Issuu on Google+

Stylos reis BraziliE 7 juli 2011 - 20 juli 2011


Deze publicatie is gemaakt naar aanleiding van de Stylos reis 2011 naar de Braziliaanse steden Brasilia, Rio de Janeiro en São Paulo. Deze publicatie is samengesteld door Irma van Bergen Bravenboer, Joris van Dijk, Wendel de Waal, Bob Witjes, Bob Zwanink en Maarten van Zutphen. De foto’s zijn gemaakt door Lisanne de Beun, Marcello Soeleman, Bob Zwanink en Maarten van Zutphen.

Het Delftsch Bouwkundig Studenten Gezelschap Stylos is de onafhankelijke studievereniging van de faculteit bouwkunde van de Technische Universiteit Delft. Oplage: 50 stuks Drukker: DeltaHage, ‘s-Gravenhage


Brasilia

Rio de Janeiro

S達o Paulo


Voor u ligt de napublicatie van de Stylos Reis 2011. Deze publicatie is gemaakt als afsluiting van de studiereis naar Brazilië, die ons heeft gebracht bij de steden Brasilia, Rio de Janeiro en São Paulo. De reis heeft ons veel geleerd over de architectuur en stedenbouw van Brazilië, maar ook de cultuur, de mensen en sociale projecten hebben ons veel inzicht gegeven. In deze publicatie staan de dagverslagen en de herinneringen van de deelnemers, de kleine studies die wij verricht hebben en natuurlijk hebben we de foto’s nog! Wij hopen dat jullie door deze publicatie de reis met veel plezier zullen herbeleven! Irma van Bergen Bravenboer


Inhoudsopgave De commissie Deelnemers Voorbereiding Reisschema

8 9 11 13

Dagverslag heenreis

15

Brasilia Dagverslagen Brasilia Onderzoek Brasilia

17 19 37

Rio de Janeiro Dagverslagen Rio de Janeiro Onderzoek Rio de Janeiro

41 43 63

Paraty Dagverslag Paraty

67 69

S達o Paulo Dagverslagen S達o Paulo Onderzoek S達o Paulo

75 77 95

Dagverslag terugreis

99

Slotwoord

101

Brasilia

Rio de Janeiro

S達o Paulo

17

41

75


De Stylos Reis Commissie bestaat uit vele enthousiaste mensen. Vanuit het bestuur heeft Maarten van Zuthphen zich volledig en vol enthousiasme ingezet om de reis in goede banen te leiden. De commissie bleek zeer interessant voor mensen die Bob heten. Na enig creatief gebrainstorm kwamen we met de bijnamen Bob 1 en Bob 2. Bob 1 is verantwoordelijk voor het transport, maar het bleek dat hij ook erg goed was met de sponsoring. Sponsorheld was misschien ook wel een goede bijnaam geweest. Bob 2, onze photoshopkoning, heeft voor vele posters en ander beeldmateriaal gezorgd. Wendel, is deels verantwoordelijk voor het programma en zorgt voor de leuke uitstapjes en de goede locaties van de hostels. Dit schijnt in BraziliĂŤ nogal een kritiek puntje te zijn. Irma houdt de gehele commissie in het gareel en zorgt voor het contact met alle medereizigers. Halverwege de voorbereidingen wisselde onze internationale student Ermal Kapo met de - net te laat voor het nieuwe semester - reiziger Joris en zo was de commissie toch weer compleet! Joris heeft in een paar maanden ontzettend veel kunnen betekenen voor de organisatie van de reis.

Bob W.

Wendel Maarten

Quirijn Bob Z.

Joris

Irma

8


9

deelnemers


1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

9. Pierre Mostert 10. Maarten Caspers 11. Janelle Zoutkamp 12. Jasmijn Kol 13. Anne-linde van Gameren 14. Lysanne van Hoek 15. Gijs Baks 16. Maarten van Zutphen 17. Marcello Soeleman

Wendel de Waal Thomas Dillon Peynado Lisanne de Beun Joris van Dijk Daphne Bakker Alex Pixley Rosa Hurkmans Quirijn Petersen

12 4

6

2 1

3

5

8 7

9

11

13

17 16

Irma van Bergen Bravenboer Mathijs Boersma Bob Witjes Rebaz Maref Matthijs van Oostrum Dennis IJsselstijn Simone Beck Bob Zwanink Marc Nicola誰

23

19

15 14

10

18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26.

20 18

deelnemers

Stylos Reis Groep 2011

25

22 21

24

26

10


voorbereiding 11

In september 2010 kwamen Maarten, Quirijn, Kapo, Bob, Irma en Wendel bijeen om een filmpje te maken over de reis commissie van dit jaar. Dit filmpje dat met stop-motion in elkaar werd gezet, ging over de verschillende culturen van de landen die wij misschien zouden bezoeken. De commissie kwam vanaf dit moment wekelijks samen op maandagmiddag rond lunchtijd om te vergaderen. Eén van de eerste beslissingen die de commissie moest maken was waar de reis dit jaar naar toe zou gaan. De commissie kwam met verschillende opties waaruit uiteindelijk Zuid-Korea, Zuid-Afrika en Brazilië werden gekozen. Vanwege veiligheidsoverwegingen werd besloten dat zuid-Korea geen mogelijkheid meer was. Zuid-Afrika werd uiteindelijk te duur. Daarom werd met aller instemming besloten om dit jaar naar Brazilië te gaan. Nu moest worden uitgezocht welke steden de groep zou aandoen. Vanaf dit moment kwam Bob Zwanink de groep versterken. Hij had via Bob Witjes gehoord over de commissie en wilde graag helpen. De hoofdstad van Brazilië was zonder twijfel een stad die wij als architectuurstudenten met geen mogelijkheid mochten missen. Ook Rio de Janeiro en São Paulo konden niet worden over geslagen. Helaas sneuvelde het bezoek aan de ecologisch verantwoorde stad Curitiba. Dit omdat verscheidene bronnen ons melden dat deze stad niet zo interessant bleek te zijn als gedacht. Vanaf nu werden studenten


voorbereiding

gevraagd om deel te nemen met de reis. Verscheidene posters opgehangen in de faculteit en een borrel in de bouwpub werden gebruikt om deelnemers te interesseren voor de reis. Eén zeer enthousiaste deelnemer genaamd Joris kwam bij stylos langs om eens kennis te maken met de commissie. Omdat de commissie door het vertrek van Kapo één man te kort had sprong Joris bij. Dat de steden gekozen door de commissie de moeite waard waren bleek uit de lezingen. De éérste lezing gegeven door Ineke Holtwijk, ex-NOS-correspondent Latijns-Armerika vertelde vol enthousiasme over Brazilië waar zij al vele jaren woonde. ‘’Braziliaanse mannen zullen nooit op een badlaken op het strand liggen, want dat is voor vrouwen en mietjes’’ aldus mevrouw Holtwijk. Roberto Rocco vertelde ons in de week daarna over de problematiek van São Paulo en hoe men daar dient om te gaan met de openbare ruimte. De foto van het flatgebouw met één zwembad per verdieping naast de sloppenwijk was zeer indrukwekkend. Denise Piccinini vertelde over het grandioze Rio de Janeiro. Paul Meurs liet ons kennis maken met het uitzonderlijke Brasilia, een stad als geen ander. Karel Vollers heeft een extra lezing gegeven over de architect Oscar Niemeyer en sloot hiermee de lezingen reeks op een bijzondere manier af. Hierdoor waren we helemaal klaar voor Brazilië!

12


reisschema

7 juli

13

8 juli

brasilia 8-13 juli

13 juli

rio de janeiro 13-20 juli

Op 7 juli vertrokken wij vroeg in de morgen met een groep van 25 studenten en 1 begeleidende docent vanuit schiphol om via de Spaanse hoofdstad naar een van de grootste steden ter wereld te vliegen. Eenmaal aangekomen in São Paulo vertrokken we gelijk weer met onze eigen bus richting Brasilia, onze eerste stad. Nadat we in de middag gesettled waren, begon het eerste programmaonderdeel: de beklimming van de tv-toren. Hier kregen we al gelijk de indruk van hoe de stad in elkaar zit. De volgende dagen zouden we stap voor stap dit ‘architectuurpretpark’ van Niemeyer verkennen. In 3 dagen bezochten we onder andere de Catedral Metropolitana, het Congresso Nacional en Palácio da Justiça . Afsluitend bezochten we op de laatste dag de universiteit om daar een klein onderzoek te doen naar de stad. Moe van alle witte gebouwen in de woestijn van het Braziliaanse binnenland, was het tijd om naar de volgende stad te gaan. Daarom vertrokken we op 13 juli naar het romantische Rio de Janeiro. Al vanuit het vliegtuig werd duidelijk dat de stad gedomineerd wordt door de geweldige plooien in het landschap. Naast de architectonische hoogstandjes van de stad, stond er ook een bezoek aan de favela’s op


reisschema

20 juli

paraty 20 juli

20 juli

het programma. Hier bleek dat de verschillen tussen arm en rijk heel ver van elkaar liggen. Om even te ontsnappen aan de drukte van de metropolen, gingen we op dag 14 richting het mooie Paraty om daar te genieten van de zon en de natuur en ons op te laden voor het laatste avontuur: São Paulo. Ondanks dat we laat in São Paulo waren aangekomen, stonden we ‘s ochtends toch weer vroeg bij het Memorial da América Latina, waar we een rondleiding kregen. Ook in deze stad zochten we op de eerste dag al naar het hoogste puntje van de stad. Vanaf Torre do Banespa werd al gauw duidelijk wat deze stad domineerde: de oneindige zee van wolkenkrabbers. De laatste week zwommen we rond in deze zee van gebouwen om toch nog wat van de oude stad te kunnen ontdekken. In de laatste zes dagen kwamen we er achter dat er te weinig tijd was om deze stad echt goed te leren kennen. Op de 26ste dag werden we opgehaald om ons weg te brengen naar het vliegveld van São Paulo, waar we via Madrid weer terugvlogen naar Nederland. Op Schiphol namen we afscheid van elkaar en keken we nog even snel terug op een geweldige reis die ons dichterbij de Braziliaanse cultuur, architectuur en de geweldige Braziliaanse bevolking bracht.

São Paulo 20-26 juli

26-27 juli

brasilia

rio de janeiro paraty São Paulo

14


dagverslagen

De eerste dag van de Stylos Reis 2011 begon al rond een uur of 3 ‘s ochtends. Met de taxi ging ik naar het station in Delft, waar we met een groot deel van de groep om 4 uur de trein richting Schiphol pakten. Op Schiphol aangekomen voegden ook de mensen die niet uit Delft waren vertrokken zich bij de groep. Nadat alle goody-bags waren uitgedeeld, gingen we met z’n allen naar de incheckbalie. Iedereen kreeg zijn boardingpass en we waren klaar voor vertrek.

15

01

Voordat we echt naar São Paulo konden vliegen, moesten we eerst van Amsterdam naar Madrid vliegen. Ik heb deze vlucht vooral gebruikt om nog even een paar uurtjes slaap te pakken. In Madrid hadden we maar kort de tijd om over te stappen, dus we gingen snel door naar het vliegtuig dat ons naar São Paulo zou brengen. De vlucht van Madrid naar São Paulo duurde ongeveer 10 uur. Ook tijdens deze vlucht heb ik de eerste paar uur gebruikt om lekker bij te slapen, en ik was daarin niet de enige. Maar na een tijdje kwam er wat meer leven in de brouwerij. De tijd was aangebroken om een beetje door het vliegtuig te lopen, en elkaar te leren kennen. Belangrijk hierin was onder andere een puzzelboekje dat ik had meegenomen; na een tijdje stond een man of acht rond dit boekje om het Zweeds raadsel waar ik niet uit kwam op te lossen.


Tijdens het laatste deel van de vlucht was het meisje waarnaast ik zat ook wakker geworden. Zij bleek een Braziliaanse te zijn, en ze kon mij dus wat vertellen over het land. Het belangrijkste wat mij is bijgebleven: 40 graden Celsius vond zij een ‘aangename temperatuur’. Alles daaronder was koud. Nadat we ook wat Portugese woordjes hadden geoefend, landden we met het vliegtuig op de luchthaven van São Paulo: we waren in Brazilië!

dagverslagen

Ook hebben we een spelletje “wie ben ik” gedaan, waarbij we allemaal met een post-it plakkertje op ons hoofd stonden. Voor de medepassagiers moet dit er toch wel apart hebben uitgezien.

Nadat iedereen zijn koffer had, gingen de meesten hun eerste reais pinnen. Dit bleek nog een hele opgave: niet elke automaat pakte onze Europese passen. Rond een uurtje of 9 ’s avonds plaatselijke tijd (2 uur ’s nachts in Nederland) kwam de bus aan die ons naar Brasilia zou brengen. Hoewel ik nooit echt moeite heb om in een bus te slapen, was deze bus toch wel extra aangenaam. Alle stoelen konden praktisch helemaal plat en iedereen kreeg een deken en een kussentje. Het enige nadeel was het hobbelige wegdek van Brazilië. De eerste lange reisdag zat erop. Toen we wegreden bij het vliegveld heb ik nog wel een tijdje geprobeerd om uit het raam te kijken, maar als snel bleek dat het te donker was om echt iets te zien. Bovendien was ik, ondanks de paar uurtjes slaap in het vliegtuig, erg moe. Vol verwachting over de drie weken die komen gingen, viel ik dan ook al snel in slaap. Bob Witjes

16


17


De geplande stad als wereldmonument Brasília is sinds 1960 de hoofdstad van Brazilië. De bouw begon in 1957, naar het ontwerp waarmee Lúcio Costa (19021998) een prijsvraag had gewonnen uitgeschreven door president Juscelino Kubitschek. Bijna alle belangrijke gebouwen werden ontworpen door Oscar Niemeyer (1907). Midden jaren tachtig waren de meeste superblokken volgebouwd en kwam de stadsstructuur onder druk van verandering te staan. Als een reactie werd Brasília uitgeroepen tot UNESCO wereldmonument. Hoewel de stad op het oog precies zo functioneert als Costa had bedacht, is de realiteit complexer. Brasília is allang niet meer louter een administratieve stad, maar heeft een belangrijke rol in de regionale economie. Behalve het geplande Plano Piloto, bestaat Brasília uit een krans van satellietsteden, waar driekwart van de bevolking woont. Een bezoek aan Brasília heeft iets verwarrends, omdat scènes uit een voor ons heel herkenbare utopische droomstad worden afgewisseld door beelden van een heel andere, Braziliaanse realiteit.

brasilia

8 juli - 13 juli

18


dagverslagen 19

02

Ik denk dat ik nog nooit zo goed ben wakker geworden in een bus. Ik had niet veel geslapen, ondanks dat dit toch een relatief extreem luxe bus was, maar heb gelukkig wel enkele uurtjes kunnen slapen, sommige zelfs achtereenvolgend. De zonsopgang maakte het echter onmogelijk om ook nog maar een oog dicht te doen. Het was erg bijzonder om zo de eerste indrukken van BraziliÍ op te doen. Het was een aangename inleiding tot een ander content. Lekker uit het raam staren vanuit een comfortabele stoel. Onder begeleiding van de opkomende zon reden we door uitgestrekte vlaktes en heuvellandschappen. Prachtige dalen met ochtendnevel, palmbomen, ontelbare termietheulen en enkele voorbijvliegende toekans bepaalden het beeld. Zo werd dit (voor mij) onbekende continent aan ons voorgesteld. Bij de eerste stop bij daglicht kregen we de kans om te ontbijten bij een wegrestaurant in een stadje nog enkele uren buiten Brasilia. Onze eerste kans om echte locals te ontmoeten en onze eerste woordjes Portugees uit te proberen. Ik denk dat de meisjes achter de bar het minstens zo’n beleving vonden als wij en het enige meisje dat een beetje Engels kon (of durfde te spreken), sprak ons enthousiast aan. Uiteindelijk bestelde ik een broodje dat in principe neerkwam op de Braziliaanse versie van een tosti en een cappuccino waarop een van de meisjes nog zeer bekwaam een mooi


Na het eten werd het landschap steeds meer bewoond en bebouwd. Dorpen, steden, boerderijen en industriële complexen bepaalden het landschap. Geleidelijk aan kwamen we in de eerste satellietsteden van Brasilia terecht. Drukke wegen, overal mensen en een verscheidenheid in bebouwing van moderne bedrijvencomplexen tot vervallen woningen. Na een stukje met wat luxere woningen (villa’s met grote hekken eromheen), kwamen we uiteindelijk op de monumentale as terecht: meteen een heel andere wereld met grote, moderne complexen en goed onderhouden openbare ruimtes en parkeerplaatsen eromheen.

dagverslagen

vormpje maakt met de chocolade saus. Vervolgens mocht ik die zelfde cappuccino meteen achterover slaan omdat de buschauffeur weer door wilde gaan.

Zo kwamen we aan het eind van de ochtend aan bij het hostel, nadat de buschauffeur zeker 4 keer de weg had gevraagd (een terugkerend fenomeen op onze reis). Het hostel introduceerde ons meteen aan een principe dat in Brazilië niet ongekend is, maar in Nederland als niets minder dan opmerkelijk zou worden gezien. Bij een warm klimaat is het namelijk minder noodzakelijk alle ruimtes van je gebouw hermetisch afsluitbaar te maken van de buitenlucht dus de verkeersruimtes binnen het hostel waren soort gallerijen die openstonden naar de buitenlucht. De slaapkamers waren dan wel weer dicht. Gelukkig maar, want het was toch echt winter in Brazilië en het kon ‘s avonds nog best afkoelen. Aan het eind van de middag hebben we nog de TV-tower bezocht. Vanaf het uitkijkplatform halverwege de toren konden we op ons gemak de hele stad observeren en ons kunnen oriënteren op wat we de komende dagen zouden bezoeken. Een goed begin voor een bezoek aan een stad die ook van bovenaf is ontworpen. Marc Nicolaï

20


dagverslagen

03

Op de tweede dag in Brasilia stond het tweede deel van het bezoek aan de monumentale as op het programma. Na een prima ontbijt in het hostel vertrokken we vroeg met een busje dat we de hele dag tot onze beschikking hadden en waar de hele groep inpaste. De eerste stop van het busje was het Teatro Nacional, ontworpen door Oscar Niemeyer. Voor het gebouw was geen aparte rondleiding gepland, maar het was mogelijk om in de lobby rond te kijken. Door het veelvuldig gebruik van tropische planten, het achterstallig onderhoud en de leegte ademde het hele gebouw een desolate sfeer.

21

De tweede stop was de nationale bibliotheek. Omdat de rondleiding nog even op zich liet wachten hadden we daar de tijd om over het


De bibliotheek, wederom van Oscar Niemeyer, was anders dan vele andere gebouwen van Niemeyer die we later nog zouden tegenkomen: kleine ruimtes en een laag afwerkingniveau. Gebrek aan financiering had er toe geleid dat de bibliotheek nauwelijks operationeel was en maar een zeer beperkt boekenaanbod had.

dagverslagen

plein tussen de bibliotheek en het nationale museum rond te lopen. Het plein had iets van een vervallen kraterlandschap door een combinatie van het beton, de cirkelvormige waterpartijen en gebrek aan publiek.

Op een steenworp afstand van de bibliotheek staat de Kathedraal Metropolitana. Het ontwerp van Oscar Niemeyer bestaat uit 16 grote betonnen ribben, die de kroon van Jezus symboliseren. De centrale ruimte van de kathedraal ligt verdiept en wordt ontsloten door een redelijke nauwe tunnel. Mede hierdoor, en door de enorme lichtinval maakte het interieur een lichte, moderne indruk. Na het ochtendbezoek langs de monumentale as, volgde er een lunch in een gezellige

22


dagverslagen 23

woonblok die daar superquadra heet. Het was onze eerste kennismaking met het kilogramconcept: je schept je bord vol aan een buffet, en betaalt de prijs per kilogram. Erg handig en erg lekker. Onze eerste bezoek in de middag was het Palacio do Itamaraty, of te wel het ministerie van Buitenlandse zaken, wederom ontworpen door Oscar Niemeyer. We werden ontvangen in de lobby en kregen vervolgens een rondleiding door het gebouw.


dagverslagen De centrale ruimte op de begane grond, met binnentuin, leuningloze trap en enorme overspanning was erg indrukwekkend. Ook de verdieping daarboven, met vele ontvangstkamers, had een zeer moderne uitstraling. In het palacio was de relatie tussen binnen en buiten op een zeer natuurlijke manier vormgegeven. Dit thema zou ook later op de reis nog vaak terugkomen. Na het palacio zijn we in vogelvlucht langs de ponte Kubitschek, het cultureel centrum en het paleis van de presidente geweest. De gehuurde bus zette ons af bij het centrale busstation en vanaf daar konden we een hapje gaan eten. Vele eindigden in een foodcourt op loopafstand van het busstation, waar volgens het Amerikaanse systeem alle fastfood gelegenheden gebundeld waren. Matthijs van Oostrum

24


dagverslagen

Zoals we de eerste dagen in Brasilia al konden ervaren, doet de monumentale as zijn naam eer aan. Ik heb weinig plekken gezien die zo hun best doen monumentaal te zijn; zoveel ruimte, zoveel monumentale gebouwen. Het moet een feest geweest zijn voor Oscar Niemeijer dit te ontwerpen. Het is daarom jammer dat Burle Marx niet los kon gaan op het ontwerpen van deze enorme openbare ruimte. Wilde men geen bomen, voetpaden, schaduw en plekken om samen te komen in het ontwerp, of zou deze menselijke schaal de monumentaliteit teveel aantasten? In ieder geval hebben wij de omvang en grootsheid aan den lijve ondervonden.

25

04

Gelukkig is het belang van bomen, voetpaden, fietsen, schaduw en een natuurlijke omgeving niet volledig ontkend in Brasilia. In het Parque da Cidade, ook wel Sara Kubitschek Park genoemd, is overal plaats voor. Het park, inclusief enkele bomen en natuurlijk vormgegeven meren, is groot genoeg om in de sportieve behoeften van de inwoners van Brasilia te voorzien. Eenmaal aangekomen per auto zijn er in het park mooie asfaltwegen aangelegd met aparte delen voor snel en langzaam verkeer. Mensen lopen, rennen, fietsen, skaten en volleyballen, de een nog sportiever gekleed of ontkleed dan de ander. De fiets als vervoersmiddel blijft echter vrijwel onontdekt.


dagverslagen

Na een kort rondje park vervolgden wij onze weg naar het Palåcio do Planalto van Niemeijer, aan de monumentale as. De voorgevel van dit werkpaleis wordt gesierd met de typische Niemeijer-kolommen, die zowel het dak als het verhoogde podium waarop het gebouw lijkt te staan op pootjes zetten. Op een lange hellingbaan net naast het midden van de gevel staan de wachters over het Praça dos Três Poderes te turen. In tegenstelling tot de gevel doet het interieur totaal niet Niemeijeriaans aan. Dikke glimmend zilveren kolommen, vreemde verdiepingshoogten, verlaagde plafonds met een grid vol lampen en allerhande meubilair lijken zich niks aan te trekken van de simpele, grootse gebaren die de gevels proberen te verwezenlijken.

26


dagverslagen

Na een korte stop in een met blauw licht overgoten kerk waar de dienst uitbundig gevierd werd, en een momentje bij de swingende viering in de kapel van Niemeijer hebben we genoten van een uitgebreide Braziliaanse lunch. Met volle magen konden we de superquadra’s van dichtbij gaan bekijken. Ook hier waren geen mensen te bekennen. Wellicht niet heel vreemd, midden op de dag, maar toch opmerkelijk. Door de open inrichting van de openbare ruimte en de vrije doorkijk onder de opgetilde flats door voel je je overal alleen op de wereld genaamd Brasilia. Gelukkig krijgt de held van het land, oud-president Kubitschek elke dag nog veel bezoek in het voor hem opgerichte memorial. Voor ons was de laatste stop van de dag het Praça Duque de Caxias. Behalve veel leegte en grootse gebouwen troffen we hier ook een driehoekig waterpark van Burle Marx aan. Paadjes en losse stenen

27


dagverslagen

verbinden verscheidene eilandjes met het vaste land. En behalve een geschikte setting voor een fotoshoot, was dit park ook een mooie plek om te genieten van de laatste zon van de dag.

Lysanne van Hoek

28


dagverslagen

05 piloto, de monumentale gebouwen, de superquadas en de enrequadas. In de maquette maakte vooral de omvang van de zogenaamde satellietsteden het meeste indruk op mij, driekwart van de inwoners van Brasília woont buiten het Plano Piloto. Daarnaast werden in deze ruimte ook replica’s van de tekeningen van het eerst ontwerp van Brasília tentoongesteld. Al gauw werden we opgehaald voor de rondleiding in de Supremo Tribunal Federal. Deze rondleiding was vooral gericht op de historie en het functioneren van het Hooggerechtshof.

29

Hierna liepen we door richting Palácio Do Planalto; Het officiële kantoor van de president van Brazilië. Net als de Supremo Tribunal Federal valt bij dit ontwerp van Oscar Niemeyer het zwevende dak op. Het dak wordt gedragen door kolommen, die bijdragen aan de esthetische uitstraling van het ontwerp.

Na voor sommigen een korte nacht vertrokken we, net als de meeste voorgaande dagen ‘s ochtends uit ons hostel. De dag zou beginnen met een bezoek aan Supremo Tribunal Federal. Al snel werd het door een overschot aan bewakers voor de deur van het Hooggerechtshof duidelijk gemaakt dat de rondleiding 30 minuten later zou starten. We maakten gebruik van de gelegenheid door een kijkje te nemen in de verdiept gelegen Espacio Lúcio Costa. Net als de Supremo Tribunal Federal ligt deze ruimte aan de Praça dos Três Poderes. In de Espacio Lúcio Costa bevindt zich een 179 m2 maquette van Brasília. Deze maquette visualiseerde de structuur van de stedenbouwkundige plano


dagverslagen

30


dagverslagen 31

De monumentale entree, maar vooral de ceremoniële wisseling van de wacht, is mij erg bijgebleven. De ontwerpen van Oscar Niemeyer maken van binnen minstens even veel indruk als van buiten. Het was elke keer opnieuw een verrassing hoe de wenteltrap je naar de volgende verdieping leidde. We kregen ook een rondleiding. Dat was helaas volledig in het Portugees. Não falo português, maakte weinig indruk op de gids. Na dit bezoekje waren we in de middag vrij om te gaan en staan waar we wilden. Dus dat werd voor een deel van ons lunch halen en daarna gingen we met de bus, vol goede moed, richting Parque Nacional de Brasília om onder andere een rondje in de park te maken en te zwemmen. Tot onze teleurstelling mochten we het park


dagverslagen

niet in. De parkwachters deden erg moeilijk om een niet helemaal verklaarbare reden. Als een behoefte aan loze autoriteit en machtsuitstraling, naar een enorme groep ondeugende studenten. Door de bustocht naar het park toe kwamen we langs aantal satellietsteden. Zo was de dag toch nog een mooi architectonisch einde. Rebaz Maref

32


dagverslagen 33

06 Na enkele dagen in Brasilia, was het vandaag de dag dat we naar de universiteit van Brasilia gingen. Misschien zouden we nu eindelijk wat mensen te zien krijgen. De afgelopen dagen kwamen we weinig mensen tegen in de stad, en het enige wat we naast alle gebouwen voorbij zagen komen waren auto’s. Onderweg waarheen eigenlijk? Misschien wel de universiteit? Wij gingen daarentegen niet met de auto, maar lopend naar de universiteit, zodat we onderweg nog wat meer van de stad konden zien en dan met name de Superquadras omdat deze onderwerp zouden zijn van de opdracht die we op de universiteit later die dag zouden behandelen. De Superquadras zijn onderdeel van het stedenbouwkundig ontwerp van Lucio Costa en Oscar Niemeyer. De Superquadras zijn grote woonblokken bestaande uit een aantal appartementen en voorzieningen zoals een school, winkels, een kerk en een zorgvoorziening. In het originele ontwerp van Costa was het de bedoeling dat alle superquadra’s deze elementen zouden bevatten en autonoom zouden functioneren. In de praktijk verschilt dit per superquadra, maar de essentie van het ontwerp van Costa is overal terug te zien. Zo zijn er naast de opgegeven set aan gebouwen ook een aantal ontwerpregels opgesteld voor de appartementencomplexen in de Superquadras. Zo moeten alle gebouwen 6 verdiepingen hoog zijn en op pilotis staan, zodat het maaiveld vrij en groen blijft. Ook is er vaak weinig intern verkeer in de Superquadras door het ontbreken van doorgaande wegen door de woonblokken.


dagverslagen

Onderweg door de Superquadras hebben we gediscussieerd over het functioneren van het stedenbouwkundig ontwerp van Brasilia en hoe het plan 50 jaar na dato wordt gebruikt. Zo lijken de Superquadras door hun ontwerp erg dwingend, er is immers bedacht dat waar je woont, je ook je boodschappen doet en je kinderen naar school laat gaan, maar is de Nederlandse stedenbouw dan zoveel minder dwingend? Wat zijn nou echt de problemen die de mensen die hier wonen ervaren? Zijn die er wel, of is het meer iets wat wij als problematisch zouden ervaren? En hoe kan er in het inmiddels door UNESCO beschermde stedenbouwkundig ontwerp aanpassingen worden gedaan om bijvoorbeeld het straatbeeld levendiger te maken, of de woon-werk afstand kleiner? Aangekomen op de universiteit hebben we een rondleiding gekregen van de decaan. De universiteit is wederom een ontwerp van Oscar Niemeyer, bestaande uit twee gebogen stroken met een binnen tuin ertussenin. Net als bouwkunde heeft ook de universiteit van Brasilia een straat als verbindend element binnen de universiteit. De straat was erg druk en gezellig en vol met activiteit, en daarmee met stip de drukste en gezelligste straat die we tot nu toe hebben gezien. Binnen en buiten

34


dagverslagen

loopt in elkaar over en de universiteit is erg open, wat in het verleden nog wel eens plaats heeft geboden aan gigantische studenten feesten, die helaas nu verboden zijn. Naast dit gebouw bestaat het universiteits terrein uit nog veel meer gebouwen, zoals een aantal gebouwen van Joao Filgueiras Lima, die door de Brazilianen erg wordt gewaardeerd en liefkozend Lele wordt genoemd. Na de rondleiding was er de mogelijkheid om te gaan lunchen op de universiteit bij een van de kleine tentjes die er in de schaduw van het gebouw stonden. Geen klef Sodexo broodje, maar een goede pizza op een terrasje in de zon voor 90cent! Na de lunch was er een lezing, door ĂŠĂŠn van de docenten van de universiteit. In de lezing vertelde zij over Brasilia en hoe deze stad begrepen zou moeten worden. Brasilia is een stad die zo anders is dan welke stad dan ook, door de functie scheiding, het feit dat de stad geheel is ontworpen op het gebruik van de auto en vooral door de soms geheel onmenselijke schaal, dat de stad voor buitenstaanders moeilijk te begrijpen is. De docente vertelde in haar lezing dat als je het woongedeelte van de stad als de stad beschouwt en de werkas hier los van, het ineens een veel logischere stad is. Als je het zo bekijkt is die dorre wei die wij beschouwden als het centrum van stad en land, gewoon onderdeel van een bedrijventerrein en dan is het ineens niet meer zo gek dat er niemand op straat te zien is, de mensen daar moeten immers werken! En hoewel wij de rest van de stad eerst nog als een rij zelfvoorzienende dorpjes zagen, namelijk de autonome Superquadras, veranderde dit beeld door de lezing naar een meer

35


Na afloop van de lezing was het tijd voor onszelf om aan de slag te gaan. Oorspronkelijk zouden we met architectuurstudenten van de faculteit aan de slag gaan, maar aangezien er een staking was geweest hadden zij vertraging opgelopen met hun eigen studieprogramma, dus zat iedereen heel herkenbaar te stressen voor eindpresentaties en was er geen tijd meer om met ons aan de slag te gaan. Dit was helemaal geen punt en nadat iedere groep een groot vel had gekregen is iedereen aan de slag gegaan met het thema “de Utopische stad�. Opvallend was hoe iedereen deze vrij ruime opdracht anders aanpakte. Zo was er een groep die de Superquadras meer levendig wilde maken door in de appartementenblokken verschillende woningtypen te huisvesten en zo ook verschillende doelgroepen met een verschillende dagritme aan te trekken. Op deze manier zouden de Superquadras de hele dag door meer levendig zijn. Een andere groep richtte zich meer op het gebruik van fietsen en het stimuleren van wandelen door het maken van een betere en veiligere verbinding tussen weerszijden van de as. De as zou ook in hun plan een verbeterde decoratieve functie krijgen. Er was ook een groep die zich bezig heeft gehouden met de verbindingen tussen de verschillende Superquadras. Nu is het nog levensgevaarlijk om van het ene blok naar het andere te gaan, door de grote wegen die de blokken scheiden en het gebrek aan goede voetgangersoversteekplaatsen. In hun plan werden groene bruggen ontworpen welke niet alleen de wijken, maar ook de bijhorende parken met elkaar verbond. Tenslotte was er nog een groep welke het fenomeen van de satelietsteden aanpakte. Nu wonen mensen vaak ver buiten de stad, omdat er in de stad zelf niet genoeg woningen zijn, maar het plan van deze groep, ontworpen in de meest democratische vorm die er is, namelijk de cirkel welke alle satelietsteden opslokt, brengt hier een einde aan. Anne-Linde van Gameren

dagverslagen

wijk overstijgende interactie, waarbij de oorspronkelijke winkelstraatjes in de Superquadras zich meer lijken te specialiseren, naar mate de stad ouder wordt.

36


onderzoek

Het programma van de eerste vier dagen is er op gericht om in aanraking te komen met alle facetten van de geplande stad en het hedendaags gebruik. De groep bezoekt een reeks aan gebouwen op de monumentale as en krijgt de kans de schaal te ervaren van de openbare ruimte. Een belangrijke gedeelde conclusie is dat deze stad niet voor voetgangers is ontworpen. De gebouwen staan ver uit elkaar en in de tussenliggende open ruimte zijn geen mensen te bekennen, dit geldt eveneens voor de ruim 200 meter brede groenstrook in het midden van de as. De witte bouwwerken hebben tezamen iets weg van Niemeyers ‘very own disneyland’, waarbij de publieke functie steeds weer ongeschikt lijkt aan de arrogantie van de architect. Niet te min is het bijna onmogelijk om te begrijpen hoe het deze drie heren (Niemeyer - architect, Costa - stedenbouwkundige en Kubitschek president) is gelukt om een idee van dergelijke omvang in een tijdsbestek van enkele jaren te verwerkelijken. De residentiele as brengt een heel ander verhaal met zich mee, kijkend naar de kleinschalige opzet van de woonblokken op zich. Verschillende formaten appartementen, kerken, supermarkten, restaurantjes, scholen en gedeelde buitenruimte, alles is te vinden binnen de afrastering van de verschillende superquadra’s.

37


onderzoek

Om de opzet en het functioneren van de superquadra beter te kunnen begrijpen, begint de dag met het doorkruisen van de woon-as. Door op deze manier van de accommodatie naar de universiteit te lopen, wordt de gedachte van Costa beter begrijpbaar zodat de studenten tijdens de latere case gerichter te werk kunnen gaan. De universiteit is gelegen tussen de Noordvleugel en het stuwmeer van ParanoĂĄ. Op het gebied van architectuur is er veel te zien zoals prefab gebouwen van LelĂŠ en het hoofdkwartier van Niemeyer (1960), dat als een honderden meters lang lint in het landschap ligt en bekend is als de grote aardworm (minhocĂŁo). Het gebouw is georganiseerd rond de doorlopende patio met verzonken tuinen op verschillende niveaus, ontwerpen door Roberto Burle Marx. Zo dringt overal het daglicht binnen en ontstaat een verstrengeling van landschap en architectuur. De faculteit zelf is onderdeel van het hoofdgebouw en daarmee verspreid over drie verdiepingen. Interessant om te zien waren de projecten van de studenten die over de gehele begane grond waren opgehangen wegens de eindpresentaties van de projecten. Opvallend was de gelijkenis met de panelen die vaak op de TU Delft te vinden zijn.

38


onderzoek 39

Door het grote aantal inwoners voldoet de originele opzet niet meer aan de eisen. Wegens de UNESCO regels, mag de stad echter niet worden uitgebreid, waardoor er over de jaren sattelietsteden zijn ontstaan. Het leven verplaatst zich hiermee naar buiten de stad en slechts een klein percentage met een bovengemiddeld inkomen kan in plana piloto blijven wonen. Hierdoor ontstaat een stad met inwoners van slechts een gelijke sociale klasse, wat een onnatuurlijke situatie oplevert. De gedachte van toen past niet meer in het format van vandaag. Uiteenlopende oplossingen waren vaak toch geïnspireerd op een aantal basisprincipes. Meer ruimte voor de voetgangers en betere connecties tussen de quadra’s toegankelijk voor fietsverkeer en ouderen. Het mixen van verschillende leeftijden en sociale klassen lijkt ook een belangrijke inzet van verbetering. Het voorstel van een van de groepen is om daadwerkelijk meer ruimte te creëren voor het grote aantal mensen uit de sattelietsteden. Door de UNESCO-regels voor lief te nemen en de bestaande vorm door te trekken in een langere as (business – government) en een residentiele cirkel, ontstaat een stad die tot vier keer de capaciteit aankan, zonder de basisprincipes van Costa te verliezen. Extra ruimte voor groen, openbare functies en fietsroutes, maken de stad prettig om in te wonen met gelijkwaardige woningen voor iedereen.


onderzoek

40


41


De stad van tegenstellingen binnen een georganiseerde chaos Het stadsbeeld van Rio de Janeiro wordt bepaald door de kustlijn en het sterk glooiende landschap. De stad heeft duidelijk nog de Europese invloeden van haar stichting in 1565 die goed te zien zijn in de historische kern met koloniale pleinen en boulevards. Zowel de politieke macht als een groot deel van de economische krachten verdween echter uit de stad toen deze na 1960 niet langer de hoofdstad van het land was. Desalniettemin beschikt Rio de Janeiro nog steeds over een sterke economie. Het landschap is zeer bepalend voor de vorm van de stad; doormiddel van tunnels, bruggen en egaliseringen wordt hier zo goed en zo kwaad als het kan mee omgegaan. Gebrek aan ruimte leidt tot hogere dichtheden. In weinig steden ligt het contrast tussen arm en rijk zo dichtbij elkaar. Vanaf de dure stranden van de Copacobana zijn de beruchte favela’s te zien die tegen de bergen zijn aangebouwd.

rio de janeiro 13 juli - 20 juli

42


dagverslagen 43

07

De dag begon zoals de dagen ervoor voor mij, met een fruitontbijt. Iedereen wist dat het niet mogelijk zou zijn om zijn of haar fruit mee te nemen in het vliegtuig dat we later die dag zouden nemen. Daarom had iedereen zijn fruit naar het ontbijt genomen met de vraag: ‘wie wil er delen?’. Nou ik vind dat natuurlijk top, vruchten uit Brazilië, in plaats van een hele mango alleen nu een halve mango in ruil voor een halve ananas. Daar dan wat banaan, gaia meloen en watermeloen bij, en je ontbijt is af. Met volle buik gingen we naar het vliegveld. Op het vliegveld was iedereen vol spanning over dat het dan toch eindelijk ging gebeuren. De meningen waren verdeeld over de stad Brasilia. De een vond het niks, de ander probeerde deze bijzondere stad beter te begrijpen door er nogmaals over te discussieren. In Brasilia bleek al dat een stad van dergelijk formaat niet in 5 dagen te doorgronden is, zeker wanneer deze dusdanig afwijkt van welke stad dan ook. Waar we het echter wel over eens waren was dat we allen erg nieuwsgierig waren naar Rio. De bekendste stad van Brazilië, met het bekendste en meest bezongen strand ter wereld, de Copacabana. Op het vliegveld werden de readers te voorschijn gehaald en de discussies gevoerd. Veel mensen waren benieuwd naar de beruchte favela’s. Na een rustige vlucht van enkele uren waren we ineens boven Rio de


dagverslagen

Janeiro. We keken uit het raam en zagen ver onder ons de huisjes liggen in een groen en bergachtig landschap. Naarmate de stad vorderde kwamen de huizen ook dichterbij, je kon nu goed de favela’s van de middeklassewoningen onderscheiden. We waren al redelijk dicht bij de grond toen we het Maracana stadion zagen. Langzaam kwamen we voorbij de wijken en kwam Cristo Redentor voorbij, op ongeveer gelijke hoogte als ons. Het gaf een vreemd gevoel om in zo een onwendbaar vliegtuig zo dicht tussen de bergtoppen te vliegen. Aan de ander kant hadden we nog nooit zo een spetterende touringbus meegemaakt. Dit gevoel werd alleen maar erger toen we onder de berg toppen vlogen en op gelijke hoogte als de niet al te hoge Suger Loaf vlogen. Steeds lager ging het vliegtuig en we konden de kleine golfjes van de haven duidelijk zien. Toen de mensen bij het raam toch een beetje zenuwachtig werden verscheen in een keer het land onder ons en een halve seconde later kwamen we op de grond. Waarna het gebulder van de remmen losbrak en we vrij heftig tot stilstand kwamen. We waren in Rio... Rio staat in groot contrast met Brasilia. Waar de een druk maar gepland overkwam was Rio toch chaotisch. Brasilia leek droog en dor terwijl Rio gelijk een groenere indruk gaf. Toen we de bus pakten naar het hostel bleek deze gelukkig vertrouwd choatisch en achtbaan-achtig te zijn. Aangekomen bij ons hostel bleken de kamers iets wat onder de gebruikelijke maat (geen natuurlijk licht en één toilet voor 15 mannen), echter oogde het er wel gezellig en was het uiteindelijk ook wel goed vertoeven. En die avond lekker caparina drinken op de Copacabana, we zijn in Rio! Pierre Mostert

44


dagverslagen

Na een nacht op stap te zijn geweest in Rio de Janeiro zijn we weer vroeg uit de veren om de stad verder te ontdekken. Inmiddels is het al weer de tweede dag in Rio. ’s-Ochtends vertrekken we met de hele groep richting Ministério Educacao, indertijd gebouwd als het ministerie voor Onderwijs en Gezondheidszorg en inmiddels dient het als Educação e Cultura. Lúcio Costa kreeg in 1936 de opdracht een modern gebouw te ontwerpen. Hiervoor nodigde hij 5 jonge architecten uit: Niemeyer, Leão, Moreira, Reidy en Vasconcelos. Ook werd Le Corbusier als adviseur naar Brazilië gehaald. Door samenwerking van deze architecten is dit project ontworpen en in 1943 is het gerealiseerd. Drie jaar later stond het gebouw al op de monumentenlijst. Het was een beslissende stap in de geschiedenis van de universele architectuur. Vooral bijzonder aan dit gebouw voor die tijd was het gebruik van reusachtige kolommen onder deze wolkenkrabber waardoor er een open ruimte, een plein, ontstaat onder het gebouw. Het gebouw bestaat uit een hoog bouwdeel en haaks daarop een laag gedeelte.

45

08


Na dit gebouw te hebben bezocht, hebben we ons verdeeld in kleine groepjes en zijn we de stad ingetrokken. We hebben een kijkje genomen in de Kathedraal ‘Sao Sebastiao’. Deze kerk is gebouwd in de vorm van een reusachtige betonnen kegel met vier lichtstroken van glas- en loodramen. Voor de bouw van deze kathedraal was veel weerstand van de buurtbewoners.

dagverslagen

Op het lage bouwdeel is een daktuin gerealiseerd, ontworpen door Burle Marx. Doordat deze tuin als het ware is opgetild ontstaat er een rustige plek om te recreëren, bereikbaar vanaf de tweede verdieping vanaf de hoogbouw.

We zijn deze ochtend ook een kijkje gaan nemen bij de inmiddels wereldberoemde trappen van Rio, de Estadaria Selaron. Deze trappen lopen zowel door de wijken van Lapa als de Santa Teresa. Ze tellen zo’n 250 treden. In 1990 begon de Chileense artiest Horge Seláron

46


dagverslagen

met het renoveren van de trappen, die nabij zijn eigen huis liggen. Hij gebruikte hiervoor de felgekleurde nationale kleuren, geel, groen en blauw. Waar in het begin Seláron de trap versierde met afvalmateriaal, worden nu de meeste tegels door toeristen gesponsord. Zo waren er veel Delftse tegeltjes te zien en waren er ook tegels met Nederlandse teksten zoals: ‘Praat niet over jezelf, dat doen wij wel als je weg bent ‘ en ‘Werk om te leven, leef niet om te werken’. Grappig om Nederlandse teksten terug te zien op een trap in het verre Brazilië. Met het groepje zijn we ‘s-middags even naar het strand geweest, Flamengo beach. Vanaf het strand, dat dicht bij de luchthaven van Rio ligt, kon je de vliegtuigen af en aan zien vliegen over het water. Heel bijzonder dat er midden in z’n grote stad een luchthaven pal aan de kust ligt.

47


dagverslagen

Na het (te) korte strandbezoek hadden we om drie uur afgesproken met de rest van de groep bij het MAM; het museum voor moderne kunsten ontworpen door Eduardo Reidy. Dit museum is gelegen in het Flamengo park, een enorme groene ruimte met een rijke vegetatie, ontworpen door tuinarchitect Burle Marx. Het gebouw van MAM heeft een bijzondere constructie, die is opgebouwd uit imposante betonnen spanten waar de expositieruimtes als het ware zijn ingehangen. Deze expositieruimtes hangen ter hoogte van 1 verdieping vrij van het maaiveld, waardoor je een prachtig uitzicht hebt op de Guanabarabaai. In dit museum kregen we een erg interessante rondleiding van de oud-directeur van het MAC die er al jaren werkte, en daarom ontzettend veel wist te vertellen over de architectuur van dit gebouw. Rosa Hurkmans

48


dagverslagen 49

09

Het is alweer de negende dag dat we in BraziliĂŤ zijn (en ook weer prachtig weer hebben), en wel in Rio! De vorige dag hadden we al te horen gekregen dat het programma wat veranderd was. Het architectenbureau waar we naar toe zouden gaan heeft het te druk en ze konden ons niet ontvangen. Daarom hadden we deze ochtend vrij om zelf de stad te bezoeken. Iedereen is op eigen gelegenheid de stad ingetrokken. Het middagprogramma stond nog overeind en we zijn rond het middaguur met de veerboot naar de andere kant van de baai Guanabara gegaan. Het was een mooie tocht omdat je de stad vanaf het water kon beschouwen, met het vliegveld en de Suger Loaf Mountain, en aan de andere kant de baai weer tegemoet zag komen. Hier ligt Niteroi, naar mijns inziens een idyllisch plekje buiten de drukke stad waar men even lekker tot rust kan komen (afgezien van de drukte rond de vertrekhal van de veerboot). We zijn met de bus richting Musee de Arte Contemporanea (MAC) gegaan. Dit museum is gevestigd in door Oscar Niemeyer ontworpen gebouw. Het gebouw doet zich aan als een UFO die op de hoek van een rots is geland. Via een gedraaide helling kan je het gebouw inkomen. Ook aan dit gebouw was het weer wonderlijk om te zien dat de afwerking(ofwel detaillering) minimaal was. Onder het tapijt kon je zien dat de kozijnen op het beton waren gezet en verder niet meer afgedicht waren.


In het gebouw waren tijdelijke kunststukken tentoongesteld. Het deed mij erg denken aan de kunst die we de dag ervoor in het MAM hadden gezien, modern en een allemaal een eigen thematiek. Het uitzicht vanuit het museum is fenomenaal; over de baai, waar aan de andere kant de stad Rio de Janeiro te zien is. In het water konden we tevens schildpadden zien zwemmen. Onder het gebouw, in de rots, is een modern restaurant gevestigd. Ook dit restaurant heeft voor het grootste deel uitzicht over de baai, een prachtige locatie om even tot rust te komen.

dagverslagen

Niet dat het klimaat dit van een gebouw vraagt, maar dat terzijde.

Iedereen kon na MAC zelf kiezen wat men wilde doen. Op het programma stonden namelijk ook nog Caminho Niemeyer, met onder andere de Teatro Popular de Niteroi. Een enkeling heeft deze nog bezocht, maar de rest is eigenhandig terug gegaan met de veerpont. Het avondprogramma was weer door iedereen zelf in te vullen. Sommige groepjes zijn uit eten geweest, andere hebben in het hostel gekookt, al met al een gezellige afsluiting van een bijzondere dag, waar we konden uitkijken naar een spannende dag; de Favela’s. Dennis IJsselstijn

50


dagverslagen

10 Voordat we naar de favela’s gingen had niemand de verwachtingen dat het zo’n intense dag kon gaan worden. Ik heb daarom besloten dit stukje de dag nadat we in de favela’s zijn geweest te schrijven, zodat alles wat kon bezinken en ik daardoor kon bevatten wat wij die dag daadwerkelijk gezien en beleefd hebben. De dag begon met een vrije ochtend die iedereen zelf kon indelen. Docent Gijs Baks en ik hebben de stoute schoenen aangetrokken om vroeg in de ochtend, na een avond feesten, onze dagelijkse portie beweging op Copacabana te pakken, terwijl veel mensen nog lagen te snurken.

51

Om 12 uur werden we opgehaald door 3 busjes om daarna de eerste favela te bezoeken: Vila Cruzeiro. Deze favela is berucht, omdat het een tijd lang de gewelddadigste sloppenwijk van Rio de Janeiro is geweest. Het ging er zo erg aan toe dat de wijk een jaar geleden is schoongeveegd door het leger waarbij tanks en ander zwaar geschut is gebruikt. Toen we hier arriveerden waren veel bewoners van de favela op straat te vinden die allemaal hun eigen activiteit uitvoerden. Kinderen speelden in het rond, ouderen dronken een biertje en er klonk muziek, terwijl het leger langs reed met patrouillewagens.


dagverslagen De man die ons ontving was Nanko. Hij heeft ontwikkelingsorganisatie Ibiss opgericht. We kregen een rondleiding door het buurthuis van de organisatie waar verschillende activiteiten worden georganiseerd om de kinderen uit de drugswereld te houden. Hiervoor worden bijvoorbeeld kleine zwembadjes of voetbalvelden aangelegd, maar de kinderen kunnen ook dansles of cabaret volgen. Na het buurthuis zijn we door de wijk getrokken wat op een combinatie leek van een doolhof en een kaartenhuis. Woningen worden zonder enig toezicht of planning gebouwd, wat als gevolg heeft dat er een nest ontstaat van op elkaar gestapelde woonblokjes. Op daken kwamen bewoners te voorschijn, die allemaal door hadden dat wij langs liepen. Ondanks dat de bewoners van de favela niets hebben, doen ze alles met een ontzettende levenslust dat je vanzelf naar je eigen veilige leventje in Nederland gaat kijken. Wij zijn door deze favela getrokken en hebben het project van de Nederlandse kunstenaars Haas&Hahn met de naam Favela Painting gezien. Het onderdeel van dit project was een geverfde trap die steil de berg oploopt waartegen de favela is opgebouwd. Deze plek is vrij gekomen omdat er een run down had plaats gevonden, waarbij het vooral met nat weer kan voorkomen dat de constructies van de woningen die op elkaar gestapeld zijn het niet meer houden en naar beneden glijden.

52


dagverslagen

Op weg naar de tweede favela werd verteld dat deze grimmiger zou zijn, waardoor we geen foto’s in het openbaar konden maken. Toen de groep hier uitstapte heerste er echter opnieuw geen onveilig gevoel. De wijk was hier anders opgezet met aan het begin van de favela ruimer opgezette straten waar boomstronken op de weg lagen om de militaire politie te weren en met ‘checkpoints’ waar gewapende soldaten van het drugskartel stonden. Deze jongens, waarschijnlijk even oud als de gemiddelde jongen uit onze groep, stonden met wapens in hun handen waarmee het in één seconde gedaan met je kon zijn. Nanko kende deze jongens stuk voor stuk waardoor we hier een kijkje konden nemen. Het programma in deze wijk bestond uit een voetbalwedstrijd tegen plaatselijke jongens. Ons sterrenelftal bestond onder andere uit: ballenvanger Marcello, rennende Rebaz, vleugelspeler Zwanink en bankzitter Gijs. Toen de wedstrijd afgelopen was zaten de cheerleaders alweer aan een cerveja. We hebben deze wedstrijd dik verloren, maar toch nog wat doelpunten tegen kunnen scoren. Vervolgens is er nog wat nagepraat naast het voetbalveld waar wij verhalen hoorden die Nanko in de wijk had beleefd. De avond werd afgesloten met een gezellige, authentieke favelaBBQ op straat. Tussen het eten door kregen we een liveshow van een trommelende crew, waarbij iedereen losjes op stond mee te dansen. Helaas hebben we niet van de hele maaltijd kunnen genieten en is deze dag op een manier afgesloten die aan de andere kant tekenend is voor favela’s. Wij zijn vroegtijdig vertrokken om later te horen dat 10 minuten na ons vertrek de politie is binnen gevallen, waarbij 12 mensen de dood hebben gevonden. Veel mensen schrokken hiervan, omdat het bijna niet te beseffen was. Maar uiteindelijk blijft het een oorlog die elke dag woedt en waarbij veel (onschuldige) mensen de dood vinden. Over dit gedeelte van de favela’s kan lang doorgesproken worden, maar het blijft een afgesloten wereld die door de macht van de drugskartels zichzelf kan onderhouden.

53


dagverslagen Het is goed om te zien dat mensen zoals Nanko samen met zijn organisatie Ibiss dit werk verrichten met zoveel moed en lef om in deze ‘slechte’ wijken iets te kunnen verbeteren. Voor mij persoonlijk is dit een zeer bijzonderde ervaring wat ik van mijn leven niet kan vergeten. Ik heb wel het idee dat ik dit soort wijken beter ben gaan begrijpen. Wanneer er nieuws voorbij komt met daarin een favela kan ik dit nu beter begrijpen omdat ik ervan geproefd hebt. Dit is iets wat ik zeker niet had willen missen in ons studieprogramma door Brazilië heen en daarvoor wil ik Nanko en Ibiss erg bedanken! Mathijs Boersma

54


dagverslagen 55

Na de heftige gebeurtenissen van de vorige dag was er de behoefte om vandaag lekker actief te beginnen om de zinnen te verzetten. We vertrokken rond half 10 met een clubje van zeven richting de Sugar Loaf met de bus. Op deze vrije dag wilden we alsnog de kans grijpen om vanaf deze berg het uitzicht over Rio de Janeiro te bewonderen. Het beloofde een mooie dag te worden! Eenmaal bij de berg aangekomen hadden we twee opties: of twee keer met de kabelbaan naar boven, of de eerste berg beklimmen en het tweede stuk met de kabelbaan. Het mag wel duidelijk zijn dat wij voor de tweede optie kozen. Dus begonnen we vol goede moed aan de klim die een relaxte wandelroute leek te zijn. We waren nog maar een paar minuten onderweg of we kwamen de eerste zijdeaapjes al tegen. Nadat iedereen wat foto’s had gemaakt konden we onze wandeling voortzetten. Niet veel later kwamen we bij een splitsing aan. Hier stonden we voor de keuze om de wandeling te vervolgen of om de klimroute te kiezen. Natuurlijk kozen we ook hier voor optie twee. Gelukkig boden de bomen nog wat verkoeling, maar toch stond het zweet iedereen al gauw op het voorhoofd. Na onderweg weer wat aapjes te hebben gespot en wat drinkpauzes te hebben ingelast bereikten we het tussenstation binnen drie kwartier. Hier konden

11

we voor het eerst genieten van het uitzicht. De hele klim bleek absoluut de moeite waard. We kochten kaartjes om met de kabelbaan de top van de Sugar Loaf op te gaan. Eenmaal boven aangekomen waren er zoveel nieuwe dingen te zien. Omdat Rio de Janeiro tussen de bergen ligt konden we, nu we hoger stonden, pas de hele stad zien.


dagverslagen

Aan de andere kant van de berg konden we nu de Copacabana ontdekken, die op het tussenstation nog achter een berg verborgen lag. Ook zagen we de favella’s die tegen de berg op liggen. Toen we weer beneden aankwamen was het al tegen half drie en zijn we op zoek gegaan naar een restaurant. We vonden een kilorestaurant, een buffet waar je voor het gewicht van je eten betaalt. Toen iedereen er weer tegenaan kon besloten we om met het groepje op zoek te gaan naar het bekende ‘Favella Painting’ project. Het zou een minuut of 20 lopen zijn vanaf het hostel. We hadden echter wel kunnen verwachten dat we het na twee uur lopen nog niet hadden gevonden… De meesten hadden het nu wel gehad, maar we besloten het nog één kans te geven en stapten in een taxi die ons erheen zou rijden. Toen bleken we er maar twee straten naast te zitten! Er was zelfs een informatiepunt met folders over de wijk. We kwamen al gauw uit bij het bekende pleintje met de geverfde huizen. Het was heel gezellig met alle kleurtjes en vooral heel anders dan wat we de vorige dag hadden gezien. We hebben daar nog een biertje gedronken en voetbal gekeken met de bewoners. Er hing een gezellige sfeer, maar toen het begon te schemeren zijn we terug gegaan naar het hostel. Het was een vermoeiende dag. Misschien dat we nog meer hadden kunnen en willen zien, maar al met al had ik van vandaag niks willen missen en hebben we toch weer wat meer kunnen ontdekken van de stad Rio De Janeiro.

Lisanne de Beun

56


dagverslagen 57

12

Vandaag gaan we naar de Botanische Tuinen. In de vroege ochtend gingen we op avontuur met de lijnbus naar de jungle, in de stad met een hek eromheen, net als vrijwel alles in BraziliĂŤ. Hoewel het winterseizoen ons niet alle mooie bloemen toonde, waren er toch nog wat kleuren te vinden in de tuinen. Een kolibrie liet zijn kopje zien en een van de fotografen heeft dit snelle beestje zelfs vast kunnen leggen. Na een tijd rond te hebben gedwaald in de plantenwerelden van verschillende continenten, gingen we op zoek naar een andere waardevolle schat. De beste smoothiebar van Rio scheen op de hoek te zitten. Iets wat je volgens de locals niet mocht missen en dit is ook zeker waar! Volgens de meeste dan, want smaken bestellen waarvan je niet wist wat het was, bleek niet altijd een succes! De veilige keuze was in dit geval een betere optie. Gezond vervolgde de dag naar een ander park, Parque Guinle. Niet alleen stond hier het gigantische huis van de gouverneur, maar ook een zeer goed gelukt woningbouwproject. Helaas was er niet veel tijd, want het was op naar Christ the Redeemer! Hoewel hij toen nog niet zichtbaar was, want de mist boven de berg verborg hem voor de wereld.


dagverslagen

De laatste schaapjes van de groep, de Bobs die nog wat voor de reis moesten doen, voegden zich ook bij de groep! Aangekomen bij het treintje, bleek dat het weer niet zou veranderen. Er zat niks anders op dan een dagje wachten en hopen op beter weer. De vrije avond begon al eerder en er werden in groepjes plannen gemaakt. Een aantal terug naar het hostel, om vanuit daar de plannen voor de avond te maken. Een aantal vluchtte snel de taxi in op zoek naar nog wat meer avontuur in nog niet ontdekte plekken in Rio. Na het vele lopen vandaag en tijdens de hele reis, viel de keuze al snel op een terrasje, onder een afdakje, kijkend naar de regen. Hoewel de prijzen van de wijn in BraziliĂŤ niet optimaal zijn en de kwaliteit van de Braziliaanse wijn zich te wensen overliet, stond er al snel een fles rode wijn op tafel. Hiermee was de heimwee naar de Franse vakanties gestild en werd het weer een fantastische Braziliaanse avond! Jasmijn Kol

58


dagverslagen

13 De laatste dag in a Cidade Maravilhosa. Voordat wij verder zouden trekken via Paraty naar São Paulo stonden er nog een aantal bezienswaardigheden op het programma. Van het welbekende Maracanã tot het iets minder bekende Pedregulho; we hadden een drukke dag voor de boeg. De ochtend begon in het hostel met een klein ontbijt om vervolgens met nog half dichtgeknepen ogen de metro te pakken richting een van de grootste voetbalstadions van de wereld: o Estádio Mário Filho a.k.a. het Maracanã.

59

Het Maracanã wordt op dit moment grof onderhanden genomen in verband met het WK van 2014 en de Olympische Spelen van 2016 en met grof bedoel ik letterlijk grof. Bij binnenkomst in de bouwput is het enige wat rest van het oude stadion de betonnen buitenkant: geen grassprietje is in velden of wegen meer te bekennen en met gigakranen worden hele stukken beton van de tribunes uitgehouwen


dagverslagen

en weggevoerd. Met prachtige rode helmpjes op en enkelen van ons gehuld in schitterende blauwe broeken mochten wij na een mooi civielfilmpje gezien te hebben rondlopen in het stadion met een paar man van Odebrecht Infraestrutura. Marcello had voor de gelegenheid zijn praxistas uit Nederland meegenomen zodat deze rondleiding een extra hoog Bob de Bouwergehalte kreeg maar het was wel echt vet! Wat een groot bouwproject is het Maracanã van de toekomst! Na deze civiele pracht genoten te hebben werd het tijd voor (vergeten) architectuur: het Complexo do Pedregulho. Eerder in de studiereis hadden wij al kennis kunnen maken met de architectuur van Affonso Eduardo Reidy in de vorm van een museum; het MAM in Flamengo. Pedregulho is echter van hele andere aard omdat het de sociale kant van Reidy’s architectuur verbeeldt. Het complexo do Pedregulho bestaat niet alleen uit een woonblok maar ook uit voorzieningen die in kleinere gebouwen lager op de heuvel zijn gesitueerd.

60


dagverslagen

Met een schoolbusje gingen wij op weg vanaf het stadion, de buschauffeur was echter geen Carioca waardoor het ietsje langer dan gepland duurde om er te komen. Eenmaal aanbeland in de wijk in São Cristóvão werd er besloten om niet uit te stappen maar er tweemaal langs te rijden: vandaag de dag is de omgeving van Pedregulho helaas niet van zo’n zekere aard dat er 25 man met camera’s op de buik uit konden stappen om foto’s te maken. Met de klok als leidraad vervolgden wij onze weg via het Sambódromo (ook onder constructie) naar het beroemde Casa das Canoas van Oscar. Geen achternaam is meer benodigd om uit te leggen van wie dit huis is geweest. Op een prachtige plek in Rio de Janeiro staat in alle rust de Casa das Canoas, met bijbehorend zwembad en apen in de boom genoten we hier een uurtje van de pracht die architectuur voort kan brengen. Gave ramen, lekkere (lig)stoelen, mooie ruimtes en niet te vergeten de natuur die je binnen en buiten tegemoet komt maken dit een zeer speciale plek om te verblijven. Ik denk dat ik voor bijna iedereen spreek als ik zeg: bedankt Oscar.

61

In lijn met Oscar gingen we op weg naar Cristo Redentor op de Corcovado. Onze noncarioca buschauffeur koos een pittoreske route door berg en bos waardoor de werkelijke aankomsttijd bij Christus iets later was dan de EAT maar dat kon, samen met de bondinhos


Als afsluiting van deze lange maar fijne dag stond er een diner klaar in het Porto Bay hotel in Copacabana waar wij moe maar voldaan voor de laatste keer van de stranden van Rio konden genieten, mogelijk gemaakt door een prachtig uitzicht vanaf het hotel.

dagverslagen

die ons voorbij reden ĂŠn de mist die niet leek op te trekken de pret niet drukken en maakte de ervaring bij het christusbeeld er niet minder op. Een wonderlijke ervaring was het speciaal voor Matthijs die een boek aan het lezen was over iemand die alles zag alsof hij in de mist zat: toeval bestaat niet?

Simone Beck

62


onderzoek

Na een week Brasilia was het tijd voor de volgende stad: Rio de Janeiro. In tegenstelling tot de extreem geplande stad Brasilia, lijkt Rio de Janeiro één grote ongeorganiseerde bende. Het landschap is echter zeer bepalend voor de stad. Met name de vele heuvels en bergen zorgen ervoor dat lang niet overal gebouwd kan worden. Tunnels verbinden de verschillende stukken stad, die anders door bergen gescheiden waren gebleven. Het landschap is ook van invloed op de verhouding tussen arm en rijk. Hoewel er overal zwervers te zien waren, wonen de meeste arme mensen in de favela’s op de berghellingen. Maar onder aan deze berghelling staan soms juist weer gebouwen gericht op de ‘rijken’. Neem bijvoorbeeld het Maracaña Stadion. Dit stadion wordt op dit moment verbouwd voor het WK voetbal in 2014 en de Olympsche Spelen in 2016. We hebben een bezoek gebracht aan dit stadion, in de eerste plaats om te zien hoe de verbouwing van zo’n project in zijn werk gaat. Maar stiekem kon niemand zijn ogen afhouden van de favela’s die op steenworp afstand van dit stadion de bergen bedekten. Wat er met deze favela’s gaat gebeuren in de aanloop naar de sportevenementen? “Misschien komt er wel een grote muur omheen,” zei één van de aanwezige projectleiders. Dit gaf al wel een beetje aan dat de wereld van het enorme voetbalstadion en de wereld van de favela’s ver uit elkaar lagen.

63


onderzoek

Omdat we een totaal beeld wilden krijgen van de gehele stad, hebben tijdens onze reis twee favela’s bezocht. We waren uitgenodigd door Nanko van Buuren, ontwikkelingsmedewerker namens IBISS. Veel favela’s zijn namelijk niet veilig. Ze zijn in handen van drugskartels en als buitenstaander wordt je niet getolereerd in zo’n wijk. Nanko wordt echter wel getolereerd door de drugsbazen. Hoewel hij bijvoorbeeld geen geld van ze aanneemt, heeft hij wel goed contact met ze. Daardoor kan hij zijn werk goed doen en helpt hij de lokale bevolking van de favela’s. IBISS is een organisatie die aan de ene kant ziekten als lepra en tuberculose wil bestrijden en aan de andere kant sociale ongelijkheid wil aanpakken. Hiervoor heeft de organisatie fadiverse projecten opgezet. Eén van de projecten die wordt ondersteund door IBISS is het zogenaamde favela painting project van de Firmeza Foundation. Dit project is erop gericht om woningen en andere bouwwerken in de favela’s te schilderen en zo de bewoners op een creatieve manier te laten werken. Tijdens ons bezoek aan de favela’s hebben we een aantal van de favela painting projecten bezocht en we zagen meteen hoe de buurt hiervan opvrolijkte. Zoals gezegd hebben we twee favela’s bezocht. In de eerste favela, Vila Cruzeiro, werden we ontvangen door Nanko en kregen we een rondleiding in het buurthuis. Deze favela was ruim een half jaar eerder met veel geweld door de regering overgenomen. Tot die tijd was het gebied in handen van de drugskartels. Als je door de favela gaat lopen, zou je ongelofelijk veel ellende verwachten. Wat wij zagen echter was dat veel mensen eigenlijk best wel gelukkig zijn. Ze zitten gezellig buiten, kinderen spelen met hun vliegers, het ziet er allemaal erg gezellig uit. Maar wat natuurlijk altijd blijft is dat deze mensen erg arm zijn en weinig mogelijkheden hebben om zich echt te ontwikkelen. De tweede favela die we bezochten was nog wel in handen van de drugskartels. Omdat Nanko hier dus goede contacten mee heeft, waren we veilig. Maar de sfeer was wel wat grimmiger. Zeker toen we langs een zogenaamd checkpoint liepen.

64


onderzoek 65

Hier stonden enkele mannen met machinegeweren in hun hand. Maar schijnbaar kenden ze Nanko allemaal goed, want de begroeting was zeer hartelijk. Nadat we gebarbecued hadden met de lokale bevolking, was het tijd om terug naar het hostel te gaan. Niet alleen omdat het eten op was, maar ook omdat er aanwijzingen waren dat de politie de wijk binnen zou gaan vallen. Een groot deel van de politie in Rio de Janeiro is namelijk corrupt. De dag voordat wij de favela bezochten, waren twee politieagenten naar de wijk gegaan om mensen af te persen. Dit hadden ze met de dood moeten bekopen en de politie wilde dan ook wraak. Ongeveer een kwartier nadat wij de favela hadden verlaten, was de politie binnengevallen. Twaalf bewoners van de favela vonden hierbij de dood.


strand met favela’s

Rio’s Battle for Vila Cruzeiro Continues

The Rio Times - November 25, 2010

RIO DE JANEIRO, BRAZIL – The tally continues to rise as the battle in Rio de Janeiro rages on: 23 deaths, 50 burnt vehicles and 159 injured and over 100 people arrested since Sunday. This afternoon, 150 members of the elite BOPE (Batalhão de Operações Policiais Especiais) forces, police from the CORE (Coordenadoria de Recursos Especiais) unit and thirty naval sharp shooters mobilized six armored vehicles and entered the Vila Cruzeiro favela, in Penha, a suburb of Rio. Many of the criminals responsible for the violence that has been raging since Sunday are said to be held up in the favela. As the police entered the fugitives set fire to tires and cars to impede their approach; but the barriers have been no match for the M113 armored vehicles, the same ones used in the war in Iraq.

onderzoek

Deze hele dag maakte wel duidelijk dat de overheid geen idee heeft hoe ze met de favela’s om moeten gaan. De drugskartels zijn de baas en als de overheid daar wat aan wil doen, moeten ze duizenden politieagenten en soldaten inzetten. Ook de grootschalige corruptie onder politieagenten helpt absoluut niet mee. Het frappante is wel dat toerist bijzonder weinig merkt van dit alles. Het is dat wij de favela’s hebben bezocht, maar anders hadden we waarschijnlijk geen idee gehad van hoe het er echt aan toe ging. Ook veel mensen die wij spraken in de stad wisten eigenlijk niet hoe het eraan toeging in de favela’s. De werelden van de arme favela’s en de levendige stad liggen mijlen ver uit elkaar.

The ongoing battle between police and well-armed criminals has left residents terrified. Those living in the battle zones have been instructed to stay inside their homes near the hallways or lay on the floor to avoid errant bullets. The radius of a machine gunshot is 1,500 meters and can pierce walls. The Vila Cruzeiro favela has a population estimated between 40,000 – 70,000, and is located near the “Complexo Alemão”, which encompasses ten neighborhoods and over forty favelas. It is considered one of the most dangerous areas in the city.

66


67 dagverslagen


dagverslagen

paraty 20 juli

68


dagverslagen 69

14

Tussen de drukte van Rio en SĂŁo Paulo hebben we een dag genomen om een heel ander gezicht van BraziliĂŤ te leren kennen. Geen grote drukke straten, geen armoede op de heuvels en geen verboden buurten in het donker. Het oude koloniale stadje Paraty is simpel te begrijpen en eenvoudig om lief te hebben. Oude hobbelstenen straten tussen wit gestucte huisjes met gekleurde kozijnen charmeren de voorbijganger onmiddellijk. En als je langs een oude koloniale kerk naar de baai loopt waar de oude houten zeilschepen aangemeerd liggen, zie je pas echt waarom Paraty zoveel bezoekers heeft.


Hoewel deze dag gekenmerkt werd door ontspanning en natuurlijke schoonheid, begon de dag toch lekker met Braziliaanse chaos. ‘s Ochtends vroeg zouden we om zes uur vertrekken met de bus. Maar nadat bijna iedereen zich uit bed gesleept had en met zijn koffer in de hal van het hostel stond, klaar om Rio vaarwel te zeggen en richting het zuiden te vertrekken, was er geen bus. Een beetje te laat, dat waren we wel gewend. Maar na bijna een uur wachten was er toch wel lichte paniek of de bus überhaupt zou komen.

dagverslagen

Een stralende blauwe zee tot aan de horizon, bezaaid met tropisch groene eilandjes en vriendelijke zeelieden die je uitnodigen op hun schip. Dankzij onze lieve reiscommissie was één van die mooie schepen uit de baai voor ons gereserveerd en hebben we daar de hele dag op mogen ronddobberen.

70


dagverslagen 71

Gelukkig, na een paar drukke telefoontjes in gebrekkig engels en portugees, stond daar ineens onze langverwachte bus. Dankbaar klommen we er allemaal in om nog wat uurtjes slaap in te halen. Voor diegenen die het geluk hadden hun ogen nog te openen voor het einde van de reis, was er een prachtig uitzicht op de zee die zich telkens verstopte achter de voorbij zoevende groene heuvels. De boottocht was haast te idyllisch voor woorden, met heerlijke zon op onze bol lagen we uren languit te luieren op het dek. Toen het anker voor de eerste keer werd uitgegooid, sprongen de bleke bouwkunde studenten en masse van het boeisel om een duik te nemen tussen de vissen. En de tweede keer dat we voor anker gingen was het voor een klein strandje van ĂŠĂŠn van de eilanden. De dames werden door de braziliaanse bemanning naar land geroeid, terwijl de jongens zelf mochten verzinnen hoe ze bij het strand kwamen. Uiteindelijk werden we ook nog van een lekkere lunch


dagverslagen

voorzien door de kokkin op het schip. Na nog een tijdje te varen tussen de eilandjes met een zon die dichter naar de horizon kroop, waren we ineens weer in de baai van Paraty. De tijd gaat zo snel als je geen zorgen aan je hoofd hebt en alleen maar hoeft te genieten. Terug aan wal hebben we nog even gestruind door de schattige straatjes alvorens we een simpel eettentje vonden aan een klein plein. Nog even genieten van de rust en eenvoud voordat we op de bus stappen naar de grootste stad op het zuidelijk halfrond. Alex Pixley

72


De bouwer die ’t bewijst Gerritsen Bouwgroep doet wat ze beweert. Of het nu om een kantoor gaat van 25 miljoen of de verbouwing van een huis; beloven is waarmaken. Door vakmanschap, scherpe prijzen en duidelijke afspraken. Maar vooral door een eigenschap die steeds zeldzamer wordt: betrouwbaarheid. Bennekomseweg 128, Renkum Postbus 89, 6870 AB Renkum Tel. 0317 - 398899 Fax. 0317 - 398890 info@gerritsenbouwgroep.nl www.gerritsenbouwgroep.nl

Dag in dag uit, al meer dan 75 jaar. Dat is de belofte van Gerritsen Bouwgroep.


75


Alles even hoog(bouw) zonder groen met Europese roots São Paulo werd gesticht door Jezuïeten in 1554 aan de inwaarts stromende rivier Tietê en vormde zo een ideale uitvalsbasis voor ontdekkingstochten naar het binnenland. Toch bleef São Paulo lang klein, arm en primitief; in 1870 waren er nog maar 37.000 inwoners. De situatie veranderde met de koffiecultuur in de negentiende eeuw, welke kapitaal genereerde en geschoolde immigranten aantrok, wat de stad gunstig maakte voor het vestigen van industrieën. De beslissing in de jaren vijftig om autofabrieken in de buurt van São Paulo te vestigen kan achteraf als het beslissende moment beschouwd worden waarop São Paulo de economische macht van Rio de Janeiro overnam. De groei van São Paulo sindsdien was zonder weerga. Inmiddels dreigt die ontwikkeling soms letterlijk vast te lopen. De stad blijft uitdijen en de Europese geschiedenis is opgegaan in de oneindigheid van hoogbouw, waarbij geen ruimte lijkt te zijn voor kwalitatieve publieke ruimte.

São Paulo 20 juli - 26 juli

76


dagverslagen 77

15

Functie van detail Louis Kahn zei ooit, “the joint is the beginning of ornament”, de verbinding is het begin van ornament. De verbinding, de plek waar materialen, of constructiedelen, bij elkaar komen, is de aanleiding tot een manier van detailleren. En deze detaillering is bepalend voor de architectuur die eruit volgt. De expressie van dit detail bepaalt hoe een gebouw wordt ervaren: wordt de verbinding verborgen, ingepakt en weggemoffeld, of juist getoond en benadrukt? Dit is meer dan een stilistische vraag. Deze vraag beantwoorden heeft zowel architectonische, als technische, logistieke en zelfs economische gevolgen. Gevolgen voor hoe bezoekers het gebouw ervaren, gevolgen voor hoe het gebouwd moet worden en wat dat mag kosten. De vraag van de verbinding is ook niet opgelost als wordt gebouwd volgens een bepaald ‘-isme’. Zowel verborgen áls getoonde details, zowel abstracte als nietabstracte details en gebouwen zijn te vinden binnen het Classicisme, Deconstructivisme en, natuurlijk, Modernisme. Twee van de beroemdste Brazilliaanse architecten van de 20e eeuw zijn hier een mooi voorbeeld van. Oscar Niemeyer’s pure, gladde, gekromde sculpturen zijn een toppunt van abstract detailleren. Lina Bo Bardi’s gebouwen, aan de andere kant, zijn juist voorbeelden van hoe de wijze van verbinden


São Paulo is een stad waar beide architecten veel gebouwen hebben gerealiseerd. Een bezoek aan gebouwen van zowel Niemeyer als Bo Bardi, tijdens de eerste dag dat de groep in São Paulo aankwam, was dus de kans om te ervaren wat de verschillen kunnen zijn tussen de expressie van de twee architecten. Beiden voortkomend uit de Moderne traditie, maar beiden radicaal verschillend in hun ontwerpbenadering.

dagverslagen

getoond kan worden, expressief kan worden gemaakt.

Monument voor Latijns Amerika Aangrenzend aan metrostation Barra Funda, ligt een meer dan 84.000 m2 groot complex: het monument voor Latijns Amerika. Bestaande uit zeven gebouwen, een brug en enkele kleinere paviljoentjes en sculpturen, is het een plek waar Oscar Niemeyer compleet de vrije hand is gegeven middenin één van de vele stadscentra van São Paulo. Het complex wordt doorkliefd door de drukke Avenida Auro Soares de Moura Andrade. Over deze weg loopt een brug, ook ontworpen door Niemeyer, die het complex zowel symbolisch als fysiek verbindt.

78


dagverslagen De gebouwen, in al hun constructieve ambitie, zijn perfecte illustraties van het eerder genoemde abstracte detailleren. De Salão de Atos Tiradente, een gebouw waarin de geschiedenis van Latijns Amerika in sculpturen wordt weergegeven, heeft slechts enkele constructieve elementen. Een portaal, waaraan een schaaldak is gestort, die overgaat in een gevel; de zo ontstane ‘schil’ draagt alle krachten af naar de fundering, maakt samen met het portaal een groots, sculptureel gebaar. De Biblioteca Latino-Americana Victor Civita is op een soortgelijke manier opgelost: een gigantisch portaal (met een overspanning van liefst 92 meter) draagt gekromde schillen, die onder het portaal zijn opgehangen. De verbindingen tussen het portaal en de schil, de manier waarop de schillen en de portalen zijn gemaakt, zijn niet zichtbaar: de oppervlakken van de constructieve elementen zijn aan de buitenkant wit gepleisterd en de vebinding tussen portaal en schil hebben een eenvoudige, heldere expressie, die de ongetwijfeld zware en gecompliceerde wapening en fabricage compleet verbergen. Het resultaat is overweldigend: enorme, lege binnenruimten, begrensd door eenvoudige oppervlakken, wat een grote dramatiek met zich meebrengt. Niemeyers gevoel voor vorm, voor sculpturale eenvoud en sterke formele expressie, komt hier volledig tot haar recht. Wat daarvoor moet wijken is een meer menselijk schaalniveau: niet in het minst vanwege de abstracte manier waarop de gebouwen zijn afgewerkt.

79


dagverslagen

SESC Pompéia Midden in een oude, vervallen fabriekswijk, gekarakteriseerd door grote grijze fabrieksgebouwen en pastelgekleurde huizen, ligt een fabriek die gerenoveerd is naar ontwerp van Lina Bo Bardi. Het complex bestaat uit twee delen: een fabriekscomplex, één laag hoog, met daarnaast een gigantische betonnen kolos: twee torens die met elkaar verbonden zijn door middel van betonnen loopbruggen, gecomplementeerd met een schoorsteen. In dit complex is te zien hoe Bo Bardi’s aanpak verschilt van die van Niemeyer. Hoewel de volumes even groot en dramatisch zijn, heeft SESC Pompéia een compleet andere manier van omgaan met detail: de gebouwen van het complex laten zien hoe deze zijn gebouwd. De houten spanten in het fabriekscomplex zijn in het zicht gelaten, zelfs benadrukt door de koppelplaten tussen de zwart geverfde balken fel rood te kleuren. De baksteen en het beton zijn onafgewerkt en ruw, open voegen tussen de bakstenen en naden overgebleven van de bekisting laten zien hoe deze constructiedelen in elkaar zijn gezet. Deze eigenschap komt terug in de twee torens, en wellicht het meest prominent in de hoge schoorsteen, waarin de naden extra lijken te zijn aangezet. Rood geverfde luchtkanalen, raamkozijnen en deuren komen prominent naar voren, breken de starheid van de betonnen volumes en voegen een kleinere, meer menselijke schaal toe aan het immense complex. Deze voorbeelden zijn twee extremen. Tussen de abstractie van Niemeyer tot het letterlijk ‘concrete’ van Bo Bardi ligt een hele wereld van benaderingen. Welke benadering op welke plek in welke situatie het meest geschikt is, zal nooit een éénduidig antwoord op te geven zijn. Wat wel duidelijk is, wat de groep deze dag ook heeft beleefd, is hoe extreem de verschillen in de uiteindelijke architectuur kunnen zijn, zelfs als de grondopvattingen van beide architecten (voortkomend uit het Modernisme) hetzelfde zijn. Marcello Soeleman

80


81 dagverslagen


dagverslagen

82


dagverslagen

We verzamelen om 9 uur. Althans dat is het streven... Uiteindelijk staan we om half tien op metrostation Ana Rosa en begeven we ons richting het centrum. Onze eerste bestemming is het Martinelli gebouw, de eerste wolkenkrabber van de stad São Paulo. De bouw van deze 26 verdiepingen tellende kolos, die in 1922 startte en was afgerond in 1934, betekende een breuk met de traditie van São Paulo, die tot dan toe alleen laagbouw had gekend. Maar de Italiaan Predio Martinelli, de opdracht- en tevens naamgever van het gebouw, had nog een doel met het gebouw. Hij had kennis van bouwmethoden met zich meegenomen uit Italië en bleef de plannen een tijd lang aanpassen om verdiepingen toe te voegen. Het moest namelijk het hoogste gebouw van Zuid-Amerika worden en zijn succes sinds zijn komst naar Brazilië reflecteren. Na een periode van welvaart door de toeristen en de voorzieningen in het gebouw zoals een bioscoop, werd het gebouw in de Tweede Wereldoorlog door de Braziliaanse regering onteigend. Martinelli was namelijk, door gebrek aan Braziliaanse ondersteuning en hoge kosten, gedwongen het gebouw aan de Braziliaanse staat te verkopen. Alle Italiaanse bezittingen werden toen ingenomen. Hierop startte een periode van verval die pas in de jaren zeventig werd omgekeerd.

83

16


dagverslagen

Tegenwoordig zijn er overheidsdiensten van São Paulo gevestigd en bij het bekijken van het gebouw en de dakverdieping, waar Martinelli een Italiaans palazzo op had laten bouwen, werden we vergezeld door bewakers. We mochten immers niet overal komen. Martinelli had goed nagedacht over zijn dakpaleis. Zelfs na de komst van andere wolkenkrabbers is het uitzicht vanaf het dak zeer wijd. Na ons bezoek aan het dak opende de bewaker de ingang van het gebouw voor ons, deze was namelijk op slot gedraaid. Blijkbaar is het buitenhouden van ongewenste individuen zo belangrijk dat ze de gevaren van opsluiting voor lief nemen… We vervolgden ons dagprogramma en gingen op weg naar het volgende punt, De Pinacoteca do Estado do São Paulo. Hierbij liepen we door een de Estaçao da Luz, een treinstation dat door de Engelsen was gebouwd om het vervoer van de koffie uit de binnenlanden naar de havenstad Santos, dat tot dan toe per ezel werd gedaan, te verbeteren. Het was in Engeland geprefabriceerd en in Melbourne staat een exacte kopie van dit station. Tegenover dit station bevindt zich de Pinacoteca. Dit is een van de belangrijkste kunstmusea van Brazilië. Dit gebouw dat oorspronkelijk bedoeld was als het hoofdkantoor voor het Lyceum van kunst, bezit twee overdekte binnenplaatsen waar roulerende moderne kunst staat opgesteld en galerijen met daaraan kunstruimten die aan een bepaalde kunstenaar of thema zijn gewijd. Na een tijd vol kunst gingen we op weg naar Estaçao Júlio Prestes. Dit station was net als Estaçao da Luz gebouwd voor het vervoer van koffiebonen over het spoor. Het verschil zat hem echter vooral in de stijl en de opdrachtgevers. Deze was in opdracht van de grote koffieplantage-eigenaren gebouwd en de lijn eindigt in São Paulo. Overal in dit neoclassicistische gebouw waren verwijzingen naar de koffie te vinden. Zo had de wachtruimte voor de rijken koffieplant

84


dagverslagen

mozaïeken in de vloer en verwijzingen naar de koffieboon in de friezen. Het meest bijzondere aan dit station is echter, dat het een concertzaal bezit. Deze concertzaal is eind jaren negentig in de binnenplaats van het station gebouwd om tegelijk het Symfonieorkest van São Paulo te huisvesten als ook om de buurt te verbeteren. De gids vertelde ons namelijk dat het voor de komst van het station een rijke buurt was. Het station heeft dus niet alleen rijkdom naar de stad gebracht… De concertzaal is zoals de gids ons vol trots wist te vertellen de enige in de wereld met een plafond dat over het volle oppervlakte kan worden gemanipuleerd. Na het vervallen van een van de onderdelen besloten een aantal van ons naar het Museu Paulista te gaan. Een museum over de Braziliaanse geschiedenis gelegen in het Parque Independência, waar naar verluidt de onafhankelijkheid van Brazilië werd uitgeroepen. De dag werd afgesloten met een bezoek aan een sushirestaurant in de Japanse buurt. T homas Dillon Peynado

85


dagverslagen

86


dagverslagen 87

Vandaag is alweer het laatste weekend in Brazilië aangebroken. Na al een paar dagen in São Paulo te hebben doorgebracht en al veel van de stad te hebben gezien is het tijd voor een wandeling door het oudste gedeelte van de stad. Na het zoveelste ritje met de metro komen we aan bij de kathedraal van São Paulo: Catedral da Sé. Het plein voor de kathedraal is, net als andere delen van het stadscentrum, vergeven van de zwervers. Zouden zij hier vertrouwen op de vrijgevigheid van de vrome, katholieke Brazilianen? Na de kathedraal gaan we in groepjes het historische centrum in. Op weg naar de martkhallen van de Mercado Municipal lopen we langs Pateo do Collegio, de plek waar in 1554 de stad São Paulo gesticht. Vervolgens lopen we langs een paar steile winkelstraten naar de markthallen. De Mercado Municipal is een gigantisch gebouw met daarin vele winkeltjes en kraampjes. Als lunch besluiten we een broodje te nemen, dat

17

een gigantische gevulde pannenkoek blijkt te zijn. Heerlijk, maar erg vullend. Het broodje wordt begeleid met, hoe kan het ook anders, een lekker vers sapje. Na de lunch en een wandelingetje door de martkhallen lopen we via het Anhangabáu-park, wat we nu voor de zoveelste keer zien en eigenlijk een beetje een treurige bedoeling is, naar het theater. Helaas is de rondleiding al gaande, dus besluiten we om meteen maar naar het museum MASP te gaan, wat een van de hoogtepunten van de São Paulo moet zijn.


dagverslagen Het MASP (Museo de Arte de São Paulo), ontworpen door de architecte Lina Bo Bardi, is een van de landmarks van stad en een voorbeeld van Braziliaans modernisme. Het museum staat aan de Avenida Paulista, een van de hoofdstraten van de stad die wordt geflankeerd door hoogbouw. Het lage MASP is hier een uitzondering op. De constructie is indrukwekkend, een vrije overspanning van 74 meter, maar in tegenstelling tot de gebouwen van Niemeyer in Brasilia, ziet dit gebouw er een beetje viezig uit. Afgezien van een paar bekende werken van o.a. Vincent van Gogh vond ik persoonlijk de collectie niet heel bijzonder; een echte kunstliefhebber ben ik dan ook niet. Desondanks blijft het MASP een must see voor bouwkundestudenten, want tijdens geschiedenis- en theoriecolleges wordt je ermee doodgegooid. Na het MASP ben ik met een paar medereizigers naar het winkelcentrum aan de Avenida Paulista gelopen, waar ze een gigantisch en indrukwekkend complex aan boekenwinkels hebben. ’s Avonds was er tijd voor een bezorgpizza in het hostel en heerlijke zelfgemaakte caipirinhas, de nationale cocktail van Brazilië, door ons gemaakt in een… pan. En omdat deze avond ook onze laatste echte uitgaansavond in dit mooie land zou zijn, werden er plannen gemaakt voor een goed avondje stappen. Na wat research in de Lonely Planet en even navragen bij de Brazilianen uit ons hostel, viel de ene na de andere club af omdat veel clubs voor sommigen onder ons iets te gay oriented waren. Uiteindelijkheid viel de keus op Vegas Club. Na enkele tientallen minuten in de rij gestaan te hebben en 60 reais (daarmee wel 60 reais aan consumpties) lichter waren we binnen. Ondanks dat blijkbaar ook deze club voor de helft werd bevolkt door gays, iets waar ik totaal geen probleem mee heb, hebben we allemaal een topavond gehad. De afsluiter was een heerlijk broodje hamburger mét gebakken ei natuurlijk. Tot slot profiteerden we nog van een van de voordelen van São Paulo, want vanaf 4 uur brengt de metro je met je dronken kop gewoon weer thuis! Maarten Caspers

88


dagverslagen 89

18

De laatste zondag in Brazilië. En hoe kan je zo’n dag beter besteden dan in een park? De afgelopen dagen hadden we al veel gehoord over het zogenaamde ‘Ibirapuera Parque’. Zeker op zondag zou het een belangrijke ontmoetingsplek zijn in São Paulo. Gedurende ons verblijf in deze stad hadden we nog maar weinig kwalitatief groen gezien. São Paulo bestaat grotendeels uit wolkenkrabbers, wolkenkrabbers en nog eens wolkenkrabbers. Parkjes of andere openbare plekken zijn niet te vinden. Toch is er dus een enorm park in deze stad te vinden, hoewel net iets buiten het centrum. Het Ibirapuera park is ontworpen door Oscar Niemeyer en Roberto Burle Marx. In het park staan dan ook een aantal bekende gebouwen van Niemeyer, waaronder het Museum van Moderne Kunst (MAM), het Lucas Nogueira Garcez Paviljoen, en het bekende Auditorium. In het eerste gebouw kregen we een rondleiding van een man uit Bolivia, die bijzonder veel weghad van een piraat uit een wereldberoemde filmreeks. Hij nam ons mee langs twee tentoonstellingen, waaronder één die was gericht op het slavenverleden van Brazilië. De vele schilderijen die er hingen waren allemaal herinneringen aan deze periode.


dagverslagen

Na de inspirerende rondleiding door dit museum, vervolgden we in groepjes onze weg door het park. Tijdens deze route kwamen we onder andere langs het Lucas Nogueira Garcez Paviljoen. Dit gebouw is te beschrijven als het bovenste deel van een bol. Misschien is het nog wel beter te beschrijven als een parabool, omdat de uiteinden van het gebouw recht zijn. In het paviljoen zaten grote ronde ramen. Natuurlijk was het ontzettend leuk om hier in te gaan staan. De beheerder van het gebouw was er echter minder blij mee. Ook kwamen we langs het auditorium. Dit gebouw is eigenlijk vrij simpel, op de enorme ronde ‘tong’ na die als een soort afdak boven de ingang fungeert. We mochten even naar binnen, maar we kwamen niet verder dan de, overigens indrukwekkende, entreehal. De rest van de middag hebben we vooral doorgebracht in het gras. Iedereen had even lekker zijn eigen muziek op en dommelde weg onder de Braziliaanse zon. Na deze dag zou er nog één volle programma dag volgen en daarna zouden we alweer teruggaan naar Nederland. Daphne Bakker

90


dagverslagen 91

19

De dag van de Universiteit van SĂŁo Paulo! De dag begon met de ontmoeting met twee Belgische architecten. Deze heren kenden elkaar niet, maar woonden toch in hetzelfde gebouw, de EdifĂ­cio Copan. Dit gigantische golfvormige wooncomplex bestond uit verschillende compartimenten en appartementen. De verschillende compartimenten werden ook apart bewaakt door de bewakers. Het was een hele kunst om binnen te komen, maar uit eindelijk is het gelukt. Hoewel het gebouw van buiten erg indrukwekkend is, liggen de kwaliteiten toch echt in de ruimtelijke opzet en bij de appartementen. Verscholen achter de horizontale zonnewering lagen ruime appartementen, gekromde, brede, lichte ontsluitingen van de appartementen, maar ook zeker de architectonische verantwoorde inrichting van de appartementen droeg bij aan onze waardering van het gebouw. De architecten gingen mee naar de Universiteit uit interesse en om ons te helpen met de opgave. Na een lange busreis die ons vanaf het oude centrum, via het verplaatste nieuwe centrum, over de rivier naar de campus leidde. Deze reis werd ondertiteld door de begeleidende architecten, die meer over de stad te vertellen hadden dan menig reisboekje. Eindelijk bij de faculteit architectuur aangekomen. Het gebouw had iets weg van het gebouw campus van Brasilia. Vooral de vrijheid die de


dagverslagen

studenten hadden, kwam ook in São Paulo naar voren. De graffiti op de muren staat hiervoor centraal. Na de honger te hebben gestild in de kantine, kregen we twee lezingen. Eerst vervolgden de architecten hun uitleg in de bus met een goede introductie over het ontstaan van de stad. Daarna kwam er een professor van de universiteit met een lezing over een meer civieltechnische aspect, een duurzame wateroplossing. Zijn gebrekkige Engels zorgde ervoor dat we meer aan de hand van zijn indrukwekkende slides het verhaal volgden. Daarna werden we aan het eind van een lange dag en de lange reis aan het werk gezet. São Paulo, een gigantische stad, kampt met vele problemen. Vooral het verplaatsende centrum is een probleem, want dat laat het oude centrum met veel leegstand en zwerveroverlast achter. Met onze laatste creativiteit, zochten we in groepjes naar oplossingen. De drie weken hadden ons waarschijnlijk vermoeid en hetzelfde laten beleven, want vrijwel alle oplossingen leken op elkaar. De ultieme oplossing voor São Paulo is niet gevonden in één middag, maar we hebben de stad wel beter leren kennen en beter in onze vingers gekregen! We zijn weer een ervaring rijker! Janelle Zoutkamp

92


dagverslagen

20 93

26 juli 2011, de twintigste dag van onze reis, de laatste dag in SĂŁo Paulo, de allerlaatste dag in BraziliĂŤ. Ik zou deze dag tot in detail kunnen beschrijven. Dan zou ik zeggen dat wij vroeg opstonden ontbeten, afscheid namen van Irma, Simone, Lysanne en Anne-Linde en ons met de bus naar het vliegveld haastten. Dat wij daar aangekomen het vliegveld herkenden van onze aankomst in het land van Carnaval, na enkele uren op het vliegveld te hebben doorgebracht in een halfvol vliegtuig stapten en in minder dan twaalf uur terug naar Nederland vlogen. Liever vertel ik over het alleraardigste eco-hostel in Sao-Paulo, de lieve eigenaren, de luie hangmatten en de gekke studenten die daar vertoefden. Volgens Ludmilla, de mede-eigenaresse van het Hostel waren wij zeer uitzonderlijke studenten.


dagverslagen

Voor onze komst hadden Leidse rechtenstudenten het hostel op zijn kop gezet. Ludmilla prees onze snelheid bij het weggaan en onze vriendelijkheid jegens andere hostel-gasten, dit in tegenstelling tot de rechtenstudenten die vier uur nodig hadden om weg te gaan en als heuse ‘bavianen’ het ontbijt verorberden. Om terug te komen op dag twintig; wij vertrokken stipt op tijd maar de infrastructuur van Sao-Paulo is zo rampzalig dat wij na 20 minuten in de bus nog geen kilometer verder waren. Dit is een goed voorbeeld van de Braziliaanse levensstijl. Na drie weken Brazilië zijn we aardig gewend geraakt aan de ‘relaxte’ manier waarop Brazilianen met tijd omgaan, toch waren wij bang ons vliegtuig te missen. De buschauffeur zelf maakte zich echter niet druk en we arriveerden ruim op tijd bij het vliegveld. Het vliegveld van São Paulo is geen doorsnee vliegveld. Waar Schiphol en andere vliegvelden, waaronder dat van Brasilia, zelf baadden in een zee van licht is het vliegveld van Sao-Paulo een donker hol. De douanebeambten waren desalniettemin even vriendelijk als hun collega’s in Madrid en Amsterdam. Brazilianen zijn echter over het algemeen zeer vriendelijke, behulpzame mensen. De jongens die in het hostel bivakkeerden zijn hier een uitmuntend voorbeeld van. Omdat vanwege de grootte van onze groep een tekort aan bedden was, sliepen zij enkele nachten in de hangmatten buiten. Zelf heb ik ook het gemak van één van deze hangmatten ervaren, op de laatste avond ben ik volledig uitgeput in één van hen in slaap gevallen. Dus dronken we om wakker te blijven op het vliegveld van Sao-Paulo ons laatste kopje Braziliaanse koffie. In Brazilië neigen ze chocoladepoeder door de melk heen toe doen waardoor je cappuccino meer naar een warme chocolademelk smaakt dan naar koffie. Bij de douane aangekomen heeft Alex een probleem. Haar mooie inheemse muziekinstrument wordt niet geaccepteerd als zijnde handbagage. Alex moet terug naar de incheckbalie waar het instrument alsnog wordt ingecheckt. In het vliegveld blijkt dat een groot deel van de stoelen niet bezet is. Dit geeft ons de kans om meerdere stoelen te bezetten en lekker onderuitgezakt nog wat na te dromen over deze geweldige reis in het land van de grote tegenstellingen. Wendel de Waal

94


onderzoek São Paulo werd gesticht door Jezuïeten in 1554 als São Paulo de Piratininga. Omdat de rivier Tietê landinwaarts stroomt, vormde de stad een ideale uitvalsbasis voor ontdekkingstochten naar het binnenland (de zogenaamde bandeiras), op zoek naar goud en indianen. Toch bleef São Paulo lang klein, arm en primitief; in 1870 waren er nog maar 37.000 inwoners. De situatie veranderde met de koffiecultuur in de negentiende eeuw. De aanwezigheid van kapitaal wat verkregen werd dankzij de koffie, geschoolde immigranten (die uit Italie, Duitsland, het oostblok, Libanon en Japan waren gekomen om op de plantages te werken) en van energie (waterkrachtcentrales op de rand van de hoogvlakte) waren stuk voor stuk gunstig voor de vestiging van industrieën. De beslissing in de jaren vijftig om autofabrieken in de buurt van São Paulo te vestigen kan achteraf als het beslissende moment beschouwd worden waarop São Paulo de economische macht van Rio de Janeiro overnam. De groei van São Paulo sindsdien was zonder weerga. Inmiddels dreigt die ontwikkeling soms letterlijk vast te lopen. Veel steden in het binnenland van de deelstaat São Paulo profiteren hiervan en maken een sterke groei door. Het achterland is, na de stad São Paulo, zelfs al de op één na grootste consumptiemarkt van het land. De enorme dynamiek laat zich duidelijk aan het stadsbeeld aflezen. Stadsdelen worden razendsnel aangelegd en net zo gemakkelijk weer afgebroken, om plaats te maken voor nog grotere of mooiere plannen. Het stadsbeeld is vrijwel nergens ‘af’, maar geeft overal een verbrokkelde indruk.

95

Wat is de oorzaak van de afwezigheid van kwalitatief publiek domein in São Paulo? Subvragen: • Waar bevinden zich open(bare) ruimten in de stad, wie is de eigenaar/initiatiefnemer van deze gebieden, voor wie is dit toegankelijk en hoe wordt hier mee omgegaan? • Hoe staat het ruimtelijk beleid tegenover het bebouwd oppervlak vandaag de dag? Tijdens de reis wordt nagedacht over de volgende vragen: • Waarom zou je hier wel/niet willen wonen? • Als je iets mocht toevoegen (schaal naar keuze), wat zou dat dan zijn?


onderzoek

Om de omvang van de stad te ervaren was één van onze eerste activiteiten in São Paulo was een bezoek aan de Torre do Banespa, het hoogste gebouw in de stad. Gelegen in het centrum van de stad biedt de top van dit gebouw een uitzicht van veertig kilometer in de rondte. Eenmaal boven ligt aan onze voeten een eindeloze zee van beton. Zo ver als men kan kijken is de horizon vol gebouwd met eentonige hoogbouw. Er is vanuit deze positie schrikbarend weinig variatie te herkennen. In de horizon ontbreekt het aan landmarks zoals die in vrijwel alle metropolen in de wereld aanwezig zijn, zoals de televisietoren van Shanghai of het Empire State building in New York. Ook op straatniveau is de stad op het eerste gezicht grauw en eentonig. São Paulo is altijd het toneel geweest van een sterk aanwezige scheiding tussen arm en rijk. Een groot deel van de periferieën van São Paulo zijn er de afgelopen tientallen jaren echter fysiek behoorlijk op vooruit gegaan. Zo is er is een verbeterde infrastructuur, de wijken zijn aangesloten op water en riool, en de wildgroei aan bestaande (illegale) bebouwing is deels gelegaliseerd. Een deel van de ongelijkheid vervaagd daarmee. Toch gelooft de stad niet meer in vooruitgang, de stadsbewoners zijn beïnvloed door geweld en angst. Tussen 1980 en 2000 telde São Paulo ter illustratie meer dan 60 moorden per 100.000 inwoners per jaar, waarmee het tot de meest gewelddadige steden ter wereld behoorde. Ondanks dat de statistieken in 2009 zijn teruggebracht tot 11 moorden per 100.000 inwoners, heerst er nog steeds een algemeen gevoel van wantrouwen en onveiligheid in de stad. Openbare ruimtes zijn al lange tijd verlaten en vervallen. Gelijk met de stijgende criminaliteit begin jaren ’80 kwamen de zogenaamde gated communities sterk in opkomst. Deze ommuurde en beveiligde enclaves bestaan uit gemonitorde woonruimte, maar vaak ook winkels, kantoorruimte, parken en sportcentra, wat het geheel tot kleine, afgebakende sociale eilandjes maakt. De enclaves zijn erg naar binnen gericht, bewoners keren zich met hun rug naar de stad toe. De openbare ruimte is op deze manier een plek waar de middenklasse en de elite van São Paulo zich alleen maar per auto verplaatsten, en arme mensen alleen per voet of openbaar vervoer. Gated communities creëren zo een sociale en ruimtelijke segregatie die alleen maar verergert. De middenklasse vervreemd zich van de openbare ruimte en het leven op straat doordat hun hele sociale leven zich in een gecontroleerde omgeving afspeelt. Het

96


onderzoek 97

resultaat van de afwezigheid van diversiteit op straat en in publieke ruimten is verwaarlozing en ontwijking van openbare ruimten. In São Paulo is goed te zien dat de openbare ruimte die aanwezig is vooral gebruikt wordt door de armste mensen, zwervers en straatverkopers. Ook valt een typisch soort graffiti op, de zogenaamde pixaçãos. Door de wetgeving in São Paulo die elke vorm van commerciële uiting (posters, busreclame, promoborden etc.) verbiedt, heeft deze vorm van identificatie vrij spel gekregen. Overal aanwezig in de stad, op muren, hekwerk en op de meest onmogelijk bereikbare plekken op gevels, zorgt de graffiti voor een homogeen beeld, waar men zich ook begeeft. Veel mensen interpreteren deze vorm van graffiti als vandalisme, een teken van criminaliteit en een achteruitgang van de openbare ruimte. Op zogenaamde cortiços (verticale sloppenwijken) in het centrum van de stad, is ook veel graffiti te vinden. De laatste dag van de Stylos reis werd de faculteit architectuur op de USP bezocht, om te reflecteren en te discussiëren over wat de afgelopen weken hebben gezien. Net als de faculteit in Brasilia is ook deze faculteit een heel open gebouw, met aan één kant een open gevel, wat als nadeel heeft dat de maquettes van studenten niet veilig zijn voor vogelpoep. In de maquettehal staat een fotobox met belichting voor het professioneel fotograferen van maquettes, een goed idee wat op onze faculteit in Delft mist. Het gebouw valt verder op door de grote vides, overigens zonder afbakening of valbescherming. Na wat rond te kijken en wat gegeten te hebben krijgen we ruimte toegewezen om in kleine groepjes de bevindingen van afgelopen week te bespreken, en om na te denken over de onderzoeksvragen. In korte tijd moet elk groepje een presentatieposter voorbereiden met hun visie op de stad. Waar er in Brasilia stuk voor stuk totaal verschillende presentaties ontstonden, waren de ideeën over São Paulo verassend overeenkomstig. De stad blijkt moeilijk te behappen in korte tijd, en een mogelijke oplossing voor de probleemstelling is dan ook lastig te geven. Het sociale probleem van de stad, en de nadelige effecten van gated communities blijken te complex om in korte tijd uitspraak over te doen.


Literatuur Een vertaling van Teresa P.R. Caldeira, 1999, Gated Communities in São Paulo: De Urbane Segregatie http://mens-en-samenleving.infonu.nl/sociaal/58812-de-gated-communities-in-sao-paulo-de-urbane-segregatie.html Jeroen Klink, 2011, ‘Filling the political vacuum’ uit Living in the Endless City, Phaidon Press 2011. Raul Juste Lores, 2011, ‘The Mirage and its limits’, uit Living in the Endless City, Phaidon Press 2011. Eigen foto’s of beeldmateriaal uit Living in the Endless City

onderzoek

São Paulo geeft als eerste indruk die van een grauwe, monotone stad, die vanuit veel perspectieven een oneindige zee van beton lijkt. Er zit weinig variatie in bebouwing, er steekt niks bovenuit. Dat is dan ook waar veel studenten de oplossing zoeken: São Paulo heeft landmarks nodig. Hoogbouw zoals in Dubai, een prestigeproject, of openbare ruimte zoals het Central Park in New York. Het creëren van een landmark wat São Paulo wereldwijd op de kaart zou kunnen zetten is een breed gedragen oplossing om de eentonigheid en de uitstraling van de stad te verbeteren.

98


dagverslagen 99

21

Als we aankomen in Madrid is de zon nog niet opgekomen. Madrid heeft een prachtig modern vliegveld, met veel glas, staal en een houten, gewelfd plafond. Overal staan verticale lichtkranten waar grote rode letters naar beneden vallen, die worden weerkaatst in het vele glas. Het is nog vroeg in de ochtend en alles geeft een verlaten en steriele indruk. Na een kort ontbijt met koffie om nog een beetje wakker te blijven, verzamelen we bij de gate. Als we weer opstijgen is de lucht prachtig oranje van de ochtendzon. Eenmaal in Nederland vliegen we dwars door de stapelwolken heen. Niet alleen aan de stapelwolken valt op te maken dat we weer in Nederland zijn, ook als je uit het raampje kijkt zie je tussen de wolken door de strak georganiseerde landschapsarchitectuur onder je langs bewegen. Het glooiende, dorre landschap van Spanje heeft plaatsgemaakt voor een groene en rechtlijnige vlakte, onderbroken door kanalen en asfalt. Na het ophalen van de bagage staat er een grote groep ouders te wachten. De afgelopen weken waren toneel van de natste zomer ooit in Nederland, vandaag schijnt de zon, een cadeautje na 3 weken mooi weer in Brazilië. Eenmaal thuis begint het evalueren van de reis, het verzamelen en selecteren van foto’s, verslagen en tekeningen. Ook het onderzoek waar we tijdens de reis aan gewerkt hebben wordt verwerkt. Brazilië was een fantastisch land, we hebben een onvergetelijke reis gehad die aan de basis staat voor nog vele leerzame en inspirerende toekomstige reizen die nog gaan komen. Bob Zwanink


 Business Travel|Event Travel|Group Travel|Leisure Travel


slotwoord

In drie weken hebben we drie belangrijke Braziliaanse steden mogen ervaren. Alle drie waren groots in hun omvang, maar alle drie waren zeer verschillend. Waar Brasilia gekenmerkt wordt door een monumentalisme, wordt Rio de Janeiro gekenmerkt door het landschap. De oneindige zee van wolkenkrabbers in São Paulo spreekt voor zichzelf. De rode lijn in onze reis waren de werken van Oscar Niemeyer die in elke stad duidelijk aanwezig waren. Al met al een reis die niemand van ons zal vergeten. Een reis die onze ogen hebben geopend. Brazilië is meer geworden dan het land van samba, voetbal en de mooie stranden. Brazilië is veel meer dan dat, zo veel meer dat drie weken eigenlijk veel te kort was. Bij deze zou ik graag alle sponsors en instanties willen bedanken die deze reis tot een succes hebben gemaakt. In het bijzonder IBISS die ons in de favela’s heeft laten zien hoe groot de tegenstellingen in Rio de Janeiro zijn. Daarnaast mijn dank naar Ineke Holtwijk, Roberto Rocco, Denise Piccinini, Paul Meurs, Karel Vollers en Studium Generale voor het mogelijk maken van de inspirerende lezingen. Ook zou ik uiteraard onze fantastische deelnemers willen bedanken voor het enthousiasme en hun inzet. En alle andere mensen die ik vergeten ben te noemen. Mijn speciale dank gaat uit naar Paula Garcia Monteiro die in de voorbereiding onze essentiele link was met Brazilië en naar onze begeleidende docent Gijs Baks die ons altijd bijstond met zijn kennis van de Portugese taal. Ludmila Corbet van het 3Dogs Hostel in São Paulo voor het regelen van de bussen. En als laatste, Joris van Dijk, zonder wie veel van de reis absoluut niet mogelijk was geweest.

101

Namens Stylos: multio obrigado!

Maarten van Zupthen


slotwoord

De Stylos Reis 2011 naar Brazilië was niet mogelijk zonder de hulp van:

 Business Travel|Event Travel|Group Travel|Leisure Travel

102



Stylos reis 2011 - napublicatie