Issuu on Google+

ROZDZIAŁ II ZARYS PROBLEMU

2.1 Ekorozwój jako paradygmat współczesnego planowania przestrzennego Ekorozwój jest współczesną tendencją w rozwoju wielu dziedzin życia społeczno-gospodarczego zarówno w naszym kraju, jak i we wszystkich rozwiniętych krajach świata. Jednak jedną z najważniejszych kwestii współczesnych państw pozostaje implementacja zasad zrównoważonego rozwoju w całokształkt gospodarki przestrzennej, która jest definiowana jako "całokształt zagadnień i problemów oraz idei, koncepcji i wizji dotyczących szeroko rozumianej gospodarczej sfery działalności ludzkiej, odniesiony do przestrzeni jako jej przestrzenna reprezentacja"1. Pojęcie gospodarki przestrzennej składa się z komponentów czynnych oraz biernych. Składnikami biernymi są: •

różniące się wielkością i sposobem użytkowania działki, a więc lasy, wody, tereny zabudowy osiedlowej, tereny rekreacyjne, użytki rolne itd.,

komponenty wiążące działki, czyli urządzenia infrastruktury technicznej, spośród których można wymienić sieci komunikacyjne, wodociągowe, kanalizacyjne, gazowe, linie energetyczne itp.

Z kolei wśród elementów czynnych wyróżniamy: •

właścicieli, dysponentów, osoby zarządzające działkami,

samorządowe lub rządowe władze administracyjne, które odpowiadają za całokształt gospodarki przestrzennej w skali regionu lub kraju2.

Częścią gospodarki przestrzennej jest planowanie przestrzenne, które według Tomasza 1 T. Bajerowski, Regionalistyka - gospodarka przestrzenna, [w:] Podstawy teoretyczne gospodarki przestrzennej i zarządzania przestrzenią, prac. zbior. pod red. T. Bajerowski, Wyd. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2003, s. 13. 2 J. Słodczyk, Gospodarka przestrzenna - pojęcia podstawowe, [w:] Podstawy gospodarki przestrzennej wybrane aspekty, prac. zbior. pod red. S. Korenik, J. Słodczyk, Wyd. AE we Wrocławiu, Wrocław 2005, s. 12.


Bajerowskiego stanowi "aplikacyjną częścią gospodarki przestrzennej, procedurą praktycznego wdrażania elementów teorii i modeli zagospodarowanie przestrzennego. Jest to wiedza i sztuka inżynierska czerpiąca z dorobku naukowego gospodarki przestrzennej, polegająca na programowaniu, planowaniu i nadzorowaniu realizacji rozwoju przestrzennego"3. Z kolei zagospodarowanie przestrzeni można rozpatrywać jako "przywiązanie do konkretnych miejsc w przestrzeni fizycznej na stałe lub na jakiś czas określonych funkcji (czyli zjawisk i procesów związanych mniej lub bardziej bezpośrednio z zaspokajaniem szeroko rozumianych potrzeb człowieka)"4. W planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym uwzględnia się zwłaszcza: •

wymagania ładu przestrzennego, w tym urbanistyki i architektury,

walory architektoniczne i krajobrazowe,

wymagania ochrony środowiska, w tym gospodarowania wodami i ochrony gruntów rolnych i leśnych,

wymagania ochrony dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz dóbr kultury współczesnej,

wymagania ochrony zdrowia oraz bezpieczeństwa ludzi i mienia, a także potrzeby osób niepełnosprawnych,

walory ekonomiczne przestrzeni,

prawo własności,

potrzeby obronności i bezpieczeństwa państwa,

potrzeby interesu publicznego5.

Szybko postępujące procesy gospodarcze i społeczne w światowym systemie ekonomiczno-politycznym powodują zarysowywanie się w gospodarce przestrzennej nowego paradygmatu, który powinien opierać się na następujących przesłankach: •

zróżnicowanie przestrzeni,

niezbędność w ochronie środowiska i zachowania jego właściwości dla kolejnych pokoleń,

3 T. Bajerowski, Planowanie przestrzenne, [w:] Podstawy teoretyczne gospodarki przestrzennej..., wyd. cyt., s. 19. 4 J. Słodczyk, Gospodarka przestrzenna - pojęcia podstawowe, [w:] Podstawy gospodarki przestrzennej..., wyd. cyt., s. 17. 5 Art. 1, pkt 2 Ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z dn. 27 marca 2003 r.; Dz.U. 2003 nr 80, poz. 717.


podmiotowość człowieka, jakość jego życia oraz uwzględnianie czynników społecznych w gospodarce przestrzennej,

dynamika i ewolucja systemów przestrzenno-gospodarczych,

zaistnienie relacji zarówno deterministycznych jak i stochastycznych,

zmiany ciągłe i nieciągłe,

dyfuzja innowacji,

polityka przestrzenna,

etyka ekologiczna i ekonomiczna,

konflikty powstające pomiędzy uczestnikami gospodarki przestrzennej6.

Powyższe

elementy

stanowiące

podstawy

nowego

paradygmatu

gospodarki

przestrzennej według Ryszarda Domańskiego wpisują się również w doktrynę zrównoważonego rozwoju, której historia rozpoczyna się od pierwszej publikacji Klubu Rzymskiego z 1972 roku. Wcześniej teorie zagospodarowania przestrzennego koncentrowały się na kwestiach ekonomicznych pomijając potencjał ekologiczny. Po 1972 roku tendencja ta uległa zmianie. Zagadnienia ekologiczne stały się równie istotne jak sfera gospodarcza. W 1980 roku została wydana Światowa Strategia Ochrony Przyrody, która po raz pierwszy w historii zawierała pojęcie zrównoważonego rozwoju. Ewolucja tego terminu nastąpiła w raporcie Światowej Komisji w Sprawie Środowiska i Rozwoju z 1987 roku. Dokument ten przenosił główny akcent z działalności związanej z ochroną przyrody na trwałość i pozostawanie w równowadze rozwoju, przy jednoczesnym zagwarantowaniu sposobności swobodnego gospodarowania przyszłym pokoleniom. Podsumowując, zrównoważony rozwój, który jest pojęciem tożsamym z ekorozwojem, postuluje aktywność ludzi w harmonii z przyrodą7. Rozszerzając termin ekorozwoju warto odwołać się do obowiązującej Ustawy prawo ochrony środowiska, której treść wskazuje iż zrównoważony rozwój jest "to taki rozwój społecznogospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości 6 R. Domański, Gospodarka przestrzenna podstawy teoretyczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 18. 7 T. Bajerowski, Rozwój zrównoważony[w:] Podstawy teoretyczne gospodarki przestrzennej..., wyd. cyt., s. 73.


zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń"8. Tak więc w skład koncepcji zrównoważonego rozwoju wpisują się aspekty polityczne, gospodarczne, społeczne i środowiskowe. Niemniej współcześnie należy szerzej spoglądać na problematykę ekorozwoju. M. Adamowicz i E. Dressler opracowali koncepcję zrównoważonego rozwoju, która gwarantowałaby graduację jakości życia obecnych i przyszłych pokoleń. Cel ten osiągniętoby w wyniku integracji oraz wymodelowania odpowiednich proporcji pomiędzy: •

ładem

ekonomicznym,

który

odpowiada

zdolności

do

rozwoju

gospodarczego, czyli tworzenia coraz wyższych dochodów wykorzystując kapitał ekonomiczny, •

ładem ekologicznym, który poprzez kapitał przyrodniczy przyczynia się do większej samoodnowy ekosystemów,

ładem społecznym, rozumianem jako umiejętność rozwoju, samorealizacji, podnoszenia jakości życia ludności

oraz eskalacji samoświadomości,

moralności przy użytkowaniu kapitału ludzkiego, •

ładem instytucjonalnym, który kształtuje metody postępowania społecznego oraz

tworzy

mechanizmy

instytucji

społecznych,

politycznych

i

ekonomicznych za pomocą kapitału społecznego, •

ładem przestrzennym, wymiarem wywołującym integrację i porządek w przestrzeni pozostałych ładów. Wymiar ten nie nie jest ściśle związany z konkretnym kapitałem.

Aby stworzyć każdy z wyżej wymienionych ładów należy wykorzystać specyficzny rodzaj kapitału, który jest rozumiany jako element posiadający zdolność do kreowania określonej wartości9. W polskim prawie oprócz zrównoważonego rozwoju także ład przestrzenny jest podstawą działań związanych z przeznaczaniem terenów na określone cele oraz ustalania zasad zagospodarowania i zabudowy tych obszarów. Zgodnie z Ustawą o 8 Art. 3 pkt. 50 Ustawy prawo ochrony środowiska z dn. 27 kwietnia 2001 r.; art. 3 pkt 50 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001; Dz.U.z 2008 nr 25, poz. 150. 9 M. Adamowicz, E. Dresler, Zrównoważony rozwój obszarów wiejskich na przykładzie wybranych gmin województwa lubelskiego, "Zeszyty naukowe Akademii Rolniczej we Wrocławiu" 2006 nr 540, s. 18.


planowaniu przestrzennym ład przestrzenny jest definiowany jako "takie ukształtowanie przestrzeni, które tworzy harmonijną całość oraz uwzględnia w uporządkowanych relacjach wszelkie uwarunkowania i wymagania funkcjonalne, społeczno-gospodarcze, środowiskowe, kulturowe oraz kompozycyjno-estetyczne"10. Ład przestrzenny można opisywać poprzez słowa Laugiera, skierowanych do Le Corbusiera, które ten drugi odnotował jako zalecenie: "jednolitość w detalu, tumult w całości"11. Struktury przestrzenne, które dążą do ładu przestrzennego, powinny cechować się: •

logiką przestrzenną, a więc funkcjonalnym rozmieszczeniem składników gospodarczych i społecznych w przestrzeni,

czytelnością

przestrzenną,

czyli

możliwością

tworzenia

obrazów

przestrzennych w świadomości wszystkich podmiotów gospodarczych działających w przestrzeni, •

walorami

środowiska

przyrodniczego,

w

tym

także

umiejętnością

utrzymywania równowagi wewnętrznej, regeneracji oraz zaspokajania potrzeb społeczności, •

zoptymalizowanym

przemieszczaniem

się

osób,

towarów,

środków

pieniężnych i informacji w przestrzeni, •

pięknem otoczenia, które jest wynikiem istnienia i tworzenia pozytywnie oddziaływujących na społeczność form przestrzennych wraz z ich lokalizacją i proporcją pomiędzy nimi,

racjonalnym współczynnikiem ekologicznym dostosowujących struktury przestrzenne gospodarki do struktur zachowań człowieka, grup społecznych,

właściwą relacją pomiędzy obszarem centralnym a terenami peryferyjnymi12.

Zrównoważony rozwój jest paradygmatem, który powinien funkcjonować zarówno w przestrzeni miejskiej, jak i wiejskiej. Jednym z dokumentów opisujących sposoby, ramy, zasady i strategię w rozwoju zrównoważonym miast jest Karta Lipska z 2007 roku. Jest to świadectwo zainteresowania tym paradygmatem całej Unii 10 Art. 2 Ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z dn. 27 marca 2003 r.; Dz.U. 2003 nr 80, poz. 717. 11 W. Ostrowski, Wprowadzenie do historii budowy miast. Ludzie i środowisko. Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2001, s. 242. 12 K. Kuciński, Geografia ekononomiczna. Zarys teoretyczny, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 1994, s. 23.


Europejskiej, albowiem Karta Lipska została sporządzana i przyjęta na Nieformalnym Spotkaniu Ministrów Państw Członkowskich Unii Europejskiej ds. Rozwoju Miast i Spójności Terytorialnej. Kluczowe zasady dotyczące polityki przestrzennej, które są zawarte w tym dokumencie, zostały zapisane w formie hasła: "Wymiary zrównoważonego rozwoju to aspekty ekologiczne i wymagania kulturalne obok dobrobytu gospodarczego, równowagi społecznej i zdrowotnej oraz skuteczności instytucji"13. Wymaga się, by strategiczna polityka państwa zmierzała do osiągania wizji miasta wyróżniającego się bezpieczeństwem, wysokim poziomem zdrowotności, innowacyjnością i konkurencyjnością, oszczędzaniem zasobów, dobrym zarządzaniem oraz dbaniem o

tożsamość miejsca, ład w przestrzeni i architekturę. Ponadto

aglomeracja taka powinna być zamieszkiwania przez społeczeństwo obywatelskie 14. Zrównoważony rozwój na terenach miejskich jest niebagatelny, jednak warunkiem sine qua non skuteczności polityki ekorozwoju w planowaniu przestrzennym jest przeniesienie wszystkich zasad zrównoważonego rozwoju także na tereny wiejskie. Obszary wiejskie nie można traktować jako pustą przestrzeń rozpościerającą się pomiędzy metropoliami. Pamiętajmy iż na wsi i w małych miastach żyje i mieszka ok. 40% obywateli naszego kraju15. Odzwieciedlenie prawidłowego myślenia o ekorozwoju na tereach wiejskich możemy znaleźć w wizji ich rozwoju zawartej w "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi i rolnictwa", gdzie można przeczytać iż podstawą dla rozkwitu obszarów wiejskich jest zrównoważony rozwój, wielofunkcyjność i konkurencyjność. Tak więc "obszary wiejskie powinny stać się atrakcyjnym miejscem pracy,

zamieszkania,

wypoczynku

i

prowadzenia

działalności

rolniczej

lub

pozarolniczej, z zachowaniem unikalnych walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych tych terenów dla przyszłych pokoleń. Należy dążyć równolegle do unowocześniania

rolnictwa

i

gospodarki

żywnościowej

oraz

rozwijania

przedsiębiorczości poza rolnictwem. Mieszkańcy obszarów wiejskich powinni uzyskać szeroki dostęp do edukacji, zatrudnienia, służby zdrowia, dóbr kultury i nauki, narzędzi społeczeństwa informacyjnego i niezbędnej infrastruktury technicznej w odpowiednim 13 T. Markowski, Polityka miejska państwa. Cele, priorytety, instrumenty, "Przegląd Urbanistyczny", 2009 Tom I, s. 14. 14 Tamże, s. 15. 15 Kierunki rozwoju obszarów wiejskich. Założenia do "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi i rolnictwa", Ministerstwo rolnictwa i rozwoju wsi, Warszawa 2010, s. 60.


standardzie. Rozwijany powinien być kapitał ludzki, społeczny i instytucjonalny na obszarach wiejskich"16. Istotną kwestią w przypadku koordynowania i kształtowania przemian terenów wiejskich zgodnie z ekorozwojem jest działalność samorządów lokalnych, które mają ogromny wpływ na zmiany skorelowane z wizją wsi zawartej w "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi i rolnictwa". Niekorzystną tendencją jest brak programów lokalnego rozwoju oraz nieposiadanie, badź brak zainteresowania stworzeniem programu zrównoważonego rozwoju dla danej jednostki samorządu lokalnego. Oprócz działalności lokalnych samorządów ważną kwestią jest umiejętność poradzenia sobie mieszkańców i rolników z produkcją zwierzęca, której uciążliwość dla środowiska naturalnego jest postępująca. Najbardziej niesprzyjający jest intensywny chów zwierząt, który może powodować powstawanie szkodliwych odpadów, jeżeli nieumiejętnie są wykorzystywane, bądź produkcja znacznie przekracza możliwość bezpiecznego ich wykoszystania17. Podsumowując, implementacja zasad ekorozwoju w dziedzinę planowania przestrzennego stanowi problem nie tylko w skali naszego kraju, lecz także na całym świecie. Aby proces ten zakończony został sukcesem, niezbędne jest zaangażowanie władzy, jak i społeczeństwa. Niekorzystny wpływ na sukces w prowadzaniu zasad zrównoważonego rozwoju mają uwarunkowania społeczno-gospodarcze zarówno w skali lokalnej jak i globalnej. W przyszłości należałoby wdrożyć w ramach planowania przestrzennego konkretne zadania, które utrwaliłyby ekorozwój w planowaniu przestrzennym. Wacław Ostrowski wymienia nastepujące zalecenia: •

ochrona cennego dziedzictwa,

tworzenie nowych wartości kulturowych,

harmonijne uwzględnianie różnorodnych potrzeb społecznych,

elastyczne sterowanie rozwojem miasta,

dążenie do jedności w różnorodności,

dbanie o symbiozę ze środowiskiem przyrodniczym,

staranie się o warunki sprzyjające osiągnięciu celów18.

16 Tamże, s. 60 17 A. Rudzka, S. Zawisza, Strategia zrównoważonego rozwoju gminy w świetle badań wybranych województw północnej Polski, [w:] Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2006, s. 192. 18 W. Ostrowski, wyd. cyt., s. 227-253.


Ponadto należy pamiętać iż w przypadku zrównoważonego rozwoju zagospodarowania przestrzennego nie można traktować aspektów ekologicznych jako działalności istnotniejszej od aspektów ekonomicznych. Wszelskie przedsięwzięcia przestrzenne będą skuteczne gdy przy osiąganiu efektów środowiskowych także cele ekonomiczne będą realizowane w sposób skuteczny19. 2.2 Proces metropolizacji jako przejaw globalizacji gospodarki. Współcześnie odnotowuje się w gospodarce trendy, wedle których następuje przesunięcie punktu cieżkości, w ramach gospodarki kapitalistycznej, z działalności przemysłowej do sfery usług oraz zmiana położenia i dekoncentracja fabryk z terenów przemysłowych do obszarów o słabym poziomie industrializacji w krajach rozwiniętych lub do państw zaliczanych do tzw. Trzeciego Świata. Tendencje te implikują powstawanie i wzmocnienie centrów zarządzania i finansowania, co wpływa na większy popyt na usługi związane z finansami, doradctwem, prawnictwem, czy reklamodawstwem20. Zauważalne jest także wystepowanie procesów rewolucji technologicznej opartych na technologiach informatycznych, kreowania się gospodarki globalnej oraz przechodzenia z gospodarki przemysłowej do gospodarki opartej na wiedzy21. Spowodowało to powstanie nowej fazy ewolucji gospodarki światowej, którą można określić jako globalizację. Globalizacja wpłynęła znacząco na proces urbanizacji, ponieważ w wyniku koncentracji instytucji naukowo-gospodarczych, najnowszych dziedzin działalności i procesów gospodarczych w większych miastach wykrystalizował się proces metropolizacji, który polega na "przekształcaniu się przestrzeni miejskich przez m.in. zmianę relacji między miastem centralnym i jego bezpośrednim zapleczem oraz na nieciągłtm sposobie użytkowania przestrzeni zurbanizowanych"22. Proces metropolizacji jest nowym procesem urbanizacyjnym 19 T. Bajerowski, Rozwój zrównoważony, [w:] Podstawy teoretyczne gospodarki przestrzennej..., wyd. cyt., s. 73. 20 B. Jałowiecki, M.S. Szczepański, Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2009, s. 204. 21 A. Olechnicka, Rozwój regionalny w warunkach gospodarki informacyjnej, "Studia Regionalne i Lokalne", 2000 nr 1, s. 37. 22 S. Korenik, Metropolizacja w świetle procesów globalizacji i regionalizacji, [w:] Podstawy gospodarki przestrzennej - wybrane aspekty, prac. zbior. pod red. S. Korenik, J. Słodczyk, Wyd. Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, Wrocław 2005, s. 178-181.


zapoczątkowanym w połowie XX wieku szybkim rozwojem miast w aspekcie ekonomicznym, społeczno-kulturowym, fizycznym i technicznym, który znacząco wpływa na zagospodarowanie przestrzenne regionów znajdujących się w strefie wpływów danej aglomeracji oraz obszarów stricte związanych z ośrodkiem centralnym. Ponadto proces metropolizacji doprowadza do powstania zupełnie nowej struktury przestrzennej jaką jest obszar metropolitalny. 2.2.1 Metropolizacja przestrzeni – nowy proces urbanizacyjny Proces metropolizacji można uznać za ostatną fazę urbanizacji "polegającą na przestałcaniu się przestrzeni miejskich i zmianie relacji między miastem centralnym i jego bezpośredniem zapleczem oraz nieciągłym sposobie użytkowania przestrzeni zurbanizowanych. Objawia się osłabieniem lub zerwaniem związków w gospodarczych miasta z jego regionalnym zapleczem i zastąpienie ich kontaktami z innymi metropoliami w skali kontynentalnej lub światowej"23. Metropolizacja wyróżnia się od innych procesów urbanizacyjnych, albowiem: •

wynika ze wzrostu znaczenia dużych regionów miejskich w całościowo postrzeganej działalności gospodarczej,

powoduje zmiany w relacjach pomiędzy miastem metropolitalnym a obszarem regionalnym,

implikuje nowy terytorialny podział czynników: pracy, kapitały, wiedzy i władzy,

odznacza się różnicą w stosunku do zasady hierarchicznej organizacji przestrzeni zgodnej z teorią Christallera, a więc powoduje silniejsze powiązania ośrodków metropolitarnych znacznie od siebie oddalonych24.

Analizując problematykę metropolizacji przestrzeni powinno się rozpatrywać ten proces poprzez dwa aspekty, które tworzą dwa różne zakresy je definiujące. Istotne jest rozróznianie istniejących dwóch znaczeń by nie prowadzić do zakłóceń w działalności politycznej bądź planistycznej. Tak więc definicję metropolizacji powinno 23 B. Jałowiecki, Metropolie, Wyd. Wyższej Szkoły Finansów i Zarządzania, Białystok 1999, s. 29. 24 T. Markowski, T. Marszał, Metropolie, Obszary Metropolitalne. Metropolizacja Problemy i pojęcia podstawowe, Warszawa 2006, s. 10


się rozumieć jako powstawanie, na bazie wielkich metropolii, ośrodków, które będą miały największy wpływ na podstawowe procesy rozwoju cywilizacji. Ośrodki te miałyby zarządzać przepływami w skali globalnej bądź lokalnej w sposób niezależny od obszarów regionalnych. Drugi aspekt pełnej definicji metropolizacji wyjaśnia, iż jest to tworzenie się znaczących różnic w przestrzeni regionalnej w zasięgu oddziaływania metropolii oraz powstawanie w strefach podmiejskich obszarów metropolitalnych składających się z mniejszych osiedli, bądź miast25. W wyniku procesu metropolizacji powstają metropolie oraz obszary metropolitalne ściśle związane z ośrodkiem centralnym. Metropolią możemy nazywać miasto powyżej 500 tys. mieszkańców, które podejmuje w skali ponadnarodowej funkcje kierownicze w sferze gospodarczej, politycznej i kulturowej. Ponadto aglomeracje te powinny charakteryzować się doskonałością usług, instytucji i wyposażenia, znacznym potencjałem innowacyjnym w zakresie technicznym, ekonomicznym, społecznym, politycznym i kulturalnym oraz wyjątkowością i specyfiką miejsca. Główną dziedziną działalności gospodarczej w metropoliach jest świadczenie usług i wytwarzanie informacji, a więc znaczna różnica w stosunku do miast epoki przemysłowej, które opierały się na produkcji towarów. Ponadto w metropoliach swoje siedziby mają korporacje transnarodowe, które wydają z obszarów metropolitalnych dyspozycje do oddziałów w innych miastach, bądź krajach. Działalność banków, kancelarii prawniczych, doradczych oraz podmiotów specjalizujących sie w reklamie i marketingu stanowi podstawowe ogniwo w gospodarczych relacji metropolii. Także tam zlokalizowane są główne siedziby środków masowego przekazu26. Uszczegóławiając definicje metropolii należy dodać, iż jest jest to obszar: •

odgrywający istotną rolę w obrocie finansowym, wymianie towarów i usług, podejmowaniu decyzji w skali międzynarodowej,

intensywnych inwestycji zagranicznych,

goszczący kadry kierownicze i specjalistyczne, centrale i znaczące oddziały korporacji i banków, konsulaty i przedstawicielstwa innych państ oraz siedziby międzynarodowych organizacji,

25 J. Lendzion, Znaczenie obszarów metropolitalnych i ich otoczenia oraz współczesnych procesów metropolizacyjnych w kształtowaniu polityki regionalnej Państwa, Ekspertyza przygotowana na zamówienia Departamentu Polityki Regionalnej Ministerstwa Gospodarki i Pracy, Grudzień 2004, s. 4-5. 26 B. Jałowiecki, Polskie miasta w procesie metropolizacji, "Studia Regionalne i Lokalne", 2005 nr 1, s. 5.


będący siedzibą licznych międzynarodowych konferencji, spotkań, festiwali, imprez sportowych i artystycznych,

organizujący porozumienia pomiędzy miastami bliźniaczymi, sieci własnych ambasadorów zagranicznych,

charakteryzujący się rozwinętym sektorem usług skoncentrowanych na turystach

i

klientach

zagranicznych,

w

tym

centra

kongresowe,

wystawiennicze, biurowe pomieszczenia, ekskluzywne hotele, centra rozrywki, •

wykazujący się dobrymi połączeniami, kolejowymi, drogowymi, lotniczymi, z innymi ośrodkami metropolitalnymi z kraju jak i z zagranicy,

posiadający wydajne środki przesyłu i przetwarzania informacji wraz z instytucjami medialnymi o międzynarodowym zasięgu27.

Obecnie procesy metropolizacyjne przybierają na sile, metropolie rozwijają się w zawrotnym tempie. Jednak w procesach rozwojowych metropolii można odnaleźć pewne bariery, zakłócenia i negatywne implikacje. Wyróżnia się następujące podstawowe ograniczenia rozwoju obszarów metropolitalnych: •

nieuporządkowanie w gospodarce wodno-ściekowej,

zła jakość i niedostateczny poziom komunikacji publicznej w szczególności w strefie podmiejskiej,

brak ładu przestrzennego, a w szczególności wyróżniający się chaos przestrzenny tak w ośrodku centralnym jak i w suburbiach co jest konsekwencją braku uchwalonych miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego.

wzrost presji na środowisko w wyniku tzw. urban sprawl, czyli rozlewania się miasta na obszary podmiejskie,

nieefektywny i niesprawny układ transportowy powodujący brak spójności funkcjonalnej całego obszaru metropolitalnego, który ponadto nie ułatwia tworzenia się powiązań pomiędzy ośrodkami metropolitalnymi28.

Metropolizacja jest niezwykle istotna z punktu widzenia rozwoju gospodarczego 27 J. Lendzion, wyd. cyt., s. 5-6. 28 M. Smętkowski, B. Jałowiecki, G. Gorzelak, Obszary metropolitalne w Polsce: problemy rozwojowe i delimitacja, Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych EUROREG, Warszawa 2008, s. 77.


państwa. Jak wynika z ekspertyzy dla ministerstwa obszary metropolitalne powinny być wspierane w ramach polityki regionalnej kraju, albowiem są to obszary o szczególnym znaczeniu dla rozwoju kraju. Właściwe projektowanie procesu metropolizacji polskiej przestrzeni jest wymogiem dla wzrstu konkurencyjności nie tylko danych obszarów metropolitalnych, ale i całej polskiej gospodarki, albowiem "tylko przestrzeń o wysokim poziomie metropolizacji może być przestrzenią innowacyjną i konkurencyjną, która sprosta wyzwaniom europejskim i globalnym"29. Konkludując procesy metropolizacji będą nabierać na sile we wszystkich rozwiniętych państwach świata. Tym bardziej nasilony będzie ten proces im mniej istnieć będzie barier komunikacyjnych i przestrzennych. Zauważalne jest, że sieć metropolii europejskich tworzy układ węzłowy, w którym ogniskują się procesy integracji i globalizacji przestrzeni europejskiej. Nie ulega wątpliwości, że w XXI wieku wzrośnie rola tego układu w rozwoju politycznym, gospodarczym, społecznym i kulturowym Europy. W tym sensie możemy mówić o procesie metropolizacji przestrzeni europejskiej jako bardzo ważnym, może nawet wiodącym elemencie jej transformacji30. 2.2.2 Rola ośrodka metropolitalnego w rozwoju regionalnym W literaturze przy opisywaniu zjawiska metropolizacji spotyka się również pojęcie obszaru metropolitalnego, które wiele osób może mylnie utożsamiać ze strefą podmiejską. Jednak obszar metropolitalny jest to wielkomiejski układ osadniczy o charakterze policentrycznym lub monocentrycznym złożony z mnogiej ilości jednostek osadniczych oraz terenów o znacznym stopniu zurbanizowania. Swoim zasięgiem obejmuje tereny bezpośredniego oddziaływania, a więc codziennego dojazdu do miejsc pracy i zamieszkania, oraz obszary rozwojowe. Regiony metropolitalne wykazują się dobrze rozwiniętą siecią transportową, znaczną skalą integracji funkcjonalnej wewnątrz strefy oraz nagromadzeniem działalności, które stanowią uzupełnienie funkcji spełnianych przez ośrodek centralny. Wpływ na rozwój obszarów metropolitalnych ma koncentracja funkcji metropolitalnych w jednym, centralnym ośrodku. Wynika z tego 29 A. Kukliński, Transformacja przestrzeni europejskiej, „Studia Regionalne i Lokalne”, 2000 nr 1, s. 30. 30 Tamże, s. 28.


również rozwój strefy podmiejskiej poprzez przenoszenie działalności i migrację ludności na peryferia osiedli miejskich31. Oczywistością jest, że procesy metropolizacji przestrzeni zmieniają sposób, charakter oraz siłę związków ośrodka centralnego z obszarem otaczającym metropolię. Przede wszystkim należy zaznaczyć, iż obszary metropolitalne powodują: •

rozwój przestrzeni zurbanizowanej powodującej znaczny eksport, ekspansję oraz dublowanie rozwiązań skutecznych w miastach,

powstanie, wraz z terenami suburbiów, silnego ośrodka centralnego mającego charakter policentryczny wyrażający się niskim stopniem wyrazistości granicy pomiędzy miastem a strefą podmiejską, któremu ponadto

towarzyszą

zjawiska

koncentracji

ludności

i

potencjału

ekonomicznego, jak i społecznego, •

zmiany charakteru i siły powiązań występujących między metropolią a obszarem otaczającym,

uzupełnianie, bądź kopiowanie funkcji ośrodka centralnego w suburbiach,

transfer miejskiego stylu życia na tereny podmiejskie32.

Relacja pomiędzy metropolią a otoczeniem regionalnym stanowi jedną z głównych kwestii przy opisywaniu procesów metropolizacyjnych. Istnieje obawa, iż zamiast procesów rozpowszechniania się zasobów rozwojowych z miasta do regionu, tzw. spread effect, nastąpi proces zupełnie odwrotny, czyli wymywania się zasobów rozwoju z otoczenia do metropolii, tzw. backwash effect33. Niemniej rozpowszechnione jest stwierdzenie iż "kluczowym partnerem do współpracy dla metropolii pozostaje nie jej łasne zaplecze, ale inne metropolie"34. Obszary metropolitalne nie tylko są pochodną powstania ośrodka metropolitalnego, lech są także czynnikiem wspomagającym konkurencyjność całej metropolii w ujęciu globalnym.

31 T. Markowski, T. Marszał, wyd.cyt., s. 15. 32 Tamże, s. 10-11. 33 Maciej Smętkowski, Nowe relacje między metropolią i regionem w gospodarce informacyjnej, "Studia Regionalne i Lokalne", 2001 nr 4, s. 89 34 T. Markowski, T. Marszał Metropolie, wyd.cyt., s. 18.


2.3 Zmiany w przestrzeni strefy podmiejskiej - przyczyny i skutki Procesy metropolizacyjne przyczyniają się do znacznych zmian w strefie centralnej miast oraz implikują efekty przestrzenne, gospodarcze i społeczne w strefach okołomiejskich. Zmiany struktury przestrzennej obszarów stanowiących zaplecze miasta wynikają z postępujących po sobie cyklów życia aglomeracji, a konkretnie z zaistnienia fazy suburbanizacji. W sposób lapidarny pojęcie to zdefiniować można jako "proces często niekontrolowanego rozwoju tkanki urbanistycznej w obszarach przylegających do dużego miasta, konurbacji"35. Jest to jeden z głównych problemów współczesnego świata, który również w warunkach polskich przynosi olbrzymi zasób nieprawidłowości w polityce przestrzennej, społecznej i ekonomicznej. 2.3.1 Suburbanizacja jako faza rozwoju regionu miejskiego Suburbanizacja jest jedną z czterech faz cyklu życia miejskiego wedle koncepcji L. Klassena, która powstała na podstawie obserwacji tendencji urbanizacyjnych we współczesnym świecie. Pierwszą fazą jest etap urbanizacji, który charakteryzuje się znacznym wzrostem centralnej części miasta w stosunku do obszarów peryferyjnych, gdzie liczba ludności maleje wolniej niż rośnie populacja strefy centralnej. Jest to tzw. faza urbanizacji absolutnej, po której następuje etap urbanizacji relatywnej, w trakcie której wzrasta liczba ludności centralnej części miasta jak i jego peryferii w jednakowym tempie. Po etapie urbanizacji następuje suburbanizacja, w czasie której liczba ludności stref podmiejskich rośnie w szybszym tempie aniżeli regionów centralnych. Najpierw relatywnie, po czym absolutnie. Trzecią fazą jest dezurbanizacja, która rozpoczyna się od dezurbanizacji relatywnej zgodnie z którą liczba mieszkańców centralnej części maleje szybciej, aniżeli rośnie populacja peryferii. Po niej następuje spadek liczby ludności zarówno centrum jak i peryferii, czyli dezurbanizacja absolutna. Ostatnim etapem jest reurbanizacja, kiedy z centrum wolniej odpływają mieszkańcy niż z obszarów podmiejskich, jest to reurbanizacja relatywna. Natomiast reurbanizacja absolutna oznacza wzrost populacji centrum przy jednoczesnym odpływie ludności ze 35 L. Czernik, Wieś w procesie suburbanizacji na przykładzie wybranych wsi południowej Anglii, "Przestrzeń i Forma", 2007 nr 7-8, s. 2.


stref podmiejskich36. Proces suburbanizacji wynika również z prawa sukcesji, które oznacza zastępowanie danego

sposobu zagospodarowania terenu lub użytkowania obszaru

innym. Prawo sukcesji należy w szerszym kontekście do procesów rozwojowych miasta. Wyróżniamy różnego typu sukcesje: •

społeczne, które dotyczą awansu związanego z uzyskaniem wyższego wykształcenia, przynależności do danej klasy społecznej,

funkcjonalne odnoszą się do zamiany zabudowy ekstensywnej na formy zagospodarowania intensywnego,

krajobrazowe oznaczają zmiany funkcjonalne w strukturze przestrzeni, charakterystyczne jest w tym aspekcie wypieranie użytkowania rolniczego przez nierolniczy sposób wykorzystania przestrzeni.

Wszystkie formy sukcesji przyczyniają się do rozlewania się miast na obszary podmiejskie oraz zmiany charakteru przestrzeni terenów okalających metropolię, albowiem wszystkie typy sukcesji zachodzą od strefy centralnej, do stref podmiejskich37. Przy rozpatrywaniu aspektu suburbanizacji należy skoncentrować się na trzech kontekstach przestrzennych: •

w granicach administracyjnych aglomeracji, czyli na niezurbanizowanych terenach miasta rdzeniowego,

poza granicami aglomeracji w otoczeniu bliższym charakteryzującym się ciągłością przestrzenną zainwestowania,

poza strefą okołomiejską bliższą, a więc w granicach strefy wokółmiejskiej dalszej o ekstensywnej formie użytkowania przestrzeni charakterystycznych dla obszarów wiejskich38.

Jak widać proces suburbanizacji nie dotyczy jedynie regionów wokółmiejskich graniczących z miastem, ale także terenów znajdujących się w granicach 36 B. Jałowiecki, M. S. Szczepański, wyd. cyt, s. 126. 37 J. M. Chmielewski, Teoria urbanistyki w projektowaniu i planowaniu miast, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej,Warszawa 2001, s. 341. 38 M. Grochowski, A. Lisowski, Procesy suburbanizacji. Uwarunkowania, formy i konsekwencje, [w:]Ekspertyzy do Koncepcji Zagospodarowania Przestrzennego Kraju, prac. zbior. pod red. K. Saganowski, M.Zagrzejewska-Fiedorowicz, P. Żuber, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, tom 1, Warszawa 2008, s. 224.


administracyjnych metropolii oraz w otoczeniu dalszym, którego także dotykają zmiany struktury funkcjonalnej terenów. Na wszystkich powyższych obszarach przestrzennych, w ramach suburbanizacji powstają nowe obszary mieszkaniowe w formie niewielkich zespołów zabudowy jednorodzinnej bądź wielorodzinnej głównie w starych dzielnicach willowych, na obrzeżach miast, jako uzupełnienie w dzielnicach zabudowanych z bloków spółdzielczych lub wzdłuż tras wylotowych z miast oraz w nabliższym sąsiedztwie obwodnic aglomeracji39. Suburbanizacja jest równoznaczna z napływem do stref podmiejskich metropolii ludności legitymizującej się wykształceniem wyższym, zamieszkującej w nowo powstałych zespołach zabudowy jednorodzinnej, często ogrodzonej od pozostałej części przestrzeni, dojeżdzającej do pracy znajdującej się w części centralnej miasta oraz zaopatrującej się w podmiejskich parkach handlowych40. Rozwój inwestycyjny na rogatkach aglomeracji można nazwać także procesem rozlewania się miat, a więc tzw. urban sprawl. Genezą tego zjawiska jest boom gospodarczy implikujący bogacenie się społeczeństwa. Dlatego wiele rodzin rozważa i podejmuje się zakupu własnego mieszkania bądź domku jednorodzinnego, w zabudowie sąsiedzkiej, bliźniaczej lub szeregowej, na przedmieściach, które w chwili zakupu ziemi i rozpoczęcia budowy jawią się jako przestrzeń cicha i spokojna. Także deweloperzy, w wyniku wzrostu cen ziemi w centrach miast i niewielkiej podaży działek, decydują o lokalizowaniu inwystycji, czyli budowy osiedla, na terenach podmiejskich. Następnie powstają kolejne osiedla, kolejne domy jednorodzinne już dalej od granicy miasta i poprzednich osiedli podmiejskich. Niemniej w warunkach polskich lepiej funkcjonuje termin suburbanizacji, albowiem urban sprawl występuje w sposób klasyczny jedynie w Stanach Zjednoczonych, pomimo tego iż mechanizmy obu procesów są podobne41. Współcześnie odnotowuje się także eksurbanizację przemysłu, a więc wyprowadzanie funkcji przemysłowych z terenów należących do miasta. Jest to cecha charakteryzująca miasta krajów rozwiniętych, w których duże znaczenie przypisuje się planowaniu urbanistycznemu. Czynnikami powodującymi przeniesienie i ograniczenie roli przemysłu w miastach są: 39 M. Dutkowski, Transformacja gospodarski i zmiany struktury przestrzennej aglomeracji Gdańska-Gdyni w latach 1990-1994, [w:] Aglomeracje miejskie w procesie transformacji I, prac. zbior. pod red. P. Korcelli, "Zeszyty Igi PZ PAN", 1999 nr 41, s. 35. 40 B. Jałowiecki, M. S. Szczepański, wyd. cyt, s. 276. 41 F. Springer, Płacz nad rozlanym miastem, "Polityka", 2010 nr. 18, s. 109-110.


zmiana potrzeb przemysłu w dostępie do obiektów i infrastruktury (tereny i infrastruktura na terenie miast jest niedostateczna),

renta gruntowa powodująca wzrost cen gruntów które dotychczas były użytkowane przez przemysł. Sytuacja ta implikuje możliwość zapłacenia większej ceny za dany teren przez innych użytkowników, by w konsekwencji lepiej wykorzystać przestrzeń metropolii.

polityka

deglomeracji

bądź

dekoncentracji,

której

podstawą

jest

wyprowadzanie przemysłu z największych aglomeracji, •

dążenie do poprawy jakości życia w mieście,

eliminacja uciążliwości, które wiążą się z działalnością przemysłową,

teoria strefowości wedle której każdy teren ma przyporządkowany określoną funkcję,

projekty urbanistyczne obejmujące swoją skalą znacze połacie terenu w miastach. Przykładem może być budowa arterii komunikacyjnych, reprezentacyjnych obiektów biurowo-konferencyjnych42.

Wyprowadzanie przemysłu z centralnej części miasta wynika z postępującej dezindustrializacji i powoduje nową organizację przestrzeni wraz z jej negatywnymi konsekwencjami. Rozrost stref podmiejskich, delimitacja granic aglomeracji prowadzi do niejasności związanych z określaniem stref wokółmiejskich oraz ze sposobem ich definiowania, albowiem ciezko uważać taki obszar za dalszy ciąg miasta oraz trudno zaliczyć tą strefę do terenów wiejskich. Wymagane jest by w przyszłości wyodrębnić osobny twór osadniczy, tzw. kontinuum miejsko-wiejskie o specyficznych formach przestrzennych i procesach w nich zachodzących43. 2.3.2 Implikacje i konsekwencje rozrostu suburbiów Rozrost suburbiów doprowadza do trwałych implikacji oddziaływujących na tereny centralne miasta jak i na cały region okołomiejski. Niestety suburbanizacja 42 J. Słodczyk, Tereny przemysłowe w mieście, [w:] Podstawy gospodarki przestrzennej..., wyd. cyt., s. 146. 43 E. Gonda-Soroczyńska, Przemiany strefy podmiejskiej Wrocławia w ostatnim dziesięcioleciu, "Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich", 2009 nr 4, s. 150.


przynosi same negatywne konsekwencje natury przestrzennej, gospodarczej i społecznej. Podstawowym problemem związanym z rozlewaniem się miast jest zaistnienie procesu nieplanowej i nieskordynowanej zabudowy terenów podmiejskich. Jest to główna, negatywna kwestia dotycząca

przemian struktury przestrzenno-

funkcjonalnej metropolii w Polsce44. Ponadto wyodrębnia się problem stosowania kiczowatej architektury i zabudowy w sposób chaotyczny, brak przystosowanej infrastruktury społecznej i technicznej, w tym

chodników, przedszkoli, szkół,

przychodni zdrowotnych, oraz brak planowania. Na podstawie przeprowadzonych badań, głównymi problemami mieszkańców zamieszkujących obszary sukcesji miejskiej są zły stan dróg bądź ich brak (20% uczestniczących w badaniu), słaba komunikacja z ośrodkiem centralnym (15% respondentów), duży ruch samochodowy w najbliższej okolicy (12% pytanych)45. Przygotowując się do zmniejszenia negatywnych oddziaływań procesu suburbanizacji, a więc rozrostu tkanki miejskiej na obszary peryferyjne, nie należy dostosowywać

jedynie

infrastruktury

metropolii

do

potrzeb

komunikacji

samochodowej. Jest to działalnie prowadzące do nikąd, wzrost przepustowości drogi prowadzi do wzrostu liczby samochodów. Kluczowe powinno być nakierowanie na transport publiczny, którego cechami charakterystycznymi jest przyjazne nastawienie do środowiska i mieszkańców, odciążanie dróg oraz sprawność w funkcjonowaniu. W Europie Zachodniej częstym zjawiskiem jest zagwarantowanie przez inwestora rozbudowy linii tramwajowych do osiedla, które planuje wybudować46. Negatywne implikacje dotykają także otoczenie dalsze, w tym obszary wiejskie dotychczas funkcjonujące bez zakłóceń w powiązaniu z metropoliami. Coraz więcej wsi okołomiejskich jest zainfekowanych procesem suburbanizacyjnym. Na tych terenach na drugi plan schodzi rolnictwo, które do tego czasu miało pierwszoplanowy charakter, co jest

widoczne

w

niszczejących

zabudowaniach

gospodarczych

oraz

niewykorzystywaniu terenów rolniczych. Wsie podmiejskie rozwijają się ilościowo, a nie jakościowo47. Ponadto następuje degradacja wartości krajobrazu wiejskiego, utrata 44 Biderman E., Problemy i kierunki przemian struktury przestrzenno-funkcjonalnej duzych miast w Polsce w okresie transformacji systemowej, [w:] Przemiany społeczno-gospodarcze Polski lat dziewięćdziesiątych, prac. zbior. pod red. J. Parysek, H. Rogacki, Poznań 1998, s. 107. 45 F. Springer, Płacz nad rozlanym miastem, "Polityka", 2010 nr. 18, s. 109-110. 46 Tamże, s. 109-110. 47 A. Zimnicka, L. Czernik, Vademecum wsi podmiejskiej. Jakość zagospodarowania przestrzennego, Wyd.


tożsamości kulturowej, pogłębienie różnicy społecznej ludności napływowej a autochtonami oraz brak więzi społecznych48. Proces suburbanizacji wkraczający na tereny wiejskie powoduje zatracenie swojskości miejsca, a więc cechy, bądź zestawu cech powodującyhc zaistnienie silnych związków przynależności i przywiązania pomiędzy mieszkańcami oraz odrębności terytorialnej, która jest zjawiskiem wyrażającym się w jednolitych cechach charakteru dzieł architektury, które są różne od architektury w innych regionach49. Aby zneutralizować zły wpływ na miejscowości z zaplecza miast Unia Europejska stara się propagować model policentryczny metropolii, uwzględniający partnerstwo

w

relacjach

miasto-wieś

z

ekorozwojem

jako

podstawowym

paradygmatem. Aspektami wzmacniającymi partnerstwo w relacjach wieś-miasto są: •

wspomaganie oraz utrzymywanie podstawowego programu usług i komunikacji zbiorowej w małych i średnich miastach oraz na obszarach wiejskich,

promocja współpracy miasta z obszarami wiejskimi zlokalizowanymi w najbliższym otoczeniu metropolii,

inkluzja regionów wiejskich będących strefą podmiejską większych miast do strategii rozwoju przestrzennego obszarów miejskich50.

Powyższe mechanizmy mają za zadanie neutralizować negatywne konsekwencje suburbiów, albowiem jest to proces nieunikniony. Mieszkańcy miasta, planiści oraz samorządy lokalne mogą jedynie się przygotować by racjonalnie i lepiej godzić funkcje mieszkaniowe

z

rekreacyjnymi,

transportowymi

i

usługowymi

na

terenach

okołomiejskich51. 2.4 Metropolizacja i przemiany strefy podmiejskiej Wrocławia Wrocław jest jedną z najszybciej rozwijających się miejscowości w Polsce. Hogben, Szczecin 2007, s. 9. 48 L. Czernik, wyd. cyt., s. 2. 49 K. Pawłowska, Idea swojskości miasta, Kraków 2001, s. 10-17. 50 L. Czernik, wyd.cyt, s. 2-3. 51 Zaktualizowana koncepcja przestrzennego zagospodarowania kraju, Rządowe centrum studiów strategicznych, Warszawa 2005, s. 38


Gołym okiem zauważalne są inwestycje infrastrukturalne, społeczne, kulturalne tak w centrum miasta, jak i na jego obrzeżach. W literaturze, publicystyce spotyka się polemikę czy Wrocław można uznać za metropolię i czy strefa zurbanizowana wokół miasta jest tożsama z obszarem metropolitalnym. Można stwierdzić z całą stanowczością, iż Wrocław jest metropolią z punktu widzenia obiektywnych wyznaczników. Przyjmuje się następujące kryteria, które miasto powinno spełnić aby zasłużyć na miano metropolii: •

wielkość miasta min. 0,5-1 mln mieszkańców

posiadanie wybitnego potencjału ekonomicznego

silnie rozwinięty sektor usług wyższego rzędu

dysponowanie znacznym potencjału innowacyjnego, do którego zaliczyć można jednostki naukowe i badawczo-rozwojowe,

wspieranie rozwoju sieciowego modelu w gospodarce i zarządzaniu,

pełenienie funkcji centralnych o znaczeniu krajowym,

sprawowanie roli węzła w systemie związków zarówno komunikacyjnych, jak i organizacyjnych i informacyjnych,

duża dostępność w skalach przestrzennych52.

Warto odnosić się do tych kryteriów albowiem nie każda aglomeracja musi stać się w przyszłości metropolią. Niemniej Wrocław, biorąc pod uwagę stopień rozwoju funkcji metropolitarnych,

kwalifikuje się dopiero do grupy trzeciej wśród wszystkich

metropolii w Polsce. Z około 0,7 mln mieszkańców, dynamicznym progresem funkcji metropolitalnych i powiązań zagranicznych Wrocław, wraz z Poznaniem, odbiega pod względem rozwiniętych funkcji metropolitalnych, od Warszawy, Krakowa i Trójmiasta. W tym kontekście warto podkreślić, że metropolie polskie mają jedynie charakter regionalny, krajowy, a nie globalny53. Zjawisko metropolizacji zostało spotęgowane we Wrocławiu w wyniku zaistnienia kilku istotnych czynników. Kluczowe znaczenie dla rozwoju aglomeracji Wrocławia miały transformacja ustrojowa oraz otwarcie granic zachodnich w wyniku wejścia Polski do strefy Shengen. W ten sposób Wrocław wraz ze strefą podmiejską 52 T. Markowski, T. Marszał, wyd. cyt., s. 12. 53 Tamże, s. 13-14


może czerpać korzyści ze swojego położenia, albowiem: •

zlokalizowany jest na skrzyżowaniu ważnych europejskich szlaków komunikaycjnych,

silnie oddziaływuje na zewnątrz kraju jako ośrodek o znaczeniu europejskim,

położony jest z dala od innych, większych ośrodków miejskich o wysokiej pozycji w hierarchii miast europejskich, do których należą Berlin, Drezno, Praga, konurbacja Górnośląska, Poznań, Łodź, dzięki czemu nie ograniczają wpływu na region metropolii wrocławskiej.

leży na szlaku wodnym tożsamym z nurtem rzeki Odry,

wyróżnia się dobrymi połączeniami lotniczymi, tak krajowymi jak i zagranicznymi oraz połączeniami kolejowymi z krajami Europy Zachodniej w przeciwieństwie do niezbyt atrakycjnych połączeń z Warszawą i innymi częściami kraju, co wiąże się z nadal istniejącymi implikacjami z czasów II RP i zaborów54.

Dodatkowo potencjałem metropolitalnym Wrocławia może być: •

powiązanie autostradowe z Europą Zachodnią,

wzrastający wskaźnik bezpośrednich inwestycji zagranicznych,

uroda architektoniczna miasta

wysoki poziom zaplecza turystycznego

zasoby ludnościowe, w tym wykwalifikowana siła robocza oraz wysoki potencjał edukacyjno-naukowy55.

Jak każda aglomeracja w Polsce, Wrocław objawia się zmożoną presją inwestycyjną na obszarach peryferyjnych, a więc znajduje się w fazie suburbanizacji przestrzeni. Za początek procesu suburbanizacji metropolii wrocławskiej można uznać przejście z systemu gospodarki centrlanie sterowanej do gospodarki kapitalistycznej na początku lat 90-tych XX wieku. Wówczas powstały na obszarach wokółmiejskich wielkopowierzchniowe centra handlowe oraz zakłady produkcyjne na Bielanach Wrocławskich i w Długołęce, czyli dwóch regionach gdzie zlokalizowane są główne 54 S. Ciok, E. Jakubowicz, J. Łoboda, Konkurencyjność i przekształcenia strukturalne aglomeracji wrocławskiej w okresie transformacji, "Biuletyn PKZK - PAN", Warszawa 1998 nr 182, s. 67-68. 55 B. Jałowiecki, M. S. Szczepański, wyd. cyt., s. 285.


trasy wylotowe z aglomeracji. Obie wyodrębnione strefy stały się miejscem pracy dla mieszkańców zarówno Wrocławia jak i okolicznych miejscowości oraz celem zakupowym dla społeczności lokalnej. Głównym wpływem tej fazy przekształceń była suburbanizacji ekonomiczna. Kolejnym etapem suburbanizacji był napływ inwestycji mieszkaniowych w obszarach okołomiejskich o charaktarze monofunkcyjnym. Proces ten kontynuuje się współcześnie i fazę tę możemy określić jako suburbanizację demograficzną56. We Wrocławiu wiele stref podmiejskich bezpośrednio przylega do miasta, za przykład mogą posłużyć miejscowości Wysoka, Długołęka, Bielany Wrocławskie, Psary, Radwanice. Zauważalny jest rozwój suburbiów na południu, wschodzie i północy metropolii. Brak znaczącego rozwoju na zachodnich krańcach metropolii można wiązać ze znacznym oddaleniem od centrum miasta osiedla Leśnica. Dynamiczny rozwój obszaru metropolitalnego Wrocławia przyczynia się do zmniejszenia dystansu pomiędzy osiedlami w strefie zurbanizowanej oraz do powstawania negatywnych implikacji charakterystycznych dla fazy suburbanizacji ze znaczącym obciążeniem komunikacyjnym na czele. W Planie Zagospodarowania Przestrzennego województwa dolnośląskiego określono iż obszar metropolitalny Wrocławia ma być silnie powiązany funkcjonalnie oraz wymagane jest by charakteryzował się "wysokim poziomem jednorodności procesów ekonomicznych i urbanizacyjnych". Szacuje się, iż regionem uważanym za obszar metropolitalny powinien być obszar leżący w odległości ok. 30 km od miasta. Na tym terenie koncentrowane są obszary przemysłowe oraz

tereny aktywności

gospodarczej. Głównymi lokalizacjami tych działalności są przestrzenie wzdłuż tras wylotowych z ośrodka centrlanego57. Można uznać iż metropolizacji przestrzeni na obszarze Wrocławia będzie rosła, tak jak wzrasta presja inwestycyjna w strefie podmiejskiej. Ciągły rozwój i rozbudowa infrastruktury transportowej będzie powodowało coraz szersze oddziaływanie miasta w regionie i w konsekwencji znaczny rozrost strefy podmiejskiej. Dlatego istotne jest, by przy podejmowaniu decyzji o lokalizacji kolejnych inwestycji, czy to mieszkaniowych, transportowych, czy też przemysłowych stosować zasady zrównoważonego rozwoju oraz ład przestrzenny jako dwa podstawowe paradygmaty procesów przestrzennych. 56 E. Gonda-Soroczyńska, wyd. cyt., s. 159. 57 Plan zagospodarowania przestrzennego województwa dolnośląskiego, Wrocław 2002, s. 17.


Praca łukasz J