Issuu on Google+

26

WEEKEND ZATERDAG 12 SEPTEMBER 2009

diagnose

Adem in... adem uit... Ademhalen is zo simpel, maar het gaat wonderbaarlijk vaak fout. Zes keer per minuut in- en uitademen is genoeg. Sneller is zelfs ongezond. Tekst: Natascha Kayser Foto: Joost Hoving

V

aker en sneller ademen dan nodig is, leidt tot klachten. Maar klachten leiden ook weer tot vaker en sneller ademen. ,,Een kwestie van de kip en het ei,’’ zegt psychiater Bram Bakker. Hij is, samen met Koen de Jong, die zich al zeven jaar bezighoudt met het inzichtelijk maken van ademhaling, auteur van het boek Verademing. ,,Zeker is dat een overdaad aan prikkels - eindeloos doorgaan in een te hoog tempo - een te snelle ademfrequentie veroorzaakt. En dat kost energie, waarmee je het lichaam onnodig belast.’’ Wie een inspanning verricht, of dat nu sporten, fietsen, wandelen, het huis schoonmaken of de auto wassen is, gaat sneller ademen. Het hart gaat sneller kloppen. Het lichaam moet aan het werk. Bij een schrikreactie gebeurt hetzelfde, vertelt Koen de Jong. ,,Als het huis in de fik vliegt, gaat je lichaam in staat van paraatheid. Er komt adrenaline vrij, de hartslag gaat omhoog en de ademhaling wordt sneller.’’ Het is ook de bedoeling dat dat gebeurt, in die situaties. ,,Het probleem is alleen dat mensen tegenwoordig in een voortdurende staat van paraatheid verkeren. We zijn continu aan het jagen en jakkeren. Daardoor is de ademfrequentie structureel te hoog. Het lichaam rust dus niet meer uit. Zelfs in de slaap gaat het door. Mensen begrijpen niet hoe het komt dat ze minstens zo moe wakker worden als dat ze gaan slapen. De ademhaling onder controle krijgen kan veel oplossen. Het is simpel samen te vatten: adem langer uit. Twee seconden inademen, vier seconden uitademen.’’ Leren rustiger adem te halen is volgens Bakker en De Jong niet zo moeilijk.

Het is een kwestie van oefenen. In het begin is een paar keer per dag bewust rustig ademhalen al genoeg. ,,Vooral voor het slapen gaan,’’ zegt Bakker. ,,Als je tien minuten rustig en bewust met je ademhaling bezig bent, val je zo in slaap en slaap je ook goed door. Je brengt het lichaam met die oefeningen in de ruststand. Veel meer dan met pillen.’’ Met de ademhaling bezig zijn, is een vorm van meditatie. Niet voor niets worden meditatie en yoga steeds meer erkend als een onderdeel van de behandeling bij bijvoorbeeld depressie en burn-out. ,,Vooral bij burn-out-patiënten is het zeer effectief,’’ merkt de psychiater in zijn praktijk. ,,Dat zijn ook dankbare patiënten. Iemand met een burn-out wil controle hebben. Dat zijn mensen die willen presteren, die goed willen zijn in wat ze doen. Te goed en te veel willen presteren. Je pakt ze enerzijds iets af, want ze moeten dingen loslaten, maar anderzijds geef je ze iets terug: controle over hun ademhaling. Het zijn zeer gemotiveerde mensen die ook vrijwel direct resultaat zien. Als de ademhaling rustiger wordt, verdwijnt dat opgejaagde gevoel en geef je het lichaam kans om uit te rusten.’’

HYPERVENTILATIE Chronisch overademen is volgens Bakker een voorspeller van psychische ellende als depressie, burnout en angstaanvallen. Bakker promoveerde op het fenomeen hyperventilatie en paniekaanvallen. ,,Er is een duidelijk verband. Alleen is hyperventilatie vaker een uiting van een angstaanval dan een oorzaak. Opvallend is dat dokters dan de opdracht geven in een zakje te blazen. Dat slaat helemaal nergens op, dat is een placebo. Beter is het om mensen te

leren sturing te geven aan hun ademhaling. Voelen ze een paniekaanval opkomen, dan hebben ze er baat bij hun ademhaling te controleren.’’ Levensstijl is van grote invloed op de ademhaling. Alcohol versnelt de ademhaling. ,,Daardoor kun je na een fles wijn minder goed slapen.’’ En roken vernauwt de bloedvaten, waardoor de ademhaling versnelt. ,,Wie stopt met roken, zal beter gaan ademhalen. Goed en rustig ademhalen maakt het stoppen met roken ook veel gemakkelijker. Een gestopte roker zou ademhalingsoefeningen moeten doen in dezelfde frequentie als waarin hij rookte.

GOED OF FOUT

Piekeren versnelt de ademhaling vijf keer ■ Topsporters en boeddhisti-

■ Tijdens een wandeling

sche monniken halen in rust vier tot acht keer per minuut adem. ■ Voor een gezond mens is een ademhaling van tien keer per minuut in rust voldoende.

gaat de ademfrequentie omhoog naar ongeveer tien tot zestien. ■ Als je gaat hardlopen, adem je wel veertig tot zestig keer per minuut. ■ Mensen die in rust een

ademhaling van zestien tot twintig hebben, hebben dus een te hoge ademfrequentie: zij doen in rust méér dan iemand die wandelt, maar dan continu, de hele dag door. Vaak ook ’s nachts. ■ Piekeren versnelt de

ademhaling ongeveer vijf keer. Iemand met stress, wiens hoofd maar niet stilstaat, kan dus zonder fysieke inspanning al bijna dezelfde hoge ademfrequentie hebben als iemand die aan het hardlopen is.

Diep inhaleren en lang uitblazen; maar dan zonder sigaret natuurlijk.’’ Andersom is het ook zo trouwens. Een hoge ademfrequentie vernauwt de aderen. ,,Als je beter gaat ademen en dus meer zuurstof in je bloed krijgt, gaan de aderen meer open staan. Je hoort vaak dat mensen na een ademhalingsoefening van tien minuten tintelende vingers of een kriebelende neus krijgen.’’ Veel vlees eten verstoort de ademhaling eveneens. ,,Na een maaltijd met veel vlees, zoals een barbecue of gourmet, zit je buik zo vol dat je zeker anderhalf uur geen ademhalingsoefeningen kunt doen.’’ Veel artsen, zo constateerden Bakker en De Jong, kijken helemaal niet naar de ademhaling van hun patiënten. ,,Ze zijn het niet gewend. De eenvoud maakt dat ze het over het hoofd zien. Ademhaling is iets te vanzelfsprekends. Er is veel winst te behalen als dokters, huisartsen vooral, meer zouden letten op de ademhaling. Het is eenvoudig te meten en er is eenvoudig iets aan te veranderen, met oefeningen en meer bewegen. Denk je eens in wat een winst er te behalen is voor hartpatiënten, mensen met een hoge bloeddruk, astmapatiënten en mensen met stress en depressies: als zij aan hun ademhaling zouden werken…’’


WEEKEND ZATERDAG 12 SEPTEMBER 2009

column willeke bezemer

adem in...

Het sexy gevoel van zon en wind h

Door het mooie weer van de afgelopen week denk ik terug aan de cursus seksuologie die ik in het begin van mijn loopbaan bij een sociale academie gaf. De sociale academies bestaan al lang niet meer, zó lang is het geleden. Ik weidde uit over erotiek en seksuele opwinding en genderverschillen. Om de verschillen tussen de seksen wat dichter bij de studenten te brengen, had ik ze gesplitst in een vrouwengroep en een mannengroep met de opdracht om in die groepjes onderling uit te wisselen wat voor henzelf – mannen respectievelijk vrouwen – erotisch was of seksueel opwindend. Als ze dit op een flipover wilden noteren, konden we dat daarna plenair uitwisselen. De mannen rapporteerden dat ze vrouwenborsten, vrouwenbillen, vrouwendijen, enzovoorts erg opwindend vonden. De vrouwen aarzelden even maar kwamen toen met hún voorstellingen van erotiek en seksuele opwinding. Ik - en belangrijker – de mannelijke studenten lazen op hun flipover: ‘erotisch is het betasten van boomschors’. Erotisch vonden ze ook een eitje in je handen nemen of een aubergine. Het meest erotische was echter ‘de zon op je huid’ en ‘de wind langs je lijf’. De heren namen het de dames niet in dank af. Een enkele man moest lachen, de meesten waren verontwaardigd, sommigen zelfs kwaad. Boomschors! Een eitje! De zon! Hadden de dames de opdracht wel goed begrepen, we hadden het over erotiek en seksuele opwinding, ja! Het werd kortom een heftige confrontatie, waarbij de mannen zich ontkend voelden door de vrouwen, en de vrouwen zich verbijsterd toonden over de (niet seksuele!) opwinding die hun terugkoppeling veroorzaakte. Toen de gemoederen wat tot bedaren waren gekomen, kon ik erop ingaan. Met een seksuologisch betoog dat uiteraard niet iedere vrouw het erotisch vindt om boomschors te betasten of een eitje te voelen,

maar dat grosso modo de verschillen tussen de mannenlijst en de vrouwenlijst wel herkenbaar waren. Meer mannen dan vrouwen worden immers opgewonden door wat ze zien. Een mooie vrouw, een decolleté, opwaaiende zomerjurken, mooie benen. En meer vrouwen dan mannen vinden aaien en strelen en voelen belangrijk. Uiteraard speelt dit verschil in wat je erotisch of seksueel opwindend vindt door. Veel vrouwen ervaren namelijk dat ze in de lente en zomer misschien niet zozeer meer seksuele behoeftes hebben, als wel dat ze dan gemakkelijker tot vrijen komen. Niet omdat hun man of vriend in dat jaargetijde zoveel aantrekkelijker, aandachtiger of leuker is, en ook niet omdat hij dan een betere minnaar zou zijn. Welnee, vanwege de zon en de wind langs hun benen (panties uit!) en door hun haar. De laatste week hadden we nog een paar prachtige zomerse dagen. Voor wie het sensuele van de zomer niet kan vasthouden heb ik één troost. Nog zes maanden. Dan is het weer lente.

Mannen kijken, vrouwen willen voelen.

OEFENING 1 ■ Ga zitten met beide voeten op

de grond of ga op de rug liggen. Een meting van de ademfrequentie kost tien tot vijftien minuten en geeft veel informatie. Het geeft artsen bovendien een ‘wapen’ om een fysiek probleem aan te pakken, zeggen Bram Bakker en Koen de Jong. ,,Een patiënt met vage klachten krijg je niet kwader dan met te zeggen ‘dat het tussen de oren zit’. Er wordt vaak teruggegrepen op een verwaarloosde ziekte van Lyme of Pfeiffer, terwijl die er helemaal niet is, om het tastbaar en fysiek te maken, om het stigma van psychische klachten te ontwijken. Maar mentale en fysieke klachten kun je niet los van elkaar zien. Mentale rust brengt fysieke rust.’’ ,,Onrust in het hoofd brengt onrust in het lijf. Als je echter als arts kunt aantonen dat de ademhaling te snel is, heb je iets fysieks in handen. Dat is voor een patiënt te behappen. En er is iets aan te doen.’’ ■ Verademing; Breng lucht in je leven van Bram Bakker en Koen de Jong is verschenen bij uitgeverij Paradigma. De prijs is €17,95

■ Adem in door je neus, niet te diep,

maar wel helemaal tot in je buik. Controleer dit door een hand op je buik en een hand op je borst te leggen: als de hand op je borst nauwelijks beweegt, maar die op je buik wel, adem je goed. ■ Maak een tuitje van je mond en adem langzaam uit. ■ Verleng je uitademing, zodat je uitademing langer is dan je inademing. ■

OEFENING 2 ■

Ga met een stopwatch of horloge zitten ■ Adem twee seconden in en vier seconden uit ■ Probeer via de buik te ademen, in plaats van via de borst ■ Wacht twee seconden voor je weer begint met inademen ■ Zorg dat je de oefening tien minuten achter elkaar doet

■ Willeke Bezemer

is seksuologe.

h

Koen de Jong en Bram Bakker: ‘Door te snelle ademhaling rust je ook in je slaap niet uit’

27


26

WEEKEND ZATERDAG 16 APRIL 2011

‘Je mag alles eten, maar de volgorde en combinatie van je

Slank is niet

hetzelfde als

gezond

Het is niet het zoveelste dieet, de methode van Asja Tsachigova. Maar als door gezonde voeding, beweging en ontspanning de stofwisseling weer goed werkt, is afvallen een van de prettige resultaten. Tekst: Natascha Kayser Foto: Marco Hofsté

sja Tsachigova (36) overleefde vijf jaar oorlog en ondervoeding. In 2000 vluchtte ze uit Tsjetsjenië naar Nederland. Ze weet wat het is om niets te eten te hebben, laat staan gezond te eten. ,,Er was weinig te kiezen in de oorlog. Puur koolhydraten, dat was alles: aardappelen en rijst, en soms wortelen en uien. Vlees en verse groenten heb ik jaren amper gehad.’’ Noodgedwongen leefde Tsachigova een half jaar lang zelfs op alleen maar rijst. Dat was het enige dat ze binnen kon houden nadat ze was bijgekomen uit een coma als gevolg van ondervoeding, extreme stress en een zware bevalling. ,,Ik woog amper 40 kilo en kon niet meer dan twee uur per dag wakker zijn. Het deed pijn, die eenzijdige voeding in een lichaam dat uitgeteerd was. Soms wenste ik dat ik gewoon dood was gegaan in plaats van wakker te worden uit die coma. Maar met alleen maar rijst kreeg ik wel langzaamaan weer energie. Ik kon weer helder denken, kwam weer op gewicht en mijn organen begonnen weer normaal te werken.’’ Na die herstelperiode begon Tsachigova een studie voedingsleer en hielp nog meer mensen die onder meer door de oorlog in gezondheidsproblemen waren gekomen. ,,Het voelde als een roeping. Met behulp van voeding en voedingspatronen bleek ik mensen te kunnen helpen weer gezond te worden.’’ In Nederland ging ze verder met kennis vergaren en dat resulteerde in een paar

A

boeken en een praktijk in Hilversum waar ze levensstijladviezen geeft. Want gezond leven en fit zijn is meer dan alleen voeding. Ook bewegen en ontspannen zijn belangrijk. ,,De basis is voeding, maar zonder beweging en ontspanning heeft alleen gezond eten weinig zin,’’ vertelt Tsachigova. ,,In periodes van stress en onrust heb je eerder de neiging om te gaan snoepen of ongezond te eten. Stress belemmert bovendien de aanmaak van maagsap. Voedsel komt dan onvoldoende verteerd in de darmen terecht. De darmen slibben letterlijk dicht door resten onverteerd voedsel. Sporten, maar ook relaxen zijn dus heel erg belangrijk.’’ Het is juist de darmwand die vitamines en mineralen opneemt en verder verwerkt richting de organen. Als de darmen zijn ‘vervuild’ kan de darmwand niet goed functioneren. ,,Alles begint bij de spijsvertering en de stofwisseling,’’ stelt Tsachigova. ,,Als de darmen niet goed functioneren, werkt ook de lever niet goed meer. En als die niet goed werkt, werken ook de schildklier, de alvleesklier, de galblaas en de nieren niet meer naar behoren. Het stapelt zich op. ,,Het uiteindelijke gevolg is gezondheidsproblemen: over- of juist ondergewicht, diabetes, hart- en vaatziekten. Er zijn ook relaties met bepaalde soorten kanker. Waar ik moeite mee heb is dat mensen vaak alleen denken aan hun gewicht, aan afvallen, maar niet aan hun gezondheid. Slank zijn is niet per definitie gezond zijn. Terwijl je, als je gezond bent, ook vanzelf

op een goed gewicht komt en blijft.’’ De clou zit in gezonde, gevarieerde voeding en vooral ook in de juiste combinaties en volgorde. Volgens de methode van Tsachigova wordt niet één voedingsgroep uitgesloten. Want, zo stelt zij, je hebt alles nodig: koolhydraten, eiwitten, vetten, vezels. ,,Eet je alleen eiwitten en geen koolhydraten, zoals in de populaire Atkins- en Dokter Frankdiëten, dan raken je nieren overbelast en mis je de aanvoer van energie. Je moet dus wel allebei eten, maar lie-

Groente: Veel verse groente eten is goed. Het verbetert de spijsvertering, stelt voedingsdeskundige Asja Tsachigova (r.).

HET PRINCIPE

Wat kan wel en wat kan niet samen? Asja Tsachigova deelt in haar boek Slank & Fit; De succesformule verschillende voedingssoorten in tabellen in volgens hun functie in de spijsvertering. Tabel 1 bevat nagenoeg alle groenten. Tabel 2 bevat koolhydraten (brood, pasta, rijst, aardappelen, etc). Tabel 3 omvat vlees, kip en vis. Tabel 4 bevat kaas en eieren. Tabel 5 bevat onder meer peulvruchten, noten, soja en paddenstoelen. Maaltijden samenstellen gebeurt door tabellen te combineren. Alle

variaties uit 1 en 2 kunnen altijd samen, net als 1 en 4 en 1 en 5. Producten uit de tabellen 1, 2 en 5 kunnen samen met uitzondering van aardappelen. Bij combinaties met groep 3 (vlees, kip, vis) is het belangrijk dat er maar één product uit wordt gebruikt. Die kan dan wel met 1 (groenten) en 4 (kaas of eieren), maar liever niet tegelijk met 2 (aardappelen, pasta, rijst, etc) of 5 (peulvruchten, etc). Meer informatie: delevensstijl.nl


WEEKEND 27

ZATERDAG 16 APRIL 2011

voeding is belangrijk’

diagnose Wapperend trommelvlies NORMAAL trommelvlies brengt geluidstrillingen via middenoorbeentjes over naar slakkenhuis.

Trommelvlies

WAPPEREND trommelvlies leidt tot gehoorverlies.

Middenoor Slakkenhuis Buis van Eustachius

æ © 160411 | BE

Trommelvlies Ik heb last van een wapperend trommelvlies. Hierdoor hoor ik minder. Kan ik hieraan worden geopereerd en wat zijn de risico’s?

ver niet in combinatie. De slechtst denkbare combinatie op je bord is vlees met aardappelen. Alles door elkaar eten is voor je spijsvertering nog erger dan te veel eten.’’ Koolhydraten (aardappelen) worden namelijk verteerd in de mond en in de darmen. Vlees wordt verteerd in de maag en in de darmen. Komen ze tegelijk in de maag terecht, dan blijven de aardappelen te lang in de maag, waardoor bepaalde enzymen verkeerd werken. Het zetmeel in de aardappelen gaat dan gisten, waardoor je een opgeblazen gevoel krijgt en het vlees niet goed verteert. ,,Om die reden is het ook niet verstandig kort na het eten fruit te eten,’’ legt Tsachigova uit. ,,Fruit is hartstikke goed en je moet er zeker genoeg van eten, maar als het kort na het eten in de maag komt, gaat het gisten. Fruit is een ideaal tussendoortje, maar ongeschikt voor tijdens of direct na een maaltijd.’’ Drinken tijdens een maaltijd is evenmin verstandig. Het vocht spoelt het onverteerde eten namelijk te snel door naar de darmen. Beginnen met gezond eten is niet moeilijk, zegt Tsachigova. ,,Begin met eenvoudige maaltijden waarvan groenten de basis vormen en eet dat met óf koolhydraten (aardappelen, zilvervliesrijst, volkorenpasta) óf eiwitten (vlees, vis, kip). Kies voor volkoren producten. Die zorgen voor vezels die de spijsvertering stimuleren. Kies ook voor hoogwaardige eiwitten: minder vlees, meer vis of kip, bonen, erwten, linzen en noten. En meer groenten. Neem zeker twee soorten groenten bij een maaltijd. Groen-

ten helpen verteren. Een salade vooraf is dus altijd goed.’’ In de verte doet de methode denken aan die van Montignac, maar dat is echt een dieet voor een bepaalde periode waarin veel moet en veel ook niet mag. Zo zit de methode van Tsachigova niet in elkaar, benadrukt ze. Het is zaak om het voedingspatroon en de levensstijl structureel en gericht aan te passen, stelt Tsachigova. Een beetje verandering kan al genoeg zijn. ,,Als het maar structureel is. Een levensstijl is niet voor een paar weken, dat is voor altijd. Daarom wil ik mijn methode absoluut geen dieet noemen. Ik krijg cliënten die hun halve leven diëten hebben gevolgd, maar die echt niet gezond zijn – vaak juist als gevolg van die diëten. Het vraagt wat van je lichaam om weer gezond te gaan eten. Mensen die gedurende maanden een koolhydraatarm dieet hebben gevolgd, moeten weer wennen aan koolhydraten. Dat is ingrijpend. ,,Maar iedere verandering is ingrijpend. Je vervangt oude, slechte gewoontes door nieuwe, gezonde gewoontes. Voor verandering moet je een aantal weken discipline opbrengen; daarna ben je eraan gewend. Het effect is vaak al vrij snel merkbaar. Als je gezond eet in de juiste samenstelling, heeft je lichaam geen behoefte meer aan suiker, verzadigd vet en tussendoortjes. En het voordeel van structureel gezond leven is dat je je ook best eens wat mag permitteren. Als je gezond en fit bent, is een stuk taart af en toe geen enkel probleem.’’ ■

■ Kno-arts Henk Blom: Wat u beschrijft is een verslapping van het trommelvlies. Dit komt soms voor bij mensen die vaak oorontstekingen hebben, maar ook wel eens zonder duidelijke reden. Als door de knoarts een aantal bekende oorzaken (klachten van de neus en neusbijholten, afwijkingen aan de buis van Eustachius, ontsteking van het rotsbeen) is uitgesloten, kan een operatie zinvol zijn. Er zijn verschillende technieken om het trommelvlies te verstevigen. De simpelste is het uitsnijden van het slappe trommelvlies. Hier is het altijd weer de vraag of er dan een gezond vlies teruggroeit. Andere technieken hebben gemeen dat het trommelvlies wordt hersteld en verstevigd. Hiervoor kunnen stukjes spierblad, kraakbeen en soms zelfs kunststof of donorweefsel worden gebruikt. Terecht vraagt u naar de risico’s. In de handen van een ervaren chirurg zijn de kansen op complicaties bij dit type ooroperatie erg klein (minder dan 1 procent), maar de mogelijke complicaties zijn wel erg vervelende: smaakverlies, gehoorverlies, duizeligheid, oorsuizen en aangezichtsverlamming. BLOM100

Agressief Ik heb drie keer een narcose gehad. Nadat ik was ‘weggemaakt’ werd ik agressief zonder dat ik er weet van had. Ik heb zelfs een arts een blauw oog geslagen. Het is al enige jaren geleden, maar ik kan er niets over vinden in de literatuur of op internet. Anesthesioloog Imca Cohen: Waarschijnlijk werden uw klachten veroorzaakt door het centraal anticholinerg syndroom (cas). Dit is een aandoening die kan optreden na toediening van bepaalde medicijnen; ook de medicijnen die worden gegeven bij algehele anesthesie. Bij dit syndroom wordt acetylcholine (een stof die belangrijk is voor het doorgeven van zenuwimpulsen) geremd in zijn werking. Hierdoor treden klach-

ten op zoals onrust, ontremd gedrag, geheugenverlies, desoriëntatie, maar ook een droge mond of verhoogde lichaamstemperatuur. Na toediening van het medicijn fysostigmine verdwijnen de verschijnselen. De anesthesioloog kan voor een operatie met u bespreken of en wanneer u dit middel toegediend moet krijgen. COHEN100

Ouderdomsvlekken Ik ben 73 jaar en heb ouderdomsvlekken. In één ervan is een lichte vorm van huidkanker geconstateerd. Er zijn twee vormen van behandeling voorgesteld: uitsnijden en lichttherapie. Wat is het verschil?` Dermatoloog Wim van der Meijden: Het gaat bij ouderdomsvlekken meestal om levervlekken: leverkleurige en vlakke afwijkingen tot maximaal muntgroot, op aan zonlicht blootgestelde huid (vooral handruggen en gelaat). In het medisch jargon worden deze vlekken als lentigo aangeduid. Andere, meer wratachtige afwijkingen zijn de ouderdomswratten (verruca seborrhoica). De bij u geconstateerde lichte vorm van huidkanker betreft waarschijnlijk de oppervlakkig groeiende vorm van het zogenoemde basaalcelcarcinoom (basalioom). Twee andere belangrijke vormen van het basalioom zijn de als een bolletje groeiende vorm (nodulair basalioom) en de met sprieterige uitlopers groeiende vorm (sprieterig basalioom). De twee laatstgenoemde vormen van huidkanker worden doorgaans behandeld door uitsnijden. Het oppervlakkig groeiende basalioom kan worden behandeld met lichttherapie (photodynamische therapie, PDT). Dit is een elegante behandeling waarbij een stof op de huidafwijking wordt aangebracht en een aantal uren belichting plaatsvindt. Dit is een een- of tweedaagse behandeling). Bij de belichting kan wat pijn optreden en soms is plaatselijke verdoving gewenst. EIJDE100

Heeft u een vraag voor de specialisten? Stuur deze naar: AD Weekend, t.a.v. Diagnose, postbus 8983, 3009 TC Rotterdam of per e-mail naar specialist@ad.nl Een selectie van de vragen komt in deze rubriek aan bod. Persoonlijk antwoord is niet mogelijk.


24

WEEKEND ZATERDAG 3 APRIL 2010

diagnose

Afvallen met boter, kaas Afvallen is voor veel mensen moeilijk, maar vooral voor diabetespatiënten wel noodzakelijk. De sleutel zit in de koolhydraten. Dus wel een eitje bij het paasontbijt, maar minder brood en chocoladebeesten.

H

Tekst: Natascha Kayser Foto: Koen Verheijden

arriët Verkoelen is al twintig jaar diëtist en diabetesverpleegkundige. Op basis van haar ervaring schreef ze het boek Andere gezonde voeding, over afvallen voor diabetespatiënten in het bijzonder. ,,Voor mensen met diabetes, of aanleg daarvoor, zijn voeding en een gezond gewicht belangrijk,’’ stelt Verkoelen. ,,Maar juist voor hen is afvallen erg moeilijk. Dat komt door de medicijnen, met name insuline.’’ Opvallend vaak eten mensen met diabetes wel gezond, keurig volgens de richtlijnen, constateert Verkoelen. ,,En toch komen ze aan, of vallen ze geen gram af. Ik heb een patiënt gehad die bijna niets meer at. Maar ze viel niet af en haar bloedsuiker bleef hoog. Het beetje dat ze at, was precies verkeerd. Met haar ben ik begonnen met een koolhydraatarm dieet. Ze begon af te vallen en voelde zich aanmerkelijk beter.’’ De sleutel van afvallen, eigenlijk voor iedereen maar zeker voor mensen met diabetes of een hoog cholesterol, zit in de koolhydraten. Die worden namelijk door het lichaam omgezet in glucose: suikers die energie leveren aan de cellen. Insuline, een hormoon dat aangemaakt wordt in de alvleesklier, heeft daarbij een poortfunctie: het zorgt dat glucose uit het bloed in de lichaamscellen komt, waar het wordt verbrand. ,,Insuline is een groeihormoon,’’ legt Verkoelen uit. Het zorgt ervoor dat het lichaam voorraden aanlegt. Daarom zet het glucose om in buikvet en het schadelijke LDL-cholesterol. ,,Vet verbranden lukt daarom niet bij een hoge insulinespiegel.’’ Bij diabetes type 2 – de meest voorkomende vorm van diabetes die wel ouderdomssuiker wordt genoemd, maar steeds vaker ook bij jongere mensen voorkomt – is er sprake van een insuline-ongevoeligheid. De alvleesklier maakt daarom steeds meer insuline aan, waardoor er uiteindelijk te veel insuline in het bloed komt. ,,De stofwisseling wordt daardoor helemaal op z’n kop gezet, want die insuline blijft maar glucose in de cellen proppen. Diabetespatiënten die beginnen met insuline, komen vaak kilo’s aan. Het cholesterol wordt hoger, er komen hartklachten bij. Terwijl de oplossing eigenlijk heel simpel is: minder koolhydraten, minder glucose en

daardoor minder insulineaanmaak en meer vetverbranding.’’ Overigens werken ook overgewicht, stress, antidepressiva en medicijnen als prednison een hogere insulinespiegel in de hand. Minder koolhydraten eten is dus niet alleen maar voor diabetespatiënten en mensen met een hoog LDLcholesterol belangrijk. Als de insulinespiegel daalt, zijn er al snel minder medicijnen nodig, merkte Verkoelen. Er wordt bovendien minder vet aangemaakt en het vet dat er al is, wordt gemakkelijker verbrand. Het geheim van gezond afvallen zit dus niet in minder calorieën, maar in minder koolhydraten. ,,Bepaalde vetten moet je juist wel blijven gebruiken, want die heeft je lichaam nodig. Olijfolie bijvoorbeeld en vette vis. Voor eiwitten geldt hetzelfde: die kunnen minder kwaad dan koolhydraten. Een gekookt ei bevat geen koolhydraten, maar het geeft wel een gevuld gevoel. Ik heb een patiënte gehad die 30 kilo afviel door veel kaas te eten.’’ Voedingsmiddelen die veel koolhydraten bevatten zijn brood, bepaalde soorten fruit (vooral bananen, druiven, kersen, sinaasappels en peren), fruitsap (ook als er ‘ongezoet’ op staat, dat betekent alleen dat er geen suiker aan is toegevoegd), aardappelen, pasta en rijst. Weinig koolhydraten zitten in onder meer vlees, vis en kip, kaas, eieren, groenten (belangrijk om toch voldoende vezels, vitamines en mineralen binnen te krijgen) en olijven. Ook ‘zuur’ fruit, zoals mandarijnen, kiwi, nectarines, pruimen, aardbeien, frambozen en bessen bevatten weinig koolhydraten. Met normale voeding van 2000 kcal voor vrouwen krijg je ongeveer 225 tot 250 gram koolhydraten binnen. Voor mannen (2500 kcal) is dat ongeveer 280 tot 310 gram. In haar boek Andere gezonde voeding (uitgeverij Bohn Stafleu Van Loghum, €19,95) beschrijft Verkoelen menu’s met 1660 kcal en toch maar 50 tot 150 gram koolhydraten. Het is een kwestie van een beetje uitproberen, zegt Verkoelen. ,,Met hoeveel

Ter vergelijking: qua koolhydraten is een frikadel (een suikerklontje) beter dan een banaan (vier klontjes).

Koolhydraten: Aardappels bevatten veel koolhydraten. Diabetesverpleegkundige en

koolhydraten val je nog af?’’ En het is zaak niet te snel te gaan in het begin. Zo raadt ze aan niet minder dan 50 gram koolhydraten per dag te gebruiken. ,,Het idee van het Dokter Frank-dieet is hetzelfde als wat ik doe. Alleen gaat hij wel erg hard, het is onnodig streng. Te weinig koolhydraten geeft kans op artrose. Kraakbeen heeft immers een bepaalde vorm van glucose nodig: glucosamine. Bij diabetespatiënten kan de bloedsuiker- en insulinespiegel bovendien zó hard dalen bij zo’n dieet dat er klachten als hypo’s, hoofd- en spierpijn en druk op de ogen ontstaat. Op maat gesneden persoonlijk advies is dan wel belangrijk.’’ In tegenstelling tot een caloriearm dieet is een koolhydraatarm dieet vrij gemakkelijk vol te houden. ,,Je hoeft niet heel veel minder te eten, zoals bij een caloriearm dieet. Je eet vooral anders.’’ Ter vergelijking: qua koolhydraten is een frikadel (6 gram koolhydraten)

beter dan een banaan (20 gram). Een stukje Goudse kaas uit het vuistje of een gekookt ei bevatten geen koolhydraten, maar in een eierkoek zit wel 18 gram: goed voor tussen de drie en vier suikerklontjes. Een simpel begin is minder brood eten, of koolhydraatarm brood eten. In een sneetje brood, of dat nu wit, bruin of volkoren is, zit immers 15 gram koolhydraten, wat gelijk staat aan drie klontjes suiker. Verkoelen: ,,Als je dan weet dat mensen gemiddeld vier tot zes sneetjes brood eten, wat gelijk staat aan twaalf tot achttien suikerklontjes, is de winst snel gemaakt. Beter dan twee bruine boterhammen met kaas is het dan om een cracker of een beschuit te nemen, met een plakje vlees of kaas extra. En een tomaat of een eitje erbij.’’ ■ Meer informatie: www.harrietverkoelen.nl


WEEKEND ZATERDAG 3 APRIL 2010

25

column bram bakker

en eieren

Seksverslaving of dwangstoornis? h

Er zijn veel dingen waaraan je verslaafd kunt raken. Steeds meer mensen ervaren dat aan den lijve. Dat je verslaafd kunt raken aan roken of alcohol weet onderhand iedereen. Zo zijn er nog talloze middelen waarvan het gebruik problematisch kan worden. De prettige effecten uit het begin verdwijnen dan naar de achtergrond en het wordt steeds belangrijker ontwenningsverschijnselen te voorkomen of te bestrijden. Door vaker en meer te gebruiken van het verslavende goedje. In de afgelopen jaren lijkt naast de verslaving aan middelen ook de verslaving aan bepaalde handelingen steeds vaker voor te komen. Gokverslaving bestaat al heel lang, maar met de komst van het gokken via internet neemt de omvang van het probleem toe. In de behandeling van gokverslaving zit geen wezenlijk verschil met die van bijvoorbeeld alcoholisme: de inzet is ‘totale abstinentie’, wat zoveel wil zeggen als het volledig afzweren van het gebruik of de gewoonte. Onthouding dus, helemaal mee stoppen en nooit meer aan beginnen. Een stuk ingewikkelder is verslaving aan iets dat in principe deel uitmaakt van het normale leven, zoals eten of seks. Geen hulpverlener zal bestrijden dat sommige mensen geen maat kunnen houden met voedsel of seks, maar hoe behandel je het als totale onthouding geen reëel doel is? Uit ervaring weten we dat ‘een beetje drinken’ voor een alcoholist geen gezond doel is: na verloop van tijd loopt de hoeveelheid die men drinkt toch weer op. Hoe leer je gedoseerd eten of vrijen aan iemand die geen maat kan houden? Is er wel sprake van een verslaving eigenlijk, of moet je eerder van een ander concept uitgaan als je dit soort problemen optimaal wilt behandelen? Er is ook onder professionals veel discussie over de diagnose ‘seksverslaving’ en in de debatten die onder meer op internet worden gevoerd, zijn zinnige bezwaren aangevoerd tegen dit label. Een belangrijk punt van kritiek is de grote mate van overlap met de obsessieve-compulsieve stoornis (OCD), die ook wel dwangstoornis wordt genoemd. Dwanghandelingen hebben als doel het reduceren van spanning, en voor veel

seksverslaafde mensen geldt, zeker in het begin, dat masturberen op een pornofilm een soort kalmerend, ontspannend effect heeft. Maar net als bij dwanghandelingen wordt dit na verloop van tijd vaak een ‘lege’ gewoonte. Seksuele opwinding gaat er vaak niet eens meer aan vooraf, en er ontstaat behoefte aan steeds meer en ook steeds extremer. Dit is vaak moeilijk te combineren met het alledaagse leven, en na verloop van tijd ontstaan er per definitie moeilijkheden, die zeer ernstig kunnen worden. Met intimiteit heeft de seksuele activiteit ook weinig van doen, zal iedere seksverslaafde je kunnen vertellen. Steeds vaker blijken ook vrouwen seksverslaafd, en ook dan is het ontbreken van de koppeling tussen seks en intimiteit een essentieel kenmerk. Zo zijn veel vrouwen die buitensporig seksueel actief zijn in hun jonge jaren slachtoffer geweest van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Zelf de controle nemen over hun seksualiteit, niet zelden door risicovol gedrag met onbekende sekspartners, is dan de manier waarop ze met dit trauma omgaan. Of dat het label ‘verslaving’ verdient is eigenlijk niet zo belangrijk, zolang het doel van de behandeling duidelijk is: behandelen van het trauma en leren om ook fysiek intiem te zijn.

Onthouding is geen reëel doel

■ Diabetes is een ongeneeslijke stof-

■ Mensen met diabetes type 2 krijgen

wisselingsziekte waarbij het lichaam onvoldoende energie uit glucose (suikers) kan halen.

meestal medicijnen, voedings- en bewegingsadviezen. Soms moet iemand ook insuline spuiten.

■ Bij diabetes type 1 produceert het

■ Diabetes 2 wordt ook wel ‘ouder-

lichaam geen of onvoldoende insuline. Deze vorm komt vooral op jonge leeftijd voor.

domsdiabetes’ genoemd, maar komt steeds vaker bij jongere mensen voor. ■ Van 740.000 Nederlanders is be-

■ Negen op de tien patiënten hebben

diabetes type 2. ■ Bij diabetes type 2 reageert het

lichaam niet meer goed op insuline (ongevoeligheid).

kend dat ze diabetes hebben. Daarnaast zijn er volgens het RIVM nog eens minstens 250.000 diabetespatiënten bij wie de diagnose nog niet is gesteld. ■ Jaarlijks wordt er in Nederland bij

■ Overgewicht en weinig beweging,

maar ook erfelijke aanleg vergroot de kans op diabetes.

71.000 mensen diabetes geconstateerd. (bron: Diabetesfonds)

■ Bram Bakker

is psychiater.

FOTO JOOST HOVING

ALLES OVER DIABETES

h

diëtiste Harriët Verkoelen adviseert daarom de piepers van het menu te schrappen.


24

WEEKEND ZATERDAG 20 FEBRUARI 2010

diagnose Sporten tijdens de zwangerschap kan heel goed. Het is beter dan stilzitten, voor moeder en kind. Juíst als je misselijk bent.

Bewegen met die buik!

E

Tekst: Natascha Kayser Foto: Mom in balance sther van Diepen is ruimschoots ervaringsdeskundige. Een pronte buik verraadt dat ze vergevorderd is in haar vierde zwangerschap. Drie meisjes zette ze al op de wereld, binnen een paar weken heeft ze er ook een jongetje bij. Haar tweede kind werd geboren in New York, waar Van Diepen enkele jaren woonde, werkte en studeerde. Daar werd ze verrast door vrouwen die met buiken van acht maanden aan het joggen waren in Central Park. ,,Dat was echt geen uitzondering. Sporten tijdens de zwangerschap is in Amerika heel gewoon. Het wordt ook volop gestimuleerd door verloskundigen en gynaecologen. Een bevalling is topsport en daar moet je dus voor trainen, vinden ze daar.’’ Al sinds de jaren ’70 wordt er in de VS uitgebreid onderzoek gedaan naar bewegen tijdens de zwangerschap. Van die kennis maakte Van Diepen gebruik voor haar programma ‘Mom in balance’, dat ze onlangs ook in Nederland introduceerde. Daarin begeleidt ze aanstaande moeders vanaf het begin van hun zwangerschap met sport- en voedingsadviezen. ,,Vooral in de eerste drie, vier maanden kun je nog heel erg

veel,’’ meent Van Diepen. ,,Ook als je ziek, zwak en misselijk bent. Veel vrouwen hebben dan geen zin om te gaan bewegen, maar juist dat helpt bij die misselijkheid. De spijsvertering komt goed op gang, de doorbloeding is beter én er komen hormonen vrij die je een lekker gevoel geven.’’ Maar niet alleen in het begin, met een nog vrijwel onzichtbaar buikje, is sporten mogelijk. Dat kan tot kort voor de bevalling. In de VS is de medische wetenschap allang overtuigd van de voordelen van bewegen tijdens de zwangerschap. ,,Toen ik terugkwam in Nederland en las wat er allemaal niet zou mogen als je in verwachting bent, schrok ik me rot. Vrouwen worden hier bijna bang gemaakt: je moet rustig aan doen, je mag van alles niet eten. De risico’s vliegen je om de oren. In de VS hoor je wat je wél kunt, wat goed is voor moeder en kind. Op het gebied van voeding – er kan en mag veel meer dan je denkt –, maar ook wat bewegen betreft. Dat is juist zo goed voor je, als je maar luistert naar je lichaam.’’ De grootste voordelen van sporten tijdens de zwangerschap zijn een verbeterde conditie en meer controle over de spieren. ,,De doorbloeding van de spieren wordt beter, waardoor je meer

Voor moeder en kind: Esther van Diepen sportte bij haar derde zwangerschap nog tot zuurstof transporteert door je lichaam. Daardoor ben je minder snel moe, maar je huid blijft er ook steviger van. En de baby in je buik profiteert er natuurlijk ook van mee.’’ Andere voordelen zijn: minder gewichtstoename, een betere spijsvertering en nachtrust, minder last van zwangerschapskwalen als bekkenbodeminstabiliteit en spataderen, een groter uithoudings- en ontspanningsvermogen tijdens de bevalling, maar ook een sneller herstel na de geboorte van het kind. ,,Vrouwen krijgen tegenwoordig gemiddeld op latere leeftijd kinderen. Het lichaam van iemand van eind 30 heeft meer tijd nodig om te herstellen dan dat van een 20-jarige. Bewegen en zorgen dat je fit bent is dan ook belangrijker.’’ Van Diepen (32) doet het in haar vierde zwangerschap bepaald niet rustig aan. Dit weekeinde staat ze, 39 we-

ken in verwachting, nog op de Negen Maanden Beurs in de RAI in Amsterdam. Als haar zoon tenminste nog even wil wachten met geboren worden. Vorige week ging ze nog gewoon sporten in het Amsterdamse Bos, met de groep zwangere vrouwen die ze begeleidt. ,,Tot de 36ste week heb ik aan alles actief meegedaan, maar de laatste weken doe ik het wat rustiger aan,’’ vertelt ze. ,,Bij mijn derde sportte ik tot twee dagen voor de bevalling nog volop. In deze zwangerschap voelt het beter om het wat rustiger aan te doen in de laatste weken. Ik doe nog wel

Voordelen zijn minder gewichtstoename, een betere spijsvertering en minder last van zwangerschapskwalen.

TOPSPORTERS & HUN ZWANGERSCHAP In verwachting zijn is geen handicap of ziekte. Sterker nog: sommige vrouwen gaan juist beter presteren onder invloed van zwangerschapshormonen. ■ Dressuuramazone Anky van Grunsven was bijna vier maanden zwanger van haar eerste kind toen ze Olympisch goud won in Athene in 2004. Ze won in 2006 drie gouden medailles op de Wereldruiterspelen (de WK in de paardensport) terwijl ze drie maanden in verwachting was van haar tweede.

■ Tafeltennisster Bet-

tine Vriesekoop speelde tot in de vijfde maand van haar zwangerschap competitie, maar gaf wel aan dat ze ‘mentaal en fysiek eigenlijk niet meer in staat was tot het leveren van een topprestatie’.

■ Kristie Moore is vijf maanden zwanger en momenteel te zien op de Olympische Spelen in Vancouver, waar ze deelneemt als lid van het Canadese curlingteam.


WEEKEND

25

ZATERDAG 20 FEBRUARI 2010

column bram bakker

een paar dagen voor de bevalling. lichte work-outoefeningen, gericht op ontspanning.’’ Zonder het sporten had Van Diepen niet tot zo kort voor de bevalling zo actief kunnen zijn, denkt ze. Drie kleine kinderen hebben – haar oudste dochter is 5 – en al het werk rond de presentatie van haar boek Gezond & energiek zwanger vergen veel. ,,Dankzij het sporten heb ik de energie die ik nu hard nodig heb.’’ Het volgende project staat ook al op stapel: een boek over terug in vorm komen na de bevalling. Sporten tijdens de zwangerschap vraagt wel om bijzondere aandacht. Al meteen komen er namelijk hormonen vrij waardoor het lichaam verandert. Zo worden onder invloed van de hormonen progesteron en relaxine niet alleen de banden rond de buik en het bekken wat slapper – om het kindje te ruimte te geven en de bevalling mak-

kelijker te maken – maar ook die rond gewrichten als de enkels en de knieën. Die worden daardoor gevoeliger voor blessures. Van Diepen: ,,Het is belangrijk om te luisteren naar je lichaam. Als het pijn doet of niet goed voelt, moet je het niet doen. Maar luisteren naar hun lichaam is voor veel vrouwen moeilijk. Zeker in de eerste zwangerschap weten ze niet goed wat ze voelen. Begeleiding helpt daarbij. Maar gezien de vele en grote voordelen van sporten, is het wel belangrijk om te blijven bewegen, ook al is het minder of lichter. Ga bijvoorbeeld wandelen in plaats van hardlopen, of zwemmen in plaats van fietsen.’’ ■

■ Badmintonspeelster Lotte Jonathans was 27 weken zwanger van haar zoon Mees toen ze de finale van het Nederlands kampioenschap in het dubbelspel speelde. ‘Ik werd enorm goed begeleid. Met een kind in je buik neem je geen risico. Zwanger zijn werd gezien als een ziekte, terwijl je je in die periode ook heel sterk kunt voelen. Ik ben gewoon mijn eigen plan blijven trekken.’

■ Judoka Claudia Zwiers kwam in 1997 terug van het trainingskamp voor haar derde WK, toen ze ontdekte dat ze al bijna 20 weken zwanger was.

Gezond & energiek zwanger – Esther van Diepen. Mom in balance, €18,50. Negen Maanden Beurs, 17 t/m 21 februari. www.negenmaandenbeurs.nl

h

Soms gaan de ontwikkelingen in het vak zo snel dat je ze nauwelijks kunt bijhouden. Bijna een jaar geleden stapte ik over naar een baan in de verslavingszorg. De meeste mensen die zich aanmelden voor behandeling hebben een alcoholprobleem. Ook verslaving aan cocaïne is een veelvoorkomende reden om behandeling te vragen. Ergens in november vorig jaar meldde zich een jonge vent, succesvol ondernemer, met de vraag of wij hem konden helpen van zijn ghb-verslaving af te komen. Zoals de meeste mensen had ik die afkorting wel eens gehoord en een enkele keer had ik van een kennis of patiënt ook gehoord dat men het als partydrug gebruikte. Vanuit mijn medische opleiding kon ik me ook nog vaag herinneren dat ghb (gammahydroxy-butyraat) in het verleden was gebruikt als narcosemiddel. Daar hield op dat moment mijn kennis wel zo’n beetje op. De man die wilde afkicken van ghb vertelde dat hij het spul zelf maakte en er iedere twee uur ongeveer tien milliliter van dronk. Langer kon hij echt niet zonder, dan merkte hij dat hij verward begon te raken. En hoewel ghb ook enige reputatie had als slaapmiddel, had hij last van het tegenovergestelde: al maanden sliep hij niet of nauwelijks meer. Hoewel hij er slecht uitzag was hij wel heel helder. Hij vertelde dat hij nog steeds zijn werk deed, met redelijk succes zelfs. Het afkicken werd een drama: het afbouwtempo dat we hadden afgesproken lag veel te hoog en de man raakte ernstig verward. Zo erg, dat hij gedwongen moest worden opgenomen op een psychiatrische afdeling, waar hij bijna een week doorbracht in een separeercel. Het delirium waarin hij was beland, werd hem bijna fataal door de ernstige verstoringen in de samenstelling van zijn bloed. Uiteindelijk liep het goed af en de man is blij dat hij het leven heeft. De schrik over zijn heftige ontregeling zijn we bij ons in de kliniek echter nog altijd niet helemaal kwijt, hoewel er ondertussen veel mensen probleemloos zijn afgekickt. In de afgelopen maanden is het aantal mensen dat zich aanmeldt in verband met een verslaving aan ghb ineens explosief gegroeid. Van niemand naar meerderen per week. Inmiddels weten we ook precies hoe de afbouw het veiligst kan verlopen en hebben we ghb, gemaakt

door een farmaceutisch bedrijf, in de medicijnkast om ieder moment te kunnen bijsturen. Ghb is een ramp in aantocht, een plaag waar we nog veel last van gaan krijgen. Een Amerikaanse collega wist me te melden dat er in de dunbevolkte staten van de VS regelmatig dode gebruikers worden aangetroffen. Omdat er in die gebieden geen dealers zijn (te weinig klanten), gaan mensen hun eigen drugs produceren. En ghb is op een keukenfornuis te maken, ook nog eens tegen relatief geringe kosten. Waarschijnlijk zijn er nog steeds veel mensen die het middel ‘slechts’ recreatief gebruiken in het uitgaanscircuit. Daar wordt het overigens ook misbruikt als date-rape drug, een middel om iemand te bedwelmen en vervolgens te verkrachten. Het aantal gebruikers dat ernstig aan ghb verslaafd raakt, lijkt snel toe te nemen. Een collega uit het oosten van ons land vertelde dat het in haar woonplaats al door tientallen jongeren wordt gebruikt, vaak niet ouder dan 15. Door de kortdurende kick die je ervan schijnt te krijgen, is het middel populair geworden. Maar dat het een middel is waar je een levensgevaarlijke verslaving aan kunt overhouden, weten nog maar heel weinig mensen. Hopelijk zijn de ouders die dit stukje lezen nu gewaarschuwd: je kinderen ruiken niet naar rook als ze het hebben gebruikt en zonder dat je het als ouder merkt, kan je kind dus flink ziek worden van ghb. Verslaving is een ernstige ziekte.

Ghb is thuis op een fornuis te maken.

■ Bram Bakker

is psychiater.

FOTO JOOST HOVING

■ Zwangere vrouwen hebben meer vocht nodig. Drink daarom een glas water of sportdrank per 20 minuten sporten. ■ Een zwanger lichaam verbrandt sneller suikers. Zorg dus voor extra koolhydraten die snel energie geven. Eet iets kort voor en kort na het sporten. ■ Zorg dat je niet oververhit raakt. Wanneer de lichaamstemperatuur te hoog wordt, kan dit gevolgen hebben voor de neurologische ontwikkeling van de baby. ■ Put jezelf niet helemaal uit; zwanger zijn kost ook energie. Sport niet veel langer dan een uur per keer. Stel de intensiteit af op je energieniveau en het stadium van de zwangerschap. ■ Loop of wandel op een vlakke ondergrond en vermijd sporten met plotselinge lichaamsbewegingen (zoals tennis). Je gewrichten zijn gevoeliger voor blessures, doordat de banden soepeler worden, ook de enkel- en kniebanden. ■ Draag een buikband en een goede sportbeha voor ondersteuning. Zorg voor goede sportschoenen. ■ Als je zwanger wilt worden, begin dan met sporten. Je bereidt je lichaam zo voor op een gezonde zwangerschap en versterkt de buik- en rugspieren die de baby moeten gaan dragen.

Een verslaving in aantocht

h

BABYWENS? BEGIN MET SPORTEN


20

WEEKEND ZATERDAG 21 NOVEMBER 2009

diagnose

Een gezonde geest begint Gezonde voeding is belangrijk, dat wisten we al. Maar behalve voor het lichaam doet het ook veel voor het gedrag. Wetenschapper Stephen Schoenthaler doet er al dertig jaar onderzoek naar.

Tekst: Natascha Kayser Foto: Koen Verheijden

D

epressie, verslaving aan alcohol en drugs, adhd, autistische stoornissen, chronische vermoeidheid, concentratieproblemen en crimineel gedrag hebben iets gemeen: een tekort aan vitamines en mineralen. De Amerikaanse wetenschapper Stephen Schoenthaler, verbonden aan de California State University Stanislaus, doet al dertig jaar onderzoek naar de invloed van voeding op de psyche en het gedrag van mensen. Van huis uit criminoloog onderzocht de voedingsdeskundige veroordeelde criminelen. In gevangenissen zorgde hij dat ze voedingssupplementen kregen: vitamines, mineralen en aminozuren. Wat bleek? De gevangenen die de voedingssupplementen kregen, vertoonden aanzienlijk minder agressief gedrag, tot wel 40 procent minder. En bovendien: stuk voor stuk gaven ze aan beter in hun vel te zitten.

SEROTONINE Ander onderzoek toonde aan dat de leerprestaties van kinderen op school significant beter werden als ze betere, gezondere voeding kregen. Volkorenbrood met kaas in plaats van een slappe witte boterham met jam. Verse groenten in plaats van kant-en-klaarmaaltijden en hamburgers met friet. Fruit en sap in plaats van cola. Het was bepaald geen klein onderzoekje. Met een triomfantelijke blik in de ogen vertelt Schoenthaler over zijn werk, dat op het eerste gezicht te simpel lijkt om waar te zijn. ,,Op achthonderd scholen in New York hebben we kinderen gezondere voeding gegeven. Hun prestaties gingen twee tot drie niveaus omhoog. Op intelligentietests scoorden ze tien punten beter dan voorheen. De beste resultaten kregen we bij de leerlingen die eigenlijk niet mee konden komen. Ze hebben allemaal hun eindexamens gehaald. We hebben ze niet slimmer gemaakt. We hebben alleen gezorgd dat hun hersenen beter functioneren.” De scepsis over Schoenthalers onderzoeken was ook in Amerika groot. ,,Dus

hebben we de onderzoeken omgekeerd en zijn met placebogroepen gaan werken. Het verschil was enorm. De groep met voedingssupplementen deed het aanzienlijk beter dan de groep die neppillen kreeg.” Nog steeds leek het ongelooflijk. Hoe kon iets eenvoudigs als voeding van invloed zijn op het gedrag van moordenaars, verkrachters, gewelddadige overvallers en ander gespuis? En wat had dat te maken met de leerprestaties van kinderen op school? De leerlingen met de grootste leerproblemen bleken de grootste tekorten te hebben aan bepaalde vitamines en mineralen: ijzer, magnesium, calcium, B-vitamines en vitamine C. Exact dezelfde tekorten als de grootste schurken. Dat zette Schoenthaler aan het denken. De tekorten in de hersenen leken de productie van serotonine af te remmen. Een teveel aan verkeerde vetten en suiker lijkt de afbraak van serotonine overigens te versterken. Serotonine is een stof in het lichaam die verantwoordelijk is voor onder meer spierspanning, eetlust, slaap, concentratie, geheugen en stemming. Het zorgt als neurotransmitter voor de overdracht van signalen tussen de hersencellen. Een tekort aan deze neurotransmitter veroorzaakt onder meer depressie, concentratieverlies en een verminderd zelfvertrouwen. ,,En daar is een duidelijke link met verslavingen. Verslaafden gebruiken alcohol of drugs om het tekort aan serotonine te compenseren. Niet voor niets is er vaak een combinatie van depressie, criminaliteit, verslaving.” Er kwam dus een proef met alcoholen drugsverslaafden. ,,De afkickklinieken waren laaiend enthousiast als een kwart na een jaar nog steeds clean was,” vertelt Schoenthaler. ,,Wij hebben

‘Wel 90 procent van de verslaafden die voedingssupplementen krijgen en bewegen, is na een jaar nog steeds clean.’

Stephen Schoenthaler: ‘Vitaminetekorten zijn van grote invloed op het functioneren inmiddels projecten met 90 procent succes. Met andere woorden: 90 procent van de verslaafden die voedingssupplementen krijgen, in combinatie met lichaamsbeweging, is na een jaar nog steeds clean. Geen alcohol of drugs meer. Die behoefte is weg doordat de tekorten in hun hersenen werden aangevuld.”

VICIEUZE CIRKEL Onlangs is Schoenthaler op persoonlijk verzoek van de Californische gouverneur Schwarzenegger begonnen met een project met vervroegd in vrijheid gestelde veroordeelden met een verslavingsprobleem. Ze mogen eerder uit de gevangenis op voorwaarde dat ze zich aan de afspraak houden: braaf hun vitaminepillen slikken. ,,De controle is strikt. Elke twee weken moeten ze een bloed- en urinecontrole ondergaan. Zo zien we én of ze niet de fout in zijn gegaan wat hun verslaving betreft én welke waarden aan vitamines en mineralen ze hebben. Of ze dus hun supplementen slikken. Wie terugvalt in zijn verslaving of één stap zet op het criminele pad, gaat linea recta terug de gevangenis in.”

Dat voeding van directe invloed is op gedrag, is volgens Schoenthaler inmiddels in vijf verschillende grote wetenschappelijke onderzoeken aangetoond. Wat hij persoonlijk stuitend vindt, is dat in Amerika 80 procent van de mensen ondervoed is. ,,En dan heb ik het niet over hun gewicht, want de meeste Amerikanen zijn te dik. Ik bedoel ondervoeding in de zin van een tekort aan vitamines en mineralen. Ze missen belangrijke bouwstoffen in hun voeding en dus in hun lichaam.’’ Die tekorten zijn van grote invloed op het functioneren van de hersenen en dus op het gedrag. Om die reden, zo stelt hij, is het niet heel verwonderlijk dat juist mensen uit lagere sociale klassen grotere problemen hebben en in een vicieuze cirkel terechtkomen. ,,Wie minder te besteden heeft, geeft minder geld uit aan gezonde voeding. Juist die groepen leven op junkfood, met te weinig bouwstoffen en te veel suiker. En daardoor krijgen juist die mensen minder binnen van de noodzakelijke voedingsstoffen. Dat heeft dus direct invloed op het gedrag.” Vrouwen spelen een belangrijke rol. Zij bepalen immers wat er wordt gege-


WEEKEND ZATERDAG 21 NOVEMBER 2009

column willeke bezemer

h

Voedingssupplementen en multipreparaten met vitaminen en mineralen zijn er in veel soorten en maten. Let erop dat er naast vitaminen ook mineralen inzitten. De genoemde hoeveelheden zijn de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) volgens het Voedingscentrum: 1 mg (milligram) = 1000 mcg (microgram); IE = Internationale Eenheid.

van de hersenen en dus op hun gedrag.’ ten. ,,Wil je het heel simpel weergeven, dan kun je stellen dat criminaliteitsbestrijding begint in de keuken. Geef je kinderen van jongs af aan gezond te eten, met groenten en fruit, volkoren producten en vlees, eventueel aangevuld met voedingssupplementen in de vorm van multivitaminepillen, dan presteren die kinderen beter op school en hebben ze minder last van adhd en autistische stoornissen. Wie beter presteert op school, kan een betere opleiding volgen, kan een betere baan vinden, kan een betere toekomst opbouwen, heeft grotere kansen op een stabiele relatie, enzovoort. De kans op crimineel gedrag, verslavingen en depressies wordt kleiner. Kortom: de maatschappij wordt beter van betere voeding.” Let wel, waarschuwt ook Schoenthaler: ,,Een sinaasappel eten is meer dan alleen vitamine C binnenkrijgen. En volkorenbrood is meer dan alleen vitamine B. Het gaat ook om de vezels en de vele andere goede stoffen. Alleen multivitaminepillen slikken is niet goed genoeg. Dat is slechts een verzekering voor het geval je iets mist. Maar het kan absoluut een goed begin zijn.” ■

VITAMINEN Vitamine A Vitamine B1 Vitamine B2 Vitamine B3 Vitamine B5 Vitamine B6 Vitamine B12 Vitamine C Vitamine D3 Vitamine E Biotine Vitamine K Foliumzuur (B11)

800 (3000 IE) 1,1 1,4 16 6 1,4 2,5 80 5 (200 IE) 12 (10 IE) 50 75 200

mcg mg mg mg mg mg mcg mg mcg mg mcg mcg mcg

MINERALEN Calcium Chroom IJzer Jodium Koper Magnesium Mangaan Molybdeen Selenium Zink

800 40 14 150 1 375 2 50 55 10

mg mcg mg mcg mg mg mg mcg mcg mg

BOODSCHAPPEN DOEN VOOR DE WETENSCHAP Uit de onderzoeken van onder anderen Stephen Schoenthaler komt een verband naarvoren tussen voeding en gedrag. Maar gezonde voeding moet eerst worden gekocht en daar komen weer andere dingen bij kijken. De Vrije Universiteit Amsterdam is bezig met een onderzoek naar wat mensen belangrijk vinden bij het kopen van voeding. Onderzoekster Wilma Waterland zoekt nog mensen die willen meedoen. Voor het onderzoek maakt zij gebruik van een speciaal ontwikkelde virtuele supermarkt: een 3Dsupermarkt op de computer. Het is de bedoeling dat deelnemers de dingen kopen zoals ze het normaal ook zouden doen. U kunt zich opgeven voor dit wetenschappelijke onderzoek door op kantoortijden te bellen naar 020 5985351 of 020 5982796 of een mail te sturen naar: boodschappen@falw.vu.nl

Een 29-jarige leraar van een Amsterdamse middelbare school is onlangs ontslagen vanwege de seksuele relatie die hij had met een 17-jarige leerlinge. Die relatie zou door het meisje gewenst zijn geweest. Mij werd de vraag gesteld hoe terecht dat ontslag was. Want ‘meiden van die leeftijd weten heus wel wat ze beginnen’, en ‘ze wilde het toch zelf!’. En ook: ‘wat een feministische betutteling anno 2009’. De onderwijsbonden CNV en AOb blijken het eens te zijn met de maatregelen die de betreffende schoolleiding nam. De voorzitter van CNV Onderwijs (Michel Rog) stelt zelfs: leraren die dat doen, moeten voor het leven worden uitgesloten van het onderwijs. Veelzeggend! Want de onderwijsbonden zijn er in de eerste plaats om op te komen voor de belangen en positie van de leraren, en niet die van de leerlingen of van de school. Simpel is het niet. Triest, maar arbeidsrechtelijk nog het gemakkelijkst te hanteren zijn de kwesties van een leraar die seksueel contact heeft met een leerling die de leeftijd van 16 nog niet heeft bereikt. Omdat seks met jongeren onder de 16 sowieso strafbaar is indien de ouders van de jongere die seksuele relatie niet goedkeuren, kunnen de ouders en/of de jongere in zo’n geval aangifte doen. Bijna altijd volgt dan een veroordeling, waarna betrokkene geen verklaring omtrent het gedrag meer kan overleggen. En die heb je nodig voor een baan in het onderwijs. Een veroordeelde leraar komt op die manier dus niet meer aan de bak. Hoe naar dergelijke zaken ook zijn, arbeidsrechtelijk zijn ze dus redelijk eenvoudig. Want de school hoeft niet zelf de verantwoordelijkheid op zich te nemen door een leraar te ontslaan: men is gedekt door de wet, zo’n wetsovertreder mág niet eens meer op een school werken. Justitie neemt dat echter niet over als de leerling met wie een leraar het aanlegt ouder is dan 16. Scholen kunnen dan dus niet terugvallen op de strafwetgeving maar moeten zelf de verantwoordelijkheid nemen en afwegen welke maatregelen passend zijn. Wat dat betreft heeft bovengenoemde Amsterdamse school beslist zijn nek uitgestoken, en doen de onderwijsbonden hetzelfde met hun standpunt dat ontslag ook een passende

maatregel is als leerlingen ouder zijn dan 16. Hun redenering is dat school en leraren borg moeten staan voor een veilig klimaat en dat seks met een leerling daar niet bijhoort. Ik wil iets gedetailleerder zijn: het is niet professioneel om seks te hebben met leerlingen, omdat scholen óók een pedagogische opgave hebben die niet te combineren is met een seksuele relatie. Want leraren die ‘het’ doen met leerlingen, zijn geen objectieve beoordelaars meer van de prestaties van deze leerlingen. En wat te denken van de absolute ondermijning van het eigen gezag bij de leerlingen met wie ze het doen, maar ook bij al die andere leerlingen die ervan weten. En hoe zit het met het erotische of geseksualiseerde sfeertje in de klas, om niet te spreken van de geïsoleerde positie van de favoriete leerling(e), en de voorkeursbehandeling van die favoriete leerling(e) of juist het tegendeel, de achterstelling, om maar niets te laten merken. Het is allemaal zo verre van professioneel dat ook ik ontslag op zijn plaats acht als een leraar seks heeft met een leerling(e) die ouder is dan 16. Ongeacht of die leerling(e) de seks wilde, misschien zelfs eropuit was, en ongeacht de leeftijd van de leerling(e). En stel nu dat er sprake is van ‘echte passie’ of ‘echte liefde’ van twee kanten? Want dat kan. Dan neemt de leraar maar ontslag, of wacht hij of zij maar tot zijn of haar uitverkorene van school is. Dat moet je dan maar overhebben voor je geliefde en je baan.

Stel dat er sprake is van ‘echte’ liefde?

■ Willeke Bezemer

is seksuologe.

FOTO JOOST HOVING

WAAR MOET JE OP LETTEN?

h

in de keuken

Als leraren ‘het’ doen met leerlingen

21


diagnose