið vera merki sem Hákon Noregskonungur fékk Gissuri

lögbrot að flagga honum í stað þess danska. Það fyllti síðan

Þorvaldssyni, er sá síðarnefndi fékk nafnbótina jarl. Merkið,

mælinn þegar ungur Íslendingur ákvað að róa bát sínum

sem er skjöldur með 12 þverröndum bláum og silfruðum á

undir blaktandi bláum fána með hvítum kross. Hann

víxl, er af sumum talið eitt fallegasta tákn sem Íslendingar

var stöðvaður af dönskum hermönnum með valdi og

hafa átt. En það lifði stutt, því árið 1265 var það „uppfært“

handtekinn. Þetta gekk ekki lengur og Íslendingar orðnir

og bætt við gylltum fleti og rauðu ljóni. Þetta var kallað

allt of stoltir til að eiga ekki sinn fána. Þessi danski dugði

konungsmerki Íslands.

einfaldlega ekki lengur.

Árið 1593 sjáum við svo nýtt merki, enda komin undir

Það var því 1913 að Hannes Hafstein ráðherra bað Kristján

stjórn Dana. Innsigli Danakonungs fyrir Ísland, krýndi

X Danakonung um leyfi til að útbúa sérfána fyrir þjóðina,

útflatti þorskurinn á rauðum skildi, er enn í dag lang­lífasta

fána sem yrði notaður innanlands og í íslenskri landhelgi.

merki sem Íslendingar hafa átt.

Þetta samþykkti konungur, með því skilyrði að danski fáninn fengi jafn háan sess á lóð Stjórnarráðsins og báðum fánum

Á 19. öld sjáum við nokkur merki og fána ryðja sér rúms

ávallt flaggað þar saman.

í tilraun okkar að öðlast meira sjálfstæði. En það var ekki fyrren snemma á 20. öld sem eitthvað fór að gerast í alvöru

Hannes kom heim með góðu fréttirnar og setti strax

í því að Ísland fengi sitt eigið merki. Sinn eigin fána.

saman hóp manna sem fengu það verkefni að „hanna“

Einar Benediktsson lagði til, í grein árið 1897, að Íslendingar

af þeim Guðmundi Björnssyni landlækni og formanni

íslenska fánann. Þessi fánanefnd var skipuð í árslok 1913 ættu sannarlega að eiga sinn fána. Að hann ætti að taka

nefndarinnar, Matthíasi Þórðarsyni þjóðminjaverði, Ólafi

mið af öðrum evrópskum fánum, átti að hafa hvítan kross á

Björnssyni ritstjóra, Jóni Jónssyni (Aðils) dósent og Þórarni

bláum feldi (liti sem táknuðu himin og snjó) og var ástæðan

B. Þorlákssyni listmálara. Þessir herramenn fengu herbergi í

fyrir forminu að „krossinn væri fagurt og hentugt fánamerki“.

Alþingi til að funda í og má segja að þeir hafi fengið það verk

Þessi fáni var sama ár saumaður, honum flaggað og

að „ákveða“ að Hvítbláinnı væri hinn fullkomni íslenski fáni.

86


Ef konungur átti að samþykkja tillöguna sem var lögð fyrir hann varð hann að fylgja nokkrum reglum sem hann hafði sett. Þar á meðal var að fáninn mátti ekki líkjast öðrum þjóðfánum svo mikið að hægt væri að ruglast á þeim. Og það var einmitt þessi regla sem felldi endanlega þá hugmynd að Hvítbláinn gæti orðið þjóðfáni Íslands. Allt var gert til að sýna fram á að hann væri nægilega ólíkur og einna merkilegast er tilraun sem fánanefndin

Hið upprunalega (skjaldar)

framkvæmdi. Þeir sendu ungan dreng út í

merki Íslands (1258).

Engey með tvo fána, Hvítbláann og Sænska fánann. Þar fékk hann að húka í tvo daga og átti að flagga þeim til skiptis með óreglu­ legu bili. Á meðan sátu nokkrir heldri menn í bænum og kíktu út í eyju með kíki og skráðu niður tímann og hvaða fáni var uppi. Allir voru þeir vissir í sinni sök að það væri ekkert mál að sjá muninn. Allir höfðu þeir meira og minna rangt fyrir sér. Niðurstaðan var að Hvítbláinn var of líkur þeim Sænska, þó það væri aðeins verið að horfa yfir stutta vegalengd. Hvað þá

Skjaldarmerki Noregskonungs,

yfir lengri vega­lendgir á sjó í aftakaveðri?

sem konungur Íslands (1265).

Hvítbláinn féll á prófinu og var þar með ýtt út af teikniborðinu. Nú voru góð ráð dýr og nauðsynlegt að finna nýjan fána til að kynna fyrir konungi og eftir­ væntingarfullri þjóð. Og leiðin sem þeir fóru þá var vægast sagt söguleg. Þeir spurðu almenning hvernig þeim þætti að fáninn ætti að vera. Snemma 1914 birtist þessi auglýsing í nokkrum prentmiðlum landsins: Þorskamerkið (1593).

„Þeir sem hafa hug á að senda fána­­nefndinni tillögur um gerð íslenska fánans, eru beðnir að koma tillögum sínum til nefndarinnar fyrir marsmánaðarlok, og senda þær formanni nefndarinnar, Guðm. Björnssyni landlækni, Amtmannsstíg 1, Reykjavík.“ Það stóð ekki á svörum, því inn voru sendar 28 nýjar tillögur í texta­formi. Auk þeirra voru þó nokkrir sem mæltust til þess að halda sig við Hvítblámann. Tillögurnar voru, eðli málsins

Fálkafáninn (1874).

87


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Íslenskasta tákn Íslands Hörður Lárusson [is/IS]

Ef við skoðum sögubækurnar okkar er þó ekkert skrifað um hver á heiðurinn af fánanum okkar, þrátt fyrir að ýmsar kenningar séu til. Ef við skoðum staðreyndirnar sem eru þekktar kemur þó ýmislegt fram. Nokkrir aðilar sendu til dæmis inn þessa sömu tillögu til fána­nefndarinnar. Þeir voru Ditlev Thomsen ræðismaður í Kaup­ mannahöfn, Samúel Eggertsson kennari í Reykjavík, Eyjólfur Ásmundsson í Wynyard, Sask. Canada og B. R. Stefánsson á Reyðarfirði. Það var reyndar ekki einsdæmi við þessa tillögu að fleiri en einn senda inn sömu tillöguna, en samkvæmt, misgóðar og misgáfulegar. En allar voru þær

sögufróðir menn tengja fljótt saman nokkra í

þannig að gaman er að velta fyrir sér hvernig ímynd landsins

þessum hóp. Þá sérstak­lega Dietlev Thomsen

okkar hefði verið ef við hefðum til dæmis tekið upp köflóttan

og Samúel Eggertsson.

fána með fimm ólíkum litum. Eða hvít- og grænröndóttan fána með bláum grunni og hvítum krossi í fyrsta reit

Dietlev Thomsen var kaupmaður í Reykjavík

(reiturinn efst til vinstri í fánum). Nú eða einfaldlega

og hafði töluvert af peningum til að eyða og þar

heiðbláan fána með einni stórri hvítri stjörnu í miðjunni.

af mikil völd. Samúel var aftur á móti einnig

Eitt er víst að okkur hefði gengið verr að sannfæra heiminn

þekktur teiknari og hafði gert mikið af myndum

að við værum eitt af Norðurlöndunum, með öllum þeirra

sem sýndu landið okkar í rómantískum ljóma.

krossfánum.

Þeir voru að sögn góðir vinir og var því lítið mál að brugga sín á milli til að fá sína tillögu valda.

Tillögurnar komu jafnt frá menntamönnum sem bændum.

Mögulega fengu þeir fleiri aðila til að stinga

Nokkrir sendu inn tillögur sínar nafnlaust og aðrir voru vel

upp á þeirra tillögu og auðvelt hefur verið

þekktir listamenn (Jóhannes Kjarval). Ein tillagan í hópnum

fyrir valdamikinn og vel efnaðan mann eins

þótti þó greinilega bera af, því það var ein þessara tillagna

og Dietlev til að kynna hugmyndir sínar vel

sem hlaut náð fyrir nefndinni og var sett fram sem fyrsta

fyrir fánanefndinni.

tillaga fánanefndar. Henni var lýst á eftirfarandi hátt: Einnig er athyglisvert að til er mynd eftir Samúel,

„Þjóðfáni Íslands skal vera heiðblár (ultramarineblár) með hvítum krossi og hárauðum krossi innan í hvíta krossinum. Armar krossana skulu ná alveg út í jaðra fánans á alla 4 vegu. Breidd krossmarksins alls skal vera 2/9 af breidd fánans. Reitirnir við stöngina skulu vera rétthyrndir ferhyrningar og allar hliðar þeirra jafnstórar; ytri reitirnir skulu vera jafnbreiðir stangarreitunum, en helmingi lægri. Hlutfallið milli breiddar fánans og lengdar hans verður sem 18:25“.

dagsett nóvember 1913 (þrem mánuðum áður en auglýst er eftir tillögum), þar sem fáninn okkar sést við hún með fallegt íslenskt landslag í bakgrunni. Var þetta mögulega ein af leiðum þeirra til að gera almenning og fánanefndina „heita“ fyrir sinni hönnun til að auka líkurnar á að þeirra fáni væri valinn? Við vitum öll hvernig málið endaði, eða réttara sagt hvaða fáni endaði á fánastönginni. En nákvæmlega hvernig hann varð fyrir valinu og hver það var sem tók endanlega ákvörðunina verður líklega alltaf óstaðfest. Undirritaður

88

Glöggir hafa mögulega náð að teikna þessa mynd í

hallast að því að höfundur fánans sé í raun

hausnum á sér, en þetta er vissulega fáninn sem við

Samúel Eggertsson, sem fékk hann valinn með

þekkjum í dag sem Þjóðfáni Íslands.

aðstoð góðra vina.


En hvernig sem leiðin var, þá eigum við í dag fallegan fána. Og þó flestum þykir sinn fífill fegurri, þá er líka auðvelt að rökstyðja að fáninn okkar er grafískt mjög sterkur. Þetta sést vel þegar við horfum til dæmis á hann í fánaborg með fánum annarra þjóða. Formin eru einföld og litirnir sterkir. Það er þó einnig annað sem fáninn okkar hefur

Að sjálfsögðu eigum við að geta notað fánann okkar til að

enn þann dag í dag, sem er alls ekki algilt um

kynna það sem raunverulega er gott og íslenskt, kynna það

alla þjóðfána heimsins. Og það kemur útlitinu

sem allir eru sammála um að sé gott og íslenskt. Forðast að

á honum ekkert við. Hann er enn hreinn og

nota hann til að kynna skoðanir sínar. Það er einmitt þess­

ómengaður. Hvorki við né aðrar þjóðir tengjum

vegna sem það er grein í fánalögum Íslands um að enginn

hann við stríð, ófrið eða aðra óæskilega hluti.

má nota fánann í merki sitt án sér­­staks leyfis. Við virðumst

Meira að segja í gegnum ógöngur íslenska fjár­

hinsvegar halda illa utan um þessa einföldu reglu og því

málakerfisins tókst okkur að halda fánanum

sést fáninn okkar oftar í allskyns merkjum hér og þar. Nú

utan þess. Icesave merkið virðist hafa tekið

undanfarið er hann orðinn sérstaklega áberandi í merkjum

allan hitann myndmálslega og eigum við

flokksþinga hinna og þessa stjórnmálaflokka, sem og

gegnsæja regnbogalitaða merkinu mikið að

merkjum fyrir félög og hópa sem koma saman undir þeim

þakka að því leyti.

formerkjum að bæta land og þjóð.

En við þurfum að passa okkur. Það þarf allt

Þetta hljómar allt sakleysislega, en ef við horfum til nágranna

of lítið til til að saurga þjóðfána. Sum lönd

okkar Danaveldis, þá er fáninn þeirra einmitt búinn að lenda

lenda meira að segja svo illa í því að þeim er

í nákvæmlega þessu. Það mun taka einhver ár að leiðrétta

nauðsynlegt að skipta alfarið um fána.

almenningsálitið. Ef það verður hægt. Flokkurinn Dansk

Slíkt fána-kennitöluflakk er eitthvað sem

Folkeparti notar danska fánann í merki sínu og mikið í

við viljum forðast að fremsta megni. Helstu

allri kynningu. Nú er staðan orðin slík að margir Danir eiga

hættur sem að okkur steðja í dag liggja í

erfitt með að líta á fánann sinn öðruvísi en að hugsa um

misnotkun fánans í vörumerkjum, flokks­

þennan tiltekna flokk. Þetta gleður eflaust ímyndarhöfund

merkjum, fyrirtækjamerkjum og slíku.

flokksins óendanlega, en á kostnað hvers? Við sitjum með þennan fallega, skýra og ómengaða fána. En er hann íslenskur? Eða er þetta bara Norski fáninn þar sem er búið að rugla litareitum? Við erum komin aftur í spurninguna; er eitthvað í raun alveg íslenskt? Flókna svarið má ræða fram og til baka. En einfalda svarið er að hann er að sjálfsögðu alíslenskur. Alveg eins og fjall­konan er íslensk og hýri víkingurinn. Myndmálið er efalaust alþjóðlegt, en það sem skiptir meira máli er að rómantíkin sem umlykur alla þessa þessa hluti er það sem gerir þá þjóðlega. Það sem gerir þá okkar. Og það er nákvæmlega þessi tilfinning sem gerir þá íslenska. Pössum fánann okkar. Hann er enn ungur, en með okkar hjálp á hann bjarta framtíð fyrir sér um ókomna tíð, þetta íslenskasta tákn sem til er.

89


LÆSI ÍSLENDINGA Niðurstöður úr könnunum Félagsvísindastofnunar og Námsmatsstofnunar á lestrarvenjum íslendinga


Lesskilningur grunnskólanemenda: Samanburður á Norðurlöndunum. Niðurstöður Pisa 2000 og samræmdra prófa. Námsmatsstofnun. Rit 8 - 2006.

20

15

GB

10

DK

FI

NO

5

Meðallesskilningur

-5 IS

-10

Lesskilningur í ljósi þjóðfélagslegrar virðingarstöðu starfs foreldra

Ísland stendur í stað

+ Meðallesskilningur

Danmörk og Finnland

Noregur

Bretland

Lesskilningur barna sem eiga systkini

91


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Læsi Íslendinga Egill Rúnar Viðarsson [no/is] Halla Sigríður Haugen [is/is] Stella Björg Björgvinsdóttir [is/is]

Vikulegar lestrarvenjur framhaldsskólanema: Ungt fólk 2010. Samanburður rannsókna frá 2004, 2007 og 2010. Rannsóknir og greining, Háskólanum í Reykjavík. Mennta- og Menningamálaráðuneytið. 2011

Lestur dagblaða

26 mín.

Lestur bóka annarra en skólabóka

43 mín.

Facebook

14 klst og 53 mín

92


Læsi fullorðinna: Lesiðni og ritvenjur. Elísabet Arnardóttir, Guðmundur Kristmundsson og Amalía Björnsdóttir, 2006.

51%

40%

42%

18% 12%

23% 15% 12%

11%

%

34 ára og yngri

48

10%

8%

33%

35 ára til 45 ára

Aldrei Sjaldan 4–6 sinnum í viku 2–3 sinnum í viku Daglega

25%

55 ára og eldri

Aldursskipting heildar SMS notkunar fullorðinna

Fullorðnir sem spjalla á netinu

Daglega 2–4 sinnum í viku Sjaldan Aldrei

0%

10%

20%

30%

40%

50%

Fullorðnir sem lesa sér til ánægju 93


Nadine Chahine

Stundum er hönnun leturgerðar meira en útlínur og punktar, leturgerðin er meira en summa hluta hennar. Stundum hefur verkefni sál, sláandi hjarta og gegnir lykilhlutverki á tímum pólitískrar og samfélagslegrar spennu. Þessi leturgerð er rödd dagblaðs sem berst fyrir lífi sínu á tímum pólitískra aftaka og samfélagsþrýstings. Þessi leturgerð er um frelsi fjölmiðla og viljann til að halda áfram, að láta ekki þagga niðri í sér með andófi og kúgun. Hún er um hönnun í þjónustu stærri og æðri málstaðar. Þessi kynning er sagan um þessa leturgerð, þetta dag­ blað og baráttuna við að lifa af.

95


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Verkefni með sál Nadine Chahine [lb/ger]

Austurlanda, sveipað langri sögu frábærrar blaðamennsku og pólitísks sjálfstæðis. Það er líka dagblaðið sem ég óx úr grasi við að lesa. En síðustu ár hafa útdeilt því hverju áfallinu á fætur öðru. Árið 2005, í kjölfar pólitískrar ókyrrðar í landinu, steig dagblaðið fram og beint inn á hinn pólitíska vettvang og krafðist þess að sýrlenski herinn yrði kallaður heim frá Líbanon. Þessi afstaða varð þeim dýr, fyrst þegar leiðandi blaðamaður blaðsins, Samir Kassir, var ráðinn af dögum og síðar, þegar aðalritstjóri þess, Gebran Tueni, var einnig ráðinn af dögum. Í landi sem er eins óstöðugt og Líbanon, getur hollusta við málfrelsi verið goldin mjög dýru verði. Forysta dagblaðsins fell í skaut dóttur Tueni, Nayla, sem þá var aðeins 23 ára. Dagblaðið stóð þá frammi fyrir prófraun sem ráða myndi örlögum blaðsins. Í fyrsta lagi þurfti blaðið að halda áfram þeim stuðningi sínum Lífið snýst um meira en mat, kynlíf og

við málfrelsi sem hafði skilgreint fyrstu ár

húsaskjól og það er meira fólgið í grafískri

þess. Í öðru lagi þurfti það einnig að þróast

hönnun en einfaldlega gott umbrot.

og hlaupa uppi lestrarvenjur lesenda dagsins

Í neysluveröld eins og okkar hlýtur hönnun

í dag. Þannig að sem virðingarvott við látinn

að vera meira en bara umbúðir?

föður sinn og sem merki um hollustu við stofnunarhugmyndir dagblaðsins, stóð Nayla

Sem leturhönnuður felst starf mitt aðallega

Tueni fyrir því verkefni að endurhanna allt

í tvenns konar verkefnum: leturgerð sem

umbrot dagblaðsins og hún fékk alþjóðlega

ætlaður er staður á almenningsbókasöfnum

hönnuðinn Mario Garcia til að sjá um þetta

okkar og leturgerð sem er hönnuð „eftir

mikilvæga skref. Mario skrifaði mér svo

pöntun“ fyrir viðskiptavini. Þetta er það starf

þennan sama þriðjudagsmorgun til þess að

sem mig langaði alltaf til að vinna og ég hélt

segja mér af þessu frábæra frumkvæði.

í einfeldni minni að þetta væri rétta leiðin; eða ég hélt það þangað til einn kaldan þriðjudag í nóvember í fyrra. Sjáið til, að hanna fyrir viðskiptavin sem þú hittir í starfi þínu er eitt, en að hanna fyrir stofnun sem er ein af meginstoðum heimalands þíns, er allt önnur saga. Dagblað sem hefur lifað lengra sjálfstæðu lífi en þitt eigið land, það er svo sannarlega ekki bara venjulegur vinnudagur. An-Nahar, sem á arabísku þýðir „dagurinn,” hefur verið leiðandi dagblað Líbanon allt frá stofnun þess árið 1933. Það hóf prentun fullum áratug áður en Líbanon fékk sjálfstæði sitt. An-Nahar er eitt virtasta dagblað Mið96


Fyrirmælin sem fylgdu verkefninu voru hins vegar einföld. An-Nahar er enn sama dagblaðið en það þarf að hrista af sér árin og stíga fram á twitter-öldina. Fréttir í dag eru lesnar á allt annan hátt en fyrir áratug. Nútímadagblað þarf að aðlaga sig því hvernig við lifum í dag. Þetta er hröð öld og það að lesa langt órofið mál er sannur munaður. Þegar kom að leturgerðinni var verkefnið að skapa blaðsíður sem anda. Leturgerðin þurfti að grípa hvíta svæðið af fagmennsku og leyfa því svo að flæða aftur út. Svipað stofum í opnu plani, sem nú eru í tísku, þurfti rýmið að vera yfirvegað, vel nýtt, en þó umlykja einingarnar sem ein heild. Meginmálsletri dagblaðsins var haldið, Marwan, og Univers Next Arabic var bætt við fyrir áhersluatriði, myndatexta og fyrirsagnir efnisflokka. Þessar tvær leturgerðir mynduðu fyllinguna, hinn lifandi gráa massa sem dagblaðið samanstendur af. Það sem vantaði var röddin, leturgerð fyrirsagnarinnar sem færir þér fréttirnar, góðar eða slæmar. Tillaga Linotype, sem lögð var fyrir Mario og Nayla, var að sérhanna útlit sem færði blaðið til nútímans og næði augum lesenda sem ættu leið hjá. En leturgerð fyrirsagnanna átti líka að vera miklu meira en það. Hún var virðingarvottur við hinn látna ritstjóra, skilaboð um úthald og þrautseigju, tileinkun til málfrelsis. Hin nýja leturgerð, Gebran2005, er meira en safn bókstafa. Það er rödd An-Nahar sem segir: Við erum komin til að vera. Það er ekki svo einfalt að þýða þessi orð yfir í form og útlínur. Svarið kom með því að nálgast leturhönnunina eins og höggmyndalist. Sérhver bókstafur er í sjálfum sér höggmynd. Form hans er stöðugt, vel skilgreint, laust við prjál og deyft af kraftmikilli orku. Formið og hlutföllin eru hin hefðbundna dagblaðsfyrirsögn í Naskh leturgerð, en hreinleiki formsins og opnun gefur henni tilfinningu sem segir mikið í dag og á morgun.

97


Snemma í verkefninu spurði ég Mario: „Bara til að vera örugg um að við séum á sömu nótum, ég var að velta fyrir mér anda letursins. Ef við vildum hanna þetta með latneskum stöfum, hvaða fyrirsagnaleturgerð sæir þú fyrir þér?“ Svar hans var ljóðrænt: „Ó, en áhugaverð og ljúf spurning“. „Í hreinskilni sagt hafði ég aldrei fyrr sett anda og letur í sömu setningu. Það tók mig 40 ár og verkefni á arabísku sem hreyfðist hraðar en byssukúlur, ungan framkvæmdastjóra að reyna sitt best til að heiðra minningu föður síns, og að vera undir þrýstingi um að varðveita það besta í líbanskri blaðamennsku, meðan klukkan tifaði …“ „Í þeim skilningi, kæra Nadine, fara andinn og letrið saman. En þegar betur er að gáð þá fara andinn og efnið alltaf saman. Þú og

Já, það er meira fólgið í lífinu og örugglega

Reed, sem hannið stafróf, vitið það“.

meira fólgið í hönnun. Þetta verkefni, að minnsta kosti fyrir mig persónulega, var annað

„En þetta er einn af þeim dögum þar sem þú

og meira en bara að hanna aðra leturgerð

uppgötvar eitthvað yndislegt og mikilvægt:

og jafnvel meira en gleðin yfir að geta látið

andann og letrið“.

verk sem ég hef gert bjóða Líbanon góðan dag hvern einasta dag. Þetta var tækifæri til

„Svo að, í anda letursins og til að svara

að tala í gegnum línurnar og leið til að styðja

spurningu þinni með meiri orðaflaumi en

tjáningarréttinn og málfrelsið. Málið snýst ekki

þú vilt, þá hef ég ákveðið að sýna hvernig

um að vera sammála þessum stjórnmálaflokki

ég hugsa anda hins sögulega, særða og

eða hinum, heldur snýst það um réttinn til að

virta An-Nahar.“

eiga samræður á annað borð.


99


‫ ة ة� �ةم����م� ة ب� �مس�� ة ة‬Fordæmislausir ����� ‫ ���در ة�م�ة��� ��ة�ر ب�و‬möguleikar

hönnunar

‫ة ة‬ � ‫���در‬ ‫�ةم����م� ة‬ ���‫ة�م�ة‬ ‫ب‬ ‫ة‬ ����‫���ة��مرس�ب��و �ة‬

Tómas Hendriksson Míló


Sá grundvallarmunur sem er á latnesku og arabísku letri gerir tölvuvæðingu arabísks leturs að einhverju öðru og meira en leturhönnunarverkefni. Mesta áskorunin við setningu arabískrar leturgerðar í forritum og fjölmenningu er að finna jafngildi við latneskar leturgerðir án þess að fórna innri og ytri hutföllum og fagurfræði hvors stafrófs fyrir sig.

Aðlögun tungumálsins Hröð alþjóðavæðing hefur skapað eftirspurn

Mynd 3. Samsíða málsgreinar með texta og þýðingu sem eru í góðu jafnvægi,

eftir margmála letursetningu á þjálu og módúlar

settar í Adobe Minion (latneska 120% leiðandi) og Tasmeem Naskh (200% leiðandi).

formi. Með þeim arabísku leturgerðum sem í boði eru er nær ómögulegt að reiða sig á jafngildi í stærð leturgerða. Þetta gerir það að verkum að umbrot sem til er, til dæmis á ensku, er ekki hægt að gera arabískt með því að setja arabískan texta í stað þess enska, án þess að gera einnig tölvuverða leiðréttingu á stærðarhlutföllum. Venjulega er þörf á allt að 140 prósenta leiðréttingu á stærðarhlutföllum. Þetta gerist venjulega á fréttavefjum, í vörulistum og í tækniskjölum.

Margmála jafnvægi Arabískar leturgerðir eru venjulega látnar samsvara hinum latnesku. Í tilraun til að

Mynd 2. Samsíða málsgreinar með texta og þýðingu sem ekki eru í jafnvægi, settar í Lucida Sans Unicode (latnesku og arabísku). Bæði tungumálin nota sömu leturstærð með sjálfkrafa leiðandi tungumáli (120%).

stilla þær saman er kvarði latneska letursins, venjulega hæð lágstafa, notuð sem staðalhæð fyrir arabíska letrið. Með öðrum orðum, allri arabískunni er þröngvað undir þak sem skilgreint er af latneskum lágstöfum. Þetta er afleiðing þeirrar vestrænu hugmyndar að allar leturgerðir þurfi að hafa x hæð sem á ekki endilega við um arabísku. Arabíska er í eðli sínu þannig að uppbyggingin er breytileg en byggir á tígullaga punkti sem hefur enga fasta hæð. Mynd 1. Efsta línan á þessari mynd sýnir arabískar og latneskar leturútgáfur af einni tvímála leturgerð. Neðri línan á þessari mynd sýnir að hönnun WinSoft-DecoType Tasmeem er ekki stýrt af x-hæð heldur eðlislægu jafngildi.

101


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Fordæmislausir möguleikar hönnunar Thomas Milo [nl/nl]

Samsíða textar Þegar leturgerðarpar er notað til að móta enskan og arabískan texta samsíða, þá kemur strax í ljós að það sem ætlunin var að væri jafngild uppsetning, á í raun illa saman – arabískan verður alltof lítil í samanburði við enskuna og sem sjálfstæð arabíska, alltof samþjöppuð. Mynd 4. Sami texti og áður, sem nú blandar saman tvenns konar letri. Málsgreinin

Að binda latnesku og arabísku saman í sömu

til vinstri hefur arabísku að frumletri og latneska innskotið virðist risa­vaxið. Máls-

leturstærð að nafninu til, innan einstakrar

greinin til hægri hefur latnesku að frumletri – arabískan virðist dvergvaxin.

málsgreinar, leiðir til furðulegra áhrifa: latneskan virðist risavaxin þegar frumletrið er arabískt. Þegar frumletrið er latneskt, þá verður arabískan svo dvergvaxin að það er erfitt að lesa hana. Þetta misræmi stafar af áherslu í hönnuninni á latneska flatarmálsfræði, sem einfaldlega á ekki við fyrir arabísku. Þetta er almennt vandamál við arabískar leturstærðir og sem afleiðing þessa þá er eiginlega ómögulegt að blanda saman sömu stærð af arabísku og latnesku. Hönnuðir WinSoft-DecoType Tasmeem hafa

Mynd 5. Svona fæst WinSoft Tasmeem við margmála texta: hvor leturgerð

aftur á móti rannsakað möguleikann á því að

fyrir sig heldur virðingu sinni.

stilla arabíska leturgerð á grundvelli inntaks frekar en formgerðar. Markmið hönnunaræfingarinnar var að finna bestu sjónrænu framsetninguna fyrir hvora leturgerð fyrir sig – arabísk og latneska – og jafnframt að láta þær passa saman. Í stuttu máli var kosið að vinna ekki með þýðingar heldur með texta á einu og sama tungumálinu, en með tveimur mismunandi leturgerðum. Svo vildi til að persneska bauð upp á tilvalið umhverfi fyrir þetta, þar sem hún er til bæði á arabísku letri (Farsí í Íran, Darí í Afganistan) og á kyrillísku letri (tadsjikísku, sem notuð er í mið-asíska lýðveldinu Tadsjikistan).

102


Hafa verður í huga að ólíkt textagerð fyrir auglýsingar, þar sem hægt er að endurskrifa texta að vild til að skapa sjónrænt jafnvægi, þá er venjulegt verklag í margmála vinnu að formið þjónar inntakinu en ekki öfugt. Til þess að stilla arabíska letrið á viðeigandi hátt gagn­ vart latneska letrinu, samkeyrðu hönnuðirnir marga kílómetra af samsíða texta á letur­ gerðunum tveimur, og sóttu hann af persnesku vefsíðu BBC World. Í fyrsta lagi var sú hugmynd staðfest að latnesku og kyrillísku umritanirnar hefðu sama „særými“ þegar þær voru í sömu leturgerð, stærð,með sama línubili og í sömu dálkavídd. Kyrillísku málin reyndust þau sömu og þau latnesku. Stærðinni á arabíska textanum Mynd 6. Vefsíða BBC World flytur daglegar fréttir í samsíða texta. Slíkar

var breytt þar til gott jafnvægi fannst með tilliti

vefsíður krefjast að jafnaði jafnvægis sem miðast við efni texta. Dæmi af

til kyrillískunnar, en slakaði ekki á kröfum um

persneska BBC: http://www.bbc.co.uk/persian/tajikistan/story/2006/09/ 060905_rm_khalili_book_release_cyr.shtml

innri fagurfræði arabísks leturs. Sérhvert letur – ekki aðeins hið allsráðandi latneska (dulbúið kyrillískt) letur – fékk sitt eigið kjörlínubil. Hin nýju stillingarviðmið draga úr ósamrýmanlegum niðurstöðum þegar unnið er með blandaðar málsgreinar. Loka­prófið var jafnvægi tungu­ málanna: ensk þýðing arabísks texta. Vel þekktum bókahönnuði var boðið að rannsaka möguleika Tasmeem. Niðurstöðurnar tala sínu máli (mynd 8).

Mynd 7. Arabískt letur (Tasmeem Naskh) með kyrillísku letri (Adobe Minion). Punktastærðirnar eru þær sömu en hvort letur um sig hefur sitt eðlilega línubil. Textinn er settur saman úr farsí og tadsjikísku, eins og sýnt er á skjáskotunum af BBC World til vinstri.

103


Mynd 8. Þetta sýnishorn var hannað og sett af Robert Bringhurst í höfuðstöðvum Decotype í Amsterdam. Arabíska letrið er Tasmeem Naskh, hannað af Thomas Milo & Mirjam Somers. Latneska letrið er Adobe Jenson. Það var teiknað af Robert Slimbach, byggt á rómverskri stálskorinni leturgerð í Feneyjum árið 1469 eftir franska meistaraprentaranum Nicolas Jenson. Þýðingin er eftir Dr. Josef W. Meri. Textinn er fenginn úr útgáfu hans á verkinu, sem gefið var út árið 2004 af Darwin Press, Princeton, New Jersey. Höfundarréttur © 2004 Darwin Press, Inc.


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Mitt liv som thorn Michael Everson [us/us]


„Eftir þetta ákvað ég að læra fornensku og þýða Bjólfskviðu sjálfur. Ég var fjórtán ára.“

Ég eiginlega ekki hvernig átti sér stað að ég tók

ég þorn með armi á lágleggnum ꝥ, sem var

ástfóstri við bókstafi og lögun þeirra. Var það

notaður til að skrifa þæt eða that, og ég tók

stafrófskverið hans Dr. Seuss On Beyond Zebra?1

upp á því að nota hann í eigin handskrift

Ég man ekki til þess að hafa lesið hana þegar

og geri enn.

Random House. ISBN 0-39480084-2

Press.

lega af því að hafa uppgötvað þorn og eð. Lífsstarf mitt við að táknbinda bókstafi og skriftir í

Nichol Williamson af LP plötu að lesa Hobbitann

Alþjóðlega stafasettið er byggt á þessum áhuga;

3

og áhugi minn á þeim eykst því meira sem ég

haldinu bækurnar um Hringadróttinssögu.

læri um merki og tákn.

Ég las þær. Og las þær aftur. Og aftur og aftur.

e. The Universal Character Set (UCS)

3

varð það til þess að ég las bókina, og í fram­

Henry Sweet, Anglo-Saxon Primer, Oxford: Clarendon

Ef til vill stafar ást mín á leturformum raunveru

Ég veit að þegar ég fyrst þegar ég hlustaði á

Theodor Geisel (Dr. Seuss), On Beyond Zebra, New York:

2

ég var barn (en ég á eintak í dag og tel það til fjársjóðanna minna).

1

4

Sewell, Byron W., Áloþk’s Adventures in Goatland, Cathair na Mart: Evertype, 2011, ISBN 978-1-904808-76-3.

Að lokum kom þar að ég las ævisögu Tolkiens

Þorn er til í íslensku og, auðvitað, í fornensku,

eftir Humphrey Carpenter og komst að því að

miðensku og í gotnesku. Fyrir skömmu, eins og

áhrifavalda hans var að finna í Bjólfskviðu

lesendur tímaritsins munu komast að, gaf ég

og öðrum germönskum frásögnum. Svo ég

út bókina Ævintýri Áloþks í Geitlandi4 þar sem

fór á bókasafnið og fékk að láni tvær útgáfur

Zumorigénflit tungumálið þjóðnýtir bæði þorn

sögunnar. Önnur var á bundnu máli. Hin á

og eð. Er ég einungis að geðjast sjálfum mér?

óbundnu. Þær voru gjörólíkar hvor annarri!

Kannski. En á þennan hátt kynnast einhverjir enskumælandi lesendur þessum og fleiri bók-

Eftir þetta ákvað ég að læra fornensku og þýða

stöfum, og hver veit? Ef til vill verður bókin til

Bjólfskviðu sjálfur. Ég var fjórtán ára. Ég fór

þess að einhver strákur eða stelpa fá brennandi

til bóksala sem seldi notaðar bækur – í Tucson

áhuga á leturformum.

Arizona, og ég hafði aldrei áður komið bókabúð sem seldi notaðar bækur – og þar, í einni

Ótrúlegt en satt uppgötvaði ég nýlega tilbúið

hillunni, fann ég – bókina Fornenska fyrir

tungumál, Talossan, sem inniber þorn. Ég vonast

byrjendur eftir Henry Sweet.2

til að Ævintýri Lísu í Undralandi verði þýdd á það tungumál á næsta ári. Mig langar ennþá að

Þetta var svo frábært! Sérhljóðarnir með lang-

eignast Ævintýri Lísu á íslensku. Þegar ég var

hljóðstáknum og tveir magnaðir bókstafir sem

í Reykjavík var mér sagt í öllum bókabúðum að

ég hafði aldrei áður augum litið, eð og þorn.

upplagið væri uppurið. Ég myndi fyllast stolti

Ég fékk nákvæma eftirprentun af Bjólfskviðu frá

ef unnt væri að gefa hana út aftur sem bindi

„The Early English Text Society“ og í henni fann

í seríunni minni af þýðingum á bókinni.

107


Zumorgíska tungumálið, zumorigénflit, er einangrað tungumál með mörg einkenni tyrknesku og kákasísku tungumálanna. Hljóðkerfi þess er sláandi líkt hljóðkerfi basjkírisku frá Basjkortostan, þótt zumorigénflit hafi fram yfir fjölmargar sérstakar samhljóðaþyrpingar, sem ekki þekkjast í því tungumáli. Þótt zumorigénflit hafi til skamms tíma verið rituð bæði með arabísku og kyrillísku letri, þá voru bæði þessi ritkerfi lögð á hilluna eftir að tveir trúboðar mormóna frá Íslandi, Steinar Steinsson og Guðmundur Guðmundsson, vörðu mörgum mánuðum í að vinna með Lizg-fólkinu. Fá samtöl leiddu af heimsókn Steinars og Guðmundar til Ŋúg, en þeir félagar skildu eftir sig arfleifð stöðugrar réttritunar, sem Róaž Wiðs notfærði sér í þýðingu sinni. Stafróf zumorigénflit er sem hér fer eftir:

Áhersluatkvæði eru merkt í réttrituninni með broddi, nema sérhljóðarnir æ, ö og ü, sem eru í eðli sínu með áherslu, sem og tvíhljóðin ay, ey, oy og öy (þegar þau eru ekki í enda orðs). Áherslusérhljóðar eru gjarnan aðeins lengri en sérhljóð án áherslu og hafa lokaðri einkenni. Eftirfarandi lykill mun aðstoða lesendur sem ekki þekkja zumorigénflit.


Aa/Áá

[ɑ] eins og a í íslenska orðinu faðir. Hið langa á er

Nn

[n] eins og n í íslenska orðinu nafa.

ekki eins og hið íslenska á, það er lengri útgáfa af a. Tvíhljóðið ay er eins og æ í íslenska orðinu sæll.

Ŋŋ

[ŋ] eins og ng í enska orðinu singer; með g (ŋg) eins og ng í enska orðinu finger.

Bb

[b] eins og b í íslenska orðinu baða.

Cc

[ts] eins og ts í íslenska orðinu tsetsefluga. Þetta

það er stutt eða eins og o í íslenska orðinu boga

hljóð er aðeins notað í tökuorðum úr téténsku,

þegar það er langt. Tvíhljóðið oy er eins og oy í

avörsku, rússnesku og öðrum tungumálum.

enska orðinu boy.

Oo/Óó

[ɔ] eða [oː] eins og o í íslenska orðinu bobbi þegar

Čč [tʃ ] eins og ch í enska orðinu chin.

Pp

[p] eins og p í íslenska orðinu pinna.

Dd

[d] eins og d í íslenska orðinu daður.

Qq

[q] k aftast í hálsinum eins og q í arabíska orðinu

Ðð

[ð] raddað, eins og ð í íslenska eða.

Ee/Éé

[ɛ] eða [eː] eins og e í íslenska orðinu detta þegar

al-Qur’ān. Rr

[r] skrollað eins og r í skosk-enska orðinu grin.

Ss

[s] eins og s í íslenska orðinu saga.

íslenska orðinu deyða.

Šš

[ ʃ ] eins og sj í íslenska orðinu sjá.

Ff

[f] eins og f í íslenska orðinu faðir.

Tt

[t] eins og t í íslenska orðinu taka.

Gg

[ɡ] eins og g í íslenska orðinu geit.

UU/Úú

[ʊ] eða [uː] eins og u í enska orðinu put þegar það

Ǧǧ

[ɣ] raddað ħ [x] eins og g í þýska orðinu sagen,

það er langt. Tvíhljóðið uy kemur ekki fyrir

eins og ğ í tyrkneska orðinu ağa, eða dh í írska

í zumorigénflit.

það er stutt eða eins og ei í íslenska orðinu skeið þegar það er langt. Tvíhljóðið ey er eins og ey í

er stutt eða eins og ú í íslenska orðinu snúður þegar

orðatiltækinu mo dhuine. Vv

[v] eins og v í íslenska orðinu vinurt.

Ww

[w] eins og w í enska orðinu win.

orðinu Bach.

Yy

[ j] eins og y í enska orðinu yen eða hippy.

[ɪ] eða [iː] eins og i í íslenska orðinu pinna þegar það

Zz

[z] eins og z í enska orðinu zen.

það er langt.

Žž

[ʒ] eins og s í enska orðinu measure.

[dz] eins og dz í enska orðinu adze. Þetta hljóð er

Þþ [ θ] eins og þ í íslenska orðinu þorn.

Hh

[h] eins og h í íslenska orðinu hafa.

Ħħ

[x] eins og ch í skosk-enska orðinu loch eða þýska

Ii/Íí

er stutt eða eins og í í íslenska orðinu pípa þegar

Jj

aðeins notað í tökuorðum úr téténsku, avörsku, rússnesku og öðrum tungumálum.

Ææ

[æ] ekki eins og hið íslenska æ; eins og a í ensku orðunum man eða hat.

J

[dʒ] eins og g í enska orðinu gin eða j í enska orðinu Jim.

Öö

[ø] eins og ö í íslenska orðinu jökull. Tvíhljóðið öy er eins og ö með stuttu i á eftir.

Kk

[k] eins og k í íslenska orðinu kaðall.

Ll

[l] eins og l í íslenska orðinu lafa.

Mm

[m] eins og m í íslenska orðinu maður.

Üü

[y] eins og u í franska orðinu lune eða ü í þýska orðinu grün. Tvíhljóðið üy kemur ekki fyrir í zumorigénflit.

109


éríLEnKir bóctafir

Sigríður Rún


Eru til „séríslenskir“ bókstafir? Stafrófið sem við notum í dag hefur tekið miklum breytingum frá því að Íslendingar fóru að skrifa á miðöldum. Íslendingar tóku m.a. bókstafi úr latneska og engilsaxneska stafrófinu og á 12. öld var skrifuð metnaðarfull ritgerð sem átti að „rita oss íslendingum stafróf.“1 Fyrsta málfræðiritgerðin var rituð í þeim tilgangi að búa til íslenskt stafróf. Latínustafrófið barst hingað til lands með kristninni en það reyndist ekki fullnægja þörfum íslenskunnar að öllu leyti. Því varð að bæta við stöfum og taka aðra út. Til að byrja með var bætt við fjórum sérhljóðum í stafrófið; ö, e, ø og y, en fyrir voru sérhljóðin a, e, i, o og u.2 Bætt var við deplum fyrir ofan sérhljóðin til að sýna nefkveðni og voru þau þá orðin 18 en 36 þegar tekið var tillit til lengdar; löngu sérhljóðin voru merkt með broddi. Bókstafirnir lifðu mislengi og hafa sumir sem Allar upplýsingar í þessari

áttu sér stað og tilgang í stafrófinu horfið eða vikið

grein eru munnlegar heimildir

fyrir öðrum alþjóðlegri stöfum. Við höfum því

fengnar með viðtölum við

1

Guðvarð Má Gunnlaugsson,

átt mun fleiri bókstafi en þá sem við notum

handritafræðing, nema að

núna. Örfáir sem enn standa getum við stolt

annað sé tekið fram.

kallað séríslenska.

The First Grammatical

Í dag, árið 2012, samanstendur íslenska stafrófið

Treatise, útgefandi Hreinn

af 32 bókstöfum og 4 viðbótarstöfum (c, q, z og

Benediktsson, Reykjavík,

2

1972,bls. 208.

w) sem sjaldan eru notaðir.3

The First Grammatical

Á miðöldum töldu sérhljóðin 36 bókstafi og svo

Treatise, útgefandi Hreinn

bættust samhljóðin við. Þetta var vegna þess

Benediktsson, Reykjavík, 1972, bls. 210.

að í íslenskri tungu voru mun fleiri sérhljóð en nú eru sem túlka þurfti í bókstöfum. Þúsund

3

http://visindavefur.hi.is/

árum seinna standa okkar kæru 32 bókstafir

svar.php?id=6629 (Skoðað

eftir. Er íslenska tungan fátækari eða fallegri

5.12.2011)

fyrir vikið? Það er spurning.


Ljósmynd: Brot úr Egils sögu Skallagrímssonar, um 1250. Elsta varðveitta handrit Íslendingasagna. Birt með góðfúslegu leyfi frá Stofnun Árna Magnússonar, í íslenskum fræðum, Reykjavík.

Greinin var unnin í góðu samstarfi við Guðvarð Má Gunnlaugsson, handritafræðing og fær hann fyrir hjálpina hinar beztu þakkir.

116


Xímalína 0 110

0 120

0 130

14 0

0

0 150

séríLEnscra bóctafa 0 160

0 170

0 180

0 190

20 0

117

0


<ö> var búið til út frá [ao] á 12. öld og var notað fyrir opið o-hljóð sem var hljóðvarp af [a]. Stafirnir Ø og ö voru notaðir samhliða og táknuðu sitthvort ö-hljóðið, en á 13. öld runnu þessi tvö hljóð saman í [ö] og rugluðust þá skrifarar oft á því hvaða tákn þeir ættu að nota. Gegnum aldirnar hafa því verið notaðar mjög margar útgáfur af þessum bókstaf; ö, Ó, o, Í, ø, á (lítið notaður) A (límingur) og O (límingur). Allt þetta rann svo saman í <ö>, með tveim deplum í prenti og tveimur broddum í skrifmáli.

Myndskreyting Sigríður Rún


<ð> var ýmist skrifað með striki eða lykkju og kom inn í íslensku á fyrri hluta 13. aldar frá Norðmönnum en er upprunalega komið frá Engilsöxum. Íslendingar hættu að nota <ð> á síðari hluta 14. aldar og var þá notað <d> eða <þ> í staðin. Stafurinn var tekinn upp aftur á fyrri hluta 19. aldar fyrir tilstilli danska málfræðingsins Rasmus Rask, og var þá skrifað með striki en ekki lykkju. Stafurinn hefur að öðru leyti ekki þróast mikið útlitslega séð. <ð> er notað í færeysku ritmáli þótt það sé ekki til sem hljóð í málinu.

Myndskreyting Stella Björg Björgvinsdóttir


<2> (rótunda) var algeng í upphafi skriftar en hvarf á 17. öld. Í latínuskrift á 7. og 8. öld var til límingurinn <R>. Seinna losnaði R-hlutinn frá <o> og varð sjálfstæður stafur en var fyrst í stað aðeins notaður á eftir <o> (og <ø> og <ö>). Síðar var hægt að nota þennan staf á eftir <d> og <ð>, svo fleiri bjúgum stöfum (svo sem <p>), síðar fleiri stöfum (t.d. <a>) og að lokum (á s.hl. 15. aldar) á eftir hvaða staf sem var.

Myndskreyting Veronika Gorbacova


<þ> var tekið upp á 11. öld þegar norrænir menn hófu að skrifa á móðurmálinu. Stafurinn hefur litið nokkurn vegin eins út í aldanna rás, með örlitlum útlitsbreytingum. <þ> er kallaður séríslenskur bókstafur og er ekki notaður annars staðar í nútíma skrifmáli. Hann barst til okkar frá Engilsöxum en er upprunalega úr rúnaskrift.

Myndskreyting Hrefna Sigurðardóttir


<f> er komið til okkar frá Engilsöxum. Almennt f-tákn frá fyrri hluta 13. aldar og fram undir 1700. Leggurinn náði niður fyrir grunnlínu líkt og <j> og <g> gerir í dag.

Myndskreyting Snorri Eldjárn Snorrason


<v> (wyn; vend á íslensku) er komið frá Engilsöxum og tekið upp um 1200, en hvarf á fyrri hluta 14. aldar. Notað í stað <v> en þó yfirleitt bara í framstöðu. Stafurinn var notaður í engilsaxnesku fyrir hljóðið [w].

Myndskreyting Geir Ólafsson


<e> var búið til úr <ae> og notað fyrir opið e-hljóð sem var hljóðvarp af [a]. Skrifað <É> eða <e> og var notað fyrir ae-hljóð fyrst um sinn, síðan <Æ> (límingur) en seinna var farið að nota bókstafinn <æ> einungis.

Myndskreyting Jóhann Geir Úlfarsson


<z> notkun minnkar á 17.– 19. öld en í fyrstu málfræðiritgerðinni var ákveðið að nota ekki <z>. Þrátt fyrir það var hún mikið notuð í miðmyndarendingum og í efsta stigi lýsingarorða, þ.e. kæmiz og beztur í stað kæmist og bestur. Ákveðið var að hætta að nota <z> í íslensku stafrófi (með undantekningum þó) árið 1974, aðallega vegna þess hve flóknar stafsetningareglurnar voru.

Myndskreyting Magnús Orri Magnússon


<s> (hátt s) var notað sem tákn fyrir s en hvarf úr notkun á 19. öld. Í Latínu var <s> aðeins notað aftast í línu ef síðasta orðið endaði á s. Seinna var <s> notað aftast í orðum sem enduðu á s og síðar einnig inni í orði og að lokum alls staðar en við það féll <s> úr notkun.

Myndskreyting Sigurður Angantýsson Hólm


<y> er í fullri notkun á 12. öld en á 15. eða 16. öld hverfur hljóðið úr íslenskri tungu. Bókstafurinn helst þó í ritmáli fram til dagsins í dag.

Myndskreyting Einar Guðmundsson


Við tölum oftar en ekki ensku um leturfræði, eða slettum og segjum týpógrafía. Ástæðan er auðvitað að orðin hafa ekki verið skilgreind og skráð í orðabækur. Hér eru nokkrar skilgreiningar og skýringar sem virðist nokkur sátt um í íslenskum ritum um leturfræði og leturprentun. Þetta er þannig lagað óábyrgur samsoðningur en byggður á töluverðri umhugsun, lestri gagna og hlustun. Orðskýringar um leturbyggingu eru teknar saman á sama hátt. Þakkir fá allir sem hafa gefið út rit um leturfræði eða prentun hingað til og lagt það á sig að þýða hugtökin yfir á íslensku.


Dóra Ísleifsdóttir tók saman með dyggri

Rithönd: (e. penmanship) eigin skrift.

aðstoð frá Magnúsi Elvari Jónssyni

Handskrift: (e. handwriting) handritun.

(útskr. 2010) og Jóhanni Geir Úlfarssyni.

Skrifletur: (e. script) letruð handskrift. Letur: (e. type) áletraðir / prentaðir bókstafir og aðrar glýfur. Lausaletur: (e. movable type) prentletur notað við hand­ setningu þar sem hvert bókstafatákn er stakur málmhlutur. Fontur: (e. font) öll tákn leturgerðar í einni stærð og gerð. Fontafjölskylda: (e. font family) allar útgáfur leturgerðar, t.d. grannt, feitletrað, skáletrað, í einni og sömu stærð. Leturgerð: (e. typeface) allar fontafjölskyldur undir sama nafni og formgerð, t.d. Helvetica Neue í öllum stærðum og öllum útgáfum. Leturfjölskylda: (e. family of typefaces) leturgerðir af sama formræna stofni, t.d. Helvetica, Arial, Universe. Leturtegund: (e. type classification) leturgerðir / leturfjölskyldur flokkaðar, t.d. fótaletur og steinskrift; fornaletur (e. old style / antiqua) eða brotaletur / gotneskt letur (e. fraktura / blackletter). Leturbygging: (e. anatomy of type) greining á „líkamsbyggingu“ leturs. Glýfa: (e. glyph) grafískt ritmálstákn / táknmynd. Greinarmerki: (e. punctuation) (les)merki til skýringar eða glöggvunar við lestur. Bókstafur: (e. letter / letterform) formgerð bókstafs sem stendur fyrir hljóð, hluta hljóðs eða samsett hljóð. Bókstafatákn: (e. character) ritmálstákn sem stendur fyrir hljóð, hugtak eða lesmerki. Hugtakatákn: (e. semographic glyph) bókstafatákn

Og-lykkja: (e. ampersand) Stílfærð

fyrir skilgreint hugtak.

útfærsla af Latneska et notkuninni,

Atkvæðatákn: (e. syllabic glyph) bókstafatákn fyrir

táknar orðið „og.“

eitt atkvæði. Stafróf: (e. alphabet) venjubundin röð bókstafa. Stafrófskerfi: (e. alphabet system) kóðuð eða hefð- og kerfisbundin notkun stafrófs, t.d. í hvaða átt er skrifað og lesið, bókstafatákn, greinarmerki og allar glýfur. Skriftarkerfi: (e. writing system), t.d. latneskt, grískt, kyrilískt, arabískt … Ritmál: (e. written language) ritað tungumál. Letrun: (e. lettering) það sem er prentað / letrað / áletrað

Límingar / samsteypur: (e. ligature)

en ekki handskrifað.

Sérstakir stafir sem eru samsettir úr

Skrift: (e. writing) það sem er skrifað eða handritað.

tveimur eða fleiri stöfum.

Ritun: (e. notation) að skrá með táknkerfi.

139


Mæna

Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 Letur, Þjóðerni og Tungumál

Hvirfill

Íslensk orðnotkun um leturfræði og leturbyggingu Dóra Ísleifsdóttir [is/is] Magnús Elvar Jónsson [is/is] Jóhann Geir Úlfarsson[is/is]

Armur

Il

Spori

Herðar

Liður

Haka

Goggur

Hali

Andrými: (e. negatvie space; whitespace surrounding the

Innrými: (e. counter) er hringlaga/sveigt innrými sem er

letter) hvíta plássið umhverfis bókstafaformin.

umlukið að öllu/nokkru leiti af belg, t.d. <d>, <o> og <s>.

Armur: (e. arm) er lágréttur leggur. Dæmi um arm eru

Krókur: (e. loop drop) er lægri parturinn af lágstafnum <g>.

hástafurinn <T>, láréttu leggirnir í <F> og <E>.

Kverk: (e. crotch) er skarðið sem kemur á stöfum eins og

Auga: (e. eye) á margan hátt eins og andrými en

<v>, <w>, <x> og <y>.

á sérstaklega við innrýmið í lágstafnum <e>.

Lágleggur: (e. descender) sá hluti stafa sem fer niður fyrir

Áhersla: (e. stress) áherslan í þykkt í sveigðum

grunnlínu, t.d. <g>, <j>, <p>, <q>, <y> og stundum <J>.

stafaformum og hallinn sem ás þeirra skapar.

Láglína: (e. descent line) ímynduð lína sem markar neðri

Ás: (e. axis) Raunveruleg og óraunveruleg áslína sem

mörk lykkju og lágleggja.

sýnir halla leturs.

Lending: (e. descent) ímynduð lína sem markar neðri

Belgur: (e. bowl) er sveigjan/kúrvan í stafaformi sem

mörk leturs.

umlykur hringlótta/sveigða innrýmið í stöfum eins og

Liður: (e. joint) hluti sem tengir saman tvo aðliggjandi

<d>, <b>, <o>, <D> og <B>.

hluta af leggi.

Eyra: (e. ear) er bungan sem er sett ofan á lágstafinn <g>.

Lokadráttur: (e. finial) er vanalega einskonar dvínandi

Fylling: (e. bracket) er sveigð tenging milli stafleggs og fótar

sveigður endi á leturformum eins og <C>, <e> og toppurinn

í sumum leturgerðum.

í tveggja hæða lágstafs <a>.

Goggur: (e. beak) er skrautkenndur leggur á enda „arms“

Ris: (e. ascent line) er ímynduð lína sem markar efri

stafsins. Líkist spora og fæti en er vanalega meira áberandi.

mörk leturs.

Grunnlína: (e. baseline) ímynduð lína sem letrið situr

Skáleggur: (e. stroke) er aðal skásetti partur stafsins

á og sú sem lágleggurinn fer niður fyrir, t.d. <p>,<j> og <y>.

í stöfum eins og <N>, <M> og <Y>.

Haka: (e. chin) lárétti fóturinn í hástafnum <G>.

Skygging: (e. shoulder) sveigða línan í <h>, <m> og <n>.

Hali: (e. tail) er Lágleggur sem svipar til skrautskriftar, oft

Stundum kallað öxl.

ská-settur sveigður leggur á stöfum eins og <K> og <R>.

Spori: (e. spur) líkist fæti eða „break“ en er oftast minni.

Lágleggir á stöfum eins og <g>, <j>, <p>, <q> og <y> eru

Spori er lítill partur á enda sveigðra leturforma eins og <C>

einnig nefndir halar.

og <S> eða miðju <G>.

Háleggur: (e. ascender) sá hluti lágstafa sem fer upp fyrir

Stafaleggur: (e. stem) er oftast lóðrétta lína stafsins.

x-hæð, t.d. <b>, <d>, <f>, <h>, <k>, <l> og <t>.

X-hæð: (e. x-height) er fjarlægðin frá grunnlínu til x-línu

Hálína: (e. cap line) ímynduð lína sem markar efri mörk hástafa.

sem markar stærð lágstafa.

Hárlína: (e. hairline) í leturfræði er hárlína þynnsti

X-lína: (e. x-line) er ímynduð lína sem markar efri mörk

leggurinn sem finnst í tiltekinni leturgerð.

lágstafa.

Hástafahæð: (e. cap height) fjarlægðin frá grunnlínu

X-skáleggur: (e. leg) neðri skáleggur <K>, <k> og <R>.

til hálínu sem markar stærð hástafa.

Einnig er hali bókstafaformsins <q> stundum líka

Hlekkur: (e. link) er tengingin milli belgsins og króksins

kallaður „leg“.

í tveggja hæða lágstafnum <g>.

Þverleggur: (e. cross stroke) lóðrétta lína sem t.d. fer yfir

Hryggur: (e. spine) áherslan í sveigjunni í há- og lágstafnum <s>.

stafalegginn í lágstöfum <t> og <f>.

Hvirfill: (e. apex) er hápunktur leturforms eins og hástafsins

Þverstrik: (e. crossbar) lágréttur leggur (venjulega) þvert yfir

<A>. Þar sem hægri og vinstri leggur koma saman er hvirfillinn.

miðju í hástöfunum <A> og <H>. Lágréttur eða hallandi leggur

Il: (e. vortex) er lágpunktur leturforms eins og hástafa <V>.

sem lokar auganu í lágstafnum <e> er einnig þverstrik.

Þar sem hægri og vinstri leggur koma saman á punkti er ilin.

Öxl (e. flag terminal) sveigjan sem tengir flaggið við legginn.

140


Kverk Depill

Hástafahæð

Ris Hálína x-Lína

Grunnlína Láglína Lending x-Hæð

Lágleggur

Lokadráttur

Þverleggur

Háleggur

Komma

Stafaleggur

Fáni

X-skáleggur

Öxl

Hryggur

Skygging

Broddur

Fótur

Áhersla

Auga

Belgur

Ás

Andrými

Eyra

Hlekkur

Krókur

Hárlína

Fylling

Þverstrik

Spori

Nef

Innrými

Punktur

141


Höfundalisti 9.

1. Dóra Ísleifsdóttir

Inngangur, bls. 4. Fagstjóri og lektor í grafískri hönnun við Hönnunar- og arkitektúrdeild Listaháskóla Íslands. Íslensk/Ísland. www.doraisleifsdottir.info dora@doraisleifsdottir.info

17. 12.

2. Þórhildur Laufey Sigurðardóttir Íslensk menning, bls. 8. Grafískur hönnuður og bókmenntafræðingur. Íslensk/Ísland. kuperblakk@kuperblakk.is

3. Viggó Örn Jónsson

Fuck You, Track Changes, bls. 14. Creative Director. Íslenskur/Ísland. www.jl.is viggo@jl.is

15.

4. Gylfi Ólafsson

Undir oki séríslensku bókstafanna? Bls. 18. Heilsuhagfræðiráðgjafi. Íslenskur/Svíþjóð. www.gyl.fi gylfi@gyl.fi

18.

5. Gauti Kristmannsson

Sambærileg sérstaða, bls. 24. Prófessor við Háskóla Íslands. Íslenskur/Ísland. gautikri@hi.is

6.

6. Íris Ellenberger

Hagsælda hrímhvíta móðir, bls. 28. Doktorsnemi í sagnfræði við Háskóla Íslands. Íslensk/Svisslensk. iris.ellenberger@gmail.com

11.

7. Sigríður Rún

14.

Uppruni íslenskrar skriftar, bls. 36. Séríslenskir bókstafir, bls. 112. Nemi í grafískri hönnun við hönnunarog arkitektúrdeild Listaháskóla Íslands. Íslensk/Ísland. www.siggarune.com siggarune@siggarune.com

8. Mathew Staunton

Logandi kyndill, bls. 40. Prentsagnfræðingur og tungumálakennslusérfræðingur. Írskur/Frakkland. mathew.staunton@gmail.com

9. Guðmundur Oddur Magnússon

Rætur hins íslenska skjaldarmerkis, bls. 48. Prófessor í grafískri hönnun við Hönnunarog arkitektúrdeild Listaháskóla Íslands. Íslenskur/Ísland. www.goddur.com goddur@lhi.is

8.


3.

10.

10. Sigrún Sigurðardóttir

Þekkingarrými, bls. 58. Menningarfræðingur, lektor og fagstjóri fræðigreina við Hönnunar- og arkitektúrdeild Listaháskóla Íslands. Íslensk/Ísland. sigruns@lhi.is

5.

11. Hrant Papazian

Eyjaklasi, bls. 64. Leturhönnuður. Armenískur/Bandaríkin. www.themicrofoundry.com hpapazian@gmail.com

1.

12. Jonatan Habib Engqvist

Sögukorn um Futuru, bls. 68. Kenningasmiður og sýningastjóri. Sænskur/Svíþjóð. jonatan@philosophy.se

13. Eiríkur Örn Norðdahl 4. 7.

Mikilvægi þess að tortíma (eigin) tungumáli, bls. 72. Skáld. Íslenskur/Finnland. www.norddahl.org kolbrunarskald@gmail.com

14. Geir Ólafsson

Letursmiðjur heimsins, bls. 80. LÍN lánþegi. Íslenskur/Ísland. www.geir.is geir@geir.is

13.

15. Hörður Lárusson

Íslenskasta tákn Íslands, bls. 82. Grafískur hönnuður. Íslenskur/Ísland. www.larusson.com hordur@larusson.com

16. Nadine Chahine

Verkefni með sál, bls. 92. Arabísku sérfræðingur fyrir Linotype. Líbönsk/Þýskaland. www.arabictype.com @arabictype

17. Tómas hendriksson míló 2.

16.

Fordæmislausir möguleikar hönnunar, bls. 98. Leturhönnuður. Hollenskur/Holland. www.decotype.com tmilo@decotype.com

18. Michael Everson

Mitt liv som Þorn, bls. 104. Um réttritun og framburð, bls. 106. Ævintýri Áloþk í Geitlandi, bls. 108. Tungumálafræðingur, forritari, leturhönnuður og stafrófsfræðingur. Bandarískur/Írland. www.evertype.com everson@evertype.com



Mæna 2012