Page 1

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

1


DEDIKIM

Së pari: ia dedikoj gjyshit dhe mësuesit tim, autodidaktit më të mirë, Bal Mark Milani, i cili, kur mbarova studimet per histori, më ushqeu, më këshilloi dhe më nxiti duke më thënë: Amanet përpiqu e shkruaj drejt dhe sa më shumë për Shoshin e për Dukagjinin pasi pothuaj nuk ka shkrue askush gja si duhet për ne! Së dyti: ua kushtoj të parëve tanë, qe plot sakrifica, glorje e triumfe, pse jo dhe me gabime gdhenden në histori emrin e Shoshit që na fali jeten. Se treti: ua kushtoj brezit te ri që po rritet dhe atyre qe do vijnë qe të që mos harrojnë se prej nga rrjedhin

2

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

3


Tryeza e lëndës Në vend të parathënies ...................................................................................7 Shoshi, kufijtë gjeografikë .............................................................................9 Kapitulli I Relievi dhe kushtet natyrore ........................................................................11 Kapitulli II Fshatrat e Shoshit .........................................................................................47 Kapitulli III Gjenealogjia e vllaznive të fshatrave të Shoshit ........................................174 Kapitulli IV Fisi, bajraku, organizimi hierarkik .............................................................212 Kapitulli V Shoshi në fokusin e legjendave të vjetra ....................................................240 Kapitulli VI Antalogji historike e Shoshit ......................................................................284 Kapitulli VII Atdhetarë të shquar të traditës ...................................................................306 Kapitulli VIII Martirët antikomunistë ..............................................................................324 Kapitulli IX Elita kulturore ............................................................................................340 Kapitulli X Ngulimet e vjetra të Shoshit .......................................................................392 Kapitulli XI Statistika dhe dokumente historike ............................................................437 Kapitulli XII Përmbyllje ..................................................................................................494 Ilustrime fotografike ................................................................................497 4

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

5


N

Ë VEND TË HYRJES NJË FALENDERIM

Plot 7 vite me parë (ditën e vitit të ri 2004), duke biseduar miqësisht në shtëpinë e Martin Gjonit, kryesisht për punë shkrimesh, fjala nxori fjalën dhe me shumë sinqeritet i thashë: - Martin, kam një endërr të mbyllur në syrtar, të cilën akoma nuk kam guxim ta bëj publike. - Hajër qoftë, a mund ta di - më pyeti, miku im? Dua të shkruaj një libër për Shoshin. Kjo ka qënë një nga endrrat e mia më të kahershme. Dikur endërroja, por kisha frikë se nuk do t’ja dilja dot të depertoja në labirintet Martin Gjoni e pandriçuara historike të vendlinjes sime. Sot pas shumë vitesh hulumtime, guxoj të deklaroj se kam në duar brumin e mjaftueshëm për bukën e shumëdeshiruar, por kostoja financiare me pret udhën si një merrlë bore e pakalueshme frori në Mal të Shoshit. Bashkbiseduesi tek sa degjoi fjalët e mia, i shendritën sytë, qeshi dhe më shumë përzemërsi më uroji: - Të lumtë dora dhe mendja! Vazhdo e shkruaj siç ta do zemra dhe siç e meriton të shkruhet për Shoshin tonë. Unë jam pensionist dhe nuk jam miljoner, por dashuria per vendlindjën më bën më të lumtur se sa të isha miljoner. Për derisa ky liber i kushtohet gjithë gjeneratave historike të Shoshit, për mua është njëlloj sikur për Shqurk gjithë këta homerikë të vjetër e fatosa të shquar të malsisë, m’kanë ardhë për vizitë në shtepi. Kolë Nika e Gjon Nika (Palaj) me gjithë zemër do t’i uronin: - Mirë se u ka pru Zoti e kjo natë! Unë nuk po bëj asgja më shumë veç se zëre se kanë pi një kafe e një gotë raki në tërvesën e Kolë Nikës. Pas kësaj ligjerate sa figurative aq edhe bujare, s’më mbeti gjë tjetër veç urimit: Faleminderit Martin Gjoni, se kush ka qënë ka për të qënë! Për mua si autor është kënaqësi e veçantë që ky libër u sponsorizua nga një pinjoll i një prej shtëpive më të mëdha e më të fisme të Shoshit. Martin Gjoni ishte nga të paktët shoshjanë që pothuaj në mënyrë telepatike ndante me mua të njejtën ënderr, prandaj me mirëkuptoi, e mirëpriti dhe kontriboi në realizmin e këtij libri, i cili për mua ishte detyrë eprore e jetës sime! Autori 6

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

7


S •

• • • • • • • • • •

8

Prelë Milani

HOSHI KUFIJTË GJEOGRAFIKË

Krahina e Shoshit ndodhet në pjesën qëndrore të Alpeve tona, me Siperfaqja 90 km2 , shtrihet në të dy anët e rrjedhjës së mesme dhe të poshtme të basenit ujëmbledhës të lumit Lesniqe (Shalës). Një pjesë e tij përshkohet nga Lumi i Stupes, dega kryesore e lumit të Shalës. Nga veri kufizohet me krahinën e Shalës-Kodër Shëngjergji-Guri ProshSukë e Kunorës. Në Jug kufizohet me Urën e Shtrejtë (Postribë)-Shkallë Logjë-Përtej shtëpisë së Mark Ujkës e para shtëpi e Prekalit, vazhdon lart për kodër në Qafë të Lopëve-Maja e Lepurit -Quku i Lepurit-Ujit e Shullajve. Me Shllakun si kufi ndarës është Topi i Cukalit-Fusha e Kronit të Liqenit Drumi i Dushmanit-Qafa e Pusit më tej në drejtim të Juglindjes-Suka e Veshkullit-Thika Mrajthit-Topi i Cukalit-Qafa e Seranës-Mali i Cukalit dhe më së fund, Komleni ndanë Shoshin nga Dushmani. Në juglindje dhe ne lindje kufizohet me fshatin Toplanë: Skuraç-Maje e Shkuqit-Rrasë të Helmit-Qafë Mjet. Në Veri -Lindje kufizohet me Shalën si vijë ndarëse është Lugu i Kufinit. Në lindje dhe ne verilindje kufiri vazhdon me tej me krahinen e Mërturit: Qafë e Streziqes . Në anen Veriperndimore: Qafa e Balzës e ndan me fshatin e Planit; ndersa Kodra e Kuvendit e ndan me e Pogun. Nga Jugu kufiri vazhdon me tej me fshatin e Kiri: Gryka e Lugjeve-Maje Zabelës-Mali Shoshit-fundi i Gradilës kufiri vjen duke u zgjatë drejt e në breg të lumit Kir, dhe përseri takohet në pikfillimin Shkallë- Logjë Më në veri-perendim të Shkallë Logjës, prroni Sheut-Rrasa e dhive të egraGryka e Shitës është kufiri me mehallën Likaj të fshatit Sumë.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

9


Kapitulli I

R

ELIEVI DHE KUSHTET NATYRORE

Lugina (Pellugu) Shalë-Shosh përbën bërthamën qendrore të Alpeve shqiptare dhe kufirin ndarës mes Alpeve perëndimore edhe Alpeve lindore. Ajo përshkohet nga lumi me të njëjtin emër që formohet nga dy degë kryesore, përroi i Kaprresë dhe perroi i Stupes. Nga fillimet, në gropën e Thethit, në lartësinë 1200 m deri në grykëderdhjen e Përrojt të Stupes, lugina ka pak a shumë drejtimin Veri-Jug, kurse prej këtej merr një kthesë të detyruar nga Juglindja. “Duke u nisur nga veçoritë e formave të ndryshme të relievit Lugina e Shalës nga ana morfologjike ndahet në tre sektorë: Sektori i Thethit, i Shalës dhe i Lesniqës1. Sektori i sipërm (i Thethit) është nga burimet e Okolit deri në grykëderdhjën e përroit të Kaprresë. Ky sektor ka trajtën e një grope të thellë akullnajore ovale të rrethuar me male të lartë e vendosur në lartësitë 760-800 m mbi nivelin e detit. Në ballë të luginës në (Veri), mes Qafës së Pejës dhe të Vishnjes rrinë hijerëndë si pirg gjigand i mprehtë dhe krejtësisht i shveshur me ngjyrë të errët maja e Arapit 2217 m. Në perendim qendron i heshtur dhe krenar masivi i Radohinës në kuoten 2570 m. Në lindje, luginën e qarkon maja e Alisë që ndahet nga maja Plishit prej qafës së Valbonës. Vargmali pastaj vazhdon me majën e Grykës së Masçobanit, me qafën e Derzave, Dnellin dhe arrin në majën e Drenit. Gropa e Thethit ne drejtimin VeriJug, ka gjatësine 6 km dhe gjerësinë 1000 m. Sektori i mesëm (Shalës) është nga fshati Ndërlysë deri në grykëderdhjen e përroit të Stupes dhe sektori i tretë (Lesniqes) është nga grykëderdhja e Stupes në Lesniqe, aty ku lumi i Shalës i bashkangjitet Drinit. Sektori i mesëm i luginës, merr tiparet e një pellgu, i cili tek Portat e Shalës (Rrasa e Tëngjonit) ndahet në dy pjese, në pjesën e krahines se Shalës dhe në pjesen e krahines së Shoshit. Pellgu i Shoshit gjeografikisht, nga këtu fillon duke koresponduar me ish-kufirin e vjetër, por jo të Shoshit të sotëm si njesi administrative në të cilin nuk bëjnë pjesë Lotajt. Pellgu i Shalës (më i madhi) i formuar në antiklinalin e Dukagjinit, në të cilin dallohen kater nivele taracash lumore, veçanarisht nga e djathta. Në dalje të Breglumit, kjo luginë formon një nga ngushtimet më të bukura e tepër origjinale duke e detyruar lumin të futet në një kllapë simetrike, që quhet me të drejtë Portat e Shalës. Ngushtimi

10

Prelë Milani

Gjeografia Fizike e Shqipërisë, botim i “Akademisë së Shkencave” pjesa dytë, fq.41.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

11


ndodh për shkak se lugina këtu hyn menjeherë në formacione karbonike të vjetra dhe masive. Pas Portave të Shalës, lugina zgjerohet përseri duke formuar pellgun e Shoshit, i cili ndryshon mjaft nga ai i Shalës. Ky ndryshim eshte ne vendosjen e tij në dy zona tektonike në atë të Alpeve dhe të Cukalit. Pikërisht për këtë arsye shpatet e këtij pellgu ulen gradualisht dhe bëhen asimetrike. Kjo i detyrohet struktures mbyllëse të antiklinalit të Cukalit nga e majta e kësaj lugine dhe erozionit më të fuqishëm të lumit të Shalës nga ai i Kirit, për shkak të nivelit bazë më të ulët. Nga dalja prej Shoshit e deri në grykëderdhjen e Stupes lugina ngushtohet, merr formën e gërmës “V” dhe bën gjarpërime të shpeshta. Pas grykëderdhjes së përroit të Stupes formohet sektori i tretë i luginës, në formën e një harku të madh ne anën jugore nga verilindja midis malit të Cukalit nga e djathta dhe Toplanës nga e majta. Asimetria e theksuar midis shpateve të kësaj lugine i detyrohet përbërjes së ndryshme gjeologjike të tyre; shpati i djathtë ndërtohet gati tërësisht nga flishi, kurse i majti nga karbonikë. Fundi i luginës, i cili njhesohet me shpatin është i ngushtë dhe formon gjarpërime të shumta deri sa përfundon në lumin Drin. Pellgu i Shalës dhe ai i Shoshit janë dy pjesë të një të tëre (Antiklinalit të Dukagjinit), ato rrethohen nga dy vargje malore gjigande nga perëndimi. Vargu malor midis Luginës së Shalës dhe të Kirit dhe nga lindja me vargun malore Qafë ValbonëBosh- Ershellë-Toplanë, që e ndan me pellgun tjetër të Nikaj-Mërturit. Vargu mes luginës së Shalës dhe të Kirit ka drejtim veri-jug, shtrihet mes Shalës në lindje dhe Kirit në perendim, nga rreza jugore e Bigës së Gimajve në veri deri në rrëzën veriore të malit të Cukalit në Jug. Tiparet e reljevit janë përcaktuar nga shtrirja e tij mes dy zonave tektonike të Alpeve në veri dhe të Cukalit në jug. Ky vargmal fillon me majën e Elbunit (1960 m) e cila shkëputet nga Biga e Gimajve në trajtën e një luspe gartitative. “Relievi shkëputet menjëherë sapo shkëputet nga krahu karbonitik i antiklinalit të Dukagjinit dhe futet në bërthamën rreshpore të tij”2. Karakteristikë dalluese e reljevit në ketë sektor të ndertuar nga rreshporët është nderthurja e një seri majash relativisht të buta dhe qafash jo shumë të larta që lidhin luginën e Shalës me atë të Kirit. Midis majave të këtij vargu spikatë maja e Boshit, maja e Kurorës së Lotajve, kurrizi i Malit të Shoshit. Pamja e vargut ndryshon sapo hyn në karbonatikët e zones tektonike të Cukalit ku relievi merr karakter mjaft të ashpër në lartësinë e majës së Bigës (1314 m), dhe asaj të Buellit (1378 m). Shpatet e vargut malor që kufizon Shoshin nga përëndimi dallohen për bimësi të pasur që përfaqësohet nga brezi i dushkut dhe i ahut. Vlen të përmenden veçanarisht pyjet e ahut të Balzës dhe malit të Shoshit në sektorin e Shoshit deri në lartësinë 800-900 m shtrihen qëndrat e banuara si Nicajt, Dardha apo pjesa e sipërme e Palajve. Kordoni lindje-perendim i vargmalit që ndan Luginën e Shalë e Shoshit (Pellgun e Dukagjinit) nga Pellgu (lugina e Nikaj-Mërturit) ka si nyje hidrografike mes Shalës, Valbonës dhe Nikajt kupolën gjigande të majës së Boshit (2416 m). Në Veriperendim qendron blloku i Jezercës (2694 m) i cili ndahet nga qafa e Valbonës (1800 m) dhe kurrizi vazhdon pastaj në drejtim të jugut sipas zgjatimit Bosh-Ershellë-Toplanë. Duke u mbështet në veçoritë morfologjike 2

12

Gjeografia Fizike e Shqipërisë, botim i Akademisë së Shkencave”pjesa e dytë, 46.

Prelë Milani

ky vargmal ndahet në dy pjesë: Blloku i Kakisë, midis Qafës së Dnellit dhe asaj të Agrit, kurse vargu i Toplanës nga ky i fundit deri në majen e Toplanës varg që korespondon me shpatin lindor të Pellgut të Shoshit. Duke filluar nga Qafa e Agrit (1320 m), Kurrizi i butë flishor i Streziqes, Qafa e Streziqes, qafë Mjeti, Plishku, maja e Shkuqit, Skaku e deri në majën e Toplanës (1941 m) dhe përfundon me majën e Madhe (1250 m), e cila formon një rrëpirë 1200-1300 m mbi luginën e Lesniqës Shalës, nga më të rrallat dhe befasueset e Alpeve tona me pragje të shumta strukturore, të formuara në drejtim të kundërt me rënjen e shtresave gëlqerore të antiklinalit të Lesniqës, të cilat i kanë dhënë rrëpirës një formë tipike të shkallzuar, në këtë vargmal ndërthurën një seri majash dhe qafash me forma të buta. ”Këto tipare morfologjike i detyrohen strukturave dytësore antiklinale (karbonatike) e sinklinare (flishore) që kalojnë terthor krahut Verilindje të antiklinalit të Cukalit ku është formuar ky varg”3. Mbulesa e këtij vargu malor vjen duke u bërë gjithnjë e më e pasur drejt jugut sidomos në sektorin e Shoshit. Brezi i dushkut arrin deri 900-1100 m, (Vuksanaj-Brashtë-Mollë-Lesniqe) ; kurse brezi i Ahut ka shtrirjën më të gjerë 1200-1800 m (Komplet) qafa e NdërmanjësQafa e Agrit- Streziqja deri në rreth të Brashtës-qafë Mjet-Shkuqi-Komplet L”qeni i Mollës dhe zbret deri në Qafën e Lisit. KLIMA Shoshi, si pjesë përbërëse e Alpeve qëndrore, nuk bën perjashtim nga veçoritë e klimës mesdhetare malore (me një përiudhë të gjatë me ngrica, me reshje të pasura shiu dhe bore), por përgjithësisht meqënëse shtrihet në pjesën më të ulët të Pellgut të Dukagjinit, ku ndihet sadopak një hapje e luginës nga jugu sasia e reshjeve të shiut, borës dhe ditët me ngrica janë më të kufizuara se në sektorin e epërm Nderlysa-Theth, madje stina e verës është përgjithësisht e nxehtë dhe e thatë, tipike mesdhetare kodrinore dhe e kundërta ngjet në dimër, pasi nga jugu bllokohet prej masivit të Cukalit, depërtimi i erërave me ndikim zbutës. Masivi i Cukalit për pellgun e Shoshit ka ndikuar negativisht në dy stinët ekstreme të vitit. Në verë masat ajrore të lagëta në jugperendim me karakter zbritës nuk kanë mundësi të kapercejnë këtë masiv prandaj në shumicën e rasteve, bien në mënyrë sporadike në faqet Jugperëndim të tij, ndersa në dimër masat ajrore të tejngopura më lagështirë më karakter ngjitës e duke kapërcyer vrullshëm këtë masiv konfrontohen më temperatura të ulëta si rezultat i rritjes së lartësisë në mënyrë të menjëherëshme duke i shënderruar në reshje të dendura bore që shkarkojnë furishëm madje jo rrallë herë më densitet me të lartë në Luginën e Shoshit se në atë të Shalës. Temperaturat e ajrit ulën nga Jugu në drejtim të Veriut, po në ketë drejtim shtohen edhe reshjet sidomos ato të borës. Temperatura mesatare vjetore lëkundet nga 10 gradë deri në 11 gradë në Kodër-Shëngjergj. Temperaturat e janarit përkatësisht 0 dhe 1, 5 gradë, pra me ndryshime të papërfillshme. Kurse temperatura mesatare e korrikut arrin në 19 3

Gjeografia Fizike e Shqipërisë”, botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë” 1991, fq.1979

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

13


gradë në Theth dhe 20, 6 gradë në Kodër-Shëngjergj, duke pasë një amplitude mesatare përkatësisht 19, 6 gradë e 18, 4 gradë, çka pasqyron karakterin malor të klimës. Vlera e temperatures minimale absolute në Theth (-19, 2 gradë), kurse ajo maksimale në Kodër -Shëngjergj (34, 5 gradë) 4. Të dhënat meteorologjike të regjistruara në stacionin Kodër Shëngjergj-513 m mbi nivelin e detit, rezulton: Shuma e temperaturave aktive rezulton 3368, 2 gradë. Shuma e temperaturave efektive mbi 10 gradë për Shoshin është 1400, 9 gradë, ndersa mesatarja për gjithë zonën e Dukagjinit është 1360 gradë C. Temperaturat mesatare sipas muajve ne Kodër Shëngjergj në grade celcius rezultojnë, 1- Janari 1, 5 grade C 7- Korriku 2- Shkurti 1, 7 grade C 8- Gushti 3- Marsi 6, 3 grade C 9- Shtatori 4- Prilli 11, 8 grade C 10-Tetori 5- Maji 15, 8 grade C 11-Nëntori 6- Qershori 17, 0 grade C 12-Dhjetori, = 11 gradë mesatarja vjetore5.

29, 6 grade C 20, 2 grade C 16, 4 grade C 12, 0 grade C 4, 6 grade C 2, 8 grade C

Për nga sasia e reshjeve lugina e Shalës (Pellgu i Dukagjinit) vjen menjëherë pas asaj të Bogës. Sasia e tyre lëkundet nga 2978 m m në Kodër-Shëngjergj deri 2921 m m në Thethë. Stina më e lagët është vjeshta në të cilën bien mesatarisht deri 1756 m m ne Kodër-Shëngjergj, pastaj vjen stina e dimrit me ndryshim fare të vogël (2-5% më pak, në stinën e ftohtë të vitit bie 70% e sasisë mesatare vjetore të reshjeve) 6. Karakteristikë për reshjet e vjeshtës është rënja e tyre kryesisht në formë shiu dhe më intensitet të madh, sidomos gjatë muaive tetor-nëntor, kurse gjatë dimrit zënë një vënd të rëndësishëm sidomos në sektorin e sipërm të luginës së Thethit. Stina e pranverës shënon fillimin e pakësimit gradual të reshjeve duke arritur në KodërShëngjergj 563 m m, ndërsa arrin minimumin në stinë e verës ku bie vetëm 10% e shumës vjetore. 7 Intensiteti maksimal i reshjeve për 24 orë për stacionin e Thethit është regjistruar me 25 Janar 1969 dhe është 294 m m që është edhe maksimumi shumëvjeçar i regjistruar i komplet zonës së Dukagjinit, kurse në Kodër Shëngjergj të Shoshit maksimumi shumëvjeçar është regjistruar me 5 dhjetor 1950 dhe është 270 m m. Intensiteti maksimal vjetor i regjistruar në Kodër Shëngjergj rezulton të jetë viti 1958 me një mesatare të habitshme 4774, 0 që përbën edhe intensitetin maksimal vjetor të Dukagjinit të regjistruar ndonjë herë. Mesatarja e reshjeve sipas muajve të regjistruara në Kodër Shëngjergj rezulton:

4 5 6 7

14

Sipas të dhënave statistikore të Gjeografisë Fizike të Shqipërisë vëllimi dytë, botim i Akademisë së Shkencave viti 1991, fq 42. Sipas të dhënave të Stacionit Metrologjik Shkodër, nxjerrë nga statistikat shumëvjeçare të stacionit të Kodër Shëngjergjit. . Z. Gjeta “Dukagjini” Gjeografia Fizike e Shqipërisë “ Vëllimi dytë po aty fq. 42-43 Gjeografia Fizike Shqipërisë “ Vëllimi i dytë po aty, fq 43

Prelë Milani

Janari Shkurti Marsi Prilli Maj Qershori

142, 1 mm 356, 0 mm 265, 7 mm 219, 8 mm 150, 8 mm 12, 3 mm

Korriku 51, 7 mm Gushti 87, 3 mm Shtatori 142, 6 mm Tetori 283, 0 mm Nëntori 455, 0 mm Dhjetori 508, 8 mm = 2798mm8.

Siç u theksua edhe më lart, sasia e reshjeve në dimeër, në sektorin e sipërm të pellgut të Dukagjinit bie në formë bore, ku formon edhe shtresë të qëndrueshme në pjesën më të madhe të stinës së dimrit dhe pjesërisht të vjeshtës dhe pranverës. Mesatarisht zona e Dukagjinit ka 35 ditë me reshje bore në vit dhe 66 ditë me shtresë dëbore. ”Lartësia maksimale e shtresës së bores në Thethë ka arritur 280 cm”9. Trashësia mesatare e borës në Shosh, në brigjet afër lumit dhe Stupes shkon 25-50 cm, në Ndreaj, Palaj, Celaj, Gurrë shkon ne 40- 65 cm. Në Nicaj, Çilkok, Dardhë, Pepaj, Brashtë dhe Mollë trashësia mesatare shkon 60-80 cm, kurse në mal të Shoshit, rreth të Brashtës, Livadhe të Pepsumajve të Mollës, Balza, Bualli të Palajve për shkak të lartësisë trashësia shkon nga 100-150 cm. Lagështira mesatare e ajrit në janar (mesditë) në pellgun e Shoshit lëviz 70% në Koder Shëngjergj dhe 75 % ne malin e Shoshit. Ditë të vrenëjtura vjetore Shoshi ka 100 ditë, të kthjellëta 105 dite, me 2 240 orë diellore në vit. Erërat lokale kanë drejtim dhe shpejtësi të ndryshme, për shkak të qëndrave barike, ciklonike, anticiklonike dhe coptimit të madh të reljevit. Në gjysmën e ftohtë të vitit mbizotëron ajri kontinental, që zbret nga Veriu në Jug, kurse në gjysmën e ngrohtë ajri detar që kalon nga Jugu në Veri. Murlani, Shiroku, Juga janë erërat më të njohura me periodicitet të rregullt vjetor të cilat pësojnë ndryshime të ndjeshme gjatë kalimit nëpër pjesë të ndryshme të Alpeve deri sa mbërrin në pellgun e Shoshit, por krahas ketyre vazhdimisht ushtrojnë ndikimin e tyre edhe juga, era e luginës dhe malit. Murlani: (i quajatur në popull veri) është i dashuruar përjtësisht me stinën e dimrit, gjithmonë fishkëllon nga (Verilindja). Përgjithësisht ai ndjek format kryesore të relievit, veçanërisht luginat dhe qafat të cilat duke e futur si në ulluk i rrisin shpejtësinë penetruese. Duke kaptuar qafat, murlani pagëzohet me emrin e tyre në Theth, thuhet po fryn Peja ose Valbona; në Shalë po fryn Ndermaja, në Shosh thuhet po fryn Agri, i cili i vjen hakut Brashtës, Kodres së Shthiut, Kodrës së Martinit e te tjereve. Murlani, si erë tipike e thatë në shumicën e rasteve sjell mot të kthjellët me ngrica, por kur fryn njeherazi me jugen e përëndimin, rebeloset ndaj tyre duke shkaktuar mot të keq, të shoqëruar me reshje të pasura me borë dhe rebeshe breshëri, madje edhe gjatë stinës së verës në lartësi të mëdha (bjeshkëve). Murlani pritej si erë e dëshiruar vetëm në mesin e vjeshtës kur kishte reshje të shumta e të vazhdueshme shiut, dhe shfaqja e tij automatikisht sillte nderprerjën e tyre dhe për rrjedhojë krijimin e kushteve për vjeljen e misrit dhe bereqeteve të tjera të stinës. 8 9

Sipas të dhënave shumëvjeçare të marra në Stacionin Metrologjik Shkodër, nxjerrë nga statistikat e ish stacionit në Kodër Shëngjergj. Gjeografia Fizike e Shqipërisë” Vëllimi i dytë po aty

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

15


Shiroku është erë e ngrohtë, gjatë verës e thatë, kurse nga fundi i vjeshtës, në dimër apo në pranverë, shkakton mot të vranët, që shpesh shoqërohet me stuhi, shterngata breshëri, por pse jo edhe borë në stinën e dimrit. Juga ndihet kryesisht gjatë pranverës. Në pranverë shkrin borën dhe sjell reshje shiu, kurse në verë reshje lokale, kryesisht bjeshkëve të shoqëruara me breshër. Erërat e luginës dhe të malit ndihen më shumë në stinën e verës, gjatë gjithë luginës së lumit të Shalës dhe degës së tij kryesore Stupja, për shkak të diferencave të mëdha midis maleve për rreth dhe luginës. Kjo erë flladitë mikroklimën e cila ndikon pozitivisht tek kulturat bujqësore. Shoshi ka klimë të favorshme për kultivimin e një game të gjerë të kulturave bujqësore si misrit, fasules, grurit, patates, perimeve, drurëve frutorë mollë, dardhë, kumbull, qershi, gështenjë, arra, ftua, hardhi e te tjera. Duke pasur një numër të konsiderueshëm ditësh me reshje bore dhe ditësh me shtresë bore, duke i shtuar plus edhe siperfaqet e konsiderueshme me kullota alpine, ka kushte shumë të mira të turizmit të skive si në Balza, mal të Shoshit, livadhet e Brashtës dhe në mënyrë të veçantë sidomos në L’qe të Mollë-Pepsumajve. UJRAT Pasuria e madhe ujore e Shoshit buron nga reshjet e bollshme, përbërja e truallit ku alternohen strukturat karbonitike me ato flishore, coptimi i relievit dhe mbulesa e pasur bimore. Arterja kryesore hidrologjike që përshkon mes për mes nga Veriu në Jug gjithë pellgun e Dukagjinit duke mbledhë njëri pas tjetrit një tufë përrenjësh të vrullshëm, është lumi i Shalës, i cili në sektorin e mesëm (të Shoshit) dhe të tretin (Lesniqe) arrin vlerat më të larta të prurjeve të tij. Lumi i Shalës ose (Lesniqes) që thirret shpesh në literaturën gjeografike, ka një gjatësi prej 37, 6 km, pjerrtësi të shtratit 22 m/km, sipërfaqe të pellgut ujëmbledhës 269 km (katrorë), rreth 107 km (katrorë) i përkasin anës së majtë dhe 162 km katrorë i takojnë anës së djathtë, duke shënuar kështu një asimetri të pellgut prej 0, 21 m/km10. Ka dy degë të rëndësishme: përroin e Kaprresë (Lumin e Zi më gjatësi 7 km) dhe të Stupes nga e djathta. Ama e lumit të Shalës është shkëmbi i bardhë i Bunit të Shtjerrave në rrezën jugore të majes së Arapit, që i ka dhënë edhe emrin lumi i Bardhë këtij lumi në sektorin e Thethit. Kjo pjesë është mjaft e gjerë, aq sa merr pamjen e një pellgu të vertetë. Shendërrimi i luginës së kushtezuar nga dalja e bërthamës së vjetër rreshpore e cila ka shkaktuar edhe thyerjën e menjëhershme të pjerrtësive të shpateve rrethuese”11. Një rol të rëndësishëm në formimin e saj ka luajtur edhe akullzimi kuaternar që i ka dhënë trajtën e një korite. Këto burime gufojnë nga masivet gjigande karbonitike në tempratura shumë të ftohta 6-7 gradë C. Gjatë rrugës ecin me shumë shpejtësi përmes një shtrati të paformuar, duke mbledhur shumë rrëke të përkohshme, sezonale. Këta përrenj zbresin rrëmbyeshëm duke krijuar disa ujvara si stoli nusërore në gjokset e maleve rinore alpine. Materialet e shumta copëzore të sjella prej këtyre përrenjëve në fund të luginës, të cilat lumi 10 11

16

Gjeografia Fizike e Shqipërisë, bot i Akademisë së Shkencave, Vëll. II, fq 43. Gjeografia Fizike e Shqipërisë. Vëll. II. Bot i A. Shkencave të Shqipërisë, fq. 41

Prelë Milani

i Thethit nuk është në gjendje t’i transportojë, për shkak të sasisë së pakët të ujit, i kanë dhënë asaj një karakter zallishtor dhe të gjerë (150-200 m). “Këtu takohet edhe një nivel tarace (nga e majta) në lartësinë mbi 4-5 m mbi shtratin e luginës”12. Një nga ujvarat më të bukura te alpeve tona është ajo i Grunasit, uji i të ciles thyen qafën nga një lartësi 25 m duke u shpërndarë si re pluhuri në të cilën përthyhen rrezet e diellit sidomos gjatë orëve të pasditës duke formuar kolorin e pasur të ngjyrave të ylberit. Në Gjeçaj formohet një katarakt tjetër që njihet nga vendasit me emrin katarakti i Thanës së Dashit. Duke rrjedhur në mënyrë të thekshme merr me vete përroin e Sheut të Shllinave nga ana e majtë e tij dhe atë të Gjelajve nga ana e djathtë, më në jug merr përroin e Cam Dedës e në Lagjen Grunas lumi futet në kanjonin me të njejtin emer, i zënë ngusht si peri në vrimën e gjylpërës detyrohet të përshkojë një udhë me gjatësi 2, 5 km, vende- vende, gjerësia e luginës nuk është më shumë se 2 m; ndersa shpatet ansore që kllaposin arrijnë mbi 25 m lartësi. Pasi lirohet prej atij gazepi Lumi i Bardhë merr frymë lirisht, kur zbret në zgjerimin e Nderlysës duke bërë pronë të tijat përrenjtë e vegjël si: Sheu i Dedë Lulës, i Dhive, i Gjarprit e te tjere. Zgjerimi, i cili është krijuar për shkak të një thyerje tektonike, që kalon tërthor saj dhe grykëderdhjes së përroit të Kaprresë. Dy shpatet e kësaj lugine janë pak a shum simetrike, veçse ndryshojnë nga shkalla e copëzimit. Në të dalë të Ndërlysës bashkohet me binjakun tjetër Lumin e Zi, (Kaprresë). Lugina e Kaprresë në pjesën e siperme ka tiparet e një pellgu ku përfundojnë cirqet e shpateve rrethuese midis majës së shtegut të Bigës së Gimajve. Kurse në pjesën e poshtme lugina vjen e ngushtohet duke marrë tiparet e një lugine tektoniko-erozive. Lumi i Zi buron lart në Kaprre, poshtë qafës së T’thorës, në Blinishtë merr me vete edhe përroin e Blinishtës, ky lumë ka marrë ketë emër nga ngjyra tipike e kaltër e ujrave të tij. Nga bashkimi i lumit të Bardhë (Thethit) me lumin e Zi (Kaprresë), në Ndërlysa krijohet Lumi i Shalës dhe këtu fillon sektori i mesëm i tij, i cili rrethohet nga e djathta pothuaj terësisht nga rreshpe, kurse nga e majta nga rreshpe e karbonitik. Me këtë lidhet edhe asimetria e shpateve sidomos karakteri i shkallëzuar i shpatit të majtë që vazhdon edhe në në Pellgun e Shoshit. Të dy shpatet dallohen për një copëtim të madh horizontal (3-5 km katrorë). Duke ecur i shpenguar ( në një shtrat të gjerë 30-40 m në ketë sektor formon disa meandrime), mbledh pas vetës burimet e Palnës së Tasit, të cilat ndikojnë në shtimin e theksuar të masës së ujit. Më pas kalon Gagun, përshkon bregun e lumit, duke marrë dhjetëra përroska dhe përrenj në të dy krahët, pastaj merr vrull dhe pa trokitur “zhbuton” portat e Shalës, dhe kalon në Pellgun e Shoshit, herë duke u tkurrur e herë duke u zgjeruar pak, sipas formacioneve të shpateve rrethuese. Deri sa mbërrin në Portat e Shalës (Rrasa e Ton Gjonit), lumi i Shalës ushqehet ne dy krahet nga keta përrenj: Në pjesën perendimore përroi i Gagut i cili buron nga Biga, përroi i Gimajve edhe ky buron nga Biga zbret duke gurgulluar dhe bie në lumë poshtë fshatit Camaj, ky është përroi më i gjatë dhe më i madh i anës së majtë; përroi i Dakajve që buron nga qafa e Boshit, kalon nëpër Dakaj dhe në afërsi të Camajve i bashkangjitet atit 12

Gjeografia Fizike e Shqipërisë po aty.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

17


të vet; përroi i Tajlanit nga Raja e Dakajve, kalon nëpër T’therme mes Lotajve e Nënmavriqit dhe derdhet në lumë; në Jugperendim vijon përroi i Lotajve-Gecajve, ky është përroi i dytë i këtij shpati, zgjerohet në Lotaj që vjen lart nga Suka e Kunorës dhe përfundon tek Ura e re; në faqën e djathtë lindore zbresin përronj dhe rreke të tillë si përroi i Dedë Nikajve që buron nga Qeta e Lekajve, kalon nëpër Pepnikaj dhe përfundon në shtratin kryesor afër shkollës së mesme në Breg Lumi; përroi i Mushit që buron nga Maja e Zezë, përroi i Abatit buron në majet mbi Abat; përroi i Hasanajve që buron afër qafës së Ndermajës, kalon përmes Nicajve dhe bie në lumë tek Rrasa e Ton Gjonit; përroi i Bobit buron nga maja e Rshellit; përroi i Thatë dhe i Mrizës (Pjolla -Vuksanaj) ; përroska e Thykës, Vala e Balit. Në të dalë të fshatrave Lotaj e Bob lumi tkurret shumë, pasi ndeshet befasisht me dy masivesh karbonitike mes fshatrave Pylaj dhe Kormës së Bobit, duke përshkuar një udhë të detyruar për rreth 2-2, 5 km deri në Vaun e Brashtës, ketu shtrati i lumit zgjerohet pasi shpengohet nga “toleranca” e masivëve karbonitike e të dy shpateve që ka një coptim të madh horizontal ( 4-5km/km katrorë). Në të dalë të fshatit Ndreaj nga shfaqja e një formacionit të ashpër karbonitik (një përthyerje strukturore) e detyron lumin për të dytën herë të futet në morsin e karbonitikëve të luginës që ka trajtën e gërmës “V”. Poshtë fshatit Pepsumaj lumi del në zgjerimin e tretë të sektorit të mesëm, zgjerim që tkurret në vendin e quajturt Vau i Ded Lekës. Nga vetë natyra konfigurative e shpateve të luginës i imponohet lumit të bëjë disa meandrime të detyruara. Nga Vau i Dedë Lekës deri poshtë Mollës Shoshit (Nën Mollë-Koteca-nën Shpellë) lumi futet në një kanjon shumë interesant rreth 450500 m të gjatë, mbi 25 m thellë dhe 8-10 m i gjërë. Lumi këtu futet si ne një tunel, bazamenti i shtratit të lumit, duke qënë i rrafshtë dhe jo shumë i pjerrët sikur e qetëson pak trimoshin, i cili ka marrë vrull si rezultat i zbritjes nga lartësitë me përthyerje të mëdha. Pas grykëderdhjes së përroit të Stupes formohet sektori i tretë i luginës së lumit të Shalës. Stupja bashkohet me lumin poshtë fshatit Guri i Lekës, masivi i Cukalit i del përpara dhe e detyron lumin te ndryshojë kursin nga drejtimi veri-jug në jug-lindje. Fundi i luginës pothuaj gjithkund njehsohet me shtratin e lumit, është i ngushtë dhe formon gjarpërime të shumta, poshtë staneve të Nën Plepit të Mollës lumi futet në Lesniqe të Toplanës duke përshkuar rreth 3 km dhe derdhet në Dri. Si përfundim mund të thuhet se shtrati i Lumit Shalë në sektorin e mesëm (të Shoshit) herë zgjerohet, e mëandron, herë tkurret midis kordoneve shkëmbore, shprehja më qartë është ekzistenca e shume puseve të thellë mbi 5-6 m në zonat e ngushticave dhe vave ( vëndkalime më të gjerë e të cekëta) të cilët alternohen njeri me tjetrin. Vau i Brashtës, i Ozmanit, i Gjonit, i Vojvishtës, i Dedë Lekës, Kotecit, Blinit, Zgiboxës, Nen Plepit, Lesniqës janë disa nga vanat kryesor të sektorit të mesëm dhe të tretë të Lumit të Shalës. Në sektorin e Shoshit në të majtë (P) lumi i Shalës ushqehet me keto burime hidrografike Sheu i Pepajve që buron prej Qafës së Listit përshkon Pepajt dhe Pylajt dhe then qafën në lumë në një ngushticë përballë karmës së Bobit. Stupja është dega kryesore me e madhe e Lumit të Shalës me gjatësi 14 km dhe sipërfaqe të pellgut ujëmbledhës 4, 61 km katrorë. Stupja përbehet nga 18

Prelë Milani

dy degë Stupja e Balzës që buron në Balza, kalon Nderlinat dhe grykën e Balzës. Stupja tjetër buron më në JP në livadhet e Nicajve dhe bashkohet me degën tjeter tek Mulliri i Nicajve, Stupja e bashkuar merr me vete përroin e Çilkokut që buron nga mali Shoshit, përroin e Palajve që buron nga Mali i poshtëm i Shoshit, pastaj vijojnë përroi i Çukës, i Pikës që buron nga Qafa e Çisë (afër Gurit të Lekës). Në krahun e djathtë Stupja merr me vete përroin e Celajve dhe disa përroska dhe rrëke të cilat nxjerrin kryet në raste stuhirash gjatë faqës së majtë të Kodrës së Pepsumajve si përroska e Martin Hasanit e brinjave të Serrës etj. Në krahun e djathtë në sektorin e Shoshit varitën në Lumin e Shalës edhe këta përrenj dhe përroska të rrëmbyeshme që mbledhin shumë ujë gjatë stinës së lagësht nder ta veçojmë përroi i Gurrës të Kol Shalës që kalon përbri faqës lindore të fshatit Brashtë (Vukaçë Ndrevashaj). Përroi Shulës (Shulë-shurrqel ujit) me dy degë njëra që buron nga Mali Shkuqit, kurse tjetra kryesorja poshtë qafës së Toplanës këta dy përrenj afër shtëpisë Kolë Micanit detyrohen të thyejnë qafën vertikalisht në një distancë mbi 70 m duke formuar kataraktin më klasik të alpeve shqiptare i veçantë, por fatkeqësisht i pa fiksuar në celuloid për shkak të distancës së largë, rrugës dhe pozicionit të izoluar gjeografik. Shurla e vogël ajo e Shkuqit shfaçet rrallë në raste stuhirash të mëdha edhe Shurla e madhe gjatë verës e humbet pjesën më të madhe të ujit edhe ajo pak që mbetet përdoret për vaditje dhe për rrjedhojë katarakti mbetet sezonal dhe shumë surprizues kryesisht gjatë stinës së thatë. Një fenomen shumë interesant sa i magjishëm dhe spektakolar të cilin shumë shpesh e kanë vrejtur banoret e Brashtës për të cilët nuk përbën ndonjë çudi është fakti se kur fryn shiroku me drejtim nga Cukali ballë përballë me Shurlat e kthen gjithë ujin e tyre prapa, ndonëse sasia që zbrapset është e barazvleshme sa për të bluar 20 mullinj. Uji i kthyer prapa spërkatë ashtën e Stapës si një impjant i papaparë me përmasa gjigande. Pjesë e Përroit të Brashtës bëhet edhe përroni i Branikut që buron në Lug të Breajve e të Branikut, kalon përbri staneve të Dedë Lushit e Ndue Sokolit, dhe në Gerbeta bëhet me Përroin e Brashtës dhe tek mulliri i Gercullit sipër Urës së Pejës bashkohet me lumin. Përroi i Mullinit buron në fund të brinjes së Ahit Madh, përroska e Katërviçit, Përroni i Lurthës që buron nga Lugina e Lqenit të Pepsumajve dhe Mollës, kalon nëpër Terveza dhe derdhet në sektorin e poshtëm të lumit të Shalës. Shpati flishor mes Stupjes dhe lumit të Shalës (Fshatrat Ndreaj dhe Pepsumaj) ka disa burime ushqyese të përkohëshme dhe të përherëshme të cilat gjatë stinës së reshjeve janë mjaft aktive dhe kanë sherbyer si vatra aktive erozioni të tillë janë përroi i Rripës, Lagsinës ( Ndreaj), përroska Pashisa që zbret pas Pllasit (Shtëpja e Lulash Sokolit) dhe përfundon tek vau i Ozmanit. Lagsinat e (Pepsumajve), përroska, e Pas Veshtit etj. Lumi i Shalës dallohet për ujëshmëri të madhe me prurje mesatare vjetore 33, 7 m kub në sekond), duke ia kaluar edhe Valbonës megjithëse pellgu i Shalës eshtë 2, 5 herë më i vogël se ai i Valbonës. Nga kjo del se zona e ushqimit të Shalës (pellgut) hidrologjik është shumë më i madh se pellgu hidrografik i tij. ” Një fakt i tillë provohet mjaft mirë edhe nga koefiçenti dhe moduli i lartë i rrjedhjes (përkatësisht 0, 80-09 dhe 95 1/sek /km katrorë) si dhe nga mbizotërimi i rrjedhjes nëntokësore (60, 6%) mbi atë sipërfaqësore (39, 4%) Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

19


”13. Nga analiza e e kurbës së prurjeve mesatare vjetore del se në rregjimin e këtij lumi dallohen dy përiudha. Gjatë përiudhës së lagësht prurjet mesatare përbëjnë 80% të rrjedhjës së përgjithshme vjetore, kurse në përjudhën e thatë vetëm 20% të saj. Në ecurinë vjetore të regjimit të lumit vërehet e plota kryesore në muain nëntor (52 m kub/sek) lidhet kryesisht me reshjet e shiut, kurse e plota e dytë, në prill (44, 4 m kub /sek) lidhet me reshjet e shiut dhe shkrirjën e borës. Si zakonisht prurja minimale është në muajn gusht (9, 2 m kub/sek) lidhur me thatësirën verore. Për sa i përket regjimit stinor të këtij lumi vërehet se ai ndjek besnikërisht ecurinë e reshjeve dhe të temperaturave”. Kështu në stinën e lagësht të dimrit kalon 33, 6% e rrjedhës së pergjithshme vjetore, në pranverë 29% (lidhur me shkrirjen e borës), në vjeshtë 34, 7% dhe pjesa tjetër në verë14. Nga kjo del se lumi i Shalës ka një regjim në të cilin përzihet ndikimi. i karstit, i borës dhe i reshjeve të shiut, por me mbizotërimin e këtyre të fundit. Ujrat e lumit të Shalës janë shfrytëzuar për prodhimin e energjisë elektrike që në vitin 1973 me ndertimin e H/C të Ndërlysës me kapacitet 700 KV/ore, më pastaj edhe të Thethit. Në sektorin e mesëm të kësaj lugine si në Vaun e Brashtës, në Vaun e Ozmanit ne Pepsumaj, Va të Vojvishtës janë tri pozicione të favorshme për ndertim hidrocentralesh pasi në shpinë të këtyre zgjerimeve lumi futet në ngushtica tipike kanjonike ku mund të bllokohet lehtësisht me diga jo të mëdha sikur të ekzistonte infrastruktura rrugore e domosdoshme. Në vitet shtatëdhjetë është bërë një studim nga inxhinierë të Komitetit Ekzekutiv ne Shkoder, i cili duhet të ekzistojë diku në ndonjë zyrë i pluhurosur për ndërtimin e një dige në grykën e Balzave të Shoshit, atje nga ku buron Stupja. Tek vendi i quajtur gryka e Nderlinave, ujarat kanë vetëm një rrugë kalimi mes dy masiveve karbonitikë të cilët janë si brirët e kaut në të dy anët e luginës. Një digë pa shumë shpenzime do të bënte të mundur krijimin e një rezervuari të madh që mund të përdoret për kultivimin e troftës, prodhimin e energjisë elektrike ose edhe ujitjen e tokave përreth tashmë të boshatisura nga migracioni masiv. TOKAT E PELLGUT TË SHOSHIT Formimi i tokave të pellgut të Shoshit është produkt i bazamentit litologjik të truallit të mbizotëruar nga flishet të nderthurura shpesh edhe nga karbonatikët, nga lartësia, perthyrja e madhe e relievit, veçoritë klimatike, hidrografike e te tjerë. Këta faktorë kanë formuar tiparet kryesore të tokave. Si tipar dallues i jashtëm është shtrirja e tokave me katzime vertikale dhe kufizimin e tyre në aspektin bujqësor. Kjo sipërfaqe e vogël bujqësore shpalosë mjedisin malësor dhe luftën e fortë për ekzistencë që kanë bërë këta banorë në kushte shumë të disvaforshme historike, duke ia shkulë malit me thonj dhe duke e mbrojtur tokën arë me mure të lartë që për nga volumi në shumë raste kalojnë përmasat e një banese. Tokat e kafëjta malore 200- 900 janë tokat mbizotëruese në pellgun e Shoshit. Ato përfshinë mbi 65% të sipërfaqës arë (Tokat e Palajve, Goshajve, Pylotajve,

Celajve, Ndreajve, Pepsumajve, Brashtës, Pylajve, Gurrës, Dardhës). Formimi i këtyre tokave është bërë kryesisht nga shkëmbinj terogjen dhe pjesërisht gëlqeror nën ndikimin e mbulesave bimore të dushkut dhe të një reljevi të pjerrët. Këto si dhe lagështira e madhe që merr kjo luginë, kanë çuar në gërryerje të tokave ku janë formuar shumë vatra erozioni të cilat në pellgun e Shoshit janë shume më tipike se në atë të Shalës. ”Ky tip tokash ka kompleks thithës me baza, kanë reaksion neutral, strukturë granulore, përmbajtje humusi që lëvizë 4-9%, kanë pehash 6-6, 5% Treguesit që paraqiten, i bëjnë këto lloj tokash mjaft pjellore dhe u japin karakteristika të pelqyeshme për zhvillimin e bimësisë15. Si toka të kafëta, të murrme, të pashpërlara janë tokat e Dardhës, Pylotajve, Pepajve dhe pjesërisht Celajve, Gurrës e Pepajve: kafe silikate të shpërlara janë tokat e Pepsumajve, Ndreajve, Brashtës, Palajve, Pylajve, Nicaj e Çilkok. Në këto toka rriten shkurret, dushqet, kultivohen drithërat, patatet, fasule farogjere, perime dhe drurë frutorë. Tokat e murme pyjore: Shtrihen sipër tokave të kafëta malore në lartësitë 8001200 m mbi nivelin e detit, në një sipërfaqe më të kufizuar dhe përfshin tërësisht katin bimor të ahut. Tokat e murrme pyjore formohen në kushtet e një lagështie të madhe mbi formacionet flishore dhe nën mbulesën e dendur të ahut. Profili i tyre është 35-60 cm, me përmbajtje të lartë humusi dhe të varfra në azot. “Ato parqiten me reaksion acid, kanë strukturë granulore plisore, kanë përmbajtje humusi 9-12%, pehash 5, 7-6, 1, janë toka të varfra në fosfor, janë toka pjellore”16. Këto toka janë të përshtatshme për mbjelljën e misrit, fasulës, patatës, faragjereve, drurëve frutorë si: molla, dardha, kumbulla e te tjere. Përhapja e tyre më e madhe është në bjeshkët e Mollës, ne Pepsumajve, Rreth të Brashtës, Plana, Çukë e Palajve dhe varën deri poshtë në Nicaj dhe Çilkok. Tokat livadhore malore, duke qënë së zënë lartësitë mbi 1500 m, shfaqen në sipërfaqe të kufizuar dhe fragmentare në pellgun e Shoshit si në (Lqe të Mollës te Pepsumajve, Streziqe e Livadhe të Brashtës, Balza, Sukë e Kunorës e Bulli të Pajave). Këto toka janë formuar mbi shkembenj sedimentarë dhe gelqeror, në kushtet e lagështirës së madhe, temperatura të ulëta dhe me mbulesë bimore pa kufi të qartë mes ahut dhe kullotave barishtore alpine janë toka të pasura me shumë humus 60-70 cm, të pasura me azot dhe me reaksion asnjanës. Janë mjaft pjellore (të veçante për patate dhe fasule), por lartësia dhe thyerja e terrenit i ka bërë të pasfrytëzuara sa duhet. Në këto toka livadhore, rritet një bimësi shumë e pasur barishtore me cikël të shkurtër vegjetativ e cila bëhet shkaktare për formimin e një shtrese të trashë humusi që ka prirje të zhvillohet drejt torfës veçanarisht në sektorët me lagështi të madhe dhe pjerrtësi të vogël. Tokat livallore të L’qenit të MollëPepsumajve dallohen për një pasuri të jashtëzakonshmë bimësh medicionale dhe kullotash, dhe burimesh të kristalta alpine, një bukuri të pazakontë, një virgjëri e krijuar e strukur dhe e ruajtur nga vetë dora e perendisë. Vetëm livadhet e Pepsumajve dhe Mollës kanë një sipërfaqe kullotash 550 dynym, mbi 350 dynym

13 14

15 16

20

Gjeografia Fizike e Shqipërisë Vëll. II, FQ 43. Gjeografia Fizike e Shqipërisë, po aty Dr. Z. Gjeta “Dukagjini” Historiku, gjeografia, kultura, burimet materiale, aktiviteti ekonomik, fq. 134.

Prelë Milani

Dr. Z. Gjeta po aty. Nxitja e zhvillimit ekonomik të Qarkut Shkodër objektivat e mijëvjeçarit të ri, Përgatitur (UNDP), fq. 25

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

21


janë ngjitë me to edhe livadhet e Brashtës. Mbi të gjithë shquhet Logu i L’qenit, një amfiteatër madhështor i gjithi i mbuluar me qilimin e blertë me sipërfaqe 120 dynym në formë govate vetëm më një dalje nga Juglindja, shpatull më shpatull me të ndodhet Livadhi i Gjatë (mbi 1km i gjatë), 50 dynum me një pjerrtësi 45gradë përbën një perlë natyrore përfekte për ushtrimin e sportit të skive. TOKAT BUJQËSORE TË SHOSHIT Toka bujqësore është e kufizuar, pasi vetë terreni malor e kushtëzon këtë. ”Ajo përbehet prej 391, 4 ha nga të cilat 314 ha tokë e punuar arë dhe 77, 4 ha tokë e refuzuar ose e papërdorur, një përqindje e ulët krahasuar me sipërfaqen e përgjithëshme të zonës”. Origjina e tokës bujqësore në pjesën dërmuese në Shosh ka ardhur si rezultat i përfitimit të tokës, nga shfrytëzimi apo sistemimi që i kanë bërë keta banorë brez pas brezi, duke ia shkëputur pyllit e shkëmbit, duke e mbrojtur nga përrenjt dhe duke e sistemuar në ara të vogla, te plehëruara e punuara me shumë kujdes e dashamirësi. Në se bëhet një karahasim me përiudhën e viteve 65-70, vërehet se tokat bujqësore kanë pësuar ndryshime të dukshme. Këto janë të lidhura ngusht kryesisht me levizjen e popullatës dhe lënien e tokës pa asnjë kujdes, që ka sjellë shtimin e sipërfaqeve të kullotave, të livadheve e madje edhe të pyjeve (në tokat e bjeshkës) në dëm të tokës së kultivuar. Janë një seri shkaqesh që kanë sjellë këtë degradim të pjesshëm të tokës së punueshme që me sa duket nuk ka të ndalur fare dhe që kanë ulur produktivitetin e saj dhe kanë sjellë një ulje të kategorisë së tyre. Fenomenet që u shfaqën me ndryshimin e sistemeve, sollën një largim të fshatareve të kësaj zone nga tokat e tyre, që megjithëse kishin një pronësi, nuk po tregonin kujdesin e duhur për kultivimin e tyre. Kjo ulje e interesit për tokën dhe pakësimi i të ardhurave që fshatarët siguronin prodhimet bujqësore nga ngastrat e tyre, solli një abandonim të tokës që ata kishin në pronesi, ulje të kujdesit për mbarështrimin e kafsheve prodhuese, e te tjera. Është për të ardhur keq për ish tokat bujqësore oaze produktive që kanë mbetur djerrina si (Fushat e Preçajve, të Celajve, Gurrës, Gjoshajve, Palajve, Dardhës, Logjet e Ndrevashajve e Vukaçit në Brashtë, arat e Pepajve, apo deri tek sipërfaqet e konsiderueshme mbi 20 dynym të arave të Kodrës së Martinit). Si në te gjithë Dukagjinin edhe Shoshi ka patur drurë të ndryshëm frutor, pasi është në traditën e ketyre banorëve punëtorë kultivimi i tyre. Sipërfaqja me pemë frutore dhe vreshta, në përqindje nuk zë një masë të konsiderueshme, në kuadrin e totalit të zones. Një pjesë e ketyre pemeve vazhdojnë të jenë akoma në prodhim si: kumbullat, arrat, gështenjat, mollët, qershitë dhe më pak hardhia e cila don shërbime të specifikuara në çdo stinë. Ndër drute frutore, vëndin e parë e zë Gështenja, e cila duhet thënë se gjatë viteve të kolektivizimit pësoi një goditje masakruese, duke iu vërsulur të gjithë kunder të gjithës me sopatë për lëndë drusore, madje edhe për motive banale si hunj gardhi e kreva për hardhi. Nder bimët e kultivuara vetëm gështenja ndihet fort e lumtur me migrimin masiv të popullsisë drejt zonave urbane. Gështënja është e perhapur kudo në Shosh, por më tipike janë kashnjetet e Mollës, Palajve, Ndreajve, Kodra e Martinit e Qytetezat (Pepsumaj), Pepajve, Celajve dhe më pak në Brashtë, Dardhë, Nicaj e Çilkok. 22

Prelë Milani

Kumbulla; zë vëndin e dytë nder drurët frutorë të zonës, pa përjashtim mbizotëruese në të gjithe katundet e Shoshit, aq sa është vështirë të jepet ndonjë shifer. Arrat: janë një pasuri e çmuar që rriten më tepër në prroskat dhe përrenjtë ëme lagështi. Duke qënë se Shoshi dallohet për një siperfaqe me copezim të madh të relievit, keëto bimë krahas frutave të mrekullueshme, lëndës speciale drusore kanë ndikuar pozitivisht edhe në frenimin e erozionit. Celaj, Ndreaj, Pepajt, Brashtë, Pepsumaj, Palaj, Nicaj, Gurrë, Pylaj, pra kudo kjo pemë është e pranishme, kryesisht në saje të zhvillimit të saj natyral. Hardhia: Në Shosh vend të rendësishëm ka zënë edhe vreshtaria. Mjeshtërit dhe kultivuesit më të shquar të hardhisë janë Pepsumajt, madje në tokat e këtij fshati gabimisht janë kultivuar bimët e arrave. Vreshti i Dedë Lushit, Prelë Mirashit, Bal Markut, Gjokë Lulit, Lulash Vuksanit, Mëhill Nikës, Ndue Sokolit kanë qënë sejcili më i mirë se shoqi me disa varietete që nuk u përshtateshin tokave të tjera të Shoshit. Molla me vreshtat e Pjeter Mëhillit, Bal Pjetrës, Pjeter Kocës, Ndue Bibës kanë qënë nga më të famshmet e zonës. Pas Pepsumajve dhe Mollës renditën Gjoshajt, qoftë për verë qoftë për raki. Hardhia është kultivuar edhe në të gjithe fshatrat e tjerë ku çdo ekononi kishte një vreshtëz të vogël për plotësimin e nevojave të veta. Bimësia: Mbulon 85% të sipërfaqes së Shoshit dhe zë një sipërfaqe 8230 ha duke zënë vendin e dytë në Dukagjin, pas Komunës së Pultit me 8486 ha. Ky petk i gjelbër ka vlera të mëdha ekonomike, turistike, shendetësore e te tjere. Në këtë bimesi mbizotërojnë elementet e florës së Evropës Qendrore. Nga kjo pikpamje, Shoshi bën pjesë në zonën floristike të Alpeve, nënzona qëndrore ku mbizotërojnë dushqet e ahu dhe më pak shkurret e kullotat alpine. Mbulesa bimore zhvillohet me kate vertikale për shkak të ndryshimeve klimateriko-tokesore dhe të lartësisë mbi nivelin e detit. Por ka raste, për arsye të ekspozimit të shpateve e të lagështirës, që brenda një kati bimor takohen lloje të kateve të tjera Shkurret dhe dushqet: Në sektorin e poshtëm dhe pjeserisht të mesëm të lumit të Shalës shtrihet në trajtë fragmentare një aral i ngushtë shkurresh mesdhetare gjetherënëse në lartësinë 150-400 m që zhvillohen në toka të kafeta. Kjo bimesi rritet në dy anët e luginës, por zhvillim më të dukshëm ka në shpatin e majtë (Perendimor) si: Zgibozë, Nënplep e Fundi i Vojvishtave; ne pjesën e poshtme te fshatrave Pepsumaj, Ndreaj, Brashtë, Pylaj e në degëzimin e Stupjes; pjesa e poshte e Karmës së Palajve, Gjocaj, Pylotaj, Culaj, Celaj e Gurrë. Një nga shkurret më të veçanta dhe të rrallë si specie është bushi i cili gjendet në rrjedhën e poshtme të lumit të Shalës. Pjesën më të madhe të pellgut të Shoshit e zë: Kati i Dushkut, i cili mbulon pjeserisht sektorin e poshtëm dhe plotesisht sektorin e mesëm të këtij pellgu nga 400-1000-1100 m lartësi. Veçori e këtij kati është shtrirja e gjerë e gështenjeës e cila formon pyll të vertetë në Mollë, Koder Kujt, Kodër Martini, Poshtë Rrasës ë Palajve, Pepaj, Vukaçë, Kashnjete të Ndreajve e te tjere. Kati i dushkut është ngushtuar mjaft për të hapur vend tokave bujqësore. Një pjesë e mirë e dushqeve janë shfrytëzuar për nevojat ekonomike, gjë që ka Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

23


çuar në prishjen e ekujlibrave ekologjik. Njeriu ndaj dushqeve është hakmarrë në shumë raste në mënyrë të pa përgjegjshëm, por që me largimin e banorëve te kesaj zone ka filluar një ringjallje e furishme e ketij brezi që tani pa mbulon edhe vëndet e shveshura që kanë qënë burime erozioni të përhershëm. Pylli i Shoshit është masivi më i madh pyjor i dushkut në gjithë pellgun e Dukagjinit i pozicionuar mes fshatrave Ndreaj-Pepaj-Pylaj, i ngulitur në një suitë flishore të butë me toka tipike të kafeta të pashpërlara. Ka pyllë qe ka mbrojtur në mënyrë të shkëlqyer sipërfaqën e pjerrët nga veprimtaria erozive, dhe qe kane qenë burimi kryesor i ushqimit të dhive, bagëtia më e mbarështruar e ketyre fshatrave. Në vitet shtatëdhjetë u ricungua nga Ndermarrja Pyjore, u ripërtri, u kompletua duke krijuar një peisazh të mrekullueshëm, të rinuar floristik, një pasuri e madhe me vlera eko-turistike, por që u shkallmua në mënyrën më të përçudnuar në vitet e mbrapshta të tranzicionit anarkik pas viteve nëntëdhjetë. Masive të tjera dushqesh kemi në Gurë të Lekës, Nënplep, Zgibozë, Vojvishtë, Plak Gjinit, Kodra Kujt, Katraviç, Fusha e Bathës, Masbraniku, Mbasgrykja dhe Stapja e Brashtës, Karmat e Palajve, Ndreajve, Brashtës, Pylajve, Homallat e Rrethit Brashtës, Pylla e Degëve, Pashisat, Kreli Kodra Martinit, Martihasani (Pepsumaj), Lagsinat e Ndreajve, Mbaskodra e Kishës (homallat e Gjocajve), Planat, Molla e Kuqe, Dushkanjat e Dardhës, Verrishtat e Stupes (Celaj-Gurrë-Nicaj-Çilkok, Lëbriqja e Gradila. Përfaqësuesit më të rëndësishëm të këtij brezi janë, bungu, qarri, palna, krekca, bliri i butë dhe i egër qelbzak (në gjuhën popullore), shparthi, frashëri i zi, frashëri i bardhë, mëlleza, shkozëzeze dhe shkozëbardhe, rruça, shelgu vililli, verri, dëllinja, shqemza, lari kurpna (kacavjerrëse), thana e egër, fiku i egër larushku (hardhia e egër), plepi, shtogu, murrizi. Lejthia si shkurre shtrihet në trajtë masivi në PalajGjoshaj-Nicaj-Çilkok, Gurrë-Dardhë, Plana, Pepaj e te tjere. Si element të nënpyllit rritën disa bimë barishtore, për shkak të kurorës së tyre jo të meëdha. Brezi i Ahut dhe halorët: Mbi katin e dushkut 700-1200 m, vendoset ai i ahut, i cili mbulon terësisht pjesët skajore të vargut malore mes Shalës dhe Nikaj Mërturit dhe mes Shalës dhe Kirit. Ahu rritet në toka të murrme ku reshjet dhe humusi janë të bollshme dhe klima e freskët. Masive të bukura ahu takohen në L’qe të Pepsumajve e të Mollës, Bjeshkë të Brashtës (Plish, Shkuq, Stape), Lug të Branikut, Qafë Lisit (Pepsumajve) e Bualli të Palajve. Ahu këtu gjëndet i virgjër, për shkak të mungesës së rrugës automobilistike në lartësi trupore 30-45 m, madje edhe mbi 50 m dhe perimetër 80-120 cm. I vetmi sektor i shfrytëzuar është sektori i malit të Shoshit dhe deri diku i Balzës. Nënkati i ahut ka bimësi të varfër barishtore, për shkak të kurorës së madhe, por vende-vende pylli zëvendësohet me bimësi të njomë barishtore deri vonë në vjeshtë. Bashkë me ahun dhe siper tij rriten palna e malit, lajthia e egër, bredhi i bardhe dhe tisi shfaqet në mënyrë fragmentare, vetëm në rrëzë Rasës së Gjokollarit në vendin e quajtur Lugu i Brejave në të majtë të L’qenit Mollës, i shfrytëzuar në maksimum, por gjithësesi i ruajtur në trajtë rudimentare. Sektori më dominues i bredhit është Kodra e Zezë mes Cukalit, qafës së Çisë në faqet Jugperëndimore të luginës në gjendje komplet të virgjër. Kullotat livadhore: Kullotat livadhore në zonën e Shoshit, shtrihen në të njëjtin 24

Prelë Milani

brez me ahun, madje një pjesë e ketyre livadheve janë përfituar nga shpyllëzimi i ahut, për rrjedhojë nuk formojnë një kat të veçantë, ato shfaqen tek-tuk në mënyrë sporadike aty ku nxjerr krye ndonjë masiv gelqerorë. Këto livadhe në Pepsumaj, Mollë Brashtë formojnë masive të mëdha mbi 850 dynym të nderthurura nga ahishtet, në trajtë më të kufizuar shfaqen në Balza, Bulli e te tjerë. Përparësia e tyre dallohet për sasinë e madhe të barit të njomë, për rreth 100 ditë dhe në sigurimin e barit të thatë për dimër, në mbrojtjen e tokës nga gërryerjet, në ushqimin e tokës me lëndë organike. Bimësia e këtyre kullotave livadhore përbëhet nga barishtore, graminor. Në specien e graminorëve janë egjra shumëngjyrëshe, grami, xhufka, rudithi, belzima, pangasa e livadheve, flokësina, bishtpetëza shpuse, bishtpetëza e rreme, koleria me shkelqim, pirgjaksja e butë. Nga bishtajorët dallohen tërfili i alpeve, tërfili i livadheve, tërfili i shtrirë, groshela gjethehollë, sygjarpri. Bjeshkët dhe Vërrini: Për shkak të veçorive klimatike e tokësore, Shoshi ka kullota verore me emrin “bjeshkë” dhe kullota vjeshtore me emrin “vërri” ose “karma”. Si bjeshkë kryesore janë: • Qafa e Lisit (Pepsumaj-Mollë-Ndreaj) • Plana (Nderaj) • Fuskë -Lugu i Kryqës (Brashtë) • Mollë Kuqe (Celaj), • Buelli (Palaj) e te tjere. Këtu verohej dhe kullotej nga 20 Qershori deri sa fillonte bryma pas 1 Nëntorit. Ndersa kullota sezonale verore si në Bulli, Çukë (Palaj), Steziqe (livadhet Brashtë), Stanet e Rrethit Brashtës, L’qeni (Mollë e Pepsumaj), shfrytëzoheshin në pikun e verës pas 15 Korrikut deri në fund të Shtatorit. Karmat sherbenin si kullose gjatë vjeshtës dhe dimrit sidomos për dhitë, por edhe për delet. Shoshi shquhet si vendi i karmave, të tilla jane: • Katraviçi • Masbraniku • Vojvishta (Pepsumaj-Gjoshaj-Ndregjinaj) • Zgiboca, , Nënpli (Mollë), • Kolëdocë, Qershiza (Palaj), • Karma e Ndreajve e Brashtës e Pylajve • Kodra e Kunjit (Pylotaj), Plakgjini (Gjocaj) • L’briqja e Gradila të (Nicaj e Çilkok) e te tjere. Karmat kanë qënë në zonën e dushkut dhe të shkurreve afër brigjeve të pasura me frashër, shkozë, mëllezë, qarr e te tjere. Kanë qënë në vende të thyera, të largëta e të izoluara, por të përshtatshme për ushqyerjen e mire te dhive. Karmat sot janë bërë vënde të pakalueshme nga tejmbushja me bimësi si rezultat i largimit të sopatës dhe këmeses së bariut dhe dhisë. Bimët Mjeksore: “Nga rreth 3200 lloje bimësh që ndodhen të studiuara në vendin tonë, mbi 250 ndodhën në Qarkun e Shkodrës, prej të cilave 210 janë bimë mjeksore aromatike”17. Mbi 80-90 lloje bimësh të tilla gjendeën në pellgun e 17

O. Ahmet, S. Rizam, N. Zefi: “Thesari i blertë” (Bimët mjekësore të Shkodrës), fq. 9.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

25


Dukagjinit, ku pa dyshim Pellgu i Shoshit shquhet për shumëllojshmerinë e ketyre bimeve me vlera kurative dhe aromatike. Trumza e cila gjendet me shumicë kudo në gjitha fshatrat e Shoshit, nga bregu i Stupes në te majtë (Perendim) të saj Gjoca, Pylotaj, Ndregjinaj, Gjoshaj, Palaj, Nicaj, Çilkok deri në afërsi të brezit të ahut. Në krahun e djathtë (Lindje) të Stupes, brinjat e Mëserës të Culajve, Vukaçit, Koder e Pepsumajve deri në breg të lumit, Ndreaj, Pylaj Celaj, Gurrë, Dardhë e Mollë e Kuqe. Trumza përdoret si bimë e si lule, lulja është burim shumë i mirë ushqyes për bletet. Mjalti i trumzës që grumbullohet nga bletët në shtator është më aromatiku dhe më i preferuari. Trëndafi i egër është i përhapur kudo në zonë, përfshirë pyjet e livadhet. Salepi është një bimë e rrallë që gjendet në livadhe Mollë, Pepsumaj, Brashtë, Balza, Bualli e te tjera. Thundermushka rritet në Qafë Lisi, Livadhe, Mollë Pepsumaj, Brashtë, Bualli, Luleshtryllja rritet pyjeve, luginave, bregoreve duke përfshi lartësitë 200400 m, rritet në Palaj, Nicaj, Celaj, Gurrë, Dardhë, Pepsumaj, Ndreaj, Gjocaj, Pylotaj, Ndregjinaj, Gjoshaj e te tjere. Shtogu gjendet më tepër i përhapur në Qafë Lisi (Pepsumaj-Mollë), Plak Gjini e Ndreaj. Xhërokulli: Është bimë e kullotave të pasura livadhore, ka qënë masivisht e përhapur në L’qe të (Pepsumaj Mollë) ku shquheshin Logu i L’qenit, livadhi Frashrit, Rrasa e Skakut, Lugjet, Palnat e (Gjokë Lulit), ndersa Livadhi Gjatë ka qënë supër kampion i bimës së xhërokullit, mjaft të pasura kanë qënë Logu i Brashtës, Livadhi i Shkuqit, Streziqja, kurse në trajtë rudimentare është shfaqur edhe në livadhet e Ndreajve dhe të Palajve. Lajthia: Masivet e Nicaj-Çilkokut, Palaj-Gjoshaj-Gurrë-Dardh-PylotajGjocaj janë më të mëdha të lajthisë ne gjithë Pellgun e Dukagjinit dhe të Kirit. Bliri është dy llojesh i egër dhe i butë, përhapje të gjerë ka në Karmat e Mollës, Qafë Lisit, Shkëmbi Kuq, Katraviç, Mbas Branikut, Pepsumaj, Karmë të Brashtës, Palajve, Lbriqe, Birça e te tjere. Dëllinja e zezë gjendet në trajta rudimentare Koder Pepsumajve, Krel, Vojvishtë, Rrasë e Katëviçit, Shkëmbi i Kuq, Terveza, Pas Grykave në livadhe, mbas Branikut, Në rrasë të Brashtës, në kodrat të Gjoshajve, Gjocaj, Karmë (Ndreaj e Pylaj) e te tjere. Dëllinja është masakruar pamëshirë qoftë nga sopata e të rriturve, por edhe nga shkrepset e fëmijëve lozanjarë. Boronica është e përhapur në pyjet livadhore në Balza, Bualli në L’qe të Mollë-Pepsumajve, Livadhe të Brshtës e mal të Shoshit. Bushi është një shkurre e zakonshme, ka gjethe të qëndrueshme vezake të rrumbullakta, lëkurore me bisht shume të shkurtër e me buzë të plota të përkulura nga brenda; me lule të gjelbërta që lulëzon në muajin Mars-Prill 18. Bushi shfaqet si bimë e rrallë në Lesniqe, e Nën Plepi sipër masiveve gëlqerore. Frashëri i bardhë gjendet në Katraviç, Shkëmbi Kuq, Mbas Braniku (Pepsumaj), Brashtë, Karmë e Palajve, Birça e te tjere. Shqemi është një shkurre me lartësi 2-4 m, me degë të reja me push,

KAFSHËT Pellgu i Shoshit siguron për kafshët e egra rezerva të mëdha ushqimore, pyllin e dendur si strehë, verë të ngrohtë, dimër të ftohtë me shtresë bore të qëndrueshme, ujra, bjeshkë e karma të bollshme dhe reliev të thyer larg vëndbanimeve. Gjitarët, shpendet, zvarranikët, amfibët, insektet e shumëllojshme përfaqësojnë një pjesë të konsiderueshme të llojeve të vendit tonë, kurse fauna ujore shkëlqen me troftën e lumit të Shalës Dhia e egër; është një specie e rrallë tipike alpine, shumë simpatike, me trup elegant e mbuluar me qime të gjata, peshon 25-26 kg, ngjyra e gëzofit në verë është e kuqrremtë në ndryshk, ndersa në dimër e murrme në të zezë. Si karakteristikë është njolla krejt e bardhë në ballë e cila fillon me rritjen e brirëve dhe zbret deri tek hunda. Këmbët, me të cilat kalon zhdërvjelltësisht prigje deri në 8 m lartësi e gjatësi. Qimen e ndërron dy herë në vit. Koka ka formë trekëndore, kjo është shumë karakteristike. “Brirët i ka të gjatë 16-22 cm të përkulura nga përpara, gjatësinë trupore rreth 135 cm, lartësinë 70-90 cm, kurse mashkulli ka lartësi më të madhe dhe peshon 35 kg e sipër. Nuhatjën e ka jashtezakonisht të zhvilluar, erën e njeriut e ndjen deri në 1000 m, kur ka erën në favor është shumë vigjilente falë dëgjimit përfekt 800-1000 m”19. Elegante, inteligjente, nuhatese, symprehtë, kokën e mban lart, shikimin përpara, ka veti të dobët se gjahtarin nuk e përcepton po të rrijë pa lëvizur qoftë edhe i zbuluar. Vrapon gjithë finesë dhe ndalet herë pas here duke përgjuar. Ky moment fatal shfrytëzohet nga gjahtarët e shkathët për ta shenjestruar. Dhija e egër jeton në tufa të përbëra nga 3-30 krerë, ka jetëgjatësi

18

19

26

“Bimët Mjekësore në familje”, botim i Drejtorisë së Arsimit shëndetësor, v 1980, fq. 99.

Prelë Milani

trëndafilore 7-21, gjetheza vezake heshtore të dendura pak të thata me push. Lulëzon në përiudhën Maj-Qershor, bën frute të vogëla dhe të rrumbullakëta, shërben si lëndë lëndëregjëse e ngjyrosëse. Në krahasim me masivin e dendur të Nderlysës, në Pellugun e Shoshit gjendet me pakicë, kryesisht në Katravic, Vojvishtë, Fushë të Bathës, Shkam të Kuq (Pepsumaj), dhe në Karmë të Dedë Ndreajve, Palajve e Brashtës. Çaji, rritet në kodrina dhe shpate të that me bazament flishor, më i mirë është ai i zonës së kullotave alpine e më pas ai i brezit kodrinor të dushkut. Çaji i bjeshkës së Brashtës, Mollës, Pepsumajve, Ndreajve është ajka e këtij lloji, shumë aromatik sidomos në lulesat e tij, dhe shërben mjaft mirë në luftën kunder gripit. Bimë të tjera mjaft të përhapura janë Mëllaga, drunakuqi, gjarpri mjeksor, gjethedielli, hithrat, kamomili, kinëfusha, kufilma, këputja e arave, kulumbria, lavanda, lisra, lulekuqja, makthi mjeksor, manushaqja, manaferra, manaferra e butë, mendra e butë, milca, misri, molla e egër, murrizi, radhiqja, rrodhja e madhe, sallkami, sanza, shpatorja, zhumbrica, grami, gjëmbardha, gjëmbgomari, borziloku, çikorja këputja, lule delja, lulelepuri, majdanozi i egër, terfili i livadheve, plepi i zi, mështekna, rradhiqja, bunga (lëvore dhe gjethe), sanza, shelgu, tambëlgjaku (bar), urthi (gjeth), vjeshtulla, fjeri mashkull, shtara (livadhe Mollë PepsumajBrashtë), tatulla, bargjaku, bari veshit (livadhe-Mollë Pepsumaj).

Revista “Gjuetari”. Botim i shoqatës gjuetarëve, nr. 7, viti 205, fq. 13.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

27


18-23 vjet, në verë ngjitet në zonë me kullota malore, kurse në dimër zbret deri në 700-800 m. Kryqëzohet nga mesi i tetorit, barra zgjatë 23-24 javë dhe në fund të muajit Prill ose fillim të muajit Maj, mëma shtatzënë pjellë 1-2 keca. Kopeja udhëhiqet nga një cjap i shkathët me eksperiencë “kapiteni”, i cili kur dëgjon ose nuhatë njeriun lëshon një fishkëllimë të mbytur që sherben si alarm për tufën. Me të marrë sinajlin tufa ia merr vrapit dhe zduket në të dhjetat e sekondit. Në lëvizje gjuetari sado i rafinuar kurrë nuk mund të shenjestrojë mbi to. Dhija e egër ka mish të shijshëm dhe aromë dehëse, që buron nga ushqimi i saj me “nektarin” e klorofiltë të lartësive të virgjëra alpine. Në zonë e Shoshit, sektori i Çijave të Gurit të Lekës kufi me Cukalin, Bulli i Palajve, Maja e Skakut dhe Shkuqit në Mollë Pepsumaj, janë streha e kësaj “Hirushje” të mrekullueshme që zbukuron në çdo stinë malet e Shoshit. Ka pak armiq të rrezikshëm përveç njeriut, ujkut i ruhet duke i “thënë mos të qofsha falë, ” riqebulli është i rradhë, ariu është i plogësht dhe nuk i qaset dot. Një armik tjetër i rrezikshëm natyror i dhisë së egër janë ortiqet e borës, kur ka dimra idhnak me shtërngata bore si me 1963, 1985 apo 2005, ortiqet i dëmtojnë mjaft duke i përla përpara në shumë raste komplet kopenë. Kjo krijesë e përkryer që jeton në kurorat e thepisura alpine (Theth, Vermosh, Kelmend, Malet e Mokrës, Bigë e Gimajve, Kreshtat e Nikaj-Mërturit, Bogë, Çia të Cukal, Bulli të Palajve, Qetë Të Lekajve e te tjere), atje ku dielli lëshon rrezet e para, dhe bora nuk heq asnjëherë plotësisht qeleshEn, është mëkat të masAkarohet qoftë me kallashnikov, qoftë me kurthe e pusi të ndryshme. Dhia e egër është një mrekulli që jeton afër ”fronit” të perëndive, së cilës asnjë qënie e gjallë nuk i sjell asnjë dëm. Ndaj, o njerëz mos vini dorë mbi të! Viset ku ajo rritet dhe jeton duhet t’i jenë mirënjohëse përendisë për këtë dhuratë! Kaprolli: Më ka takuar dy herë gjatë udhtimeve të mija nëpër pyje të Shoshit të ndeshëm befasisht me kaprollin sa të bukur aq edhe elegant. Takimet kanë qënë krejt spontane, shumë mbresëlenëse, dhe të dhimbshme njëkohësisht, pasi bukuroshi i pyllit, iku i xhindosur, sikur të ishte përballur me ndonjë ujk e jo me mua që vetëm doja ta ledhatoja me shikime të pangopura. Kaprolli është një specie e rrallë, aq sa pak kush ka fatin të takohet me të. Jeton në brezin e ahut, dhe shfaqet herë pas herë në Bjeshket e Mollës, Pepsumajve, Brashtës, Balza apo Bulli të Palajve. Është kafshë barëngrënëse ripërtypëse, çift thundror me trup të hijshëm, të lartë 60-70 cm, i gjatë 130 cm, peshon 15-25 kg, ka ngjyrë gri në të përhimëtë në dimër dhe të kuqrremtë në verë. Koka e kaprollit ka tipare të bukura, mbështetet në një qafë të gjatë. Sytë i ka të bukur të mëdhenj dhe me ngjyrë të zeshkët, përpara zgjatet turiri i hollë në formë pyke. Mbi të ngrihet balli. Kaprolli është veshëgjatë dhe veshëgjerë. Në mes të tyre, te mashkulli gjenden brirët e bukur, të degëzuara dhe të përkulura pak nga prapa. Në bazë të numërimit të këtyre degëzimeve përcaktohet edhe mosha e kaprollit. Femra është shytë, pa brirë dhe quhet “Sutë”, emër që shpesh të parët tanë ua kanë vënë edhe vajzave të tyre. Katër këmbet e kaprollit janë të holla e të gjata, seicila prej tyre mbështet në dy thundra elegante. Këto thundra rezistojnë në dhjetra e qindra kilometra pa u ndier fare. Thundrat ripërtrihen nga viti i nëntë ose i dhjetë i jetës së tyre, kjo ripërtrirje zgjat gati një vit duke i munduar jashtëzakonisht 28

Prelë Milani

shumë bukuroshët e pyllit. Edhe më të bukur janë të vegjlit e kaprollit, trupin e kanë të mbuluar gjithë njolla të bardha. Pas lindjes nëna kujdeset për të vegjlit duke i ushqyer për tre muaj me qumështin e vet, deri sa të mësohen të hanë vetë bimësinë e pyjeve dhe të lëndinave. “Është kafshë me difmorfizëm seksual, femra njihet me emrin sorkadhe dhe është pa brirë, jeton 15 vjet dhe ushqehet me barë, gjethe, sythe, llastarë të njomë, mbarset në korrik a gusht, dhe pas 9 muajsh pjellë një a dy ose rradhë tre të vegjël por më së shumti dy, një mashkul, e një femër”20. Krapolli është atleti i pyllit, ai vrapon dhe nuk lodhet kurrë. Thonë se ai mund të ecë, vrapojë e të kercejë me orë të tëra. Dy tre metra gjatësi janë kërcimet e zakonshme për të. Kaprolli është vetë bari e vetë bagëti. Së pari shfrytëzojnë një ndarje të lendinës për ushqim, pastaj hidhen tek të tjerat. Kullotën e marrin pjesëpjesë, ashtu siç e bën bariu me delet e tufës së vet. Kapronjtë gjënden edhe pasdite duke kullotur. Pjesën tjetër të kohës ikin sa në një vënd në një tjetër, luajnë por edhe qëndrojnë dhe ripërtypen si dhija e delja. Ata vetëm natën mblidhen diku dhe rrinë të qetë. Kaprojtë kudo që të rrinë marrin vesh se çfarë bëhet përrreth. Nuk shohin fort mirë, veçse për të dëgjuar dhe për të nuhatur nuk ua kalon asnjë kafshë. tjetër Kaprolli e dikton shpejt armikun, por shpesh bëhet pre e ujkut, çakallit, dhelprës, maces së egër apo qënjeve endacake te tjer Nganjëherë, në raste vështirësie, ai mund të hidhet deri në 6-7 m përnjeherësh. Në vëndin tonë është vështirë të gjesh kafshë të tillë, me të dhëna të tilla atletike. Të moçmit e Shoshit tregonin se ai për ti rënë shkurt futej edhe në ujë duke kapërcyer lumin, madje duke ecur me not edhe kilometra të tëra pa u ndalur. Vrapimet e tij fluturuese janë e vetmja rrugë për t’i shpëtuar armiqëve të tij mishngrënës. Kujdesi i njeriut për shtimin dhe ruajtjen e tij ka qënë zero, aq sa shfaqja e tij duket si një mrekulli. Ujku: Mishngrënsi dhe gjahtari kampion i familjes së qenëve, i shkathët dhe i shpejtë si era. Agresiv e shënjetar si shigjeta, dinak i pamëshirshëm, i fortë e gjakatar i përjetshëm i pyllit. “Ka trup 70-80 cm të lartë dhe 100-140 cm të gjatë. Jeton 1516 vjet, mbarset në muajin Dhjetor-Shkurt, dallohet për pjellshmëri të lartë, 2-8 këlysh, të cilët i lind pas 9 javësh”21. Jeton si trimat duke ushtruar zanatin e vet të preferuar në bjeshkët dhe karmat e Shoshit, lëviz turr e vrap në kërkim të ushqimit sa nga brezi i dushqeve ashtu edhe në atë të ahut. Ushqehet me njëthundrakë të egër dhe të butë, lepuj, dele, derra, lopë, qen dhe çfarë ti dalin përpara. Është vrapues i shpejtë dhe rezistent, bën jetë tipike nate, nuhatë në mënyrë fine. Ku i jepet rasti nuk falë as kënd, kush i del përpara (Bagëtitë hutaqe që i zë nata në pyll). Kur është në gjendje të uritur është shumë i egër dhe në mjaft raste bën masakra të llahtarshme ndaj tufave, duke i prerë dhjetra e dhjetra bagëti, njëra pas tjetrës të cilave më shumë se mishin u preferon t’u pijë gjakun. Goditjet e tij janë fatale edhe për njëthundrakët dhe qete e mëdhenj, të cilët i sulmon drejt e në fyt. Është llups që përlanë pa asnjë problem një dash, sqap, gomar, viç apo meshqerrë. Kur bashkohen në kope gjatë dimrave me borë e murla janë shumë të rrezikshëm edhe për njerëzit. Ulërin në mënyrë të frikëshme dhe vërsulet egersisht drejt staneve ku hetojnë 20 21

Fjalori Enciklopedik shqiptare, botim i vitit 1980, fq. 454. Fjalori Enciklopedik, shqiptar, botim i vitit. 1980, fq. 1131.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

29


kopetë, preja e tyre të preferuar. Ujku mund të rezistojë 10-15 ditë pa ngrënë dhe pastaj në një vakt i kompenson humbjet. Në kushte teje të vështira kënaqet edhe me kafshë të vogla, si: minj, insekte, apo fruta të egra. Ai eshte armiku më i madh i gjitareve barngrënës të pyjeve tona, por njeriun ka më të madhin armik. Ujku në aventurat e tij spektakolare dhe të përgjakshme shpesh bie si “martir” në krye të detyrës, në kurthet ose tytën e armeve të barinjëve, të cilët janë në hasmëri të perjetshme njeri me tjetrin. Dhelpra: Ka kushte shumë të përshtashme të jetojë në gjithë zonën e Shoshit. Është sisore e familjes së qenëve, ushqehet me mish, gjahu i saj i preferuar janë pulat dhe lepujt, por nuk kursen as minjtë, insektet, frutat (gorica, manaferra, rrush), drithrat e te tjera. Dheplra ka trupin e qenit, gëzofin e trashë, qimet e verdha, turirin e zgjatur, veshet me majë të curritur përpjetë, trupin e hollë, këmbët të shkurta, bishtin e gjatë të hijshëm dhe lëkurën e butë . Këlyshët së pari i ushqen vetë, pastaj u mëson profesionin e gjahtarit. Dhelpra nuk shquhet si guximtare, por ka nuhajtje të hollë, mjeshtri dhe dinakëri të shkallës superiore në realizimin e gjahut. Çakalli: Është një kafshe e egër mishngrënëse e familjes së qenëve, e lartë 50 cm dhe 70-90 cm e gjatë, me ngjyrë hiri të verdhë, me kurrizë me nuanca të zeza, në bark i kuqrremtë me të bardhë. Ushqehet zakonisht me ngordhësira me të cilat argetohet qyl dhe falë nuhatjes i gjen shpejt në pyll. Shfrytëzon rastin kur ujku u versulet tufave dhe le teprica ushqimi të pa konsumuara. Jeton në tufa të vogla në vendet e pyllëzuara. Pellgu i Shoshit ka kushte të përshtatëshme për këtë kafshë, e cila gjuan lepujt, minjt e shpendet. Ushqehet edhe me insekte, perime, misër, por në shumë raste kur është i uritur dhe aq më tepër në grup sulmon kopetë e të të imtave duke i gjakosur në mënyrë të pamëshirshme. Si mishngrënës tipik bën komplet jetë nate, mbarset në muajin Janar- Mars dhe pas 9 javësh pjellë 4-8 këlysh. Në raport me fisin e ujqerve dhe të dhelprave, kjo kafshë është pakësuar mjaft. Ariu i murrmë: Në dinastinë e arinjëve përfshihen shumë lloje. Te ne gjendet vetëm lloji i ariut të murrmë. “Trupin e ka 1m të lartë, 1, 7- 2 m gjatësi, me trup të mbuluar me qime të dendura me ngjyrë kafe në të errët, me peshë 180-200 kg”22. Ariu ha çdo gjë. Më tepër pëlqen ushqimin bimor, sidomos masat e njoma. “Kullot “ në thekër të njomë, ha bar, kënaqet me këpurdha, kërkon sythe bimësh e rrenjë të njoma, sidomos fruta. Mollët e egra, gorricat, manaferrat, lëndet e dushkut e të ahut janë ushqimi më i zakonshëm për arinjtë e rinj. Ariu kënaqet kur gjen çerdhe bletësh në zgavrat e drurëve, ngjitet si xhongler, duke mos e përmbajtur dot veten deri sa të hajë mjaltin që gjen në hoje. Në arat e bjeshkës u versulet misrave, kungujve të njomë duke bërë kerdinë, nuk përton të ngjitet në maje të pemës per të ngrënë frutat që ia çojnë gojën lëng, kur nuk i arrin dot ka zgjuarsinë të thyejë degët e pemëve me perimeter 10-12 cm të trasha. Ariu është mishngrënës, jo rrallë kur i jepet rasti sulmon kafshë të ndryshme, si: dele e dhi, lopë e viça, kuaj e mushka. Ai me një goditje të fortë dhe të pamëshirshme e lë në vend gjahun, pastaj e shpie në një vend të sigurtë. Aty duke qënë shumë i lumtur e përla ngjithë oreks. Nuk është brutal, i papërmbajtur si ujku në gjueti. Arinjtë e moshuar nuk bëjnë dot

rrugë të gjata, gjithsesi kur e ndjejnë vetën ngusht e mbajnë frymëndhe vraponjnë energjikisht. Preferon të rrijë i vetmuar, mbretëron në mënyrë despotike duke i përzënë grabiqarët e tjerë. Ai është gjitari më i madh dhe më i fortë i pyllit në vendin tonë. Prandaj jo më kot fëmijët e quajnë atë “mbreti i pyllit”. Ndonëse mbretëron në mënyrë absolute, ai kalon një jetë me plot sakrifica e mundime. Nuk i vjen çdo gjë në gojë vetë, as nuk është pa armiq. Të lë përshtypjen se është i ngathët, por nuk është ashtu. Ai ecën rëndë-rëndë me putrat e tij të mëdha, por po i doli ndonjë hall vrapon nëpër pyll më shpejt se njeriu. Bën kilometra të tëra çdo ditë, ecën pyllit e lëndinave, u sillet përqark kodrave e maleve, ecën gjatë lumenjëve e përrenjëve. Po i doli ndojnë punë e ngutshme, lumin ose liqenin e çan pa iu dridhur aspak qerpiku i syrit. Dimrit të ftohtë me borë e plot erë, pyjet e Shoshit të Dukagjinit e të mbarë vendit tonë marrin një pamje të egër. Gjelbërimi zhduket. Kafshët struken në vende të sigurta. Vetëm ulërimat e ujqërve ose të ndonjë egërsire tjetër mund të dëgjosh, sidomos natën. Në këto kushte të disfavorshme arinjtë kanë zënë qoshet e tyre në zgavra drurësh të vjetër, në vrima të ndryshme në mes të rrënjeve të lisave të rrezuar, aty në ato strofka të strukura me kujdes me dushqe e myshqe kalojnë dimrin duke fjetur dhe pritur me padurimi beharin. Gjatë kësaj përiudhe ata jetojnë me rezervat e dhjamit që kanë në trup. Femra e quajtur arushë, mbarset në muajin Qershor-Korrik, këlyshët i lindin pas 7-8 muajsh në dimër. Ata kur lindin janë të vegjël të verbër dhe nuk lëvizin. Prandaj nëna i mban vazhdimisht pranë me përkujdesje e ledhatime lozonjare. Pranë nënës arinjtë e vegjël qëndrojnë dy- tre vitet e para të jetës së tyre. Pas kësaj moshe ata bëhën zotër të vetës. Arinjtë janë më jetëgjatë se të gjithë egërsirat e tjera. Gati 50 vjet mund të shkojë jetëgjatësia e tyre. Mbreti i ynë ari nuk ka të krahasura me kafshët e tjera grabiqare të pyllit. Bilanci ushqimor dhe roli i tij nuk dalin shumë negativ. Për këtë arsye edhe gjuetia e kësaj kafshe më ligj është e ndaluar, por në kushtet e mungesës së zbatimit të ligjit një gjë e tillë nuk është zbatuar asnjëherë. Gjithsesi ariu mbetet i frikshëm, i vështirë për tu syzuar nga gjuetarët të cilët në çdo rast ëndërrojnë ta godasin dhe ta kenë si trofeun më te rëndësishëm të sportit të tyre pasionant. Lepuri: Gjitar brejtës i familjes së lepujve me kokë të vogël e të rrumbullakët, me veshë të mëdhenj, këmbë të lehta dhe të shpejta. Është rreth 60 cm i gjatë, me ngjyrë kafe në të kuqrremtë gjatë verës, në të murme në kurriz gjatë dimrit, peshon 2, 5-5kg. Pjell pas 6 javëve, 2-4- 5 këlysh, tre- kater herë deri në vjeshtë. 23 . Siç shihet është rracë shumë prodhimtare, jeton 8-10 vjet, por përgjithësisht nuk kanë fat të plakën. Ka lëkurë të mbuluar me qime të buta, që përdoret në peliçeri. Mustaqet grefosur si burrë, ndonëse nuk u bë kurrë i tillë, ushqehet me barë, me gjethe lakrash, fasulesh e karrotash, si brejtës i pëlqejnë lëvoret e pemëve dhe të lastarëve të njomë, strehohet kryesisht në brezin e dushkut pranë qendrave të banuara, duke kërkuar ushqimin në ara, kopshtie, ograja, prozhme e livadhe. Në Shosh është një nga gjitarët më të populluar, i përhapur kudo, në Ndreaj, Pepsumaj, Gjoshaj, Palaj, Nicaj, Celaj, Dardhë, Gurrë, Pepaj. Në stinën e verës, pranverës dhe vjeshtës qëndron edhë në brezin e ahut, kurse në dimër kur shtresa e borës në këtë

22

23

30

Fjalori Enciklopedik shqiptar, botim i vitit 1980, fq. 36.

Prelë Milani

Fjalori Enciklopedik shqiptar, botimi i vitit 1980, fq. 576

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

31


brez është e lartë, zbret më poshtë, drejt brigjeve. Lepurit është një brejtës mjaft simpatik, me mish shumë të shijshëm dhe kjo është arsyeja që ka aq shumë armiq duke filluar që nga maciet gjahtare, qëntë, dhelprat, çakejt, ujqërit dhe njeriun me çifte e zagarë dhe kurthe. Nuk shquhet si kafshë iteligjente, ditën fle, natën siguron ushqimin, por edhe bie pre e kurtheve që i vihen gardhiqeve në baçe e kopshtije, vrapon shpejt, por nuk ka resitencë, këmbet e përparme i ka më të gjata se të parat prandaj nuk vrapon dot në teposhte, por gjithmonë ikën përpjetë. Gjuetarë të tillë si Kolë Sokoli, Ndue Reshpja, Gjergj Ara, Mark Kapaj, Xhemal Bushi, Zef Deda, Mark Kulla, Palë Kola, Gjin Kulla, Gjin Leka, te cilët sidomos gjatë stinës së dimrit në kohën e kooperativës bujqësore kanë zhvilluar spektakle të verteta gjuetie, duke vrarë me qindra lepuj. Kurse në çdo fshat të rinjtë dhe gjuetarët e moçëm ngrenin kurthe nëpër shtigje të ngushta, lëgatçina ujit, kur binte bore dhe në gardhiqe. Një mënyrë popullore e vjetër gjuetie ka qënë ndjekja e lepurit për gjurmë kur binte borë, natyrisht kur shtresa ishte mbi 40 cm. Gjuetarët zgjoheshin heret në të aguar të ditës shikonin ku ka gjurmë dhe lepurin e ndiqin pas gjurmëve deri në strofkë. I shkreti lepurush kur ndiente rrezikun trembej dhe dilte nga strofka, por nuk kish ku të vente, dhe duke qënë se nuk mund të çante borën detyrohej të binte pre e gjahtarëve që hallakateshin gjithë kënaqësi për mishin e shijshëm që siguronin atë ditë të ftohtë me bore e murla. Derri i Egër: Është një nga kafshët më interesante të Pellgut të Shoshit dhe objekti më i preferuar i gjahut për gjuetarët pasionant. “Derri është kafshë gjitare e gjinisë sudoe, çift thundrore, gjithçka ngrënëse, me trup të lartë 80-100 cm, i gjatë 120-160 cm. Mbarset në muajin Dhjetor-Janar dhe pas 4 muajsh pjell 4-8 gica me ngjyrë kafe dhe vija të verdha”24. Derri i egër ka ngjyrë te murrme-hiri deri në të murrme-kafe, qime të forta si qepallë të veshura me një push të imët leshatarë të dendur gjatë stinës së dimrit. Veshët e shkurtër me majë, turirin e gjatë si fyçkë, i aftë të kundrojë, të gërmojë kudo e në çdo gjë. Mashkulli i ka dhëmbët e qeserit shumë të zhvilluar dhe i varën në të dy anët e turirit si grepa të frikshëm. Gjymtyrët i ka më të larta se derri i shtëpisë, futet tek kafshët shumë atletike, vrapon pa e ndier lodhjen fare me km të tërë nga një shpat në një shpat tjetër me qimet e kurrizit të tendosura si kreshtë. Kur ia lyp nevoja nuk pyet fare për lumin e Shalës edhe pse ai mund të jetë në kulmin e prurjeve, por i versulet vertikalisht dhe del në bregun tjetër. Natyra i ka dhëne dhuratë një nuhajtje fenomenale, njeriun, armikun e tij kryesorë e nuhatë qindra metra larg, duke iu zhdukur si kometa në qiell. Ka trup të hajm gjithë muskulaturë, pamje sa të egër dhe aq të frikshme, guximtar i çatrafilosur, vigjilent që reagon ndaj çdo lëvizëje dyshuese në pyll, guximtar që nuk din të ndalet as përpara tytës së gjuetarit. Të gjuash derrin e egër duhet të jesh ekspert i vjetër i gjahut, pasi në levizje kurrë nuk të lë rast ta shënjestrosh. Vetëm po e qellove në tru dhe në shpatull drejt zemrës, ndalet nga plumbi i pare. Derri i plagosur inatoset në mënyrë të tmerrshme, sulet gjithë furi dhe agresivitet përpara në drejtim të kundershtarit, aq sa në shumë raste trupat e filizave me perimeter 10-15 cm i dermon në te dhjetën e sekondit me dhëmbet prerës si sharrë. Gjuetari 24

32

Fjalori Enciklopedik shqiptar, fq. 138

Prelë Milani

duhet të rrijë në pritë i maskuar mirë, përndryshe rrezikon fatalisht vetveten, pasi po të diktoi se ku ndodhesh, kur është i plagosur të versulet brutalisht duke mos të dhënë rast të vetembrohesh. Gjuetarët me përvojë u zënë pritë në shtigje të ngushta buzë greminave pasi aty po qe se nuk i thembojnë me plumb, ata mund të rrezohen shkëmbit. Nuk shquhen për iteligjencë të lartë, prandaj në raste të tilla marrshojnë në tufë, pas prijësit të tyre, i cili mund të përfundojë fatalisht në humnerë dhe të njëtën gjë pësojne edhe të gjithë të tjerët. Jeton në pyje të zakonshem dushkore te zonës sonë, gjatë verës dhe vjeshtës së hershme livadhet dhe ahishtet janë vëndi i tyre i preferuar, ushqehen me rrënjë të bimëve, fruta, brejtës, madje edhe ngordhësira. Germojnë dhe dëmtojnë shumë toka livadhore, në vjeshtë zbresin drejt viseve më të ulëta në zonën e dushkut lakmojnë lëndin e bungut, kënaqen fare më gëshenja dhe miserishten e bjeshkëve. Dimri është mjaft i mundimshëm për ta, gjithsesi ata lëvizin shumë dhe ushqimin e sigurojnë në lëvizje. Me rrallimin e banorëve të zonës numri i derrave ka ardhur gjithnjë duke u rritur, jo vetëm në L’qe, Bulli Balza por kanë gjetë prehje ne vënde të tilla si Mollë, Qafa e Lisit (Pepsumaj), Rrethi i Brashtës, Brashta, Planat, Kodra e Kunjt, Karma e Palajve, pothuaj kudo ku ka gështenja dhe lis. Derri i egër shquhet për mishin shumë të shijshëm dhe lëkurën e dobishme, prandaj njerëzit kënaqën kur e qellojnë. Derri nuk don t’ja dije fare as për ujkun as për ariun, prandaj në pyll ka status të veçantë. Baldosa ose Vjedulla: Zë vend të veçantë në faunën e Shoshit, banore e pyjeve të Brashtës, Mollës, Palajve, Ndreajve etj. Është kafshe e pangatrrushme, grih në pjesën e siperme dhe e zeze në pjesën e poshtme me një fztyrë dy kolorshe bardhe e zi. Leviz zakonisht gjatë natës por ka raste edhe gjatë ditës. Folenë e ndërton në strofulla të mbrojtura mirë të shtruara me barishte në labirinte tunelesh natyrorë. Nuk është kafshë letragjike, në fole qëndron gjatë motit të ftoftë. Shumohet një herë në vit, në dimrin e vonshëm ose në pranverë. Këlyshët maturohen pas 1-2 vjetës, jetegjatsia shkon deri në 15 vjet, ushqehet me gjithçka me të preferuar janë krimbat e tokës, dikur moti sulmonte arat me misër dhe patate sidomos në tokat e bjeshkës. Ka mish të shijshëm dhe yndyroz kur majmerohet në stinën e vjeshtës. Qelbësi është me pakicë dhe i përket zonave më të larta të këtij pellgu. Ka ngjyrë të errtë me një maskë badh e zi në fytyrë. Eshtë kafshe e vetmuar me një jetë aktive nate. Ushqehet me brejtës lepuj bretkosa, shpend, krimba shiu, insekte dhe kerma. Në rast rreziku lëshon një erë të veçantë. Nuk bie në letargji, shtohet një herë në vit duke pjellë 4-5 klysh, maturohet pas një viti dhe jeton 7-8 vjet. Macja e eger: Të takosh macen e eger është një previlegj që nuk i takon gjithkujt, pasi është një specie shumë e ralle, drejt zhdukjes. Nusja e lalës ose bukuroshja e minjëve, siç e quan populli, është më e hollë dhe elegante shfaqet e zhduket sa çel e mbyll sytë. Ketri jeton nëpër drurë, ushqehet me arra gështeja, fruta rrushi, lajthi, mollë, misër Gjeri në zgavrat e tyre ne pemët e ahut, bungut dhe ushqehet me lendën e tyre. Ka mish të shijshëm, kur majmërohet në vjeshtë. Janë shquar brashtoret si gjahtarë të përhershëm të tyre. Shqarthi (Kunadhja gushëbardhë) ngjason shumë me zardafin, por në Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

33


ndryshimi ai njollat në gushë është e bardhë, pa as një gjurmë të verdhë. Jeton në drurë por edhe në tokë është inteligjent i shkathët i shpejtë, nuk bie në letragji, nuk migron, ka gezof të hishëm dhe të butë. Ushqehet me brejtës gjumash, shpend, në vjeshtë dietës së vet i shton edhe fruta të eger Në faunën e Shoshit vend të rendësishëm zenë minjtë, urithi i arave, iriqët dhe lakuriqët e natës. Shpendet Kemi dy kategori sedentarë (të përhershëm) dhe shtegtarë. Si sedentarë dallohen trumcakët, sreqokët, solkoli, pëllumbi i egër, skifteri, orli, huti, korbi, gushkuqët, gjeli i egër, thëllëza e malit, harabelat. Shqiponja: Shqiponja pëlqen vendet e larte, të veçuara dhe të ashpra, atje ku syri “komumikon” lirshëm me majat e maleve mijëra metroshe. Në atë front madhështor jeton përditë shqiponja e malit, duke mos e penguar asgjë në vozitjën e saj në qiellin e kaltër. Njeriu pothuaj e ka të pamundur të shkoje tek foleja e shqiponjave. Jo vetëm se janë “ushtare” të pamposhtura në mbrojtje, por sepse foletë i ndertojnë në vende tepër të vështira. Zakonisht në majat, shkallët ose hundët e një shkëmbi të madh gjenden ato. Edhe në drurët e lartë pyjor gjen fole shqiponjash. Ato e ndertojnë shtëpinë vet me materiale rrethanore. Shqiponja e thurë me shkopinj dhe i jep folesë formën e një vazoje. Pastaj e vesh përbrenda me çfarë gjen: barë, gjethe, myshk. Si ustallore “duarartë” kujdeset për folenë dhe e ripërtërin çdo vit. Diametri i folesë së Shqipes mund të shkojë deri në 1, 50 m. Në këtë fole jeton disa vjet. Shqiponja është padronja e qiellit tonë, specia më autentike e shpëndëve grabitqar, mjaft e fuqishme, me mprehtësi, guxim dhe preçizion të pagabueshëm në gjueti. Sytë e saj janë 8 herë më të fuqishëm se të njeriut, aq sa lepurin e dallon 3 km larg, peshon 4-6 kg dhe ka një çift këmbësh të pajisura me kthetra të fuqishme dhe e madhe sa e dorës së njerit, me të cilat pushton për vdekje prenë. Shqiponja e malit si në fluturim ashtu edhe në vëndqëndrim me flatra të mbledhura ka një pamje madhështore, të rreptë dhe shumë sportive. Puplinin e ka ngjyrë kafe në të zezë. Në pjesën kurrizore mbulesa është me nuancë në të artë. “Shqiponja e rritur shkon deri një 1 m gjatësi trupore, ndersa kur i shtrin fort flatrat gjersia dyfishohet. Kokën e ka relativisht të vogël. Sqepi është i gjatë i, fortë dhe i kthyer nga poshtë një nga shkaqet vdekjeprurse të shqiponjave të moçme 50-70 vjeçare25. Edhe bishtin e ka të fortë të gjerë dhe të gjatë. Takohet në pyjet e larta të Shoshit: ne Bulli, Çia, Cukal, Bjeshkët e Mollës, Brashtës e Pepsumajve. Në mjediset e vështira ku jeton, në luftë të vështirë për ekzistencë, shqyponja ka sy të mprehtë për të parë, nuhatje të fortë për të “hetuar” dhe kthetra të fuqishme për të fituar. Shqyponja krenare nuk merret me gjera të vogla, ushqehet me lepuj, shpend, thëllëza, ketra, dhelpra, gjarpërinj, kafshë të plagosura, por që nuk heziton aspak t’u versulet edhe vetë: kecave, qingjave, rrunakve, pse jo edhe deleve. Në situata të vështira krizash nuk i përbuzë as ngordhësirat. Mashkulli dhe femra shpesh dalin bashkë për gjah, i kombinojnë bukur veprimet e tyre për të lodhur gjahun, pastaj gjithë deshirë, pa vështërësi e ngrenë në mënyrë spektakolare në një vend të përshtatshëm për ta ngrënë. 25

34

Enciklopedia Shqiptare, botim i vitit 1980, fq. 979

Prelë Milani

E vëzhgon nga disa km larg lepurushin e gjorë që del nga kaçubja, ku ka strehën për t’u ushqyer me ndonjë lastarë, niset me vrap drejt tij, fillimsht e trembë për ta nxjerrë në të zbuluar, pastaj i versulet në mënyrë të pa gabueshme një klithmë e mekur e lepurushit është lamtumira e dhimbshme qe i bën kësaj bote të egër, e cila e krijoj për të kënaqur oreksin e mishngrënsve të pa ngopur. Në karmat e Palajve, në Shkëmb të Kuq, Karaviç, Mbasbranikut (Pepsumaj), Curr të Plepit, në Ryp të Styllës, Rype të Grykave (Mollë), Birça të Çilkokut e te tjera. Prehë e orrlave kanë qënë jo vetëm qingjat dhe kecat, por edhe delet sidomos në përiudhën e dimrit kur vendi çsheshej nga gjethet, te cilat kullosin ne rrypinat shkëmbenjësh qe kane akoma barë të njomë. Shqiponjat në çift me zgjuarsi u vertiteshin për rreth dhe duke i trembur, në shumë raste i rrezonin shkëmbit, pastaj i shqyenin gjithë epsh. Në patrullim e sipër me syrin pishë shkëmbenjëve të thepisur dhe të çveshur, shqiponja sfidon çdo dylbi, kur nga 2-3 km lartësi dallon nepërkën pikaloshe që shtrihet e mblidhet si djall duke u ngrohur në diellin rrezatonjës të pranverës. Mbretëresha e qeillit, lëshohet pikjadë vertikalisht 90 gradë, qëllon në shenjë si silur i pagabueshëm dhe zvarraniku i frikshëm e sheh vetën në stratosferë, varur në sqepin vdekjeprurës të shqiponjes së lartësive. Stina e verës gjallërohet së tepërmi në Shosh edhe nga shtegtimi i zogjve dhe i shumë shpendeve që ndertojnë foletë në kushte të volitshme të freskisë së stinës. Sipërfaqësues të tyre janë dallëndyshet, qukapikët, bilbilat, pupzat, qyqet. Qyqja Ka pamje jo shumë terheqëse. Eshtë zog shtegtar, me ngyrë hiri, me njolla të bardha në fund të bishtit të errët. Krahërorin ngjyrë grih në të zbehtë, kurse pjesa e barkut e bardhë me vijëzime grihe. Kthehet së bashku me pranverën, këndon me zë të përvajshëm: “ku-ku” dhe gjen strehë në brezin e ahut, duke qënë pjesë e rëndësishme e fondit muzikor të pyllit. Qyqja nuk i mban vetë vezët e saj por i vendos ato në fole të shpendëve të tjerë dhe aty lindin zogjtë e saj. Skifteri (Kaçubeti). Mund të konsiderohet si snajperi i gjuetisë. Fluturon shpejt dhe me alternime sipas nevojave që i paraqiten, madje kur relaksohet për qejfin e tij është i aftë të ruaj ekulibrin në vendnumëro. Për skifterin janë të zakonshme pikjada spektakolare nga laertësitë për të qelluar për vdekje prehen e vet në siperfaqe të tokës. Skifteri i ndjek shpendet e vegjel edhe në hava, madje si trimosh aventurier është në gjendje të gergoajë edhe shqiponjat. Kurrizin de ka kaf grih me bordura të zbehta, të njejtin pikment ka edhe në kokë. Kurse pjesën e poshtmeme të krahëve e ka me bordurë bezhë dhe pjesën të brendeshme të errta. Skifteri është “qose” pa mustaqe. Ushqehet me brejtës dhe shpend të vegjel ku pa dyshim lepujt dhe pulat janë mezja e tij me e preferuar. Femijet skifterit gjahtarë i këndonin një këngë: “Kaçubet, kaçubet Pulat mia mos i prek... ”26 Bilbili: I famshëm për zerin dhe këngen e tij magjepse, por inpozant dhe dhe jo shumë i njohur për pjesën më të madhe të njerëzve. Bilbili ka trup pak pak me të madh se gushkuqi, bishti më i kuqrremët dhe pjesët e poshtme më të zbehta, koka 26

Sipas krijimtarisë popullore në Dukagjin.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

35


grih me unazë të ndritshme për rreth syrit. Është zog që shihet me shumë veshterësi pasi jeton në pyjet me nenkate të zhvilluar. “Foletë i nderton në afersi të tokës, 4-5 vezet e lëshuara në maj çelin pas 14 ditësh dhe të vegjlit fluturojnë 11-12 ditë më vonë”27. Bilbili ushqehet me krimba dhe insekte. Kënga e tij është lajtmotivi i pranverësë Bilbilat këndojnë në kor gjatë natës deri në agim, por agimi dhe muzgu janë momentet e itermezove më të shklëqyera bilbileske. Kënga ështe e fortë, e shpejtë me një mozaik tingujsh të shkëlqyer (Karakteristike “pju-pju-pju” të gjatë që vjen në ngritje dhe përfundon me një gurgudhimë të trashë) Dallëndyshja, shtegtare këmbëmbarë që vjen së bashku me pranverën e bukur e simpatike, e vockël (13-19 cm gjatësi), kokën e ka të gjatë e të mprehtë, me bisht të furkuar e këmbë të shkurtra. Ka ngjyrë të përhimtë shtufi, por te dallëndyshet kerbishtbardha pigmenti i puplave është blu deri në të zezë, me shkëlqim inkadeshent tek dallëndyshet bishtgërshera që janë më të hijshmet në pesë llojet e dallëndysheve që ka vendi ynë. Bishtgershërat janë zogjtë e parë shtegtarë që vinë duke na thenë ” mirë se ju gjeta” së bashku me stinën më të bukur të vitit. Dallëndyshja ka jetëgjatësi deri në 9 vjet, pjellë 3-5 vezë, të dy prindërit i ngrohin së bashku çfarë difton një marrdhënie harmonike me të drejta të barabarta të jetës së tyre “bashkëshortore”. Pas 14-15 ditësh vijnë në jetë zogjtë e vegjël të shveshur lakuriq dhe vetëm pas 20 ditësh vishen me puplat e tyre të bekuara e të stolisura, fort te hijshëm nga vullneti i krjiuesit të gjithëpushtetshëm të specieve të gjithësisë. Dallëndyshja është një zog i dashur për njeriun, pasi jeton fare pranë banesave , në pullaze ose rrezë çative tona preferon të ndertojë folezën e vet duke u shquar si një arkitekte shembullore. Dallëndyshja nuk e harron lehtë as shoqërinë as folezën e vjetër, prandaj me t’u rikthyer e stolis e rikonstrukton dhe fillon pushimet e veta të gëzuara. Dallëndyshja është zog i dobishëm për njeriun pasi ushqehet me insekte të dëmshmë për bujqësinë. Si gjahtare është inteligjente, nuhatë në mënyrë përfekte lëvizjen e insekteve, të cilat parandiejnë ndryshimin e motit. Dallëndyshja vrojtuese e mënçur e motit, na rrefen se kur do të bjerë shi në stinën e shumëdëshiruar të verës. Kur dallëndyshet fluturojnë shumë afër sipërfaqes së tokës së shpejti paralajmërojnë shi, këto fluturime i bëjnë për të kapur insektet që i afrohën sipërfaqes për tu mbrojtur nga shirat. Kur dallëndyshet fluturojnë lart si mikrosonik ato u rrefejnë bujqëve” mos mbani shpresë për shi por merrni shatin e hapni vijat e ujitjes për tokat e rreshkura nga thatesira”. Pëllumbi i shkëmbit: Është stërgjyshi i pëllumbave shtëpiak, pa dyshim nje nga shpendët me të bukur e me të dashur të trevave alpine, ndoshta i vetmi shpend që ka statusin e paprekshmerisë nga ana e gjuetarëve pasi vrasja e tij konsiderohet mëkat. Trupin e ka ngjyrë gri, , kurrizi është pakëz më i zbardhur, ndersa në qafe ka një nishan të ylbertë. Kërrbishti i bardhë është i dukshëm në fluturim. Pjesa e poshtme e krahëve është bardhecane, pjesa e sipërme gri me dy shirita të zinj të terthortë. Pëllumbat janë të hijshëm, të shpejtë, vrapojnë në mënyrë elegante dhe te vrullshme, udhëtojnë gjithnjë në grup, levizjet i kordinojnë në një mënyrë harmonike të përsosur, të përshtatur idealisht për të përballuar erërat e forta 27

36

T. Bino, H. Zoto, F. Bego “Shpendet dhe gjitarët e Shqipërisë”, fq. 179

Prelë Milani

turbulencat dhe rrymat vorbëlluese të lartësive dominuese ajrore. Pëllumbesha lëshon dy vezë në mars ose pak më vonë. ”Inkubimi zgjatë 17-19 ditë. Te vegjëlit, ushqehen dhe mbahen grohtë nga nëna në fole, ndërsa pas 35-37 ditësh bëhen të aftë për fluturim”28. Bufi (Huti) Është gjahtari më i fuqishëm dhe më i frikshëm në gjithë rrembyesit fluturues të natës. Futet në kategorinë e shpendeve jo të bukur për të mos e akuzuar si të shëmtuar. Ka veshë mjaft të dukshëm. Sqepin të shkurtër, krahët e gjerë në dizproporcion me trupin, koka e vogël sytë e mëdhenj të portokallinjë si “prozhektor”. Rrahja e krahëve është e plotë. Ka ngjyrim përgjithësisht të murrmë me njollëza dhe viza të errëta. Në se ditën fle gjumë ose në rastin me të mirë orinetohet shumë keq duke u përplasur si budalla, natën është padroni i errësirës, sheh e nuhatë në mënyrë të shkëlqyer dhe godet në mënyrë spektakolare, gjitarë të vegjël, shpend madje edhe pula budallaqe që nuk shkojnë në kotec në darkë. Ndonëse nuk shquhet si këngëtar ai këndon për qejfin e vet dhe të dashurës se tij kryesisht në fillimin e stinës së riprodhimit që perkon me përiudhën shkurtmars. Këngës ja thotë zakonisht një orë pas perëndimit të diellit me një uu -ho të fuqishme që dëgjohet në distancë që përseritet si refren çdo 8-10 sekonda Në se mashkulli ka një zë fondal prej “basi”, femra lëshon një ze më të dobët. Thirrja kiki- kekej shprehet e shoqëruar me përplasje të sqepit. “Femra lëshon 2-4 vezë që çelin pas 34-36 ditësh. Zogjtë fluturojnë pas 50-60 ditësh”29. Grifsha (Grizhla) Eshtë një nga shpendet më fotozhenik, plot ngjyra të bukra në puplimin. Kresha e vizuar, mustaqet e zeza, krahet bardhe e zi me një shirit ngjyrë ndryshku, me një nishan blu të ndezur, bishtin e zi dhe pjesa e pasme e bardhë, kontrastojnë me ngjyrën roze të puplimit trupor. Ka një klithmë karakteristike të zërit fluturon lart e poshtë gjithnjë duke trukuar levizjet e veta. Është e ndrojtur dhe frikacake për shkak të masakrave gjakatare të gjuetarëve të pamëshirshëm. Ushqehet me kokrra fara dhe lëndë lisi qe e mshefë dhe e ruan me kujdes si rezerve ushqimore për dimrin e gjatë e të ashpër alpin. Ha gjithashtu brumbuj, gjitarë e shpend ëtet e vegjël, vezë etj. Eshtë dëmtuese e madhe e miserishteve, pemtoreve, gështenjave në të cilat shpesh i ngrihet pusi nga gjuetarët. Folenë e nderton vetë mjeshtërisht në shkurre ose poshtë në degëzat anësore të pemëve. Pjell 5-6 vezë në muain maj dhe pas 16 ditësh ngrohje çelë të vegjëlit. Grifsha futet në kategorinë e shpendëve të zhurmshëm me ze të fortë te ashpër e të vrullshëm, lehtësisht e dallueshme. Në vjeshtë kur majmërohet ka mish të shijshëm. Korbi: Është shpend tipik i zonave shkembore, sterrë i zi lehtësisht i dallueshëm antipatik në pamje dhe gjestet fluturuese. Ka sqep të gjatë dhe të harkuar i përshtashëm për të ushqyer mishin e krimave, krahët dhe bishtin gjithashtu të gjatë. Në fluturim bishti i hapet si freskuaese. Në ndryshim nga sorra është i aftë të qëndrojnë pezull për një kohë të gjatë. Zëri i Korbit është një tipar i rëndësishëm dallues. Thirrja më e zakonshme e tij ështe një e çjerrë “krrok-krrok” e zhurmshme paralajmeruese 28 29

T. Bino, H. Zoto, F. Bego”Shpendet dhe gjitarër e Shqipërisë”, Tir 2006, fq 141 T. Bino, H. Zoto, F. Bego “Shpendet dhe gjitarët Shqipërisë”, Tir. 2006, fq 149

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

37


e zbulimit të një kerme të shijshme. Korbi është llups i madh ushqehet me gjera të larmishme; kerma te madhësive të ndryshme si dhe kafshë të gjalla, shpend të vegjel insekte, fara etj. Në shkurt-mars lëshon 4-5 vezët të cilat i çel pas 5-6 javësh. Folenë e ngre në maja pemësh të larta ose në zgavra shkëmbinjësh, fluturonjë në grup duke e nuhatur kermën nga distanca shumë të largëta. Korbat janë endacakë të shpejtë dhe kanë aftësi të gjurmojnë ujqërit, kur sulmojnë kopete dhe u versulën pas duke perfituar nga mbetjet e tyre. Gushëkuqi: është një nga zogjtë më të pranishëm dhe me të afrueshëm me njeriun. Krahërori i kuq i ka dhënë edhe emrin, zog i butë, rrumbullak trashaluq dhe aspak i ndrojtur me njeëzit, por aq zevzek dhe agresiv me llojet e tij të afërt. Sipas natyralistëve ky zog bëhet i ndrojtur dhe fshihet kur ndërron puplat në fund të verës. Çuditërisht shihen rrallë pastaj shfaqen me puplimin e tyre të ri dhe gati për të kënduar me afrimin e vjeshtës. Është zog i dobishëm ushqehet me krimba insekte, kokrra etj. Natyra e Shoshit ju afron një mjedis te pershtashëm, mëllënjave, sorrave, trishtilit bishtgjate, trishtilit me mustaqe, harabelit, qukapikut të zi etj Zvarranikët (reptile): përfaqësohen nga nëperka e zakonshme helmuese, bolla me 4 vija, rreth 2m gjatësi, hardhuca, zhapini i gjelbër e te tjere. Amfibet: nga amfibët ujorë dallon bretkosa e zakonshme e ujrave të embla, bretkocën e pyllit, ose bretkosën e drurëve, bretkocën e vogël me ngjyrë të gjelbër, bretkosën e kuqërrmtë, thithlopën, salamandren me bisht e ngjyrë të errët dhe pulla të verdha siç quhet ndryshe “e bukura e dheut”, salamandrën e zezë, etj. Insektet: Në klasën e insekteve përmendim gjinkallat, xixëllonjat, karkalecat e ndryshëm, brumujt, fluturat shumëngjyrëshe, rreth 20 lloje, bleta e egër dhe shumë e shumë specie të tjera. Në Shosh janë mbarështruar me qindra koshere bletë nga ekonomitë fshatare brez pas brezi. Në faunën ujore specja më e spikatur, ajka e peshqeve të vëndit tonë është Trofta, e cila në Sektorin e Shoshit zë mbi 70% të krejt sasië që ka lumi i Shalës. Trofta është peshk grabitqar i ujrave të ëmbla (salamonide). Në Shqipëri kemi dy lloje troftash endemike, trofta e Liqenit të Ohrit dhe malore e Shalës, Kirit, Cemit, Valbonës, Currajve e te tjerë. Trofta malore ka dhëmbë të fortë, kokën e mprehtë, luspat e vogla, të futura fort në lëkurë të cilat i hiqen me shumë vështirësi. Trofta është e lëvizshme, pendë yndyrore në shpinë dhe anëve të trupit me pika të kuqe, shpina ka ngjyrë boj hiri të çelët, eshte në të argjendtë. Trofta është një peshk simpatik, ndoshta më i hijshmi në klasën e vet. Këtë e reflekton ngjyra e trupit që ndryshon sipas kohës dhe moshës. Jeton në ujra të pasura me oksigjen dhe në temperatura të ulëta, ushqehet me invertebrorë, insekte dhe peshq të vegjël. Është një peshk shumë i shkathët, noton në drejtim të kundërt të rrjedhës, inteligjent me instikte natyrore për t’ju shmangur rrezikut, bie shumë vështirë në grep dhe mundohet të dalë prej tij me çdo kusht, madje në qoftë se nuk je peshkatar i përgatitur mund të këpusë filispajën dhe të le duarbosh. Peshkatarët e vjetër thonë . Një troftë që therët një herë me grep nuk e ndjek më kurrë fluturën as ushqimin që i vihet për ta mashtruar. Troftat e rritura mbi 3 kg nga vendasit quhen “Kryemëdha”, ato janë trofta të rritura disa vjeçare, rrinë zakonisht në pusa të thellë me 3-4 m 38

Prelë Milani

thellësi, ku uji mbështillet në formë vorbulli gjuajne peshqit e vegjël dhe të parritur. Kryemëdhatë kanë arritur përmasa të tilla deri në 12-15 kg. Mishi i troftës është me shije dhe vlera ushqyese të jashtezakonshme, që nga 200 gr deri - 15 kg nuk ka asnjë halë në mish përveç shtyllës vertebrale, i cila ndahet lehtesisht pa u shkoklitur fare nga pjesa tulore e trupit. Gjuetarët e vertetë të moçëm e kanë gjuajtur gjithmonë me grep, me flutur, ose me kallam në kohë stuhirash kur uji është i turbullt. Më mjeshtërit e gjuajtjes së ketij lloji peshku me grep kane qënë Pepsumajt (Pal Bungu një kampon i veçantë). Pas viteve 70-te, me futjen në perdorim të dinamitit është kryer një maskaradë ekologjike, janë shkarkuar në çdo pus qindra kuintal lëndë eksplozive, bombardime të çmendura të aventurjerëve të pashpirtë, aq sa në shumë vende kishte rrezik të deformohej edhe shtrati i lumit. Rezultati ka qënë fatal, specja më e shkëlqyer e faunës sonë alpine ka mbrritur në prag të zhdukjes së plotë. Unë do ta quaja mrekulli të një vullneti hyjnorë moszhdukjën e saj të plotë. Në qoftë se largimi i banoreve te zonës ka shmangur deri diku rrezikun e eksplozivit, në anën tjetër është varfëruar shumë baza ushqyese se si rezultat rritjes së bimësisë kemi frenimin e erozionit që sillte me vete edhe lëndën ushqyese për troftën malore.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

39


Ariu Dhia e egër

Ketri

Kaprolli

Iriqi

Shqarthi

Lepuri

Derri i egër

Shqiponja, Skifteri

Ujku, Dhelpra

Korbi Çakalli, Baldosa

40

Prelë Milani

Sorra

Pëllumbi Thëllëza, Trishtili, Mëllenja

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

41


Trofta

Gaforrja

Harabeli, Gushkuqi Nëpërka

Qukapiku

Gjeli i egër

Bilbili

Krmilli

Hardhuca

Salamandra

Zhaba

Kuqaloshi, Qyqja

Dallëndyshja, Grifsha

Kullota livadhore, Shosh

42

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

43


1. Masiv livadhor (Livadh i

gjatë i Bal Markut ) 2. Lesniqe, ku bashkohet Lumi i Shalës me Komanin 3. Pirgje shkëmbore Nicaj Shosh 4. Lumi i Shalës, sektori i tretë.

44

Prelë Milani

1. Pyll Ashta e Lqenit Mollës 2. Lugina e Stupës 3. Vreshta e Dedë Lushit Pepsumaj 4. Kullota Kodermartini

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

45


Kapitulli II

F

SHATRAT E SHOSHIT

1. Prashitje Gjoshajj (Zef Toka Mark Miruku) 2. Pejsazh lumor 3. Shkoza shekullore pas Malit të Shoshit vendpushimi i udhëtarve dukagjinas për ne Shkodër e kthim 4. Gështenjë shkullore Kodër Gurrë 5. Mruz shekullore i Gurrës 6. Livadhet e Mollës 2009(Tomë Kola,Gjelosh Marku, Gjon Vojvoda, Kole Kodrari, Prelë Milani

BRASHTA Brashta është një nga fshatrat më të kahershme të Pjetërshpanëve. Këtë e dëshmon më së miri rregjistri osman i vitit 1485 në të cilin rezulton Prashta (Brashta) me 4 zjarre (vatra) banimi dhe 2000 akçe të ardhura. Brashta e vjetër, Shoshi, Shëllia, Molla Bobi, Shala Lopçi, Mavriqi, Plani, Kiri, Xhani, Pogu, Prekali, Radoja, Fethi (Thethi), Salca, Mërturi, Nikaj, Bajka, Krasniqja, Toplana, Vilza, Raja të gjitha dikur kanë qënë nën zotrim të Pjetër Spanit, siç përmendet në dokumentacionin osman. Ata e kishin njohur sundimin osman qysh para vitit 1485, mundet edhe fill pas rënjes së Shkodrës. Këtë e dëshmon një shenim i defterit të rregjistrit të vitit 1485: “Sipas tij osmanët duhet t’i kishin pushtuar dhe vendosur garnizonin e vet ushtarak në kalanë e Mavriqit, që ishte kështjella qëndrore dhe e vetme në zotërimet e dikurshme të Pjetër Spanit, qysh para vitit 1485”1. Në vitin 1529-36 Brashta numëronte 10 zjarre kundrejt 8 zjarreve që numëronin Shoshi e Molla, duke u renditur e dyta pas Shllisë me 16 zjarre. “Me 1582 nuk përmenden zjarret e asnjërit prej këtyre fshatrave, sepse ishin kryengritëse” 2. Në këtë vit rezulton se Brashta kishte si të ardhura 1300 akçe. Ne nuk mund të themi në se janë shtuar zjarret apo janë rregjistruar zjarre dhe fshatra të reja pasi nuk dihet, por një shtim i barrës së fiskut në katër deri në pesë fish në pak dhjetëvjeçarë tregon ose për shtim të popullsisë ose rendim me te theksuar tatimesh. Brashta nga vitit 1628 kur përmendet te D. Vincenti, nuk del fare tek Gjeç Bardhi me 1638, as më 1640, del vetëm me 1745. “Në vitin 1768 Shoshi (Sciosci) së bashku me Prekalin dhe Brashtën figurojnë 189 shtëpi dhe 1013 fyrmë”3. Një gjë është e pakontestueshme; se jeta në këtë fshat ka vazhdur pa nderprerje, ndersa vllaznitë e Ndrevashës, Vukë Memës dhe Kokë Memës nuk dihet saktësisht se kur u bënë zotër të këtij fshati të banuar nga anas të tjerë të cilëve sot nuk u ka mbetë as shenjë kujtimi me përjashtim të tuallit me emrin Brashtë dhe të rrenojave të një kishe të vjetër në vendin e quajtur Curri i Kishës së Zojës në afërsi të Fuskës. 1 2 3

46

Prelë Milani

Prof. P. Selami “Studime historike”. Nr. 1972, fq 128. (Shih Deft osman. nr 17, f. 148) Kolë Luka - Treva e Pejtërshpanëve, Studime filologjike 1977, fq 171. Anon 1942. 393.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

47


KUFIJTË TOPONIMIK Brashta ndodhet në shpatin lindor të pellgut të Shoshit, ballëpërballë nga Perëndimi ka fshatin Ndreaj me të cilin i ndan sektori i rrjedhjës së mesme të lumit të Shalës. Në VP kufizohet me Shalën që nga livadhi i Dedë Mëhillit afër Qafës së Agrit dhe zbret vertikalisht për lug të kufirit deri në lumë. Në VL Brashta kufizohet me Mërturin, Qafë e Agrit - Livadhi i Prekë Nikës - Sukë e Kunorës - Qafë e Shteziqes. Këtu është pikë takimi (Shosh - Mërtur -Toplanë), pastaj kufiri vazhdon duke zbritur nga lindja drejt Toplanës, Shkallë Plakë, Rrasa e Mnerit, Tamruk -Qafë Mjet (Kufiri zbret thellë deri në homallat dushkore të Stapes), ngjitet lart në Kodër Plishit-Qafë e sipërme e Plishit - Shkuqi i Mark Dedës dhe së fundi livadhi i Bal Mark Milanit është pika ndarëse mes Brashtës, Pepsumajve dhe Toplanës. Në Jug dhe JP kufizohet me Pepsuamajt sipas këtij kufiri toponimik;Curri i KonakutMbasbranikut-Curri i rrasave të Zeza - Shteku i Qetës Madhe deri në lumë. Kufiri vazhdon më lart drejt Currit të Kolçit -Lami i Govadave - Curri i Palnave -Palna -Ashta e Palnave - Kodra e Kumbullave të egra-Gurra e Shkuqit

këto lagje Ndrevashaj, Vukaçë, Lugu i Kolçit, Shurlë, Rrethi i Brashës. Studjusi Mark Kurbini në vitin 1964 shkruan: 1-Rrethi i Brashtës kishte 7 shtëpi, 2-Vukaçi 5 shtëpi, 3-Kokaj 6 shtëpi (këtu kemi një pasaktësi duhet të kishte thënë Lugu i Kolçit dhe Shurla dhe jo Kokajt pasi Kokaj janë shumica edhe në Rreth të Brashtës) Ndrevashaj 7 shtëpi7. Në vitin 1980 1-Rrethi i Brashtës kishte 11 shtëpi 2-Lugu i Kolçit 5 shtëpi, 3-Shurla 4 shtëpi 4-Kodra e Lek Markut 5 shtëpi 5-Ndrevashajt 8 shtëpi.

Origjina e emrit Brashtë Brashta si shumë fshatra të tjerë të ish trevës së Pjetershpanëve është një djep në të cilin janë rritur anasit e hershëm (Pulatas me rrënjë të vjetra thrako-ilire) të zhdukur pa lënë gjurme, të cilët i dhanë edhe emrin këtij fshati që u bë pronë e zotëruesve të rinj; Ndrevashajt, Vukaçi dhe Kokajt, të gjithë pasues së Pep Sumës së Shoshit. Ky toponim që me lindjen e tij nuk ka pasë ndonjë ndryshim. Emri Brashtë thuhet në popull se rrjedh nga emri Ashtë (Pyllë), pasi vendi ku është i vendosur fshati ishte ashtë. Kështu nga toka e një fshati afër Ashtës me parashtesën B, për lehtësi theksimi, emri ka marrë trajtën tashmë solide Brashtë, ndërsa emri i përbashkët i banorëve të këtij fshati është brashtorë. Studjuesi Fran Luli duke iu referuar profesorëve të shquar Eqerem Çabejt e Aleksander Xhuvani për etimoligjinë e këtij emri nënvizon;”... E themi se Brashtë nga E. Çabej nxirret nga një bredhishtë dhe vetë bredh e merr një shumës metaforik i një bradhi të dikurshëm”4. Ashtu sikurse breshtë rrjedhë bredhishtë e vet nga një bredh me prapashtesën- shtë5. Duke bërë analizën e ketyre krahasimeve të Çabejt e Xhuvanit dhe Fran Luli arrin në përfundimin se: Atëhere edhe Brashtë duhet të rrjedhë nga një bredhishtë e dikurshme, ku grupi-dhishtë, u thjeshtua-shtë-, por Brashtë ruan trajtën primare me a të pametaformizuar, bredh te bredh-it. Gjithsesi kemi dy raporte të lidhur ngushtë njeri me tjetrin “Breshtë”, Bredhishtë, Brashtë:Bradhishtë, por i dyti është primar ndaj të parit6. Fshati shtrihet mbi një shpat, pjerrtësia e të cilit vjen duke u ngritur gjithnjë nga P në L. Shtëpitë janë të vendosura varg njera pas tjetrës duke filluar poshtë që nga afër lumit deri lart në Sukë të Shulës e Rreth të Brashtës, të cilat duke i vrojtuar nga larg të krijojnë imazhin e bukur sikur përqafohen me qiellin. Brashta kishte 4 5 6

48

Eqerem Çabej “St etimologjike”... II, fq 304 AleksandërXhuvani, Eqerem Çabej Prapashtesat. fq 87 Fran Luli St Filologjike 1990 nr. 3, fq 160.

Prelë Milani

Në vitin 1990 fshati Brashtë kishte 32 shtepia të shpërndara si vijon I-Rrethi i Brashtës kishte 9 shtëpi 1-Mark Ndue Ara 2- Kolë Ndou 3-Mirash Ndou 4-Marash Ndou 5-Gjegj Ndou 6-Pal Lulec Guri, 7-Kolë Pal Prroni, 8-Marash Vogël Prroni 9-Dedë Zef Prroni II-Lugu i Kolçit 6 shtëpi 1-Prekë Ujkë Ara, 2-Ndue Lulash Rrethi 3-Gjon Nikë Rrethi, 4-Tomë Nikë Rrethi 5-Vat Marash Lami 6-Mark Lulec Guri III- Shurla 3 shtëpi 1-Kolë Mican Ulaj 2-Palë Marash Ulaj 3-Zef Nikë Rrethi 7

Mark Kurbini. ”Shoshi” Dorëshkrim i daktilografuar, fq. 135 Arkivi i Muzeut Historik

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

49


IV-Vukaçi + Kodra Lek Markut 5 shtëpi 1-Kin Mark Deda, 2-Lulash Ndue Ara, 3-Kolë Prel Kroni 4-Mëhill Zef Ulaj, 5-Gjon Ndue Ara V-Ndrevashaj 9 shtëpi 1-Dedë Gjon Marashi, 2-Marash Pal Kodra 3- Kolë Ndue Nrevashaj 4-Zef Kol Papçi, 5-Gjin Kolë Papçi 6-Lulash Prek Oborri, 7-Nikollë Prekë Oborri 8- Lekë Marash Kroni 9- Sokol Marash Kroni Në dhjetor 2005 me daljën edhe të familjes së fundit të Kolë Prelës, Brashta çregjistohet (vdes) pas 520 vjetësh si qendër e banuar. TOPONIME Bregu i poshtëm te ura e Brashtës - Ura e Brashtës - Fusha e Elterit - Fusha e Shullanit - Bregu i Sipërm (tek Shtëpia e Mirash Ndout) - Kodra e Mbrapshtisë - Kodra e Zabelit - Kodra e Mark Vukës - Homallat e Elbit - Mbrapshtia - Rrgalla - Rogza - Shullani Ndermjet Currash - Rrathët - Rrahi i Palit - Homallat - Furra e Kolë Balës - Quku i Sutës - Tek Shëji - Tek Vidhat - Lagsina - Logu i Lajthiave Rrasat e Zeza - Qeta e Lekë Gjekut- Karma e Brashtës - Shteku i Rrathve - Curri i Gjatë - Curri i Lopëvet - Maja e Krysë - Maja e Rrathtorit - Curri i Mhilloshit Mbas Kullet- Homalla e Gjatë - Shkalla e Keqe- Guri i Derat - Te Shej - Gurra e Fuskës - Gurra Mbas Kishet - Gurra e Gjon Marashit - Gurra e Derrat - Gurrat e Kol Shalës - Logu i Ulkolajve - Fushë Dushe - Kodra e Vukës - Prroni i Cingulit - Kodra e Vneshtit -Nën Shpellë - Mbas Shpatit- Ara e Prekës-Kodra e Kolçit Suka e Shurlës- Kodra e Kulit (Kufi me Vukaçë) - Kodra e Lek Markut (Kufi me Ndervashaj) - Fuska - Lugu i Kolçit - Gryka e Brashtës - Shullani i Brashtës -Sterat - Shurla - Kuj i Kishës- Kryja e Brashtës - Suka e Thermës - Qafa Mjet- Shkalla e Keqe - Guri Uknikës - Rrethi Brashtës- Mrizi i Rrethit - Kodra e Madhe (kufi me Salcë) - Qafa e Streziqes - Logu i Kufinit (Kufi me Shalë) - Karma- Lugu i Kryqës -Shkami i Vogël -Kodra e Rrahishtave - Kodra e Qershizës - Pirrat - Lami i Madh - Rrasa e Krysë - Rasa e Brashtës - Shteku i Rrasës - Stapja -Fusha e Stapës - Logu i Brashtës (Livadhe) Kodra e Planave (kufi me Pepsumaj) -Shkuqi i Gjon Marashit - Rrahi i Shkuqit- Shkuqi i Prekë Ujkës - Plishi - Qafza e Plishit -Qafa Mjet- Qafa Mjet e Sipërme: 50

Prelë Milani

Shpellat: Shpella e Kolë Iballës afërsisht një km e gjatë dhe 10-15 m e gjerë gjendet në veri të fshatit- Shpella e Pren Ndocit Shpella e Zezë (rreth 15 m e gjatë dhe 4-5m e gjerë) Shpella e Nikë Babunit Shpella me derë VLLAZNIA NDREVASHAJ 1-Ndrevashajt janë vllaznia e parë e Brashtës 2-Vukë Mema Vukaçi, vllaznia e dytë 3-Kokë Mema Kokajt, vllaznia e tretë Vukaçi dhe Kokajt janë të Memaj pasi rrjedhin nga Memë Pepa, Ndrevashajt rrjedhin prej Vashë Pepës, ndersa të tria këto vllazni së bashku kanë një atë të përbashkët Pepë Sumën e Shoshit. Krahas Ndevashajve të Brashtës i njejti gjak janë edhe Ndevashajt e Gjocajve. ”Tradita gojore thotë se Ndrevashajt u ndanë tek Curri i Lacës, aty ku gjendej shtëpia e Marash Ndout të Brashtës. Një rrem i këtij fisi ka shkuar në Bob të Fierzës, të cilët sot janë rreth 50 familje si Nikë Smajli dhe Pjetër Smajli të cilët deklarohen si Ndrevashaj. Një pjesë e këtij fisi janë shkëputë nga Bobi i Fierzës dhe janë vendosë në Beltojë”8. Ulë Kolajt janë barku i madh i Ndervashajve të Brashtës. Nikë Ula (Lulash Preka)- Tuc Ula (babai i Marash Tucit i cili nuk la djalë). Gjokë Ula, shtëpia e Pjetrushit. Përpara 200 vjetësh kanë qënë të gjithë në një shtëpi së bashku. Pinjolli më i shquar i këtij barku është Marash Tuci që u vra duke luftuar në mënyrë epike në pazar të Shkodrës me asqerët e Ibrahim Pashës në vitin 1806. Shtëpia e Nikë Ulës: Lulash Prekë Oborri, babai i Gjeloshit Pëllumbit dhe Gjokës Gjelosh Lulash Oborri, babai i Kristjanit dhe Emiljanos Pëllumb Lulash Oborri, babai i Marledit dhe Fatjonit Gjokë Lulash Oborri, babai i Florinit Nikollë Prekë Oborri, babai i Gjovalinit (3 djem), Petritit (1djalë) Markut (1djalë) Shtëpia e Gjokë Ulës; Deli Pjetrushi Marash Pjetrushi Ndue Pjetrushi Tomë Pjetrushi Familja Deli Pjetrushit Pal Coli, babai i Marash Palit Marash Pal Kodra, babai Sokolit, Gëzimit, Petritit, Kujtimit, Dedës Sokol Marash Kodra, babai i Ardianit 8

Treguar nga Gjon Marashi, Lulash Preka dhe Marash Pali

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

51


Gëzim Marash Kodra, babai Kristjanit Petrit Marash Kodra, babai i Marjanit Dedë Marash Kodra, babai i Marselit Familja Marash Pjetrushit Gjon Marash Logu, babai i Kolës (pa trashigimtar) i, Dedës (me një vajzë) dhe Martinit. Martin Gjon Logu, babai i Marjos Mëhill Marash Logu, babai Lushit, Ndocit, Ndojës, Nikës, Markut Lush Mëhilli, Babai i Toninit, Skenderit, Fatmirit dhe Zefit. Ndoc Mëhill Logu, babai i Shkelzenit dhe Besardit Tonin Lush Logu, babai i Erikut. (Skenderi, Fatmiri dhe Zefi nuk kanë djem) Ndue Mëhill Logu ka lënë dy vajza Nikë Mëhill Logu nuk ka djalë. Mark Mëhill Logu nuk ka lënë trashigimtar. Familja Ndue Pjetrushi Ndue Pjetrushi, babai i Babunit Babun Pjetrushi, babai i Nikës Nikë Babuni, s’ la trashigimtar. Familja e Tomë Pjetrushit Tomë Pjetrushi, babai i Zefit Zef Toma la një vajzë (Dilën të martuar në Dardhe me Pal Ndoc Kodrën) Shtëpia Marash Keqanit, Ndrevashës Marash Keqan Ndrevashaj, babai i Ndojës Ndue Marash Ndrevashaj, babai i Kolës dhe i Marashit Kolë Ndue Ndrevashaj babai i Agustinit, Marash Ndue Ndrevashaj babai i Denisit Shtëpja e Kolë Balë Papçit: Kolë Bal Papçi, babai i Gjinit, Zefit dhe Pjetrit Gjin Kolë Papçi, babai i Ndojës (2 djem), Ndrekës, Prelës (1 djalë) Nikolinit, Tomës, Franit, Vatës. Zef Kolë Papçi, babai Nikës Fatmirit, Kolës dhe Gegës Nikë Zef Papçi babai i Eltonit Fatmir Zef Papçi babai Ledjanit Pjetër Kolë Papçi, babai i Mëhillit dhe Agustinit.

52

Prelë Milani

Shtëpia Mirash dhe Marash Ndue Kronit Marash Ndou babai i Lekës dhe i Sokolit. (Mirash Ndou nuk la trashigimtar) Palokë Nika, kusherini i tyre nuk la trashigimtar Lekë Marash Kroni babai i Dedës. Dedë Lekë Kroni babai i Xhuljanit dhe Ektorit Sokol Marash Kroni baba i Kolës, Klevisit dhe Klodjanit VLLAZNIA VUKAÇË I - Shtëpia e Vatë Gjonit: Mark Deda Lulash Ndou Pal Mirashi II - Shtëpia e Dedë Ndreut Prelë Pepa Marash Celi Zef Ndoci Familja e Mark Dedës Mark Deda, babai Ndocit, Dedës, Gjonit Zefit dhe Kinit Ndoc Mark Deda, babai i Lekës, Luigjit dhe Pashukut Lekë Ndoci babai i Gjinit dhe Gjonit Luigj Ndoci, babai i Aleksit e Arditit Pashuk Ndoci, baba i Gjergjit dhe Kolës. Dedë Marku, babai i Ndojës (një djalë), Shanit (një djalë), i Vatës (tre djem), i Hilës (s’ka djalë)i Nikollës (një djalë Dedushi Berdicë) Zef Marku e Gjon Marku nuk patën djem. Kin Mark Lera babai i Ndrekës dhe (Sokolit që vdiq i ri). Gegë Marku babai i Paulinit. Familja e Lulash Ndue Arës Lulash Ndue Ara, babai i Pjetrit dhe Mëhillit. Pjeter Lulash Ara, babai i Zefit Mëhill Lulash Ara, babai i Gjergjit Familja e Vogël Mirash Prronit Vogël Mirash Prroni, babai i Marashit dhe Zefit Marash Vogël Prroni, babai i Gjovalinit, Gjergji, Agroni, Sokoli, Aleksi Zef Vogël Prroni, babai Fredit dhe Ferdinandit

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

53


Familja e Kol Pal Prronit Kolë Pal Prroni, babai i Mëhillit, Palit, Kastriotit dhe Lazrit Mhill Kolë Prroni, babai i Klevisit Pal Kolë Prroni, babai i Kristjanit dhe Kolës Kastriot e Lazër Kolë Prroni janë akoma beqar. Familja e Marash Cel Lamit Marash Cel Lami babai i Dedës, Vatës, Nikës, Markut Deda Marash Lami, babai i Agronit, Gjonit, Prelës Ndoit Vat Marash Lami, babai i Gëzimit, Gjeloshit, Besnikut, Kolës, Vinçensit Nikë Marash Lami, babai i Kristjanit Mark Marash Lami, babai Emiljanos dhe Klodjanit Familja e Prel Pepë Kronit Prelë Pepa, babai i Kolës Kolë Prela, babai i Pepës, Prelës, Gjeloshit, Markut, Ndojës. Mark Pepa, vëllai i Prelë Pepës nuk la trashigimtar. Familja e Zef Lekës Zef Leka ishte babai i pesë djemëve Pjetrit (vdekë), Mitrit, Lazrit, Kastriotit dhe Agronit Zef Ndoci nuk la trashigimtar dhe shkon në tre brez me familjën e Marash Celit VLLAZNIA KOKAJ Shtëpia e Grimc Ndout Kolë Micanit Zef Micanit Dedë Ndrethit Familja e Dedë Ndrethit Dedë Ndrethi babai i Ndocit. Ndoc Deda nuk ka trashigimtar djalë Familja e Kolë Micanit Kolë Micani babai i Gjeloshit Gjelosh Kolë Kola babai i Benit, Ndokës, Zefit dhe Pëllumbit. . Ben Gjelosh Kola, babai i Kolës, Kostandinit dhe Klajdit. Pëllum Gjelosh Kola babai i Agustinit Ndokë Gjelosh Kola babai Elsonit Familja e Zef Micanit Zef Mican Kola, babai i Marashit, Franit dhe Mëhillit. 54

Prelë Milani

Marash Zef Kola, babai i Palit, Lekës, Martinit, Gjergjit Pal Marash Kola, babai i Mirit, Gjokës dhe Sokolit. Lekë Marash Kola babai i Vuksani, Nikolles, Aleksit Martin Marash Kola babai i Marjanit Gjergj Marash Kola, babai i Kevinit Fran Zef Ulaj, babai Tomës, Ndojës dhe Petritit Tomë Fran Ulaj, një djalë Xhuljon. Ndue Fran Ulaj, babai i Sokolit, Drilandit Mëhill Zef Ulaj, babai i Vatës, Markut, Dedës, Gjonit (një djalë) dhe Gegës Vatë Mhill Ulaj, babai i Agustinit dhe Emiljanit Shtëpia e Malës (Rrethi): Lulash Preç Rrethi, babai i Nikës dhe Ndojës. Nikë Lulash Rrethi, babai i Zefit, Gjonit dhe Tomës. Ndue Lulash Rrethi, babai i Palit, Markut, Lazrit, Gjergjit, Prekës, Hilës, Mirashit, Pëllumbit. Zef Nikë Rrethi, babai i Gjinit dhe Pjetrit Gjin Zef Rrethi, babai Nikolinit, Agronit dhe Aleksit Petrit Zefi, babai Emanuelit. Gjon Nikë Rrethi, babai i Kolës dhe Lulashit. Tomë Nika nuk la djalë. Pal Ndue Rrethi, babai i Toninit, Nikolinit dhe Gjovalinit Mark Ndue Rrethi, babai i Pashkos Lazer Ndue Rrethi, babai i Romit Mirash Ndue Rrethi, babai i Aleksit Prekë Ndue Rrethi, babai i Tonit, Marjanit Pëllumb Ndue Rrethi, babai i Zefit Gjergj Ndue Rrethi, babai i Ronaldos Hilë Ndue Rrethi, baba i Robertos Shtëpia e Pepë Martinit Ujkë Hasani Ndue Pjetra Lulash Bala Familja e Ujkë Hasanit Ujkë Hasani, babai i Prekës, Ndoshit dhe Voglit: Prekë Ujka, babai i Dodës, Ndojës dhe Sokolit. Dodë Prekë Ujka, babai i Pavlinit, Gjokës, Nikollës Nikollë Dodë Ujka, 2 djem Ndue Prekë Ujka, babai i Françeskut, Zefit dhe Emanuelit Sokol Prekë Ujka, babai i Renatos. Vogël Ujka tre djem, njeri nuk jeton. Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

55


Ndosh Ujka nuk pati trashigimtar. Familja Ndue Pjetër Arës Ndue Pjetër Ara babai i Markut, Kolës, Gjonit, Gjergjit, Marashit dhe Mirashit. Mark Ndue Ara, babai Franit, Pjetrit (nuk jeton), Gjinit, Lekës dhe Çunit. Gjin Mark Ara, babai i Antonit Çun Mark Ara, babai Markut Pjetër Mark Ara, babai i Mateos Kolë Ndue Ara, babai i Martinit, Sokolit, Frrokut, Pëllumbit. Martin Kolë Ara, babai i Viktorit, Valterit dhe Mikelit Sokol Kolë Ara, babai i Sebastjanit Pllumb Kolë Ara, babai i Emanuelit Marash Ndoue Ara, babai i Zefit, Bardhokut, Ndokës (vdekë), Prekës, Kristjanit Zef Marash Ara, babai i Françeskut Mirash Ndue Ara babai i Lazrit (nuk jeton), Gjokës, Prelës. Gjokë Mirash Ara babai i Valentinit dhe Valmirit Gjon Ndou, babai i Sadikut Sadik Gjon Ara, babai i Gabrielit. Gjergj Ndou, babai i Mëhillit, Pashkut dhe Nikës Familja e Lulash Balë Prronit Lulash Balë Prroni babai i Cocit, Markut, Zefit, Ukës. Coc Lulash Prroni, babai i Kujtimit. Mark Lulashi, babai i Balës (dy djem), Prelës (një djalë) dhe Nikës (një djalë). Zef Lulashi, babai i Pjetrës, Tomës dhe Dedës Dedë Zef Prroni babai i Pashkut (që nuk jeton) Ndojës Gjeto Zef Prroni (një djalë) Ukë Lulashi nuk la trashigimtar Shtëpia Nikë Martinit (Mëhill Kola, Bub Kola) Familja e Mëhill Kolës Bub Kola: babai i Pjetër Bubit që nuk la trashigimtar Mëhill Kola: babai i Dedës Lulecit, Likut dhe Lushit këta të dy të fundit pa trashigimtar. Dedë Mëhill Guri babai i Ndrekës, Linit dhe Mëhillit. Lulec Mëhill Guri, babai i Markut dhe Palit. Lin Ded Guri, babai i Dedës, Agronit, Geges Benit (një djalë). Ndreka dhe Mëhilli nuk kanë trashigimtar. Mark Lulec Guri babai i Franit, Gjinit, Gentit. Pal Lulec Guri babai i Toninit dhe Ndojës 56

Prelë Milani

MIGRIMET E PARA Ndue Logu 1947 Tiranë Ndoc Deda 1950 Elbasan Dedë Marku 1955 Berdicë Vogël Ujka 1960 Shkodër Zef Marku 1960 Shkodër Gegë Marku 1960 Lezhë Ndoc Logu 1960 Laç Martin Logu 1960 Fier Mark Lulashi 1970 Tropojë Zef Lulashi 1970 Tropojë Ndrekë Deda 1970 Shkodër Zef Leka 1970 Tropojë Migrimi në vitet tetëdhjetë 1

Lush Mhill Logu

Velipojë

Pashko Dedë Prroni

Vaudejës

2

Lin Dedë Guri

Shkodër

Mhill Dedë Guri

Shkodër

3

Lekë Ndoc Deda

Bushat

Pjetër Lulash Ara

Velipojë

4

Pashuk Ndoc Deda

Bushat

Pjeter Kolë Papçi

Shkodër

4

Luigj Ndoc Deda

Shkodër

Mark Marash Lami

Velipojë

6

Fran Mark Ara

Shkodër

Fran Zef Ulaj

Tiranë

7

Pjeter Mark Ara

Shkodër

Tomë Fran Ulaj

Triranë

8

Lekë Mark Ara

Shkodër

Ndue Fran Ulaj

Tiranë

9

Gjin Mark Ara

Shkodër

Petrit Fran Ulaj

Tiranë

10

Çun Pjetër Ara

Shkodër

Nikë Marash Lami

Velipojë

11

Dedë Marash Lami

Velipojë

Venbanimet aktuale 1

Pal Marash Kola

Shkodër

55

Mirash N Rrethi

Velipojë

2

Lekë Marash Kola

Shkodër

56

PëllumbN. Rrethi

Velipojë

3

Miri Pal Kola

Shkodër

57

Gjeto Ded Prroni

Vadejës

4

Gjokë Pal Kola

Greqi

58

Bal Mark Prroni

Shkodër

5

Sokol Pal Kola

Itali

59

Prelë Prroni

Shkodër

6

Martin Marash Kola

Itali

60

Tomë Prroni

Shkodër

7

Gjergj Marash Kola

Torovicë

61

Pjeter Zef Prroni

Shkodër

8

Tomë Fran Ulaj

Tiranë

62

Tomë Zef Prroni

Shkodër

9

Ndue Fran Ulaj

Tiranë

63

Marash V Prroni

Torovicë

10

Petrit Fran Ulaj

Itali

64

Zef Vogël Prroni

Shkodër

11

Mëhill Zef Ulaj

Shkodër

65

Zef Mark Deda

Shkodër

12

Vat Mëhill Ulaj

Itali

66

Lekë Ndoc Deda

Bushat

13

Gjon Mëhill Ulaj

Itali

67

Ndoc Deda

Bushat

14

Mark Mëhill Ulaj

Itali

68

Ndue Deda

SHBA

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

57


15

Gegë Mëhill Ulaj

Itali

69

Djali Shan Dedës

Itali

16

Dedë Mëhill Ulaj

Itali

70

Vat Deda

Shkodër

17

Ben Gjelosh Kola

Angli

71

Hilë Deda

Gjermani

18

Ndokë Gjelosh Kola

Tiranë

72

Nikollë Deda

Berdicë

19

Zef Gjelosh Kola

Tiranë

73

F. Geg Markut

Lezhë

20

Pëllumb Gjelosh

Tiranë

74

Ndrekë Kin Lera

Shkodër

21

Zef Nikë Rrethi

Bardhaj

75

Pjetër Lulash Ara

Velipojë

22

Gjin Nikë Rrethi

Bardhaj

76

Mëhill Lulash Ara

Velipojë

23

Gjon Nikë Rrethi

Bardhaj

77

Lekë Mark Kroni

Shkoder

24

Paulin Dodë Preka

Itali-Dr

78

Sokol Kroni

Shkodër

25

Ndue Prekë Ujka

Itali-Dr

79

Dedë Lekë Kroni

Shkodër

26

Sokol Prekë Ujka

Itali Dr

80

Zef. K. Papçi

Shkodër

27

Mark Lulec Guri

Shkodër

81

Pjetër Kolë Papçi

Greqi

28

Fran Mark Guri

Shkodër

82

Gjelosh. L. Oborri

Shkodër

29

Lin Dedë Guri

Shkodër

83

Pëllumb. L. Oborri

Velipojë

30

Dedë Lin Guri

Tiranë

84

Gjokë. L. Oborri

Itali

31

Mhill Dedë Guri

Australi

85

Sokol. M. Kodra

Shkodër

32

Agron Lin Guri

Shkodër

86

Gëzim. M. Kodra

Shkodër

33

Dedë Marash Lami

Velipojë

87

Dedë. M. Kodra

Shkodër

34

Ben Lin Guri

Shkodër

88

Petrit. M. Kodra

Shkodër

35

Ndrekë Dedë Guri

SHBA

89

Kolë N Ndrevashaj

Shkodër

36

Nikë Marash Lami

Velipojë

90

Mirash Ndrevashaj

Shkodër

37

Vatë Marash Lami

Velipojë

91

Nikollë Prek Oborri

Shkodër

38

Mark Marash Lami

Grqi

92

Gjovalin N Oborri

Shkodër

39

Ndue Lulash Rrethi

Velipojë

93

Kolë Ndue Ara

Berdicë

40

Mark Ndue Rrethi

Velipojë

94

Kujtim. M. Kodra

Berdicë

41

Pal Ndue Rrethi

Velipojë

95

Skender Logu

Itali

42

Gjergj Ndue Rrethi

96

Fatmir Logu

Itali

43

97

Nikë Logu

Kavajë

98

Ndoc Logu Laç

Laç

45

Pal Lulec Guri Sokol Ujaka Shkodër Lazër Ndue Rrethi

Velipojë S h . Vjeter Shkodër Itali

99

Martin Gjoni

Fier

46

Prekë Ndue Rrethi

Greqi

100

Martin Kolë Ara

Berdicë

47

Kujtim Prroni

Shkodër

101

Sokol Kolë Ara

Berdicë

48

Ndue Dedë Prroni

Vadejës

102

Marash Ara

Grudë

49

Hilë Rrethi

Greqi

103

Gjokë Ara

Grudë

50

Sadik Gjon Ara

Greqi

104

Gjon Ndue Ara

Shkodër

51

Frrok Kolë Ara

Itali

105

Ndue Ara

Shkodër

52

Pëllumb Kole Ara

Berdice

106

Tonin Logu

Shkodër

53

Gent Mark Guri

Greqi

107

Zef Logu

Itali

54

Petrit Nikoll Oborrr

Shkodër

108

Mark Nikoll Oborri

Shkodër

44

58

Prelë Milani

MOLLA Fshati Mollë nuk ka patur ndonjë emër tjetër në të kaluarën, as ndonjë ndryshim nga emri i sotëm. Molla del si fshat në defterin e Rumelisë qysh në 1529-36 me 8 zjarre dhe 340 akçe të ardhura (fl. 315). Në defterin e vitit 1582 nuk përmenden fare zjarret, por shënohet 2000 numri i akçeve (Defr. 1582. f. 257260), afërsisht 5 herë më i madh është numri i rentes monetare. Te D. Vinventi shënohet Mola me 1628 (Rel. I/25/171). B. Orsini Relacione te Injac Zamputi, (16446, f. 387) Sh. Gospari me 1671 Mola me 6 shtëpi dhe 40 frymë (Gaspri 1930. f. 496, Hylli Dritës nr IX, fq, 497). Me1695-6 te Orsigliada Mola. Identifikimi i Mollës si vendbanim bëhet edhe nga Nopça (Norddalbanien, f. 82). Armaro (f. 83). K. Ulqini (“Kumtari”, f 111) dhe së fundi K. Luka (“Studime Filologjike” nr 1971, f. 148). Duke cituar këto konfirmime, arrimë në konkluzionin se Molla del për së pari në dritë në vitin 1529-36 në Pjetërshpani dhe është aty prap 46 vjet më vonë, me 1582, humb për shkaqe të padituar, nga optika e relatorëve dhe del përseri në Pult në vitin 1628. Në gojën e nje relatori të huaj Orbis Seraphicus, Molla përcaktohet si fshati i parë i Shoshit. Por po ta shikojmë me 159-36, kjo nuk mund të krahasohet, pasi na del po me atë madhësi sa Shoshi. (Shoshi, 8 e Molla 8 zjarre). Studjuesi Kolë Luka nxjerrë një konkluzion të drejtë kur thotë:”Kjo nuk mund të bëhet një me Mollën që ka Defteri i vitit 1485, sepse kjo Mollë nuk është fshat, por kullotat e fshatit Vilzë të Drishtit. Ky është një toponim tjeter”9. Molla e djeshme dhe e sotme e Shoshit gjendet e vendosur në JL të Shoshit, ulur “këmbkryq” mbi një masiv shkëmborë në lartësi 700-800 m lartësi. Duke qënë një nga fshatrat më karakteristik të Shoshit, ngjason si akropoli i një kalaje fantastike natyrore, në të djathtë të rrjedhjës së poshtme të lumit të Shalës, përballë masivit gjigand të Cukalit. Një ballkon me fushë pamje të gjerë, nga ku vrojton si në shpatull të pulës gjithë Shoshin, Dushmanin, Vilzën deri në fshatrat e Pukës dhe nuk ke nga të depërtosh në atë fortesë vetëm përmes dy shtigjeve shumë të ngushta dhe lehtësisht të vezhgueshme nga vendasit. Armao dhe më pas Nopça besonin se duke parë izolimin dhe mundësitë e pakta për të hyrë në këtë vënd, ky fshat i sherbente fisit të Shoshit si vendstrehim në përjudhat e ndjekjeve turke10. Konkluzioni i Nopçës nuk ka nevojë për asnjë koment, Molla ka qënë fortifikatë natyrore e Shoshit gjatë shterngatave të herë pas herëshme historike. Ky fashat ka një legjendë sipas së cilës thuhet: ”Aty fillimish ka patur vetëm një rrënjë- mollë dhe se shtëpia e parë që është themelue është vëndosur te molla dhe më pas terreni rreth së cilës janë shtue shtëpitë, është quajtur Mollë”11. Banorët e hershëm të këtij fshati quheshin Molliq, thuhet në traditën gojore. Ata ishin Pulatas të vjetër (thrako -ilir), saktësisht nuk dihet se nga ishin ngulitur këtu, (legjenda, udhërrëfysi i vetëm që kemi; thotë se ishin nga Malsia e Rekës). Emrin ky fshat e ka marrë nga këta banorë, pasi banorët e sotëm të Mollës (Jakaj dhe Ulçaj) janë të ardhur vonë nga teritori i Gjytetzës, fis i Mustaf Hysës së Pepsumajve vëlla me Dedë Mustafën (Aliaj) Demë 9 10 11

Kolë Luka “Treva e Pjetershpanëve”, Studime Etimologjike, fq 148. Frac Nopça :”Nordalbanien”, f. . 82 Mark Kurbini “Historiku i Shoshit”Studim i dakdilografuar 1964, fq. 132. Arkivi i Muzeut Historik Shkodër.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

59


Mustafën (Demaj). Molla e vjetër pulate siç del nga një shkrim i vitit 1671 mbi Shqipërinë, i Arqipeshkvit të Shkodrës Sh. Gaspri, i cili përmendë ketë fshat me 40 frymë dhe një kishë të kushtuar Sh’Henrrikut, rrënojat e së cilës shihen ende”12. Në Mollë kanë sherbyer disa klerikë në përjudha të ndryshme si At, D. Passi (1637), At’Genovizi, Fra Antunoviçi, At’Benedetto da soligo, At’ Bonetti. (Pater Cordignoano, F, Missione, Volante secondo Padre Domenico Passi, ne. fq 87)13. Mbledhësi i mitologjisë së maleve tona At’Benardin Palaj kur flet për legjendat e fisve të veriut sipas kujtesës popullore thotë:”Gjol e Pepë Suma, të nipat e Mark Ditës, zunë vend në Kodër të Shënqurkut në Shosh, ku gjetën Karmasorin e Drogobatin, që i dyndën me luftë e ma vonë u morën vendin”14. Legjenda e vjetër na tregon duke lënë pas disa pse-he enigmatike që nuk jemi në gjendje t’i zgjidhim dot. Drogobat është emri i një patalogu (djerrinë) të vogël vetëm disa metër në të hyrë të fshatit Mollë. Një toponim i vjetër që askush nuk ia din kuptimin, por po t’i rreferohemi gojëdhënës së vjetër të mbledhur nga Palaj, imagjinata logjike na shpie të arsytojmë se ky toponim, është emertesë e atyre banorëve anas që gjetën në Shosh, pasardhësit e Pepë e Gjol Sumës. Gojedhena e mbedhur nga Palaj në vitet tridhjetë të shekullit të kaluar, ka ardhur duke u zbehur në memoristikën e brezave të sotëm, prandaj nuk jemi në gjendje të japim një verdikt në se toponimi Dragobat ishte vendbanimi i (drogobatësve), ashtu siç ishte vendbanimi Mollë i (molliqëve) të përzënë apo thjeshtë një toponim gjeografik. Deri sa Drogobati është në fshatin Mollë, këtë toponim e kemi dhuratë nga anësit e vjetërt të Mollës, të cilët janë të konfirmuar me dokument shkresor historik, por nuk përjashtohet mundësia se aty krahas molliqëve, mund të ketë patur ndonjë gjini tjetër me emrin Drogobat. Çobanët e Molliqve, nën Mollë afër lumit, gjatë kullotjes së bagëtive u zunë me çobanët e Pepsumajve, zënka u shoqërua me shkëmbim zjarri ku mbeti i vrarë Ded Leka i Pepsumajve. Atij vendi që atëherë e sot i ka mbetur emri “Vau i Dedë Lekës”. Gojëdhëna e gjallë popullore thotë se banorët e vjetër të Mollës duke parandjerë pasojat e rënda të ndëshkimit që do t’i priste, ikën natën duke e braktisë fshatin. Pepsumajt kur dolën për t’u hakmarrë nuk gjetën aty asnjë njeri të gjallë. Atëherë dy nga 4 vëllezërit (Jaku dhe Ula) qëndruan aty dhe ngritën fshatin e tyre, Mollën e re të Shoshit. Kufijtë toponimik të Mollës Fshatrat me të cilat kufizohet Molla (per shefi) janë Toplana, Dushmani dhe fshatrat e Shoshit, Guri Lekës, Gjytetza (Pepsumjat) dhe Brashta. Maja e Shkuqit- Maja e Skakut, Curri i Çardakut -Curri i Qershisë- Curri Kapitit-Curri i Bretkut dhe së fundi shkalla e Gargullit janë pikat që e ndajnë Mollën e Shoshit me Toplanën. Maja e Komlemit- Qafa e Shkambit- Redika-Maja e Dushmanit janë kufijt e Mollës me Dushmanin. Molla kufizohet me Shllakun në Cukal. Molla e Gjytetza 12 13 14

60

Sh. Gaspari, 1930, fq. 496. Anton Kodrari Gazeta”Dukagjini”. Qershor 2007. Benardin Palaj “Mitologjia e gjallë e maleve “Visaret e Kombit” vëllimi 11, fq. 69.

Prelë Milani

janë dy pjesë të një të tëre. Maja e Mureve- Shkëmbi Mbrapshtisë - Stera-Curri i Katërviçit të Vogël, të poshte e në Va të Ded Lekës (Kjo pjese nga Curri i Katerviçit deri në lumë, tërsisht e pakalueshme) është kufiri nga V-JP mes Mollës dhe Gjytetzës. Në V dhe VL nuk ka ndonjë kufi shumë të përcaktuar qartë pasi kalon nëpër territore me reljev të thyer e nëpër mal me re (të pandarë, i gjithë bashkësisë fshatare). Gjithsesi Mbrapshtia deri pak poshtë në drejtim me stanin e Zef Markut (sipër Rrugës gështenjave) është e Gjytetzës, pastaj kufiri vazhdon për kreshtë të qafës së Lisit Mollës- në Quk të Qershisë-Rrugës së Gurrës së re dhe në Qetë Krapesë. Këtu kjo shpatinë dhe kroni i Gurrës së re janë të Mollës. Në këtë krua mbushnin ujë deri nga 25 korriku stanet e Qafës së Lisit të Mollës, pastaj uji pakësohej dhe Qafa e Lisit të Mollës mbushte ujë tek Vajzit në Shtretna. Gjithë Shkami i Kuq është i Pepsumajve, një vend i ashpër por me kullota dhe homalla shumë të mira frashri për dhitë dhe delet. Pjesën e poshtme, të Prozhmit pas livadhit të Prelë Mirashit (të Shkamit Kuq) e ka Molla, më lart deri në Gryka, pas Livadhit të Gjatë dhe grykës së Logut është teritor i Pepsumajve. (Shih kufirin e bjeshkës). Me gurin e Lekës, Mollën e ndan lumi. Me Brashtë- Maja e Shkuqit- Kodra e Kumbullave të egra-Kodra e Logut L’qenit. Molla në të djathtë të Lumit të Shalës dhe Guri i Lekës përballë në të majtë, dy fshatrat e ekstremit JL të pellgut gjeografik të Shoshit. Fshati më i afërt i Mollës është Gjytetza (Pepsumajt) mbi dy orë rrugë këmbësore me ulje e ngjitje vertikale në një terren shumë të thyer. Kurse distanca në vijë ajrore është shumë e shkurtër, prandaj gjithmonë në të kaluarën Molla e Gjytetza kanë komunikuar me zë, përkundrejt njeri- tjetrit si nga “Ballkoni i katit të parë ne ballkonin e katit të pestë në pallatin perballë” si dy pallate gjigande natyrore. Çdo lajm i rëndësishëm (vdekje, bashkimi, potere etj) jepej me zë piskamë maja krahut. Në Mollë i bëzahej shtëpisë së Dakës ( gjeneratat më të fundit kanë qënë Ndosh Lulashi, Pjetër Koca e më pas Dedë Kola). Në Gjytetza, Pepsumaj i bëzahej shtëpisë së Alisë (Lekë Prelës, Vuksan Lekës- Lulash Vuksanit etj). Gjithmonë i thirrej vetëm një personi. “O mo-re Pje-ter Ko- caaa”! Nuk kishte fare rëndësi në se ky ishte, apo nuk ishte në shtëpi, pasi për t’u përgjigjur, përgjigjej kushdo që e dëgjonte zerin i pari në katund. Pala tjeter që dëgjonte thirrjen përgjigjej, Ooo, ç’thu-moreee (ç’ka po thu-e) (shkurtohej nënvizimi im PM). Thirrësi, pasi dëgjonte më vëmendje përgjigjen “marrje”, mbushej mirë me frymë dhe në mënyrë përfekte artikulonte lajmin me një intonacion të qartë për degjuesin në distancë 3-4 km në vijë ajrore edhe në kushtet e motit më erë dhe lagështirë. Ooo ka dekë. Ko-lë Ni-ka -i -Lek-ajt, Sha-lës- e -hyn nes-ër në dhe -moreee. “Kur marrsi nuk ishte i qartë për marrjen, për t’u qartësuar thoshte: Ooo si the mo-reee! Dhënsi i lajmit ishte i detyruar të përseriste prap në mënyrë më të shkoqitur nga e para lajmin. Ndodhte shpesh që për shkak të kushteve të papërshtashme atmosferike kur ajri është i ngopur me lagështi dhe me erë që “intermezoja” vazhdonte disa herë. Herën e dytë a të tretë ose të disatën rradhazi, marrsi e “paralajmëronte”. Nuk e di ç’ka je ka thue more”. Dhënësi ose karikohej në maksimum ose kur nuk ishte shumë profesionist i vinte në ndihmë një i dytë dhe jepte lajmin. Kur lajmi dëgjohej saktësisht, marrësi thoshte: “Ooo Nje-va mo-re. Nje-vaaa”. Kjo mënyrë komunikimi është operistike për nga vokacioni, e lashtë e Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

61


madhështore sa vetë historia e banorëve të malit, praktike si më s’ka në kushtet e një jetese arkaike në amplitudave maksimale të përthyerjes së terrenit të banuar alpin. Kjo mënyrë komunikimi ka qënë nderlidhja më e shpejtë mes gjitha lagjeve e mahallëve të Shoshit njëra me tjetrën, apo të fisit me fiset e tjerë (Shalë-Nikaj, Toplanë, Mërturë, Kirë etj) deri në vitet e çlirimit. Për shkak të kushteve specifike (të Mollës) kjo mënyrë komunikimi Mollë - Gjytezë është ruajtur si rudiment edhe kur kishte korrjer telefoni në vitet 1984- 1992, vazhdoi edhe pas prishjes së telefonisë kabllore deri në vitin 2001 kur Molla u boshatis përfundimisht. Në Pepsumaj janë shquar si thirrësa me famë Prelë Mirashi, Zef Prela i biri, deri në vitet 70 dhe Mark Balë Milani nga vitet 70-90-të i cili ka thirrur me mijëra herë duke dhënë qindra lajme në çdo stinë të vitit. Në Mollë ndër brezat e vonë vlen të veçohen Dedë Kola, Sokol Nika, Kolë Zefi etj. Për të shkue në Mollë nga qendra e Shoshit duhet të udhëtosh drejt Kodrës së Pepsumajve dhe pas 40-45 minutash mbrrin në Gjytetza, pastaj prej aty ulesh tëposhte e në breg të lumit, ku gjendet Ura e Pejës e ndertuar nga Begollajt e Pejës gjatë konfliktit ushtarak me Bushatlijtë e Shkodrës. Shoshi duke mbajtur anën e Bushatlijëve në këtë konflikt u detyrua të shpërngulet nga zemra e fisit në Mollë e më pas në Komne (Një rryp shkembi i pyllëzuar vetëm me një hyrje të ngushtë këmbësore pertej lumit perballë faqes Lindore të Mollës) për t’i shpëtuar hakmarrjes shpaguese të Begollajve gjakatarë. Me qëllim që të kalonte ushtria e armatosur me topa të artilerisë malore siç thotë tradita gojore u ndertua kjo urë e cila u pagëzua me emrin “Ura Pejës”. Këmbësori pasi kalon urën e Pejës duhet të jetë i parapërgatitur se ka përballë një malore plot dredha, djersitëse, aq sa të ngulshon fryma. Një udhë rraskapitëse për një që shkel për herë të parë në të. Një martonë sportive me kapërcim pengesash për udhëtarët e përhershëm e këmbëlehtë të këtij fshati. Udhëtari i nisur nga Gjytetza kalon T’Thorën e urës, Homallat, Ujthin dhe në Fushë të Bathës në një patolok tek stani i Vuksan Lekës (Lulash Vuksanit) ka qënë pushimi i parë. Aty pushonin këmbësoret, ulnin barrën e shpinës, ndiznin ndonjë cigare dhe duke soditur Pepsumajt që gjenden krejt përballë ia merrnin shtruar kuvendit, duke mos menduar fare malorën më të fortë që i priste, Brisë së Ahit të Madh. Përpara se të ngjiteshe kësaj malorje duhet të kaloje një terthore të avashtë, Lera, (Fushë Bathës), Kodra e Rogës, te Palna, prroi i Palnës, Brija e Ahit të Madh, një vend i mbyllur komplet me aha shekullor sa në çdo ore të ditës gjendesh i ledhatuar nga hija dhe flladi i tyre çlodhës që udhëtarin e lehtëson si me i heqë zhabën prej shpinet. Në krye të Brisë së Ahit të Madh (të mëdhenj janë të gjithë ahat, por ai i madhi fort nuk ekziston më) gjendet një kryq që quhet Elteri i Rrahit. Përpara elterit bajnë kryq e pushojnë udhëtarët edhe një herë. Uji do iu dukej më të mirë se mjalti, por Zoti nuk ka mënduar për një gjë të tillë, prandaj kush e pin, dredh edhe nga një tjetër cigare, shkëmben ndonjë fjalë ose hokë dhe duke thënë;- nimo bafti Zotit! niset të përshkojë segmentin e fundit të rrugës e cila vijon nga Elteri i Rrahit - Kodra e Rrahit të djegun -Sterë e Katerviçit, një shteg i ngushtë që kapton masivin gelqeror të Katërviçit. Deri më 1974 kur u zgjerua, për të kaluar edhe njëthundrakët ka qënë një sterë shumë e rrezikshme edhe për këmbsoret të cilët duhet të kalonin në disa shlorakë druri të lidhur me guzhma thanet të cilët shërbenin si kcima tangencial 62

Prelë Milani

faqës së frigshme të shkëmbit mbi 25 m humnerë poshtë tyre. Curri i Katraviçit (Vogël). Prroni i Kolë Pepës, mbledhë si një lug mulliri, gjithë gurët që rrezoheshin nga shpati i thatë dhe i djegur i Majës së Mureve. Prroni i Kolë Pepës, i mbeti kështu së aty është rrëzuar shumë dekada më parë nji njeri i quajtur Kolë Pepa. Ky vend i frigshëm në verë nga gurët dhe i tmerrshëm në dimër në kohë ortiqesh. Kur kalon këtë përrue je i detyruar ti ngjitesh një malorje të shkurtër me pjerrtësi rreth 70 gradë, pastaj vjen Curri Zermçë-Shkallza-Styllë e vogël, Kryqëza - Lugu i ShkozësDrogobat dhe më në fund “ishulli i thesorit shkëmbor”. Molla fshati më i përqëndruar i Dukagjinit. 12 shtëpi ngjitur njera me tjetrën sa kur shkoje për vizitë tek njeri nuk kishe nga ia mba, pa u përshëndetë me gjithë katundin. Për të mbrritur në Mollë me kafshë me ngarkese, qe dhe lopë (deri 1974) ishte një rrugë tjetër më e gjatë e cila ndahet me rrugën më të shkurtër në Kodër Rrahit Djegun - Sukë të Mollës - te Dardhat (në Qafë Lisi të Pepsumajve), ngjitet lart në një shpatinë ahishte në Qafë Lisit Mollës -Kodër Dakës - Shtretna - Vajzi - Gerbetë, Shtegu i Krapejve - Prroni i Plepit- Kodra e Gjetheve - Shtegu i ngushtë - Rrasa e keqe - Kurtha e Gjelit - Çungje - Mollë. Kjo rrugë për t’u përshkruar nga Qafa e Lisit në Mollë don 1, 5 orë. Pas hapjes së rrugës së re të Qetave të Mollës në vitin 1974 (për herë të parë për kafshë me ngarkesë), rruga e Vajzit e humbi rëndësinë që kishte pasur dikur në të kaluarën. Në vitin 1974 në kohën e Koperativës bujqësore, kur kryetar ka qënë Halil Vogli u hap rruga e re e Qetave të Mollës (për kafshë me ngarkesë). Në vitin 1975 duke qënë se ishte fshati i vetëm më i largët i Dukagjinit i paelektrifikuar, ndriçimi elektrik është bërë me motorr diezel, motorristi i parë ka qënë Gjon Zef Kodrari dhe furnizuesi i tij me karburant Nikollë Mark Kreniku, i cili për një normë e gjysëm (ditë pune) transportonte nga Ndreajt në Mollë, një ditë po e një ditë jo 40 kg naftë me shpinë. Në fund të vitit 1983 dhe fillim të vitit 1984 është ndertuar linja elektrike trefazore. Pepsumaj -Mollë -Guri- Lekës, mbi 10-15 km për 13-15 familje. Në vitin 1984 është ndertuar gjithashtu edhe linja telefonike, dhe me 1987 edhe dyqani me artikuj të përzier industrial e ushqimorë. Molla ka pasë gjithashtu shkollën e vet fillore qysh në vitin 1963. Mësuesi i parë ka qënë Zija Barbullushi nga Shkodra, për t’u pasuar me Mëhill Lekë Camën 1964 (Koder Shëngjergji), Zef Xhurin, Pashko Bigën, Zef Podin, Martin Mollën, Vatë Rrasarin, i pari mësues vëndas, Pashko Krenikun dhe se fundi Marta Qarricën. Ky fshat kishte infermjerin e vet, për disa dekada, ka qënë Nikë Zefi i Toplanës pastaj Drita Shkollari. Si këshill ka qënë gjithmonë së bashku me Pepsumajt (Nikë Pali, e Pëllumb Lulash Urani) qënë kryetarët më jetëgjatë Si brigadë ka qënë herë më vete (autonome), më shumë me Pepsumajt dhe ndonjëherë edhe me Brashtën. Si organizatë partie ka qënë me Brashtën, Gjon Nikë Rrasari, Vatë Mark Qarrica dhe Halil Fran Shkollari, kanë qënë antarët e vetëm të partisë së ketij fshati. Gjoni dhe Vata kanë qënë edhe sekretar organizate për disa vite. Molla e Shoshit ka sipërfaqe të kufizuar toke, pak ara (veç 20, 5 dynym) të sistemuara mjeshtrisht, të mbështetura sipër një curri shkëmbi, të gjitha mbi ujë me rendimente të ulta, falë mëshirës së natyres, por grosha, misri dhe patatet kanë qënë të një cilësie të veçantë. Sipërfaqe më të konsiderueshme toke Molla ka pasë në Vrri Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

63


(Zgiboxë) 21 dynym, Nënplep 6 dynym, Qafa e Lisit të Mollës 37 dynym, Logu i L’qenit 4 dynym tokë e re e përfituar në koperativë. Me Mollën në një brigadë kanë qënë edhe Tokat e Blinit (11, 5 dynym dhe Guri i Lekës 14 dynym, Kodra e Kujtit 3, 5 dynym (këto i përkasin Pylajve). Molla ka qënë kryesisht fshat blegtoral, kanë dominuar të imtat mbi 600 krerë (kryesisht dhi) përpara viteve të kolektevizimit (1960-1967). Numri i bagtive të trasha ka qënë i kufizur mbi 60 krerë lopë e qe dhe vetëm 2-3 njëthundrakë të kushtëzuar nga terreni i thyer. Në vitet tetëdhjetë pothuaj çdo shtëpi kishte mushkën e vet. Në kohën e Koperativës Bujqësore përseri Molla kishte një peshë të ndjeshme në numrin e krerëve 160 krerë dhi 50 krerë dele, 14 krerë qe15. Molla ka pasuri kullosore si Zgiboxa, Nën Plepi, Curri i Plepit, Nën Molla, Qafa e Lisit me mbi 50 dynym kostarë, ograja (megja) dhe livadhet e famshme të Mollës me mbi 250 dynym kullota verore, nga të cilat mbi 200 dynym janë kostit për bazë ushqimore për stinën e dimrit16. Qendra e banuar e fshatit Mollë shtrihet sipër një kodre të butë të mbuluar me gjelbërim drurësh frutorë, dhe padyshim është fshati më fotozhenik i Shoshit, pasi shtëpitë janë të ngritura pranë hundë më hundë, pranë e pranë njera- tjetrës si në ndonjë lagje të vjetër qytetase të Beratit apo Gjirokastrës. Në krahun e djathtë të Mollës si një piramidë hijerendë i bën roje maja e Styllës, një masiv i tëri karbonitik i epokës së mesozoikut, ndërsa në gjysëmdistancë poshtë kësaj maje qëndron thikë përpjetë Curri i Sokolit, i cili duket sikur qendron varur pas masivit të madh mëmë si karabushi pas kumbonës. Poshtë fshatit në distancë 200-250 m ndodhet e vetmja arterje jetëdhënëse ujore, një krua me pak ujë i cili nuk shterron kurrë ndonëse në kohën e thatësirave cerrleku i tij nuk është më i trashë se gishti i madh i dorës. Uji buron nga masivi flishor dhe është shumë i lehtë, i freskët dhe i shëndetshëm për organizmin. Mollçorët kanë vuajtur gjithmonë për ujë, por kur në shtëpi u kanë shkuar miqtë e largët të reshkur nga lodhja dhe rruga e gjatë, më të parën nderë kanë shkue turr e vrap në krue me i pru ujë të ftohtë deri sa të largohet etja. Në raste zafetesh (morte, dasma, festa), ndonëse Molla ka qënë fshati më i thatë i Dukagjinit djemtë e ri (tarabakia) i kanë shërbyer me ujë të freskët në mënyrë ekspresive të gjithë pjesmarrësve që bënin nga 4-5 ose 6-7 orë rrugë me këmbë mes vapës së korrikut ose të gushtit. Në Mollë të Shoshit në stinën e thatë më problematike ka qënë kursimi i ujit se i rakisë. Klima me ajër shumë të pastër, uji i shëndetshëm, mirëushqyerja e vazhdueshme, moskëputja me punë të renda fizike (kresisht blegtor të favorizur nga kullotat e shumta), ndjenja e lartë e humorit dhe e alegrisë i kanë bërë mollçorët prototipa të njerëzve të shëndetshëm, të gjatë, të hijshëm, e shumë hokatarë. Bujaria tipike: Molla ka pasë një bujari karakteristike. Kur shkonte një mysafir në Mollë të një mik, kumbarë ose dashamirë i tij, ai nuk mund të dilte prej andej pa u bërë mik i gjithë katundit. I zoti i shtëpisë e merrte mikun e shumpritur dhe shetiste së bashku me të shtëpi më shtëpi duke pi kafe, raki, e duhan. Diku 15 16

64

Sipas Statistikave të ish- koperativës bujqësore Shosh të konfirmuara nga ish - brigadierët. Tomë Rushini. Pëllumb Urani dhe Kolë Kodrari Sipas statistikave të ish Koperativës Bujqësore Shosh dhe ish brigadierëve, Tomë Kolë Rushini, Pëllumb Urani dhe Kolë Kodrari.

Prelë Milani

ndryshonte mënyja, piqej ndonjë feltere gështenja e kungull venë, diku shprazej kusia e kapsutave, diku tjeter ndonjë kaki me kertolla, diku ndonjë tas bulmet ose kos të kulluet, pra gjithkund miku gjente ngrohtësi, bujari vençe, alegri, pse jo edhe shpotitje thumbuese. I zoti i shtëpisë dilte në mëngjes me mikun dhe bënte xhiron tradicionale nëpër katund që zgjaste deri në mesditë. Ai dilte me një mik dhe kthehej me një mik e 5-6 shoqëruesa nga katundi. Miku në Mollë dilte për një natë, por mbetej së paku 3 net atje, ku kërciste rakia, vena, mishi, unazat, dominahet dhe shpotitjet tipike mollake. TOPONIME Kodra e Qetës (kufi me Toplanë e në vijim) - Guri Qorr- Lami i Konarit - Tek trojet (bëhet fjalë për trojet pas terheqjës së Shoshit nga vëndstrehimi i Komlemit) Tek ka vra Leka krapollin - Qeta e Pjetrukut - Curri i Plepit të Vogël, Curri i Plepit të Madh - Curri i Dëllisë - Curri i Kumbullës - Prroni i vijave -Rasa e Plepit të Madh- Rasa e Plepit të Vogël - Lami i Konakut (Nën Plep) - Qeta e Vlashit Shtegu i Qapit - Shtegu i Mullinit- Curri i Vath Delisë - Te është vra Palush Mirashi - Shpella e Nikë Ulës -Curri Haxhi Begut- Lami i Rrasës -Rasa e Qershisë - Curri i Qershisë - Lami i Rrasës -Rypi i Krrabës - Qetat e Mark Mirashit - Curri i Mollavet - Curri i Rrypit Ahit - Curri i Rrahit të Cam Kolës - Grykat e Skuraçit - Te Shpella e Vajzit - Te Shpella e Dedë Ndojës - Qeta e Prendë Kacolës -Lami i Harushës Lami i Shtretnës - Kroni i Zanave - Rrahi Mbi krue - Curri i Homallës Curri i Gjatë -Kodra e Konakut Brashës - Lami i Lopvet - Prozhmi - Tervezat- Bythëgrykat Tinari i Vocit - Te është vra Kolë Pjetri - Shpella e Grebujave - Shkalla e Mushkut - Furra e Lulecit - Gjollat e Ulçet - Quku i Qershisë - Gurra e Shtretnës - Shtretna -Kodra e Dakës - Koniqet e Sipra - Tek Çardaku- Maja e Mureve -Tehi i Brejës - Curri i Qershisë-Curri i Blinave- Qetat e Qershisë - Varri i Ozmanit - Rypi i Shtyllës- Shpella e Lekoçit - Rrypi i Thanës -Te Hupën Govadat - Stylla e Vogël -Kryqëza - Prroni i Currit Sokolit - Shkallza - Currat e Drogobatit - Currat e Çungjes -Drogobat - Curri i Homallës -Shtegu i Ngushtë- Kodra e Gjetheve Curri i Qetës Keqe - Prroni i Plepit Te priten Krapojt - Lami Djerr - Prroni i Hithave Nën Lam Djerr - Kodra e Çobanet, Qafa e Pusave, Mullini i Lurdhës Lami i Sipërm - Lami Poshtëm -Curri i Lurdhës - Curri i Plumbave - Curri i Qetës së Dhënet - Curri i Topit - Curri i Shpellës Kuqe, Farku i Hajdarajve - Qeta e Lopvet - Shpella e Mash Lekës -Shpella e Duhanit - Shtegu i Buzmave - Curri i Rrypit Komlemit - Curri i Qetës Keqe -Qeta e Madhe - Shteku i Korbave -Vau i Blinit - Curri i Kazanavet - Djerrinat, Rrëximet - Maja e Currit Ahit- Shpella e Krezmvet - Shpella Ujthit Shullanet, Curri i Bletëve - Curri i Gjollavet, Curri i Bletës -Prroni i Ortekut Borës - Sardup- Shpella Zgiboxës - Rrahi i Zgiboxës - Sardupi i Shtëpisë së Dakës - Fusha e Gjelit - Vau i Gjelit -Kodra e Zgjojave - Tek përzihen Lumi e Stupja -Ura e Rrahit - Nën shtek të keq - Bregu i Nënshpellës - Tek Kryja - Te është rrëzue Vajushi - Në fier tek shullani i Dushqeve - Shtegu i Kotecave - Tek ka djegë Nika Malën - Tek Guri i poshtëm- Kodra e Plepave - Qeta e Jakut - Shtegu i Korbit - Te është vra Kolë Deda - Curri i Gurrës - Curri i Gjollavet - Mbas Kishet - Mbi Gurrë - Tek ka gjetë Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

65


Mala Bletën - Kodra e Rrahit të Gjelit - Vau i Dedë Lekës- Nën Stera, Te curri i Qukulit - Tek Guri i Pushimevet - Curri Gjatë - Tek gjethet e Kolë Shytanit - Shteku i Kolë Pepës - Shteku i Ukës - Curri Katërviçit, - Curri i llumrit- Curri Zërmç, Curri i Kaj Sufës - Mullini Mbrapshtisë- Guri i Bardhë - Kodrat e Lopvet - Rrihnat, Livadhi Mbi Mris - Livadhi i Bal Lekës - Rrasa e Skakut - Sanat e Martin Gjonit Livadhi i Frashnit - Mrizi i Mollës Po thuaj çdo pëllmbë e malit të Mollës ka një emër të veçantë, toponimet e më sipërme janë vetëm një pjesë e atyre emërtesave të shumta dhe interesante që banoret e ketij vendi i kanë vu çdo kufiri dhe objekti natyral që i rrethonte. Dy toponime të veçantë:Se Molla që një fortifikatë e sigurt natyrore kjo nuk don kurrfarë komenti. Kjo gjë i bën përshtypje edhe një njeriu krejt të zakonshëm, kurse Baronit Nopça iu pat fiksue në kujtesë kur e ka quajtur vendstrehimi i fisit të Shoshit17. Curri i Topit:Sipas traditës shumë të përfolur popullore në kohën kur Shoshi ishte arratisur dhe strehuar në Komlem, përballë Mollës ndaj sulmit shkatrrimtar të Begollajve të Pejës si jeniçerë dhe mërcenarë të devotshëm të Otomanit. Ushtarët turq të pajisur me armatime të ndryshme u ngjitën në Mollë dhe në një Curr përballë Komlemit vendosën një top të artilerisë malore dhe filluan të gjuajnë atë vend ku kishte një shpellë të madhe dhe një shteg të pakalueshëm. “Prej atëhere e deri më sot ai curr mbi të cilin turqit vendosën topin i mbeti Curri i Topit”18. Curri i Shkambit të Haxhi Begut:Edhe ky toponim shpjegohet dhe ka të bëjë me të njëtën ngjarje historike, sipas gojdhënës nga rrodhën toponimet Ura e Pejës, dhe Curri i Topit. Haxhi Begu thuhet se ishte një pashë Pejanë prijësi i ushtrisë turke. Ky gjatë kësaj lufte në besë të tij, i bëri zë shoshjanëve me dalë kundra e me u marrë vesh me ta me qellim që të pranin luftën. Me një pabesi mizore, duke shkelur çdo rregull kalorsiak luftimi, sapo del një shoshjanë për bisedime e vret. Atëherë shoshjanët e vranë dhe e rrëzunë shkambit, prandaj i mbeti emri atij vendi Curri i Haxhi Begut”19. Shpella e Komlemit: Në vazhdën e legjendave vlen të përmendet edhe ajo e Shpellës së Komlemit, e cila ndodhet mes një shkëmbi në krahun e djathtë të lumit të Shalës, përballë fshatit Mollë. Shpella ka siperfaqe të konsiderueshme, më e madhja nder shpellat e eksploruara të Shoshit, (aty mund të strehohen deri në 500 veta). Në vitin 1478 Lekë Dukagjini thuhet se u rrethua nga ushtria turke. Në këto luftime përveç armëve të zakonshme të kohës, Lekë Dukagjini i rrethuar përdori edhe fuçi të mbushura me raki, të cilave u dha zjarr duke i rrokullosur poshtë nëpër pyllë lëshimi i flakërimave të frigëshme, i tmerroi pushtuesit turq të cilët kujtuan se kishin të bënin me ndonjë armë të re të panjohur. Nga kjo ata u tërhoqën të frigësuar dhe të befasuar”20 Varri i Ozmanit: Ky varr gjendet në bjeshkën e e Mollës (Në Qafë të Lisit, 17 18 19 20

66

Franc Nopça. Nordalaien. Fq 82. Anton Kodrari. Molla e Shoshit “Mirë se të ka pru Zoti Gazeta “Dukagjini”, nr 42 Qershor 2007 Gazeta “Dukagjini, nr 42. Qershor. 2007 P. Benardin Palaj. “Hylli i Dritës” nr. 12-13. 1941. Cukeli Ndue. ”Dukagjini ndër shekuj, fq.64.

Prelë Milani

pak më lart kryqit të qafës dhe pak më poshtë gjollave të Ulçajve, në të majtë të rrugës ka të ngjitesh për në livadhe). Ky ushtar shqiptar nga emri nemceli si rekrut, mbeti i vrarë në vitet e luftës së parë prej koçakut të famshëm Coc Lulashi i Toplanës, nga të vetmit koçakë që nuk iu dorzue nemcës “. Në këtë përpjekje qe plagosë edhe Zef Marku i Mollës” 21. Qeta e Krapejve Gurra e re- Shtegu i Shkamit të kuq Patina - Curri i Thanave Curri i Branikut - Curri i Brejët -Curri i Gjokollarit - Livadhi i Brejat- Palnat e Gjokë Lulit- Logu i Lëqenit - Livadhi Gjatë, Lugjet- Kodra e Mrizit. VLLAZNITE E FSHATIT MOLLË E RE Sipas fillit të qartë gjenetik Molla e Gjytetza janë vëllezër dhe si fshat i përkasin Pepsumajve. Hysë Mema djali i Memë Pepës dhe nipi i Pep Sumës pati tre djem Mustafën, Ozmanin dhe Isufin I-Mustafë Hysa: (Pepsumaj + Molla e sotme) 1-Dedë Mustafa Aliajt 2-Dem Mustafa Demajt 3-Sulë Mustafa Jakajt 4-Ulë Mustafa Ulçajt 5-Vukë Mustafa (Vllaznia Hajdaraj, dalë fare, pa trashigimtar) 6-Mulë Mustafa dalë faret 7-Gjel Mustafa dalë faret (nuk lanë trashigimtar). Në kujtim të tyre ruhen toponimet;- Ara e Hajdarajve qe është poshtë Vijës së Vadës që të çon te shtëpia e Lulash Vuksanit, aty gjenden edhe rrenojat e kullës së Hajdarajve. - Arët e Mulës, tek shtepia e Lulash Sokolit- Suka Gjelit te shtëpia e Dedë Lushit - Fusha e Gjelit, Mollë etj, II-Ozman Hysa (Familja e Lulash Ndoc Gështenjës dhe Hilë Mirashit -Pepsumaj) III-Isuf Hysa të shpërngulur në Mes dhe të islamizuar më pas. Qysh nga defteri osman i vitit 1529-36 kur del për herë të parë emri Mollë me 8 zjarre (Molla e vjetër Pulate) e deri në vitin 1990 kur filloi largimi masiv nga malësitë tona, Molla asnjëherë nuk i ka kaluar 12 shtëpi. Madje në kujtesën e gjatë popullore ky fshat nihet kudo në Dukagjin me 12 shtëpi. Në vitin 1964 autori Mark Kurbini thotë se Molla kishte 12 shtëpi dhe afërsisht 85 frymë22. Po kaq pati edhe në fillim të viteve nëntëdhjetë Molla ne 1990 1-Pjeter Koca 2-Ndue Biba, 21 22

Gazeta Dukagjini po aty. Mark Kurbini “Shoshi studim historik 1963”, fashikull i daktilografuar. Arkivi i Muzeut Historik Shkodër, fq 133-134.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

67


3- Fran Marku, 4-Tomë Kaceli, 5-Nikë Pali, 6- Lulec Gjeloshi. 7-Mëhill Kola. 8- Dedë Kola, 9-Pjetër Zogu, 10-Kolë Zefi, 11-Zef Lushi, 12 Shan Biba Molla kishte 12 tyme, ndërsa si familje kanë qënë më tepër. Mustafë Hysa pati 7 djem Në Mollë u vendosën dy nga katër vëllezërit, dy nga katër djemët e mbijetuar të Mustafë Hysës, Sula (Jakajt) dhe Ula (Ulçajt) VLLAZNIA JAKAJ Kjo vllazni përbehet nga 4 shtëpi (ose çejade) dhe rezulton më e shumtë se Ulçajt 1-Shtëpia e Lulash Jakut (Dakës): Kocë Lulashi Ndosh Lulashi Kolë Deda Kocë Lulash Kreniku babai i Pjetër Kocës Pjetër Koca nuk la trashigmitar. Ndosh Lulash Kreniku baba i Markut Mark Ndosh Kreniku babai i Gjeloshit, Nikollës, Pashkut, Marashit dhe Lulashit Gjelosh Mark Kreniku, babai i Lekës, Fatmirit, Ndojës dhe Antonit Nikollë Mark Kreniku, babai i Alfredit dhe Eduartit Pashko Mark Kreniku, babai i Serxhjos dhe Jozit Marash Mark Krenuku, babai i Armandos dhe Altinit Lulash Mark Kreniku, babai i Markos Familja e Kolë Dedë Rrushini, babai i Dedës, Dakës Tomës, Linit, Prelës Gjokës e Martinit Dedë Kolë Rrushini, baba i Ndojës dhe i Kolës Ndue Dedë Rrushini- babai i Kristjanit Dakë Kolë Rrushini- babai Toninit (1 djalë), Ardianit, Nikolinit dhe Pjerinit. Lin Kolë Rrushini- babai i Vaselit, Gjovalinit dhe Zefit Prelë Kolë Rrushini- babai i Sokolit Gjokë Kolë Rrushini- baba i Emilajnos Tomë Kolë Rrushini -nuk ka fëmijë Martin Kolë Rrushini- nuk la trashigimtar. 68

Prelë Milani

2-Shtëpia e Pjetër Jakut. (Fushazi): Mëhill Pjetër Fushazi- babai i Kacelit dhe i Markut. Mark Mëhill Fushazi- vdiq në Belgjikë pa lënë trashigimtar. Kacel Mëhill Fushazi- babai i Tomës, Gjonit e Pjetrës. Tomë Kacel Fushazi- babai i Rokut, Zefit, Nikës dhe Marashit Rrok Tomë Fushazi- babai i Benit dhe Marjanit Zef Tomë Fushazi- babai i Valterit dhe Tomës Marash Tomë Fushazi- babai i Xhovanit dhe Fabjanit Nikë Tomë Fushazi- s’ka djalë. Gjon Kacel Fushazi- babai i Lazrit, Dedës, Sandrit dhe Pëllumbit Lazër Gjon Fushazi- babai i Kristjanit, Dedë Gjon Fushazi- babai i Denisit Sander Gjon Fushazi- dy djem Pëllumb Gjon Fushazi- babai i Xhonantonit 3-Shtëpia e Dedosh Jakut janë pasuesit e vëllezërve Fran e Ndue Mark Shkollarit: Fran Mark Shkollari- babai i Halilit, Sadikut dhe Pëllumbit. Halil Fran Shkollari- babai i Sokolit dhe Kristjanit Sadik Fran Shkollari- babai i Parisit dhe Xhentilit. Pëllumb Fran Shkollari -nuk ka djalë Ndue Mark Koçeku- babai Markut dhe Gezimit Mark Ndue Koçeku- babai i Ndojës dhe Marjanit Gëzim Ndue Koçeku një djalë 4- Shtëpia e Vatë Jakut Lulec Gjelosh Qarrica Zef Mark Kodrari Pjetër Zog Livadhit. Lulec Gjelosh Qarrica, babai i Markut dhe i Lekës. Mark Lulec Qarrica- babai i Vatës, Prelës, Jakut, Kinit, Gjinit, Gjetos, Balës Vatë Mark Qarrica babai i Toninit, Valentinit, Lulecit, Kinit, Dritanit dhe Sebastjanit Jak Mark Qarrica- babai i Kristjanit, Rensit dhe Marlenit Gjin Mark Qarrica- babai i Besnikut, Brikenit dhe Bertit Gjeto Mark Qarrica- një djalë, Balë Mark Qarrica- një djalë Prelë Mark Qarrica- nuk ka djalë tani për tani, Kin Mark Qarrica- ka vdekë pa trashigimtar. Lekë Lulec Qarrica:- babai i Gezimit Gjovalin Lekë Qarrica - 1 djalë Zef Mark Kodrari- babai i Gjonit, KolësNdojës Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

69


Kolë Zef Kodrari- babai i Zefit, Gjergjit, Sokolit, Gjonit Ndue Zef Kodrari- baba i Antonit, Aleksit. Gjon Zef Kodrari- nuk la trashigimtar djalë. Pjeter Zog Livadhi- baba i Franit, Mhillit, Ndocit dhe Zefit Mhilli Pjeter Livadhi- babai i Agustinit dhe Edmondit Ndoci Pjeter Livadhi- babai i Aleksandrit Zef Pjetër Livadhi- babai i Elvisit. VLLAZNIA ULÇAJ: Shtëpia e Bibë Dodës Bibë Doda pati dy vëllezer (Bekë e Nikë Doda) Bibë Doda- babai i Lushit, Ndojës, Pjetrit e Shanit Lush Biba- babai i Zef Lushit. Zef Lush Gurini- babai i Dedës Lulashit, Gjinit dhe Voglit Dedë Zefi Gurini- babai Pavlos Ndue Biba nuk pati djalë. Shan Biba babai i Gjonit, Pali dhe Gjergjit Gjon Shan Gurini- babai Marku, Valentinit, Pal Shan Gurini - (2 djem) Pjetër Bibë Gurini- babai i Paulinit dhe Edi Paulin Pjetër Gurini- 1 djalë. Familja e Bal Pjetrës, Gjergj Ujkës e Mhill Kolës: Gjergj Ujka babai i Ndocit dhe i Zefit Ndoc Gjergji, nuk ka trashigimtar Zef Gjergji, babai i Sentiljanit dhe Mikelit Ukë Staka, Shytan Staka, Bal Pjetra dhe Mhill Kola nuk lanë trashigimtar as njëri. Familja e Nikë Palit: Nikë Pal Rrasari -babai i Palit, Gjonit, Sokolit, Vatës, Prelës Pal Nik Rrasari- babai i Nikës Kreshikut, Kristjanit Gjon Nikë Rrasari -babai i Mirit Sokol Nikë Rrasari- babai i 2 djemve Jozefit dhe Ervinit. Prelë Nikë Rrasari- nuk ka djalë Vatë Rrasari vdiq aksidentalisht në Pukë Familja e Mark Dedushit: Mark Dedushi - babai i Dedës e Gjovalinit: Dedë Marku (1 djalë) Gjovalin Marku (1djalë) MIGRIMET DERI NË BOSHATISJE TË MOLLËS Migrimi i Jakajve dhe i Ulçajve, i mollçorve të ri është mjaft i vonë 70

Prelë Milani

Më i pari nder ta ka qënë Bal Pjetra 1950 (Shkoder). Në vitin 1946 është arratisë Mark Mëhilli i cili ka vdekë në Belgjikë pa lënë trashigimtarë. Në vitet e para pas çlirimit Pjeter Biba e Dedë Marku (Shkodër) Në vitet 60-të vëllezërit Ndoc e Zef Gjergji (Shkodër). Në vitet e para të kolektivizimit kanë migruar Gjon Kaceli, Pjeter Kaceli (Ajasëm) Lekë Luleci (Bërdicë). Në vitet shtatëdhjetë Dakë Kola, Lin Kola, Gjokë Kola (Shkodër). Në vitet tetëdhjetë Ndue Deda, Ndue Zefi, (Shkodër) Zef Toma (Berdicë). Ndersa pjesa tjetër te gjithë të migruarve i përkasin viteve 1990-2001 vit në të cilin doli edhe kryefamiljari i fundit Mark Lulec Qarrica (dhjetor 2001), duke i vënë drynin e mbylljes përfundimtare të vazhdimsisë së jetës në këtë fshat me histori të dokumentuar 473 vjeçare. MOLLA E RRETHUAR: E rrethuar prej maleve, e veçuar prej shoqeve, me të vetmin komunikim 2-3 shtigje të vështira, Molla ka sherbyer si strehë koçakësh në valikat përcëlluese ushtarake të kohërave të ndryshme. Gojëdhëna siç e theksova më lart flet qartë për rrethimin e Mollës në kohën e turkut kur Shoshi kishte marrë ikjën dhe strehuar në Komlem, Curri i Topit dhe Curri Haxhi Begut. Me 17 janar 1917 Molla rrethohet nga një ushtri malazeze e prirë nga Kapiteni shqiptar Gjelosh Toma i Trieshit, me synimin e vetëm vrasjën e Ukë Stakës dhe të Dedë Ndout. Ukë Staka ka qënë një personazh i njohur i kryengritjeve anti- turke të vitit 1910 dhe asaj anti- malazeze në vitin 1915 të zhvilluara në Dukagjin, emri i të cilit u skalit në vargjet e kahershme të, rapsodisë:... Ukë Staka, Dedë Ndou e Mark Ndou thirrjes për t’u dorzuar se ishin të rrethuar nga të gjitha anët iu kunderpërgjigjen me të shtenë e hallakamë, duke dalë prej rrethimit me guxim intuitë dhe zhdërvjelltësi gjeje. Në ketë përpjekje mbetën të vrarë Shytan Staka, Drane Ndoshja, gruaja e Lulash Stakës, Ndoc Marku, Pjeter Ndou prej Berishe të cilët kishin ardhë me fjetë për qef tek Ukë Staka dhe i zuri rreziku aty. U plagosën, Zef Staka, Prekë Ndou dhe Sose Dedja. Gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore (në kohën e sundimit të nemces) në Mollë gjeti strehë koçaku i famshëm Coc Lulashi i Toplanës. Ka qënë viti 1917 kur austriakët morën me detyrim Zef Markun e Mollës si udhërrëfyes me qellim kapjen e të shumkërkuarit nga Toplana. Cocë Lulashi e M. Hila kishin ba stera drurit me gurë tek shpella e Lekoçit (afër Majes së Mureve në bjeshkë), me qellim që kur të vinte ushtria me i rrëzue gurët e kështu me i ba qëndresë kundërshtarit pa shumë luftë:Tek shpella e Lekoçit ushtria u përball me pushket e koçakëve. Coc Lulashi i nisi pushkën ushtrisë. U vra një mercenar shqiptar i nemces me emrin Ozman i cili ka një vorr në Qafë të Lisit Mollës, ku i ka mbetë emri “Varri i Ozmanit”. Duke kujtuar se është nemceli Coc Lulashi plagosë edhe Zef Markun e Mollës në vetull të syrit e në këmbë. Zef Marku pasi u plagos bani za-”Kush je ti që qite, se ke vra Zef Markun e Mollës” ?! Coci e Zefi ishin probatina të dashur shumë23. Në vitin 1927 në Mollë të Shoshit rrethohet koçaku anti Zogisit Gjon Marashi i Shoshit në shtëpinë e Jak Markut dhe pas një rrebeshi spektakolar të shtënash të dyanshme Gjon Marashi çan rrethimin dhe i plagosur rëndë në shpatull futet mes valëve të 23

Gazeta Dukagjini, nr 43, Qershor 2007.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

71


lumit të Shalës dhe arratiset në shpellat e Gurit të Lekës. Molla rrethohet edhe në vitin 1947 nga forcat e ndjekjes së sigurimit të shtetit komunist pasi në Mollë kishin gjetë strehë Lulash Gjeloshi, Deli Marashi e shumë të arratisur të tjerë antiqeveritar. Në ketë përpjekje u vra Kolë Deda i Mollës, u arrestua Zog Mala, i cili u mbyt nga turturat e sigurimit, iu dogj shtëpia Pjetër Kocës kurse Zef Marku u torturua fizikisht. Në Mollë kanë gjetë strehë, Mark Sadiku i Shalës, Major Gjergj Vata i Temalit, Major Mark Mala i Shoshit, Pal Mëhilli i Shllakut, Kanto Marashi e Gjeto Marku të Malsisë së Madhe etj. Në bjeshkët dhe shpellat e Mollës koçakët e të gjitha kohërave kanë gjetë strehën bujare me bukë, ushqim, ujë, duhan e besë. Kulti i fortë i besës i (mbajtjes së mikut dhe në kundershtim me ligjin në fuqi) në Mollë në disa raste arriti deri në absurditete me pasoja fatale, për disa mollçorë, të cilët u viktimizuan më shumë se vetë protagonistet rrebel. VENDBANIMET AKTUALTE TË FAMILJEVE TË MOLLËS 1-Tomë Kolë Rrushini Shkodër 2-Prelë Kolë Rrushini- Shkodër 3-Lin Kolë Rrushini- Shkodër 4-Gjokë Kolë Rrushini- Shkodër 5-Ndue Dedë Rrushini- Shkodër 5-Kolë Dedë Rrushini- Shkodër 6-Tonin Dakë Rrushini- Shkodër 7-Ardian Dakë Rrushini- Itali 8-Nikolin Dakë Rrushini- Itali 9-Pjerin Dakë Rrushini- Itali 10 -Gjelosh Mark Kreniku- Shkodër 11- Nikollë Mark Kreniku- Shkodër 12-Pashko Mark Kreniku- Shkodër 13-Marash Mark Kreniku- Shkodër 14 -Lulash Mark Kreniku- Itali 16-Mark Lulec Qarrica- Golem (Shkodër) 17- Prelë Mark Qarrica- Itali 18-Jak Mark Qarrica- Shkodër 19 -Gjin Mark Qarrica- Greqi 20-Balë Mark Qarrica- Greqi 21-Gjeto Mark Qarrica -Greqi 22-Lekë Lulec Qarrica- Bërdicë 23-Gëzim Lekë Qarrica- Bërdicë 24-Gjovalin Lekë Qarrica- Bërdicë 25-Kolë Zef Kodrari- Shkodër 26-Ndue Zef Kodrari- Shkodër 27-Gjon Kacel Fushazi- Ajasëm Shkodër 28-Pjeter Kacel Fushazi -Ajasëm Shkodër 29-Lazer Gjon Fushazi- Ajasëm Shkodër 72

Prelë Milani

30- Dedë Gjon Fushazi- Ajasëm Shkodër 31- Rrok Tomë Fushazi- Itali 32- Zef Tomë Fushazi- Itali 33-Marash Tomë Fushazi- Itali 34-Nikë Tomë Fushazi- Amerikë 35-Fran Pjeter Livadhi- Bardhaj 36-Mëhill Pjeter Livadhi- Bardhaj 38-Ndoc Pjetër Livadhi- Bardhaj 39-Zef Pjetër Livadhi -Shkodër 40- Djemt e Sadik Fran Shkollari- Grudë 41-Paris e Xhentil Sadik Shkollari- Shkodër 42- Pëllumb Fran Shkollari- Greqi 43-Paulin Pjeter Biba -SHBA 44- Edi Pjetra- SHBA 45-Pal Shan Gurini- Itali 46- Gjergj Shan Gurini- Itali 47-Mark e Valentin - Gjon Gurini- Shkodër 48-Zef Lush Gurini -Velipojë 49-Dedë Zef Gurini-Velipojë 50-Lulash Zef Gurini- Velipojë 51-Pal Nikë Rrasari- Shkodër 52-Gjon Nikë Rrasari- Shkodër 53-Sokol Nikë Rrasari- Shkodër 54-Prelë Nikë Rrasari- Shkodër 55-Ndoc Gjergj Ujka- Shkodër 56- Zef Gjergj Ujka- Shkodër 57- Gjovalin Dedë Mark Dedushi- Shkodër 58-Marketin Dedë Dedushi- Shkodër 59- Anton Gjovalin Dedushi- Amerikë SHËLLI-JA (Sot Kodra e Sh’lliut) Sipas burime të defterit osman me 1485 Shëllija është regjistruar si vendbanim i Pulatit (Pultit- Pjetërshpanilisë) me 4 zjarre dhe 60 akçe të ardhura baraz me fshatin Shosh dhe Brashtë. Në vitet 1529-36 Shëllija është katerfishuar pasi figuron i regjistruar me 16 shtëpi dhe 1500 akçe të ardhura, dy herë më tepër se fshatrat Shosh e Mollë që kishin nga 8 zjarre sejcili, ndërsa Brashta renditej i dyti me 10 shtëpi. Përseri sipas defterit osman të v. 1583, plot pas 47 vjetësh Sh’llija rezulton me 2900 akçe të ardhura, por relatori nuk ka shënuar numrin e banorëve që supozohet se do të jetë patjetër më i madh se ne 1536 në regjistrimin paraardhës24. 24

- Def Osman i Rumelisë 1585, fl 340. - Deft Rumelisë. fl. 315. - Def 1582. fl 257-259.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

73


Ky fshat del në dritë, më 1628 te D. Vincenti S. Elia, po me këtë trajtë citohet edhe në vitin 1671 Sant Elia të dyja trajta të italjanizuara dhe rezulton me 22 shtëpi dhe 83 frymë. Duhet supozuar se ky moment duhet të ketë qënë kulmi i lulëzimit të këtij fshati25. Ky fshat ndodhej në të shkuarën e largët në vendin e quajtur Kodra e Sh’lliut në një pozicjon të barazlarguar mes fshatrave Ndreaj dhe Hapstënë, aty ku sot ndodhet qëndra e komunës Shosh. Se ky fshat ndodhej pikërisht aty, përveç toponimit Kodër e Sh’lliut na rrefen edhe një dokument i vitit 1637 (Albania I. 87), d. m. th dy vjet pas Gjeç Bardhit, ku përmendet S. Elia di Shoshi. Po në këtë kohë përmendet edhe Kështjella e Kirit, në luginën tjetër. Duke qënë në fillim të luginës thekson studjuesi Kolë Luka, mundet që është shkatërruar në ketë kohë për t’i zënë vendin më vonë Ndreajt26. Se ky fshat është shkatërruar si qendër e banuar e krahinës së Pultit është më se e qartë, ndonëse nuk dihet koha as shkaku i cili duhet të ketë qënë politik si rezultat i konfrontimit me pushtuesit e huaj. Që nga viti 1671 Shllija nuk figuron më si e tillë dhe vendin e të cilit e zë fshati Ndreaj, i cili u pagëzua nga banoret e rinj që erdhën këtu më vonë me emrin e atlashit të tyre të përbashkët Ndre Pepa babai i 5 djemëve 1-Palushit 2-Buloshit 3-Dedës 4-Lekës 5-Gjekës Në vitin 1628 konfirmohet nga relatorët edhe manastiri i Shën Mërisë në Shosh (Rel. 1. 19/171) e përseritet edhe të Bursini me 1629 (Rel. I 30/ 179 v). Nga ky manastir sot nuk ekziston asnjë gjurmë, përveç varrezave të Kodrës së Shmrisë (Shën Marisë) të cilat sot thirren varret e Ndreshajve. Aty fillimisht i kanë pasë varrezat të gjithë Pepsumajt. Manastiri i lartpërmendur duhet të ketë qënë patjeter në ketë kodër pasi nuk ka asnjë vend tjeter në Dukagjinin e sotëm që të ketë emrin Shen Mëri. Kodra ku ka qënë manasiti ri është një vend dominues me shesh pamje të gjerë nga ku mund të vrojtosh lehtësisht gjithë pellgun e Shoshit Tek vendi i quajtur Guri i Çuklë (ky gurë ka qene afer shtepise se Kole Mill Sukes,sot nuk ekziston më pasi në kohën e ngritjes së qëndrës së ish Kooperativës Bujqësore të Shoshit u thye me dinamit për ndertim), gjatë logut të Kodrës deri në Shëmri, dallohen ende mbetjet të një rruge të shtruar me kalldrëm, e veçantë nga të gjitha rrugat e tjera të Shoshit. Hapja e rrugës automobilistike në vitet 70 për në fshatin Pepsumaj ka qënë faktori i demtimit të gjurmëve të këtij kalldremi Kjo rrugë kalldremi duket qartë se lidhte Kodrën e Shlliut me Manastirin e Shen Mërisë. NDREAJ Në vitin 1948 katër vëllezërit e fshatit Ndreaj kishin 1-Bulosh Ndreu 6 shtëpi me 32 frymë 2-Palush Ndreu 4 shtëpi me 19 frymë 3-Dedë Ndreu 4 shtëpi me 19 pjestarë 4-Lekoç Ndreu 1 shëpi me 8 frymë. 25 26

74

Rel. I. . 26/17 V. Sh. Gaspri 1930. fq 495:L. Kolë Treva e Pjetrëshpanëve, fq170. L. Kolë po aty.

Prelë Milani

Gjithsej fshati i Ndre Buxhës ka pasë 16 shtëpi me 97 frymë27. Emri i këtij fshati rrjedh nga emri Ndre (Buxha) babai i gjithë Ndreajve i ngulitur aty përpara 12 brezave, duke marrë sipas emrit të tij Ndre, mbrapashtimin e natyrshëm të theksimit “aj”, Ndreaj. Emri i përbashkët i banorëve të këtij fshati është Ndreaj (Ndrejor). Kufijtë natyror të fshatit Ndreaj Fshati Ndreaj shtrihet në pjesën kërthizore të Pellgut të Shoshit, aty ku zgjerimi i kësaj lugine arrin përmasat maksimale. Ndreajt ndodhën ballë për ballë fshatit Brashtë me të cilin Lumi i Shalës i kufizon nga Lindja. Në pjesën Veriore kufizohet me fshatin Pylaj (Karma e Dedëndreajve - Lugu i Thellë në Pyllë të Shoshit). Në VP, kufizohet me fshatin Pepaj sipas këtyre kufijëve toponimik : Afër konakut të Kol Martinit në Plana - shtëpia e Gjon Pepës, kufiri shkon lart deri në Kodër të Kuvendit dhe Maja e Sukës Kunorës e ndan më Shalën. Në pjesën perendimore kufizohet me Celajt sipas këtyre kufijve toponimik :Shpati i Thanës - Kodra e Qafës së Astrës -Kodra e Reshpës - Kodra e Shlliut - Kodra e Shmrisë. Në JP kufizohet me fshatin Pepsumaj një kufi jo shumë i qartë Varrezat e Sh’mrisë janë të Pepsumajve- Kodra tek ka kcye Pepushi - Elteri i Hil Mirashit - Kashnjeti i bajraktarit i blerë (Pepsumajve) për përrue tëposhtë e në grykë të Karmës - Rrasat e Zeza në Karmë. Shtëpitë e Ndreajve shtrihen varg në mënyrë asimetrike që nga Bregu i Lumit deri në Koder Shlliut. Fshati ndahet në pesë lagje të vockla (Lagsinat +Bregu), Rripa, Katundi i madh, Martinajt dhe Preçajt). Shpati mbi të cilin mbështetet fshati Ndreaj është i ndertuar nga formacione të buta flishore dhe i tillë është edhe reljevi i butë tipik i zonës së dushqeve me vatra të përhershme erozioni të theksuara në pjesën Veriore dhe VP. Logjet e Preçajve, i Lulash Pjetrës, Deli Marashit, Vuksan Gjelës shtëpisë së Pjetrushit, Nikë Gjonit, janë edhe tokat më të mira të katundit, i cili pjesën më të madhe të tokave e ka siguruar nga ç’pyllzimet e hershme të shpatinave të pjerrta të cilat më pas i ka niveluar duke ngritur mure mbrojtëse. Tokat e Ndreajve kanë sasi të mjaftueshme ujit. Kumbullat, gështenjat, arrat, hardhitë zënë vendin kryesor në pemët frutore pa lënë mënjanë qershitë, mollat dardhat, ftonjtë etj. Pylla e Shoshit me masivet e saja dushkore, Karmat e Dedndreajve e Ndreajve, Planat Qafa e Lisit dhe Balzat kanë qënë kullotat më të rëndësishme të këtij katundi të përmendur edhe për mbarshtrimin e bagëtive të imta kryesisht dhi e më pak dele e lopë. Duke qënë se shtrihet tërsisht në Zonën e Dushkut mbulesa bimore është shfrytëzuar pa kritere të drejta duke u dëmtuar dhe varfëruar së tepërmi. Sopata nuk ka njohur mëshirë as në masivet me gështenjë të Kashnjeteve të Preçajve, të Bajraktarit, Vukaçit madje deri në Kashnjetet e mrekullueshme të Kodrës së Martinit në Pepsumaj duke i masakruar në mënyrën më të pamëshirshme sipas parimit. “Të gjithë kundër të ashtuquajturës pasuri e përbashkët”. Gështenja që i falë njeriut bukë e ushqim, pa i kërkuar atij asnjë sherbim të pritet nga njeriu për hunj gardhi ose kreva hardhishë, kjo është barbari, që meriton ndëshkim të rreptë ligjor! 27

Përgjithësisht baballarët jetojnë këtu ndersa djemtë e tyre jashtë në emigracion, pra është e njejta familje që ishte dje në Shosh e pjestuar në Shqipëri dhe jashtë.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

75


Lagjja Preçaj: Vendbanimet aktuale 28 1-Kolë Mëhill Suka Shkoder- Itali 2- Zef Mëhill Suka Hot i ri - Itali 3- Dedë Gjon Pusi Shkoder 4-Mark Lulash Pusi me vëllezer Shkoder- Angli 5-Kolë Martin Ftoni: Shkoder- Greqi 6- Martin Gjon Livadhi Shosh- Tiranë Itali 7-Tomë Gjon Livadhi Shosh 8-Ndue Pjeter Kroni me djem. Shkoder- Itali -Greqi Lagjia Martinaj: Vendbanimet aktuale 1-Mark Gjon Luci Torovicë- Greqi 2-Ndue Marku Greqi 3-Nikë Marku Tiranë 4-Gjergj Marku Tiranë (familja) 5-Pal Marash Arra. Itali Katundi i madh Venbanimet aktuale 1-Ndok Mirash Kulla Rrethina 2-Nikë Palë Kulla Shosh 3-Dedë Lulash Ashta Shkodër 4-Mëhill Lulash Ashta Shkodër 5-Çun Zef Fusha Shkodër 6-Gjergj Vatë Lajthia Itali- Shkodër 7Gjon e Ndosh Lajthia Shkodër 8-Mark Vuksan Lajthija Torovicë 9-Pjeter Dedë Lajthia me të vëllanë Prelën Shkodër 10-Gjokë Doda me djemtë e tij Tiranë 11-Prelë Nikë Suka Greqi 12-Pashko Nikë Suka Rrethina (Golem) 13-Gjergj Martin Guri me të vëllanë Vatën Bardhaj- Bërdicë 14-Kolë Ndue Kodra me djemët e tij Sokoli dhe Deda. Shkodër- Grudë 15-Tomë Zef Fusha Shkodër 16-Fran Zef Fusha Shkodër- Itali 17-Gegë Zef Fusha Shkodër-Shosh 18-NikëVuksan Vuksani me djemët e tij Shkoder- Berdicë Torovicë Itali Gjeloshi, Lushi, Pali, Vata Preka 19-Gjergj Mirash Kulla Shosh 20 -Dedë Gjergj Kulla Shkodër 21-Ndoc Gjergj Kulla Bardhaj

TOPONIME TË FSHATIT NDREAJ Qafa e Astrës- Fushat e Gjata - Qafa e Lisit - Logu në Kodër - Fusha e ShullanitProzhmi i Kishës - Prozhmi i Ulë Markut - Logu i Thanës - Maja e Lepurit - Prozhmi i Rripës - Qafa e Pyllës - Suka e Kunorës -Kodra e Kuvendit - Fusha e Balzës - Qafa e Lisit - Mrizi i Ndue Mirashit - Prroni i Gjekajve - Brija e Gjekajve - Karma e Ndreajve - Shpella e Prekë Kolës, Urdhat - Shpella e Dedë Përloshit - Guri i Çobanët - Shpella e Teshave - Shpati i Marash Demës - Shpati i Kolgecit - Rrahi Dedë Gjonit -Fusha e Vukaçit - Hasanajt - Mllisa - Prozhmi i Pupit - Lagsinat - Fusha e Melit- Rrasa e Krypës - Fushë Rrotulla - Vukaçi - Varret e Ndreshët - Kodra e Shmrisë- Kodra e Shlliut - Varret e Ndreajve në Kodër Shlliut -Varret e Tivaçit - Fusha e Elperit- Rrahi mbas Qafës- Karma e Dedëndreajve - Lami i Qetës - Lami i Gjeloshit -Murrza - Luli i Dedë Mëhillit - Ashta e Dedë Mëhillit -Arat e Korrofetës - Murrizi- Ara e Sykë Gjonës - Tivaçi - Pusi i Prendit- Lami Rripës -Logu i Rripës- Shpella e Rripës GURRA, UJRA: Uji te Shteku i Qetës Gjatë - Ujti tek del ujitë - Ujitë tek ara e Gjon Noshit - Uji i Lagsinës - Uji i Ndresavës - Uji i Tivaçit - Kroni i Dedë Ndreut- Uji i Karrafetës - Gurra e madhe e Ndreajve - Uji tek shtëpia e Nikë Gjonit - Uji i Martinajve - Lgata e Marash Zefit - Uji i Gjekët - Uji i Ograjës - Lgata e Lulash Gjonit - Kroni i Ndue Pjetrushit - Uji i Prekiqit - Uji Mark Mekshit. Shpellat: Shpella e Gjelit në krye të Karmës së Dedndreajve - Shpella e Prekolës është shpella më e madhe e Ndreajve me mure, përtej Lagsinave afër Lumit - Shpella e Krrutit sipër stanit të Martin Prekës - Shpella e Dedë Prelës, poshtë Kacutit. Mullinjtë e Ndreajve Mullini i Lagsinës (Lagsina ka dy mullinj, njëri në fund të arëve tjetri në qoshe të arëve) Mullini afër Gurit Murg Mullini Dedndreajve Mullini i Zef Ndojës. NDREAJT NË VITIN 1990 Në vitet tetëdhjetë- nëntëdhjetë të shekullit që sapo kaloi Ndreajt kanë pasë numrin më të madh të banorëve në historinë e tyre, madje në raport me sipërfaqën e kufizuar të tokës dhe kullotat fshati ka qënë i mbipopulluar gjithsejt 39 zjarre. Në Katundin Ndreaj jetojnë së bashku dy nga pesë djemtë e Buxh Ndreut Martin Buxha (Martinajt) i madhi Ndre Buxha (Ndreajt), i vogli. Së bashku me këta dy vëllezër jetojnë edhe një kurm i vllaznisë Preçaj të quajtur Preçajt e Kodrës së Shlliut. Preç Gjoli ishte djali i dytë i Gjol Sumës (Pepë Gjoli, Preç Gjoli, Gjin Gjoli, Kolë Gjoli) vëllau i gjyshit të Martin Buxhës e Ndre Buxhës. 76

Prelë Milani

28

Sipas shenimeve familjare të Tomë Zefit, Shkodër 21. 11. 2006.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

77


Lagjja Rripë: 1-Palë Prekë Bregu me vëllezërit Martini, Nikolla, Ndoja 2-Rrok Pjetër Bregu 3-Lekë Marash Verri 4-Mirash Lush Suka me të vëllanë Ndojën 5-Gjergj Mark Bregu 6-Gjon Nikë Guri me vëllezrit, Ndojën, Prelën, Marashin

Vendbanimet aktuale Shkodër- Greqi- Itali - SHBA Rrethina Shkodër- Greqi - Itali Shkodër Shkodër- Greqi Shkoder- Itali- Grqi

Vllaznitë e Ndreajve Buxhë Ndre Pepa la trashigimtar Martin Buxhën, prej tij rrjedh vllaznia Martinaj që jetonte pjesën e sipërme te fshatit Ndreaj Cel Buxhën, prej tij rrjedh fshati Celaj Meç Buxhën, prej tij rrjedh fshati Mekshaj Pepë Buxha, prej tij rrjedh fshati Pepaj Ndre Buxhën, prej tij rrjedh fshati Ndreaj Ulë Buxha (Të parët e këtij vëllaut janë larguar për në Gjakovë). Ndre Buxha pati 4 djem 1- Bulosh Ndreu Buloshajt 2- Palush Ndreu Palushajt 3- Dedë Ndreu Dedndreaj 4- Gjekë Ndreu Gjekajt të larguar për gjake dhe të vendosur në Beltojë (fisi i të famshmit Zekë Jakinit) 5- Lekoç Ndreu (Famija e Dedë Sokol Logut) VLLAZNIA PREÇAJ Preçajt, e K. Shlliut dhe të Lagsinës Në fshatin Ndreaj kanë jetuar një pjesë e Vllaznisë e Preçajt që rrjedhin nga barku i Preç Gjolit të cilët se bashku me Preçajt e Dardhës dhe Gurrës formojnë vllazninë e dytë (Preçaj) te gjinise se Gjol Sumës. 1 - Shtëpia e Gjon Ndout, Këmbë fisi, (Krye i madh fisi) Familja e Lulash Gjon Pusit Lulash Gjon Pusi babai i Markut, Gjonit, Nikolinit dhe Petritit Mark Gjon Pusi babai i Salvadorit, Lorencit Gjon Lulash Pusi babai Alfonsit dhe Robertit Nikolin Lulash Pusi nuk ka djalë Petrit Lulash Pusi babai i Xhekut.

Dedë Gjoni babai i Angjelinit Angjelin Deda një djalë. 2 - Shtëpia e Ndokë Mirashit. Familja e Martin Ndokë Ftonit Martin Ndokë Ftoni babai i Vatës, Ndojës, Kolës dhe Mëhillit Vatë Martin Ftoni babai i Sokolit dhe Gjeloshit Kolë Martin Ftoni babai i Martinit dhe Markut Ndue Martin Ftoni babai i Robertos Mhill Martin Ftoni babai i Besit, Antonit dhe Fredit 3-Shtepia e Ton Mëhillit Familja e Kol Mëhill Sukës Mëhill Kol Suka babai i Kolës, Zefit dhe Palit. Kolë Mëhill Suka babai i Gezimit Gëzim Kolë Suka një djalë. Zef Mëhill Suka babai i Mirashit, Sokolit dhe Vaselit Pal Mëhill Suka një djalë Familja e PjetërTon Kronit Pjeter Toni babai i Ndojës, Gjeloshit, Franit, Gjergjit. Ndue Pjeter Kroni babai i Gjovalinit, Ndrekës, Toninit, Petritit, Shkelzenit Gjelosh Pjeter Kroni babai Fredit dhe Nardit Fran Pjeter Kroni babai i Eduartit, Luanit, Rrikut, Kristjanit dhe Valentinit Gjergj Pjeter Kroni babai Sandrit dhe Nikos. Fanilja e Gjon Ndoc Livadhit Gjon Ndoci babai i Martinit dhe Tomës Martin Gjoni babai i Pëllumbit dhe Gjinit Gjin Martin Livadhi një djalë. Tomë Gjon Livadhi tre djem VLLAZNIA MARTINAJ (Martin Buxha): Familja e Gjon Nosh Lucit Gjon Nosh Luci babai i Markut e i Kolës Mark Gjon Luci babai i Ndojës, Gjergjit, Nikës, Gjinit dhe Balës. Kolë Gjon Luci: babai i Martinit, Sokolit dhe Petritit. Martin Kol Luci babai i Arbenit Ndue Mark Luci babai Lushit e Astritit. Gjergj Mark Luci ka lënë një djalë, kishte dy (Pëllumbin dhe Pjetrin), Nikë Mark Luci (një djalë)

Familja e Dedë Gjon Preçit 78

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

79


Familja e Zef Mirash Arrës Zef Marash Arra babai i Palit dhe Dedës që nuk jeton Pal Marash Arra babai i Gzimit, Dedës dhe Lulashit. VLLAZNIA PALUSHAJ (Palush Ndreu): janë shtëpia e Lulash Pjetrës, Mirash Mëhillit Nikë Vuksanit Ndue Pjetrushit: Palushajt në vitin 2005 ishin 18 familje 1 - Shtëpia e Dedë Kolë Perës Familja e Lulash Pjetër Kullës Lulash Pjetër Kulla : babai i Pjetrit Pjetër Lulashi babai i Markut, Pllumbit, Lazrit dhe Gjonit Mark Pjetër Kulla babai i Xhozefit dhe Ledjanit Pëllumb Pjetër Kulla babai i Ermirit dhe Edmondit Lazër dhe Gjon Kulla janë akoma pa djal Marash Pjetra nuk ka trashëgimtar banori më i vjeter i Shoshit 107 vjeçar (2010) Familja e Mirash Mëhill Kullës Mirash Mëhill Kulla:babai Mëhillit Gjergjit, Palit, Ndokës Mëhill Mirashi nuk pati trashigimtar Gjergj Mirashi babai i Dedës, Ndocit, Qazimit. Dedë Gjergji babai i Fatmirit, Taulantit, Kristjanit, Valentinit. Ndoc Gjergji babai Sokolit dhe Florjanit Qazim Gjergji nuk ka djalë akoma. Pal Mirashi babai i Nikës dhe i Skenderit Nikë Pali babai i Palit, Edit, Valit. Skender Pali një djalë. Ndokë Mirashi babai i Gjeloshit, Martinit, Gjovalinit dhe Ndojës 2 - Shtëpia e Ndue Palit dhe Mesh Palit Familja e Nikë Vuksan Vatës Nikë Vuksani babai i Gjeloshit, Lushit, Vatës, Palit, Prekës. Gjelosh Nika babai i Lekës, Toninit, Vuksanit, Ndokës Ndokë Gjelosh Vuksani, një djalë. Lush Nika babai i Shpendit, Shpresimit, Zefit dhe Ndoci që nuk jeton. Pal Nika babai i Pëllumbit dhe Marjanit. Vatë Nika babai Martinit, Prendit e Nikës. Prekë Nika babai i Antonit dhe Armandit.

80

Prelë Milani

Familja e Ndue Pjetrushit Ndue Pjetrushi babai i Kolës dhe Markut. Kolë Ndue Kodra babai i Sokoli dhe i Dedës Sokol Kolë Kodra një djalë Zefi. Mark Ndue Kodra babai i Gjonit Gjon Mark Kodra një djalë, Jakuintino. VLLAZNIA BULOSHAJ (Bulosh Ndreu) janë shtepitë e Marash Kolës Gjelosh Kolës Pep Kolës Kokërr Kolës Ndue Vatës Martin Pjetrës Nikë Dodës Gjokë Dodës Vat Gjelës Vuksan Gjelës Vllaznia e Bulosh Ndreut në vitin 1948 ka pasë 6 shtëpi dhe 39 frymë 1 - Shtëpia e Bajraktarit Familja e Marash Kolës Marash Kola babai i Deli Marashit dhe Kolë Marashit A-Deli Marashi pati 6 djem Markun, Zefin, Nojën, Çunin, Bekën dhe Marashin Mark Delia pati tre djem Gjinin, Pjetrin dhe Gjonin Zef Deli Fusha la trashigimtar Franin, Tomën, Gegën. Fran Zef Fusha babai i Lekës, Nikës, Vaselit, Gjekës, Prelës Lekë Fran Fusha babai i Eltonit dhe Marselit Nikë Fran Fusha babai Robertos. Gjekë Fran Fusha babai i Valëntinit dhe Kristjanit. Vasel Fran Fusha babai i dy djemve. Tomë Zef Fusha babai i Vuksanit dhe Toninit Gegë Zef Fusha babai i Zefit, Gjetos, Gjergjit, Paulinit Çun Deli Fusha babai i Ejllit Ejll Çun Fusha dy djem Markun dhe Kolën. Maç, Ndue dhe Bekë Delia nuk lanë trashigimtar. Mark Deli Fusha babai i Gjinit, Pjetrit dhe Gjonit

Ndrek Marku babai i Kastriotit dhe Sandrit

Gjin Marku babai i Ndrekës (2 djem) Ejllit, Marku ( 2 djem)t Lekës (2 djem) dhe Luigjit (një djalë). Mark Gjini babai i Markelinit + një djalë tjetër Pjetër Marku babai i Toninit (2 djem) dhe Nikolinit Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

81


Gjon Marku, babai i Angjelinit (1 djalë), Arbenit dhe Afrimit Afrim Gjon Marku babai i Xhonantonit B-Kolë Marashi baba i Marashit Kole Marashi, babai i Kokrrit Kokërr Kola babai i Palit. Pal Kokrri babai i Sokolit, Nikolinit dhe Gjergjit Pepë Kola ka lënë dy vajza Mire Pepja dhe Linë Pepja Kokërr Kola, babai i Palit Pal Kokrri babai i Sokolit, Nikolinit dhe Paulinit29 Familja Gjelosh Kolës Kolë Marashi babai i Gjeloshit Gjelosh Kola babai i Lulash Gjeloshit Lulash Gjelosh Ashta, babai i Gjeloshit, Dedës dhe Mëhillit. Dedë Lulashi babai i Ndocit dhe i Ndojës. Ndoc Deda babai i Aleksit. Ndue Deda babai i Xhovanit dhe Andreas. Mëhill Lulash Ashta babai i Lushit Lush Mëhill Ashta babai Florjanit, Fabjanit Me 1948 shtëpia e bajraktarit të Shoshit 1 shtëpi me 18 frymë. Në vitin 2006 nga ish shtëpia e bajraktarit të Shoshit numërohën 22 shtëpi (familje me 113 pjestarë, 60 meshkuj 53 femra30 2-Shtepia e Gjel Dedës Vat Gjelë Lejthia babai Gjergjit, Gjonit Ndoshit Gjergj Vata babai Fatmirit e Nikolinit. Gjon Vatë Lejthia nuk ka trashigimtar Ndosh Vata Lejthia babai i Gjovalinit dhe Agustinit. Familja e Vuksan Gjel Lejthisë Vuksan Gjela babai i Dedës dhe Markut Dedë Vuksan Lejthia babai i Pjetrës dhe Prelës Pjeter Dedë Lejthia babai i Aleksit Prelë Dedë Lejthia nuk ka djalë akoma Mark Vuksan Lejthia babai i Vuksanit, Kinit dhe Sadikut. 3- Shtepia Dedë Ndout Familja e Martin Pjetër Gurit Martin Pjetër Guri babai i Gjergjit, Vatës, Ndojës, Mëhillit Zefit. Gjergj Martin Guri babai i Sadikut e Martinit. Vat Martin Guri babai i Mirashit, Frankos e Aleksandrit 29 30

82

Sipas ditarit përsonal të Tomë Zef Fushës, Shkodër 21. 11. 2006 Arkivi personal i Tom Zefit, Ndrejaj - Shosh

Prelë Milani

Mëhill Martini babai i Gjonit, Ndocit, Gjovalinit dhe Kristjanit. Zef Martin Guri babai i Nikolinit e Mikelit Ndue Martin Guri nuk ka djalë. Familja e Lazër Ndokës Lazër Ndoka babai i Tomës Tomë Lazri babai Geraldit dhe Bertit Familja e Nikë Dodës Nikë Dodë Suka babai i Prelës dhe i Pashkut. Prelë Nikë Suka babai i Lushit dhe i Sokolit Sokol Prelë Suka, babai i Robertit dhe Valentinit Pashko Nikë Suka babai i Noshit, Prekës, Bardhokut Familja Gjokë Dodë Sukës Gjokë Dodë Suka babai i Nikollës, Kolës, Linit, Lekës, Lazrit. Nikollë Gjokë Suka babai i Gjinit, Zefit, Antonit, Dodës, Valentinit dhe Vladit. Kolë Gjokë Suka, babai Nardit. Lin Gjokë Suka, babai Armandit dhe i Mirit Lekë Gjokë Suka babai i Agustinit Lazer Gjokë Suka babai Pavlos dhe Danjelit VLLAZNIA DEDËNDREAJ (Dedë Ndreu), janë familjet e Sokol Stakës Nikë Gjonit Lush Dedës, Pjeter Balës Marash Mëhillit, Kolë Mëhillit, (Sokol Vuksani ka dalë shumë kohë më parë nga Shoshi). 1 - Shtëpia Ndue Malës Stak Pjerta babai i Sokolit dhe Vocrrit Sokol Staka babai i Prekës, Pjetrit dhe Markut. Familja e Sokol Stakës Prekë Sokol Bregu, babai i Martinit, Palit, Nikollës dhe Ndojës. Martin Prek Bregu babai i Sokolit, Gjeloshit dhe Mëhillit. Pal Prekë Bregu babai i Marashit. Nikollë Prekë Bregu, babai i Toninit dhe Marinit. Ndue Prekë Bregu, babai i Francit Pjetër Sokol Bregu:babai i Lulashit dhe i Rrokut Lulash Pjetër Bregu babai i Ndocit, Shtjefnit, Tomës Rrok Pjetër Bregu (2 djem) Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

83


Mark Sokol Bregu babai i Gjergjit Gjergj Mark Bregu babai i Markut, Pëllumbit dhe Noshit Familja e Vocërr Stakës Vocërr Stakë Rripa, babai i Ndocit, Njacit, Hilës dhe Bepinit Ndoc Vocërr Rripa, babai i Sokolit Sokol Ndoc Rripa, babai i Antonit Njac Vocër Rripa, babai i Redit Bepin Vocërr Rripa, babai i Ardit Hilë Vocër Staka i mirënjohur si futbollist i shquar i “Bashkimit Shkodran”, titullar i ekipit në vitet 1929-33, vdekja e parakohshme fatkeqësisht ia vrau të gjitha endrrat rinore studentit të fakultetit të mjeksisë së Universitetit të Bolonjes. Familja e Nikë Gjon Gurit Nikë Gjon Guri: babai i Gjonit, Ndojës, Prelës, Marashit. Gjon Nikë Guri babai i Nikolinit, Pëllumbit, Sadikut dhe Pashkut. Ndue Nikë Guri babai i Paulinit dhe Marjos Prelë Nikë Guri babai i Kristjanit Marash Nikë Guri babai i Denisit, Marketinit, Sandrit, Miroslavit Nikolin Gjon Guri babai i Klaudjos Familja e Lush Dedë Sukës Lush Dedë Suka babai i Mirashit dhe Ndojës Familja ePjetrush Ndout Pjetrush Ndou babai i Tomës dhe Gjergjit Tomë Pjetrushi babi i Toninit, Tonini ka dy vajza. Familja e Marash Mëhill Verrit Marash Mëhill Verri babai i Lekës Lekë Marashi babai i Gjinit, Vuksanit dhe Gasprit Familja Kolë Mëhill Krypës Kolë Mëhilli babai i Zefit dhe Franit. Zef Kolë Krypa babai i Gjonit dhe Ndrekës. Gjon Zef Krypa babai Paulinit dhe Elit Ndrekë Zef Krypa, babai i Sandrit dhe Xhuljos Fran Kola babai i Bardhokut, Petritit, Çeskut dhe Mirit 2 - Shtëpia Mhill Malës: Familja Pjetër Balës Pjetër Bala, babai i Zefit, Gjokës, Markut, Ndocit (Matisë, Lulashit, Gjovalinit) keta tre të fundit nuk jetojnë më dhe nuk kanë lënë trashigimtar Zef Pjetër Lisi babai i Benit dhe Vladit Mark Pjetër Lisi babai i Ardianit dhe Pavlinit Gjokë Pjetër Lisi babai i Edit dhe Aleksit 84

Prelë Milani

Ndoc Pjetër Lisi babai i Mondit dhe Klintonit Ardian Mark Lisi babai i Robertos, Elvisit dhe Julit Pavlin Mark Lisi babai i Petros dhe Markos Mondi Ndoc Lisi babai i Antonjos. VLLAZNIA LEKOÇAJ (Lekoç Ndreu) familja e Sokol Marash Dodit Sokol Marash Logu babai i Dedës dhe Marashit Dedë Sokoli Logu babai i Ndojës (nuk jeton), Gjovalin Dedë Logu babai Edisonit Alesjos Ndrekë Dedë Logu babai i Klodjanit Marash Sokol Logu nuk ka djalë. VLLAZNIA GJEKAJ (Gjekë Ndreu): Trojet e banimit i kanë në rrafshin e brisë së Gjekajve aty ku sot gjendet shtëpia e Mark Vuksan Gjelës, poshtë ish-stallave të Sektorit Ndreaj. Nga Vllaznia Gjekaj tradita popullore na kujton se rrjedh fisi i Zekë Jakinit të vendosur në Beltojë. Thuhet se Ndre Buxha u martua dy here, prandaj Deda (Dedëndreajt) dhe Gjeka (Gjekajt) lindën nga grueja e dyte e Ndre Buxhës Migrimet para viteve nëntëdhjetë 1

Tush Jaku i vllaznisë Gjekaj para 7 brezësh

Beltojë

2

Zef Palushi i vllaznisë Palushaj para 6 brezësh

Beltojë

3

Vocerr Stakë Rripa i vllaznisë Ded Ndreaj 1903

Shkodër

4

Pal Kokrri në vite 50-të

Lezhë

5

Gjin Marku në vitet 50-të

Mahmurras

6

Pjeter Marku në vitet 50-të

Lezhë

7

Gjon Marku në vitet 50-të

Lezhë

8

Pjeter Bala në vitet 50-të

Shkodër

9

Mark Kodra në vitet 60-të

Shkodër

10

Ndue Bregu në vitet 70-të

Shkodër

11

Gjergj Kroni në vitet 70-të

Vepra (HC)

12

Fran Kroni në vitet 70-të

Vepra (HC)

13

Gjelosh Kroni në vitet 70-të

Vepra (HC)

14

Vat Ftoni në vitet-70

Vadejës

15

Kolë Luci në vitet 80-të

Koman

16

Pjeter Kulla në prag vite 90-të

Shkodër

17

Gjon Pusi në vitet 80-të

Vepra

18

Pal Suka në vitet-80

Vepra

19

Ndue Guri në vitet 70-të

Vepra

20

Zef Guri në vitet 80-të

Shkodër

21

Mhill Guri në vitet 80-të

Vepra

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

85


Jetojnë në Ndreaj në vitin 2010

1

Gjergj Mirash Kulla

4

Tomë Gjon Livaldhi

2

Qazim Gjergj Kulla

5

Nikë Pal Kulla

3

Martin Gjon Livadhi

6

Rrok Pjeter Bregu

Vendbanimet aktuale

Balë Mark Luci

Greqi

114

Ndue Gjon Guri

Shkodër

36

Nikë Mark Luci

Tiranë

115

Prelë Nikë Guri

Shkodër

37

Gjergj Mark Luci

Tiranë

116

Marash Nikë Guri

Itali

38

Pal Marash Arra

Itali

117

Pal Prekë Bregu

Grudë

39

Kolë Gjon Luci

Itali

118

Martin Prekë Bregu

Shkodër

40

Martin Kolë Luci

SHBA

119

Gjelosh M Bregu

Itali

41

Arben Martin Luci

SHBA

120

Mhill Martin Bregu

Itali

42

Sokol Kolë Luci

Itali

121

Sokol Martin Bregu

Greqi

43

Dedë Lulash Ashta

Shkodër

122

Franc Ndue Bregu

Shkodër

44

Ndoc Dedë Ashta

Shkodër

123

Nikoll Prekë Bregu

SHBA

45

Ndue Dedë Ashta

Shkodër

124

Mirash Lush Suka

Shkodër

46

Mhill Lulash Ashta

Shkodër

125

Ndue Lush Suka

Shkodër

47

Petrit Mhill Ashta

Shkodër

126

Lulash Pjetër Bregu

Torovicë

48

Fran Zef Fusha

Shkodër

127

Fran Kolë Krypa

Torovicë

49

Nikë Fran Fusha

Itali

128

Bardhok F Krypa

Itali

50

Lekë Fran Fusha

Shkodër

129

Petrit Fran Krypa

Itali

51

Milan Çun Fusha

Shkoder

130

Çesk Fran Krypa

Itali

52

Vasel Fran Fusha

Greqi

131

Fatmir Fran Krypa

Itali

53

Gjekë Fran Fusha

Greqi

132

Gjon Zef Krypa

Shkodër

54

Kin Mark Lejthia

Tororovicë

133

Ndrekë Zef Krypa

Shkodër

55

Vuksan M. Lejthia

Torovicë

134

Gjin Lekë Verri

Itali

56

Sadik M. Lejthija

Torovicë

135

Pjetër Lulash Kulla

Shkodër

57

Pjeter Ded Lejthija

Shkodër

136

Mark Pjetër Kulla

Shkodër

58

Prelë Dedë Lejthia

Shkodër

137

Pllumb Pjetër Kulla

SHBA

59

Zef Martin Guri

Shkodër

138

Lazer Pjetër Kulla

Kanada

60

Gaspër Lekë Verri

Greqi

139

Gjon Pjetër Kulla

Kanada

61

Vasel Fran Fusha

Greqi

140

Mark Ndue Kodra

Tiranë

62

Gegë Fran Fusha

Shkodër

141

Gjon Ndue Kodra

Tiranë

63

Zef Gegë Fusha

Shkodër

142

Skender Pal Kulla

Shkodër

64

Gjergj Vatë Lejthia

Shkodër

143

Pal Mhill Suka

Grudë

65

Djem e Gjergjit

Itali

144

Njac Vocerr Rripa

Shkodër

66

Zef Pjetër Lisi

SHBA

145

Sokol Ndoc Rripa

Shkodër

67

Ben Zef Lisi

SHBA

146

Vocerr Stakë Rripa

Shkodër

68

Vladi Zef Lisi

SHBA

147

Anton Sokol Rripa

Itali

69

Mark Pjetër Lisi

Shkodër

148

Ardit Benard Rripa

Itali

1

Kol Mhill Suka

Shkodër

80

Nosh Vatë Lejthia

Shkodër

2

Gzim Kolë Suka

Itali

81

Gjon Vatë Lejthia

Shkodër

3

Zef Mhill Suka

Golem

82

Pashko Nikë Suka

Golem

4

Mirash Zef Suka

Itali

83

Prekë Pashko Suka

Greqi

5

Sokol Zef Suka

Itali

84

Sokol Prel Suka

Greqi

6

Vasel Zef Suka

Itali

85

Lush Prelë Suka

Itali

7

Angjelin Dedë Pusi

Shkodër

86

Nikollë Gjokë Suka

Tiranë

8

Mark Lulash Pusi

Shkodër

87

Kolë Gjokë Suka

Tiranë

9

Gjon Lulash Pusi

Angli

88

Lekë Gjokë Suka

Tiranë

10

Nikolin. L. Pusi

Angli

89

Lin Gjokë Suka

Tiranë

11

Petrit Lulash Pusi

Angli

90

Lazer Gjokë Suka

Tiranë

12

Kolë Martin Ftoni

Shkodër

91

Gjergj Martin Guri

Bardhaj

13

Martin Kolë Ftoni

Shkodër

92

Sadik Gjergj Guri

Bardhaj

14

Vat Martin Ftoni

Shkodër

93

Vatë Martin Guri

Berdicë

15

Sokol Vat Ftoni

SHBA

94

Mhill Martin Guri

Berdicë

16

Gjelosh V Ftononi

Greqi

95

Ndue Martin Guri

Shkodër

17

Ndue Martin Ftoni

SHBA

96

Ndokë. M. Kulla

Rrethina

18

Mhill Martin Ftoni

SHBA

97

Dedë Gjegj Kulla

Shkodër

19

Gjin M Livadhi

Tiranë

98

Ndoc Gjergj Kulla

Shkodër

20

Pllumb M Livadhi

Greqi

99

Gjelosh N. Vuksani

Torovicë

21

Ndue Pjeter Kroni

Shkodër

100

Vuksan Gj Vuksani

Angli

22

Gjergj Pjeter Kroni

Shkodër

101

Ndokë Gj Vuksani

Shkodër

23

Fran Pjeter Kroni

Shkodër

102

Tonin GJ Vuksani

Torovicë

24

Gjelosh. P. Kroni

Shkodër

103

Lush Nikë Vuksani

Berdicë

25

Gjovalin N Kroni

Shkoder

104

Shpend L Vuksani

Angli

26

Ndrekë. N. Kroni

Greqi

105

Shpresim L Vuksani

Angli

27

Tonin N. Kroni

Greqi

106

Pal Nikë Vuksani

Berdicë

28

Petrit Ndue Kroni

Greqi

107

Vatë Nikë Vuksani

Berdicë

29

Shkelzen. N. Kroni

Greqi

108

Sokol Kolë Kodra

Shkodër

30

Mark Gjon Luci

Torovicë

109

Dedë Kolë Kodra

Shkodër

31

Ndue Mark Luci

Greqi

110

Gjon Mark Kodra

Tiranë

70

Ardian Mark Lisi

Shkodër

149

Mondi Ndoc Lisi

Shkodër

Pavlin Mark Lisi

Shkodër

150

Sokol Pal Korri

Shba

32

Lush Ndue Luci

Greqi

111

Gjon Nikë Guri

Shkodër

71

33

Astrit Ndue Luci

Greqi

112

Nikolin Gjon Guri

Shkodër

72

Ejll Gjin Fusha

Itali

151

Nikolin Pal Kokrri

SHBA

Shkodër

73

Lekë Gjin Fusha

Itali

152

Gjergj Pal Kokrri

SHBA

34

86

35

Gjin Mark Luci

Prelë Milani

Greqi

113

Pllumb Gjon Guri

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

87


74

Luigj Gjin Fusha

Angli

153

Arben Gjon Fusha

Lezhë

75

Afrim Gjon Fusha

Lezhë

154

Tonin Pjetër Fusha

Itali

76

Angjelin Gjon Fusha

Lezhë

155

Nikolin Pjetër Fusha

Itali

77

Ndrekë Gjin Fusha

Mahmurraz

156

Bert Tomë Lazri

Durrës

78

Tom Pjetrushi

Shkodër

157

Lek Gjelosh Vuksani

Angli

79

Gergj Pjetrushi

Shkodër

158

Prek Vuksani

Shkoder

CELAJ Fshati Celaj shtrihet pas Kodrës së Shlliut në shpatin L të pellgut të Stupes. Shtëpitë e banimit shtrihen varg përtgjatë këtij shpati duke filluar me shtëpinë e Sokol Delisë 500-600 m lart mbi bregun e përrojt të (lumit) të Stupes dhe përfunduar lart afër visë së Gurrës me shtepine e Martin Zefit dhe akoma më në lindje me shtepinë e Marash Palushit afër shkollës 9 vjeçare të Ndreajve. Trualli gjeologjik i këtij fshati përbehet nga formacione flishore- rreshpore me rrudhosje të buta të mesozoikut. Tokat e Celajve janë të kafëta malore të formuara nga terrogjene të rreshpuara. Shtëpitë e banimit stolisen me gjelbërim të dendur të drurëve frutorë, por pjerrtësia në rritje e terrenit në të dy anët e katundit, në lindje përtej përroit të Celajve dhe në perëndim shpati që e kufizon me fshatin Gurrë. Në ndryshim të theksuar, prej formacioneve karbonitike rezistente ndaj gërryerjes, rreshporët e këtueshëm janë shumë të shkatërruar edhe shkalla e lartë e coptimit tektonik të tyre, për shkak të shtrirjes dhe pjerrtësisë së konsiderueshme, ka bërë që të shfaqet në mënyrë shumë tipike fenomeni i erozionit duke mbizotëruar pejsazhi bokë e çveshur dhe prroska të thata të cilat në stinën e shirave janë shumë intensive në aktivitetin e tyre eroziv. Kufijtë toponimik: Në lindje kufizihet me fshatin Ndreaj - Kodër ShlliutQafa e Astrës. Në Pyllë të Shoshit, takohet me Pepajt - Mollë kuqe me Dardhën që i bie në veri të Celajve. Në jugperendim kufizohet me Pylotaj - Culaj - kalon Stupen për prrue nën shtëpinë të Kol Rrufecit- në Fushë Pylotaj, Kashnjete - Vijë e Ndregjinajve. Kufizohet djathtas me Çilkokun për prrue mbas kodrës së Mirakajve. Në perendim kufizohet me Gurren Kodra e Shano Spanit. Celajt kanë pasë pjesë kullotash edhe në Lbriqe pertej Malit të Shoshit, në Mal të Shoshit, Leu i Keq është i Marash Babunit. Kullotat e bjeshkës Celajt i kanë pasë të përbashkëta me Nicaj -Çilkok-dhe te gjithë Gjolajt Fshati Celaj nuk ka pasë tjetër emër në të kaluarën. Emri Celaj rrjedh nga partonimi Cel. Cel Buxha djali i Buxh Ndreut u vendos pikërisht këtu kur u nda nga vellezrit e tjerë (Martini, Mëçi, Pepa dhe Ndreu). Mëç Buxha, i treti djalë i Buxh Ndreut u vendos në lagjën e sotme Mekshaj. Celit dhe Mëçit u takoj hisja pranë e pranë dhe sejcili formuan lagjen e vet Celi (Celajt), që patën shtim më të madh numerik dhe Meçi (Mekshajt) që u shtuan më pak. Kufiri mes Celajve dhe Mekshajve është për vijë të Celajve sipër shtëpisë së 88

Prelë Milani

Marash Babunit deri në Gurrë. Toponime: Fusha e Mullinit - Gjollat - Çukla - Fusha e Melit - Te Bungu i Marashit - Fusha e Ulit (Ulë Buxha vëlla i, Martinit, Celit, Pepës, Ndreut, Mëçit nenvizimi im P. M) i larguar në Kosovë. Mysi i Lekë Vatës -Mullini i Celajve- Vada e madhe që vjen prej mullinjëve të Dardhës - Vada e Mjedizit që vjen prej GurretVada e Poshtme e Sokol Delisë- Pusi i Gurrës së Staket Krojet:Gurra e Stakët- Gurra e Mrikë Preçes - Kroni i Mëkshët- Kroni i Birës së Botës. Fshati Celaj, më 1990: 1-Marash Babuni 2 familje Shkoder - SHBA 2-Kolë Sokoli 2 familje Grudë - Angli 3-Kolë Ndoja 1 familje Oblikë 3-Petrush Ndoja 1 familje Oblikë- Itali 4-Dedë Çuni 1 familje Bardhaj 5-Zef Mirashi 2 familje Oblikë 6-Ndue Zefi 3 familje Rrethina 7-Gjon Bala 5 familje Shkoder- Rrethina 8-Mëhill Marku 1 familje Rrethina 9-Mark Ndoci 1 familje Tiranë 10-Marash Nika 3 familje Tiranë 11-Kolë Nika 2 familje Rrethina 12-Fran Zefi 3 familje Shosh, Berdicë, Itali 13-Dedë Mirashi 1 familje Shkoder 14-Martin Zefi 5 familje Shosh-Shkoder- Olikë- Angli 15-Kolë Palushi 2 familje Guci e re 16-Mark Marashi 2 familje Tiranë - Torovicë 17-Dedë Sokol 2 familje Shkodër 18-Nikë Gjergji 1 familje Shkoder 19-GjokëGjergjit 4 familje Bajzë 20-Marash Sokoli 1familje Shkoder Si përfundim Celajt në vitin 1990 kishte 39 familje31. Në vitin 2008 numri i familjeve të këtij katundi është 2 konkretisht familjet e Fran Zef Mollzatit dhe Kolë Martin Prronit. Celajt: përbëhën nga tre vëllezër 1- Stanaj (Stan Preka) Gjon Bala Sokol Delia 2-Vllaznia Stakaj (Stakë Preka) Kjo vllazni ka dalë faret, të fundit trashigimtar kanë qënë Prekë Ndoka dhe Prelë Ndoka/Prelë Ndoka ka lënë trashigimtare dy vajza (Tringë e Lulë Prelja) 31

Sipas të dhënave të Dedë Tokës, Zef Mirashit dhe Palë Dedë Gështenjës.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

89


3- Vllaznia Papaj (Papë Preka) Mirash Zefi Marash Babuni Ndue Pjetra Familja e Deli Nikë Kullës Nikë Malë Kulla babai i Delisë, Rufecit dhe Gjonit Deli Nikë Kulla babai i Sokolit Sokol Deli Kulla babai i Kolës dhe Nikës Kolë Sokol Kulla babai i Pejtrit (Vdekë), Gjinit dhe Ndojës Pjeter Kolë Kulla babai i Albanit, Armandos, Albertit Gjin Pjeter Kulla babai i Sokolit, Pavlinit, dhe Kastriotit Nikë Sokol Kulla babi i Zefit, Gjeloshit dhe Markut Zef Nikë Kulla babai i Dorjanit Gjelosh Nikë Kulla dhe Mark Nikë Kulla akoma nuk kanë fëmijë. Familja e Cel Mirash Tokës Cel Mirash Toka babai i Babunit Babun Cel Toka babai i Marashit dhe i Gjegjit Marash Babun Toka babi i Lekës dhe i Dedës Lekë Marash Toka babai i Viktorit, Gegës, Mirashit Dedë Marash Toka babai i Ardianit Gjergj Babun Toka babai i Nikës dhe i Noshit. Nikë Gjergj Toka babai i Antonit, Albertit dhe Alfonsit Nosh Gjergj Toka babai i Pavlinit. Familja e Mirash Balës Mirash Bala babai i Zefit dhe Dedës Zef Mirashi babai i Mirashit dhe Ndojës Mirash Zef Zefi babai i Zefit dhe i Prelës Zef Mirash Zefi babai i Lulashit, Martinit dhe Ndojës Lulash Zef Zefi babai i Blendit. Martin Zefi nuk ka djalë Ndue Zef Zefi babai i Klajdit Ndue Zef Gështenja 32babai i Gjonit, Mhillit, Prekës dhe Gimës Gjon Ndue Gështenja babai i Pëllumbit, Kujtimit, Gëzimit, Bardhokut e Shanit Mhill Ndue Gështenja babai Fatmirit, Agustinit dhe Marjanit Prekë Ndue Gështenja babai i Danjelit. Gimë Ndue Gështenja baba i Kristjanit dhe i Gentit Familja e Dedë Mirash Balës 32

90

Skandaloze, shihe çfarë mbiemrash na kanë vënë, pa i pyetë njerzit, Mirash Zefi e Ndue Zefi njëri me mbiemrin Zefi tjetri me mbiemrin Gështenja.

Prelë Milani

Dedë Mirashi babai i Pjetrës, Çunit dhe Markut Pjeter Deda babai i Ndojës Ndue Pjetrush Trolli babai Pjetrushit dhe i Kolës Pjetrush Ndue Trolli babai i Nikollës dhe Lazrit Nikoll Pjetrush Trolli babai i Ndojës Lazër Pjeter Trolli babai i Gabrielit dhe Enos Kolë Pjetrush Trolli babai i Gjeloshit. Gjelosh Pjeter Trolli babai Fatjonit dhe Renatos Dedë Çun Gështenja babai i Palit dhe i Ndocit Ndoc Dedë Geshtenja babai i Florencit dhe Markut Pal Dedë Geshtenja nuk ka akoma djalë. Familja e Bal Livdhit Bal Gjon Livadhi babai i Gjonit Gjon Bal Livadhi babai i Palit, Vatës, Zefit, Dedës dhe Nikës Pal Gjon Livadhi babi i Pjetrës, Fatjonit, Gjovalinit Pjetër Pal Livadhi babai i Julit Gjovalin Pal Livadhi nuk ka fëmijë. Fatmir Pal Livadhi babai Xhovanit dhe Luçianos Vatë Gjon Livadhi babai i Gjeloshit Ndocit (vdekë) dhe Agronit Ndoc Vatë Livadhi babai i Ardisonit dhe Jozit Agron Vatë Livadhi nuk ka fëmijë. Zef Gjon Livadhi babai Antonit Anton Zef Livadhi babai i Kristjanit Dedë Gjon Livadhi nuk ka djem Nikë Gjon Livadhi babai i Blendit dhe Klaudjos Familja e Lulash Gjon Mullisit Mark Lulash Mullisi babai i Mhillit dhe Franit Mhill Mark Mullisi babai i i Ndojës, Marashit dhe Gjinit Ndue Mhill Mullisi babai i Kristjanit Marash e Gjin Mhill Mullisi nuk kanë fëmijë Fran Mark Mullisi ka vdekë pa lënë trashigimtar. MEKSHAJT Gjithë banorët e sotëm të Mekshajve rrjedhin prej dy zjarresh 1 - Shtëpia Pep Gjonit: Ndue Gjon Temelit Mark Ndoc Guralecit. Ndue Gjon Temeli babai i Gjegjit dhe i Zefit. Gjergj Ndue Temeli babai i Ermirit. Zef Ndoja, babai i Elvisit, Eltonit dhe Emiljanit. Mark Ndoc Guraleci babai Pjetrës Pjeter Mark Guraleci babai i dy djemve. . Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

91


2-Shtëpia e Pal Ndout Prekë Ujkë Arës Gjelosh Ujkë Arës Fran Zef Mollzatit Kolë Nikë Malit Marash Nikë Malit Prekë Ujkë Ara, babai i Zefit dhe i Martinit. Zef Preka babai i Gjovalinit dhe Ndojës Martin Preka babai i Armandos. Gjelosh Ujkë Ara babai i Besnikut Fran Zef Mollzati babai i Pavlinit, Pëllumbit dhe Gjekës Pavlin Frani babai i Sandrit, Aleksit dhe Silvjos. Dedë Mirash Shytani babai i Zefit dhe Ndojës Kolë Nikë Mali babai i Pjetrës dhe Gëzimit. Pjetër Kolë Mali babai i Arjanit dhe Pavlinit Gezim Kolë Mali një djalë Marash Nikë Mali babai i Gjonit, Pashkut dhe Vatës. Gjon Marash Mali baba i Gentit dhe Dori Pashko Marash Mali babai i Leonardit dhe Klaudjos Vat Marash Mali babai i Armandos, Kristjanit dhe Arditit Vat Luli (Lula)babai i Zefit dhe Pashkut (Paçit) Zef Vatë Lula babai Kolecit dhe i Ardit Pashko (Paçi) Vat Lula babai i Pjerinit Valterit dhe Rolandit Vëndndodhja e banorëve të Mekshajve sot Në lagjen Mëkshaj të fshatit Celaj në vitin 2008 jeton vetëm Fran Zef Mollzati me djalin e tij Pëllumbin. Të gjithë banorët e tjerë janë larguar si vijon: 1- Djemtë e Vat Lulit, Zefi, Pashku dhe nipat e tij Koleci, Arditi, Pjerini, Valter dhe Rolandi banojnë në Tiranë që në vitin 1920. 2-Marash Nikë Mali me djemtë Gjoni Pashku, Vata Tiranë. 3-Pjeter Kolë Mali Grudë 4-Tomë Kolë Mali Grudë 5-Zef Prekë Ara Shkodër 6-Martin Prekë Ara Shkodër 7-Gjelosh Prekë Ara Shkoder 8-Gjergj Ndue Temeli Itali 9-Zef Ndue Temeli Itali 10-Pjeter Mark Guraleci Tiranë 11-Paulin Fran Molzati Bërdicë 12-Gjekë Fran Mollzati Itali 13-Dedë Mirash Shytani Shkodër. Gjon Ndoka ka vdekë në burgjet Zogiste i denuar në vitin 1926. Mhill Vocrri ka dalë faret. 92

Prelë Milani

VLLAZNIA LEKPEPAJ (HAPSTENA) 1-Ndue Kolë Rreshpja 2-Pal Kolë Rreshpja 3-Mark Marash Podi 4-Zef Marash Podi 4-Dodë Martin Prroni 4-Kolë Martin Prroni 6-Zef Martin Prroni 7-Ndue Martin Prroni 8-Vatë Martin Prroni Shtëpja Cam Lekës Zef Pal Prroni babai i Martinit dhe Mirakës Martin Zef Prroni babai i Kolës, Dodës, Zefit, Ndojës dhe Vatës Mirakë Zef Prroni nuk pati tarshigimtar Kolë Martin Prroni babai i Toninit, Martinit, Dedës, Gjergjit dhe Gjonit, dy të fundit nuk jetojnë Dodë Martin Prroni babai i Nikolinit, Leonardos dhe Prelës Zef Martin Prroni babai i Xhuljos Ndue Martin Prroni babai i Kristjanit dhe Kastriotit Vate Martin Prroni nuk ka djalë akoma. Gjergj Gjon Ara babai i Nikës dhe i Gjokës Nikë Gjegj Ara nuk ka lënë trashigimtarë djalë Gjokë Gjergj Ara babai i Palit, Prelës, Kastriotit, Pjetrës Pal Gjokë Ara babai i Arbrit dhe Filit Prelë Gjokë Ara babai i Kristjanit Pjeter Gjokë Ara babai i Angjelinit Kastriot Gjokë Ara babai Gjergjit dhe Jorgenit Shtëpija e Vat Lekës Palush Kolë Rreshpja babai Kolës, Marashit dhe Pllumbit Kolë Palush Reshpja babai i Ndojës dhe i Palit Ndue Kol Reshpja babai i Petritit dhe i Sokolit Pal Kolë Reshpja babai i Nikës Marash Palush Podi babi i Markut, Zefi dhe Gjonit Mark Marash Podi babai i Gjinit, Fatmirit dhe Mëhillit Zef Marash Podi babai i Nikollës, Mirashit dhe Marashit Gjon Marash Podi babai i Alsidit NICAJT Emri i fshatit Nicaj thuhet se rrjedh nga emri i njeriut të parë që u vendos në ketë terren, duke marrë sipas emrit të tij origjinal Nic mbasshtimin “j” “Nicaj” emri i përbashkët i banorëve të këtij fshati është Nicor ose Nicajt. Si njesi bazë atministrative vendore (Pleqësi apo Këshill), fshati Nicaj përbehet nga tri lagje Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

93


Nicaj epiqendra e këtij trinomi, Gurra e cila ndodhet në pjesën JL dhe lagjia Çilkok që e kufizon në pjesën perendimore. Pep Gjoli djali i madh i Gjol Sumës pati 4 djem 1- Gjon Pepën (Gjoshajt), 1- Nikë Pepën (Nicajt), 3- Ndre Pepën (Ndreajt), 3- Pal Pepën (Palajt), 4-Lekë Pepën shtëpinë e Martin Zefit dhe e Gjergj Gjonit. Si gjini fshati Nicaj përbëhet nga tri vllazni 1-Gjon Koci, 2- Simon Koci, 3- Mirak Koci Këta vellezer thuhet se u ndanë në Gurrë, Gjoni dhe Simoni dolën në trojet ku thuhet se qe ngulitë Nikë (Nic) Pepa afër bjeshkës duke kapërcyer Stupen ndersa, Miraka qëndroi në Gurrë duke jetuar në fqinjësi së bashku me Preçajt e Gurrës (pasuesit e Preç Gjolit) në një lagje më të vogël se Nicajt, por që ka emër dhe individualitet te veçantë në fisin e Shoshit. Ka të gjitha gjasat që Gurrë u quajt për arsye të një gurre të veçanta që ka në hyrje të fshatit. Në qoftë se Nicajt dhe Gurrën i marrim si dy pjesë të një të tëre atëherë kufiri toponimik tradicional është si vijon. Sipër vidhave të Jakës, poshtë për Koder të Sanës, Pabit e në Breg të Gurrës, për prrue në breg të Stupes është kufiri Lindor i Gurrës me fshatin Celaj, i cili vazhdon për Koder të Gjelave e në rrugë të Çilkokut. Me fshatin Dardhë kufizohet nga verilindja dhe kufiri kalon nga fusha e Nikë Lekës - Stami i Kryqës - Mullinjt e Dardhës. Me fshatin Çilkok kufizohet në drejtimin jug- perendimor të horizontit, nga Prroni i Thatë - Stami i Melgulit - Fusha e Leut të keq. Në Perëndim fshati Nicaj kufizohet me Kirin nga Maja e Shoshit - Maja e Gëlqerës, Gryka e Lugjeve të Kirit. Nicajt dhe Çilkoku shtrihen në drejtim të perendimit nga mali i Shoshit deri në breg të Kirit (Shkoza Mbas Malit- Gradila - Birçat dhe Lëbriqja). Kufiri i përbashkët i karmave dhe malit të Nicaj Çilkokut vazhdon Qetë e Palajve - Bigë Qafë të Palit- Kodra e Rrashit të Nikë Ndocit - Breg të Kirit, (është kufiri toponimik me Prekalin dhe vazhdon për breg të Kirit përpjetë - Shteg të Karmës - Gradilë, Lug të Përfillave - Mbi Shkjathë - Mbi Zabela - Maje të Lugjës - Elteri i Pogut- Kodra të Kuvendit - Rrethtë e Palushit - Roga Stalit -Prroni i Mullijëve të Dardhës - Breg të Balës - Lamë të Grykës - Kuje të Kultyrës - Vorret e Dardhës- Lami i Kuq dhe ngjitet nga ku filluam tek vidhat e Jakës33. Fshati Nicaj shtrihet gjatë një bregorje shpat thepisur, duke patur në fund një prrue të thellë të quajtur Stupe gjithashtu e përberë prej një lugine të thellë. Nicaj është një nga fshatrat më të lartë mbi nivelin e detit e të gjithë pellgut të shoshit, 33

94

Treguar nga Ndrekë, Dede Quku MartinGjon Geshtenja, Ndue. Kole Rrasa, banorë dhe njohës të hollsishëm të fshatit Nicaj

Prelë Milani

shtrihet kryesisht në brezin bimor të shkurreve të lejthisë dhe pjesërisht të ahut. Bora këtë fshat e merr grykë që herët në vjeshtë dhe bashkjeton gjatë e dashuruar me terenin në pozicjon të kapt nga dielli. Shtëpitë e këtij fshati zgjatën mbi bregore, kodra e lëndina të vogla të shpërndara në mënyrë dis-harmonike. Misri, patatja, fasulja janë bimët kryesore të drithrave, qepa, prasi, hudra, domatja, kastarveci lakra, rrepka, bishtaja janë perimet që kultivohen në kopshtin e çdo ekonimie. Nicajt shquhen për prozhmet me lajthi, arra, gështenja qershia dhe hardhitë janë drufrutoret më të rëndësishëm. Fshati ka pasë gjithmonë drejtim bujqësoro-blegtoral. Gradila dhe Lbriqja kanë qënë karmat me kullosa të pasura sidomos për dhitë që kalonin dimrin dhe pranverën në keto teritore që shtrihen pas Malit të Shoshit dhe zgjaten deri në breg të Kirit afër Prekalit. Çdo familje ka pasë krahas shtëpisë në Nicaj edhe stanin në Lëbriqe dhe Gradilë. Sipërfaqja e tokës së punueshme të këtij fshati së bashku me tokat e karmave dhe të bjeshkës kalon shifrën 5 hektarë. Numri krerëve të imta para kolektivizimit ishte mbi 1000 kokë. Fshati Nicaj në vitin 1964 sipas studjuesit Mark Kurbini numëronte 18 shtëpi34. Në vitin 1990 Fshati Nicaj kishte 24 tyme ndërsa numri i familjeve është 2, 5 herë më i madh. Taponime të fshatit Nicaj Fuaha e Çorrit - Brija e gurit të zi - Fusha e Prelë Nikës - Nën Kaçi - Ara e Dakçit - Lugjet e Zogut - Nën Rrasa - Rrahi i Maç Kolës- Shpella e Gjonit- Bukçi -Prroni Nderpylës - Fusha e Gjatë - Ndermjet Stupeve - Fusha e Rajës Shkamit Poti Logu i Fellë - Rrahi i Zogut - Fusha e Kullës- Fusha e Prelë Gjokës - Leu i keq - Livadhi i Simonit- Mysi i Palinë Lules- Rrahi i Dodës- Lami i Zabelit- Kulla e Madhe- Mysi i Nikë Prekës - Shpellazi Nan rrasa - Rrotullakja- Buksi -Logjet Rahishta- Fusha e Fjerës - Quku i Kingjave Nicajt janë një fshat i pasur me burime ujore, kjo duket tek ekzistenca e disa krojeve. si Kroni i Ujit mbi Nicaj - Kroni Mirash Balës - Te deli afër shtëpisë së Dodë Delisë - Kroni i Brisë së Gurit zi Kroni i Mark Nikës. Burimet ujore janë mbledhur në vija ujitëse dhe quhen vada, Nicajt janë shquar për të ashtuquajturat vada të gjalla që kanë futë nën ujë të gjitha tokat e fshatit. Vada e Sutpes së Nicajve. Kroni i Mark Nikës - Pikat dhe uji Te Deli, këto tre burime bashkohen në një vadë. Vada e Lek Ndout - Vada e fushës ÇorritVada e Poshtme e Mark Lucës Toponime të Karmës: Guri i Kuq - Uji i Zbutës, Kodra e Bletës, Pylli Maxharraj (është një kodër ku për disa kohë gjatë luftës së parë Botërore kanë qëndruar disa ushtarë austro-hungarez) - Kodra e varrit- Shpella e Pikës - Maja e GjetheveMaja e pikës- Buthi - Shullani - Pylla - Shpati i Kol Delës- Vija e Lbriqes - Lami Lopëve- Fusha e Shejt.

34

Mark Kurbini “Shoshi -studim historik” materiali i dakdilografuar Fondi i Muzeut Historik Shkodër, fq 129.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

95


1 - VLLAZNIA GJON KOCIT, janë shtëpia e Mark, Gjelosh Dedë, Nikë, dhe Ndosh (Lucës) Lekë Ndout Dodë Delisë Kol Mirit Mark Vocrrit Ndue Marashit Kolë Balës. Gjin Martinit Shtëpija e Mark Lulës (Qukut): Nikë Lucë Quku nuk pati djalë trashigimtar Mark Lucë Quku babaj i Vuksan Markut. Vuksan Mark Quku babai i Gjergjit, Markut dhe Lulashit. Gjergj Mark Quku një djalë Antoni Mark Vuksan Quku dy djem Lulash Mark Quku nuk ka djalë. Dedë Luc Quku: babai i Ndrekës, Ndocit, Martinit dhe Lazrit. Ndrekë Dedë Quku babai i i Kolës dheNikës. Martin Dedë Quku babai i Gjovalinit Lazer Dedë Quku baba i Altinit. Ndoc Deda nuk ka fëmijë. Familja e Lekë Ndue Ksollës: Lekë Ndue Ksolla babai Nikollës dhe Palit Nikollë Leka Ksolla babai Aleksit Fredit dhe Valterit Pal Lekë Ksolla babai i Ndojës Edit dhe Kolës Familja e Gjin Martin Shkalles Gjin Martini babai i Dedës. Dedë Gjini babai i Lulashit, Palit Markut, dhe Nikës Familja e Kol Mirit (Rrasës) Kolë Mir Rrasa babai i Ndojës dhe i Tomës Ndue Kol Rrasa babai i Pjetrës, Palit dhe Prekës Pjeter Ndue Rrasa babai i Gjonit dhe Çeskut Pal Ndue Rrasa një djalë Prekë Ndue Rrasa babai i Aleksandrit. Familja e Mark Vocërr Grihës: Marku Vocërr Griha babai i Prelës, Zefit, Gjergjit dhe Kinit Prelë Mark Griha babai i Ndocit dhe Markelinit Zef Mark Griha babai i Kolës, Mikelit dhe Albertit Gjergj Mark Griha babai i Nikolinit dhe Antonit Kin Mark Griha dy djem i madhi Benardi 96

Prelë Milani

Gjon Lulash Griha tre djem Shkoder Familja e Ndue Marash (Shpijanit): Ndue Marash Shpijani babai Kolës dhe i Gjonit Kolë Ndue Shpijani babai Pavlinit Gjon Ndue Shpijani babai, Marketinit dhe Denisit Binak Ndue Shpijani babai i Armandos. Familja e Kol Balës: Kolë Bala, babai i Marashit Marash Kola Babai i Vatës Vat Marashi katër djem Familja e Deli Sokolit (Prroni): Deli Sokol Prroni, babai Zefit Dodës dhe i Kolës Zef Deli Prroni babai i Mirashit dhe i Palit Mirash Zef Kulla babai i Lekës Pal Zef Kullababai i Fatmirit Dodë Dedë Kulla babai i Nikës Nikë Dod Kulla babai i Mëhillit Mëhill Nikë Kulla një djalë. Kolë Deli Prroni babai i Pashkut dhe i Franit Pashko Kolë Prroni babai i Florjanit, Vladit, Gjergjit e Aleksandrit ka lënë 4 djem Fran Kolë Prroni babai i Lolës dhe Agustinit 2 - VLLAZNIA SIMON KOCI: janë shtëpitë e Pjetër Zogut, Gjon Nikës Pjeter Dedë Çorrit Kacol Vuksanit Prele Sadrise Familja Pjetër Zog Guralecit Pjetër Zog Guraleci babai i Franit, Mirashit, Gjeloshit, dhe Gjergjit Fran Pjetër Guraleci babai i Dedës, Prelës dhe Gjonit Dedë Fran Guraleci babai i Ardianit Marash Pjetra dy djem Gjelosh Pjetra dy djem Gjergj Pjetra nuk ka trashigimtar mashkull. Familja e Nikë Gjon Gështenjës: Nik Gjon Gështenja baba i Gjonit dhe i Ndokës Gjon Nikë Gështenja baba i Martinit dhe i Pëllumbit Martin Gjon Gështenja babai i Sokolit, Marjanit Nikolinit dhe Kolës Pëllumb Gjon Gështenja babai i Albanit dhe Antonit Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

97


Ndokë Nik Gështenja babai i Marashit, Nikollës, Gjovalinit, Gëzimit dhe i Petrit që nuk jeton Nikollë Ndokë Geshtenja babai i Mikelit dhe Marinelit Marash Ndokë Geshtenja një djalë Familja e Zef Sokol Koçekut: Lulash Sokol Koçeku vëllai i Zefit nuk la trashigimtar Zef Sokol Koçeku babai i Lulashit, Franit dhe Dritanit Lulash Zef Koçeku një djalë

Venbanimet e reja të Nicajve:

Familja e Ndre Prekë Koçekut: Ndre Prekë Koçeku baba i Prekës dhe i Toninit Prekë Ndre Koçeku babai i Fredit Tonini Ndre Koçeku dy djem Klejdi dhe Klevisi Familja e Dedë Mhill Kullës: Dedë Mëhill Kulla babai i Markut, Ndojës, Pjetrës Mëhillit dhe Ndocit Ndue Dedë Kulla babai i Sokolit (1 djalë), Gjergjit (1 djalë), Gëzimit (1 djalë) dhe Kolës Mark Deda babai i Prelës, Vuksanit dhe Balës. Pjetër Dedë Kulla babai i Pllumbit dhe Agustinit Mhill Ded Kulla një djalë, Ndoc Dedë Kulla dy djem. Familja e Ndue Sadrisë dhe Prelë Sadrisë : Ndue Sadri Lami babai i Mirashit Mirash Ndue Lami babai i Zefit, Lekës, Vatës, Kolës dhe Nikollës Zef Mirash Lami babai i Gjovalinit. Prelë Sadri Lami babai i Markut dhe i Lushit Mark Prel Lami baba i Gëzimit Lush Prel Lami ka një djalë ( Gezimi) me banim në Lezhë. Familja e Pjeter Dedë Çorrit Pjetër Deda babai i Kolës, Zefit Dedës, Marashit dhe Mëhillit Kolë Pjetër Çorri babai i Mitrit dhe i Pjetrit Mitër Kol Çorri babai Gjergjit, Gjonit dhe Valentinit Pjetër Kola Çorri babai Kristjanit dhe Klevisit Dedë Pjetër Çorri babai i Gzimit, Martinit, Franit, Shanit, Nikës, Gjinit, Ndocit dhe Petritit Gëzim Dedë Çorri babai i Albertit Marash Pjetër Çorri babai i Vladimirit Mëhill Pjetër Çorri babai i Gjovalinit, Pavlinit, Pashkut Gjovalin Mellil Çorri babai Mikelit dhe Valterit Paulin Mhill Çorri babai i Kristjanit, Virgjiljos dhe Antonjos Pashko Mhill Çorri babai i Ndojës 98

Prelë Milani

1

Ndrekë Dedë Quku

Grudë

24

Ndoc Dedë Kulla

Shkodër

2

Martin Dedë Quku

Grudë

25

Prelë Fran Gurleci

Grude

3

Lazër Dedë Quku

Grudë

26

Lekë Mirash Kulla

Itali

4

Ndoc Dedë Quku

Greqi

27

Kin Mark Griha

Angli

5

Kolë Shpijani

Shkodër

28

Aleks Nikoll Ksolla

Shkodër

6

Gjon Shpijani

Shkodër

29

Pal Zef Kulla

Shkoder

7

Ndue Dedë Kulla

Bardhaj

30

Mark Zogu

Grudë

8

Fran Kola

Bardhaj

31

Pal Lekë Ksolla

Grudë

9

Dedë Gjini

Shkodër

32

Pal Mhill Çorri

Ajasëm

10

Ndue Kolë Rrasa

Bardhaj

33

Gëzim Marku

Itali

11

Pjeter Ndue Rrasa

Grude

34

Gjergj Vuksani

Berdice

12

Pal Ndue Rrasa

Grudë

35

Lulash Vuksani

Torovicë

13

Prekë Ndue Rrasa

Grudë

36

Mark Vuksani

Shkodër

14

Vat Marashi

Tiranë

37

Lulash Prela

Shkodër

15

Gjon Nik Gështenja

Grudë

38

Marash. Nd. Gështenja

Angli

16

Martin Gj Gështenja

Grudë

39

Sokol M. Geshtenja

Shkodër

17

Pëllumb Gështenja

Grudë

40

Nikollë. N. Gështenja

Shkodër

18

Lulash Zef Koçeku

Bardhaj

41

Gjovalin. N. Gështenja

Itali

19

Pjetër Dedë Kulla

Hot

42

Gezim N. Gëshenja

Itali

20

Prekë Ndre Koçeku

Boriç

43

Prel Mark Kulla

Itali

21

Tonin Ndre Koçeku

Greqi

44

Mëhill Dedë Kulla

Shkodër

22

Fran Pjetr Guraleci

Rrethina

45

Dedë Frani

Rrethina

23

Zef Mirashi

Mahmurras

Nicajt që banojnë në fshatin e tyre të vjetër në vitin 2010 1-Mirash Ndoja 2-Prelë Mark Griha 3-Zef Mark Griha 4-Gjergj Mark Griha 5-Mitër Kolë Çorri 6-Pjetër Kolë Çorri 7-Familja e Pashko Koles GURRA Del për herë të parë e dokumentohet në vitin 174535 Fshatit Gurrë ështe një fshat i vogël i vëndosur mbi një tulinë të butë flishore e cila në pjesën prendimore dhe veriperendimore, madje deri në JL qarkohet nga përroi i Stupes që e ndanë nga fshatrat Nicaj dhe Çilkok. Në Veri Lami i Kuq e 35

Kolë Luka Rreth Toponimisë së trevës së Pjetershpanëve në shekujt e parë të sundimit osman. Studime Filologjike nr 3 1977, fq. 171

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

99


ndan nga Dardha, në Lindje Kodra e Sanes Spanit është kapercylli mes Gurrës dhe Celajve. Shtëpitë e fshatit janë ndertuar në krye të ca arave pjellore, të ndara me stame hardhish dhe megja të gjelbërta rrethuar më pemë dhe ujë të bollshëm vaditës. Shquhet burimi i Gurrave në Lindje të Katundit që me sa duket i ka dhënë edhe emrin Gurrë ketij fshati, nga ku buron edhe Prroi i Gurrës që ushqen një vijë ujitëse që kalon në fshtin Celaj. Në Pjesën perendimore nga Stupja vjen një vadë e gjallë ujit që fut nën ujë arat e sistemuara me kujdes të ketij fshati, Poshtë shtepive në pjesën Jugore të fshatit shtrihen ograja me gështenja, pemë frutore, verra shkurre me lajthi. Mënjëherë sipër rrugës këmbësore që përshkon fshatin cep më cep nxjerrin krye strukturat tipike gelqerore të vjetra të shkoklitura nga veprimi i forcave të natyrës. Çfaqja e ketyre strukturave të thepisura, bimësia e varfer me driza dhe shkozë që nuk arrinë t’i mbulojë dot me gjelbërim krijon një kontrast të theksuar me pjesën tjeter të fshatit, që gjallnon nga ngjyra e blertë. Gjithsesi ky kordon karbonatik që nxjerr krye dhe vjen duke u lartësuar deri në kufi me fshatrat Dardhë Nicaj, është arterja ushqyese e burimeve të bollshme e gurgulluese të fshatit që në mënyrë metaforike populli i pagëzoi me emrin Gurrë. Përbri fshatit në të djathtë fare pranë gurëve në një lendinë të vogël janë themelet e Kishës se Shndreut, nga më te vjetrat e Arqipeshkvisë së Pultit, për disa dekada ka qënë jo vetem kisha kryesore e Shoshit, por edhe qender e Arqipeshkvisë. TOPONIME Guri Derr - Rogat e Nosh Lulashit - Fusha e Ndue Dedës -Ara e re -Koqavaçi - Kodra e Burgut - Logu i Gjokë Ulës - Lgata -Gurra e Mollës - Kroni i PepësKroni i Laticës - Vidhat e Jakës- Shpati i Vidhave - Guri Shnre, Shmri-Kultyrë -Guri Shndre - Mali Mbi Çorr - Vija e Stupes - Vija e Gurrës- Vija e Poshtme - Mullini tek Guri Shëndre - Ara e Lul Ndout (Fran Zefit)- Fusha e Pjeter Kolës (Pepë Ndrethit) Fusha e Prekë Lulashit - Mbas Çardake - Fusha e Buxhit (ara e Gjin Lekës)- Mullini i Celajve - Logu i Shkamit - Rrathtori - Bisteci - Lyrsa - Te shpia e Lamit - Shpati i Lopve - Guri Plak- Rrasa e Gelqerës -Qeti i madh- Bukça- Ujtë e Papës - Guri Gabel - Ara e Coles - Rrasa Çorr Nën Çorr - Shpal Gjon - Drokthi i Balzave në Bjeshkë -Ashta Dedë Mhillit (Bjeshkë)- Suka e Bubrrecës VLLAZNIA MIRAKAJ (Nicajt e Gurrës) janë shtëpitë e • Kolë Gjon Arrës • Sokol Deli Murit • Lekë Vuksa Gurit • Ndre Sokol Aramadhit • Ndosh Lulash Kullës • Zef Mican Lamit Mhill Pjere Shkalla, Babai i Pjetres qe ka vdeke Familja e Kolë Gjon Arrës: Kolë Gjoni babai i Gjergjit 100

Prelë Milani

Gjergj Kola babai i Nikollës, Kolës, Ndrekes dhe Ndocit Nikollë Gjergji babai i Edit, Mirjanit dhe Danjelit Kolë Gjergji babai i Tomes dhe Gentit. Familja e Sokol Deli Murit: Sokol Deli Muri babai i Markut, Zefit, Lazrit, Nikës dhe Lulashit Mark Sokol Muri babai i Gacit, Gjinit, Gegës, Aleksit Nikë Sokol Muri babai Çeskut, Alfredit dhe Almirit Zef Sokol Muri baba i Klerit dhe Kristjanit Lazer Sokoli Muri nuk ka djalë Lulash Sokol Muri ka dy djem. Familja e Ndre Sokol Aramadhit: Ndre Sokoli babai i Lulashit, Pepës dhe Martinit Lulash Ndrethi babai i Pjetrës Pjetër Lulashi babai i Edit dhe Kristjanit Pepë Ndrethi babai i Gjonit, Petritit, Nikës dhe Pavlinit Martin Ndrethi babai i Kolës, Ndokës, Pashkut, Vatës, Prelës Familja e Ndosh Lulash Kullës: Ndosh Lulash Kulla babai i Kolës Kolë Ndosh Kulla babai i Ndojës, Toninit, Fatmirit, Gëzimit Ndoshit Ndue Kolë Kulla babai i Jozefit Tonin Kolë Kulla babai i Emiljanos Familja e Zef Mican Lamit: Zef Mican Lami babai i, Mirashit, Franit dhe Nikës Mirash Zef Lami babai Pashkut, Kolës, Ndojës dhe Zefit. Ndue Mirash Lami babai i Gentit Pashuk Mirash Lami një djalë Zef Mirash Lami një djalë Nikë Zef Lami nuk ka lënë trashigimtar Fran Zef Lami baba i Gegës, Kinit, Bardhokut, Gjovalinit, Gjetos, Antoni Gegë Fran Lami babai i Çeskut dhe Leonardit Gjovalin Fran Lami 2 djem Familja Leke Vuksan Gurit Leke Vuksani babai i Gjinit, Palit dhe Zefit Gjin Leka babi i Dedes, Pllumbit dhe Albertit Zef Leka babai i Dritanit, Aleksit dhePashkut PREÇAJT E GURRËS • Gjergj Marku Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

101


• Kolë Marku • Gjelosh Lulashi • Pal Deda Familja e Mark Lulashit: Mark Lulashi babai i Gjegjit dhe i Kolës Gjergj Mark Guri babai i Pjetrës, Nikës dhe Mhillit Pjetër Gjegj Guri babai i Marashit, Markut, Franit, Zefit, Gjovalinit, Marjanit dhe Nikolinit Nikë Gjergj Guri babai i Ndojës dhe Kristjanit Mhill Gjergj Guri është beqar. Kolë Mark Guri babai i Ndojës, Antonit dhe Prelës Ndue Kol Guri babai Sandrit Anton Kolë Guri babai i Markut dhe i Mikelit Familja e Gjelosh Lulashit Gjelosh Lulashi babai i Dedës Dedë Gjeloshi babai i Lulashit, Artanit, Ferdinandit, Frrokut dhe Ardianit. Familja e Pal Dedë Arës Pal Dedë Ara babai i Ndojës, Lazrit, Toninit dhe Petritit Ndue Pal Ara babai i Fatjonit, Leonardit, Nardit Lazër Pal Arra babai i Kristjanit dhe Valterit Tonin dhe Petrit Ara nuk kanë fëmijë. Familja e Prelë Dedës Prelë Deda babai i Zefit dhe Gjonit Zef Prela babai i Albanit Gjon Prela babai i Nestit FAMILJET E GURRËS NË VITIN 1990

102

1

Gjergj Mark Guri 2 familje

2

Pal Dedë Ara 2 familje

3

Dedë Gjelosh Guri me djem

4

Kolë Ndosh Kulla me djem

5

Fran Zef Lami me djem

6

Gjegj Kola 2 familje

7

Sokol Deli Muri 1 familje

8

Martin Ndrethi me djem

9

Pep Ndrethi me djem

10

Pjeter Lulashi

11

Gjin Leka me djem

12

Zef Leka me djem

Prelë Milani

MIRGIMET PËRPARA VITEVE 90 1

Prelë Deda

Përpara çlirimit Shkodër

2

Kolë Mark Guri

Në vitet 60-të Lezhë

3

Mirash Zef Lami

Në vitet 60-të Shkoder

4

Nikë Zef Lami

Në vitet 60-të Shkodër

5

Zef Sokol Muri

Në vitet 70-të

6

Mark Sokol Muri

Në vitet 80 Gur i Zi Kuç

7

Lazer Sokol Muri

Në vitet 80-të Vepra Greqi

8

Lazer Pal Ara

9

Gjon Pepë Aramadhi

Në vitet 80-të Mahmurraz Në vitet 80-të Tropojë Shkodër Në vitet 80-të Vermosh

10

Nikollë Kolë Ara

VENDBANIMET AKTUALE 1

Pjeter Gjergj Guri

Lezhë

2

Nikë Gjergj Guri

Shkodër

3

Mhill Gjegj Guri

Itali

4

Dedë Gjeloshi

Golem

5

Ndue Pal Ara

Shkodë

6

Lazer Pal Ara

Mamurras

7

Petrit Pal Ara

Grudë-Greqi

8

Tonin Pal Ara

Shkoder

9

Kol Ndosh Kulla

Rrethina

10

Ndue Kolë Kulla

Shkodër

11

Tonin Kolë Kulla

Itali

12

Fatmir Kolë Kulla

Itali

13

Gjergj Kolë Arra

Grude

14

Nikollë Gjergj Arra

Vrakë

15

Kolë Gjergj Arra

Grude

16

Ndoc Gjergj Arra

Tiranë

17

Mark Sokol Muri

Gur i zi - (Kuç)

18

Zef Sokol Muri

Gur i Zi (Kuç)

19

Nikë Sokol Muri

Gur i zi (Kuç)

20

Lazer Sokol Muri

Sh B A

21

Lulash Sokol Muri

Greqi

22

Zef Lekë Guri

Vrakë

23

Dritan Zef Guri

Tiranë

24

Familja e Gegë Fran Lamit

Golem

25

Kin Fran Lami

Greqi

26

Bardhok Fran Lami

Greqi

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

103


27

Gjovalin Fran Lami

Golem

28

Gjeto Fran Lami

Golem

29

Gjovalin Fran Lami

Golem

30

Anton Fran Lami

Golem

31

Kolë Martin Aramadhi

Tiranë

32

Ndokë Martin Aramadhi

Tiranë

33

Pashko Martin Aramadhi

Lezhë

34

Vatë Martin Aramadhi

Greqi

35

Prelë Martin Aramadhi

Shkodër

36

Pjeter Lulash Aramadhi

Gurrë

37

Gjon Pepë Aramadhi

Tiranë

38

Paulin Pepë Aramadhi

Shkodër

39

Nikë Pepë Aramadhi

Shkodër

40

Petrit Pepë Aramadhi

Hot

41

Djemtë e Mirash Zef Lamit

Shkodër

ÇILKOKU Daton për herë të parë në dokumenta osmane në vitin 174536. Çilkoku shtrihet në pjesën VP të pellgut të Shoshit, në krahun e majtë të përroit të vrullshëm të Stupes. Prroni i thatë në Veri e kufizon me fshatin fqinj të Nicajve. Në JP me Ndregjinaj e kufizon Kodra e Kashnjetit, në Perëndim me Palaj e ndan Qafa e Shënkollit, në Perendim me Gurrën dhe në Jug me Celajt e kufizon përroi i Stupes. Formacioni gjeologjik mbi të cilin shtrihet ky fshat është kryesisht flishor me copëzim horizontal të dukshëm si rezultat i ndikimit të faktorëve eroziv të natyrës. TOPONIME Rrgalla e Ndre Palit - Thepi i Shejit - Boka e shejit - Drushti - Gjavineli -Kodra e Botës- Fusha e Ndre Dedës - Fushat e Martin Kolës - Mullini i Çilkokut. Mullini kufi me Gurrë- Mullini i Lursave- Lursat e Çun Sokolit- Ara e Macajve- Arat e Cel Vatës - Menguli - Kashnjeti i Mengulit- Leu i Keq- Nëlvum- Boka e KuqeFusha e Luc Gilës- Shpati Mrracisë- Shpati Çverrit. Nelvuni i Mark Pepës- Fusha e Dershanës- Prroni i Mullinit- Prroni i Qelbës- Prroni i Gropës Gurra :Gurrat e Bardha - Gurra tek shtëpia e Prekë Gjeloshit - Gurra tek shtëpia e Gjon Ndocit- Gurra tek shtëpia Prelë Vuksanit. Çilkoku në vitin 1990:Në prag të levizjeve shperbërëse demografike të të gjithë fshatrave të Dukagjinit në vitin 1990 Çilkoku numronte këto familje Kolë Marku banesë dykatëshe Prelë Vuksani banesë njëkatëshe Gjon Ndoci banesë tip kulle Lazer Ndoci banesë njëkatëshe 36

104

Kolë Luka. “Rreth Toponimisë së trevës së Pjetershpanëve në shekujt e parë të sundimit osman”Studime filologjike nr. 3. 1977. fq 171.

Prelë Milani

Fran Preka banesë dykatëshe Martin Preka banesë njëkatëshe Mark Ndoci banesë dykatëshe Jak Mëhilli banesë njëkatëshe Kolë Gjoni banesë dykatëshe Mark Prela dykatëshe Mirash Ndou dykatëshe Vat Mirashi dykatëshe Lekë Gjoni njëkatëshe Dedë Vogli njëkatëshe Mark Zefi njëkatëshe Zef Lulashi njëkatëshe Kolë Lulashi dykatëshe Mark Deda dykatëshe Zef Nderu njëkatëshe Pjetër Vogli dykatëshe Në vitin 2008 ky fshat rezulton vetëm me dy familje 1- Familja e Vat Marashit 2- Familja e Vat Mirashit Çilkoku përbehet nga tre vllazni: 1 VLLAZNIA GJEKÇAJ;janë familjet e Ndre Prekë Çezmës Mirash Ndue Rajës Zef Prelës Pjetër Nikës Mëhill Nikës Kole Marku Gjelosh Marku Ndoke Marashi 2 VLLAZNIA DEDÇAJ: janë familjet e Kolë Vukës, Prekë Gjeloshit, Mëhill Qerimit, Dedë Qerimit, Kolë Qerimit, Ndokë Gjergjit, Gjon Pjetrës Mark Palit, Gjon Ndocit, Pëllumb Lazrit Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

105


Prelë Vuksanit Gjergj Palit. Kolë Lulashi Zef Lulashi, Prekë Ndue Staka Ndue Zefi Fran Zefi Vat Marashi 3 VLLAZNIA GJON ULÇAJ; janë familjet Mark Zefit Pal Zefit Pjetër Voglit, Vat Mirashit Zef Celit Vllaznitë e Çilkokut janë pasues të Ndre Gjin Gjolit. Sipas traditës së pakontestueshme popullore; një nga djemtë e Ndre Gjinit qëndroi aty ku gjendën sot, afer Kishës së Shoshit, ndersa tre vëllezërit e tjerë dolën dhe u vendosën në Çilkok përpara 8 brezash. Vend i Çilkokut thuhet se ka qënë vendi i Pepsumajve. Familja e Ndre Prekë Çezmës Prekë Ndre Çezmja babai i Ndreut dhe i Gjonit Ndre Prekë Çezmja nuk la trashigimtar Gjon Prekë Çezmja babai i Kolë dhe i Dedës Kolë Gjon Çezmja babai Dakës, Petritit, Mhillit, Gjinit dhe Edit Dakë Kolë Çezmja babai i Klaudjos Dedë Gjon Çezmja babai i Fredit, Ndrekës dhe Jozit Lulash Gjon Çezmja nuk ka fëmijë Familja e Mirash Ndue Rajës Mirash Ndue Raja babai Sokolit, Ndojës, Palit dhe Lekës Ndue Mirash Raja babai i Arbrit dhe Albanit Sokol Mirash Raja dy djem Lekë Mirash Raja dy djem (i madhi Kristjan) Pal Mirash Raja nuk ka djem. Familja e Mark Prelë Rajës Mark Prela babai i Gjovalinit, Ritos, Bardhokut Arjanit dhe Ndocit Zef Prela babai i Kujtimit dhe Aleksit. Familja e Prek Gjelosh Arrës Prekë Gjelosh Arra babai i Franit dhe Martinit Fran Prekë Arra babai i Agimit dhe Çeskut Martin Prekë Arra babai i Gentjanit

106

Prelë Milani

Familja e Kolë Vukë Verrit Kolë Vukë Verri babai i Ndojës, Nikës dhe Mëhillit Ndue Kolë Verri babai Zefit, Marjanit, Agimit Nikë Kolë Verri babai Gjeloshit, Vatës, Pavlinit, Petritit, Ndokës dhe Tomës Mhill Nikë Verri babai Emiljanit, Spartakut dhe Françeskut. Familja e Gjergj Palit dhe Prelë Vuksanit (Guri) Prelë Vuksan Guri nuk ka trashigimtar Gjergj Pal Guri babai i Palit, , Kolës, Zefit, Dedës, Lulashit, Kinit, Nikës Pal Gjergji babai i Marashit, Marjanit dhe Vuksanit. Kolë Gjergji babai i Pjetrës Zefi Gjergji babai i Aldos dhe Endrit. Familja e Dedë dhe Pjetër Vogël Arës Dedë Vogël Ara babai i Hilës, Linit, Gjetos dhe Nikës Pjeter Vogël Ara babai i Gjokës (1 djalë), Ndojës, Martinit (1 djalë) dhe Gegës Familja e Ndoc Mal Gështenjës Ndoc Mal Gështenja babai i Gjonit, Markut, Lazrit, Ndojës Gjon Noc Gështenja babai i Toninit, Viktorit, Sokolit Tonin Gjon Gështenja babai i Dionisit Mark Ndoc Gështenja babai Gegës, Nikolinit, Shanit dhe Gjinit Lazer Ndoc Gështenja babai i Pllumbit Pëllumb Lazer Gështenja babai i Gjinit. Ndue Ndoc Gështenja babai i Kujtimit dhe Fatmirit. Familja Qerim Dedë Gurit Qerim Dedë Guri babai i Dedës Kolës dhe Mhillit Dedë Qerim Guri babai i Shanit dhe i Markut Shan Dedë Guri babai i Viktorit që nuk jeton dhe Gjovalinit (dy djem) Mark Dedë Guri babai i Gjergjit, Kristjanit dhe Nikollës Kolë Qerim Guri babai i Zefit Zef Kol Guri nuk ka trashigimtar mashkull Mhill Qerim Bota babai i Marashit, Ndocit dhe Jakut Jak Mhill Bota babai i Pavlinit Familja Zef Mark Murit Zef Mark Muri babai i Markut dhe i Palit Mark Zef Muri babai i Prelës, Pllumbit dhe Mhillit Pal Zef Muri një djalë Familja e Stak Ndue Gurit Stak Ndue Guri babai i Lulashit dhe Ndojës Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

107


Lulash Stak Guri babai i Kolës dhe i Zefit Kolë Lulash Guri babai i i Gjovalinit, Ndojës, Palit, Pjerinit, Ndocit, Marjanit, Petritit Zef Lulash Guri babai i Gjinit Gjin Zef Guri babai i Silvjos Familja e Ndokë Vatës dhe Cel Vatës Ndokë Vata babai Mirashit dhe i Gjonit Mirash Ndoka babai i Vatës, Nikollës dhe Gjergjit Vat Mirashi babai Sokolit dhe Agimit Nikollë Mirashi babai i Landit Gjergj Mirashi babai i Vilsonit dhe Armandos Gjon Ndoka babai i Lekës Lekë Gjoni babai Ndocit dhe Mhillit. Ndoc Leka ka 4 djem Cel Vata një djalë Familja e Gjelosh dhe Kol Mark Rrgallës Gjelosh Mark Rrgalla babai i Ndokës (2 djem), Nikës (1 djalë), Gëzimit dhe Përparimit Kolë Mark Rrgalla babai Palit (2 djem) Markut, Gjinit (1djalë), Martinit, Pllumbit, Ndojës, Gjergjit dhe Mondit. Familja e Nikë Lulashit Nikë Lulashi babai i Pjetrit dhe Mhillit Pjeter Nika babai i Ndojës, Noshit, Dedës dhe Lazrit Mhill Nika dy djem Familja e Ndokë dhe Pjetër Gjergj Palit Ndokë Gjergji babai Gjeloshit, Lazrit (2 djem), Pllumbit, Kolës dhe Zefit (që ka vdekë) Pjeter Gjergji babai Gjonit, Markut (1 djalë) dhe Pavlinit (1 djalë) Familja e Mirash Ndokës Marash Ndoka babai i Vatës Vat Marashi babai i Ndojës dhe Kolës. Familja Zef Ndre Thepit Zef Ndre Thepi babai i Ndojës dhe Franit Ndue Zef Thepi babai i Mirashit, Agronit, Pjetrës Fran Zef Thepi babai i Xhozefit dhe Anxhelos

108

Prelë Milani

Migrimet e para

Migrimet e viteve 1960-1990

Ndokë Mirashi1

Shkoder 1950

1

Ndue Mirashi

Hot i ri 1977

2

Cel Vata

Durrës 1955

2

Shan Dedë Guri

Shkoder 1963

3

Pjeter Nika

Durrës 1955

3

Ndue Kol Verri

Shkoder 1969

4

Mhill Nika

Shkoder 1955

4

Zef Prel Raja

Shkoder 1968

5

Pjeter Gjergji

Shkoder 1953

5

Ndue Zefi Thepi

Mjedë 1967

6

Ndue Staka

Shkoder 1950

6

Gjelosh Marku

Grudë 1967

7

Çun Marku

7

Mhill Kola

Grudë 1970

8

Nikollë Mirashi

Velipojë 1973

9

Fran Zef Thepi

1977

10

Sokol Mirash Raja

Shkoder 1978

11

Zef Kolë Guri

1965

12

Pal Kola

Mahmurras 1965

13

Ndue Zef Thepi

Shkodër vitet 80-të

1

2

Vendbanimet e reja pas viteve 1990 1

Kolë Marku

Grudë

15

Lekë Raja

Golem

Grudë

16

Pjeter Vogli

Grudë

Grudë

17

Paçram

18

4

Tonin. Gj. Geshtenja Viktor Gj Geshtenja Marash Mhilli

4

Ndoc Mhilli

Bardhaj

6

Mark Guri

Dobraç

7

Kolë Çezmja

8

Dedë Çezmja

9

2 3

Gjokë Pjetra

Grudë

Hilë Arra

Shkodër

19

Pal Zefi

Shkodër

20

Gjergj Mirashi

Velipojë

Bardhaj

21

Martin Arra

Shkodër

Bardhaj

22

Fran Arra

Golem

Lulash Çeznja

Bardhaj

23

Zef Gjergji

Grudë

10

Mark Raja

Shkodër

24

Prelë Vuksani

Grudë

11

Lulash Gjegji

Mahmurras

25

Kolë Lulash Guri

Grude

12

Zef Lulash Guri

Shkodër

26

Mark Zef Guri

Shkodër

13

Pal Gjergji

Grudë

27

Pal Zefi

Bardhaj

14

Mirash Raja

Golem

Familjet që jetojnë në Çilkok në vitin 2009 1-Gjon Ndoci 2-Lin Deda 3- Vat Mirashi 4- Ndue Vat Marashi PALAJT Origjina e këtij emri tregohet se rrjedh nga një njeri i quajtur Pal që, ishte themeluesi i këtij katundi, i cili mori emrin e tij. Emri i përbashkët i banorëve të Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

109


këtij fshati është Palaj (Palas- Palsor- Palaj) Kufiri tradicjonal i Palajve është si vijon. Me lagjën Gjoshaj në Lindje kufiri kalon deri tek vendi i quajtur Elteri, për prrue përpjetë deri në Qafë të Shënkollit, ecën lart në Fushë të Çurrit- në Çukë (një fushëz në malin e Palajve)- në Mal të poshtëm të Shoshit (Mali i Palajve)- në Fushë të Ujkë Nikës (Lera është një shkëmb) -në Koder Lejthizë - tek Shpella e Barit, shpella gjendet të kufiri i ndërmjetëm i Vilës e Prekalit rreth një gjysëm ore mbi Gurin e Kuq dhe mund të strehohen 200-250 njerëz për nevojë, kjo shpellë është e përbashkët e Palajve me Prekalin dhe është komplet strehë shkëmbit. . Në Veri- Lindje kufizohet me Çilkokun. Në J L kufizohet me Pepsumajt - Prroni i Lepurit, pastaj kufiri vazhdon akoma më në jug me Lugun e Thiut që ndan Palajt me Dushmanin, drejt e në qetë të Prendashit në maje të Muliçishit (ngjitur me malin e Cukalit) - në Linzë të Cukalit- në Breg të Bigës- nën Gurë të Lekës, gjatë bregut- në lumë të Stupës ndahet me Kodrën e Kujit që është e Pylotajve - Shpella e Bletës kufi me karmën e Pylotajve dhe të Gjoshajve. Në VP Bualli i Palajve Qafa e Çisë e ndanë me Prekalin. Palajt shtrihen mbi një shpat, janë vendosur rradhë-rradhë mbi një varg lendinash të vogla që përshkohen fund e krye nga dy përrenj të cilët bashkohen në një pikë në fund të fshatit duke formuar një luginë të thellë nëpër të cilën gjatë stinës së lagët të vitit rrjedh në mënyrë të furishme Përroni i Palajve që gjithë furi zbrazet në Lumin e Stupës. Trualli litologjik i fshatit Palaj, përbehet nga formacione flishore të cilat nderpritën në mënyrë të terthotë nga masivi karbonitik i Bullit duke e rrokur buzë për buzë këtë fshat me Rrasë së Palajve, e gjitha gëlqerore me një pjerrtësi mbi 65 gradë e sheshtë dhe autentike në llojin e vet në gjithë Pellgun e Dukagjinit. Fshati Palaj më 1990

110

1

Prelë Mark Çezmja

16

Gjovalin Doda

2

Kolë Mirash Fusha

17

Pal Gjoni

3

Dedë Mark Thana

18

Marsh Pali

4

Nikë Lush Toka

19

Mark Pali

5

Kolë Lulash Fiku

20

Dedë Zefi

6

Martin Kokërr Ahi

21

Pal Delia

7

Zef Kokërr Ahi

22

Vat Gjeloshi

8

Ndoc Mëhilli

23

Bal Mark Plepi

9

Dedë Mhill Arra

24

Ndue Mark Plepi

10

Mark Hilë Gështenja

25

Fran Mark Plepi

11

Mhill Mark Deda

26

Fran Kolë Kulla

12

Mhill Zef Kodra

27

Lulash Preke Prroska

13

Gjin Lekë Sana

28

Mirash Mark Toka

14

Nikë Doda Bota

29

Vat Mark Çezmja

15

Pashuk Dode Ashta

Prelë Milani

Pjete Ndue Mici

Migrimet para viteve nëntëdhjetë 1

Prel Gjelosh Kulla1945

15

Ndoc Gjoni 1970

2

Mark Kola 1950

16

Ndue Marku 1970

3

Marash Ndoja 1950

17

Gjon Ndoja 1970

4

Kolë Vogli 1950

18

Pashko Ndoja 1970

5

Marash Zefi 1960

19

Mirash Ndoja 1970

6

Mirash Zefi 1960

20

Ndokë Gjeloshi 1970

7

Martin Gjoni 1960

21

Vatë Gjeloshi 1970

8

Ndue Marku 1970

22

Fran Gjeloshi 1970

9

Gjin Zef Mala 1960

23

Ndoc Kol Kulla 1970

10

Fran Zef Mala 1960

24

Dedë Kol Kulla 1975

11

Kolë Marku 1960

25

Bal Mark Plepi 1975

12

Marash Pjeter Plepi 1965

26

Gjegj Hilë Gështenja në vitet 80-të

13

Gjergj Mhilli 1970

27

Nikoll Plepi në vitet 80-të

14

Dedë Gjoni 1970

TOPONIME Kol Doc - Elteri afër Gjoshajve - Fusha e Plincit nën Gjoshaj - Fusha e Çurrit, sipër Palajve ka rreth 36 dynym sipërfaqe - Kroni i Pal Delisë - Kodra e Ndrenikajve - Kodra e Mullinit mes Ndrenikajve e Ulnikajve. Në ketë prrue ka pasë pesë mullinj edhe dy më poshtë shtatë gjithsej. - Curri i Petramit (vendi i Pal Delisë)- Brinjat e djeguna (afër shtëpisë së Nikë Lushit) - Fusha e Çunit (tokat e Mëhill Zefit, Dodë Prelës, Mëhill Markut dhe Hilë Grimcit) - Kodra e Tanushit (vendi tek shtëpia e Dedë Mëhill Nikës) - Kodra e Kelanajve (vendi ku ndodhen shtëpitë e Mëhill Zefit, Dodë Prelës dhe Ndue Markut) - Kroni i Dovillit. Rrgalla Potreçit nën Leknikaj-Gjonerr (arat e Pjeter Ndojës dhe Nikë Mëhillit - Kroni i Martinit (afer shtëpive të Nikë Mëhillit dhe Pjetër Ndojës. Kolë Delisë, Mirash Ndojës, Vat Gjeloshit dhe Lulash Prekës). - Gurët e Smusit ose Arat e Çikave, këto toka i ka pasë shtëpia e Prekë Ndout - Poterçi, vendi sipër shtëpisë së Kolë Delisë - Zalli Sistë - Gërxulli (vëndi i shtëpisë së Pal Markut) - Kodra e vorreve - Hullia - Thikat e Cjapit - Guri i Vidhit - Curra - Smasi- Nderbuza - Bajb (vendi i Mirash Markut - Qafat e Sipra - Qafat e poshtme - Ara e Lulës (kashnjet gështenjash) - Homallat - Prozhmi - Nën Rreth - Gurët e Blinit - Suka e Rrasës Guri Çobanet- Rrasa e Palajve- Pezhti - Kodra e Kullës - Maja e Rrethit -Fusha e Kakinit -Maja e Kakinit Djegsina - Brasta- (Sipër shëpisë së Pal Gjonit) - Picaku i Goshtullës (kufi me Çilkok) -Rrahi i Djegun - Bira e Borës - Maja e Prujës. Toponimet e bjeshkës: Gryka e Qetës - Lugu i Dragojve - Pellgu -Livadhi Ndershtrejtës - Rreshpja e Bigës -Qafa e Bullit - Kodra e Prenikës - Krrabat e Palajve - Frashnat - Shpella e Kuqe- Shtegu i Janit - Nën Shkamb të Kuq - Curri nën Shpellë - Linza - Qafa e Çorrit - Farcë- Trojet e Palajve-Curri i Magjes - Mjetna - Tonush - Qershizë -Plepe të Buellit - Buelli i Palajve- Brijat e Qapit - Qafa e Çisë - Shpella e Barit Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

111


Shpellat e Palajve: Shpella e Skinjokut - Shpella e Gurrave të Lerës, Shpella Ndershkam zën rreth 200 kokë bagëti - Shpellë Kuqja - Shpella e Lugut Dragonit gjendet në bjeshkë në të cilën kanë verue disa familje - Shpella e Bulshit - Shpella e Barit më e madhja. Palajt përbëhen nga tri vllazni 1-Leknikaj 2-Ndrenikaj 3-Gjineshaj VLLAZNIA LEKNIKAJ - Përbehet nga tre vëllezer: Palvataj (Vatë Pali - shtëpia e Kolë Nikës- Marash Pali, Gjergj Ndoja) Calaj (Cal Pali- shtëpia e Mhill Korrit-Mark Gjonit - Zef Gjonit) Micaj (Mic Pali-shtëpia e Kolë Delisë-Mic Doshit-Pjeter Nojës - Prekë Dudës- Vatë Gjeloshit. ) Shtëpia e Kolë Nikës Nikë Pali babai i Kolës, Gjonit, Lekës, dhe Lushit Kolë Nika dhe Lush Nika nuk kanë lënë trashigimtar Gjon Nika baba i Lulashit Martinit, Dedës dhe Ndocit. Lulash Gjoni nuk pati trashigimtar në linjën mashkullore: Martin Gjon Guraleci babai i Sokolit Sokol Martin Guraleci babai i Serxhjos Ndoc Gjon Guraleci babai i Arbenit, Fredit dhe Eltonit Dedë Gjoni babai i Gjonit, Lorencit dhe Klodit Lekë Nikë Sana babai i Gjinit dhe i Vuksanit: Gjin Lek Sana babai i Lekës, Ndojës (së mbytur në Otranto 9 janar 2004), Eduardit dhe Vitorit. Ndokë Suka babai Kolës (një djalë) dhe Gjovalinit Vatë Suka babai i i Pëllumbit +1 Vuksan Leka babai i Nikos, Xhenarit dhe i Gjergjit. Shtëpia e Pal Mark Gurit Pal Marku babai i Marashit, Markut, Mëhillit, Linit, Lazrit, Prekës Mark Pal Guri babai i Valentinit, Ndojës, Gjonit dhe Çeskut, Balës (vdekë) Valentin Mark Guri babai i Markos Marash Pal Guri babai i Nikolinit, Bardhokut, Palit, Martinit, Vaselit, Dashamirit dhe Lulashit: Mhill Pal Guri babai i Mirashit, Pjetrës dhe Zefit. Lin Mark Guri ka dy djem. Lazër Marku nuk ka fëmijë: Shtëpia e Ndue Markut Ndue Marku babai i Gjergjit (2 djem), Pashkut (2 djem), Mirashit (3 djem), Kolës (2djem) 112

Prelë Milani

Shtëpia Mark Gjonit Mark Gjoni babai i Pjetrës, Balës, Ndout dhe Franit Pjeter Mark Plepi babai i Marashit, Nikollës dhe Palit: Marash Pjetra babai i Pjerinit: Nikollë Pjetra babai i Kreshnikut, Gjergjit dhe Julit: Pal Pjeter Plepi nuk ka djalë: Bal Mark Plepi babai i Ferdinandit Rrokut dhe Çeskut Ferdinand Bal Plepi babai i Edit dheErmalit Rrok Bal Plepi babai i Mondit Çesk Bal Plepi ka një djalë Ndue Mark Plepi babai i Gjeloshit dhe Sadikut Gjelosh Noli babai i Xhuljos dhe Kristjanit Fran Mark Plepi babai Aleksit, Gjovalini, plus një djalë tjetër Shtëpia e Mëhill Kokrr Rrases Mëhill Kokrr Rrasa babai i Zefit, Gjonit, Jakut, Kinit Kin Mëhilli babai i Mirjanit Jak Mhilli babai i Eduartit GjonMhilli babai i Sebastjanit Zef Mhilli, babai Martinit, Mirashit, Ndrekës Shtëpia e Zef Gjonit Zef Gjoni babai i Prelës e Dedës: Prelë Zefi babai i Kolës, Zefit, Toninit, Lulashit dhe Ndocit: Dedë Zefi babai i Antonit Pal Vataj janë shtëpia e Nikë Palit, Pal Markut, Ndue Markut dhe Mic Doshit Familja e Kolë Deli Kullës : Kolë Deli Kulla babai i Franit, Ndocit, Tomës, Dedës: Fran Kolë Kulla babai i Lekës, Prekës, Zefit, Nikolinit, Petritit. Lekë Fran Kulla babai i Alfonsit, Gabrielit Ndoc Kol Kulla babai i Valentinit dhe Bertit, Tomë Kola Kulla babai i Pëllumbit dhe Benit Dedë Kola dy djem Familja e Pal Deli Kullës Palë Delia babai i Lazrit Lazër Pal Kulla babai i Agustinit, Fatmirit dhe Aleksit Familja Prekë Dudë Prroskes Prekë Duda babai i Lulashit e Ndrekës : Lulash Preka babai i Markut (3 djem), Toninit (1 djalë) dhe i Gjonit.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

113


Familja e Gjelosh Gjokës Gjelosh Gjokë Kulla babai i Vatës dhe Prelës Vatë Gjelosh Kulla babai i Sokoli dhe Gjergjit që nuk jeton. Sokol Vatë Kulla babai i Zogut dhe Gëzimit Prelë Gjelosh Kulla dy djem Leonardi (1 djalë) dhe Beni: Familja Ndue Micit Ndue Mici babai i Pjetrës, Mirashit dhe Marashit Pjetër Ndoja babai i Gjokës (3 djem), Lazrit, Zefit (3 djem), Martinit, Mirashit, Nikollës Lulashit. Mirash Ndoja nuk la trashigimtar Marash Ndoja babai i Ndojës, Palit, Gjonit, Markut Ndue Marashi s’ka trashigimtar, Pal Marashi (3 djem) Gjon Marashi (1djalë) Mark Marashi (1 djalë) Familja Mhill Micit Mhill Mici babai Dedës, Nikës dhe Gjergjit Dedë Mëhilli nuk la trashigimtar. Nikë Mëhilli babai i Mëhillit (2 djem), Kolës (1 djalë), Lushit (1djalË) VLLAZNIA NDRENIKAJ përbehet Shtepia e Mark Kolës Shtepia Mal Dakës Shtepia e Gjon Ndout Shtepia e Stakaj 1 - Shtëpia e Mark Kolës familjet e, Mirash Markut Prelë Markut Vat Markut Prelë Mark Çezmja babai i Gjergjit, Lekës, Tomës, Gjetos, Vitorit, Franit dhe Sokolit Gjergj Prelë Çezmja dy djem Edi dhe Ndoja, Tomë Prela babai i Pjerinit. Lekë Prela babai i Robertit Gjeto Prela babai Markut Fran Prela babai i Andreas. Mirash Mark Toka babai i Nikollës dhe i Zefit. Nikollë Mirash Toka babai Agimit dhe Toninit që nuk jeton, mbytur në tragjedinë e 9 janarit 2004 Zef Mirash Toka babai i Leonardit dhe Alfredit. Vat Mark Çezmja babai i Paulinit 114

Prelë Milani

PaulinVat Toka babai i Romarjos. 2 - Shtëpia Mal Dakës, janë familjet Dedë Mëhill Nikës, Zef Mala, Pal Gjoni Dedë Mëhill Geshtenja babai i Dakës, Mëhillit, Ndojës. Pal Gjoni babai i Lulashit (3 djem), Pjetrës (2 djem) dhe Gjonit (2 djem) Familja e Zef Malës Zef Mala babai i Gjinit dhe i Franit Gjin Zef Mala (3 djem) Fran Zef Mala (2 djem) 3 - Shtëpia e Gjon Ndout, Lulash Bala Ndoc Mëhilli Çun Kola Familja Kolë Lulash Fikut babai i Gjonit, Pjetrës, Markut. Gjon Kol Fiku babai i Ndojës, Pjetër Kol Fiku babai Kristjanit. Familja e Mhill Pjetrës Mhill Pjetra babai i Ndocit Ndoc Mëhilli babai i Palit, Pashkut dhe Sokolit që nuk jeton. Pal Ndoci ka dy djem. Familja e Nikë Lush Tokes Nikë Lushi babai i Zefit Gjinit dhe Gjonit ( nje dial) Zef Nika babai i Ndojës dhe Albertit. Gjon Nika nje djal Familja e Mëhill Nikës Mhill Nika babai i Dedës Dedë Mhilli babai Dakës, Mhillit dhe Ndojës Familja e Zef Malës Zef Mal Daka babai i Franit dhe i Gjinit Zef Mala dy djem Gjin Mala dy djem 4-Shtëpia Sakes Prelë Pjetra, Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

115


Dodë Prela Zef Ndoci Pal Gjonit, Kokerr Kolës Dodë Prel Ashta babai i Nikës, Prelës, Pashukut, Pjetrës, Gjovalinit, Sandrit dhe Gjeloshit. Nikë Dodë Bota babai i Tomës dhe Frrokut. Prelë Dodë Bota nuk pati trashigimtar në linjën mashkullore. Tomë Nikë Bota babai Zefit, Ndoshit, Kolës, Agimit. Frrok Nikë Bota babai i Gjonit, Nikollës, Marketinit. Pashuk Dodë Bota babai i Pavlinit. Gjovalin Dodë Bota babai i Marjanit, Zefit, Emanuelit Pjetër Dodë Bota babai i Dodës, Palit, Gjergjit, Prelës Sandër Dodë Bota babai i Marselit Gjelosh Dodë Bota babai i Nardit dhe Emanuelit. Familja e Zef Ndocit: Zef Ndoc Kodra babai i Mëhillit dhe Markut Mëhill Zef Kodra babai i Markut, Palit dhe Vatës. Pal Mëhill Kodra babai i Zefit, Kristjanit, Alfredit, Marjanit Mark Mëhill Kodra babai i Edisonit dhe Emanuelit Vatë Mëhill Kodra babai i Blertit dhe Mondit. Mark Ndoci babai i Kolës, Ndojes dhe Gjergjit Kolë Mark Ndoci babai i ( Frederik Ndocit) Ndue Marku dy djem Gjergj Marku nje dial Lazër Ndoci babai i Ndojës (2 djem) Gjergjit (1 djalë) Familja e Zef dhe Martin Kokërr Ahit Zef Kokërr Ahi babai i Pashkut, Prelës, Pavlinit, Marashit dhe Mirashit Pashko Zef Ahi babai i Emiljanos dhe Lusit Prelë Zef Ahi babai Klodianit Martin Kokërr Ahi babai i Zefit, Ndojës dhe Kristjanit. VLLAZNIA GJINESHAJ: Mirash Noshi, Mhill Ndreu, Dedë Marku, Lulash Marku Gjin Marku. Hilë Grimci Mark Mhilli 100 shtëpi nga kjo vllazni ka më se dy shekuj që janë vendosë në Dajç të Bregut të Bunës. Familjet e Mark Hilës dhe Mëhill Markut quhen Corraj. 116

Prelë Milani

Familja e Mirash Noshit Mirash Noshi babai i Kolë Mirashit Kolë Mirash Fusha babai i Ndojës, Linit, Ndocit dhe Sokolit: Ndue Kol Fusha babai i Zefit, dhe Ndoshit (që nuk jeton). Lin Kol Fusha babai i Marashit dhe i Marjanit. Sokol Kol Fusha babai i Dritanit dhe Florjanit, Ndoc Kol Fusha babai i Fatmirit. Familja e Mëhill Ndre Gurit Mëhill Ndreu babai i Palit Pal Mëhilli babai i Lazrit Petritit, Franit. Familja e Dedë Mark Thanes Dedë Marku babai i Gëzimit dhe i Kujtimit. Lulash Marku babai i Erinit dhe Emanulelit. Gjin Marku babai i Edinit. Familja e Hilë Grimc Geshtenjës Hilë Grimci babai i Markut dhe Gjergjit Gjergj Hilë Gështenja babai Benardit dhe Sandrit Mark Hilë Geshtenja babai i Kolës, Prelës, Nikës, Franit, Kristjanit Familja e Mark Mhillit Mark Mhilli babai i Mhillit Mhill Marku babai i Ndojës dhe Dedës Vendbanimet aktualete të Palajve 1

Pavlin Vatë Çezmja

Bardhaj

67

Mirash Ndue Guri

Shkodër

2

Gjergj Prel Çezmja

Golem

68

Pashko Ndue Guri

Shkodër

3

Lekë Prel Çezmja

Itali

69

Lin Pal Guri

Shkodër

4

Tomë Prel Çezmja

Itali

70

Valentin Mark Guri

Sh. Vjetër

5

Gjeto Prel Çezmja

Angli

71

Ndosh Pal Guri

Grudë

6

Viktor Prel Çezmja

Itali

72

Nikolin. M. Guri

Ashtë

7

Ndoc Mhill Prroni

Tepe

73

Kolë Prel Lumi

Palaj

8

Pal Mhill Prroni

Bardhaj

74

Dedë Zef Lumi

Bardhaj

9

Kolë Lulash Fiku

Shkodër

75

Nikoll Pjeter Plepi

Shkodër

Gjon Kolë Fiku

Shkodër

76

Marash Pjetër Plepi

Durrës

10 11

PjetrëKolë Fiku

Shkodër

77

Pal Pjetër Plepi

Itali

12

Nikë Lush Toka

Bardhaj

78

Ferdinand. B. Plepi

Shkodër

13

Martin Kokerr Ahi

Golem

79

Çesk Bal Plepi

Shkodër

14

Pashko Zef Ahi

Shkodër

80

Rrok Bal Plepi

Shkodër

15

Prelë Zef Ahi

Dobraç

81

Gjelosh Nol Plepi

Shkodër

16

Mirash Zef Ahi

Zyicer

82

Sadik Nol Plepi

Angli

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

117


17

Marash Zef Ahi

Itali

83

Fran Mark Plepi

Lezhë

56

Ndokë Gjelosh Suka

Shkodër

122

Pjetër Pal Thepi

Velipojë

18

Ded Mhill Geshtenja

Bardhaj

84

Mirash Zef Rrasa

Bardhaj

57

Kolë Ndokë Suka

Shkodër

123

Gjon Pal Thepi

Vaudejës

19

Dakë Geshtenja

SHBA

85

Martin Zef Rrasa

Greqi

58

Martin. Gj. Guraleci

Greqi

124

Anton Pjetër Ahi

Golem

20

Mark Hil Geshtenja

Bardhaj

86

Ndrekë Zef Rrasa

Itali

59

Sokol. M. Guraleci

SHBA

125

Kolë Vogël Kroni

Shkodër

21

Gjegj Hil Geshtenja

Oblikë

87

Kin Mhill Rrasa

Velipojë

60

Ndoc. Guraleci

Shkodër

126

Lazer Vogël Kroni

SJHBA

22

Mhill Mark Sana

Grudë

88

Jak Mhill Rasa

Velipojë

61

Gjon Dedë Guraleci

Shkodër

127

Anton Lazer Kroni

SHBA

23

Zef Marku

Itali

89

GjonMhill Rrasa

Shkodër

62

Tomë Kolë Kulla

Tiranë

128

Nikolin Mark Kroni

Shkodër

24

Nikollë Marku

Itali

90

Prel Gjelosh Gjoka

Shkodër

63

Dedë Kolë Kulla

Gjermani

129

Pashko Mark Kroni

Shkodër

25

Pashuk Dodë Ashta

Bardhaj

91

Nard Prel Kulla

Shkodër

64

Ndoc Kolë Kulla

Shkodër

130

Gjergj Mark Kroni

Shkodër

26

Pjeter Dodë Ashta

Bardhaj

92

Sokol Vat Kulla

Itali/Bardh

65

Gjin Zef Mala

Shkodër

131

Mhill Mark Kroni

SHBA

27

Gjovalin Dodë Ashta

Bardhaj

93

Fran Kolë Kulla

Bardhaj

66

Gjergj Ndue Guri

Shkodër

132

Fran Zef Mala

Shkodër

28

Skander Dodë Ashta

Bardhaj

94

Lekë Fran Kulla

Bardhaj

67

Zef Nikë Toka

Bardhaj

133

Fran Prelë Çezmja

Shkodër

29

Gjelosh Dodë Ashta

Shkodër

95

Prekë Fran Kulla

Shkodër

68

Gjon Nikë Toka

Bardhaj

134

Zef Ndue Mici

Shkoder

30

Frok Nikë Bota

Grudë

96

Zef Fran Kulla

Itali

31

Tomë Nikë Bota

Rrenx

97

Nikolin Fran Kulla

Itali

32

Pak Mhill Kodra

Hot i ri

98

Petrit Fran Kulla

Itali

33

Vat Nhill Kodra Familja e Mark Kodres Marash Zef Kodra

Hot i ri

99

Pal Deli Kulla

Grudë

Hot i ri

100

Lulash Prek Prrocka

Bardhaj

Shkodër

101

Mark L Prrocka

Bardhaj

34 35

118

36

Kolë Mark Ndoci

Gjemani

102

Tonin Lulash Kodra

Greqi

37

Gjergj Mark Ndoci

SHBA

103

Ndrek Prek Prrocka

Tiranë

38

Ferderik Kol Ndoci

SHBA

104

Mhill Nik Greshtenja

Shkodër

39

Pal Mhill Deda

Lezhë

105

Kol Nikë Geshtenja

Itali

40

Kolë Mirash Fusha

Bardhaj

106

Lulash. N. Geshtenja

Itali

41

Ndue Kol Fusha

Bardhaj

107

Gjergj. M. Geshtenja

Grudë

42

Ndoc Kolë Fusha

Bardhaj

108

Ndoc Gj. Geshtenja

Itali

43

Lin Kolë Fusha

Itali

109

Gjokë Pjetër Mici

Shkodër

44

Sokol Kolë Fusha

Itali

110

Lazer PjetërMici

SHBA

45

Dedë Mark Thana

Velipojë

111

Martin Pjeter Mici

Gjermani

46

Lulash Mark Thana

Velipojë

112

Ndosh Pjetër Mici

Itali

47

Gjin MarkThana

Itali/ Shk

113

Lulash Pjetër Mici

Itali

48

Pal Mhill Guri

Itali

114

Mirash Ndue Mici

Shkodër

49

Lazer Pal Guri

Itali

115

NdueMarsh Mici

Shkodër

50

Fran Pal Guri

Itali

116

Gjon Marsh Mici

SHBA

51

PetritPal Guri

Itali

117

Pal Marsh Mici

SHBA

52

Gjin Lekë Sana

118

Mark Marsh Mici

SHBA

53

Vuksan Lekë Sana

119

Nikoll Mirash Toka

Bardhaj

120

Zef Mirash Toka

Golem

121

Lulash Pal Thepi

V. Dejes

54

Vat Gjelosh Suka

Bardhaj Itali/ Bardh Shkodër

55

Fran Gjelosh Suka

Shkodër

Prelë Milani

FSHATI GJOSHAJ (Vllaznia Gjoshaj) Fshati Gjoshaj shtrihet mbi podin e një rrafshnalte flishore në një pozicjon të barazlarguar me të gjitha pikat ekstreme të Pellgut të Shoshit. Pa dyshim është fshati më fotozhenik i gjithë kësaj krahine. Për pozicjoni gjeografik qëndror, për terrenin e butë lëndinor pa përthyerje, me ujë të mrekullueshëm për shesh pamje të gjerë, jo më kot në të shkuaren është zgjedhur nga misjonarët Françeskan si vend i ndertimit të Kishës së Shoshit, një nga kishat më të mira të Dioçezës së Pultit, këmbanat e së cilës sa herë binin dëgjoheshin në mënyrë të qartë, cep më cep të Shoshit. Kisha është vëndosur në pikën më dominante të rrafshnaltës në pjesën JL të fshatit ballëpërballë me shtepiat e Gjoshajve dhe të Ndegjinajve të cilat janë të vendosura në faqën tjetër të shpatit, rrëzë arave të rrafshta dhe pjellore të sistemuara me mure mbrojtëse dhe të qarkuara me hardhi, varitete të shumllojta të cilat padyshim së bashku me hardhitë e fshatit Pepsumaj janë më të mirat, jo vetëm të Pellgut të Shoshit, por nuk kanë të krahasuar as kerrkund në Dukagjin. Toka e Gjoshajve është nga më pjelloret e Shoshit, sipërfaqja për familje është nga më të lartat e zonës, kultivohet tradicionalisht misri, fasulja, patatja, perimet (qepa, prasi, domatja, kastraveci, kungulli, speci, lakra, rrepka etj) Në drurët frytorë hardhia, zën vendin qëndrorë, pastaj kumbullat, gështenjat kurse qershitë, dardhat, mollat, arrat, manat kanë peshë më të parëndsishme, ndonse çdo familje ka disa drurë të tillë frutorë. Kufijt toponimik të Gjoshajve varjojnë në Perendim kufizohet me fshatin Palaj në vendin e quajtur Elteri i Palajve, vazhdon me Palaj në Fushën e Çurrit- Reshpen në Dardhca dhe përfundon te Kroni i Çukës. Në VP kufizohet me Çilkokun, kufiri ndarës kalon nga Guri Burg - Qafë të Shënkollit - Guri i Çukës - Gurra e Trungut, për rrugë e në mal të Çilkokut. Në Jug të Gjoshajve gjendet fshati i vogël Gjocaj, kufiri ndarës me të cilin fillon tek Kisha- (Gjon Vukaj) - Rrasë të Bibës - Breg të Stupës. Në Pjesën Veriore kufizohet me fshatin Pylotaj si piketë ndarse janë gurët e Bardhe afër Gurit Burg. Emri i këtij fshati rrjedh nga emri i të parit njeri që u ngulit të banonte në këtë Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

119


vend i cili ishte Gjon Pepa djali Pep Gjolit dhe nipi i Gjol Sumës atlashit të gjithë Gjolajve të Shoshit. TOPONIME Rasa e Gjoshajve -Maja e Kularit - Fusha e Bremnit - Kodra e Vorreve Logjet e Gjoshajve - Brijat e Kolbave - Quku i Krojës - Maja e Prozhmit - Qafa e Shënkollit - Shpati i Dardhave -Maja e Çverrit - Fusha e Stragut -Fusha e Çukës poshtme - Çuka e Sipërme -Rrahi i Trungut- Gurët e Ndre Prenit - Mali i Çilkokut - Quku i Barit - Maja e Thaçit - Maja e Mgurit Karma e Gjoshajve: Shpati i Curreve deri në Qafa të Shehrit- Maja e CurreveLugu i Curreve- Garbi -Nën Shpellat- Curri i Mshpellës- Rrgalla e Mirashit- Nën Mriz të Gjinit- Livadhet në Qafë të Palajve -Faqja e Bekshit- Livadhet - Livadhet e Buellit. Krojet:Gurra e Çezmës - Gurra e Minaçit - Gurra e Fratit - Gurra e Gjon Pepës- Gurra e Stragut, - Gurra e Çukës së poshtme - Gurra e Çukës së Sipërme Gurra e Gjon Vuket - Gurra e Dedë Kolisë-Gurra e Lekët Gjoshajt janë një vllazni e vogël që përbëhet nga dy barqe: 1 - Gilocaj Ndue Gjergji Miruk Deda Kolë Sokoli 2 - Shtëpia e Binakut Pjetër Balës Vatë Gjeloshit Prelë Gjeloshit Përpara një shekulli Gjoshaj kishte vetëm tre shtëpija Binak Gjonit, Lucë Gila dhe Ndue Pali, në vitet dyzet u dyfishuan, kurse sot ka rreth 35 familje. Familja e Ndue Gjergjit: Ndue Gjergj Ara babai i Toninit (Tonini një djalë), Dedës, Sokolit (Sokoli një djalë) dhe Pëllumbit. Zef Gjergj Ara babai i Mëhillit (Mëhilli dy djem), Gjonit (Gjoni një djalë), Franit (Frani një djalë), Petritit (Petriti dy djem) Dedës dhe Besnikut. Familja e Kolë Sokolit: Kolë Sokol Uji babai i Mëhillit, Pjetrit dhe Martinit. Mark Sokol Uji nuk pati trashigimtar në linjën mashkullore Mhill Kolë Uji dy djem Gjergji dhe Marku. Pjetër Kolë Uji një djalë Agustini. Martin Kolë Uji dy djem Kola dhe Kristjani

120

Prelë Milani

Familja e Miruk Dedës: Miruk Ded Rreshpja babai i Markut, Zefit dhe Marashit Mark Miruk Rreshpja babai i Pjetrës, Kolës Gjergjit dhe Ndojës: Zef Miruk Rreshpja babai i Gëzimit dhe Mirit Marash Miruk Rreshpja nuk la trashigimtar Familja e Kol Marashit: Kolë Marashi babai i Ndojës (1 dijalë), Zefit, 2 djem) dhe Markut (1 dijalë) Familja e Zef VatëBlinit Zef Vatë Blini babai i Franit, Kolës Marashit, Tomës, Mëhillit, Gjinit dhe Nikës. Kolë Zef Blini babai i Fatjonit: Fran Blini babai i Davidit: Marash Zefi Blini babai i Eduardit, Erjoinit, Ersonit Mhill Zef Blini, babai Mateos Familja e Prelë Gjeloshit: Prelë Gjelosh Curri babai i Lushit, Gjergjit dhe Dedës. Lush Prel Curri babai i Markut, Gjeloshit dhe Agimit: Gjergj Prel Curri babai i Petritit, Gentit : Mark Lush Curri babai i Gabrielit: Shtëpia Bal Pjetrushit: Balë Pjetrushi babai i Pjetrës, Gjonit, Kolës, Markucit, Binakut Pjetër Bala: babai i Mëhillit dhe i Marashit: Mëhill Pjetra nuk ka trashigimtar në linjën mashkullore. Marash Pjetra, babai i Dushanit, Nikollës dhe Lekës. (Këta kanë lindur në Paris dhe jetojnë atje Nikolla e Leka kanë nga një djalë Dushani nuk ka djalë) Mark (Markuc) Bala babai i Palit, Pepës dhe Shanit Pal Mark Fusha babai i Lazrit. Pep Mark Fusha babai i Tomës dhe Nikës. Shan Mark Fusha babai Florit dhe i Alfonsit Kolë Bal Fusha: babai i Ndocit Ndoc Kolë Fusha babai i Ndojës, Martinit, Petritit dhe Gjonit Ndue Noc Fusha babai i Mateut Petriti Ndoc Fusha Petriti një djalë Maksimin Gjon Ndoc Fusha: babai i Zefit, Toninit dhe Nikolinit 1

Mhill Kolë Uji

Shkodër

19

Gjelosh L Curri

Bardhaj

2

Pjetër Kolë Uji

Shkodër

20

Gjergj Prel Curri

Shkodër

3

Martin KolëUji

Shkodër

21

Mhill Zef Gjergji

Shkodër

4

Kolë Zef Blin

Shkodër

22

Gjon Zefi

Shkodër

5

Fran Zef Blini

Shkodër

23

Fran Zefi

Shkodër

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

121


6

Ndosh Zef Blini

Bardhaj

24

Petrit Zefi

Shkodër

7

Mhill Zef Blini

Bardhaj

25

Pal Mark Fusha

Itali

8

Ndoc Zef Blini

Bardhaj

26

Shan Mark Fusha

Shkodër

9

Ndue Gjergji

Shkodër

27

Pepë Mark Fusha

Bardhaj

10

Tonnin Ndoja

Itali

28

Ndoc Kolë Fusha

Bardhaj

11

Sokol Ndoja

Itali

29

Petrit Ndoc Fusha

Bardhaj

12

Mark Rreshpja

Shkodër

30

Francë

13

Pjetër Reshpja

Angli

31

14

Zef M Rreshpja

Bushat

32

15

Gzim Z Rreshpja

SHBA

33

Ndue Ndoc Fusha Dushan Marash Bala Nikollë Marash Bala Aleksander M Bala

16

Lazer Pal Fusha

Itali

34

Martin Ndoc Fusha

Francë

17

Flor Shan Fusha

Shkoder

35

Gjon Ndoc Fusha

Francë

18

Mark Lush Curri

Bardhaj

Francë Francë Fracë

NDREGJINAJT Ndregjinaj dhe Gjoshajt janë i njëjti fshat i përberë nga dy vllazni të ndryshme. Ndregjinajt janë pasues të Gjin Gjolit, Gjoshat janë pasues të Gjon - Pepë- Gjolit Toponime Milosh Nën Burk Mrrusullat Fusha e Marash Palit Kroni i Lekët Gurra e Vogël Fusha e Prendit Fusha e Mark Delisë Fusha e Mëhill Lulashit Familja Gjon Ndokës Lulash Gjoni babai i Mëhillit dhe i Dedës Mëhill Lulash Kodra babai i Marashit, Palit Marash Mëhill Kodra babai i Nikës, Zefit dhe Ndojës Nikë Marash Kodra babai Altjonit dhe Edisonit Zef Marash Kodra babai i Amarildos Ndue Marash Kodra babai Renatos dhe Dorjanit. Dedë Lulashi babai i Kolës Pal Marsh Kodra, babai i Markut dhe Lulashit Kolë Deda Kodra babai Mëhillit dhe Martinit. Mëhill Kolë Kodra, babai i Eraldos

122

Prelë Milani

Familja e Kolë Ndokë Shoshit Kolë Ndokë Shoshi babai Zefit Zef Kolë Shoshi babai i Pashkut Pashko Zef Shoshi babai i Zefit dhe Markut Zef Pashko Shoshi babai i Gjergjit Mark Pashko Shoshi ka një vajzë Familja e Zef Lucit (Kroni) Zefi Luci babai Kolës dhe i Dedës. Tomë Luc Logu nuk ka djalë Kolë Zef Kroni babai i Gjeloshit, Palit, Ndojës dhe Sokolit Dedë Zefi Kroni babai i Vladit dhe Florit. Familja e Zef Cacit Zef Caci babai i Ndojës, Mëhillit dhe Mirashit Ndue Zef Toka babai i Markut, Zefit Aleksit Mëhill Zefi Toka, babai i Ndocit dhe Pavlinit Mirash Zefi Toka ka një djalë Ndue Cac Toka pa trashigimtar Familja e Deli Dedë Shkëmbit Deli Deda babai i Markut, Zefit, (Nikës i vrarë në Gurin e Kuq me 1941 nga ushtria jugosllave) dhe Palit (i vrarë nga sigurimi i shtetit në vitin 1946). Mark Deli Shkëmbi, babai i Gjergjit, Linit, Nikollës Nikollë Mark Shkëmbibabai i Markut dhe Anxhelos Lin Mark Shkëmbi babai i Danjelit Zef Deli Shkëmbi babai Gjonit, Lazrit, Franit Gjon Zef Shkëmbi babai i Olit, Marjanit dhe Arjanit Fran Zef Shkëmbi babai i Palmirit dhe Rrikut Lazer Zef Shkëmbi babai i Kristjanit dhe Zefit. Gjergj Mark Shkembi, babai i Gjovalinit Familja e Cumel Vaët Gështenjes Cumel Vata babai i Prendit, Vatës Kolës Prend Cumli ka lënë 6 vajza Kolë Cumli nuk ka lënë trashigimtarë Vat Cumli Vata babai i Nikollës Shtëpitë e fshatit Ndregjinaj ne 1990 1-Mark Delia 8 frymë 2-Tomë Luci 2 frymë 3- Zef Luci 6 frymë 4- Kolë Zefi 6 frymë Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

123


5-Kolë Deda 7-Mëhill Zefi 8-Ndue Zefi

10 frymë 4 frymë 1 frymë

Në vitin 200 8 nuk ka asnjë familje që banon në ketë fshat. Ku banojnë Ndregjinajt pas largimit nga venbanimi i tyre i vjetër? 1

Tomë Luci

Shkodër

2

Kolë Deda

Shkodër

3

Dedë Zefi

Shkodër

4

Grudë

6

Kolë Zefi Gjergj Mark Shkembi Ndue Zefi

7

Mhill Zefi

Dobraç

8

Lin Marku

SHBA

9

GjonZefi

Greqi

10

Lazer Zefi

Greqi

11

Fran Zefi

Greqi

5

Shkodër Kiras Bardhaj

12

Marsh Mëhilli

Kukël

13

Nikë Kodra

Trush

14

Zef Shoshi

Tiranë

15

Gaspër Shoshi

Tiranë

16

Vat Cumli

Mahmurras

17

Zef Kodra

Greqi

18

Mark Kodra

Ittali

19

Lulash Kodra

Shkoder

FSHATI GJOCAJ Është një lagje e vogël, që shtrihet në faqen JP të Lumit të Stupes. Fillon nga bregu i këtij lumi deri tek Kisha e Shoshit. Në Veri kufizohet me fshatin tjetër të vogël Pylotaj. Në Lindje me Pepsumaj, në JP me Gjoshajt. Në P dhe VP me Kishën e Shoshit dhe Ndregjinajt në Vl me Celajt. Shtëpitë e banimit janë të vëndosur në mesin e kësaj shpatine aty ku formacionet flishore bien në kontakt dhe ngushtohen nga masivi karbonitik që fillon të çfaqet në JP të Gjocajve kufi me Gjoshajt duke e detyruar Stupen të rrudhet mes strukturave karbonitike që e rrethojnë deri sa përfundon në Lumin e Shalës mes Gurit të Lekës nga P dhe Kodrës së Kujit nga L. Fshati ka sipërfaqe të kufizuar toke, mesatarisht 4 dynym për shtëpi, por të sistemuara me shumë kujdes. Arat janë mbrojtur dhe zgjeruar duke ngritur mure të larta 2-3 m në pjesën fundore, gje e cila i ka bërë më të rrafshta, me të mbrojtura nga erozioni, për rrjedhojë edhe më të yndyrshme e më pjellore. Toka përgjithësisht ka qënë nën ujë, por jo në sasi të bollshme. Burimi kryesor vjen nga drejtimi i Lagjes 124

Prelë Milani

Pylotaj. Gjocajt shtrihen terësisht në zonën bimore të shkurreve të shkozës, të cilat janë shfrytëzuar në maksimum. kryesisht për dru zjarri. Si fasht është i varfër për kullota, por për këtë arsye ka shfrytëzue Karmën e Vojvishtës, e cila është shumë e përshtashme për dimrim, pranverim dhe vjeshtim të dhive për të cilat Gjocaj janë shquar vazhdimisht. Pertej Stupja që gjendet pas shpinës së fshatit Pepsumaj ka gjithshtu kullosa dhe homalla dushku që gjocajt i përdornin për ushqimin e bagëtive gjatë dimrit. Në drurët frutor kumbullat dhe hardhitë kanë qënë dy specjet më të rëndësishme Toponime:Kodra e Gjocajve -Mullini Gjocajve - Qafa e Mullinit - Ara e Lushit - Ara Nën Kolaj - Trojet - Guri i Kolë Sumës - Nën Kishë- Kisha- Ograjat -shkoza e Mark Prekës - Verri i madh - Nën Avull - Kodra e Avullit - Kroni i Avullit, Njergulla - Maknuri (Pertej-Stupja): Para Mullinit - Bulza - Guri Shqipës - Kodra e Gjetheve - Shteku i Krelit- Elteri i Kodrës Vorret e Pepsumajve - Elteri Pepushit - Qafa e Pashisë Martin Hasani (duke filluar nga Shtegu i Krelit e në vijim gjithë këto toponime janë edhe pikë takimet të Gjocajve me Pepsumajt. Vojvishta -Vau i Picit- Fusha e Konakut- Shpella e Plepit Rrahi i Epërm - Rrgalla e Vojvishtës - Bardhulina, Qafat e Shehrit- Qafa e Vojvishtës- Maja e Curreve janë tri maja -Shteku i lopvet- Shtegu i Kurthës - Gërbetat - Vojvishta e Pepsumajve - Vau i Dedë Lekës, Vau tek Fiqtë, Bregu i Nën Koniqeve- Bregu i Mbrapshtisë- Bregu i Shullanit- Bregu i Kotecit Pusat më të rëndësishëm të Stupës janë Pusi i Alagrethës më i shquari për mirë për t’u larë në verë por edhe i pasur me peshk- Pusi i Vaut të Pusit - Pusi tek ujit e Ftoftë (Nën Hunja) Pusi Avell. Gjocajt përbëheshin nga këto familje: Familja e Lulash Sokolit Bregut Lulash Sokoli, babai i Kolës, Franit, Tomës Kolë Lulashi, babai i Martinit Martin Kola, babai i Pavlos Fran Lulashi babai i Gëzimit, Lulit, Gjovalini. Tomë Lulashi nuk ka lënë trashigimtar. Familja Prelë Sokolit Prelë Sokoli babai i Mikelit Pavlinit dhe Angjelinit. Familja e Mark Ndout (Malotes) Mark Ndue Malota babai i Zefit, Ndojës, Gjeloshit dhe Mëhillit: Zef Mark Malota babai i Lushit dhe i Mirashit: Ndue Mark Malota babai i Markur, Pashkut, (Pjetrës e Lekës që nuk jetojnë). Mëhill Mark Malota babai i Palit, Markut dhe Ndocit Pal Mehill Malota babai i Agustinit Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

125


Ndoc Mehill Malota babai i Silvestrit Familja Mirash Ndout Mirash Ndou nuk ka lënë trashigimtar në linjën mashkullore Familja e Mark Malës Mark Mala babai i Gjergjit Gjergj Mark Mala babai i Markos Të pesë këto familje quhen shtëpia Mal Tonit. Mal Toni qe babai i Ndue, Sokol e Vatë Malës. Ndue Mala qe babai i Markut, Mirashit, Prekës. Sokol Mala qe babai i Lulashit Nikës, Mirashit dhe Prelës. Vatë Mala pati dy djem Kolën dhe Vatën që kanë vdekë që të dy. Familja e Gjon Ndout Gjon Ndue Rrahi baba i Markut dhe i Kolës: Mark Gjon Rrahi baba i Gjinit, Gjergjit, Prelës dhe Lazrit (vdeke) Gjin MarkRrahi babai i Fredit, Dashamirit Gjergj Mark Rrahi babai i Manuelit dhe Marinit Prele Mark Rrahi babai i Markut, Renit +1 Kolë Gjoni Rrahi babai i Pjetrës, Toninit dhe Marashit (s’ka dial) Pjeter Kole Rrahi babai i Klevinit e Kolinit Tonin Kole Rrahi babai i Ladit.

Në vitin 2000 nga fshati Gjocaj doli dhe familja e Ndue Markut, duke e lenë në vetmi dhe të boshatisur ndoshta përgjithmonë këtë fshtat, shtëpitë e të cilit që tani janë shëndërruar në germadha, ndersa tokat e bashtinat në djerrishte të shkreta. Vendbanimet e reja të Gjocajve 1

Kolë Gjon Rrahi

Shkodër

16

Gjergj Nika

Shkodër

2

Pjeter Kol Rrahi

Shkodër

17

Pjetër Nika

Shkodër

3

Tonin Kola Rrahi

Shkodër

18

Gjovalin Pjetra

Shkodër

4

Marash Kole Rrahi

Angli

19

Luigj Pjetra

Shkodër

5

Gjergj Nikë Lushi

Shkodër

20

Shkodër

6

Kolë Nikë Lushi

Shkodër

21

7

Martin Kolë Lulashi

Shkodër

22

Mark Ndue Malota Pashko Ndue Malota Mhill Mark Malota

8

Gëzim Fran Lulashi

Shkodër

23

Pal Mhill Malota

Itali

9

Greqi Bajzë

Familja e Nikë Lushit: Nikë Lushi, babai i Gjergjit Pavlinit dhe i Kolës Kolë Nika babai i Nikolinit, Gjergji Nika nuk ka djalë.

Lul Fran Lulashi

Bajzë

24

Mark Mhill Malota

Greqi

10

Gjovalin Fran Lulashi

Bajzë

24

Pavlin Nika

Greqi

Familja e Gjelosh Martinit nuk ka lënë trashigimtarë Familja Zef Gjonit Zef Gjoni babai i Zefit dhe i Nikës: Dedë Zefi babai i Gjovalinit dhe i Rrobertit. Nikë Zefi babai i Antonit dhe Gjergjit Familja e Pjetër Gjonit Pjetër Gjoni, babai i Gjovalinit Luigjit + 1. Zef Gjoni dhe Pjeter Gjonit kanë migruar nga Gjocajt përpara 70 vjetësh Familja e Mark Dedës Mark Deda nuk ka lënë trashigimtar në linjën mashkullore. Në vitin 1990 fshati Gjocaj kishte tre shtëpia 1 - Kolë Gjoni 126

2 - Ndue Marku 3 - Mark Gjoni vetëm një më pak se në fillim të shekullit të kaluar kur përbehej nga katër shtepia të: 1 - Ndue Malës 2 - Prelë Nikës 3 - Ndue Lulashit 4 - Gjon Ujkës.

Prelë Milani

11

Gjergj Mark Mala

Shkodër

26

Mark Mhill Malota

Greqi

12

Gjovalin Deda

Bajzë

27

Lulash Zef Malota

Bajzë

13

Rroberto Deda

Bajzë

28

Gjin Mark Rrahi

Grudë

14

Anton Nika

Bajze

29

Gjergj Mark Rrahi

Shkoder

15

Prel Rrahi

Greqi

PYLAJ Ky fshat gjendet në Veri të Pellgut të Shoshit. Kodra e Shëngjergjit e kufizon me Lotajt e Shalës nga Veriu e VP permes dushkanjash te vyera kufizohet me fshatin Pepaj. Lumi i Shalës e kufizin nga JL, ndersa Lugu i thellë e kufizon në J me fshatin Ndreaj. Kufi që vazhdon edhe në drejtim të JP në homallat e Pyllës. Prroni i Sheut e përshkon mes përmes katundin, duke e ndarë në mënyrë simetrike. Pjesa Lindore është në pozicion me të ekspozuar ndaj diellit, më e pjerrët, por që në Kodër Shëngjergj zgjerohet duke formuar tulinën më pjellore të Katundit që ka shërbyer edhe si kryeqender e Arqipeshkvisë së Pultit edhe si qender atministrative e Rrethit dhe Nënprefekturës së Dukagjinit në të kaluarën. Pjesa lindore e fshatit është e ndertuar nga formacione flishore, tokat janë të kafëta dhe bimësia është me e pasur dhe më e larmishme. Pylajt shtrihen në zonën pyjore të dushkut. Tokat bujqësore Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

127


janë në sipërfaqe të kufizuar, por jo në zgrip, siç ngjet zakonisht në zonat malore alpine. Sheu është arterja kryesore ujitëse. Duke pasë parasyshë pozitën relativisht të ulët të katundit, tempraturat e ngrohta gjatë verës, fshatarët kanë arritur t’i marrin tokës miser fasule dhe perime me rendimente të kënaqshme. Pylaj janë katund i dalluar për kultivimin e hardhisë, kumbullave, arrave, geshtenjave dhe drurëve të tjerë më pak të kultivuar si dardhë, modhë, qershi, ftua etj. Toponime: Sheu - Mullini i Vilës - Mullini i Pylajve - Pusi i madh Pusi i Cacës -Pusi Rreshpes - Pusi Zi -Kroni i Sokol Ndout -Kroni i Prekës -Kroni i Dedë Cobnit - Kroni i mirë - Kroni i Mengules -Uji i Sheut- Kroni i Micit. - Ara r Kishes - Ara e Martinit - Ara e Syk Markut - Ara Bytherrathtorit - Qafza e Kolë Hasës -Ara e Shkaraminave - Ara e Kolë Vatit - Ara e Sukullarit - Ara e Ndergeshtenjes - Logu i Dedë Lulashit - Logu i Ndue Sokolit - Fusha e Filipit - Ara Qafë Dardhës - Lami i Nndout -Ara e Pjetrit - Arat e Prekë Martinit- Arat në Kajda - Brojat e Micit - Ara e Kronit - Karma e Vilës- Curri i Bardhë - Lugu i Këlcyrës Curri i Shelberës - Curri i List - Shpati i shpellës - Qeta e madhe - Kodra e Bletës - Arrat mb i Krue - Kodra e Skutës - Qetat e Martin Kolës - Qetat e Micit - Shtegu i Keq - Te Suka - Curri i Zermit - Curri i zi - Rasa e Magallës - Karma pertej Sheut -Shpella e dhënve - Shpella e dhive - Shpella e Lakuriqve - Kodra e Mark Kocit - Quku i Elterit - Boka e Kuqe - Kodra e Kajës - Guri i Ndrenikës - Shporja - Uji i Merganës Kashnjeti i Ndue Sokolit- Kashnjeti Dedë Lulashit - Kashnjeti i Vilës - Elteri i Marash Vatës - Kodra e Gjatë - Livadhi i Pal Kolës - Rasa e Sipërme Gumnari - Rasa e Sipërme Guri Cobanët - Kodra e Murganës - Guri i zi - Homalla e Nikës. Në vitin 1990 fshati Pylaj përbehej nga këto familje 1

Gjelosh Prelë Rreshpja

10

Mhill Dedë Shporja

2

Ndoc Prelë Reshpja

11

Zef Dedë Shporja

3

Lush Prelë Rreshpja

12

Nikë Paloka Arra

4

Gjon Dedë Sukullari

13

Martin Kola Fusha

5

Lulash Mark Gështenja

14

Fran Pjetra

6

Gjergj Kolë Qafza

15

Vuksan Leka

7

Pal Kolë Qafza

16

Pakokë Leka

8

Shan Ndue Lami

17

Pjeter Lekë Kodra

9

Palokë Gjon Arra

18

Kolë Vuksani

1 - Shtëpia e Dedë Lucës Kolë Hasa, Dedë Çobani, Prelë Toma 2 - Shtëpia e Mark Pepës Mark Marashi 3 - Shtëpia e Deli Gjokës, Ndue Sokoli, Ndokë Mici, Pjetër Mici, Kolë Filipi 4 - Shtëpia e Nojajve Dedë Lulashit 128

Prelë Milani

Familja e Kolë Hasës Kolë Hasë Qafza babai i Gjergjit dhe i Palit Gjergj Kolë Qafza babai Zefit dhe Nikolinit Zef Gjergj Qafza një djalë Nikoll Gjergj Qafza 5 djem. Pal Kolë Qafza babai i Marashit, Markut dhe Ndojës Marsh Pal Qafza një dalë. Familja e Dedë Çoban Sukullarit Dedë Çoban Sukullari, babai i Gjonit, Markut, Pjetrës, Martinit Gjon Dedë Sukullari, babai i Kolës, Mirashit dhe Dedës, Zefit. Mark Dedë Sukullari, babai i Gezimit dhe Ermalit Pjetër Dedë Sukullari dy djem Martin Dedë Sukullari dy djem Famlia e Prelë Tomës Prelë Toma babai i Gjeloshit, Ndocit dhe Lushit Gjelosh Prelë Reshpja, babai i Prelës, Vatës, Lulecit dhe Lekës Ndoc Prelë Reshpja, babai i Nderimit, Bekimit, Ejllit+ 1 Lush Prelë Rreshpja një djalë Familja e Mark Marash Gështenjes Mark Marash Gështenja, babai i Lulashit Lulash Mark Geshtenja, babai i Gjeloshit dhe Ndoshit Gjelosh Lulash Geshtenja dy djem Nosh Lulash Gështenja një djalë Familja e Ndue Sokol Lamit Ndue Sokol Lami, baba i Shanit Mirashit dhe Sokolit Shan Ndue Lami, babai i Gjovalinit, Gezimit, Gjinit dhe Toninit Gjovalin Shan Lami, babai i Kristjanit Mirash Ndue Lami, babai i Gjergjit, Besnikut, Dritanit dhe Edit. Familja e Pjetër Micit Pjeter Mici babai i Mëhillit, Lulashit, Franit dhe Marashit Marash Pjeter Mici, babai i Marinelit, Marjos dhe Marenglenit Mhilli, Lulashi dhe Frani nuk lanë trashigimtarë Familja e Ndokë Micit: Ndokë Mic Qeta babai i Prekës, Nikollës, Martinit, Lazrit Nikollë Ndokë Qeta, babai i Petritit dhe Pavlinit Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

129


Prekë Ndokë Qeta, babai i Zefit dhePjetrës Martin Ndokë Qeta, babai i Edmondit Lazer Ndokë Qeta, babai i Fredit Gjin Ndokë Qeta, babai i Ledit dhe Dritanit Familja Filip Bush Fusha Filip Bush Fusha, babai i Kolës dhe Zefit Kolë Filipi Fusha, babai i Martinit dhe Gjeloshit Martin Kola Fusha, babai i Kolës, Pavlinit dhe Dedës Gjelosh Kola Fusha një djalë Familja e Palok Gjon Arrës Palokë Gjon Arra, babai i Nikës dhe i Pjetrës Nikë Palokë Arra, babai i Marashit, Gjonit, Tomës, Skenderit dhe Kolës Pjeter Palokë Arra dy djem Familja e Dedë Lulash Shporja Dedë Lulash Shporja, babai i Mhillit dhe Zefit Mëhill Dedë Shporja, babai i Palit, Ndocit, Vatës, Ndojës, Mirashit Zef Dedë Shporja babi i Kolës, Gjergjit, Sokolit, Lulashit. GURI I LEKËS Guri i Lekës është një fshat në JL të Malit të Cukalit, në sektorin e fundit të rrjedhës së Lumit të Shalës, pikerisht në pjesën ku ky lum detyrohet të marrë një kthesë të fuqishme nga drejtimi V-J në drejtimin V- JL për shkak të përballjes me masivin gjigand të Cukalit. Guri Lekës në JP kufizihet me krahinën e Dushmanit në Veri me masivin e Cukalit, me të cilin e ndan Qafa e Çisë, në VP kufizohet me Çijat e Palajve, në Jug kufizohet nga Lumi Stupja, ndersa në JL Lumi i Shalës e ndanë me Mollën e cila i qëndron përballë lart si Shpata e Demokleut. Guri i Lekës është fshati i ekstremit JP të Shoshit i vendosur mes një masivi të dendur pyjor në pikëtakimin e dushqeve me ahishtet. Sipas traditës gojore që rrefehet brez pas brezi në Dukagjin emri këtij fshati lidhet me emrin e Princit të ndjerë Lekë Dukagjini që në malet e Kanusë rrespektohet si hero kombëtar dhe babai i së drejtës shqiptare. ”Dukagjini i Dukagjinve ruajti fenë, besën e kanunë me armë në dorë, qysh ditën që sipas gojdhënës, të gjallë në popull, Lekë Dukagjini i lëshoi namën turkut prej Gurit të Lekës e deri sa erdhën ditët e lirisë”37. Në kohën e Luftës së Dytë Botrore një ekspeditë arkeologjike italjane ka bërë studime në Fshatin Guri i Lekës për të konfirmuar vertetësinë e legjendes që thuhet se Lekë Dukagjini është varrosur në ketë fshat. Rezultatet e studimit nuk u bënë të ditura asnjëherë. Ka disa autor të cilët Gurin e Lekës e supozojnë si vendbanimi i Lek Spanit, supozimi i pa argumentuar me fakte konkrete dhe që nuk u pëlqen fare ta marrin në konsideratë dukagjinasve të Dukagjinit të ri. Gjithësesi Guri i Lekës është një fshat i vogël, por historik i Shoshit, aty është rritur dhe burrëruar heroi epik i Lahutës së malsisë 37

130

At. Benardin Palaj “Hylli i Dritës nr 12-12 1941, fq 246

Prelë Milani

Sokol Tona, luftarë syshkëndi që u flijua për mbrojtjen e trojeve tona kombëtare në Vraninë së bashku me Oso Kukën. Nga Guri i Lekës ka qënë trimi Ndoc Kola i sprovuar në prita e mejdane duke filluar që nga Kryengritjet e viteve 1910 kunder Turgut Pashës në Qafën e Agrit, me 1911 merr pjesë në ngritjen e flamurit në Deçiç. Sipas autorit Sejfo Vllamasi në librin e tij “Ballafaqime politike’’, qysh nga ngritja e flamurit në Vlorë 1912”Ndoc Kola është autori i vrasjes së Hasan Riza Pashës me 1913”38. Guri i Lekës në të shkuarën përbehej: Nga shtëpia e Prekë Ukës, prej të cilit rrjedhin familja e Pap Prekës parardhësit e Zef Ndojës, Sokol Tonës dhe Ndoc Dedës. Shtëpija e Ndoc Kolës, Vuksan Lekë Martinit... Ndokë Micit (që e kishte shtëpinë në Blini më JP-të Gurit të Lekës. Të gjithë banoret e Gurit të Lekës janë të një barku me Pylajt e tjerë. “Njaj Ndosh Vuka burrë i vogël Thirrë më ka gjyqi në Shkodër I kam ba pashës një sherr të vogël Ja kam vra 3 vetë me’j kokërr” Kjo këngë e vjetër epike, që kendohej dikur me lahutën e motit i kushtohej Ndosh Vukës së Pylajve për trimërinë e diftuar në luftë me asqerin e dauletit. Babai i Sokol Tonës quhej Lulash Preka, por thirrej me përkedheli Tona. Në Dukagjin emrat mashkullore theksohen me “a” jo me “i” (Tona, Prela, Zefa, Pjetra etj). Tona (ose Lulash) Preka është axha i Ndoc Dedës së Gurit të Lekës. Familja Zef Kolës Zef Kolë Drrasati babai i Nikës Nikë Kolë Drrasati babai i Ndocit, Dedës, Palit dhe Pjetrit Zef Kolë Drrasati babai i Marku dhe i Mhillit Mark Zef Drrasati babai Ndojës dhe Aleksandrit Ndoc Nikë Drrasati babai i Sokolit, Alfredit, Refaelit, Arbenit dhe Nikolinit Dedë Nikë Drrasati babai i Mondit Pal Nikë Drrasati babai i Ardit Familja e Zef Ndojës Ndue Gjoni babai i Zefit Zef Ndue Harusha babai i Ndojës dhe Franit Ndue Zef Harusha babai i Gjonit (1dialë) dhe Paulinit Fran Zef Harusha babai Toninit (2 djem) dhe Dedës (një dialë) Familja e Vuksan Lekës Vuksan Leka ishte djali i Lekë Martinit, Vuksani nuk pati djalë por 5 vazja, as axha i tij Prekë Martini nuk la trashigimtarë. Vendbanimet aktuale të ish fshatit Guri i Lekës

38

1

Ndoc Nikë Drrasati

Shkodër

2

NikolIë Ndoc Drrasti

Shkodër

Dedë Toka Gazeta Dukagjin nr 51 shkurt 2008

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

131


3

Sokol Ndoc Drrasati

Itali

4

Fred Ndoc Drrasti

Tiranë

5

Refael Ndoc Drrasati

Shkoder

6

Ben Ndoc Drrasati

Shkodër

7

Pal Nikë Drrasti

Amerikë

8

Dedë Kolë Drrasti

Shkodër

9

Mondi Dedë Drrasti

Irlandë

10

Pjetër Nikë Drrasti

Shkodër

11

Mark Zef Drrasti

Shkodër

12

Aleksander Mark Drrasati

Shkodër

13

Ndue Zef Harusha

Shkoder

14

Gjon Ndue Harusha

Kanada

15

Pavlin Ndue Harusha

Kanada

16

Tonin Fran Harusha

Bardhaj

17

Dedë Fran Harusha

Bardhaj

SHPEPIA E LEKË CAMËS KODER-SHENGJERGJI Ështe e vetmja shtepi në Shosh që nuk rrjedhë gjenologjikisht në linjën mashkullore as nga baku i Gjol Sumës, as i Pepë Sumës. Gjithësesi në linjen gjenologjike amësore është gjysëm shoshshjane, plus bashkjetesën pësë breznore mes shoshjonve. Camë Deda që në moshë të mitur mbeti jetim, u rrit tek dajat (shtëpia e Mark Marshit të Pylajve), u pranua nga dajadharët si pjestarë barabartë i bshkësisë gjindore pa pargjykim dhe me itegritet u bë pejsë organike e fistit tersisht homogjen të Shoshit Camë Deda pati djalë Lekë Camën i cil la pas pesë djem Vuksan Leka Palok Leka, Pjetër Leka, Zef Leka Mëhill Leka Vuksan Leka babai i Markut dhe Kolës Mark Vuksani banbai i Lëkës, Nikës, Viktorit dhe Franit Kolë Vuksani babi i Kristjanit, Vuksanit dhe Gentjanit Palokë Leka babi i Ndojës dhe Nikollës Ndue Paloka babi I Mirashi (s’ka dial, Gjovalinit (3 djem, Gjonit (2 djem), Eduardit Nikollë Paloka babi i Tomës Agimit, Linit, Ndrekës dhe Camës Pjeter Leka babai i Dedës, Gjokës, Gjergjit, Lazrit, Pllumbit, Gjinit Dedë Pjeter Kodra babai i Aleksit dhe Fredit Gjokë Pjeter Kodra babai i Emiljanit Lazër Kodra babi i Elvisit dhe Eltonit 132

Prelë Milani

Gjergj Pjeter Kodra babi i Pjerinit PlLumb Pjetër Kodra babi Zefit dhe Albertit Gjin Pjetër Kodra beqar Zef Leka nuk la trashigimtar Mhill Lekë Cama, babai Arbenit (1 dial), Angjelinit, Sokolit dhe Kujtimit Levizjet migruese të fshatit Pylaj para viteve nëntëdhjetë 1

Ndoc Kola

Shkodër para 1944

2

Zef Kola

Shkodër para çlirimit

3

Pjeter Kola

Shkodër para çilrimit

4

Nikollë Ndoka

Ajasëm para vitit 1967

5

Martin Ndoka

Ajasëm Perapar vitit 1967

6

Lazer Ndoka

Ajasëm para vitit 1967

7

Marash Mici

Shkoder në vitet 60-të

8

Prekë Ndoka

Ajasëm 1978

9

Pjeter Dedë Sukullari

Shkoder ne vitete 80-te

10

Ndue Zef Harusha

Shkoder përpara viti 1967

11

Mirash Ndue Lami

Përpara viti 1967

12

Zef Filipi

Para viti 1967

13

Ndue Paloka

Para vitit 1967

14

Gjokë Kodra

Para vitit 1967

Levizjet pas vitit 1990 1

Ndoc Reshpja

Hot i ri

11

Gjelosh Kolë Fusha

Shkodër

2

Shan Ndue Lami

Bardhaj

12

Zef Gjergj Qafza

Tiranë

3

Gjon Dedë Sukullari

Berdicë

13

Tonin Shan Lami

Itali

4

Martin Ded Sukullari

Itali

14

Gjin Shan Lami

Itali

5

Martin Kol Fusha

Torovicë

15

Gjovalin Lami

Bardhaj

6

Nikë Palok Ara

Shkodër

16

Gëzim Shan Lami

Bardhaj

7

Pjetër Palokë Ara

Grudë

17

Lush Prel Rreshpja

Itali

8

Pal Mëhilli

Grudë

18

Marash Pali

Shkodër

9

Ndoc Mëhilli

Grudë

20

Marash Lulashi

Shkodër

Prelë Gjelosh Rreshpja

Bardhaj

8

Mark Vuksani

Grudë

10

Familja e Lekë Camës 1

Dedë Kora

Shkodër

2

Lazer Kodra

Shkodër

9

Nikollë Paloka

Grudë

3

Gjergj Kodra

Shkodër

10

Ndue Paloka

Shkoder

4

Pllumb Kodra

Grudë

11

Mhill Leka

Grudë

5

Gjin Kodra

Greqi

12

Arben. M. Kodra

Itali

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

133


6 7

Gjokë Kodra Gjon Ndue Paloka

Shkodër Shkoder

13 14

Gjovalin N. Paloka Tonin Kodra

Shk. -Itali Greqi

Banorët e Pylajt 1

Gjergj Kolë Qafza

4

Zef Dedë Shporja

2

Nikolin Gjergj Qafza

5

Kol Vuksani

3

Mhill Dedë Shporja

6

Lulash Gështenja

FSHATI PiLOTAJ (rrjedh nga fjala “pilot”, vendbanim i pultit të vjetër) Fshati Pylotaj gjendet në pjesën Prendimore të rrjedhës së mesme të Stupes. Nga veriu kufizohet me Çilkokun, në drejtim të VP kufiri vazhdon me Ndergjinajt, me Gjoshajt, kurse JP ka fshatin Gjocaj. Bazamenti litologjik i truallit ku shtrihet fshati ëshë i ndertuar nga formacione të buta tipike flishore, coptimi horizontal i terrenit është i konsiderueshëm, veprimtaria e erozionit në shpatet e disa sektorëve ka krijuar vatra aktive. Mbizotërojnë tokat e kafëta, bimësi tipike janë lajthia, shkoza, verri, dushku dhe gështenja. Pylotajt në gjysmën e shekullit të kaluar numroi vetëm tre shtepi. Fshati nuk ka shumë tokë por arat janë të sistemuara me shumë kujdes, uji e vaditshëm ka qënë relativisht i mjaftueshëm por jo i bollshëm. Në aspektin ekonomik si çdo fshat i Shoshit ka qënë i drejtimit bujqësoro-blegtoral. Pylotajt janë shquar si bujq dhe blegtor të mirë, krahas misrit dhe perimeve vend me rëndësi zënë hardhitë, kumbullat dhe gështenjat. Teritori i fshatit nuk ka qënë shumë i pasur me kullota, prandaj për ketë qellim kanë çfrytëzuar karmën e Kodrës së Kujt, shumë e mirë për stinët e vjeshtës, dimrit dhe pranverës. Kodra e Kujit është një kurrizore malore me lartësi mesatar e cila ngrihet si perde ndarse mes Lumit të Shalës dhe degës kryesore të tij Stupjes. Pylotaj si buq vital e duar shkathët i kanë nxjerrë me thonjë malit disa arza pjellore qoftë për miser ndonse pse pa ujë (tokë rezistente ndaj thatësirës, madje i përshtatej një lloj kollomoqi farë e vogël që piqej shpejt, pa dyshim nga miserishtet më të shijshme) por në mënyrë të veçantë për grosha dhe patatet kurrë nuk rrinin pa bereqet. Kodra e Kunjit shquhet për mbulesën e dendur bimore me dushk, shkozë, frashër, mëlleze, bli, krekc, panjë dhe sidomos gështenjët në formë masivi. Në shkuarën ky fshat përbehej nga: 1. Shtëpia e Rufec Dedës, 2. Prekë Ndout, 3. Vuksan Markut. Në vitin 1990 ky fshat kishte 9 tyme

134

1

Pal Kolë Ara me djem

2

Gjergj Kolë Ara

3

Vatë Rufec Fusha me djem

4

Zef Nikë Guri

5

Petrit Nikë Guri

6

Lulash Prekë Ara me djem

Prelë Milani

7

Ndosh Prekë Ara

8

Gjelosh Mark Ara

9

Pjetrush Mark Arra me djem

Venbanimet e reja 2010 1

Marash Vat Fusha

Shkodër

2

Kolë Vat Fusha

Shkodër

3

KujtimVat Fusha

Shkodër- Itali

4

Zef Vat Fusha

Itali

5

MartinVat Fusha

Vrakë

6

Nikollë Vat Fusha

Golem

7

Sokol Pal Ara

Belgjikë

8

Petrit Pal Ara

Itali

9

Ndue Kol Ara

Koplik

10

Gjegj Kolë Ara

Oblikë

11

Ndokë Gjelosh Ara

Shkoder

12

Pjetrush Mark Ara

Golem

13

Dedë Marku me 4 djem

Shkodër

14

Lazer Pjetrushi Ara

Golem

15

Fran Pjetrush Ara

Golem

16

Zerf Nikë Guri

Greqi

17

Pertit Nikë Guri

Shkodër

18

Mark Ndosh Ara

Bardhaj

19

Mirash Ndosh Ara

Grudë

20

Pjetër Lulash Ara

Shkodër

21

Tomë Lulash Ara

Bardhaj

Fshati Pylotaj që nga tetori i vitit 2006 kur doli banori i fundit Mark Ndoshi është një fshat i i zbrazur plotësisht, banoret e vetëm dëshmitar të historisë së ketij vendi janë të shumit e varrezave. Familja e Lulash Prekë Arës: Lulash Preka babai i Tomësdhe Pjetrit Tomë Lulash Arra babai i Prelës që nuk jeton, Nikolinit, Zefit Pjetër Lulash nuk ka djalë. Pjestarët e kësaj familje jetojnë në Shkodër. Familja e Ndosh Prekës: Ndosh Preka babai i Markut (3 djem), Mirashit, Agronit, Pavlinit. Familja e Nikë Vuksanit: Nikë Vuksan Guri babai i Zefit, Petritit, Vuksanit dhe Palit. Zef Nikë Guri babai i Gjovalinit Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

135


Familja e Kolë Rrufec Arës: Kolë Rrufeci, babai i Palit, Ndojës dhe Gjergjit. Pal Kola babai i Petrit dhe i Sokolit. Ndue Kola (1 djalë). Gjergj Kola babai i Fatmirit. Familja e Vat Rufec Fushës : Vat Rrufec Fusha babai i Marashit (3 djem), Martinit, Zefit (1 djalë), Nikollës (1 djalë Çesku), Kolës (2djem), Kujtimit (1 djalë) Familja e Pjetrush Mark Arës: Pjetrush Marku babai i Lazrit (2 djem Kristjani-Ndoja), Franit (3 djem), Markut, Ndocit, Gjonit. Familja e Gjelosh Markut: Gjelosh Mark Arra babai i Ndokës Ndokë Gjelosh Ara babai Martinit, Noshit dhe Gjeloshit Familja e Dedë Markut:Deda babai i 4 djemve, jeton në Shkodër është banori i parë migrues i këtij fshati që në kohën përpara kolektivizimit të bujqësisë, me 1967. PEPSUMAJT (GJYTETËZA e Shoshit) Pepsumajt e Shoshit shtrihen në segmentin e poshtëm të rrjedhës së mesme të Lumit të Shalës. Më konkretisht në faqen lindore të masivit flisho-kodrinor (Kodra e Shmrisë - Maja e Krelit), që sherben si një kordon ndarës simetrik mes Lumit të Shalës dhe degës së tij më të madhe Stupës së Shoshit. Pepsumajt kacavarën në mënyrë sporadike lart nga maja e Kodrës së Martinit, deri tek Ura e Pejës në breg të lumit, përgjatë një shpati të pjerrët rreshpor. Shtëpitë janë ngulitur në tre nivele formacionesh të buta litologjike. 1-Në pllajën e Kodrës Martinit 450-500 m mbi nivelin e detit, kanë banurar familjet e Sokol Marashit, Prelë Gjokës, Ndoc Kolës dhe Zef Ndreshës, ky i fundit i pari migrues i këtij fshati i cili u bë tregtar i madh në Shkoder, ai pati tre vajza dhe gjithë pasurië ja konfiskoi P. P Sh-ja, pas ardhjes në pushtet në vitet e para pas çlirimit 2-Tulina e Gjytetzës kërthiza qindra vjeçare e fshatit. Pepsumaj Gjytezë është toponim që rrjedh nga emri një qyteze të rrenuar mesjetare të Principatës së Pultit të vjeter, e cila saktësisht nuk dihet se ku ishte, tek Dardhat në Fushë të Grishës apo në fshatin e sotëm me të njejtin emer. Gjithsesi duhet kazma e arkeologut për të nxjerrë një përfundim konkret pasi muret të vjetra që gjendën në këtë hapsirë mund të vertetojnë edhe një enigëm tjeter ende të panjohur deri më sot se ku gjendej Shoshi i vjeter (Pulat) i papërkufizuar qartë asnjëherë. 3- Katundi i poshtëm, vetëm me tre shtëpia dikur ish- stane (koniqe) të 136

Prelë Milani

vendosura larg njera- tjerës si në kulmet e një trekëndëshi barabrinjës (Fusha e Pllasit- Fusha e Dhelprës dhe Fusha e Vukaçit) Pepsumajt kufizohen në V me fshatin Ndreaj, në VL me Brashtën, në JL me Mollën, në VP me Pylotaj, në P me Gjocajt dhe JP me Palajt dhe Gurin e Lekës. Tre nga pese djemet e Mustafë Hysës që mbijetuan Aliajt, Demajt dhe Hajdarajt qëndruan në Qjytetza. Pinjolli i fundit i Hajdarajve Sokol Kola në mes të shekullit të kaluar vdiq duke mos lënë trashigimtarë. Poshtë kopshtit të Lagsinës në mes të Fushës së Vukaçit dhe Fushës së Dhelprës janë themelet e kullës dhe pak më poshtë ara e Hajdarajve. Në Mollë në vendin e Molliqve (anasve të vjetër Pulatas) u vëndosë dy vëllezrit e tjerë Sulë Mustafa (Jakajt), Ulë Mustafa (Ulçajt). Në Qytetza kanë qënë kullat e 1-Ujkë Lulashit 2- Mark Milanit 3-Lekë Prelës 4-Mirash Gjonit 5-Marash Markut 6 -Gjon Dedës. Pepsumajt janë një fshat i vogël me sipërfaqe toke relativisht të kufizuar, me shumë pak uji për vaditje, shumë të permendur për kultivimin e hardhisë, pa dyshim rakia dhe vera e Pepsumajve kanë qënë dhe mbeten të pashoqe në gjithë hapsirën e Alpeve shqiptare. Pepsumajt me karmat e pasura për kullota (Vojvishta, Stijani, Katërviçi, Mbas Branikut, Fusha e Bathës), bjeshkët e Qafës Lisit dhe Livadhet prrallore të Liqenit kanë qenë baza e mirë për zhvillimin e blegtorisë, e cila ka qënë dega kryesore e ekonomisë së tyre. Pepsumajt dhe Molla duke qënë blegtorë të përmendur, janë mirëushqyer tradicjonalisht në mënyrë të bollshme në kushtet e një klime shumë të pastër duke formuar një prototip fiziku të pashëm, të shendetshëm dhe nga më azganet e Pellgut të Duakgjinit. Toponime Maja e Krelit ndodhet si pikpytje mbi Gjytetza - Shtegu i Krelit- Reshpja e Gjytetzës është lartësia e parë mbi shtëpiat e katundit. - Suka e Milicës (mbi varre) - Elteri i Mullinit (në koder ku hyn rruga për Gjocaj) - Elteri i Thepave të Zez 250300 më lart në vijë të drejtë me Eterin e Mullinit Thepat e Zez (mbi Pepsumaj)- Qafa e Pashisë është në përfundim të Thepave të zez- Thepi ku është vra Ukë Staka Gryka e Martin Hasanit - Nën Mbiudhe - Maja e Sukës së Kodrës Martinit (Maja e Sukës dhe Maja e Krelit janë dy pikat më të larta të vargut kodrinor rreshpor Krel -Maja e Sukës - Kacuti poshtë majës së Sukës është masivi gjigand gelqerore dhe pikë kontakti i karbonitikëve me flishet - Rrasa e Kacutit ka sherbyer gjithmonë edhe si orë lokale, për banoret e Brashtes, Mollës dhe barinjtë e Qafës se Lisit, Katërviçit, Lëqenit etj. Kur në rrasë të Kacutit binte hija ora gjithmonë konsiderohej 12. - Ura e Pejës -Bregu i Gjonit, (poshtë Urës së Pejës rreth 200 m) Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

137


Fundi i Vojvishtës (poshtë Urës së Pejës 200-300 m). - Shpella e Bregut të Gjonit zen rreth 30-40 kokë bagëti për strehim - Fusha e Dhelpnës - Aret e Mulës (Mul Mustafës) - Arat e Ndreshës (afrë rrugës që të çon në Mollë) - Vau i Ozmanit (sipër Urës Pejës 200-300 m) - Gurra e Meguls pas Pllasit Arat e Pllasit (Pllas i thonë tubave ose kapave të kashtës së kollomoqit, dikurë ka pasë shumë pllasa prandaj i mbeti emri tek Pllasët (Pllasi) - Fusha e Prekë Velës - Fusha e Vukaçit (aty ku ndodhet shtëpia e Lulash Vuksanit) - Fusha e Hajdarajve - Rrahi i Culit sipër Hajdarajve - Lagsina- Pusi i Verrave - Pylla e Degëve - Currëmbuzmat (Curri buzë shkëmbit në pjesën jugore të fshatit)- Rasa e Prenushit - Shteku i Masvreshtit Qetat e Shegojit- Suka e Vrështit (vëndi ku është shtëpija e Mëhill Nikës) - Fusha e Pepushit- Kopshti i Babokut - Suka e Gjelit (aty ku ndodhet shtëpia e Dedë Lushit) Vreshti i Vatës - Guri i Kshtejave -Vorret e Kishës së Shelbumit- Brija e Marr Nikës- Gështenja e Lekoçit (një gëshenjë gjigande shumë e vjeter e mbjedhur nga Lek Deda i Dedë Mustafës sot ka vetëm trungun) Gështeja Mixhokut (në krye të Arës së Zef Prelës). Gështenja e Vuksanit në Prrue të Arës së Dedë Ndocit- Gurra e Sipër- Lami i Pepçit - Gropca - Shteku i Pashisë - Fusha e Grishës - Thepat e Bardhë -Thepi i zi - Gryka e Stijanit - Logu i Dardhave - Ujit e Melit - Kodra e Martinit, thuhet se aty janë nda Mollë e Pepsumaj - Kodra e Palit - Arat e HilësKroni i Lulash Nocit- Kashnjetet e Ndue Sokolit- Kashnjetet e Lulash Ndocit Homallat e Lulash Ndocit - Tek ka këcye Pepushi - Vorret e Shmrisë. Vojvishta - Kodra e Çobanet - Rrypi i Vojvishtës - Shteku i Kurthës - Guri i Bardhë - Shtegu i Lopvet- Qafa e Vojvishtës - Qafat e Shehrit - Rrgalla e Vojvishtës - Kryja e Sutit-, Rrypi i Krelit- Shpella e kuqe - Lugu i Brejt - Qeta e Urthit. Toponime pertej lumit:Katërviçi i madh dhe i vogël - Fusha e Bathës - Mullini i Gërcullit - Sterat e Kolit - Mbas Branikut - Lami Shpellës - Prroni i Mullinit -Shteku i Rretës i poshtmi dhe i sipërmi - Prroni i Palëns - Kodra e Rogës - Palna e Ndue Marashit- Brija e Ahit të Madh- Elteri i Rrahit -Rahi Plepët - Stera e Katerviçit - Mbrapshtia - Shteku i Ukës - Maja e Styllës - Pirrat -Rraja e Shkamit Roga e Gurrës - Gurra te Konaku i Bal Markut - Geshtenja tek Konaku i Bal Markut gjigande me perimeter mbi 2 meter. -Pylla e Gjokës - Rrahi i Djegun - Qafa e Lisit - Kodra e Demës - Qeta e Krapesë - Shteku i Shkamit të Kuq -Laku i Branikut - Patina - Curri i Thanave -Te rrzimet - Qetat e Konakut - Rrahi i Lulit - Lugu i Thive - Livadhi i Zefit - Lugu pas livadhit të Zefit - Guri Bardhë - Qetat e Shkamit të Kuq - Qetat e Mëhill Pjetrës - Prozhmi - Shkalla e Mushkut - Qetat e Shkallës së Mushkut - Fusha e Mëhill Pjetës - Shpella e Grebujave - Livadhi i Brejave - Shtizat -Palnat e Gjokës - Rrypet e Shtizave - Curri i Palnës - Rrasa e Gjokollarit - Dardha e Grykës - Gryka e Kolë Nikës -Mbas Grykave - Logu i Lqenit - Mrizi i Logut - Logu i Mëhill Nikës - Logu i Sokol Ujkës - Trulli i Koniqeve të Demajt- Livadhi i Noc Marashit- Kodra e Gjokollarit - Brija e Logut- Livadhi i Gjatë - Shtegu i Livadhit Gjatë- Rrypi i Livadhit Gjatë- Roga e Livadhit të Gjatë - Maja e Livadhit të gjatëLugjet - Kodra e Mrizit - Kodra e Kumbullave të Egra- Gurra e Vogël - Krojet e Mrizave - Maja e Shkuqit - Gurra e Shkuqit - Livadhi i Bal Markut në Shkuq. Pepsumajt kanë jeturar së bashku në harmoni shembullore për qindra vjet me 138

Prelë Milani

rradhë, pasuesit e tre nga shtatë djemtë e Mustafë Hysës; 1- Dedë Mustafa -Vllaznia (Aliaj) 2- Demë Mustafa - Vllaznia (Demaj) 3- Vukë Mustafa - Vllaznia (Hajdaraj) i dalur fare përpara 50 vjetësh. Vëllezërit Sulë e Ulë Mustafa pasi u ndanë në Kodër Martinit me (Dedë e Demë Mustafën) u vendosën në fshatin Mollë. Vëllezërit Mul dhe Gjel Mustafa nuk patën fat të lënë trashigimtar. I vetmi kujtim që ruhet prej tyre, janë toponimet Arët e Mulës (Gjytetza) - Suka e Gjelit (Gjytetza)- Ara e Gjelit (Mollë). 4-Vllaznia Ndreshaj (Ozman Hysa). (Shtëpia e Lulash Ndocit dhe Gjokë Vatës) rrjedhin nga trungu i Ozman Hysës vëllai i Mustafë Hysës dhe Isuf Hysës. Vllaznia e Ozman Hysës u shtua shumë pak duke mbetur gjithmonë një ose dy shtëpi. Kanë pasë si pasuri shumicën e kodrës së Martinit, tokë e bollshme por pa uji, kashnjetet dhe homallat dushkore më të mira të Shoshit Pasuesit e Isuf Hysës, dolën nga Pepsunajt e u vendosën në Mes, më pas islamizohen duke fituar ofiqin e të parit të Mesit. “Ky fis sot quhet Haxhi-Ymeraj, pasardhës të një farë Ndoje, prej mahallës së Mustafë Hysës së Pepsumajve të Shoshit” 39. VLLAZNIA ALIAJ (Dedë Mustafa) ka qënë djali i parë në rradhën e lindjes mes 7 djemve të Mustafë Hysës. Aliaj janë familjet e Prelë Mirashit, Ndoc Marashit, Vuksan Lekës Nikë Lekës Prelë Mirash Bungu babai i Zef Prelës Zef Prel Bungu babai i Palit dhe Kolës Palë Zefi babai i Gjegjit Gjergji Pal Bungu babai i Valentinit dhe Markeljanit Kolë Zef Bungu babai i Marjanit. Ndoc Marash Ahiri babai i Dedës dhe Ndojës Dedë Ndoci la trashigimtare një vajzë, Marien. Ndue Noci nuk la fare trashigimtar. Mark Marash Ahiri nuk la trashigimtar në linjën mashkullore (vetëm 1vajzë, Prenën, martuar në Preçaj me Mhill Kolën) Vuksan Lekë Vojvoda baba i Lulashit, Lekës dhe Keqanit Keqan Vulksani nuk la trashigimtar, ashtu si axha i tij Shytoj Leka Lulash Vuksan Vojvoda babai i Gjonit, Kolës dhe Çeskut. Gjon Lulash Vojvoda babai i Dedës dhe Fatmirit: Kolë Lulash Vojvoda babai i Dritanit: Çesko Lulash Vojvoda babai 39

H. Kopliku. ”Cirka”, nr 24, qershor 1939, fq 147.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

139


Lekë Vuksan Vojvoda baba i Vuksanit Vuksan Lekë Vojvoda babai i Aleksandrit Aleksandër Vuksan Vojvoda babai i Nuelit Nikë Lekë Lami babai i Mëhillit, Marashit dhe Ndokës: Mëhill Nika babai i Nikollës dhe Kolës. Nikollë Mëhilli babai i Mikelit dhe Pllumit. Kolë Mëhilli babai i Nikolinit. Marash Nikë Lami babai i Markut dhe i Pavlinit. Mark Marash Lami 2 djem Ndokë Nikë Lami nuk ka trashigimtar VLLAZNIA DEMAJ (Demë Mustafa) :përbehet nga tri shtëpia: 1-Shtëpia e Bal Demës Ujkë Lulashit, Gjelosh Lulashit Milan Çunit 2- Shtëpija e Gjol Demës: Mark Mëhilli Gjokë Luli Kolë Gjoni Lulash Gjonit, të cilat nuk kanë lënë trashigimtar 3- Shtëpia e Marash Demës: Ndue Sokoli, Marash Sokolit Kolë Prelës, Shtëpia e Bal Demës: Balë Dema babai i Lulash Balës dhe Mark Balës: Lulash Bala babai i Ujkë Lulashit dhe i Gjelosh Lulashit. Ujkë Lulashi babai i Sokolit, Voglit, dhe Prekës: Prekë Ujka nuk la trashigimtar Familja e Vogël Ujkës Vogël Ujka babai i Marashit dhe i Ndokës Marash Vogël Ujka babai Gjonit, Lekës dhe Kolës Gjon Marash Ujka babai i Ardianit dhe Nardit Lekë Marash Ujka babai i Astritit Astrit Lekë Ujka baba i Xhuljanit, Orgesit Kolë Marash Ujka babai i Pjetrës Pjetër Kolë Ujka nuk ka djalë. Ndokë Vogël Ujka babai i Martinit, Gjeloshit, Nikës, dhe Lazrit 140

Prelë Milani

Martin Ndokë Ujka babai i Agronit, Pashukut, Ilirit, Ardianit Gjelosh Ndokë Ujka babai i Besnikut dhe Antonit Nikë Ndokë Ujka babai i Nardit dhe Kristjanit. Lazer Ndokë Ujka babai i Visardit, Elisit dhe Nerit Nard Gjon Ujka një djalë Familja e Sokol Ujkës Sokol Ujka babai i Lulashit, Prekës (Shorit) dhe Ndojës Prekë Sokoli nuk ka lënë trashigimtar. Lulash Sokoli babai i Ndojës, Tomës dhe Pëllumbit. Ndue Lulash Sokoli babai i Sokolit dhe i Gjovalinit: Tomë Lulash Sokoli babai i Nikës: Pëllumb Lulashi Sokoli babai i Zefit dhe i Kristjanit Familja Lush Gjelosh Fikut babai i Gjeloshit dhe i Dedës. Dedë Lush Fiku babai i Martinit, Ndojës dhe Ndocit: Martin Dedë Fiku babai i Zefit dhe i Lushit: Zef Martin Fiku babai i Albertit. Ndue Dedë Fiku babai i Kolës dhe i Markut: Ndoc Ded Fiku babai i Danjelit dhe i Denisit Familja Mark Balës Mark Bala babai i Çunit Çun Marku babai i Milanit Milan Çuni babai i Nikës, Pepës dhe Markut Nikë dhe Pepë Milani dy vëllezrit e mëdhenj të Mark Milanit nuk lanë trashigimtar. Mark Milani babai i Balës, Çunit dhe Pepës Çuni Mark Milani vdiq gjimnazist, Pepë Mark Milani la dy vajza Cubën të martueme tek Martin Cama në Camaj dhe Zojën, të martuar me Nikollë Prekën në Thethë. Bal Mark Milani babai i Markut Mark Balë Milani babai i Prelës Prelë Mark Milani babai i Klodjanit. Shtëpia e Marash Demës:Marash Dema babai i Martinit Martin Vata babai i Marashit dhe Gjokës: Marash Vata baba i Sokolit Sokoli Marashi babai i Marashit dhe Ndojës: Familja e Ndue Sokolit Ndue Sokol Shpatina babai i Kolës, Gjonit, Prekës dhe Pjetrit: Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

141


Kolë Ndue Shpatina babai Neritanit Gjon Ndue Shpatina baba i Mikelit, Sokolit, Artanit, , Fonit Mikel Gjon Shpatina babai i Klodjanit dhe Jurgenit Prekë Ndue Shpatina babai Pjerinit Pjerin Prekë Shpatina babai i Kristjanit Pjetër Ndue Shpatina babai i Arturit dhe Viktorit Familja e Marash Sokolit Marash Sokol Sukani babai i Zefit Zefi Marash Sukani babai i Franit dhe i Marashit: Fran Zef Sukani babai i Nikollës dhe Pjetrushit: Nikollë Fran Sukani babai i Steljos Marash Zef Sukani babai i Elvisit, Eduartit, Emanuelit Elvis Marash Sukani babai i Antonjos. Familja e Gjokë Vatës Gjokë Vata babai i Prelës Prelë Gjoka babai i Profesor Kolë Prelës dhe Mark Prelës Kolë Prela dhe Mark Prela asnjeri nuk lanë trashigimtar Shtëpia e Gjol Demës. 1- Mark Mëhillit 2 -Gjokë Lulit 3- Lulash Gjoni - Kolë Gjoni : Gjol Dema babai Dedës Dedë Gjoli babai Pjetrës Ndojës e Gjonit Pjeter Deda babai Mëhillit Mhill Pjetra babai i Mark Mëhillit Mark Mhilli pati një vajzë Zojë Markën të martuar në Brisë tek Zef Rexha. Gjon Deda babai i Kolës dhe i Lulashit Kolë Gjoni dhe Lulash Gjoni nuk lanë trashigimtar Ndue Deda babai i Lulit Lul Ndou babai i Gjokës Gjokë Luli nuk la trashigimtar dhe kështu shtëpia e Gjol Demës u shua përfundimisht në vitin 1965 me vdekjën e Gjokë Lulit pinjollit të fundit të kësaj shtëpie nga më të fortat e Shoshit. VLLAZNIA HAJDARAJ (Vukë Mustafa) Vukë Mustafa babai i Ndojës Ndue Vuka babi i Hajdarit Hajdar Ndou babai i Kolës Kolë Hajdari babai i Ndojës Ndue Kola babai i Kolës Kol Ndou babai Sokolit 142

Prelë Milani

Sokol Kola është pinjolli fundit që vdiq duke e mbydhur perfundimisht ketëderë VLLAZNIA E OZMAN HYSËS (Shtëpija e Lulash Ndoc Geshtenjës) Gjithë Pepsumajt (Qytetza) +Molla janë vllaznia e Mustafë Hysës), ndersa vetëm familja e Lulash Ndocit rrjedh nga Ozman Hysa. Lulash Ndoc Geshtenja babai Markut, Kolës, Noshit, Tomës dhe Pashkut: Mark Lulash Geshtenja babai Zefit Zef Mark Gështenja babai i Endrikut + edhe një vëlla tjetër. Kolë Lulash Geshtenja babai i Gjegjit që nuk jeton dhe i Martinit Ndosh Lulash Geshtenja babai i Lulzimit Tomë Lulash Geshtenja babai i Eduardit. Pashko Lulash Geshtenja nuk ka trashigimtar Pepsumajt (Gjytetza)në vitin 1990 1

Balë Mark Milani

5

Zef Marash Sukani

2

Dedë Lush Fiku

6

Lulash Vuksan Shtegu

3

Mhill Nikë Lami

7

Lulash Sokol Urani

4

Marash Nikë Lami

Venbanimet e Pepsumajve në vitin 2010 1

Mark Bal Milani

Shkodër Kiras

2

Martin Dedë Fiku

Kamëz Tiranë

3

Ndue Dedë Fiku

Berdicë

4

Ndoc Dedë Fiku

Kamëz Tiranë

5

Marash Nikë Lami

Shkodër-djemët Greqi

6

Familja Mhill Nikës

Shkodër -Tepe

7

Gjon Lulash Vojvoda

Shkodër Tre Heronjët

8

Kolë Lulash Vojvoda

9

Ndue Lulash Urani (Sokoli)

10

Tomë Lulash Urani

Shkodër Shkodër- Fermentim djemtë Itali Shkodër

11

Pllumb Lulash Urani

Guci e re.

Migrimet para viteve nëntëdhjetë 1

Lekë Vuksan Vojvoda

Lushnje në vitet 50-të

2

Ndue Sokol Shpatina

Shkodër në vitet 60-të

3

Pal Zef Bungu

Shkodër në vitet 70-të

4

Kolë Zef Bungu

Shkoder në Vitet 70-të

5

Lulash Ndoc Geshtenja

Bushat në vitet 70-të

6

Fran Marash Sukani

Shkodër në vitet 80-të

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

143


7

Marash Zef Sukani

Shkodër në vitet 70-të tani Greqi me djem

34

Elvis Marash Sukani

Greqi

8

Ndokë Nikë Lami

Shkodër në vite 70-të

25

Eduard Marash Sulkani

Greqi

9

Çesk Lulash Shtegu

Shkodër në vitet 80-të tani Itali

26

Emanuel Marash Sukani

Greqi

VENDBANIMET

AKTUALE

1

Vuksan Lekë Vojvoda

Durrës -Tiranë

2

Gjon Ndue Shpatina

Shkodër

3

Mikel Gjon Shpatina

Shkodër

4

Sokol Gjon Shpatina

Itali

5

Prek Ndue Shpatina

Itali

6

Pjerin Prekë Shpatina

Itali

7

Neritan Kolë Shpatina

Itali

8

Artan Gjon Shpatina

Itali

9

Pjetrush Fran Sukani

Greqi

10

Mark Marash Lami

Greqi

11

Pavlin Marash Lami

Greqi

12

Sokol Ndue Sokoli

Itali

13

Gjovalin Ndue Sokoli

Itali

14

Mark Lulash Geshtenja

Kamëz Tiranë

15

Tomë Lulash Geshtenja

Shkodër

16

Pashko Lulash Geshtenja

Shkodër

17

Martin Kolë Geshtenja

Shkodër

18

Zef Mark Gështenja

Bushat

19

Gjergj Pal Bungu

Shkodër

20

Lekë Vuksan Vojvoda

Tiranë

21

Mikel Nikollë Lami

Shkodër - Tepe

22

Pllumb Nikoll Lami

Shkodër -Tepe

23

Nikolin Kolë Lami

Shkodër-Tepe

24

Marjan Kolë Bungu

Itali

25

Zef Martin Fiku

Itali

26

Lush Marti Fiku

Itali

27

Martin Ndokë Ujka

Durrës Spitall

27

Gjelosh Ndoka

Durrës

28

Nikë Ndokë Ujka

Tiranë

29

Lazer Ndokë Ujka

Durrës

30

Kolë Marash Ujka

Shkodër

31

Djemt e Gjon Marashit

Shkodër

32

Pjeter Kolë Ujka

Zvicer

33

Ton Gjon Shpatina

Shkodër

33

Fon Gjon Shpatina

Shkodër.

DARDHA Nga dardhat me shumicë që ka ky fshat i mbeti emri Dardhë d. m th vendi i Dardhave, ndersa banoret ndonëse të gjithë janë të gjinisë së Preçaj (pasues të Preçit e Gjolit), quhen dardhçorë (dardharë) Toponimi Dardhë është më i ri se toponimet e vjetra pulate, Mollë, Brashtë, Lesniqe, Shëlli, Shëmri, Shosh, Culaj, Drogobat, Gurrë, Çilkok etj. Toponimi Dardhë është moshatar mos pak me i vonë se antroponimet Palaj, Ndreaj, Pepsumaj, Celaj, Gjoshaj, Gjocaj, që përkon me krijimin e katundeve të reja të unitetit fisnor të Shoshit të ri. Shumë më i vjetër se emri Dardhë është toponimi Kostur. Nga tradita popullore ky toponim thuhet se është emertesa e një kishë të Dioqezës së Pultit të vjetër. Kosturi shtrihet sipër një shkëmbi, në një pozicion dominues dhe të veçantë në pjesën L të fshatit të sotëm Dardhë. Këtu në mënyrë të mjegullt edhe sot dukën gjurmët e rrenojave të kishës së vjetër, ndertuar shekuj më parë, planimetria e së cilës shtrihej në drejtimin L-P me sheshpamje të gjerë në mbi krejt pjesën P të Pellgut të Shoshit. Tradita gojore thotë se përpara një shekulli e gjysëm një djalë nga Guri i Lekës, i cili kishte ra në gjak me Dushmanin fqinj, erdhi për të jetuar tek dajat në Dardhë. Dajat i falën tokë në vendin Mbiudhë në Qafë Kostur. Ai ngriti shtepinë e re, afër truallit të kishës së Kosturit. Nipi u martua dhe u shtua familjarisht, por në menyrë shumë misterjoze në një kohë pranvere duke qënë shëndosh e mirë, vdiq përnjëherë me të gjithë pjestarët e familjes, duke dalë faret siç thonë vendasit. Varret e kësaj familje fatkeqe janë të veçuara nga varrezat e tjera të fshatit. Sipas interpertimit bestytnik, ky njeri gaboi që ngriti shtëpinë në një vend që ishte truall kishe dhe për ketë arsye u ndeshkua40. Dardha shtrihet në pjesën VP të Pellgut të Shoshit në një pllajë me lartësi mbi 500 m mbi nivelin e detit e mbeshtetur pas shpatullave të Kodrës së Dardhës. Kjo koder është e veçantë në formë vetullore më e ngritur në lindje që vjen duke u zvogëluar ndjeshëm në drejtim të perendimit dhe bashkohet në mënyrë të njëtrajtshme me logjet e Dardhës. Kjo kodër është rreth 300 m e gjatë dhe e gjerë 10-15 m linear. Pjesa jugore e saj është shumë e pjerrët dhe qëndron si ballkon nga ku poshte vetit ka fshatin Gurrë dhe nga aty mund të sodisësh gjithë Shoshin. Në pjesën lindore të kësaj kodre ndodhen varrezat e fshatit Dardhë. Si vendbanim ky fshat është ngritur në kontaktin e një masivi të butë flishor, qarkuar nga periferitë gelqerore të cilat nxjerrin krye në mënyrë më të dukshme në pjesën VP dhe J të ketij fshati. Kufijtë toponimik Dardha kufizohet me Gurrën nga L drejt P si pas ketyre kufijve Guri i Thanës Zalli i Has Ulës-Lami i keq-Mullijt e Dardhës - Qafa e Gurit Shnre - Kyltyrë - Gura është vëndosur në J dhe JL të Dardhës. Stupja e kufizon Dardhën në JP, pastaj kufiri 40

144

Prelë Milani

Treguar nga Dedë Zefi, Nikë Gjeloshi dhe Pal Ndoci, banorë të fshatit Dardhë.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

145


vazhdon VP përgjatë përrojt të Stupes deri në Balza, kthehet përpjetë në kodrat e shpellave të Gjokucit, Qafë Lisit, Sukë Murtajës -Mbas Hillit -Fushë mbas Elperit, zbret poshtë majes së Elperit në Thanë Me Gurrën, si kufij janë mullinjt. Nga L kufizohet me Celajt (Mollzat). Toponimet: Guri Shnre- Qafa e Gurit Shnre- Mullini i Dardhës-Nën Çardak-Mbiguret-Lami i Keq- Kodra e Kuqe-Logu i Rrahinavet-Kosturi-Logu i Kosturit-Qafa KostureMbiudhet- Qarrat e Thatë- Kroni i Ligatës- Kodra e Dardhës-Rrenimet-Shpella mbas kodret-Quk Kultje - Rreshpe - Ripa e Dardhës - Kroni i Grekut -Ara e Grekut - Koptshi i Grekut -Logu i Grekut - Currat e Canit - Kodra e Logjës - Fasha - Mora -Fushë MoraGuri i Qyqes -Guri i Madh -Gurët e Mëdhej - Curri i Gjollave - Rasë Mora -Shpal Gjoni - Nënvreshti- Kroni i ftoftë - Gryka e Nënshqemit - Lami i Grykës - Shkëmbi i Bletës - Rrethi i vogël - Rrethi i madh - Rrajë Shkambit - Curri mbi Qeta -Shpellë Mora - Ujthi Mbimure - Prroni i Livadhit - Rrethi i Lepurit -Rasa e Lepurit - Qetat e Lepurit- Zalli i Has Ukës -Lejthia e Thame -Logu i Thanës - Kodra e Thanës - Maja e Lepurit - Shpella me ujë - Guri i Çobanet - Maja e vogël - Qafa e Lepurit - Suka e Zermavet- Rraza Rrasës - Logu i lepurit - Qafa e rrasës -Shpella Gjeçit - Qetat e rrasës - Vau i Mgjezit - Guri i qyqes - Curri i Gjatë - Qetat e Currit - Shpati i Currit - Qafa e Currit- Uji i Mrizit Shpatet - Shpella e Zezë - Pushimi - Ardhza në Rreth - Mllexa-Rrasazit-Kodra e Tasit Mbiqetë - Gryka e çobajvet - Qetat e Pal Kekës- Shpella në Rripe -Lami në Rrype -Logu i Druvet - Rripa -Konaku - Fusha në Rripë -Puçaku -Homallat- Guri i zi - Suka e Hithit - Shpati i Gjollat - Gurra në Rrah - Gryka e Shpatit - Qafa e Konakut - Kodra e Birazit - Kodra e gjedhvet - Gryka e Shtegut-Lugu i Rrasës - Bira e Gjelit -Mbi Bli - Curri i Blinit - Shpati i Thatë - Qetat e Shpatit Thatë - Shpati i Kodrës - Maja e Kodrës - Rrahi i Theknës -Suka e Mortajës -Suka e Kunorës -Bregu i Balzës-Shpella e Grykës - Pusi i Keq-Shtegu i Keq - Bira e Gurit - Pusi i Qelbtë - Ama e Sipërme - Prroni i Sakosit - Guri në rrah -Rrahi mbaskodret - Homalla Preç Gjonit - Uji i Birës Gurit Në vitin 1969 fshati Dardhë kishte 8 familje me 46 banorë Në vitin 1990 kishte 6 familje 45 banorë. Ky fshat vazhdimisht është banur nga vllaznia Preçajt e Dardhës. Preçajt e Dardhës përbehën nga tre vëllezër. 1. Vllaznia e Ulë Markut Zef Colit, Pal Ndocit, Mark Nikës, Prelë Pëllumbit, Pjetër Tomës Dedë Zefit 2. Vllaznia e Pal Makut Nikë Gjeloshi, Zef Kola 3. Vllaznia e Gjon Markut janë 50 shtëpi në Grizhë Familja e Zef Prenash Kosterit 146

Prelë Milani

Pjeter Tomë Prendashi nuk la trashigimtar Zef Prenashi babai Dedës, Franit dhe Mëhillit Dedë Zef Kosteri banai i Ndojës, Gjonit, Zefit, Ndrekës Ndue Dedë Kosteri babai i Arjanit, Kolës dhe Edit. Gjon Dedë Kosteri babai Antonit dhe i Agustinit Zef Dedë Kosteri babai i Ardianit. Ndrekë Ded Kosteri babai i Albertit Fran Zef Kosteri babai i Nikollës, Gjovalinit, Lekës, Leonardit Nikollë Fran Kosteri babai Kristjanit dhe Klodjanit Gjovalin Fran Kosteri babai i Francit Mëhill Zef Kosteri babai i Markut dhe i Palit Mark Mëhill Kosteri babai i Toninit, Marinit dhe Mondit Pal Mëhill Kosteri babaj i Benit, Julit, Aleksandrit, Nikolinit dhe Klidit Familja Nikë Gjelosh Kodra Nikë Gjelosh Kodra babai i Lekës, Martinit, Ndojës, Gjonit dhe Gjeloshit Lekë Nikë Kodra babai i Bardhokut, Arbenit dhe Fatmirit Martin Nikë Kodra babai i Pëllumbit Gjonë Nikë Kodra babai i Antonit dhe i Nikolinit Ndue Nikë Kodra babai i Paulinit dhe Aldos Gjelosh Nikë Kodra babaiVladimirit, Viktorit, Nikos. Familja e Zef Kolë Palit Zef Kola babai i Sokolit Sokol Kola një djalë. Familja e Col Stakë Vreshtit Col Staka babaj i Zefit Zef Col Vreshti babai i Gjovalinit, Toninit, Kolës, Klismanit dhe Kristjanit Familja e Pëllumb Prenash Shpatit Pëllumb Prenashi baba i Prelës e Markut Prelë Pëllumb Shpati babai i Gjergji Gjergj Prel Shpati babai Sokolit, Vatës, Markut Mark Pëllumbi babai i Kolës Kolë Marku babai i Rrokut dhe i Zefit. Nikë Marku babai i Kolës-Paulinit, Luigjit dhe Nardit Pal Ndoci nuk ka trashigimtar në linjën mashkullore Migrimet e para nga ky fshat kanë filluar vonë Pjeter Toma - 1946, Zef Kolë Pali - 1948, Mark Nika - 1953. Në vitet 60-të, Fran Zefi dhe Mëhill Zefi. 70-80 Martin Nika, Gjelosh Nika, Ndue Nika, Gjon Nika, Zef Deda

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

147


Vendbanimet aktuale 1

Gjon Dedë Kosteri

Bardhaj

2

Zef Dedë Kosteri

Itali

3

Ndue Dedë Kosteri

Shosh

4

Mark Mhill Kosteri

Oblikë

5

Ben Pal Kosteri

Irlandë

6

Juljan Pal Kosteri

Shkodër

7

Sander Kosteri

Shkodër

8

Nikollë Kosteri

Velipojë

9

Gjovalin Fran Kosteri

Shkodër

10

Lekë Fran Kosteri

Velipojë

11

Bardhok Lekë Kodra

ShBA

12

Fatmir Lekë Kodra

SHBA

13

Martin Nikë Kodra

Shkodër

14

Gjon Nikë Kodra

Shkodër

15

Ndue Nikë Kodra

Itali

16

Gjelosh Nikë Kodra

Shkodër

17

Gjergj Prel Shpati

Dobraç

18

Zef Kolë Shpati

Velipojë

19

Zef Kolë Shpati (Shala)

Velipojë

20

Rrok Kolë Shpati (Shala)

21

Zef Col Vreshti

22

Gjovalin Zef Vreshti

Velipojë Shtoj i vjeter Greqi

23

Pal Ndoc Kodra

Grudë

24

Zef Kol Pali (Balëza)

Shkodër

25

Kolec Nikë Rripa

Shkodër

26

Luigj Nikë Rripa

Shkodër

27

Nard Nikë Rripa

Shkodër

28

Sokol Zef Balza

Angli

FSHATI PEPAJ Fshati Pepaj gjendet në pjesën veri-perendimore të pellgut të Shoshit, i formuar në antiklinalin e Dukagjinit, i cili ndryshon në mënyrë të dukshme nga pellgu i Shalës. Ky ndryshim lidhet me vendosjën e tij në dy zona tektonike, në atë të Alpeve dhe të Cukalit. Pepajt shtrihen në një shpatullinë gjeomorfologjike asimetrike të strukur pas shpinës së fshatit Lotaj dhe pyllës së Shoshit nga ana tjeter. Bazamenti litologjik i reljevit, përbëhet kryesisht nga formacione flishore, tokat e kafta janë terësisht terrogjene të formuara nën ndikimin e mbulesës bimore të dushkut në një terren relativisht të pjerrët i cili nën veprimin e lagështirës së madhe dhe të reshjeve 148

Prelë Milani

të dendura, veçanarisht në sektorin rreshpor të pjesës veriore të fshatit, ka çuar në gërryerje dhe vatra erozioni. Fshati mbështillet si një pistil trendafilor nga petalet e blerta të dushqeve, kashnjeteve më gështenja, prozhmeve me lajthi dhe pemëve të shumta frutore dykotiledone. Suka e Kunorës në (V. P), dhe maja e Elperit në (JP) i qëndrojnë në ballë si dybrirësh gjigand të cilët përbëjnë edhe lakorën hipsometrike më të lartë, me një reljev strukturor të tipit me kueste. Mbulesa bimore është shumë e pasur, poshtë (në jug) kufi me Pylajt shtrihet në trajtë fragmentare një mikro aral shkurresh, pjesën më të madhe të bimësisë së fshatit e zë bimësia e dushqeve që formon Pyllën e Shoshit (në të cilën kanë pjesë Pylaj, Pepaj, Nderaj, Celaj) masivin më të madh të të gjithë rrjedhës së Luginës së Shalës, më të pasurin, më piktoreskun dhe më të shfrytëzuarin në mënyrë shkatrrimtare nga sopata çfarosëse sidomos pas viteve nëntëdhjetë. Pepajt shtrihen mes lartësive 500-700 m mbi nivelin e detit, ndersa bjeshka shtrihet në lartësitë 700-1200 m e dominuar nga brezi i ahut. Përroi i Sheut është arterja kryesore ujore, ai buron nga qafa e Lisit dhe zbret vrullshëm mespërmes fshatrave Pepaj dhe Pylaj duke iu bashkangjitur lumit të Shalës në pjesën ku ai detyrohet të futet në ngushticën govatore mes karmës së Pylajve nga (L) dhe të Vilës (P). Gjatë stinës së vjeshtës dhe të dimrit ky prrua, ka prurje të bollshme ujore, dhe dallohet për agresivitetin e tij eroziv tipik alpin, kurse gjatë stinës së verës është i begatë pasi fut nën ujë tokat e fshatrave, Nderaj, Pepaj e Pylaj, gjithashtu ky përrue ka favorizuar ngritjen e mullinjëve të blojës të cilët në Pepaj e Pylaj kanë qënë të përmendur dhe funksional gjatë gjithë vitit edhe në stinën e verës kur ishin thatësirat e mëdha. Kufijtë:Kufiri ndarës mes Pepajve e Pylajve ne jug kalon permes dushkanjash te pa piketa shume te qarta per syrin e zakonshëm te atyure qe nuk i kane ne pronsi. Kufiri Pepaj Pylaj vijon si nga krahu i Kodrës së Shëngjergjit, ashtu edhe në Pyllë të Shoshit (J dhe JL). Në pjesën VP, Kodra Makucit, Guri Prosh, Çukë e Lotajve, Rogat e Marash Kolës, kodra e Kunorës, Shtegu i deshve, Mraja e Dakajve, janë caqet kryesore. Në pyllë të Shoshit (në drejtim të (Jugut) kufizohet me Ndreajt dhe Celaj pa ndonjë ndarje shumë të qartë herë duke u zgjeruar, herë duke u tkurrur sipas, pronësisë së homallave dushkore. Kodra e Kuvëndit, Maja e Mgurit, Mali Shoshit janë kufiri ndarës nga VP në JP mes Pultit dhe Shoshit. Toponimet41. -Shpella e Krishës-. Ndodhet përballë shtëpisë së Binak Pjetrës, në ketë shpellë mund të strehohen deri 30 përsona dhe ka shërbyer si strehë për shtegtarët e 3 bajrakëve, kryesisht gjatë ditëve me mot të lagët -Kodra Mirash Ndout në krah nga shtëpia e Zef Ndocit. -Fusha e Mal Ndreut- Kufi me Shalë -Shullna - ndodhet në krah të Lotajve -Kodra e Prozhmit- Kufi me Shalë -Gjollat -Afer shtëpisë së Gjon Pepës -Planat -Sipër shtëpive të Pepajve 41

Mbledhur sipas të dhënave të Martin Kolë Shkëmbit, Pashko Gjon Pepës dhe Gjergj Zef Pyllës.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

149


-Fusha e Guhës-Fusha e mbas Elperit-Suka e Hillit-Qafa e Lisit-MurgjaKodra e Rrahit Pepajt-Suka e Kunorës- Guri i Balecit-Fusha Camës-Fusha e Sokol Kolës-Fusha e Ndue Dedës-Fusha e Nikë Mirashit- Fusha e Lulash Gjonit-Kroni i Mar Kocit- Kroni i Nikë Pepës- Kroni i Ndokës-Mullini i Pepajve-Mullini afër gurve zes-Mullini te ama e visë së vadës (afër shtëpisë Ndoc Lekës) -Kravna- aty ndodhej ish shtëpia e Ndokë Mirashit. -Krye arve-Qershia e Çunit-Vija e SheutDrumi i bajrakëve-Kroni Zef Ndocit-Kroni tek shpella e Krizhës-Kroni i Lush Zefit -Ura në fund Sheut- (është ura në fund të katundit Pepaj) -Ura në mes të katundit që lidh katundin me shtëpinë e Binak Pjetrës -Plepat e Ndokë Mirashit, që i pati mbjell vetë afë shtëpisë. -Kodra e drapnit- ndodhet tek konaku i Binak Pjetrës -Koniqet në Vashulla (të Zef Ndocit dhe Gjon Ndrethit) -Kroni në fund të kodrës së Rrahit- ka ujë të mrekullueshëm -Livadhi i Kodrës Kuvendit -Mrizat ku mbushnin ujë bjeshkaxhitë -Dardha e Pepajve- Afër shtëpisë së Kolë Martin Zefit, e pa banuar -Shpella e Sheut -Poshtë shtëpisë se Binak Pjetrës, duhet të ngjitesh, pastaj të ulesh që të futësh brenda, ka disa anekse meandruese, nuk mban lagështirë, është e errët dhe e frigshme, me sipërfaqe disa dhjetra metra katror. -Vija e madhe e Pepajve është vija tek shtëpija e Gjon Pepës dhe Ndokë Mirashit

-Vija e rr’mimit kalon mes për mes lagjës duke ujitë arat e Lulash Gjonit, Kolë Binakut, Lazër Pali dhe Lush Zefit. -Vija e ujit të burimit që nuk shterrë kurrë, buron tek kroni i Markucit dhe furnizon shtëpinë e Binak Pjetrës, Pjetër Mëhillit, Zef Ndocit dhe Nikë Pepës

Trojet e banimit Pepajt shtrihen në një vend të ndodhur midis pyjesh, me burime të bollshme ujitëse. Në një tulinë flishore të përshtatshme për kultivimin e misrit, fasulës, patates, grurit, thekrës në (bjeshkë), qepës, prasit, lakrës, rrepkave, domatës, specit. Në drurët frutorë mbizotëron gështenja, ku sejcila shtëpi kishte kashnjetin e vet si Kashnjeti i Zef Ndoci, Ndue Nikës, Lush Zefit, Gjon Pepës, Kolë Binakut, Pjetër Mëhillit, Dedë Binakut. Pas gështenjës vendin e dytë e zënë kumbullat, pastaj arrat e mrekullueshme, qershitë, mollat, ftojt, thanat etj. Sipërfaqja e tokës së punueshme bujqësore është 3, 8 - 4 ha nga të cilat mbi 95% janë plotësisht nën ujë dhe secila familje kishte privilegjin si pak kush në Shosh që bukën ta prodhonte vetë për 12 muajt e vitit. Pepajt ndoshta më shumë janë shquar si blegtorë. Kanë mbarshtruar dhitë, delët dhe lopët, por natyrisht dhia ka qënë në plan të parë. Në Pepaj numroheshin 600 shtyj homalla, 70 kostarë livadhe dhe 200 dynym prozhme lajthie42. Sipas traditës popullore të trashiguar, vendbanimi fillestar i Pepajve ka qënë në Palaj, ku edhe sot ka një arë që quhet fusha e Pepajve. Për arsye të tokës së pamjaftueshme prej aty janë shpërngulë në Mollë Kuqe në afërësi të Qafës së Astrës. Mollë Kuqja deri në ditët tona ka qënë vend stanesh. Toka e kufizuar pa ujë dhe 42

150

Treguar nga M. Kola Shkëmbi dhe P. Gjon Pepa.

Prelë Milani

në bjeshkë, kanë qënë shkaqet e mos ngritjes së një vendbanimi të qëndrueshëm. Gjithmonë sipas të dhënave gojore dhe numrimit të breznive mund të themi se Pepajt ia “vodhën pyllit” vendbanimin e sotëm rreth 250 vjet më përpara. Që në etnogjenezë në çfaqjen e tyre si fshat më vete Pepajt na rezultojnë me 4 shtëpi. Shpia e Gërmuc Dedës, Camë Dedës, Pepër Dedës, Vuksan Dedës, (kater vëllezërve të një barku). Mirgacioni deri në boshatisje Vetëm në kohën e Zogut ose në vitet e Luftës së Dytë Botërore kanë filluar lëvizjet e para migruese të banorëve të këtij fshati. Si migruesit e parë mund të quhen Kolë Qerimi (Shkodër) e Sokol Çuni (Tiranë) të larguar në kohën e Zogut, në një kohe të përafërt me ta është larguar edhe Mirash Gjoni (Dukagjin të ri), Dedë Lulash Ndoka është arratisë në Amerikë që në vitin 1947, i pasuar nga Ndue Dedë Shkëmbi në prag të viteve nëntëdhjetë. Pas çlirimit kanë emigruar Mëhill Pjetër Curri, para kolektivizimit Ndue Nika (Velipojë), Prelë Toma i nipi, Lekë Ndoci (Tropojë më pas Tiranë), kanë migruar në vitet e para pas kolektivizimit 1969-1970. Në fundin e viteve shtatëdhjetë (1978) i kanë thënë Pepajve lamtumirë edhe Marash e Martin Kola (Shkëmbi). Pas vitit 1990 si kudo në Dukagjin edhe në Pepaj filloi migracioni masiv. Në këtë vit ky fshat kishte 12 familje me 81 banorë. Brenda 17 viteve ka emigruar gjithë fshati veç familjes së Lulash Gjon Fushës. Ja cilat familje migruan pas viteve nëntëdhjetë 1

Dedë Binak Shkëmbi

Berdicë pastaj Shkodër

2

Pashk Gjon Pylla

Shkodër

3

Lazër Palë Dushku

Grudë

4

Mark Lush Pylla

Shkodër

5

Balë Pjetër Curri

Grudër

6

Ndoc Pjetër Curri

Grudë

7

Mark Gjergji Shkëmbi

Shkodër

8

Nikollë Dedë Pylla

Shtoj i Vjetër

9

Nikë Vuksan Pylla

Grudë

10

Zef Ndoc Pylla

Shkodër

11

Vat Gjon Fusha

Grudë

PEPAJ Sipas traditës qindravjeçare, Buxh Ndreu pati katër djem 1- Martin Buxha - Martinajt (paraardhësit e Gjon Noshit dhe Zef Mirashit) 2 -Cel Buxha Celajt 3-Mëç Buxha Mëkshajt 4-Pepë Buxha Pepajt 5-Ndre Buxha Ndreajt Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

151


Pepë Buxha lindi Dedë Pepën. Dedë Pepa lindi katër djem të cilët janë katër barqet e Pepajve 1-Gërmuc Deda shpia e Gërmucit. 2-Camë Deda shpia e Camës 3-Pepërr Deda shpia e Peprrit 4- Vuksan Deda Shpia e Vuksanit. Vendbanimet e reja të Pepajve

152

33

Fran Kolë Sirma

Shkodër

34

Gjovalin Kolë Sirma

Shkodër

35

Mirash Gjoni

Dukagjin i ri

36

Prekë Ndue Shkambi

Kanada

37

Mark Lush Pylla

Shkodër

38

Gjon Mark Pylla

Shkodër

39

Fran Mark Pylla

Shkodër

40

Sokol Mark Pylla

Shkodër

Agim Mark Pylla

Angli Shtoj i vjetër Shkoder

1

Dedë Binak Shkëmbi

Shkodër

2

Ndue Ded Shkëmbi

Amerikë

41

3

Cam Shkëmbi

Shkodër

42

Nikollë Dedë Pylla

4

Marash Kolë Shkëmbi

Shkodër

42

Shan Dedë Shkëmbi

5

Martin Kolë Shëmbi

Shkodër

6

Pal Marash Shkëmbi

Shkodër

7

Nikollë Marash Shkëmbi

Shkodër

8

Nikë Marash Shkëmbi

Shkodër

9

Mark Gjergj Shkëmbi

Shkodër

10

Gjelosh Mark Shkëmbi

Rumani

11

Gjin Mark Shkëmbi

Shkodër

12

Gjovalin Mark Shkëmbi

Shkodër

13

Gjon Mark Shkëmbi

Shkodër

14

Prelë Tomë Nika

Grudë

15

Ndoc Pjetër Curri

Grudë

16

Balë Pjetër Curri

Grudë

17

Mëhill Pjetër Curri

Tiranë

18

Pal Mëhill Curri

Belgjikë

19

Kujtim Mëhill Curri

Velipojë

20

Ndue Nikë Pepa

Velipojë

21

Gjin Ndue Pepa

Velipojë

22

Mirash Ndue Pepa

Velipojë

23

Prekë Pashko Ashta

Angli

24

Pashko Gjon Ashta

Shkodër

25

Gjergj Zef Pylla

Shkodër

26

Nikë Vuksan Pylla

Grudë

27

Gjin Lekë Pylla

Tiranë

28

Gëzim Lekë Pylla

Greqi

29

Pal Mark Dushku

Grudë

30

Nosh Vatë Fusha

Itali

31

Pëllumb Vatë Fusha

Grudë

32

Rrok Kolë Sirma

Shkodër

Prelë Milani

Pepajt kudo që ndodhën në vitin 2007 numronin 235 frymë - Lulash Gjon Fusha së bashku me grua dhe dy fëmijë është familja e vetme e fshtit tashmë të zbrazur Pepaj. Lulash Gjoni ka privilegjin të mbetet në historinë e këtij fshati të përmendur si banori i fundit, ashtu siç kujtohet Pepë Buxha si ati dhe themeluesi i këtij vendbanimi mbi 250 vjeçar. LESHNICA (Lesniqja) Ky emer në literaturën gjeografike është trashiguar nga dorëshkrimet e kartografeve të vjetër si hidronim Lestenichie,Lesniqe dhe perfshi krejt Lumin e Shalës. Lesniqja sot është një toponim i një oazi të vogël (kullotash) në krahun JL të grykëderdhjes së Lumit të Shalës, që sot i përkasin Toplanës. Në defterin osman të vitit 1529-36 figuron si Kalesnica me 14 zjarre dhe 100 akçe të ardhura , dhe me 1582 si Leshnica, pa zjarre, por ku shenohet detyrimi 2000 akçe . Studjuesi Kolë Luka në studimet e tij toponimistike për treven Pjetërshpanëve hedh idenë se trualli i vjetër i këtij fshati, mund të jetë fshati Pepsumaj i sotëm me ndonjë levizje në lartësi drejt Gurit të Lekës, që është strukur në vise të vështira si dhe Molla nga ekspeditat osmane .Zgiboxa, Nënplepi, Blini, janë teritoret kufitare të Lesniqës së rrudhosur që ekziton edhe sot si vend i begatë kullotash për dhi.Tek stanet e Zgiboxës edhe ky vend kullotash i fshatit Mollë në JL të tij, shihen qartë gjurmë trojesh(Tek trojet), ku kazma e arkeologut në të ardhmën mund të hedhë dritë mbi teritorin e shtrirjes së këtij vendbanimi të vjetër që besoj se duhet të ketë pasë si teritor që nga Guri Lekës- Blini, Zgiboxën, Nën Plepin deri ku bashkohet Lumi(Lesniqja & Shala me Drinin), ndersa sot ky toponim ekziston serisht por në një trajtë më të rrudhosur se atëherë.Tek relatorët nuk përmendet Lumi i Leshnicës,por vetëm te kartografet, del qysh te Coronelli me 1640 si Lestenichie. Nopça e ka nenvizuar me emrin Ljesnica. Me 1707 citohet si Lesternica te Atlasi i De. I’Isle, me 1740 përmendet serisht si Lesenica te Novus Atlas Seutter (ibid 677) dhe do të vazhdojë si Lesenitsa edhe më vonë, me 1793, te Carte generale e Marie( ibid 589). Me gjithë këto luhatje në drejtshkrim të kuptueshme, emri mund të vijojë Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

153


të ndiqet edhe nga autorët e mëvonshëm. “Ky është emri i vjetër i Lumit të Shalës” ,Rrjedha e sipërme e këtij lumi sot nuk thirret më Lesniqe,ndërsa pjesa e poshtme kur ky lumë bën një kthesë të detyruar drej JL, d,m.th prek vijën ku çan sistemin e maleve për të dalë në anën tjetër e për t’u derdhur në Drin poshtë Dushmanit, është Leshnica e vjetër pulate ose Lesniqja e Toplanës. PREKALI I VJETËR Prekal thuhet se rrjedh nga emri i njeriut të parë që u vendos në ketë terren për jetesë familjare më të mirë, duke marrë sipas emrit të tij Preka me prapashtimin “l” Prekal. Emri i përbashkët i banorëve të ketij fshati është prekalorë. Të dhënat e drejtpërdrejta dhe të hershme për Prekalin mungojnë, gjithsesi njoftimet e Kadastrës së Shkodrës si dhe ato të regjistrimeve osmane kanë lejuar studjuesit të arrijnë në përfundimin se edhe prekalorët (Prekalët) duhet të kenë qënë një bashkësi blegtorale. Me 1416-17 gjejmë të përmenduar në kadastrën e Shkodrës dy fshatra me emrin Prekal, në fushën e Bregut të Bunës, që kishin banorë kryesisht me mbiemrin Prekal, gjë që deshmon për prejardhjen nga bashkësia me të njejtin mbiemer43. Degëzime te tjerë nga prekalët (prekalorët) ishin vendosur edhe në tetë fshatra të tjera të trevës së Shkodrës si në Barbullush, Gaduçi, Mesabardh, Gur i Zi, Trompos i madh, Kakarriq, Qyteza e Balecit44. Nga të dhënat e regjistrimit të vitit 1485 vërejmë se ekzistonin si të banuara dy fshatra te mëparshme të Prekalve, tashmë më thjeshtë me emrin Prekal, njeri përfshirë në nahijen e Shkodrës dhe tjetri në nahijen e maleve. Në trevën malore të Drishtit ekzistonte një fshat tjetër me emrin Prekal, si dhe një truallishte në Gur të Zi. Ky i fundit nuk ishte veçse fshati Gur i Zi i vitit 1416 i cili kishte marrë si shtesë cilësimin Prekal sepse ishte populluar nga kjo bashkësi45. Regjistrimi osman i vitit 1485 tregon se 15 familje nga kjo bashkësi ishin ngulituar në 6 fshatra të trevës malore të Petershpanilisë si Davidi, Brisha, Shala, Blanda, Huani (Xhovani); Kliri; në nahijen e Shkodrës, Gorni Turmshi, Kurta në Altun ili, Serda, Çirna, Gonja46. Prania e familjeve të bashkësisë së Prekalve në fshatrat malore të Petershpanilisë, në fashtin Prekal të nahijes së Drishtit, provojnë se vendi i origjinës së vallaznisë së Prekalve duhet të ketë qënë pikërisht viset e Shoshi, Shalës e Pultit të sotëm ku gjenden fshatrat e lartpërmendura. Prej kësaj pjesë të kësaj vllaznie u vendosën në fshatrat e Bregut të Bunës, që u sherbenin atyre si kullota dimrore. Këto fshatra vazhduan të ekzistonin edhe në shek e XVI me përjashtim të njërit prej fshatrave të Bregut të Bunës të cilët në defterin e regjistrit të vitit 1582 e gjejmë të pabanuar dhe të përmendur me emrin Shul Prekala ose Gjergj Bardhi47. 43 44

45 46 47

154

S. Pulaha”Kontribut për ngulitjen ë katundeve dhe krijimin e fiseve në Shqipërinë e Veriut në Shekujt XV-XVI. Studime historike nr 1, 1975, fq 95 S. Pulaha Art i cituar nga Kadastri venedikas i Shkodrës në faqet 90a, 1010a, 92 a, 74b, 112b, 113a, 103b, 77 a, 95a janë shenuar keta emra. Aleks Prekali në Barbullush; Gjin Prekali kreu i fshatit Gaduçi; Nikoll Prekali Kakarriq; Aleks Prekali, Gjergj Prekali, Mihail Prekali në Gaduçi; Rajko Prekali kryepronar i Gurit të Zi: Petro Prekali Gurë i Zi S. Pulaha Art i cituar nga BV. A, defter, nr 17, fq 160, 161, 143, 135. S. pulaha Art i cituar TK. A defter nr 59, fleta 33, 38, 58. S. Pulaha. Art i Cituar. TK. A defteri po aty,

Prelë Milani

Nga këto burime mund të nxjerrim konkluzionin se katundi i Prekalve ishte i ngulitur përfundimisht duke krijuar qëndra të banuara si në trevat malore (Petershpanili Pulat), edhe ato fushore, qysh në fillimet e shek XV, pa arritur të zhvillohej në fis (të lidhur me një teritor dhe zotrim të caktuar). PREKALI I SOTËM Është pjesë teritorjale dhe gjenologjike e Fisit të Shoshit, i cili vetëm atministrativisht që pas shkrirjes së Rrethit Dukagjinit i kaloi Lokalitetit të Postribës. Fshati në të kaluarën nuk ka pasë emër tjetër. Kufijtë gjeografik Sipas anëve të horizontit Prekali kufizohet nga Lindja me Malin e Cukalit, nga Veriu me Sumën dhe Shoshin, nga perendimi me Urën e Shtrejtë dhe nga Jugu me Shllakun dhe fashtin Vukaj. Kufit Toponimik Me Urën e Shtrejtë: Kufiri fillon pertej shtëpisë së Mark Ujkës (e para shtëpi e Prekalit), për koder lart e në Qafë të lopve - Maja e Lepurit - Quku i Lepurit - Ujit e Shullajeve. Kufiri me Cukalin: Suka e Veshkullit- Thika - Mrajthi- Gropë e Cukalit. Kufiri me Shllakun: Topthi i Cukalit -Fushe e Kronit të Liqenit- Drumi i Dushmanit- Qafë të Pusit, kufi me Shoshin Kufiri me Shoshin: Livadhet e Fezës - Maja e Radikës - Sumullar- Koder e zezë - Mrizi i Plakut - për Thikë të Qetave të Sqapit - Në krye të Lerave të Vat Nikës - Thikë e Bullit - Bythë e Bigës - Qafë e Pyllës - Suka e Thepit të zi - Sukë të RrasaveKodra e Rrahit të Nikë Ndocit dhe përfundon tek Rruga e makinës në Lbriqe. Fshati Prekal shtrihet në të dy anët e lumit Kirë, shtëpitë janë të vendosura mbi kodra, lëndina dhe bregore në vargje njera pas tjetrës dhe zgjatën kështu nga fillimi i fshatit në kufi me Urën e Shtrejtë deri në rrëzë ku zbret rruga e Gurit të Kuq. Shumica e shtëpive janë larg njera- tjetrës, por aty- këtu gjendën edhe grupime 3-5 shtëpia afër njera- tjetrës. Terreni është i ngushtë aq sa është gjersia e luginës së Lumit Kirë, i cili përshkon vrullshëm masivet e foramcioneve gelqerore. Pejsazhi natyror përbehet nga faqe malesh gjysëm të thata. Nga pikpamja bujqësore është vend i varfër pasi sasia e tokës është mjaft e kufizuar. Fshati prodhon pak miser, groshë, patate, qepë, rrush, fiq, mana, kumbulla etj. Shumica e familjeve në të kaluarën nuk mund të siguronin më shumë se 5-6 muaj bukë. Pjesën tjetër e siguronin me të ardhura nga blegtoria. Përsa i përket blegtorisë Prekali ka kushte të përshtashme për mbarshtrimin e dhive. Prekalorët kanë qënë të përmendur edhe si mjeshter të mirë. Shtëpitë e tyre janë të ndertuara me gurë, llaç e gelqere. Për të plotësuar nevojat ekonomike iu përkushtuan mjeshtrisë së bishtpunuesve të të gjitha llojeve të veglave, të cilët i tregtonin në pazarin e Shkodrës. Toponime Qafa e Mares - Qafa e Bungut - Qafa e Sheut - Lugu i Sheut - Maja e Cekës Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

155


Maja e Kujës - Qafa e Vallnave - Lugu i Pikave- Elteri i livadheve -Maja e Plaçkur - Maja e Gëlqesir - Maja e Rrungajës - Maja Shtrajës - Maja e Laknishtës - Maja e Moleçiftit - Pylla e Çisë - Maja e Konjelit - Maja e Zgabës - Rrasat e Bardha - Kodrat e Çubunit- Qafa e Rrahit - Qeta e Ngujume - Qeta e Pishës - Maja e Melkuqit - Bytha e Bigës - Homalla e Mehmetit-Qetat e Kolshit- Mali i Bardhë - Mbi Zhyla - Gozga - Pylla e Kratës - Brijat e Qafës së Aheve - Qetat e Djegsit - Zgervejt e Bythës së Mkuqit - Lugu i Agronit - Kodra e Logjës- Lugu i Vreshtit - Prroni i Mullinit - Rogat e Marës -Pepnokaj -Docaj -Prroni i Kryqit -Kodrat e Kryqit -Kulaj -Uliqaj - Fusha e Gjatë - Kodra e Kol Macelit - Lugu i Marmie - Maja e Mysit -Prroni i Zhylës - Prroni i Dedajve - Curri i Kishës -Djerri i Martin Camës - Mbas Farket - Fusha e Tanit - Pusi i Tanit - Shpati i Gjollës - Currat e Qershisë Kodra e Qenit- Shkalla e Kurthëve -Suka e Sheut. SHPELLAT

PUSAT E LUMIT

KROJET E PREKALIT

Shpella e Rrypit të Ashtës

Pusi i Bishtës

Ujtë e Pep Nokët

Shpella e Rrypit të Kujës

Pusi i Rrasës

Gurra e Nikë Ndokës

Shpella e Shkjaut

Pusi në va keq

Kroni i Ujit të ftoftë (tek ura)

Shpella e Qafave

Pusi i Nën Arës

Kroni i amës vadës

Shpella e Kuqe

Pusi i Thikës

Ujit e Zhylës

Shpella e Zezë Shpella e Qafës së Drrasës Bira e Harushës

Pusi i Urës

Kroni i Dedët

Valajt e Kulit

Kroni i Mark Shytanit

Pusi i Bardhecit

Kroni i Ndoc Kolës

Shpella e Mrizit Piçakut

Pusi i Arrës

Kroni Qafë Malit

Shpella e plumbave

Pusi i zi

Kroni i Çisë

Shpella në But

Kroni N’petza

Shpella e poshtmë

Pusi i Zhylës Pusi i Gurve të Gjeloshit Pusi i Kishës

Shpella e pafund

Pusi i Qetës Sipër

BJESHKËT

Shpella bythë Qetës

Pusi i Çobës

Nënza

Shpella e Qafës së Rrahit

Pusi i Tanit P. i Qukut të Mark Gjonit Pusi i Sheut.

Cukali

Shpella e Sipërme

Shpella e Zbitës Shpella e Barit

Shpella e Ndue Dedës Shpella e Zhylës

Vllaznitë e Prekalit 1 - Kolaj Gjolaj- vllaznia e Parë 2 - Kulaj Pepsumaj 3 - Gjon Vukaj Gjolaj 4 - Pylotaj Pepsumaj 5 - Lekçaj (Ulqaj) Anas te vjetër Nga vllaznia e Gjolajve janë: Martinaj 4 shtëpi, në v 1964 Docaj 7 shtëpi, në v 1964 Gjon Vukaj 7 shtëpi, në v 1964. Nga Vllaznia e Pepsumajve janë Pep Ndokaj 5 shtepi në v 1964 Logja 5 shtëpi, në v 1964 Fusha e gjatë 23 shtëpi, në v 196448. Gjeneologjia e familjes së Ndue Lulash Noshit dhe Lulash Vuksanit Vllaznia Kolaj49

Qafa e Çisë Qafa e Sheut

Shpella e Vogël

156

URAT

Shpella në Lug Buellit

Prroni i Gjiburnit

Ura e Zhylës

Shpella Bythë Bigës

Prroni i Krajës

Ura e Shkollës

Shpella e Dhënvet

Prroni i Mullinit

Ura e Prekalit

Shpella e Prekuqit

Prroni i Kaçit

CURRAT

Prelë Milani

Curri i Prelë Marashit

BANORET E PREKALIT Banoret e fshatit Prekal janë të një trungu gjenetik me banorët e tjerë të Shoshit. Nuk është e drejtë të thuhet se janë të ardhur nga krahina e Shoshit, pasi Prekali ka qënë gjithnjë pjesë e teritorit të fisit të Shoshit. Lagjet kryesore të këtij fshati janë dy, të rrjedhura prej dy vëllezërve Pep Suma e Gjol Suma. Prekali mban dy rekord të veçta në mbarë zonat e Dukagjinit, Së pari: Ka 60 vjet pa as një vrasje me njeri tjetrit SË dytit: Ka plot 160 vjet pa as një vrasje me Urën e Shtrejtë e gjitha besimit mysliman

Kroni i Krajës rrezë Buellit

PRROJET

Docaj

Bira e Harushës

Kroni i Mullinit

Shpella e Temisnes

Prroni i Mrisë Currit Bolshit1 Lugu i Frashnit

48 49

1

Bepin Lulashi

Monto Zefi

2

Lulash Ndoja

Zef Noshi

3

Ndue Lulashi

Ndosh Preka

4

Lulash Ndoshi

Prekë Lulashi

5

Ndosh Lulashi

Lulash Vuksani

M. Kurbini: “Shoshi. Studim historik 1964. Fondi i Arkivit të Muzeut Historik Shkodër, fq 124 e daktilografuar As të vjetrit as të rinjtë e sotëm të vllaznive të tjera të Prekalit nuk janë në gjendje të bëjnë lidhjën gjenologjike deri tek Gjol e Pepë Suma

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

157


6

Lulash Lini

Vuksan Vata

Pjeter Gjon Fusha

7

Lin Pepa

Vatë Doci

Shtëpia e Gjon Ndocit

Shkodër

9

8

Pepë Martini

Doc Ndoka

9

Martin Ndoka

Ndokë Kola

Nikë Ndue Gjoni

Shkodër

10

Dedë Ndue Ndoci

Shkodër

5

10

Ndokë Kola

11

Kolë Gjoli

Kolë Gjoli

Pjetër Ndue Ndoci

Shkodër

4

Gjol Suma

Shtëpia e Gjin Ndoshit

12

Gjol Suma

Gjergj Lazër Pjetri

Shkodër

5

Gegë Lazer Pjetri

Tiranë

6

Gjin Lazer Pjetri

Tiranë

4

Ndue Lazer Pjetri

Tiranë

4

Pjeter Lazer Pjetri

Tiranë

4

Ndrekë Lazer Pjetri

Tiranë

3

Nikolin Lazer Pjetri

Tiranë

4

Nosh Vat Pjetri

Prekal

7

Mark Gjon Pjetri

Grudë e re

4

Luigj Mark Pjetri

Tiranë

5

Tol Mark Pjetri

Grudë

4

Kolë Ndoc Ndou

Grudë

7

Gjelosh Ndoc Ndou

Shkodër

5

Në vitin 1964 fshati Prekal numëronte 50 tyme me thuajse 340 banorë50. Në vitin 1990 90 shtëpi. Popullsia sipas gjendjes civile në vitin 2002 ishte 86 familje dhe 691 banorë Në 2007- Prekali numronte vetëm 33 shtëpi. Në vitin 2009 32 shtëpi VENDBANIMI I FAMILJEVE TË PREKALIT51 1. Vllaznia Kolaj Shtëpija e Lulash Ndoshit

pjesëtarë

Lulash Ndue Lulashi

Hot i ri

7

Lekë Ndue Lulashi

Hot i ri

2

Zef Ndue Lulashi

Hot i ri

4

Pjeter Gjergj Prela

Shkodër

10

Lazer Gjergj Prela

Shkodër

5

Nikollë Gjergj Prela

Shkodër

4

Sokol Gjergj Prela

Shkodër

4

Dedë Zef Prela

Grudë e re

6

Prelë Zef Prela

Mali Jushit

5

Mirash Zef Prela

Prekal

5

Shtëpia e Prelë Topit

Shtëpia e Mark Çunit Lazer Mark Sokoli

Prekal

7

Nikoll Mark Sokoli

Shkodër

10

Gjergj Mark Sokoli

Shkodër

8

Rrok Mark Sokoli

Shkodër

6

Nest Zef Sokoli

Shkodër

2

Tonin Dedë Nika

Shkodër

6

Sokol Dedë Nika

Shkodër

5

Pal Ndue Gjolaj

Shkodër

5

Fred Pal Gjolaj

Shkodër

4

Shtëpia e Nosh Nikës

50 51

158

Ndihmuan me te dhenat e tyre Lulash Ndoja, Kolë Gjoka, Ndosh Preka, Zef Sokol Mirashi Treguar nga Nosh Vuksani,Ejll Gjoka, Lulash Ndoja dhe Zef Mirashi, banorë të Prekalit.

Prelë Milani

Shtëpia e Kol Markut

Shtëpia e Ndue Gjeloshit Zef Ndue Gjeloshi

Mali Jushit

Fran Ndue Gjeloshi

Shkodër 2

10

Shtëpia e Mëhill Nikë Palit Prekal

11

Lulash Gjon Prela

Prekal

6

Mark Gjon Prela

Prekal

4

Tom Gjon Prela

Prekal

5

Dedë Gjon Prela

Prekal

5

Gjon Mark Prela

Prekal

4

Zef Mark Prela

Shkodër

4

Mirash Pjetër Vuksani

Prekal

2

Gjin Marash Vuksani

Boriç

6

Lulash Pjetër Vuksani

Prekal

8

Ndosh Prekë Vuksani

Shkodër-Itali

7

Prekal

2

Nikë Mëhill Pali Shtëpia e Gjon Lekës

Shtëpia e L. Vuksanit

Shtëpia e Gjel Vuksanit Pllumb Gjon Vuksani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

159


Kolë Gjon Vuksani

Vrakë

3

Shtëpia e Deli Markut

Frrok Gjon Vuksani

Shkodër

3

Dedë Pjetër Marku

Shkodër

5

Martin Gjergj Marku

Hot i ri

11

Gjergj Mark Marku

Mali Jushit

5

2. Vllaznia Kulaj Shtëpia e Macel Markut

Prelë Mark Marku

Mali Jushit

4

Ndoc Kol Marku

Shkodër

6

Pal Ndue Trina

Shkoder

4

Mhill Kolë Marku

Shkodër

3

Fran Ndue Trina

Shkodër

4

Tom Kolë Marku

Shkodër

6

Gjovalin Ndue Trina

Shkodër

5

Shtëpia e Kol Mirashit

Janë vllazni e Vukaçit

Nikolin Ndue Trina

Shkodër

4

Kin Ndokë Mirashi

Shkodër

8

Frrok Pjetër Marku

Prekal

6

Gjin Lekë Mirashi

Grudë e re

4

Kolë Lekë Mirashi

Grudë e re

3

Tonin Lekë Mirashi

Grudë e re

5

Lazër Pal Mirashi

Grudë e re

5

Shtëpia e Dush Mirashit

Pllumb Pal Mirashi

Grudë e re

4

Zef Pllumb Mirashi

pjesëtarë Hot i ri

12

Nosh Pal Mirashi

Grudë e re

5

Shtëpia e Shytan Nikës

Gjergj Mark Mirashi

Grudë e re

4

Gjergj Mark Nika

Shtoji i vjetër

Lulash Mark Mirashi

Boriç

5

Dedë Mark Nika

Hot i ri

11

Nikë Mark Mirashi

Boriç

10

Gjon Mark Nika

Shkoder

6

Zef Mark Nika

Hot

4

Shtëpia e Ndokë Mirashit

6

Gjin Mark Mirashi

Hot i ri

7

Shtëpia e Pjetër Çunit

Djali Gjelosh Mirashit

Shkodër

3

Marash Mhill Nika

Shkodër

4

Pal Mhill Nika

Prekal

9

3

Gjergj Nikë Nika

Vlorë

6

Shtëpia e Kuc Çunit Prekë Gjelosh Çuni

Hot i ri

Mark Prekë Çuni

Hot i ri

6

Shtëpia e Binak Çunit

Lekë Prekë Çuni

Hot i ri

5

Kolë Binak Nika

Shkodër

4

Shkodër

2

Gjon Lulash Çuni

Shkodër

5

Fred Pal Nika

Lulash Prekë Çuni

Shkodër

5

Shtëpia e Ali Markut

Gjergj Dedë Çuni

Hot i ri

6

Mark Lazer Marku

Grudë

8

Kin Dedë Çuni

Hot i ri

5

Pjetër Lazer Marku

Prekal

4

Mark Dedë Çuni

Shkodër

5

Shtëpia e Gjok Lulës

Ndue Mirash Çuni

Hot i ri

11

Kolë Gjokë Lula

Shkodër

3

Pjetër Ndue Çuni

Hoti ri

2

Ejëll Gjokë Lula

Prekal

1

Gjon Kolë Lula

Golem

8

Shtëpia e Prend Dedës

160

3. Vllaznia Gjon Vukaj 250 familje nga kjo vllazni gjenden në Pentar, largue para 250 vjetësh

Kolë Martin Deda

Hot i ri

12

Zef Martin Deda

Hot i ri

7

Vat Gjon Deda

Shkodër

5

Shtëpia e Palush Ndout

Shtëpia I e Vllaznisë Hot i ri

5

Mali Jushit

5

4. Vlaznia Pylotaj

Nikë Gjon Deda

Shkodër

4

Lazer Mark Ndou

Pëllum Gjon Deda

Shkodër

3

Mhill Lazer Ndou

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

161


Gjin Lazër Ndou

Hot i ri

4

Ndue Çun Bala

Shkodër

8

Gjon Lazer Ndou

Hot i ri

5

Lazer Çun Bala

Shkodër

5

Kolë Mirash Ndou

Grudë e re

6

Kol Çun Bala

Prekal

9

Mark Mirash Ndou

Grudë e re

6

Shtëpia e Mark Sokolit

Zef Tomë Ndou

Grudë e re

6

Sokol Mirash Mirashi

Shkodër

6

Pjetër Tomë Ndou

Grudë e re

4

Zef Sokol Mirashi

Shkodër

4

Kin Tomë Ndou

Shkodër

4

Ndue Sokol Mirashi

Shkodër

6

Gegë Tomë Ndou

Grudë e re

4

Mark Mirash Mirashi

Shkodër

7

Dedë Mirash Mirashi

Shkodër

4

Shkodër

4

Shtëpia e Gjelosh Ndreut Marash Ujkë Ndreu

Grudë e re

6

Gjon Mirash Mirashi

Pal Marash Ndreu

Grudë e re

4

Shtëpia e Stak Mirashit

Dedë Prekë Ndreu

Bardhaj

10

Ndue Gjelosh Mirashi

Prekal

5

Ndoc Prekë Ndreu

Bardhaj

4

Gjergj Ndue Mirashi

Hot i ri

5

Lekë Gjon Ndreu

Grudë e re

5

Nikë Ndue Mirashi

Prekal

4

Vatë Gjon Ndreu

Grudë e re

6

Kolë Pal Mirashi

Shkodër

2

Djali Lulash Ndreut

Gurudë e re

4

Tonin Kolë Mirashi

Prekal

6

Fran Ndue Ndreu

Grudë e re

6

Shtëpia e Gjergj Ndue Malës

Nikolin Ndue Ndreu

Grudë e re

6

Gjon Gjergj Gjoni

Prekal

6

Gjergj Ndue Ndreu

Grudë e re

4

Zef Gjergj Gjoni

Bardhaj

4

Pjeter Ndue Ndreu

Grudë e re

4

Shtëpia e Palok Kolë Mashit

Dedë Ndue Ndreu

Grudë e re

4

Zef Ndosh Mashi

Prekal

6

Nikolin Ndue Ndreu

Grudë e re

3

Dedë Ndosh Mashi

Prekal

4

Mungojnë edhe dy familje

Shtëpia e Zef Meshit

Vëllezer të kësaj shtëpie

Kin Zef Meshi

Shkodër

4

Zef Pal Ndreu

Grudë

6

Fran Zef Meshi

Shkodër

4

Ndoc Pal Ndreu

Grudë e re

4

Prelë Zef Meshi

Shkodër

5

Gjovalin Pal Ndreu

Grudë e re

4

Shtëpia e Çun Mhillit

Kolë Pal Ndreu

Grudë e re

4

Nikë Mhill Mhilli

Boriç

6

Sander Pal Ndreu + 3 vllezën

Grudë e re

4

Gjergj Kolë Mhilli

Hot i ri

4

Pjetër Kol Mhilli

Hot i ri

4

Shtëpia e Ndoc Kolë Gjonit Dedë Ndoc Gjoni

Grilë-Vrakë

6

Lulash Kol Mhilli

Hot i ri

4

Pëllumb Dedë Gjoni

Grilë

4

Nikoll Kol Mhilli

Hot i ri

3

Sokol Dedë Gjoni

Grilë

4

Shtëpia e Dedë Prekë Palit

Kin Zef Gjoni

Grilë

7

Prekë Ndue Pali

Golem

6

Martin Ndue Gjoni

Shkodër

2

Gjon Kolë Pali

Golem

6

Gjelosh Ndoc Gjoni

Prekal

5

Nikolin Ndue Pali

Shkodër

4

Shtëpia e Murrec Marrkut

Shtëpia e Çun Sokol Balës

162

Pjetër Çun Bala

Mali Jushit

7

Fran Murrec Murrça

Grudë e re

7

Djali Gjovalin Balës

Shkodër

3

Gjin Mark Murrça

Prekal

12

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

163


Zef Mark Murrca

Aliaj

6

Sokol Mark Murrca

Prekal

5

Mirash Mark Murrca

Aliaj

4

5. Vllaznia Lekçaj Shtëpia e Dedë Lulash Ndout Ndoc Dedë Ndreu

Shkodër

5

Lekë Ndoc Ndreu

Shkodër

4

Kin Ndoc Ndou

Shkodër

4

Lazer Dedë Ndou

Shkodër

7

Dedë Lulash Ndou Shtëpia e Mirash Mark Ndout Pal Mirash Ndou

Shkodër

5

Prekal

8

Lazer Pal Ndou

Shkodër

5

Mirash Pal Ndou

Prekal

7

Nikollë Pal Ndou

Velipojë

5

Pashuk Mark Ndou

Shkodër

5

Hilë Pjeter Ndou

Prekal

9

Zef Kolë Marku

Prekal

6

Prekë Ndue Marku

Shkodër

7

Djali i Ndue Palok Markut Shtëpia e Mark LulësPREÇAJ Mark Ndue Lula

Shkodër

4

Prekal

4

Lulash Mark Lula

Shkodër

6

Mhill Mark Lula

Prekal

4

Pjetër Tom Lula

Prekal

9

Shtëpia e Hil Markut

Shtëpia e Palokë Gjonit

Shtëpia e Lulash Gjelosh Ndreut nga PLANI

164

Nikë Lulash Ndreu

Prekal

4

Mhill Nikë Ndreu

Shkodër

6

Mark Nikë Ndreu

Prekal

6

Gjon Nikë Ndreu

Prekal

5

Dedë Nikë Ndreu

Prekal

4

Zef Ndue Ndreu

Prekal

3

Pal Ndue Ndreu

Shkodër

4

Viktor Pjetër Ndreu

Shkodër

6

Prelë Milani

SHKOLLA E PREKALIT, E PARA NË DUKAGJIN52 Shqiptarët në fushën e trashigimisë arsimore kanë qënë një popull i shkretë, i padije, të shpërndar, të izoluar dhe në grindje njeri me tjetrin, pa kurrfarë unifikimi shtetëror dhe më ndergjegje foshnajake kombëtare. Ja si e përshkruante revista prestigjoze kulturore “Rilindja” e Korçës” e datës 2 nëntor 1935, fytyrën e vertetë orjentale të Shqipërisë:”100 mijë qytetarë, s’dinë asgjë për 900 mijë fshatarë, 500 mijë gegë nuk dinë asgjë për 500 mijë toskë, 300 mijë kristjan nuk dinë asgjë 700 mijë musliman”53. Më të vjetrit e rajonit, por më të vonuarit në shkrimin e gjuhës së vet, më të vonuarit në njesimin e alfabetit, në hapjen e shkollave në gjuhën amtare, të fundit shtetformues të Ballkanit. Një popull një miljon me 900 mijë analfabet ishte gjendja jonë arsimore që tashiguam deri në vitin 1944. “Sundimi pesë shekullor i Turqisë, një sundim nga më të zezët, na ka shtuar të metat e vjetra dhe na ka paksuar virtytet: Turku na mësoi edhe një herë më përtac, e më harbutarë... ” 54 Atëherë kur Shqipëria qe e roberuar, gjuha shqipe dhe shkolla shqipe qe e ndaluar, Naimi ynë i madh këndonte shqip dhe me vargjet e tija të mbushura me patriotizëm, u bënin thirrje shqiptarve për të mësuar gjuhën shqipe. Po të mësojmë E të këndojmë, Mirë do rrojmë në ketë jetë Se dituria dhe mirësia njeriun e çquan, Mendja ndritohet, Zemra qarohet Shpirti madhohet55. Në kohën kur në malet tona mbizotëronte errësira e pafund mesjetare, gjendja e mjeruar si më ska, patrioti, studjuesi i gjithanshëm, kleriku dhe fatosi i arsimit shqip At Shtjefën Gjeçovi për herë të parë në mes të ketyre maleve ndezi një pishë për të ushqyer bijtë e maleve të leknisë me dritën e shkollës shqipe Me 17 shtator të viti 1917, në një dhomë të vogël të një shtëpie të vjetër, ku banonte vetë At’Shtjefën Gjeçovi hapi të parën shkollë në gjuhën shqipë në këtë treve të banuar prej shumë shekujsh nga filizat më të spikatur të tharmit iliro -arbëror. Në letrën që i dergonte Drejtorisë së Përgjithshme të Arsimit në Shkodër, Gjeçovi shkruante: Prekal, 18 shtator 1917 ... Kam nderin me ju shkrue me ju parashtrue... . do pika mi msojtorën t’re t’kti katundi, t’Prekalit, n’flamur të Shoshit, tuj e lutun zotninë tuej qi t’nini mirësinë me i marrun në kujdes. Me 17 t’Vjeshtës parë 1917, e fillova mësimin e do ta vijoj me të njajtin 52 53 54 55

Mit’hat Frashëri “Plagët tona”, fq. 15 “Rilindja” e Korçës, 2 nëntor 135. Mit’hat Frashëri po aty. Naim Frashri vell poetik “Fjalet e Qiriut, bot 1964, fq 50.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

165


qellim t’përhershëm t’em me i vlejtë masës së re të Kombit t’onë me deshirë qi t’përparojë kah zhvillimi i mendes e shijës e kah zhvillimi i jetës shoqnore e gjytetare. Mësimi ka me u dhanë dy herë në ditë, para dite djemve e vajzave mbas dite. Numri i nxansve asht ky Djem 26 e varza 11 Mësimi ka me u dhanë m’një odë të ksaj qele, oda asht e vogël dhe e ngushtë, por se do të bazohna në nevojat e kohës Për kah lënda e nji msojtores, për gjithçka jena mangut, por se unë nuk e t’oj (?) Zotnien tuej për teprina, vetëm për do sende të domosdoshme si janë libra, shkumsa, bukurshkroje, a ma mirë tabela t’vogla për t’vumit për fije të fëmijve, kah shkrimi e t’ndo i send tjeter qi t’u marrë mendja zotnisë suej se duhet për mesojntore N’shpnesë se si po fillohet mësimi me qellim t’ mirë, ashtu ka me shkue mbarë, po kam fatin me u nanshkrue Gjeçovi56. Një kerkesë të ngjashme Gjeçovi do i dergonte edhe konsullatës austrohungareze në Shkodër, por nuk arriti të merrte asgjë përveç se zhgënjimit të rradhes. Shkolla e parë e Prekalit qe jetëgjatë aq sa qëndroi Gjeçovi në Prekal deri në fillim të janarit 1919 kur u transferua në Troshan 57. Shkolla e Gjeçovit ishte si një flakerimë drite, që kaloi vetetimthi në qiellin e maleve plot re të Dukagjinit. Ndriçimi i saj u shua shpejt nga errësira e netëve të gjata që pasuan, por gjithsesi mbi atë gur themeli, pas Luftës së dytë Botrore do të ngriheshin shkollat kudo në fshatarat e Dukagjinit Shkolla e Prekalit

17 shtator 1917

2

Shkolla filloreve Palaj

1945 fillore

3

Shkolla fillore Nderaj

1945- 1947 në Shtëpinë e Gjon Balës

4

Shkolla shtatëvjeçare Palaj

1963 e para shtatëvjeçare në Shosh

4

Shkolla tetëvjeçar Ndreaj

1968

6

Shkolla fillore Brashtë

1963

7

Tetëvjeçare Brashtë

1977 Nikoll Gjoka Drejtori i parë

8

Shkolla fillore Mollë

1963

9

Shkolla fillore Nicaj

1956

10

Shkolla fillore Pepsumaj

1986

11

Shkolla mesme e Pergj Shosh.

1992. Kolë Çardaku Drejtori i parë

56 57

166

Ndreaj

1980- Gjyste Ara edukatorja e parë

2

Palaj

1987

Rrjeti i shkollave

pas vitit 2000

A. Q H, fondi 58, dosja 21 dokumenti 14. Ruzhdi Mata “Shtjefën Gjeçovi” Jeta dhe veprat, fq 59.

Prelë Milani

2

Shkolla tetëvjeçare Palaj

3

Shkolla fillore Nicaj

Defakto të gjitha inekzistente dhe në gjendje të mjeruar

Qendrat shëndetësore

1945-2000

1

Qendra shëndesore Nderaj

Pas vitit 2000 nuk ka më asnjë

2

Qendra shëndetësore Palaj

qendër shendetësore

3

Spitali Ndreaj 1996

Mësuesit e parë të shkollës së mesme Shosh • Kolë Çardaku Drejtor • Prelë Milani Histori- Gjeografi • Lazer Kodra Letërsi • Florjan Banushi Bio-Kimi • Drande Fiku Fizikë- Vizatim Teknik • Gjergj Palushi Matematikë Vitore Kodra Anglisht Liceistët e përjudhës 1925- 1939 • Çun Mark Milani Liceist “28 Nëntori” • Gjelosh Lulash Bajraktari Seminarist • Mark Prela Teknikum • Tomë Kola Liceist “28 Nëntori” • Kolë Gjon Marashi Teknikum pyjor Itali. Universitarët e viteve 1925- 1939 1. Prof Kolë Prela Torino Itali diplomue për Letërsi 2. Dr Gasper Zef Shoshi Filozofi Vjenë (djali Zef Kolë Ndokës Ndregjinaj) 3. At’Çiprian Nika Studimet Teologjike në Austri 4. Lekë Vojvoda Akademinë Ushtarake në Modena Itali 5. Mark Mala Akademinë Ushtarake në Itali 6. Hilë Vocër Staka ish futbollist i viteve tridhjetë vazhdoi Akademinë mjeksore Bolonjë, vdiq në vitin e tretë, ishte nga Lagjia Dedndreaj. Të gjithë masa tjeter e Shoshit përveç ketyre 10 vetave ka qënë totalisht analfabete Kuadro me arsim të lartë, 1945-199058

KOPSHTE 1

Shkolla tetëvjeçare Ndreaj

3

RRJETI I SHKOLLAVE TË SHOSHIT 1

1

Embri atësia mbiermri

V. Lindja

Arsimimi

V. Banimi

1

Dom Prekë Ndrevasha

Brashtë

Vdekë

2

Prelë. Gj. Gjoka

Palaj

Teologji Romë Nderlidhje BS. AU Tir

nr

58

Shkoder

Pjesa dermuse e ketyre 42 emrave janë nga Shoshi, por paten fat të arsimohen, pasi nuk jetuan në Shosh

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

167


168

3

Ndue Mëhill Logu

Brashtë

Aviacion BS. AU Tir

Vdekë

42

Vera Mark Kodra

Shkodër

Anglisht

Tiranë.

4

Vuksan Lekë Vojvoda

Pepsumaj

Agronomi

Tiranë

43

Miranda Zef Bala

Shkodër

Anglisht

SHBA

5

Zef Pashko Shoshi

Tiranë

Pikturë

BRSS

44

Vitore Kolë Kodra

Ndregjinaj

Gjuhë Letërsi

Shkodër

6

Marash Pjetër Mici

Pylaj

Agronomi

Shkodër

7

Ndue Dedë Marku

Brashtë

AU Tiranë

SHBA

8

Marash Pjeter Plepi

Palaj

A. Policisë

Durrës

9

Mark Ndue Kodra

Ndreaj

Shkolla L Partisë

Tiranë

10

Pjetër Mihll Shkalla

Gurrë

A. Policisë

Vdekë

11

Vatë Nikë Rrasari

Mollë

Ekonomi Agrare

Vdekë

12

Pashko Dedë Prroni

Brashtë

A Ushtarake Tiranë

Vdekë

13

Nikë Marash Kodra

Ndregjinaj

Matematikë-Juridik

Shkodër

14

Frederik Kolë Ndoci

Shkodër

A. Arteve Tiranë

SHBA

15

Prelë Mark Milani

Pepsumaj

Histori- A. Policisë

Shkoder

16

Marie Dedë Logu

Ndreaj

Gjuhë- Letërsi

Shalë

17

Vatë Mhill Ulaj

Brashtë

Ekonomi Agrare

Itali

18

Zef Vogël Prroni

Brashtë

A. Ushtarake Tiranë

Shkodër

18

Pjeter Kolë Ujka

Palç

Agronomi- Juridik

Zvicer

19

Gjon Ndue Kodra

Shkoder

Ekonomik -Juroidik

Tiranë

20

Zef Prekë Gjeta

Pylaj

Agronomi

Tiranë

21

Lulash Mark Kreniku

Mollë

A Ushtarake Tiranë

Itali

22

Drane Dedë Fiku

Pepsumaj

Ekonomi Agrare

Tiranë

23

Lazer Pjetër Kulla

Ndreaj

Bio-Kimi

Kanada

24

Kujtim Coc Prroni

Brashtë

Inxh-Mekanike

Shkodër

25

Nora Ndue Deda

Shkodër

ILKF

Shkodër

26

Lazer Pjetër Kodra

K. Shengjergji

Gjuhë Letërsi

Shkodër

27

Neritan Kolë Shpatina

Shkoder

Matematikë

Itali

28

Klodi Vuksan Vojvoda

Durrës

UT

Itali

29

Rita Kolë Ndoci

Shkodër

A. Arteve

Gjermani

30

Elona Vuksan Vojvoda

Durrës

UT

Tiranë

31

Altjon Nikë Kodra

Shkoder

Fizikë

Itali

33

Sokol Ndue Sokoli

Pepsumaj

Bio-Kimi

Itali

34

Aleksandër. V. Vojvoda

Durrës

UT

Tiranë

35

Dedë Gjon Vojvoda

Pepsumaj

Bio-Kimi

Shkodër

36

Gjovalin Fran Kosteri

Shkodër

Akademi të Rendit

Shkodër

37

Prelë Kolë Guri

Lezhë

Akademinë Detare

Vlorë

38

Djana Kolë Shpatia

Shkodër

Agronomi

Itali

39

Flora Kolë Shpatina

Shkodër

UT

Itali

40

Prenda Mark Kodra

Shkodër

Mjeksi

Tiranë

41

Mari Mark Kodra

Shkodër

Mjeshtri Sportive

Tiranë

Prelë Milani

Shkaqet e prapambetjes arsimore të zonës Siç shihet numri i kuadrove të lartë është mjaft modest për një zonë të tërë për një perjudhë 45- vjeçare. Një nga krenaritë dhe meritat e pamohueshme te sistemit të kaluar ka qënë arsimimi masiv i një populli terësisht analfabet. Shoshi as ketë favor të atij sistem nuk e pati fat. Shpesh here themi, kaq viktima na shkatoi diktatura mbretërore, kaq diktatura komuniste dhe harrojmë se viktimat më të mëdha dhe plagët më të rënda shoqërore të kësaj zone kanë ardhur e vazhdojnë të vijne nga mungesa e arsimimit dhe mospasja e një elite të vertetë intelektuale. A- Etikimi si zone rreaksionare, ishte shkaku i parë, por jo kryesori B- Diskriminimi krahinor nga pashallarët e kuq të Shkodrës, ka qënë shkaku kryesor. Për 40 vjet asnjë bursë për drejtësi, juridik, mjeksi, ekonomik, gjuhë të huaja etj. Kofiçenti i lartë i mesatarës ishte diskriminuese për Dukagjinin që kishte të njejtat kushte me zonat verilindore, nxenësit e atyre zonave mund të vazhdonin studimet e larta edhe me notën 7. C- Mungesa e përfaqësimit dhe e vetqeverisjes vëndore D- Mentaliteti arkaik i gjysherve dhe baballarëve tanë për shkollën, pasojë e injorances orjentale osmane që kultivoi në Shqipëri për 5 shekuj me rradhë, madje deri në vitet e pas çlirimit arsimimi ishte një tabu për pjesën dermuese të popullsisë myslimane të qytetit të Shkodrës dhe kategorikisht i papranueshëm për femrat. Mjerisht edhe sot komuniteti dukagjinas nuk është çveshë nga ky mentalitet E- Në vitin 1945 u hap konvikti i Xhanit, më pas u trasferua në Theth dhe së fundi në Shkoder në konviktin “Tomë Kola”. Vendi kishte nevoja të jashtëzakonshme për njerëz të shkolluar në të gjitha fushat. Nga kjo nevojë u regjistruan jetim dhe shumë fëmijë të talentuar për të vazhduar panderprerje nga klasa e parë në Univresitet. Të kësaj përjudhe janë edhe brezi i artë i atyre pak dukagjinësve që i lejuan prindërit të vazhdojnë shkollën. F- Kush i largoi nga shkolla këta nxënës të gjithë të talentuar?! • Pal Mirash Kullën Ndreaj • Pal Zef Bungun Pepsumaj • Mark Gjergj Shkëmbin Pepaj • Tomë Kolë Rushinin Mollë • Lekë Lulec Qarricën Mollë • Zef Gjon Livadhin Celaj etj Natyrisht një fëmijë nuk është në gjendje të marrë vendime të tilla Po të flasim troç, padituria ekstreme e prinderve të tyre i largoi nga udha e diturisë, duke i shkëputë nga shokët e tyre Ndue Logu, Prelë Gjeloshi, Zef Celi, Prelë Grima, Prekë Sokoli etj. Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

169


Troç, në atë kohë pati edhe të tjerë prind që refuzuan t’i dergonin fëmijët e tyre në shkollë larg shtëpisë Gjeneratën e parë nga e cila mund të vinin të tjera, Shoshi e dogji vetë nga padituria. Më vonë kur u zgjuan edhe lepujt nga gjumi Shoshit kurrë nuk iu dha ajo që i takonte. Arsimi është nje mbjellje që i jep shumë vonë frutat e veta. Shoshi nuk mbolli, prandaj nuk pati një nivel arsimor që të nxirrte nxënës konkurues në shkollat e mesme. Të mos harrojmë se jo pak bursa dhe të drejta studimi janë djegë nga vetë ish- nxënës të kësaj treve. Pikërisht nga varfëria e produktit arsimor Shoshi nuk pati asnjëherë mundësi të merrte në dorë as drejtimin e shkollës së vet, as të pushtetit, as të adminsitratës koperativiste, as të përfaqësimit politik pas lindjes së pluralizmit politik. Varferia e madhe arsimore dhe niveli jashtëzakonisht i ulët kultural nxori produkte qesharake këshillash komunal të viteve të demokracisë me arsim mesatar 5, 6 klasë . Duke vajtuar te kalueren kemi humbur 20 vite vetem me 20 të diplomuar në arsimin pa shkëputje nga puna, ndërkohë kur në ekstremin tjeter vetem për dy dekada i kemi hapur vetvetes 32 varre me pushkë! Të diplomuar 1992- 2010

Nicaj Çilkok

13

Drita Kolë Kodra

Ndreaj

14

Marie Dedë Bregu

Ndreaj

15

Zojë Vuksani

Ndreaj

16

Mire Kroni

Ndregjinaj

17

Prendë Mark Rreshpja

Gjoshaj - Bio-Kimi

18

Dedë Pjeter Kodra

Koder Shengjergji

19

Age Mark Milani

Pepsumaj

20

Lazer Pjeter Kodra

K. Shengjergji- Letersi

21

Tonin Gjergj Ara

Gjoshaj

22

Arben Gjelosh Ulaj

Brashtë

23

Manushaqe Shtegu

Pepsumaj

24

Vitore Kolë Kodra

Ndregjinaj Anglish e para në Shosh

25

Mark Nikë Kulla

Celaj.

26

Luljeta Kolë Kulla

Gurrë

27

Gëzim Mark Sadri (Lami)

Nicaj

28

Sokol Martin Bregu

Ndreaj

29

Marie Mhill Shkalla

Gurrë

Pa shkëputje nga puna

20

2

Me sistemin partajms

7

3

Infermjeri partajms

5

30

Lazer Pjeter Kulla

Ndreaj

4

Student që vazhdojnë Uiniversitetin

5

31

Dedë Gjon Vojvoda

Pepsumaj

32

Trigë Palë Ara

Pylotaj

33

Tule Pal Kodra

Dardhë

34

Sokol Pal Ara

Pylotaj

35

Pashkë Mark Griha

Nicaj

36

Angjelina Kolë Milani

E para me lartën për Cilkin e Ulët5

Mësuesit e Shoshit ndër vite

170

Bardhe Ndokë Gështenja Tonin Geshtenja

1

Mësuesit e parë të Shoshit • Mhill Lekë Kodra Koder Shengjergj • Gjelosh Kolë Ulaj Brashtë • Gjergj Kolë Qafza Pylaj59

59

11 12

1

Marash Miruk Rreshpja

Gjoshaj

2

Leze Pjeter Plepi

Palaj, e para Pedagogjikse e Shoshit

3

Zef Mirash Toka

Palaj

4

Prekë Nikë Vuksani

Nderaj

5

Nikollë Prekë Bregu

Ndreaj

6

Martin Prekë Arra

Çilkok

7

Zef Marash Podi

Celaj

8

Pashko Mark Kreniku

Mollë

9

Prelë Mark Milani

I pari mësues me të lartën - Histori

10

Marie Dedë Logu

E para mësuese me arsim të lartë- Letersi

Gjelosh Kola dhe Gjergj Kola kanë punuar përkohësisht si mësues, janë mësuesit e parë kunder analfabetizmit

Prelë Milani

Krahas ketyre kanë dhënë kontributin e vet duke punuar me mjaft pasjon edhe përkushtim edhe shumë mesues të tjerë pa arsimin përkatës pedagogjik si Martin Ulaj, Djella Vuksani, Drande Guri, Vitore Ara, Shkurte Kodra, Gjovalin Logu, Sokol Suka, Pjeter Doda Gjon Kosteri etj. Bluzëbardhat e Shioshit 1

Linë Gjon Ahi

8

Gjyste Guri

2

Prendë Ded Çardaku

9

Age Krypa

3

File Pal Kulla

10

Marie Toka

4

Tone Pjeter Kulla

11

Zojë Pylla

5

Lulë Dedë Fiku

12

Drita Shkollari

6

Marie Fran Ulaj

13

Linë Aramadhi

7

Vitore Mhill Ashta

Leze Mali

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

171


Kooperativat e para bujqësore të Shoshit 1

Koperativa e Brashtë

12 dhjetor 1966 - 1968. Kryetar Pjeter Lulash Kulla Zv Kryetar Pal Nika nga Lekajt deri vitin 1969.

2

Koperrativa Nicaj

Dhjetor 1966. Kryetar Ndue Kolë Rrasa

3

Koperativa Palaj

Dhjetor 1966. Kryetar Pal Kol Ara

4

Koperativa e bashkuar Nicaj- Palaj

Dhjetor 1967 me Kryetar Zef Gjergji nga Thethi.

5

Koperativa Ndreaj- Mollë

Me 29 nëntor 1966. Kryetar Pal Mirash Kulla

Koperativa e Bashkuar Shosh

gusht 1969 kryetar Pal Mirash Kulla.

Kryetarët e

Koperativës së Bashkuar të Shoshit nder vite

1

Pal Mirash Kulla

Shosh Gusht 1969- mars 1971

2

Halil Dan Vogli

Barbullush, 1971- 1975

3

Sulejman Geci

Trush 1976- 1979

4

Rrok Beci

Gur i Zi 1980- 1986

5

Engjëll Shuku

Bushat 1986- 1988

6

Pal Lera

Plan 1989- 1991

7

Vat Ulaj

Shosh Mars - shtator 1991shpërberja

Kryetarët e pushtetit ndër vite 1

Bal Mark Milani

Shosh - Sekretar i Lokalitetit Shoshit 1950- 1954

2

Mark Maka

Shkodër - Kryetar i Lokalitetit Shosh 1950-1954

3

Martin Dedë Çetina

Shalë 1971-1978 Kryetari i Këshillit Bashkuar

4

Mark Kapaj

Toplanë -Kryetar i Këshillit të Bashkuar 1978-1990

5

Zef Toka

Shosh Sekertari i pare i Këshillit Bashkuar 1986-1990

6

Zef Toka

Shosh- Dhjetor 1990 - korrik 1991

7

Ndoc Ashta

Shosh-Kryetar i K. Pluralist 1991- Korrik. 1992

8

Pëllumb Urani

Shosh- Sekretar i Këshillit të parë Pluralist

9

Ndoc Ashta

Shosh -Kryetar i Komunës Shosh 1992- 2002

10

Sokol Kodra

Shosh- Sekretar Komune 1997-2001

11

Mark Nikë Kulla

Shosh -2003- 2015

Pluralizmi politik në Shosh 1- Seksioni i parë i Partisë Demokratike të Shoshit u krijue me 10 janar 1991 me kryetar zotin Dedë Toka, nga fshati Celaj Ky seksion ishte i pari në gjithë rrethin e Shkodrës. 2- PS në Shosh u riorganizua pas 13 qershorit të vitit 1991, mbi bazen e PP, por duke përjashtuar publikisht një grup të vjetërsh që kishin imazhin hijerëndë të së shkuarës Kryetar i parë i PS-së së Shoshit jo ish- komunist nga viti 1991-1998 ishte Prelë Milani Shpopullimi i disa fshatrave të Shoshit Fshati

Viti

Familja e fundit e shpërngukur

Gjocaj

Vjeshtë 2000

Ndue Mark Malota

Molla

Dhjetor 2001

Mark Lulec Qarrica

Pepsumaj

Dhjetor 2004

Ndue Dedë Fiku

Brashta

Dhjetor 2005

Kolë Prelë Kroni

Pylotaj

Tetor 2006

Mark Ndosh Ara

Gjoshaj

Nentor 2008

Mark Miruk Rreshpja

Ndregjinaj

Dhjetor 2008

Ndue Zef Caci

SEKRETARET E PARTISË NDËR VITE Pal Kolë Ara Pylotaj Mirash Ndoja Theth Nikë Buja Selcë Gjon Rranxi Nënshkoder Mit’hat Zeka Tepe Luan Truma Shkodër Emin Zagani Barbullush Nikollë Bregu Ndreaj 172

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

173


Kapitulli III

G

JENEALOGJIA E VLLAZNIVE TË FSHATRAVE TË SHOSHIT

Gjon Pepa Nikë Pepa Ndre Pepa Pal Pepa Lekë Pepa

Gjoshaj Nicaj Buxhndreaj(Buxh -Ndre -Pepa) Palaj Lekpepaj

Gjergj Prela

Vatë Gjeloshi

Prelë Gjeloshi

5

Prelë Deda

Gjelosh Prela

6

Dedë Binaku

7

Binak Gjoni

8

Gjon Gila

9

Gilë Martini

10

Martin Gjoni

11

Gjon Pepa

12

Pep Gjoli

13

Gjol Suma

1

Gjenealogjia e familjev të Ndue Gjergj Arës - Kolë Sokol Ujit - Miruk Dedë Rreshpes - Ndue Kolës

Kol Ndreka

Vat Marashi

Nikoll Leka

Dedë Gjini

Kolë Ndoja

Marash Kola

Lek Ndou

Gjin Martini

Ndue Marashi Marash Pali

4

Luc Kola

Kol Bala

Ndue Delia

Martin Pali

5

Kol Marku

Bal Marashi

Deli Ndreu

Pal Marku

Mark Ndou

Marash Vata

Ndre Mirashi

Mark Gjoni

Gjergj Mhilli

Pjetër Marku

Ndue Kola

6

Mihill Kola

Mark Miruku

Kolë Marashi

7

Ndue Vata

3

Gjergj Ujka

Kolë Sokoli

Miruk Deda

Marash Ndou

8

Vat Leka

4

Ukë Delia

Sokol Cani

Dedë Ndou

9

Lek Gjoni

5

Deli Gjoni

Can Gjoni

Ndue Pali

10

Gjon Koci

6

Gjon Gila

Pal Gjoni

11

Koc Peci

7

Gilë Martini

12

Pec Nica

8

Martin Gjoni

13

Nicë Pepa

9

Gjon Pepa

14

Pep Gjoli

10

Pep Gjoli

15

Gjol Suma

11

Gjol Suma

Genti Pjetri

2

Pal Marku

Kolë Zefi

Pjeter Gjergji

Gjeneologjia e fshatit Gjoshaj u ndertua sipas të dhënave të Zef Vatë Blinit, Mhill Pjetër Balës 85 vjeç dhe Ndue Gjergj Arës

Prelë Milani

Paulin Kola

Ndrekë Deda

Tonin Ndoja

Fatjon Kola

Lulash Deda

Dedë Luca

Ndue Gjergji

Lazer Pali

Aleks Nikolla

2

1

1

Sander Vata

3

2

Gjenealogja e shtëpive të Binak Balë Fushës - Zef Vatë Blinit - Gjergj Prelë Currit

174

Zef Vata

Bal Prela

Gjenealogjia e familjeve të Dedë Lucë Qukut - Lekë Ndue KsollësGjin Martinit -Kolë Balës -Ndue Marash Shpijanit

VLLAZNIA GJOSHAJ1 (Gjon - Pepë - Gjoli)

1

Mark Bala

4

NICAJT2 (Nikë -Pepë -Gjoli) VLLAZNIA E GJON KOCIT

Gjinia e Pep Gjolit (më e madhja e Shoshit) • • • • •

3

Mirash Gjoni

PS: Antoni/Gjergji/Vuksani janë çejadi i Mark Lucës vellaut të madh të Dedë Lucës

2

Gjeneologjia e fshtit Nicaj u ndertua sipas të dhënave të Ndrekë Dedë Qukut, Ndue Dedë Kullës, Prelë Sadrisë 85 vjeç dhe Prelë Mark Grihës.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

175


Gjenealogjia e familjeve të Kol Mir Rrasës - Dodë Deli Kullës -Mark Vocërr Grihës dhe Mark Nikë Ulës 1

Gjon Pjetra

Florjan Pashku

Ndoc Prela

Gjenealogjia e familjeve të Pjeter Zog Guralecit - Kolë Pjetër Çorrit dhe Ndue Sadri Lamit

Mark Nika

1

Ardian Deda

Gjergj Mitri

Gjovalin Zefi

2

Dedë Frani

Mitër Kola

Zef Mirashi

3

Fran Pjetra

Kol Pjetra

Mirash Ndoja

4

Pjeter Zogu

Pjetër Deda

Ndue Sadria Sadri Deda

2

Pjetër Ndoja

Pashko Kola

Prelë Marku

Nikë Ula

3

Ndue Kola

Kolë Delia

Mark Vocrri

Ulë Gjoni

4

Kolë Miri

Deli Sokoli

Vocerr Bala

Gjon Vata

5

Zog Pjetrushi

Dede Preka

5

Mir Prela

Sokol Ndou

Bal Prela

Vat Leka

6

Pjetrush Ndou

Preke Vani

6

Prel Bala

Ndue Pjetra

Lekë Gjoni

7

Ndue Marashi

Van Stali

7

Bal Pjetra

8

Marash Stali

Stal Simoni

8

Pjeter Gjoni

9

Stal Simoni

9

Gjon Koci

10

Simon Koci

10

Koc Peci

11

Pec Nica

12

Nicë Pepa

13

Pep Gjoli

14

Gjol Suma

NICAJT E GURRËS VLLAZNIA MIRAKAJ3 (Mirakë Koci) Gjenealogjia e familjeve të Kolë Gjon Arrës, Sokol Deli Murit, Ndre Sokol Aramadhit - Nosh Lulash Kullës.

VLLAZNIA E SIMON KOCIT Gjenealogjia e familjeve të Gjon Nikë Gështenjes - Dedë Mëhill Kullës Zef Sokol Koçekut dhe Ndre Prekë Koçekut 1

Sokol Martini

Sokol Ndoja

Lulash Zefi

Prekë Ndreu

2

Martin Gjoni

Ndue Deda

Zef Sokoli

Ndre Preka

3

Gjon Nika

Dedë Mhilli

Sokol Nika

Prekë Sokoli

4

Nikë Gjoni

Mhill Nika

5

Gjon Nika

6

Nike Deda

7

Dede Vuksani

8

Vuksan Stali

9

Stal Simoni

10

Simon Koci

11

Koc Peci

12

Pec Nica

13

Nice Pepa

14

Pep Gjoli

Sokol Nika

3

176

Prelë Milani

1

Edi Nikolla

Gac Marku

Astrit Gjoni

Jozef Ndoja

2

Nikollë Gjergji

Mark Sokoli

Gjon Pepa

Ndue Kola

3

Gjergj Kola

Sokol Delia

Pep Ndreu

Kolë Ndoshi

4

Kolë Gjoni

Deli Sokoli

Ndre Sokoli

Ndosh Lulashi

5

Gjon Sokoli

Lulash Vuka

6

Sokol Nika

Vukë Ula

7

Nikë Martini

8

Martin Ula

9

Ulë Gjoni

10

Gjon Miraka

11

Mirak Koci

12

Koc Peci

13

Pec Nica

14

Nicë Pepa

15

Pep Gjoli

16

Gjol Suma

Gjeneologjia e vllaznisë Mirakaj u ndertua sipas të dhenave të Sokol Deli Muri 85 vjeç dhe Gjergj Kolë Arrës 75 vjeç

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

177


Gjenealogjia e familjeve të Zef Mican Lamit dhe Lekë Vuksan Arrës

Ndre Pepa

14

Pep Gjoli

15

Gjol Suma

Çesk Gega

Dedë Gjini

2

Gegë Frani

Gjin Leka

3

Fran Zefi

Lekë Vuksani

4

Zef Micani

Vuksan Marku

5

Mican Marku

6

Mark Staka

7

Stakë Ndou

8

Ndue Vata është vëllai i trimit

1

Sokol Gjini

Agron Vata

Kristjan Ndoja

Viktor Leka

9

Vatë Ula

2

Gjin Kola

Vat Gjoni

Ndue Mhilli

Lekë Marashi

10

Ulë Gjoni

3

Kolë Sokoli

Gjon Bala

Mhill Marku

Marash Babuni

11

Gjon Miraka

4

Sokol Delia

Bal Gjoni

Mark Lulashi

Babun Celi

12

Mirak Koci

5

Deli Nika

Gjon Vata

Lulash Gjoni

Cel Mirashi

13

Koc Peci

6

Nikë Mala

Vat Gjeloshi

Gjon Vata

Mirash Ndou

14

Pec Nica

7

Mal Gjoka

Gjelosh Vata

8

Gjokë Vata

Kolë Papa

9

Vat Stali

Pap Preka

10

Stal Preka

11

Prek Celi

12

Cel Buxha

13

Buxh Ndreu

14

Ndre Pepa

15

Pep Gjoli

16

Gjol Suma

• • • • •

TUrNGU GJENETIK I FSHATIT CELAJ5. (Cel- Buxh- Ndreu) Gjenealogjia e familjeve të Sokol Deli Kullës Gjon Balë Livadhit, Mhill Mark Mullisit dhe Marash Babun Tokës

Pal Gjokë Vata

Martinaj Celaj Mekshaj Pepaj Ndreaj

VLLAZNIA MARTINAJ - (Martin -Buxhë -Ndreu) 4

Gjenealogjia e familjeve të Mark Gjon Lucit dhe Marash Zef Arrës

178

Buxh Ndreu

13

1

BARKU I BUXHNDREAJVE

4

12

Ndue Kola

Gjenealogjia e familjeve të Kolë Ndue Trollit - Dedë Çun Gështenjës Mirash Zef Zefit - Ndue Zef Gështenjës (të gjitha këto familje së bashku me pasuesit Mirash Zefit e Marash Babunit janë të zermit të Pap Prekës)

1

Astrit Ndue Luci

Gezim Pal Arra

2

Ndue Marku

Pal Marashi

3

Mark Gjoni

Marash Zefi

1

Renato Gjeloshi

Florjan Ndoci

Blendi Lulashi

Pëllumb Gjoni

Gjelosh Kola

Ndoc Deda

Lulash Zefi

Gjon Ndoja Ndue Zefi

4

Gjon Noshi

Zef Mirashi

2

5

Nosh Luci

Mirash Ndoshi

3

Kolë Ndoja

Dedë Çuni

Zef Mirashi

Ndue Pjetra

Çun Deda

Mirash Zefi

Dedë Mirashi

Zef Mirashi

6

Luc Marku

4

7

Mark Ndou

5

Pjeter Deda

8

Ndue Pjetra

6

Dedë Papa

9

Pjeter Ula

7

Pap Preka

10

Ul Martini

8

Prekë Celi

11

Martin Buxha

9

Cel Buxha

Gjeneologjia e vllaznisë Martinaj u ndertua sipas të dhënave të Mark Gjon Lucit 75 vjeç

Prelë Milani

5

Mirash Deda

Gjeneologjia e fshatit Celaj është ndertuar sipas të dhënavë të Zef Mirash Zefit , Pal Gëshenjës dhe Dedë Tokës.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

179


VLLAZNIA MEKSHAJT6 (Meç- Buxh-Ndreu)

3

Gjovalin Zef- Ara

Pjeter Kola- Mali

Sander Paulin- Mollzati

2

Zef Preka

Kolë Nika

Paulin Frani

3

Prek Ujka

Nikë Lulçi

Fran Zefi

4

Ujkë Lulçi

Zef Mirashi

5

Lulç Pali

Mirash Shytani

6

Pal Ndreu

Shytan Pali

7

Ndre Meshi

8

Mexh Muxha

9

Buxh Ndreu

10

Ndre Pepa

11

Pep Gjoli

12

Gjol Suma

Ermal Gjergji

Vladimir Pjetra

Genti Gjoni

Zef Deda

2

Gjergj Ndoja

Pjeter Marku

Gjon Marashi

Dedë Mirashi

3

Ndue Gjoni

Mark Ndoci

Marash Nika

Mirash Shytani

4

Gjon Ndoka

Ndoc Mirashi

Nikë Lulçi

Shytan Pali

5

Ndokë Leci

Mirash Kola

Lulç Pali

6

Lec Meshi

Kolë Ndoka

Pal Ndreu

7

Mesh Buxha

8

Buxh Ndreu

9

Ndre Pepa

10

Pep Gjoli

11

Gjol Suma

Ndre Meshi

180

Pjetër Bala

Nikë Leka Lekë Ndou

7

Pepë Buxha

Bal Ndou

8

Buxh Ndreu

Ndue Deda

9

Ndre Pepa

Dedë Cama

10

Pepë Gjoli

Camë Deda

11

Gjol Suma

Dedë Pepa

12

Pepë Buxha

13

Buxhë Ndreu

14

Ndre Pepa

15

Pepë Gjoli

16

Gjol Suma

Zef Ndoci

Gjon Pepa

Ndoc Leka

Pepë Nika

Fran Mirashi

Alfred Nikolla

Pal Marku

Gjelosh Lulashi

2

Mirash Prela

Nikollë Deda

Mark Lazri

Lulash Gjoni

3

Prelë Ndoka

Dedë Lushi

Lazer Pali

Gjon Ndreu

4

Ndokë Mirashi

Lush Zefi

Pal Mhilli

Ndre Gjoni

5

Mirash Prela

Zef Gjoni

Mhill Gjoni

6

Prelë Vuksani

Gjon Preka

7

Vuksan Deda

Prek Pali

8

Dedë Pepa

Pal Peprri Pepërr Deda

FSHATI NDREAJ

1

Sokol Çuni

Ndue Pali

Pjeter Ndoci

Aleks Gjergji

Prekë Pashku

2

Çun Sokoli

Pal Marashi

Ndoc Pjetra

Gjergj Zefi

Pashko Gjoni

Trungu gjeneologjik i lagjes Mekshaj është ndertuar sipas të dhënave të Zef Prekë Arës dhe Zef Ndue Temelit. Gjeneologjinë e hollsishme të fshtit Pepaj do ta gjeni tek libri Balec Ndou Prisi Djelmisë së Shoshit bot i vitit 2008.

Prelë Milani

Pjeter Mhilli

Kolë Binaku

9

VLLAZIA BULOSHAJ8 (Bulosh Ndre Buxha) Gjenealogjia e familjeve të Deli Marash Fushës Lulash Gjelosh Ashtës, Koker Kolës dhe Dodë Nikë Sukës

Gjenealogjia e familjeve të Sokol Çunit - Marash Kolë Shkëmbit- Ndoc Mhill Currit - Zef Ndoc Pyllës - Gjon Pepë Ashtës

7

Lekë Nika

Dedë Pepa

1

GJENEOLOGJIA E FSHATIT PEPAJ7 (Pep- Buxhë- Ndreu)

6

Marash Kola

Gjenealogjia e familjeve të Ndokë Mirashit - Lush Zef Pyllës- Lazer Pal Dushkut - Lulash Gjon Fushës

Gjenealogjia e familjeve të Ndue Gjon Temelit - Mark Ndoc Guralecit-Marash Nikë Malit dhe Dedë Mirash Shytanit 1

Binak Pjetra

6

4

Gjenealogjia e familjeve të Prekë Ujkë Arës - Kolë Nikë Malit dhe Fran Zef Mollzatit 1

5

Kolë Marashi Marash Germuci Germuc Deda

8

1

Vuksan Toma

Kastriot Ndreka

Aleks Ndoci

Sokol Pali

2

Tomë Zefi

Ndrekë Gjini

Ndoc Deda

Pal Kokrri

3

Zef Delia

Gjin Marku

Dedë Lulashi

Koker Kola

Gjin Nikolla Nikollë Gjoka Gjokë Doda

Gjeneologjia e vllaznisë Buloshaj u ndertua sipas të dhenave të Tomë Zef Fushës, Pashko Nikë Sukës dhe Vat Martin Gurit

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

181


4

Deli Marashi

5

Marash Kola

Lulash Gjeloshi Gjelosh Kola

6

Kol Prela

Kole Prela

7

Prelë Pepa

8

Pep Ndrekali

11

Ndrekal Buloshi Bulosh Ndreu Ndre Buxha

12

Buxh Ndreu

13

Ndre Pepa

14

Pep Gjoli

15

Gjol Suma

9 10

Mark Delia

Kolë Marashi Marash Kola

Dodë Nika Nikë Deda Dedë Ndou Ndue Vata Vatë Ndrekali

Sadik Gjergji

Gerald Toma

Berti Sokoli

Pjeter Deda

Fatmir Gjergji

2

Gjergj Martini

Tomë Lazri

Sokol Prela

Ded Vuksani

Gjergj Vata

3

Martin Pjetra

Lazer Ndoka

Prelë Nika

Vuksan Gjela

Vat Gjela

4

Pjeter Mirashi

Ndokë Mirashi

Nikë Deda

5

Mirash Deda

6

Dedë Ndou

7

Ndue Vata

8

Vat Ndrekali Ndrekal Buloshi Bulosh Ndreu

1

Gjel Deda

Gjenealogjia e familjeve të Lulash Pjetrës Kullës - Mirash Mëhill KullësKolë Ndue Kodrës - Nikë Vuksan Vuksanit

9

182

Zef Marku

Ndue Pali

Mark Meshi

Pal Marku

8

Martin Pera

Mesh Pali

9

Pera Pali

10

Palush Ndreu

11

Ndre Buxha

12

Buxh Ndreu

13

Ndre Pepa

14

Pep Gjoli

15

Gjol Suma

Fatmir Deda

Lekë Gjeloshi

Sokol Martini

Gjin Leka

Paulin Gjoni

Mirash Lushi

2

Martin Preka

Lekë Marashi

Gjon Zefi

Lush Deda

3

Prekë Sokoli

Marash Mhilli

Zef Kola

Dedë Mirashi

4

Sokol Staka

Mhill Pjetra

Kolë Mhilli

Mirash Ndou

5

Stak Pjetra

6

Pjeter Ndou

7

Ndue Mala

8

Mal Deda

9

Dedë Ndreu

10

Ndre Buxha

11

Buxh Ndreu

12

Ndre Pepa

13

Pep Gjoli

14

Gjol Suma

Gjenealogjia e familjes së Pjetër Balës - Nikë Gjon Gurit Tomë Pjetrushit

VLLAZNIA PALUSHAJ9 (Palush- Ndre- Buxha)

1

Hic Marku

Nikë Martini

1

1

10

Vuk Nika

7

VLLAZNIA DEDËNDREAJ10 (Dedë Ndre Buxha) Gjenealogjia e shtëpisë së Sokol Stakë Bregut- Marash Mhill Verrit, Kol Mhill Krypës - Lush Dedë Sukës -

Gjenealogjia e familjve të Martin Pjetër Gurit- Lazer Ndokës Prelë Nikë Sukës -Vuksan Gjelë Lejthisë

9

6

1

Arben Zefi

Klodjan Nikolini

Tonin Toma

2

Zef Pjetra

Nikolin Gjoni

Tomë Pjetrushi

Zef Sokoli

3

Pjetër Bala

Gjon Nika

Pjetrush Ndou Ndue Gjoni

2

Mark Pjetra

Dedë Gjergji

Gjelosh Nika

Sokol Kola

4

Bal Leka

Nikë Gjoni

3

Pjetër Lulashi

Gjergj Mirashi

Nikë Vuksani

Kolë Ndou

5

Lekë Marashi

Gjon Ndou

4

Lulash Pjetra

Mirash Mhilli

Vuksan Vata

Ndue Pjetrushi

6

Marash Mhilli

Ndue Mala

5

Pjeter Vuka

Mhill Vuka

Vat Hici

Pjetrush Ndoja

7

Mhill Mala

Gjeneologjia e vllaznisë Palushaj u ndertua sipas të dhënave të Marash Pjeter Kullës 107 vjeçar, Gjelosh NikëVuksanit, Kolë Ndue Kodrës, dhe Gjergj Mirash Kullës

Prelë Milani

10

Gjeneologja e vllaznisë Dedëndreaj u ndertua sipas të dhënave të Gjon Nikë Gurit, Pal Prekë Bregut dhe Zef Pjetër Lisit

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

183


VLLAZNIA E LEKOÇ (Lekë )NDREUT11 Gjenealogjia shtëpisë së Sokol Marashit (Logut)

1

Eduart Jaku

Kolë Prela

Markos Valentini

1

Edison Gjovalin Logu

2

Jak Mhilli

Prelë Zefi

Valentin Marku

2

Gjovalin Deda

3

Mhill Kokrri

Zef Gjoni

Mark Pali

3

Dedë Sokoli

4

Kokër Bala

Gjon Prela

Pal Marku

4

Sokol Marashi

5

Balë Prela

Mark Sokoli

5

Marash Dodi

6

Prel Pjetra

Sokol Pali

6

Dodë Ivani

7

Pjeter Cali

7

Ivan Leka

8

Cal Nika

8

Lekë( Lekoç)Ndreu - vellaji Buloshit, Palushit Dedës dhe Gjekës

9

Nikë Pali

9

Ndre Buxha

10

Pal Leka

10

Buxh Ndreu

11

Lekë Nika

11

Ndre Pepa

12

Nikë Pepa

12

Pep Gjoli

13

Pep Gjoli

13

Gjol Suma

14

Gjol Suma

PALAJ (Pal- Pepë - Gjoli)

Gjenealogjia e familjes së Kolë Deli Kullës - Lulash Prekës Vatë Gjeloshit - Mirash Ndue Micit - Nikë Mëhillit

VLLAZNIA LEKNIKAJ12 Gjenealogjia e familjeve të Nikë Vuksanit Gjon Nikës Pjeter Mark Plepit

11 12

184

Gjenealogjia e familjeve të Mhill Kokërr Ahit - Zef Gjonit Pal Mark Gurit

1

Nikë Vuksani

Kreshnik Nikolla

Sokol Martini

2

Vuksan Nika

Nikoll Pjetra

Martin Gjoni

3

Nikë Lula

Pjetër Marku

Gjon Nika

4

Lul Pjetra

Mark Gjoni

Nikë Pali

5

Pjeter Cali

Gjon Prela

Pal Vata

6

Cal Nika

Prelë Pjetra

Vat Pera

7

Nikë Pali

8

Pal Leka

9

Lekë Nika

10

Nikë Pali

11

Pal Pepa

12

Pep Gjoli

13

Gjol Suma

Pera Pali

1

Alfons Leka

Mark Lulashi

Gëzim Sokoli

Skender Pali

Prek Mhilli

2

Lekë Frani

Lulash Preka

Sokol Vata

Pal Mirashi

Mhill Nika

3

Fran Kola

Prekë Toma

Vat Gjeloshi

Mirash Ndoja

Nikë Mhilli

4

Kolë Delia

Tomë Kola

Gjelosh Gjoka

Ndue Mici

Mhill Mici

5

Deli Pjetrushi

Gjokë Preka

Mic Doshi

6

Pjetër Kola

7

Kolë Preka

8

Prekë Ndou

9

Ndue Marashi

10

Marash Pali

11

Pal Leka

12

Lekë Nika

13

Nikë Pali

14

Pal Pepa

15

Pep Gjoli

16

Gjol Suma

Dosh Preka

Gjeneologjia e vllaznië së Lekoçaj u tregua nga, Gjovalin Dedë Logu dhe Shkurte Sokol Logu 85 vjeç Gjeneologjia e vllaznisë Leknikaj u ndertua sipas të dhënave të Martin Gjon Guralecit, Fran Kolë Kullës, Nikollë Pjetër Plepit, Frrok Nikë Botës, Pal Mhill Kodrës dhe Prelë Zef Ahit

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

185


VLLAZNIA NDRENIKAJ13

VLLAZNIA GJINESHAJ14

Gjenealogjia e familjeve të Mark Kolë Çezmës, Dodë Prelë Botës Zef Ndoc Kodrës - Zef Koker Ahit dhe Pal Gjon Thepit (Kelanajt)

Gjenealogjia e familjes së Hilë Grimcit - Mark Mhillit, Kolë Mirashit, Pal Mëhillit - Dedë Markut

Zef Toma

Marjan Pali

Klodjan Prela

Pllumb Lulashi

2

Eduart Gjergji Gjergj Prela

Tomë Nika

Pal Mhilli

Prelë Zefi

Lulash Pali

3

Prelë Marku

Nikë Doda

Mhill Zefi

Zef Kokrri

Pal Gjoni

4

Mark Kola

Dodë Prela

Zef Ndoci

Kokërr Kola

Gjon Mala

5

Kolë Vata

Prelë Pjetra

Ndoc Koçi

Kolë Koçi

Mal Koçi

6

Pjetër Gega

Koç Kelani

8

Vat Marashi Marash Marku Mark Kola

Kelan Marashi

9

Kolë Ndreu

Marash Staka

10

Ndre Nika

11

1

1

Zef Ndoja

Lazer Pali

Gëzim Deda

2

Gjergj Hila

Mhill Marku

Ndue Kola

Pal Mhilli

Dedë Marku

Hilë Grimci

Kolë Mirashi

Mhill Ndreu

Mark Nika

4

Grimc Ndreu

Mirash Ndoshi

Ndre Lulashi

Nikë Marku

5

Ndre Papa

Mark Mhilli Mhill Dedushi Dedush Ndoja

6

Pap Nika

Ndue Nika

7

Nikë Pali

Ndre Ujka

8

Pal Gjoni

Ujkë Ndreu

9

Gjon Pepa

Ndre Pepa

10

Pep Gjini

Stakë Ndreu

11

Gjin Nika

Nikë Pali

Ndre Nika

12

Nikë Pali

12

Pal Pepa

Nikë Pali

13

Pal Pepa

13

Pepë Gjoli

Pal Pepa

14

Pep Gjoli

14

Gjol Suma

Pep Gjoli

15

Gjol Suma

15

Gegë Kelani

Gjol Suma

Ndosh Lulashi Lulash Ndreu

1

Arel Tonini

Arben Pali

Gjin Marku

Petrit Ndoja

2

Tonin Kola

Pal Gjergji

Mark Marashi

Ndue Kola Kolë Palushi

1

Ndue Gjoni

Zef Pali

Ndue Zefi

Dakë Deda

Fran Zefi

3

Kolë Martini

Gjergj Gjoni

Marash Palushi

2

Gjon Kola

Pal Ndoci

Zef Nika

Dedë Mhilli

Zef Mala

4

Martin Zefi

Gjon Nika

Palush Kola

3

Kolë Lulashi

Ndoc Mhilli

Nikë Lushi

Mhill Nika

5

Zef Pali

Kolë Ndou

4

Lulash Bala

Mhill Pjetra

Lush Gjeloshi

Nikë Mala

6

Pal Nika

Ndue Leka

5

Bal Gjoni

Pjetër Gjoni

Gjelosh Mala

7

Nikë Lulashi

Lekë Martini

6

Gjon Ndou

Malë Toni

8

Lulash Marashi

Martin Marku

7

Ndue Gjoni

Ton Curri

11

Marash Prela

Pjetrush Ndou

8

Gjon Ndreu

Curr Ndreu

12

Prelë Keka

Ndue Martini

9

Ndre Nika

13

Kekë Cama

Martin Leka

14

Camë Leka

Lekë Pjetra

15

Lekë Pepa

Pjetër Vata

16

Pep Gjoli

Vat Leka

17

Gjol Suma

14 Gjeneologjia e vllaznisë Ndrenikaj u ndertua sipas të dhënave të Kolë Lulash Fikut dhe Gjergj Prelë Çezmës

Prelë Milani

Mark Lulashi

HAPSTËNA15 - VLLAZNIA LEKËPEPAJ (Lekë -Pepë -Gjoli)

Gjenealogjia e Familjeve të Lulash Balë Fikut - Ndoc Mhillit dhe Nikë Lushit - Dedë Mhillit

186

Ndue Mhilli

3

7

13

Sandër Gjergji

15

2

Gjeneologjia e vllaznisë Gjineshaj u ndertua sipas te dhënave Kolë Mirash Fushës dhe Gjergj Hilë Geshtenjës Gjeneologjia e vllaznisë Lekpepaj u ndertua sipas të dhenave të Gjokë Gjergj Arës, Ndue Kolë Rreshpës dhe Mark Marash Podit

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

187


VLLAZNIA PREÇAJ16 (Preç- Gjol -Suma)

VLLAZNIA E PAL MARKUT

Gjenealogjia e familjeve të Lulash Gjon Pusit - Martin Ndokë Ftonit - Kolë Vatës - Mhill Kolës Sukës - Gjon Ndoc Livadhit dhe Ndue Pjetër Kronit.

Gjenealogjia e familjes së Nikë Gjelosh Kodrës dhe Nikë Markut

Gëzim Kola Kolë Mhilli

Mirash Ndoja Ndue Pjetra Pjeter Toni

1

Dori Marku

Gjovalin Vata

Kol Vata

2

Mark Lulashi

Vat Martini

Vatë Mirashi

3

Lulash Gjoni

Martin Ndoka

Mhill Kola

4

Gjon Ndou

Ndokë Mirashi

Kolë Toni

5

Ndue Mhilli

Mirash Mhilli

6

Mhill Pjetra

7

Pjeter Ndoshi

Ton Mhilli Mhill Gjoni Gjon Ula

8

Ndosh Ula

9

Ul Geci

10

Gec Deda

11

Dedë Preçi

12

Preç Gjoli

13

Gjol Suma

Pllumb Martini Martin Gjoni Gjon Ndoci Ndoc Toni

188

Nikë Marku

2

Lekë Nika

Mark Nika

3

Nikë Gjeloshi

Nikë Gjoni

4

Gjelosh Vata

5

Vatë Daka

6

Dakë Pali

7

Pal Marku

8

Mark Gjoni

9

Gjon Preçi

10

Preç Gjoli

11

Gjol Suma

Gjenealogjia e familjes së Pal Dedë Arës, Gjergj Mark Gurit dhe Gjelosh Lulashit

Gjenealogjia e familjes së Col StakëVreshit - Pal Ndoc Kodrës Dedë Zef Kosterit - Prelë Pëllumb Shpatit

17

Bardhok Lek Kodra

PREÇAJT E GURRËS 18

DARDHA 17(Preçajt e Dardhës) VLLAZNIA E ULË MARKUT

16

1

1

Fatjon Ndoja

Lulash Deda

Marash Pjetra

2

Ndue Pali

Dedë Gjeloshi

Pjeter Gjergji

3

Palë Deda

Gjelosh Lulashi

Gjergj Marku

Lulash Ndou

Mark Lulashi

4

Dedë Ndou

1

Gjovalin Zefi

Pal Ndoci

Anton Gjoni

Pllumb Gjergji

5

Ndue Pjetra

2

Zef Coli

Ndoc Mirashi

Gjon Deda

Gjergj Prela

6

Pjeter Preka

3

Col Staka

Mirash Gjoni

Dedë Zefi

Prelë Pllumbi

7

Prekë Ujka

4

Stakë Ndoci

Zef Prenashi

Pllumb Prenashi

8

Ujkë Prenashi

5

Ndoc Gjoni

Prenash Hasa

9

Prenash Preçi

6

Gjon Hasa

10

Preç Gjoli

7

Hasë Ula

11

Gjol Suma

8

Ulë Marku

9

Mark Gjoni

10

Gjon Preçi

11

Preç Gjoli

12

Gjol Suma

Gjeneologjia e Preçajve te Koder Shlliut u tregua sipas të dhënave të Mark Lulash Pusit, Gjergj Pjeter Kronit, Kolë Mhill Sukës dhe Vatë Martin Ftonit Gjeneologja e fshatit Dardhë u ndertua sipas të dhenave të Gjon Dedë Kosterit, Pal Ndoc Kodrës, dhe Lekë Nikë Kodrës

Prelë Milani

18

Gjeneologjia e Preçajve te Gurrës u ndertua sipas te dhenave të Kolë Mark Gurit dhe Ndue Pal Arës

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

189


ÇILKOKU & NDREGJINAJ19 (Gjin- Gjol- Suma) NDREGJINAJT. VLLAZNIA KOLË-NDRE GJINIT Gjenealogjia e familjes së Mhill Lulash Kodrës dhe Zef Shoshit

Nikë Lulashi

5

Prekë Ndou

Sokol Kola

Lulash Vata

6

Ndue Martini

Kolë Vata

Martin Gjoka

Vatë Papa Pap Gjoka

Amarildo Kolë Kodra

Gjergj Zef Shoshi

2

Kolë Marashi

Zef Pashku - Shoshi

8

Gjokë Prela

9

Prelë Vata

10

Vat Ndreu

3

Marash Mhilli

Pashko Zefi

4

Mhill Lulashi

Zef Kola Kolë Ndoka

5

Lulash Gjoni

11

Ndre Gjini

6

Gjon Ndoka

12

Gjin Gjoli

7

Ndokë Ula

13

Gjol Suma

8

Ulë Pepa

9

Pep Gjergji

10

Gjergj Kola

11

Kolë Ndreu

12

Ndre Gjini

13

Gjin Gjoli

14

Gjol Suma

Gjenealogjia e familjes së Prekë Gjelosh Arrës - Kolë Vukë VerritGjergj Pal Guri - Gjon Ndoc Gështejë 1

1

Gjovalin Gjergji

Vlad Deda

Mark Ndoja

Nikollë Vata

2

Gjergj Marku

Dedë Zefi

Ndue Zefi

Vatë Cumli

3

Mark Delia

Zef Luci

Zef Caci

Cumel Vata

4

Deli Deda

Luc Marku

Cac Staka

Vatë Martini

5

Dedë Pjetra

Mark Pjetra

Stakë Martini

6

Pjetër Kola

7

Kolë Ndreu

8

Ndre Gjini

Martin Kola

1

Klaudio Daka

Nikë Sokoli

Kol Ndou

Ndokë Gjeloshi

2

Dakë Kola

Sokol Mirashi

Ndue Pjetra

Gjelosh Marku

3

Kolë Gjoni

Mirash Ndou

Pjeter Nika

Mark Lulashi

Gjeneologjia e Ndregjinajve u ndertua sipas të dhenave të Marash Mhill Kodrës, Zef Deli Koçekut dhe Kolë Dedë Kodrës Gjeneologjia e Çilkokut u ndertua sipas të dhenave të Kolë Gjon Çezmës, Ndue Kolë Verrit, dhe Martin Prekë Arrës

Prelë Milani

Gentjan Martini

Petrit Frani

Marjan Pali

Dionis Tonini

2

Martin Preka

Fran Kola

Pal Gjergji

Tonin Gjoni

3

Prekë Gjeloshi

Kolë Vuka

Gjergj Pali

Gjon Ndoci

4

Gjelosh Nika

Vukë Nika

Pal Marku

Ndoc Mala

Mark Vuksani

Mal Vuksani

5

NikëVuksani

6

Vuksan Marku

7

Mark Deda

8

Dedë Prela

9

Prelë Vata

10

Vat Ndreu

11

Ndre Gjini

12

Gjin Gjoli

13

Gjol Suma

Gjenealogjia e Familjeve të Mark Zef Gurit - Vat Mirashit, Dedë Qerim Guri - Lulash Stakë Guri

Gjenealogjia e familjeve të Ndre Prekë Çezmës Mirash Ndue Rajës - Pjetër Nikë Arës - Gjelosh Mark Rrgallës

190

Ndue Sokoli.3

1

ÇILKOKU20 VLLAZNIA E VATË NDREGJINIT

20

Gjon Preka

7

Gjenalogjia e familjes së Mark Deli Shkembi, Zef Luc Kroni, Zef Cacit dhe Vatë Cumël Vatës

19

4

1

Prelë Marku

2

Mark Zefi

Sokol Vata

Gjergj Marku

Silvjo Gjini

3

Zef Marku

Vatë Mirashi

Dedë Qerimi

Gjin Zefi

4

Mark Kola

Mirash Gjoni

Qerim Deda

Zef Lulashi

5

Kolë Gjoni

Gjon Ndoka

Dedë Vuksani

Lulash Staka

6

Gjon Ula

Ndokë Vata

Vuksan Marku

Stakë Ndoja

7

Ulë Marashi

Vatë Gjoni

Mark Deda

Mark Deda

Ndue Gjoka

8

Marash Vata

Dedë Prela

Gjokë Deda

9

Vat Ndreu

Prelë Vata

10

Ndre Gjini

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

191


11

Gjin Gjoli

10

Mustafë Hysa

12

Gjol Suma

11

Hysë Mema

12

Mëmë Pepa

13

Pepë Suma

Gjenalogjia e familjes së Vat Marashit - Pjeter Gjergj Palit Zef Ndre Thepit 1

Ndue Vata

Gjin Pjetra

Marash Ndoja

2

Vat Marashi

Pjeter Gjergji

Ndue Zefi

3

Marash Vata

Gjergj Pali

Zef Ndreu

4

Vat Cama

Pal Vuksani

Ndre Deda

5

Camë Deda

VLLAZNIA DEMAJ (Demë Mustafa-Hysa) - Gjytetëza Gjenealogjia e shtëpisë së Bal Demës -Lulash Sokol Sokoli Dedë Lush Fiku - Balë Mark Milani 1

Sokol Ndoja

Pjeter Kola

Albert Zefi

Klodjan Prela

Vuksan Marku

2

Ndue Lulashi

Kolë Marashi

Zef Martini

Prelë Marku

Mark Deda

3

Lulash Sokoli

Marash Vogli

Martin Deda

Mark Bala

Vogël Ujka

Dedë Lushi

Bal Marku

6

Dedë Prela

7

Prelë Vata

4

Sokol Ujka

8

Vat Ndreu

5

Ujkë Lulashi

Lush Gjeloshi

Mark Milani

9

Ndre Gjini

6

Lulash Bala

Gjelosh Lulashi

Milan Çuni

10

Gjin Gjoli

7

Bal Dema

Çun Mark

11

Gjol Suma

8

Demë Mustafa

Mark Bala

9

Mustafë Hysa

PEPSUMAJT: Gjinia Memiaj (më e madhja e Pepsumajve) • Hysë Mema • Vukë Mema • Kokë Mema

Mustafaj - Mustafë Hysë Mema Vukaçë Kokaj

21

192

1

Dedë Gjon -Vojvoda

Valentin Gjergj Bungu

Dedë Ndoc Ahiri

2

Gjon Lulashi

Gjergj Pali

Ndoc Marashi

3

Lulash Vuksani

Pal

Zefi

Marash Marku

4

Vuksan Leka

Zef

Prela

Mark Alia

5

Lekë Prela

Prelë Mirashi

6

Prelë Alia

Mirash Gjoni

7

Ali Marku

Gjon Alia

8

Mark Deda

9

Dedë Mustafa

21

Gjeneologja e fshatit Qytetza(Pepsumaj) ështe ndertuar sipas te dhenave të Bal Mark Milanit 85 vjeçar, Lulash Vuksan Vojvodës 85 vjeç, Zef Marash Sukanit, 70 vjeç Lulash Sokol Uranit 85 vjeç Mhill Nikë Lamit 80 vjeç dhe Dedë Lush Fikut 95 vjeç

Prelë Milani

Hysë Mema

11

Memë Pepa

12

Pep Suma

Gjenalogjia shtëpisë së Marash Demës: Zef Marash Sukanit - Ndue Sokol Shpatinës - Kol Prelë Gjokës

GJYTETËZA & MOLLË Barku i Mustafajve VLLAZNIA ALIAJ (Dedë Mustafa - Hysa) - Gjytetëza Gjenealogjia e shtëpisë së Ali Markut: Lulash Vuksan Vojvodës - Pal Zef Bungut - Dedë Ndoc Ahirit

10

1

Steljo Nikolla

Klodjan Mikeli

Kolë Prela

2

Nikollë Frani

Mikel Gjoni

Prelë Gjoka

3

Fran Zefi

Gjon Ndoja

Gjokë Vata

4

Zef Marashi

Ndue Sokoli

5

Marash Sokoli

6

Sokol Marashi

7

Marash Vata

8

Vat Martini

9

Martin Marashi

10

Marash Dema

11

Demë Mustafa

12

Mustafë Hysa

13

Hysë Mema

14

Memë Pepa

15

Pepë Suma

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

193


Gjenealogjia e Shtëpisë e Gjol Demës(Demaj) dhe Shtëpisë Sokol Kolës i vllaznisë Hajdaraj (sot pa trashigimtar në linjën mashkullore) 1

Mark Mhilli 1890

Gjokë Luli 1883-1962

Kolë e Lulash Gjoni

Sokol Kola (Hajdaraj)

2

Mhill Pjetra

Lul Ndou

Gjon Deda

Kolë Ndou

3

Pjeter Deda

Ndue Deda

4

Dedë Gjoni

Kolë Hajdari

5

Gjon Dema

Hajdar Ndou

6

Demë Mustafa

Ndue Vuka

VLLAZNIA ULÇAJ ( Ulë-Mustasfë -Hysa) - Mollë Gjenealogjia e Familjes e Zef Lush Gurinit - Shan Bibë Gurinit Gjergj Ujkës -Bal Pjetrës-Mhill Kolës 1

Ndue Kola

7

Lekë Gjeloshi

Kristjan Ndoja

Ben Rroku

194

Kol Prela

Gjon Shani

Zef Gjergji

Pjetër Bala

Shan Biba

Gjergj Ujka

Bal Leka

4

Lush Biba

Ujkë Leka

5

Bib Doda

Lekë Marku Mark Nika

8

Nikë Ula

9

Ulë Mustafa

10

Mustafë Hysa

Sokol Halili

11

Hysë Mema Memë Pepa Pepë Suma

2

Gjelosh Marku

Ndue Deda

Rrok Toma

Halil Frani

12

3

Mark Ndoshi

Dedë Kola

Tomë Kaceli

Fran Marku

13

4

Ndosh Lulashi

Kol Deda

Kacel Mhilli

Mark Ndou

5

Lulash Daka

Dedë Cama

Mhill Pjetra

Ndue Dedoshi

6

Dakë Lulashi

Camë Daka

Pjeter Jaku

Dedosh Jaku

7

Gjenealogjia e familjes së Nikë Pal Rrasarit e Mark Dedushit 1

Nikë Pali

Marketin Deda

Lulash Jaku

2

Palë Nika

Dedë Marku

8

Jak Vaka

3

Nikë Pali

Mark Dedushi

9

Vak Sula

4

Pal Vata

Dedush Ndoci

10

Sulë Mustafa

5

Vat Prela

Ndoc Leka

11

Mustafë Hysa

6

Prelë Nika

Lek Marku

12

Hysë Mema

7

Nikë Ula

Mark Nika

13

Memë Pepa

8

Ulë Mustafa

14

Pep Suma

8

Mustafë Hysa

10

Hysë Mema

11

Memë Pepa

12

Pepë Suma

1

Tonin Vata

Zef Kola

Agustin Mhilli

Ndue Kola

2

Vat Marku

Kolë Zefi

Mhill Pjetra

Kolë Marku

3

Mark Luleci

Zef Marku

Pjetër Zogu

4

Lulec Gjeloshi

Mark Vata

Zog Mala

1

Endrik Zef Geshtenja

5

Gjelosh Vata

Mal Vata

2

Zef Marku

6

Vatë Jaku

Vat Jaku

3

Mark Lulashi

4

Lulash Ndoci

5

Ndoc Kola

Prelë Milani

Mhill Kola

Dedë Zefi

Dodë Prela

Gjeneologjia e fshatit Mollë u ndërtua sipas të dhënave të Mark Lulec Qarricës 75 vjeç , Ndoc Gjergjit, Kolë Zef Kodrarit, Gjon Nikë Rasarit, Tomë Kolë Rrushinit dhe Gjelosh Mark Krenikut .

Bal Pjetra

Zef Lushi

Prelë Nika

Gjenealogjia e familjeve të Lulec Gjelosh Qarricës Pjetër Zog Livadhit - Zef Mark Kodrarit- Ndue Kolës

22

Sentiljan Zefi

2

6

1-VLLAZNIA JAKAJ (Sulë - Mustafë - Hysa) - Mollë22 Gjenealogjia e shtëpisë Nosh Lulash Krenikut -Kol Dedë RrushinitKacel Mhilli Fushazit dhe Mark Ndou Shkollarit

Mark Gjoni

3

7

Vukë Mustafa

1

Pavlo Deda

VLLAZNIA NDRESHAJ 23 (Ndre- Osman -Hysa) Gjytetëza Gjenealogjia e familjes së Lulash Ndoc Geshtenjes

23

Gjeneologjia e vllaznisë Ndreshaj u ndertua sipast të dhenave të Kolë Lulash Geshtenjës dhe Tomë Lulash Gështenjës

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

195


6

Kolë Prendi

11

Memë Pepa

7

Prendash Ndresha

12

Pepë Suma

8 10

Ndershë Ozmani Ozman Hysa -Vëllau i Mustaf Hysës(Pepsumaj +Mollë) Hysë Mema

11

Memë Pepa

12

Pepë Suma

9

VLLAZNIA KOKAJ.25 (Kokë -Memë -Pepa) Gjenealogjia e shtëpisë Grimc Ndout (Kolë Micani- Zef MicaniDedë Ndrethi) 1

Grimc Ndou

Kolë Beni

Miri Pali

Ndue Deda

2

Ndue Lulashi

Ben Gjeloshi

Pal Marashi

Dedë Ndrethi

3

Gjelosh Kola

Marash Zefi

Ndre Marku

4

Kolë Micani

Zef Micani

Mark Lulashi

5

Mican Vuksani

6

Vuksan Lulashi

7

Lulash Ujka

8

Ujkë Prela

9

Prelë Vata

10

Vatë Geci

11

Gec Koka

12

Kok Mema

13

Memë Pepa

14

Pep Suma

BRASHTA - VLLAZNIA VUKAÇË 24 (Vukë-Mëmë - Pepa) Trungu gjenologjik i familjeve të Mark Dedës - Lulash Ndue Arës - Pal Mirash Prronit 1

Gjin Leka

Zef Pjetra

2

Lekë Ndoci

Pjetër Lulashi

Gjovalin Marashi Marash Vogli

3

Ndoc Marku

Lulash Ndou

Vogël Mirashi

Kol Pali

4

Mark Deda

Ndue Vata

Mirash Bala

Pal Mirashi

5

Dedë Mirashi

6

Mirash Vata

7

Vat Gjoni

8

Gjon Leka

9

Lekë Prendi

10

Prend Vuka

11

Vuk Mema

12

Mem Pepa

13

Pep Suma

Klevis Mehilli Mhill Kola

Bal Vata

Gjenealogjia e shtëpisë së Prekë Ujkës - Lulash Balë Prronit Ndue Pjetër Arës

Gjenealogjia e familjes së Prelë Pepë Kronit - Marash Cel Lamit Zef Ndocit dhe Zef Lekës

24

196

1

Prelë Kola

Agim Deda

Zef Ndoci

Mitër Zefi

2

Kolë Prela

Dedë Marashi

Ndoc Gjoni

Zef Leka

3

Prelë Pepa

Marash Celi

Gjon Mala

Lekë Preka

4

Pep Çuni

Cel Ndou

Prekë Leka

5

Çun Basha

Ndue Sokoli

Lekë Nika

6

Bash Prela

Sokol Mala

Nikë Deda

7

Prelë Deda

Mal Ndreshi

8

Dedë Ndreu

Ndre Deda

9

Ndre Vuka

10

Vukë Mema

Gjeneologja e vllaznisë Vukaç u ndertua sipas të dhenave të Lekë Ndocit, Dedë Marash Lamit dhe Kolë Prelë Kronit

Prelë Milani

25

1

Paulin Doda

Kujtim Coci

Viktor Martini

2

Dodë Preka

Coc Lulashi

Martin Kola

3

Prekë Ujka

Lulash Bala

Kolë Ndou

4

Ujkë Hasani

Bal Pepa

Ndue Pjetra

5

Hasan Pepa

Pepë Martini

Pjeter Deda

6

Pepë Martini

7

Martin Prela

8

Prelë Martini

9

Martin Vata

10

Vatë Geci

11

Gec Koka

12

Kok Mëma

13

Memë Pepa

14

Pepë Suma

Dedë Martini

Gjeneologjia e Vllaznisë Kokaj u ndertua sipas të dhënave të Ndrekë Dedë Gurit, Ndue Lulash Rrethit dhe Martin Marash Kolës

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

197


Gjenealogjia e familjes së Dedë Mëhill Gurit - Pjetër Bubit Mal Preç Rrethit 1

Dedë Lini

Pjeter Bubi

Nikolin Gjini

2

Lin Deda

Bub Kola

Gjin Zefi

3

Dedë Mhilli

Zef Nika

4

Mhill Kola

Nikë Lulashi

5

Kolë Nika

Lulash Preçi

6

Nikë Martini

Preç Mala

7

Martin Prela

Mal Ujka

8

Prelë Vata

Ujkë Prela

9

Vatë Geci

10

Gec Koka

11

Kokë Mema

12

Memë Pepa

13

Pep Suma

3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Ardian Sokoli

Enrik Tonini

Marjan Martini

2

Sokol Marashi

Tonin Lushi

Martin Gjoni

3

Marash Pali

Lush Mhilli

Gjon Marashi

4

Pal Coli

Mhill Marashi

5

Col Delia

Marash Pjetrushi

6

Deli Pjetrushi

7

Pjetrush Ndoja

8

Ndue Gjoka

9

Gjokë Ula

10

Ul Kola

198

11

Kolë Ndreu

12

Ndre Vasha

13

Vash Pepa

14

Pep Suma

1

Agustin Kola Kolë Ndoja

Prek Sokoli Sokol Nika

Eltjon Nika Nikë Zefi

Gjeneologjia e vllaznisë Ndrevashaj u ndertua sipas të dhënave Dedë Gjon Marashit, Lulash Prekë Oborrit, Marash Pal Kodrës , Zef Kolë Paçit dhe Kolë Ndue Ndrevashajt

Prelë Milani

Zef Kola Kolë Bala Balë Prela4 Prelë Bala Bal Vata Vatë Papa Pap Ndreu

Agustin Pali Pal Mhilli Mhill Marku Mark Ndou Ndue Mala Mal Toni Ton Malota Malotë Uka Ukë Ndreu Ndre Vasha Vashë Pepa Pepe Suma

Martin Kola Kol Lulashi Lulash Sokoli Sokol Mala

Gjin Marku Mark Gjoni Gjon Ndou Ndue Lulashi Lulash Ndou Ndue Gjoni Gjon Gjeka Gjeke Ndreu

Gjenealogjia e familjeve Nikë Lushit -Mark Dedë dhe Zef Gjonit

Trungu gjenealogjik i familjes së Lulash Prekë Oborrit Marash Keqan Ndrevashës - Prekë Sokol Ndrevashës dhe Kolë Balë Paçit

26

Nikë Alia

Gjenealogjia e familjes së Mark Ndue Malotës - Lulash Sokolit dhe Mark Gjon Rrahit

1

Kristjan Gjeloshi Gjelosh Lulashi

Ndue Marashi Marash Keqani Keqan Hyseni Hysen Alia Ali Marku Mark Kola

GJOCAJ 27 VLLAZNIA NDREVASHAJ ( Vashë- Pepë -Suma)

VLLAZNIA NDERVASHAJ 26 (Vashë - Pepë Suma) Trungu gjenetik i familjeve të Deli Pjetrushit dhe Marash Pjetrushit

1 2

Lulash Preka Prekë Lulashi Lulash Shytani Shytan Preka Prekë Nika Nikë Ula5 Ul Kola Kol Ndreu Ndre Vasha Vash Pepa Pep Suma

27

Nikolin Kola

Mark Deda

Gjovalin Deda

2

Kolë Nika

Dedë Kola

Dedë Zefi

3

Nikë Lulashi

Kolë Marku

Zef Gjoni

4

Lulash Prela

Mark Preka

Gjon Ujka

5

Prelë Nika

Prekë Uka

Ujkë Nika

6

Nikë Uka

Nikë Preka

7

Uke Marashi

Preke Uka

8

Marash Gjeka

9

Gjek Ndreu

Gjeneologjia e fshatit Gjocaj u ndertue sipas të dhënave të Mëhill Mark Malotës dhe Kolë Gjon Rrahit.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

199


PYLAJ28 & GURI LEKËS ( Pylë- Dedë -Pepa) Gjenealogjia e familjeve të Prelë Tomës- Kolë Hasës dhe Dedë Çobanit

Lulash Dusheli

Pal Marku

Dushel Pali

6

Mark Pepa

Pal Marashi

7

Pepë Ula

Marash Ndou

8

Ulë Pali

Ndue Pali

9

Pal Biba

10

Bibë Pyla

Nderim Ndoci- Rreshpja

Zef Gjergj- Qafza

Kolë Gjoni- Sukullari

2

Ndoc Prela

Gjergj Kola

Gjon Deda

3

Prelë Toma

Kolë Hasa

Dedë Çobani

4

Tom Tushi

Hasë Uka

Çoban Deda

5

Tush Deda

Ukë Deda

6

Dedë Luca

7

Luc Malota

8

Malo Tula

9

Tulë Pali

10

Pal Biba

11

Bibë Pyla

12

Pyl Deda

13

Dedë Pepa

1

Dorjan Gjoni

Sokol Tona

Ndoc Deda

Jurgen Sokoli

14

Pepë Suma

2

Gjon Ndoja

Tona(Lulash) Preka

Dedë Preka

Sokol Ndoci

3

Ndue Zefi

Ndoc Nika

4

Zef Ndoja

Nikë Kola

5

Ndue Gjoni

Kolë Nika

6

Gjon Ndreu

Nikë Mhilli

7

Ndre Pepa

Mhill Martini

8

Pepë Preka

Martin Gjoni

11

Pyl Deda

12

Dedë Pepa

13

Pepë Suma

GURI I LEKËS29 Gjenealogjia e Familjes së Zef Ndojës - Ndoc Dedës - Sokol Tonës të Gurit të Lekës, Nikë Kolë drasatit

1

Kristo Gjovalini

Zef Preka

Marash Nika

3

Gjovalin Shani

Prek Ndoka

Nikë Paloka

Paulin Martini Martin Kola

4

Shan Ndou

Ndokë Mici

Palokë Gjoni

Kolë Filipi

5

Ndue Sololi

Mic Sokoli

Gjon Bushi

Filip Bushi

9

Prekë Uka

Gjon Nika

6

Sokol Delia

Bush Delia

Bush Delia

10

Ukë Pali

Nike Mema

7

Deli Gjoka

11

Pal Biba

Meme Pyla

8

Gjokë Ula

12

Bibe Pyla

Pyl Deda

9

Ulë Pali

13

Pyl Deda

Dede Pepa

10

Pal Biba

14

Dede Pepa

Pep Suma

11

Bibë Pyla

15

Pepe Suma

12

Pyl Deda

13

Dedë Pepa

14

Pepë Suma

PYLOTAJ 30(Ndre-Pepë Suma) Gjenealogjia e familjes së Pal Kolë Arës - Gjelosh Markut Lulash Prekës

Gjenealogjia e familjes së Lulash Mark Geshtenjes Dedë Lulash Shpores

200

Marash Pali

5

1

Gjenealogjia e familjeve të Shan Ndue Lamit - Prekë Ndokë Qetës Nik Palokë Arrës dhe Martin Kolë Fushës

28

4

1

Gjelosh Lulashi

Pal Mëhilli

2

Lulash Marku

Mhill Deda

3

Mark Marashi

Dedë Lulashi

Gjeneologjia e fshatit Pylaj u ndertua sipas të dhënave të Ndoc Prelë Rreshpës, Shan Ndue Lamit dhe Nikollë Ndokë Qetës

Prelë Milani

29 30

1

Sokol Pali

Ndokë Gjeloshi

Tomë Lulashi

Zef Nika

2

Pal Kola

Gjelosh Marku

Lulash Preka

Nikë Vuksani

3

Kolë Rrufeci

Mark Deda

Prekë Deda

Vuksan Marku

Gjenologja e fshatit Guri i Lekës u ndertua sipas dhenave të Zef Ndue Harushës 85 vjeç dhe (Ndoc Nikë Drrasatit i cili thote se nuk eshte i Pylaj por i Memijaj) Gjeneologja e fshatit Pylotaj u ndertua sipas të dhënave të Palë Kolë Arës, Lulash Prekë Arës dhe Gjelosh Mark Arrës

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

201


4

Rrufec Deda

Mark Sokoli

5

Dedë Ndou

Sokol Pali

6

Ndue Martini

Pal Vata

7

Martin Prela

Vatë Prela

8

Prelë Deda

9

Dedë Koci

10

Koc Ndreu

11

Ndre Pepa

12

Pepë Suma

TRuNGu i FiSiT Ë SHOSHiT

SHOSHI GJOL (Gjon )Suma

Pal Nika dhe Gjon Nika janë vëllezrit e At’Çiprian Nikës, martirit të Kishes katolike dhe ish Minister Provincial i Françeskanëve shqiptar në prag të viteve dyzet. 3 - Mark Prela është djali Prelë Sokolit vëlla me Ndue Sokolin, babanë e Mirash Ndue Rajës 4 - Balë Prela kishte edhe dy vëllezer Martin Prelën dhe Sokol Prelën që nuk kanë lenë trashigimtarë 5 - Nikë Ula dhe Gjokë Ula kanë qënë vëllezërit i Tuc Ulës babait të legjendarit Marash Tuci

PEPË SUMA

PEPË GJOLI

MEMË PEPA

PREÇ GJOLI

VASH PEPA

GJIN GJOLI

DEDË PEPA

KOLË GJOLI

NDRE PEPA

2

GJiNiA E GJOl SuMËS: BARKu i GJON pEpËS dHE NiCË pEpËS (Fshatrat Gjoshaj, Nicaj & Gurrë) PEPË GJOLI GJON PEPA

NICË &Nikë

PEPA

MARTIN GJOLI

NDRE PEPA

PAL PEPA

PEC NIKA

GILË MARTINI

KOC PECI

GJON GILA

SIMON KOCI

DELI GJONI

GJON KOCI

BINAK GJONI

MIRAKË KOCI

CAN GJONI

LEKË PEPA

1

PAL GJONI

202

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

203


BARKu i pAl pEpËS dHE lEKË pEpËS (Fshatrat Palaj &Hapstene)

BARKu: i NdRE pEpËS (Fshatrat Celaj,Mekshaj, pepaj &Ndreaj)

GJOL SUMA

GJOL SUMA PEPË GJOLI

PEP GJOLI

NDRE PEPA BUXH NDREU MARTIN BUXHA

pAl pEpA palaj

lEKË pEpA Hapstenë

NIKË PALI

CEL BUXHA

PREKË CELI

VATË LËKA

LEKË NIKA

STAL PREKA PAP PREKA

NDRE NIKA

LEC MESHI

GIIN NIKA

CAMË LEKA

MEXH BUXHA NDRE MESHI PEPË BUXHA BARKu i pREÇ GJOliT

DEDË PEPA GERMUC DEDA

GJOL SUMA

CAMË DEDA

PEPER DEDA

PREÇ GJOLI

VUKSAN DEDA

NDRE BUXHA dEdË pREÇi Koder Shthiut

PALUSH NDREU BULOSH NDREU DEDË NDREU

GEC DEDA

LEKOÇ NDREU GJEKË NDREU

GJON ULA

pRENASH pREÇi

Gurrë

MARK GJONI

ULË GECI

NDOSH ULA

204

GJON pREÇi Dardhë

ULË MARKU

4

PAL MARKU GJON MARKU Gruemirë

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

Prelë Milani

3

205


BARKu i GJiN GJOliT Ndregjinaj & Çilkok

BARKu i MEMË pEpËS & MEMiAJ1

GJOL SUMA

pEpË SuMA

GJIN GJOLI

MEMË pEpA HySË MEMA

NDRE GJINI MuSTAFË HySA

KOLË NDREU Ndregjinajt

Gj t

&

dEMË MuSTAFA

VATë NDREU ÇiIkoku

GJiNiA E pEpË SuMËS pEpË SuMA

VuKË MEMA pRENd VuKA

KOKË MEMA NdRE VuKA

GEC KOKA VAT GECi

dEdË MuSTAFA

pREl VATA

SulË MuSTAFA

MARTiN VATA

ulË MuSTAFA VuKË MuSTAFA MulË MuSTAFA

MEMË pEpA Gjytetza Mollë Brashtë & Vukaçë e Kokaj

VASH pEpA Brashtë & Gjocaj

dEdË pEpA pylaj

NdRE pEpA pylotaj

GJEl MuSTAFA OZMAN HYSA

L l h Nd i ISUF HYSA Mes &Postribë 1

6

206

Prelë Milani

Tre nga djemët e Mustafë Hysës Vukë Mustafa , Mulë Mustafa dhe Gjel Mustafa nuk kanë lënë as një trashigimtarë.

8 Shoshi 7 gjeografia, gjenealogjia, historia

207


BARKu i dEdË pEpËS dHE NdRE pEpËS pylaj &pylotaj

BARKu i NdRE VASHËS Brashtë& Gjocaj PEP SUMA

PEPË SUMA

VASH PEPA

DEDË PEPA

NDRE PEPA

NDRE VASHA

PYL DEDA

KOC NDREU

BIBË PYLA

KOLË NDREU

DEDË KOCI

PAL BIBA

PREL DEDA

ULË KOLA

NIKË ULA Prekë Lulashi

UKË PALI S. Tona & Z. Ndoja

MARTIN PRELA

ULË PALI

VAT PRELA

TUL PALI

GJOKË ULA Pal Coli &Gjon Marashi

NDUE PALI

TUC ULA Marash Tuci MARK KOLA Marash Keqani

MEMË PYLA Shtëpia e N. Kolës

PAPË NDREU Kolë Bala UKË ND REU Ndue Mala & Gjocaj GJEKË NDREU Lush Prela & Gjocaj

10

208

Prelë Milani

9

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

209


Gjeneologjia e familjes së Ndosh Gjolajt prekal

SHTËpiA E lEKË CAMËS KOLË

GJOL

MESH

KOLË

KOLË

NDOKË

DEDË

PJETËR

CAMË

MARTIN

LEKË

DAC

VUKSAN MARK

VATË

KOLË

VUKSAN

PALOKË

LULASH

NDUE

PREKË

NIKOLLË

NOSH

PJETER

ZEF

DEDË GJOKË

MATEO

LAZER

SOKOL

GJERGJ

PJETËR

GJIN

KOLË

TONIN

DAKË

ZEF MËHILL

GJEKË ARBEN

ANGJELIN SOKOL KUJTIM

PAL PRELË MËHILL

GJELOSH VATË ÇUN SOKOL GAC ÇUNI

210

Prelë Milani

11

12 Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

211


Kapitulli IV

F

ISI- BAJRAKU - ORGANIIIMI HIERARLIK

Fisi ka qënë njesia e parë bazë e organizimit të jetës e prodhimit shoqëror. Në kuptimin historik fisi përkufizohet:”Një grup njerëzish me lidhje gjaku, me gjuhë e zakone të njejta, që mbështeteshin në pronën e përbashkët”1. Në kuptimin e mëvonshëm etnografik, fisi përbehej nga një grup njerëzish që rridhnin nga një babë i përbashkët, me doke dhe zakone të njejta që jetonin në një teritor të përbashkët në një ose disa fshatra. Duke lënë menjëanë kuptimin etimologjik të fjalës fis që sipas Joklit rrjedh nga greqishtja, At’Benardin Palaj, etnografi, folkloristi dhe mitologu i madh i maleve shqiptare nënvizon përkufizimin e fjalës fis sipas kanunit:”Fis don me thanë nji tok vllaznish, prej një tate të përbashkët mbrenda një bajraku e nën prijsin e nji bajraktari”2. Fisi dallohej nga dy grupe kryesore tiparesh, ekonomike apo prodhuese. Dhe tiparet shoqërore ideologjike, si mardhënjet e njerëzve njeri me tjetrin të cilat përfshinin kuvendet, ekzogaminë, (ndalimin e martesave brënda fisit), gjakmarrjen,, ndihmën e ndërsjelltë, besën, nderin etj. Në përgjithësi bashkimi i fiseve në Shqipëri ka pasë karakter ideologjik pasi mbizotëronte prona private, prona e përbashkët kishte marrë fund me përjashtim të vendeve të ndonjë pylli ose kullotash të veçanta në bjeshkë, kullota të përbashkëta (ose me re). “Në malet shqiptare nuk ka fis qe të mos ketë legjendën e vet tipike.Sikurse Roma e Remulit dhe e Remit, si Shkodra e tre vëllezërve ilir, ashtu edhe të bijtë e Murr Detit, të Keqit të Malsisë së Madhe e t’Ahmatit në Këlmend, me një fjalë, të gjitha tepricat e fiseve iliro-thrake enden të gjalla në kombin shqiptar; thotë At’Benardin Palaj”3. Për Gjol e Pepë Suma edhe në rastin e zgjatimit në ekstrem (shtimit me të shpejtë të ndonjë vllaznie ) mund të themi saktësisht se ata erdhën në Shosh 15-16 faqe rop më parë. Por duke pas parasysh se akoma kemi dendësisht tre breza që jetojnë bashkë në një familje është e pranueshme të merret mesatarja 13-14 faqe për gjithë Shoshin (pasi brezi i fundit është i sapo lindur, madje një pjesë nuk kanë lindur as në Shosh).Në fiset klasike të maleve të kanusë, në se u ruajtën të forta lidhjet e gjakut, nuk do të thotë se këto lidhje detyrimisht ishin përcaktuese të mardhënjeve shoqërore dhe prodhuese. Institucionet e fisit ishin ngritur mbi bazën 1 2 3

212

-“Fjalori Enciklopedik Shqiptar”, bot 1983, fq.262. -B.Palaj “Visaret e Kombit “vëllim 12, bot.1937, fq.68. -At’.B.Palaj”Visaret e kombit ” po aty.

Prelë Milani

e pronës private, mbi bagëtinë, tokat e puenushme dhe mbi pronën e përbashkët të vllaznive e të fshatrave mbi kullotat. Katundi: Ishte një bashkësi teritoriale bujqësore e blegtorale me kufinj të caktuar brenda fisit-bajrakut.Katundet kishin në përbërjen e tyre disa vllazni dhe vllaznitë nga ana e tyre përbëheshin nga disa shtëpi me lidhje gjaku mes tyre Për shkak të kushteve ekonomike , nevojave tokësore e nga levizjet e brendëshme, në shumë raste katundet kishin vllazni të ndryshme dhe vendbanime jo kompakte, por ishin të gërshetuara njëra me tjetrën. Megjithatë organet drejtuese ngriheshin mbi bazën e vllaznive, prandaj edhe përfaqësimi në organet drejtuese të fisit e më pas të bajrakut bëhej mbi baza fisnore dhe jo teritoriale. Fisi i Shoshit përbëhej nga disa katunde:Ndreaj, Celaj Pepaj, Mekshaj, Gurrë, Dardhë, Nicaj, Çilkok,Ndregjinaj, Gjoshaj, Palaj (katundet e Gjolajve). Pepsumaj, Mollë, Brashtë, Guri Lekës, Pylaj, Pylotaj dhe Gjocaj katundet e (Pepsumajve). Katundi ishte njesia më e vogël vetëqeverisëse fillimisht e fisit pastaj e bajrakut. Katundi ishte një fis në miniaturë. Katundet duke qënë të vendosur në distancë gjeografike larg njeri- tjetrit, fituan autonomi vetqeverisje në raport me fisin ose bajrakun, madje nga ky status ato shpesh edhe rebeloheshin , ndaj autoriteteve qëndrore të fisit. Kështu përshembull, vazhdimisht ka ekzistuar një rivalitet herë i heshtur, herë edhe përmanent mes Buxh Nderajve me Palaj –Nicaj-Çilkok (Përtej Stupes), për rol hegjemon në fis. Mbi bazën e vllaznive të mëdha të katundit formohej “këshilli i pleqve” i cili përbëhej nga krerët e këtyre vllaznive ose pleqtë e parë. Në krye të këshillit të pleqve qëndronte, plaku i parë ose kreu i katundit që përfaqësonte vllazninë e parë në kohën e lulëzimit të fisit kur akoma nuk kishte dalë në skenë institucioni i bajrakut. Detyra e krerëve ose e pleqve trashëgohej gjithmonë në vijë të drejtë linjën mashkullore nga trashëgimtari më i madh në moshë. Krerët në luftë kishin funksionin e drejtuesve luftarak dhe thirreshin krerë, në kohë paqe, ishin zbatues të ligjeve të kanusë dhe thirreshin pleq.Vetëqeverisja kanunore njeh edhe krerët e vegjelisë së katundit(Përfaqësuesit e vllaznive të vogla) ose stërpleq. Përderisa vendimet e pleqve të parë nuk mund të merrnin fuqi ekzekutive, po të refuzoheshin nga krerët e vegjelisë, difton se kemi të bëjmë me një mënyrë vetqeverisje, ku njihet dhe funksionon mirë parimi i së drejtës dhe ushtrimi i kontrollit të vegjelisë ndaj autoritetit të krerëve. “Organet vendimarrëse të katundit ishin:Kuvendi i Krerëve ose i Pleqve, dhe ai i gjithë katundit Burrë për Shtëpi. Natyrisht ky i fundit ishte organi më i lartë ligjvënës me tagër të plotë brenda katundit.”Vendimet e tij merreshin të pavarura prej organeve drejtuese të fis-bajrakut”4. Autoritetet qendrore të fisit nuk kishin të drejtë të nderhynin në kopetencat e katundit, me përjashtim të sfidave të hapura që cenonin unitetin, dinitetin dhe interesin kapital të fisit apo bajrakut. Organet drejtuese të FisiT 1- Kryetari i Fisit (Vojvoda) 2- Krerët e mëdhenj(Këmbet e fisit) kater 4

-D..Progri.Z.Doda.”Nikaj Mërturi- vështrim historik”, fq .74

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

213


3- Krerët Pleq 4- Krerët e vegjël (Djemt pas kreut) 6- Kuvendi i fisit burrë për shtëpi

12 12

Organet drejtuese të Bajrakut (Fundi shek XVII e në vijim) 1- Bajraktari. 2- Krerët e mëdhenj 4 3-Krerët pleq 12 3- Djemtë pas Kreut(Krerët e Vegjel) 12 4- Kreu i djelmisë. 5-Kuvendi i Fisit (bajrakut) burrë për shtëpi. Krerët e mëdhenj ose këmbët e fisit: Thirreshin ndryshe edhe pleqtë e parë e përfaqësonin vllaznitë e mëdha ose këmbët e fisit”5 Shoshi fis Fisi nga lindja deri në fund të shek XVII-të Kishte katër krerë të mëdhenj “këmbë fisi”(perfaqësuesit e 4 vllaznive te mëdha)6 te Gjol Sumës e Pepë Sumës Vllaznia e Pep Gjolit ( Gjolaj) Vllaznia Memiaj ( Pepsumaj) Vllaznia e Preç Gjolit (Gjolaj) Vllaznia Ndrevashaj (Pepsumaj) Shoshi bajrak nga fundi i shek XVII e në vijim Shoshi kishte 4 këmbë fisi (Krterë të mëdhenjë). Për kembën e katert sot pretendojnë dy vllazni Ndrevashajt (shtëpia e Prekë Lulashit) dhe Ndreajt (shtëpia e Prekë Ndout) ku se cila palë paraqet prtendimet e veta, pa i leshuar pe shoqit NDREVASHAJT: Kemi qënë gjithmonë këmbë fisit! 1- Jemi vllaznia e katërt e madhe e Shoshit ( Pepa- Preçi-Mema- Ndreu) 2- Këta ishin 4 krerët e mëdhenj të fisit të Shoshit. 3- Pushteti i Krerëve (4 këmbëve të fisit) është përjetësisht i trashigueshëm dhe i pandryshueshëm (mund të ndryshojë bajraktari, por jo këmbet e fisit) 4- Kemi një deshmi (nishan) qe e verteton në mënyrë dokumentare se çfarë jemi!7 5 6 7

214

B.Palaj “Visaret e Kombit “vëllim 12, bot.1937, fq.68).). B. Palaj “Visaret e kombit po aty. Gazeta Dukagjini nr 76 mars 2010

Prelë Milani

NDREAJT: Këmba e tretë e fisit jemi ne! 1- Dikur Ndrevashajt ishin vërtetë këmbë fisit. 2- Më vonë u bëmë ne, pasi ata ishin pak frymë dhe nuk mund të nxirrin ushtar, për luftë sa kërkonte dauleti. 3- Qe atëherë e kemi ne këmbën e tretë të fisit! Kështu e interpertonte pretendimin që kanë Ndreajt në kujtimet e veta Tomë Zefi ish bajraktari honorifik i Shoshit8 Tradita gojore dhe opinjoni shoshëqrore i brezit të moshës së tretë është i ndarë më dyshë - Gjinia e Pepsumës nuk pajtohet me pretendimin se Gjolajt kanë tre këmbë fisi e ata vetëm një, duke hedhur poshtë këtë si pretendim të papranueshëm dhe të paqenë. Kreu i fisit: (Vojvoda), Si emër është huazim serb(Voj = luftar-vodi= udhëheqë) Ky ishte një titull thjesht ushtarak tek serbet simbolizonte flamurin del si emër në dhespotatet serbe(1421-1443), ky emer rezulton i përkthyer edhe në gjuhën latine “vexillifer” që në vitin 1333. Ky titull u ruaj edhe në sundimin turk në viset shqiptare deri sa filluan reformat osmone, zakonisht këtë titull e mbante nënpunësi i parë i policisë, prisi i ushtrisë së qytetit apo fisit. Kreu i fisit ishte trashëgimtari i këmbës së parë në kohën e vetëqeverisjes së fisit para bajrakut. Ky njihej si plak i parë dhe shtëpi e parë në fis. Ky rregull natyrisht nuk funksionoi në kohën e bajrakut, madje që më përpara, pasi divergjencat, rivaliteti dhe intrigat për kreun e fisit në një shoqëri të padiferencuar ekonomikisht, kanë bërë të anashkalohet rregulli i pashkruar i drejtimit të vëllaut të madh në rradhë sipas lindjes(parabirnisë). Në kohët e shkuara vojvoda ishte prijësi kryesor i fisit, por me kalimin e kohës një pjesë e autoritetit të tij i kaloi bajraktarit. “Disa bajraktarë paten arritur të fitonin sqimen dhe respektin e guvernatorëve të Shkodrës, këta të fundit nisën t’i therrasin gjithnjë e më shpesh në diskutime e mosmarrveshje që qeveria kishte me fiset, për t’i konsideruar kështu pak nga pak si vertetë të fisit.. nderkohë që vetë fiset të ndertuara nga ky besim, që vetë qeveria tregonte ndaj bajraktarëve të vet nisën tu njihnin këtyre prijësve supermacine mbi prijësit e tjerë”9 Pas gjysmës së shekullit XIX, megjithëse u ruajt dhe u trashëgua si titull nderi, vojvoda nuk kishte ndonjë funksion të veçantë në bajrak. Thuhet se vojvoda ishte një autoritet i njohur nga qeveria turke dhe ndiqte zbatimin e urdhrave të sa pas reformës së tanzimatit10.Statusin honorifik si vojvodë i parë i shoshit e kishte shtëpia e Lekë Prelë Alisë së Pepsumajve,si shtëpi e dytë pas Bajraktarit. Padrejtësisht Kreret e Medhenj të fisit vazhduan të thirreshin, madje edhe sot iu pëlqen të vetëquhen vojvodët e medhenj të Shoshit: Krerët e mëdhenj ose kembët e fisit:Thirreshin ndryshe edhe pleqtë e parë, ata përfaqësonin vllaznitë e mëdha ose këmbët e fisit. Shoshi kishte katër krerë të 8 9 10

Treguar nga Tomë Zefi me 26 nëntor 2006. At Xh. Valentini”E drejta e komuniteteve në traditën juridike shqiptare”, tir 2007, fq202( Cozzi Fjalori i Gjuhës Shqipe Tiranë 1980, fq.2179.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

215


mëdhenj Krerët e pleqtë: vinin pas krerëve të mëdhenj dhe përfaqësonin vllaznitë e mëdha që vinin pas kembëve të fisit. Edhe këta ishin udhëheqës ushtarak në kohë lufte dhe gjykatës në kohë paqeje .Natyrisht që detyra e tyre trashëgohej sipas parabirnisë. Krerët formonin pleqësinë e fisit dhe më vonë të bajrakut dhe natyrisht ishin në kuptimin simbolik nëpunësit e lartë të fisit “shtet”.Shoshi kishte 12 krerë, fiset e mëdha si Shala kishin 24 krerë. Krerët e Vegjëlisë, ishin të parët e vllaznive të vogla përfaqësonin vegjelinë dhe thirreshin djem pas kreut. Këta kishin tagër të mos u rrinin vendimeve të marra nga krerët e mëdhenj.Vendimet që nuk pranoheshin nga krerët e vegjëlisë nuk mund të merrnin fuqi ekzekutive. Fiset vetqeverisëse përpara bajrakut kishin një shkallë të lartë demokracie në vendimmarrje, ku pa dyshim për çeshtje kapitale vendosej në mënyrë kolegjiale, ndersa hijerarkia; krerë të mëdhenj dhe të vegjël dëshmon për ekzistencën në miniaturë të një “senati” dhe një “dhome të ultë” legjislative të fisit “shtet”.. BAJRAKU: ishte njesi teritorjale administrative-ushtarake që u formua në malsitë shqiptare të vetëqeverisura në kushtet e rrethimit feudalo- osman. “Fisi me vendas të gjetun e nipa bijash- i përmbledhun në një emën e qi banojnë në një mal quhet bajrak. Fisi asht gjaku i burrave e gjinia e grave; ndersa “Bajraku asht fisi i tanë i marrun si shtet”11. Bajraku, është krijuar para shekullit XVIII dhe mbështetej në fillim mbi bazën e lidhjeve të gjakut, duke përfshirew njerëz të një fisi. Udhëheqja e tij i përkiste krerëve të fisit, ndersa udhëheqja e forcave ushtarake e njërit nder djemtë (të tretit) të kreut të fisit i cili si mbajtës i flamurit në ekspeditat luftarake,quhej bajraktar12. Bajraktari ishte udhëheqës ushtarak me rrogë, funksioni i tij ishte i trashigueshëm në linjë mashkullore.Vendosja e sistemit të bajrakut dhe (kapedanëve) legjitimoi juridikisht mercenarizmin e shoqërisë malsore në jug dhe veri. “Kerkesat për ushtar me rrogë u rritën vazhdimisht, kur Turqia filloi luftën kundër kualicionit të shteteve Evroiane me 1683. Epersisë teknike të shteteve evropjane, Porta e lartë u detyrua t’i kundërvinte epërsinë numerike”13. Roli gjithnjë e në rritje i forcave ushtarake rriti rolin e bajraktarëve si udhëheqës të krahinave të tyre. Pushtuesit osman, duke mos mundur të vendosnin në malsitë tona rendin e tyre administrativ, i shfrytëzuan bajraqet, si organizma të vetëqeverisura në bazë të së drejtës zakonore lokale.Në këto kushte pushteti i Krerëve të fisit u shty në plan të dytë dhe e zëvendësoi ai i bajraktarit, i cili për më tepër njihej si i tillë nga qeveritari i sanxhakut. Mendimi i përgjithshëm i historianëve shqiptarë është se institucioni i bajrakut u krijua në fund të shekullit XVII14. Studiuesi Kahram Ulqini duke analizuar lindjen e institucionit të bajrakut thekson: Dokumenti më i hershëm i njohur nga ne që verteton qeien e bajrakut në Malësi të Madhe gjendet në arkivin qendror të shtetit dhe është një shkresë e vitit 1738 lëshuar nga komanda e Ushtrisë Mbretërore Osmane që u drejtohej bajraktarëve e pleqëve të Hotit në

lidhje me emrin e Hasan Hotit si bylykbash i atij mali15.Siç shkruajnë vetë burimet osmane, institucioni i bajrakut nuk u krijua përnjëherësh, ky proces u krijua në vazhdimwsi në vartësi të pozitës shoqërore administrative dhe kushteve ekonomike të një krahine apo rrethine. Procesi i konturimit të plotë të trevës së bajrakut zgjati brenda kufinjeve të një shekulli ( fundi i shekulli XVII deri në fund të shekullit XVIII).Në mesin e shekullit XIX vërehet një shtim i numrit të bajraqeve që vinte nga ndarja e tyre e brendëshme, kjo ishte një lojë dinake e qeverisë osmane që nxiti përçarjen e brendshme dhe rivalitetin mes bajrakëve. “Së paku deri në fund të vitit 1832 Dukagjini kishte pesë bajrakë (Shalë, Shosh,Toplanë, Kire e Pult)Nga mesi i shekullit XIX u shkëputën Gimajt nga Shala e duke u bashkuar me Planin u krijua bajraku i gjashtë nënvizon Kahraman Ulqini(Shalë , Shosh, Toplanë, Gimaj Kirë e Xhan” 16. Me vendosjen e sistemit të bajrakut, shvlersohet autoriteti i të parit të fisit (interesant është fakti se shumica e të parëve të fiseve nuk arritën të marrin ofiqin e bajraktarit me lindjen e këtij institucioni të ri).Turqit kanë ditur me zgjuarsi të shfrytëzojnë konfliktet mes palëve brenda barqeve të fisit, duke stimuluar një palë ndaj një tjetre. Pjesmarrja në luftra të shpeshta si aleat të Perandorisë mëmë, nxori më mirë në pah aftësinë komanduese dhe trimëritë e bajraktarëve duke ndikuar në rritjen dhe fuqizimin e autoritetit të tyre. Pushteti i bajraktarit ishte më autokratik mbi bajrakun (fisin), se pushteti i të parit të fisit mbi fisin e tij, por më pak autonom dhe më shumë i ndwrvarur nga pushteti qëndror osman. Institucioni i bajrakut, megjithëse erdhi duke u forcuar nuk arriti të dalë në mënyrë supreme mbi pleqësinë e bajrakut, apo mbi kuvendin e përgjithshëm. Studiuesi i maleve të kanusë At’Benardin Palaj thotë: “Bajraktari nuk mund të merrte asnjë vendim, as të bënte ligje pa miratimin e krerëve dhe kuvendit”17. Gjithwsesi duhet pranuar se bajraktarët, ishin aq të zgjuar dhe të shkathët, sa të mos hynin në konflikte me krerët e vet, dhe t’u imponoheshin atyre dhe fisit në shumicën e rasteve që ua lypte nevoja. Funksioni i prijwsit dhe i krerwve të fisit, ka qënë gjithmonë i pa tjetërsueshëm (as nuk shitej as nuk dhurohej), nuk mund të ndodhte kështu, me funksionin e bajraktarit, ai mund që të refuzohej si i pa dëshirueshëm, mund të dhurohej si thotë tradita gojore, ndersa në rastet më ekstreme me rebelimin e krerëve, parisë e kuvendit të përgjithshëm, bajraktari edhe mund të shkarkohej, praktikë që defakto nuk është realizuar, asnjëherë në bajraqet e mëdha të Dukagjinit. Bajraktarët kanë marrë pjesë si palë në luftrat e brëndwshme mes feudalëve të mëdhenj që bënin për të shtënë në dorë qeverisjen lokale. Mundja e njërës palë sillte humbjen e detyrës së bajraktarëve përkrahës. Kahrman Ulqini duke iu referuar traditës gojore thotë: “Me ardhjen në fuqi të Bushatlive bajraktari i Shalës që i përkiste vllaznisë së Mekshajve në katundin Nënmavriq u shkarkua, si përkrahës i Begollajve dhe u zëvendësua nga vllaznia e Pec Pecit në katundin Pepaj”18. Edhe në Shosh sipas traditës gojore Valiu i Shkodrës ofiqin e e bajraktarit ia dha vllaznisë së Buloshajve Ndreaj me te voglit dial tw Buxh Ndreut. Kjo dhuratw u bw si pasojë e një

11 12 13 14

15 16 17 18

216

At’Benardin Palaj. “Doke Kanu në Dukagjin” “Hylli Dritës”. Nr 11-12, fq 292. -Fjalori Enciklopedik shqiptarë po aty. -Historia e Shqipërisë Vëllimi i dytë, fq 116 Historia e Shqipërisë.Vëll I .1965, fq 2006,397.

Prelë Milani

-K. Ulqini “Bajraku në organizim i vjetër shoqëror”, fq 20. -K.Ulqini “Bajraku në organizimin e vjetër shoqëror, fq 24 B.Palaj.Hylli i Dritës,nr.4-5 1943,fq.144 -K.Ulqini “Bajraku në organizinin e vjetër shoqëror”, fq .44

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

217


konflikti të përgjakshëm që kishte shpërthyer mes vëllaznive Nicaj dhe Celaj. Pranë autoriteteve qeveritare Bajraktari, interesohej ndermjetësonte dhe hynte dorwzanë për banorët të bajrakut të tij. Bajraktarët paguheshin nga administrata shtetwrore, pagesë e cila më tepër se rrogë kishte natyrën e një shpërblimi periodik në një sasi të caktuar drithi. “Për fajet administrative e politike, bajraktarët dënoheshin me gjobë internim ose burgim”19.Bajraktarit i pwrkiste detyra ipertative për tw vrojtuar dhe mbrojtur interesat kapitale të fisit, pwr tw mbledhë kuvendin e përgjithshëm dhe në rast lufte ishte automatikisht prisi ( konsull) fisit. Bajraktari ishte një i parë mes të barabartëve të barabartëve:”Ai nuk kishte kurrkund dallim a shenjë që difton rrangun e tij; as nuk jeton në një ndertesë të veçantë as s’mban gjind pas vetit. Më gjithë zyeret që ka ai mbetet një malsorë si të tjerët”20. Bajraktarët dhe krerët me rëndësi, kur shkonin në kuvende ose tek autoritetet qeveritare merrnin një djalë mbas vetit, të zgjedhur nga më të afërmit në fis, si rojë vetjake dhe për ta mësuar për punët e katundit e të bajrakut apo të kreut pas të cilit shkonte. Të gjithë këta djem së bashku thirreshin djem mbas krenësh, Autoritetet e bajrakut njiheshin me emrin Të parë apo Pari e ndaheshin Pari e Madhe (bajraktari, plaku i madh, kamba e fisit dhe Pari e vogël (plaku dhe stërplaku). “Kuvendi, thuhet në kanu-Asht një bashkim i fisit me krenë, pleq, stwrpleq dhe vegjli a djelmi të dheut, qi kan qëllim me rrahë ndonjë çeshtje a me lidhë ndonjë besë”21. Në fis dhe në bajrakun “shtet” nuk kishte organ më të lartë legjistativ dhe zbatues veç “kushtetutës” kanu. Pjesmarrja në kuvende varej nga rëndësia e çeshtjeve që trajtoheshin. Ato në të shumtën e rasteve mund të ishin kuvendet e krerëve ose të pleqve të katundit ose të komplet fisit, për ushtrimin e autoritetit në fis, ose në përcaktimin e ligjeve të reja e zbatimin e tyre. Kishte edhe kuvende krahinore dhe nderkrahinore si për çështjen e vetwmbrojtjës, daljes në luftë, për rregullat e bashkjetesës në fis etj.”Sejcili mal e sejcili fis e ka të caktuem qysh prej të parësh vendin ku do të bahej mbledhja e dheut”22. Bajraktarët dhe vojvodët kuvendonin e ndanin me shoqi-shoqin gjithça ishte për t’i thënë popullit. Bajraktari dhe vojvodët me të mbaruar kuvendin nder veti, thërrisnin pleqtë e gjobatarët , duke shprehur gjithsecili mendimet e veta se kush e kush ka ra në gjobë. Atëherë thërrisnin një nga një të gjobiturit dhe i tregonin pse janë gjobitë dhe sasinë e gjobës që do të paguanin.

Kirë (Familja e Zef Marashit), Plan ( familja Pjetrush Kolës)Xhan ( familja e Vat Dakës)24 etj. Djelmia e Shalës ka ndikuar nepërmjet shembullit të saj pozitiv edhe ndaj djelmive të bajraqeve fqinj, por ajo nuk mund t’u imponohej në asnjë rast apo veprim, aq më tepër Mehmet Shpendi nuk kishte tagër të ishte lidër i përgjithshëm i tyre. Djelmia nuk ishte siç mundohen ta paraqesin disa të tjerë sot si një qënie memece nën hijen e parisë apo bajraktarit. Djelmia e Shalës e kundërshtoi shfrytëzimin dhe ryshfetin në kushtet e një shoqërie të prapambetur brënda institucionit të bajrakut.25 Djelmnia ishte organ përmbarues e zbatues i kanunit. Ajo kishte tagër edhe ndak bajraktarit dhe krerëve në rast se ata shkelnin kanunin. 26 Që të bëhesh faktor duhet të ngresh zerin, të përplasësh, të marrësh parasysh rriskun madje dhe të rebelohesh. Mehmet Shpendi e bëri jo pa dhimbje zëdhënësin e shtresës së papriviligjuar, duke formuar defakto siç thotë Nopça opozitën e parë në shoqërinë e atëhershme patriarkale fisnore27. Ishte pikërisht ky faktorizim që Mehmet Shpendin e beri lider gjë të cilën, duhet pranur që nuk e arritën kolegët e tij në fiset e tjerë. Mehmet Shpendi, është emri më i lakuar dukagjinas nder mote në literaturën e studiuesve të huaj dhe vendas si Baroni Dr.F. Nopça, E. Durham, A. Badaci, K. Libardi, T. Ipen, H. Ebërhart, K. Kose, Shtjefën Gjeçovi, Benardin Palaj, Ndoc Nikaj, At Zef Valentini, Zef Arapi, K.Gurakuqi, Prof Z.Rexhaj, Prof Mark Krasniqin, Prof Pal Doçin, poetet Risto Siliqi, Lasgush Poradeci etj. Mehmet Shpendi kishte grumbudhuar rreth vetes vyrtytet më të spikatura të races sonë. Ai i ka bërë vend vetës në histori dhe nuk mund ta nxjerrë askush ORGANiZiMi i FiSiT1 pRiJËSi i FiSTT, VOJVOdA &FlAMuRTARi 4 KRERËT E MËDHENJ & KËMBËT E FISIT 1

12 KRERËT plEQ

Djelmia ishte pjesë e sistemit institucional vetëqeverisës të fisit (bajrakut), quhej Këshilli i të Rinjëve të Armatosur të fisit. Djelmia është ka qëne strukturë organike e fisit shtet (te bajrakut). Për me pritë korrupsionin e Turqisë që për herë e ma fort shkonte tue depërtue nëper krenë e bajarktarë, në vitin 1900 fisi i Shalës i shtoi organeve të bajrakut nji kryesi të re: Djelminë e fisit.23 Krahas Shalës Djelmi ka pasur edhe në Shosh (Binak Pjetra), Nikaj (Ali Zymeri) Mërtur (Trim Bardheci) 19 20 21 22 23

218

-K.Ulqini “Bajraku në organizimin e vjetër shoqëror”, fq.44 -Z .M.Harapi “Historia dhe Etnografia e Dukagjinit” Studim 1940.A.M.H.Shkodër, fq 81 -Sh.Gjeçovi.. K.LD., Prg ,1106. fq100 -At’Benardin Palaj.,Hylli i Dritës 11e 12.1942,fq392. -At’ B.Palaj po aty.

Prelë Milani

2

3

4

12 KRERËT E VEGJELISË

KuVENdi i FiSiT BuRRË pËR SHTËpi

24 25 26 27

-Sipas rrefimeve të M.Kolë Shkëmbit.D.Tokës dhe N.Sanajt. F.Nopça, Das kattolischen Noordalbanien, Wien 1907. M ehmet Shpendi u armiqësua me shumë të pasur, por të varfrit e përkrahën. At Donat Kurti, “Zakone e doke shqiptare!”, Tiranë 2010, f.31. F.Nopça .Da.Katholische.Naralanien. Wien 19007, fq.37.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

219


prej andej. Detyra jonë si studiues është të ndriçojmë të tjerët, që për arsye të ndryshme nuk janë fokusuar ose janë anashkaluar, por ne nivelin e tij nuk mund te lartësohet as një tjetër bashkoës i tij nga Dukagjini. Konkretisht djelmia e fisit sipas këndveshtrimit të Benardin Palajt ishte: Një organ ekzekutues i të gjitha vendimeve të marrura në mbledhjet e fisit ose të bajrakut, të kryesuar nga bajraktari, por edhe kundra bajraktarit në se ai shkelte kanunin28.Gjithësesi nuk mund të mohotet se vetem Djelmia e Shalës e prirur nga Mehmet Shpendi u shëndërrua në opozitë të mirëfilltë ndaj pushtetit autokratik të bajraktarve.

ORGANiZiMi i BAJRAKuT

VOJVOdA i pARË

1

2

3

4

Katër këmbët e fisit 12 KRERËT plEQ

12 KRERËT E VEGJEliSË

dJElMiA& KËSHilli i TË RiNJËVE TË FiSTiT

pRiJËSi i dJElMiSË

KuVENdi i FiST BuRRË pËR SHTËpi

Organizimi fisnor i maleve tona i ngjashëm me organizimin e Republikës Romake BAJRAKTARI

ishte si një konsull i përjetshëm Thërriste K. e pleqëve. ishte Komandant ushtarak

Kishte fuqi monarkike KRERËT E MËDHENJ

Kishin fuqi oligarkike përfaqsonin pushtetin gjyqësor të Fisit

VEGJËLIA&DJELMIA

Kishte fuqi demokratike

PRIJËSI I DJELMISË

Kishte fuqinë e tribunit të vegjelisë i ngjashëm me tribunët e plebenjëve romak

BAJRAKTARËT E SHOSHIT Pas lindjes së institucionit të bajrakut dhe marrjes së këtij ofiqi nga vllazina Buloshaj e Ndreajve, Shoshi pati një gjeneratë tipike bajraktarësh, produkt i një geni të veçantë të kthyer në taditë shumëvjeçare drejtimi. Sipas rrefimeve gojore familjare gjeneologjia e bajraktarëve të kësaj dere fillon me Prelë Pepë Ndrekalin, pasi vrasjes së Pepës në betejën e Moraçës me 1796. Kjo gojëdhënë mbetet e pa konfirmuar nga asnjë dokument arkivor deri më sot. Gjenerata e vjeter deri tek Marash Kola nuk figurojnë të dokumentuar në shkrime Lidhur me fillimet institucionit të bajrakut në Shosh At’ Xh. Valentini thekson: “Shoshi sipas pas traditës është njëri prej 12 fiseve të zanafillës së Shqipërisë së Veriut, i dyti nga pese bajraqet e Pultit që shkojnë me Shkodrën, sigurisht bajrak që me 1883”29 MARASH KOLA E GJELOSH KOLA Kanë qënë një binom shembullor vëllezërish të njerëzishëm të cilët drejtuan fisin e Shoshit me urtësi, autoritarizëm dhe sakrifica. Jetuan në kohë të mira e të mënxyrta të lidhur ngusht si dy degë të nje lisi me një harmoni shembullore vellazërore, që çuditërisht nuk figuron më në epokën tonë moderne. Ata jetuan në momentet e zgjimit të vonuar kombetar nga letargjia e gjatë osmane e shqiptarëve, përiudhë që përkonte me një kohë të ngarkuar me ngjarje të mëdha historike, siç ishte Lidhja Shqiptare e Prizrenit, doemosdoshmeria e mbrojtjes së terësisë teritoriale etnike dhe luftës për pavarësi kombetare. Marash Kola ka qënë delegat i Lidhjes shqiptare të Prizrenit, me të drejtë vote ekzekutive, së bashku me Mark Lulën dhe Gjekë Gegën e Shllakut. Burrë pleqtar, dijetar i devotshëm i kanunit, me kanarë në dorë mahallë më mahallë e bajrak më bajrak maleve të Dukagjinit. Qe prijësi i Shoshit në Luftën e 28 29

220

Prelë Milani

B. Palaj, “Hylli i Dritës” nr 11-12.1942, fq 148. At’ Xh.Valentini “E drejta komuniteteve teritorjale juridike shqiptare”.Tir 2007, fq 404

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

221


Miletit në prill 188030. Me 1872, Marash Kola në moshë shumë te re pasi Pal Gjoka vrau Sulejman Agë Hotin në shenjë hakmarrje nga qeveria turke u internua në Libi së bashku me 20 krerë të tjerë dhe prijsa të parisë së Shoshit. Kjo ngjarje është fokusuar besnikë-risht në krijimtarinë poetike të autorëve dukagjinas: Lamtumirë malsi se shkova Ia thotë vajit elegjia Na rrejti mbreti, na shiti Shkodra Deshmitare, ashtë historia Të ngujuar në kafaz L’kundet varka si gjethe vjeshte Deti i gjanë tallaz, tallaz Qofsh mallkue ti djemt na i trete Marash Kola bajraktar Me 20 krenë që pat mas vetit Tuj mallku turkun barbar Pash më pash po i bjen detit. Kush u mbyt qe “fatlum Të tjert diqën prej urisë Përvëlu e djegun shkrumb Në shkretirën e Libisë.

Gjelosh Kola Ai ishte një burrë i gjatë, i zgjuar, i hovshëm, kishte sy të zi, të ndritshëm dhe një hundë shkabë, thatanike, buzë të lëvizshme që përshkoheshin nga palët e bardha të shallit nën mjekër, xhamadan nga leshi i zi i delës një qystek të madh argjendi me gurë të çmuar në gjoks31

Qendrimi i Gjelosh Kolës dhe Prelë Markut respektivisht bajraktarë të Shoshit dhe të Shalës, po ashtu dhe bajraktarit të Kirit ndaj marrshimit të Turgut Pashës

në Dukagjin, është kritikuar ashpërsisht si taktikë e dyzuar pacifiste nga Kamilo Libardi, famullitar i Shoshit në vitin 191032. Libardi është i vetmi autor bashkohës, që Kryengritjeve anti turke të 1910 në Dukagjin e 1911 në Malsi të Madhe, u kushton një libër të veçantë. Në vitin 1910 kur Turqia shpalli 30 31 32

222

Hamdi Bushati “Shkodra dhe Motet” .Vëllimi. I,fq .234. Rose Wilder Lane”Majat e Shalës”, Tir 2004, fq1922 P. Kamilo Libardi “Levizjet e para patriotike shqiptare”, Arkivi i muzeut historik Shkoder, fq.54

Prelë Milani

konstitucionin( librin e ri për të gjitha kombet që kishte nën sundimin e vet), mori pjesë në krye të krerëve, parisë dhe një suite të madhe shoshjanësh në një manifestim të madh popullor që u kremtua në Shkodër.”Ku Shkodra pos gjyteteve të tjera të Shqipnisë, kje kah lot mendësh prej gezimit; e malsorve te shkretë, habitë prej fjalëve të bukura brohorisnin, vllazni e liri, nuk dijshin ç’ka bajshin prej qefit, por qit pushkë e me pi raki”33. Shpallja e kushtetutes nga Xhonturqit (turqit e rinj) dhe reformat e reja që u trumbetuan me të madhe, që ngjallën gezim dhe shpresa tek pjesa më e madhe e shqiptarëve, madje duke i marrë të gjitha si të mirëqena, njerëzit i duartrokitën dhe e pritën me zell zbatimin e ashtuquajtur të lirive të reja. Pikërisht në këto momente të reja, Lazer Mjeda, ndihmëtar i Arqipeshkvit të Shkodrës, i dergon një letër famullitarit të Shoshit Camiljo Libardi ku i shkruante të niste 200-300 dukagjinas me marrë pjesë në festimet e Konstitucionit.”Në agim të ditës së shenjume për t’u nisur ranë kumbonet e Kishës së Shoshit e mbas tyne vloi pushka nëpër fis, shpat më shpat e mal më mal që lajmërojshin nisjen për në qytetin e madh, ku një tufë ushtarësh, nji grumbull shkodranesh, kleri gjithfarësh, zyrtarë, civila e ushtarakë, kush tu përdredhë mustakët kush tu buzqeshë prej lezetit po prisnin…krushqit”34. Kjo festë e madhe shprese, ishte si një dasëm pa nuse, pas së cilës do të vinte shumë shpejt zhgënjimi pasi xhonturqit shfaqën fytyrën e tyre të vërtetë si bijë të denjë të turqëve të vjetër. Ka qënë 24 prilli i vitit 1911 kur në Fanë të Mirditës u shpall “Qeveria e perhershme”- Shqypnia e Shqyptarve drejtuar prej burrit të shquar italo shqiptar Torenc Toçi. “Në ketë kuvend që u mbajt në ditën e Shën Markut; morën pjesë si përfaqësuesa njani djalë i bajraktarit të Shalës dhe i bajraktarit të Shoshit së bashku me Sadri Lukën e Thethit, Mirash Nduen e Shalës, Grimc Nduen e Shoshit e njerëz me randësi të Nikaj Merturit”35. Me sa duket Gjelosh Kola, duke qënë i moshuar dhe parandie mundin e papërballueshëm të udhës së largët, nisi të birin Gjeloshin të përfaqsonte Shoshin në ketë kuvend që u mbajt në tokën e Kapedanëve të Mirditës. Në gusht të vitit 1913 u thirr Kuvendi i Postribes nga Komisioni i Xhibalit drejtuar prej Sylço Begut për pajtimin e disa gjaqeve mes Postribës, Shalës e Shoshit Bajraktari i Shoshit Gjelosh Kola sipas kanunit ka çel kuvendin36; si interpret i së drejtes zakonore, foli urtisht për menyrën e të rënit në ujdi. “Por ai që do merrte gjakun ( postribaku nënvizimi im P.M) kërcej se nuk pranonte kurrnji pajtim, kështu u pshtjelluan të dy anët kundershtare”37. Kjo mbledhje për pak sa nuk shpertheu si minë me sahat e ku mund të bëhej hataja pasi të dy palët ishin të armatosura! Në ketë situatë Gjelosh Kola kerkoi shperndarjën e kuvendit me arsyetimin logjik me ba mendim përseri, por nderkohë pleqnia mbeti prishë. Siç rezulton nga dokumetet e kohës nën trysninë e Admiralit të Shkodrës, u thirrën kreret e këtyre maleve në Shkoder dhe u arrit të pajtohej ai gjak i cili kishte irrituar Postribën t’i pristë udhëkalimin Shoshit dhe Shalës. “Pajtimi u bë në praninë e bajraktarit të Shalës, 33 34 35 36 37

Zef Harapi Dukagjini në dokumeta historike AMH Shkodër, fq 174. Zef Harapi po aty. Revista “Leka’’ nr i veçantë 28 nëntor 1937, fq. 47. Fletorja “Shqypnia e re”11.09.1913 Fletorja’’ Shqypnia e re’’ po aty

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

223


Lush Prela, të Shoshit Gjelosh Kola dhe disa krerëve të Postribës e të Shkodrës si Shan Pici, Sylço Bek Bushati, Muharrem Kazazi, Man Hoti dhe Filip Laca”38 Me 18 shkurt të vitit 1915 me iniciativën e Preg Pashës si drejtuesi kryesor për t’i vënë fre mblodhi Komisionin e gjaqeve ku morën pjesë krerët e maleve dhe paria e Shkodrës Kuvend në të cilin u lidh “Besa” për të cilin nënshkruan39 1

Ndue .Gj. Kapedani

9

Ndoc Pistulli

17

Kel Deda

2

Shaqir Beg Gjylbegu

10

Brahim Agë Kastrati

18

Karlo Suma

3

Elez Agë Kazazi

11

Hasan Haxhi Bajri

19

Ndoc Nika

4

Ali Sokoli

12

Ali Agë Sykja

20

Dedë Gjon Luli

5

Abdyl Lluja

13

Shan Guraziu

21

Dodë Ujka

6

Ali Hajdari

14

Nikollë Ivanaj

22

Pal Kola

7

Gjelosh Kola

15

Hilë Mosi

23

Dodë Ujka

8

Hasan Lulashi

16

Dul Bajraktari

Ngjarje simbolike në jetën e Gjelosh Kolës ka qënë pjesëmarrja në festimin madhështor prej 30 mijë vetash në Kalanë e Shkodrës ku në emër të popullit të Shkodrës, Dukagjinit, Mirditës dhe Malsisë dhe një pjesë të Kosovës iu kerkua Mbretit të ri të Shqipërisë Vilhem Vidi që Shkodra të bëhej kryeqytet i Shqipërisë40 Vëllai i vogël i Marashit, do te vazhdonte drejtimin e fisit të Shoshit po më të njejtin autoritet, me të njejtin princip dhe sukses si vëllai i madh. Nga geni trashëgoi inteligjencën natyrale, nga jeta përfitoi prakticitetin, nga situatat e veshtira mori guximin, nga davaja u pjek në pleqnim dhe u bë zëdhënës i kanunit dhe pleqtari i tij në të gjitha malet e kanusë. Qendrimi i Gjelosh Kolës dhe Prelë Markut respektivisht bajraktarë të Shoshit dhe të Shalës, po ashtu dhe bajraktarit të Kirit ndaj marrshimit të Turgut Pashës në Dukagjin, është kritikuar ashpërsisht si taktikë e dyzuar pacifiste nga Kamilo Libardi, famullitar i Shoshit në vitin 191041. Libardi është i vetmi autor bashkohës, që Kryengritjeve anti turke të 1910 në Dukagjin e 1911 në Malsi të Madhe, u kushton një libër të veçantë. Në vitin 1910 kur Turqia shpalli konstitucionin( librin e ri për të gjitha kombet që kishte nën sundimin e vet), mori pjesë në krye të krerëve, parisë dhe një suite të madhe shoshjanësh në një manifestim të madh popullor që u kremtua në Shkodër.”Ku Shkodra pos gjyteteve të tjera të Shqipnisë, kje kah lot mendësh prej gezimit; e malsorve te shkretë, habitë prej fjalëve të bukura brohorisnin, vllazni e liri, nuk dijshin ç’ka bajshin prej qefit, por qit pushkë e me pi raki”42. Shpallja e kushtetutes nga Xhonturqit (turqit e rinj) dhe reformat e reja që u trumbetuan me të madhe, që ngjallën gezim dhe shpresa tek pjesa më e madhe e shqiptarëve, madje duke i marrë të gjitha si të mirëqena, njerëzit 38 39 40 41 42

224

Fletorja ‘’Shqypnia e re’’ po aty. Fletorja “Besa e Shqipnisë”, Shkodër, 16.02.1915. Zef Harapi, “Dukagjini në dokumente historike”, f.113. P. Kamilo Libardi “Levizjet e para patriotike shqiptare”, Arkivi i muzeut historik Shkoder, fq.54 Zef Harapi Dukagjini në dokumeta historike AMH Shkodër, fq 174.

Prelë Milani

i duartrokitën dhe e pritën me zell zbatimin e ashtuquajtur të lirive të reja. Pikërisht në këto momente të reja, Lazer Mjeda, ndihmëtar i Arqipeshkvit të Shkodrës, i dergon një letër famullitarit të Shoshit Camiljo Libardi ku i shkruante të niste 200300 dukagjinas me marrë pjesë në festimet e Konstitucionit.”Në agim të ditës së shenjume për t’u nisur ranë kumbonet e Kishës së Shoshit e mbas tyne vloi pushka nëpër fis, shpat më shpat e mal më mal që lajmërojshin nisjen për në qytetin e madh, ku një tufë ushtarësh, nji grumbull shkodranesh, kleri gjithfarësh, zyrtarë, civila e ushtarakë, kush tu përdredhë mustakët kush tu buzqeshë prej lezetit po prisnin…krushqit”43. Kjo festë e madhe shprese, ishte si një dasëm pa nuse, pas së cilës do të vinte shumë shpejt zhgënjimi pasi xhonturqit shfaqën fytyrën e tyre të vërtetë si bijë të denjë të turqëve të vjetër. Ka qënë 24 prilli i vitit 1911 kur në Fanë të Mirditës u shpall “Qeveria e perhershme”- Shqypnia e Shqyptarve drejtuar prej burrit të shquar italo shqiptar Torenc Toçi. “Në ketë kuvend që u mbajt në ditën e Shën Markut; morën pjesë si përfaqësuesa njani djalë i bajraktarit të Shalës dhe i bajraktarit të Shoshit së bashku me Sadri Lukën e Thethit, Mirash Nduen e Shalës, Grimc Nduen e Shoshit e njerëz me randësi të Nikaj Merturit”44. Me sa duket Gjelosh Kola, duke qënë i moshuar dhe parandieu mundin e papërballueshëm të udhës së largët, nisi të birin Gjeloshin të përfaqësonte Shoshin në ketë kuvend që u mbajt në tokën e Kapedanëve të Mirditës. Në gusht të vitit 1913 u thirr Kuvendi i Postribes nga Komisioni i Xhibalit drejtuar prej Sylço Begut për pajtimin e disa gjaqeve mes Postribës, Shalës e Shoshit Bajraktari i Shoshit Gjelosh Kola sipas kanunit ka çel kuvendin45; si interpret i së drejtes zakonore, foli urtisht për mënyrën e të rënit në ujdi. “Por ai që do merrte gjakun ( postribaku nënvizimi im P.M) kërcej se nuk pranonte kurrnji pajtim, kështu u pshtjelluan të dy anët kundershtare” 46. Kjo mbledhje për pak sa nuk shpertheu si minë me sahat e ku mund të bëhej hataja pasi të dy palët ishin të armatosura! Në ketë situatë Gjelosh Kola kerkoi shperndarjën e kuvendit me arsyetimin logjik me ba mendim përseri, por nderkohë pleqnia mbeti prishë. Siç rezulton nga dokumetet e kohës nën trysninë e Admiralit të Shkodrës, u thirrën kreret e këtyre maleve në Shkoder dhe u arrit të pajtohej ai gjak i cili kishte irrituar Postribën t’i pristë udhëkalimin Shoshit dhe Shalës. “Pajtimi u bë në praninë e bajraktarit të Shalës, Lush Prela, të Shoshit Gjelosh Kola dhe disa krerëve të Postribës e të Shkodrës si Shan Pici, Sylço Bek Bushati, Muharrem Kazazi, Man Hoti dhe Filip Laca”47 Me 18 shkurt të vitit 1915 me iniciativën e Preg Pashës si drejtuesi kryesor për t’i vënë fre mblodhi Komisionin e gjaqeve ku morën pjesë krerët e maleve dhe paria e Shkodrës Kuvend në të cilin u lidh “Besa” për të cilin nënshkruan.48 1 43 44 45 46 47 48

Ndue .Gj. Kapedani

9

Ndoc Pistulli

17

Kel Deda

Zef Harapi po aty. Revista “Leka’’ nr i veçantë 28 nëntor 1937, fq. 47. Fletorja “Shqypnia e re”11.09.1913 Fletorja’’ Shqypnia e re’’ po aty Fletorja ‘’Shqypnia e re’’ po aty. Fletorja “Besa e Shqipnisë”, Shkodër, 16.02.1915.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

225


2

Shaqir Beg Gjylbegu

10

Brahim Agë Kastrati

18

Karlo Suma

3

Elez Agë Kazazi

11

Hasan Haxhi Bajri

19

Ndoc Nika

4

Ali Sokoli

12

Ali Agë Sykja

20

Dedë Gjon Luli

5

Abdyl Lluja

13

Shan Guraziu

21

Dodë Ujka

6

Ali Hajdari

14

Nikollë Ivanaj

22

Pal Kola

7

Gjelosh Kola

15

Hilë Mosi

23

Dodë Ujka

8

Hasan Lulashi

16

Dul Bajraktari

Topat shprazen, bubullojnë Dridhet toka pëlcet shkambi Plumbat rrjedhin fluturojnë Si shtërngatë sulmon nizami. 9 bajrakë lufta i bashkoi Ç’ka asht vdekja nuk e dinë Llogorin hapin me thonj Bien si shqipet fluturim

Ngjarje simbolike në jetën e Gjelosh Kolës ka qënë pjesëmarrja në festimin madhështor prej 30 mijë vetash në Kalanë e Shkodrës ku në emer të popullit të Shkodrës, Dukagjinit, Mirditës dhe Malësisë dhe një pjesë të Kosovës iu kerkua Mbretit të ri të Shqipërisë Vilhem Vidi që Shkodra të bëhej kryeqytet i Shqipërisë.49 Deli Marashi, është pa dyshim më popullori i bajraktarëve të kësaj dere. Ai ishte një orator gojembël, besnik që as orteku nuk e lëvizte nga kodi i burrnisë, nderit dhe mikpritjes. Urtësia, çiltërsia e thjeshtësia, ishin tiparet që e karakterizonin. Pushka dhe parmenda ishin profesionet që ushtroi një jetë të terë burri i konakut, Deli Marashi. Në ballë të shoshjanëve trima e atdhetarë, zuri i pari Qafën e Agrit, duke mposhtur Fatihin, e pathyshëm të Portës së Lartë, Shefqet Turgut Pashën, në muajin Korrik te vitit 1910. Në të vetmen qafë ku Turguti gjakatar theu qafën. Turgut pasha po na vjen Me na vra me na plaçkitë Me na ndrru kanue e fe Malet tona me i koritë

Pushkën n’ dorë qirat në gji Në ball t’ mejdanit i pri bajrakut Lusin festën për shefi Tuj dhanë plumb anadollakut Zef Harapi, po aty.

50

Deli Marashi ish sybishë Mbush e qit në krye t’ taborrit Digjej flakë, porsi pishë Dhe me vdekë çohej prej vorrit

226

I paligshtuar nga pleqeria do të vishte opingat e koçakut, kunder komunizmit, duke dergjur tragjedinë e vrasjes së 13 meshkujve të kullës së tij. Lulash Gjeloshi, lindi në vitin 188350 dhe u bë më karizmatiku i kësaj dere bajraktarësh. Burrë me inteligjencë të lartë natyrore dhe ultra autokrat mbi fisin e vet arkaik. I mesëm nga shtati, esmesr nga paraqitja, orator klasik popullor, i aftë të debatonte me këdo dhe për çdo çeshtje të dokeve dhe kushtetutës së pashkruar të maleve. Fjalëpak dhe i ngulitur në mendime, i durueshëm për ta degjuar debatuesin deri në fund, i patolerueshëm ndaj atyre që i hidhnin gurë në lugun e mullunit të tij. Gjithmonë imponues në çdo rreth, pavarësisht se nuk fliste më ze të lartë, e nuk betohej, shprehja e tij karakteristike ishte: “Pasha bukën”! Kolerik nga karakteri, por që emocionet e fuqishme dinte t’i mshifte me një qetësi të admirueshme Jetën e përfytyronte sipas frymës së kanunit. Ai besonte në fisnikërinë e atyre ligjeve tokësore, prandaj jetoi deri në vdekje si rojtari i Kanunit.

Shqurku i Shoshit kish qellue Kur vetoi e u hap kushtrimi Lanë ferliqet e sofrat shtrue Deli Marashi, Shoshit i prini

49

Gjenerali po çuditet Po mjerohet, pe kapë frikë Mirë e din, se po koritet O me vdekë, o me ikë. Turgut Pasha hypë në thep S’pret të vramit me i varrosë Ban shyqyr që pshtova vetë Vari bishtin dhe u marros.

Prelë Milani

AQSH.Fondi 374 dosja nr 3 viti 1933. Sipas statistikës se lindjeve të Komunës Nicaj Shosh

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

227


Qe nder përfaqësuesit më tipik të breznisë së fundme e të pafat të bajraktarëve të maleve tona. Njeri praktik, i shkolluar me librin e jetës që e kishte mësuar se kyçi i suksesit në jetë ishte kombinimi i forcës me inteligjencën. Ndonëse i pa shkollë kishte nuhatje dhe ambicje politike më të lartë se të gjithë kolegët bajraktar të kohës së tij. Lulash Gjeloshi është një figurë komplekse me dritë hijet e veta, produkt i kohës që jetoi. Libardi thote: se ne vitet e rinise mori rroge ne policine osmane se bashku me Prele Markun e Shales51 Ka qënë prijës i Shoshit në qëndresën anti- malazeze në Qafën e Boshit 191552. Me 17 Nëntor 1919 ka qënë një nga organizatorët kryesor te mbledhjes së Kuvendit të Prekalit që thirret ndryshe edhe “Besa e Prekalit”53 - (Shalë- Shosh- Postribë-Nikaj Merturë- Krasniqe- Gash) përmbajtja themelore e të cilit ishte : - Mos me u vra! - Mos me u grabitë! - Mos me u plaçkitë - Me pasë liri kalimi

- Me ndihmue shoqi - shoqin

- Me i lehtësue udhëtimin e punën çdo të huaj që nihet si mik i Shqipnisë54 Me 6 mars të vitit 1920 është një nga 72 nënshkruesit ( krerë) e Vendimit të Komitetit të Shkodrës për mbrojtjen e atdheut. “Është lidh besa për mbrojtjen e vendit kundra armikut sipas vendimit të Asamblesë Kombëtare të Lushnjes ” Disa nga nënshkruesit kryesor kanë qënë Uc Turku, Vojvoda i Kelmendit, Vat Marashi, bajraktari i Shkrelit, Zenel Alia bajraktari i Boksit, Adem Tafa bajraktari i Drishtit, Lush Prela bajraktari i Shalës, Avdi Kola bajraktari i Gimajve, Marash Ndou vojvoda i Kirit, Hilë Ndou bajraktari i Toplanës, Zef Pali bajraktari i Shllakut, Marash Peci bajraktari i Temalit, Gegë Gjeka vojvoda i Shllakut” 55 Ishte një nga frymëzuesit e Lëvizjes anti- zogiste të Dukagjinit të Nëntorit 1926 të dirigjuar nga Dom Loro Caka, Ndokë Gjeloshi, Vas Kiri e te tjere56. I denuar me vdekje në vitet njëzet nga Zogu denohet serisht në mungesë nga gjygji politik i marsit 1927 dhe fiton pafajësinë me 21 shtator 1927 së bashku me 64 dukagjinas të tjerë57. Me 24 tetor 1937 është një nga eksponentet kryesor të mbledhjes të gjithë parisë rajonale të Nënprefekturës së Dukagjinit(36 nënshkrues) :Mbledhja filloi nën kryesinë e të deleguarit të shkëlqesisë së tij Ipeshkvit të Dukagjinit Benardin Shllaku, Padër Rrok Gurashi, tuj pranue si sekretar Z. Asim Bekasin: -Mbas nji diskutimi të gjatë mbledhja unanimisht pranoi e vendosi pikat e poshtëshenueme: 51 52 53 54 55 56 57

228

K. Libardi Levizjet e para patriotike shqiptare, 1910,11-12, fq 77. Z. Doda “Kulla e Zjarrtë”, bot i vitit 1999, fq. 29. Gazeta “Populli”Nr 42 viti 1919. Gazeta “Populli” po aty. Zef.M.Harapi.”Historia dhe Etnografia e Dukagjinit”.Studim 1940.A.M.H.Shkoder, fq 210,211 AQSH, Fl52/9, v.1926, D. 5/2, fleta 109. AQSH Fondi 346;viti 1926. Dosja 67

Prelë Milani

- Festat, gjamët, dasmat - Ndalimi i fejesave pa mbushë moshën 15 vjeç Sheji i fejesës(Kapari) - Grueja e ve mbas dekës së burrit -Rumja e famujve Buka dhe përgimi (rast lindjesh) asht e ndalueme - Lamja e duerve e tasit dhe ibrikut të rakisë - Rrahja ashtë e nalume”58 . Si kundërshtar i papajtueshëm i rregjimit të Zogut dhe ithtarë i Shqipërisë Etnike së bashku me disa eksponent antizogist me influencë të veriut si Ndoc Pistulli, Sylçe Begu (Shkodër) Gjon Marka Gjoni (Mirditë) Kolë Ndou (Shalë), Kolë Bibë Miraka (Iballë) etj, firmosin për përzënien e matjanit nga froni për t’i hapur rrugë ardhjes së dinastisë së Savojës59. Pak kujt aso kohe i shkonte mendja tek një okupacion i mundëshëm i Italisë, mbasi ardhja e saj mendohej se sillte një dëshirë të madhe të shqiptarëve për bashkimin e Kosovës, me tokën nanë. Shumë e shumë figura elitare, duke filluar nga Mustafa Kruja , Dom Lazër Shantoja, Benardin Palaj Ernest Koliqi, Anton Harapi deri tek ushtarakët e talentuar dukagjinas Ndokë Gjeloshi, Pal Thani, Mark Mala Gjon Destanisha etj , aspiratën për një Shqipni Etnike, e shohin se mund të realizohej nga ardhja e Italisë apo e Gjermanisë, të njohura tradicionalisht si barriera të interesave sllave në Shqipëri. Në kohezion me ketë rrymë u orientua politikisht edhe Lulash Gjeloshi. Pavarësisht nga koha e shkurtë, por një gjë e tillë u realizua. Hapja e 120 shkollave shqipe nga Mustafa Kruja dhe Ernest Koliqi me mësues shqiptarë në tokat e Shqipnisë jashtë kufinjve të sotëm, çka përfshinë në Veri dhe Kosovën, na pëlqen ose jo, në fund të fundit duhet pranuar, “Me 5 korrik te vitit 1939, Mëkëmbësi i Mbretit, perandor Galeaco Çiano pati berë një vizitë në Shkoder dhe më pas në Theth . Vizita në Theth u trumbetua se u bë në shenjë nderimi ndaj martirëve antizogist të Dukagjinit të vrarë nga diktatura mbreterore. Dokumentat e kohës flasin qartë për pritjen vertetë madhështore dhe shumë entuziaste që iu pat rezervuar shkëlqësisë së tij zotit Çiano. Në Shkodër për ore te tëra turma e ekzaltuar brohoriti gjithë entuziazem: Duçe!Duçe!, Çiano!Çiano dhe mbanin parulla ku shkruhej. “Na jena gati!’’ “Na besojmë!’’ Vërtetë spektakolare dhe suprizuese ishte edhe pritja që ju bë Çianos në Theth,i cili erdhi i shoqëruar nga ministri me gjak dukagjinsi Ernest Koliqi, Pater Anton Harapi, Komandanti i Përgjithshëmi i Milicise shqiptare Kolonel Ndokë Gjeloshi etj . Në ketë tubim festiv popullor binte në sy një gershetim përfekt i natyrës madhështore alpine e stolisur me një dekoracion vezullonjës të kostumografisë së mrekullueshme kombëtare. Fotot e regjistruara në celuloid nga mjeshtri Shan Pici tregojnë qartë se ky eveniment mbetet i vetmi dhe i papërsëritshëm qoftë në përmasa, qoftë në larminë dhe pasurinë autentike të aksesorëve e veshjes sfiluesave qe u paraqiten aty. Ideatori dhe organizatori kryesor i kësaj përformance madhështore epike ka qënë Ndokë Gjeloshi. Pjesëmarrja ka qënë masive nga gjithë 58 59

AQSH.F.374. VITI 1937..Dosja nr 2 fleta 1-4. Hylli i Dritës,nr 11-12, vj.XVII, fq 501

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

229


Dukagjini, ku spikasin paria, krerë, bajraktarë, burra kanunje, djelmi, gra dhe vajza, pleq e femijë. “Mkëmbsi dhe Dora Maja u shtruan në drekë malësore. Grupe dukagjinësish këndonin këngë të vendit. ku binte në sy lahutari Gjergj Pëllumbi . Një grup nxënësish këndonte me zotësi të dukshme dhe të tjerët gëzonin dhe festonin. Lulash Gjeloshi, një përfaqësues i fiseve qindravjeçare të Dukagjinit, në mes ovacioneve i dhuron Çianos një kopje të kanunit të Lekë Dukagjinit:”60. Më pas Çiano deponon një kurorë në varrin e fatosave që dhanë shpirtë në litarin e Zogut mars 1927 dhe mbahet një minutë heshtje për kujtimin e martirëve. ( E çuditshme por duhet pranuar se kjo kurorë ishte e para dhe fundit e vendosur nga ndonjë eksoponent i politikës qoftë vendas, qoftë i huaj në nderim të antizogistëve dukagjinas nënvizimi im P.M). Ka qënë në dijeni të aksionit intervenues anti-italian të ushtrisë Jugosllave në teritorin e Dukagjinit dhe të Shkodrës në prill të vitit 1941. Me porosi direkte të Ernest Koliqit ka marrë një sasi armatimi të kufizuar për të furnizuar vullnetarët e zonës së tij si masë kundergoditëse ndaj forcave jugosllave.Gjithsesi duhet vlerësuar qendrimi i drejtë i Shoshit dhe Dukagjinit të cilët nuk u bënë palë të një luftë të pakuptimtë Italo-jugosllave që u zhvillua si pasojë e konjukturave nderkombtare në teritorin e tyre. Përcepitimi i paparshikuar i ngjarjeve solli një qëndresë krejtësisht spontante në Gurin e Kuq në kufirin ndarës mes natës dhe ditës se 22 e 23 prillit 1941 61 Lulash Gjeloshi gjatë viteve të okupacionit pozicionohet hapur si kundërshtar i deklaruar i FNÇ dhe PKSH, megjithatë në parg të çlirimit i hodhi ujë zjarrit, në kundërshtim me vullnetin e atyre qe kërkonin të imitonin aventurën e Qafës së Kolçit edhe në Shosh e Shalë. Në vitin 1943 së bashku me të kushërinin Zef Delinë rezulton të ketë qënë deputet i “Asamblesë Kombtare (Kuislinge)” 62. Menjëhere pas çlirimi nga frika e hakmarrjes së komunisteve del në mal ku qëndron i arratisur për tre muaj dhe me ndermjetësinë e Profesor Kolë Prelës dorezohet dhe lihet i lirë me gjithë armë së bashku me Mark Sadikun, Sadik Markun, Kol Nduen, Nikë Gjeloshin, Gjelosh Bajraktarin, Sokol Balën, Mark Vuksanin e te tjerë63. Në shkurt të vitit 1945, së bashku me Kolë Nduen, Kadri Pejën dhe 22 krerë e bajraktarë të Veriut të Shqipërise, takohet me Kryetarin e Qeverisë, Enver Hoxha! Radio Tirana atë ditë në emisionin e saj të lajmeve njoftonte: “Kryetari i qeverisë, priti krerët e malësisë së veriut me të cilët zhvilloi një bisedë të përzemërt e shumë miqësore, ndersa keta shprehën mirënjohjen e mbarë popullit të maleve të Shkodrës ndaj Gjeneral Kolonel Enver Hoxhës”64. Ky fakt vertetohet edhe nga deponimet e Gjelosh Lulashit në hetuesi me datën 17 janar 1946 “...Mbasi na lanë 60 61 62 63 64

230

Revista “Hylli i dritës”, mars-korrik 1939, fq 336. Shih Librin ‘’Lufta e Çuditshme” e Gurit të Kuq 1941. Qendrimi im i argumentuar ështe se kjo luftë ishte terësisht spontane dhe hakmarrëse për masakrën e Dardhës. Ne se na pëlqen ta quajmë luftë të organizuar popullore ateherë duhet pranuar se ishte një luftë pro fashiste. Historia e Parlamentit shqiptar, fq. 57. Është fjala për Asamblenë Kombëtare (e ashtu quajtur Kuislingenge) që funksionoi formalisht në kohën e okupacionit. Sipas Kujtimeve te Lulash Sokol Uranit 85 vjec nga fshati Pepsumaj prezent ne kete ngjarje Gazeta “Koha e re”, e martë 23 shkurt 1945. .

Prelë Milani

të lirë baba (Lulash Gjeloshi) shkoi bashkë me bajraktarin e Shalës e disa të tjerë u takuan në Tiranë me Komandantin e Përgjithshëm65 Me 21 qershor 1946, Shefi i Seksionit të sigurimit të rrethit te Dukagjinit, Xhemal Selimi së bashku me një patrullë ushtarësh, marrin për t’i shoqeruar në gjendje te lirë për ne seksionin e hetimit, Lulash Gjeloshin dhe Lekë Vojvodën66. Duke dyshuar se do të arrestoheshin më pas, Lekë Vojvoda i ikën nën hundë Xhemal Selimit, ndersa Bek Delia po për të njejtin dyshim vret tre ushtarë të forcave te mbrojtjes që shoqëronin Lulash Gjeloshin. Pas këtij konfrontimi të beftë arratiset së bashku me gjithë mashkujt e rritur të shtëpisë se tij. Konflikti qe me pasoja thellësisht tragjike për të dy palët nderluftuese . Me 29 nëntor 1946 shpallet një amnisti ku u falej jeta të gjithë atyre që nuk kishin larë duart me gjak. Lulash Gjeloshi, Deli Marashi, Gjin Marku, Gjon Marku, Çun Delia, Marash Delia dhe Dedë Lulashi dorëzohen në qendrën e rrethit KoderShëngjergj. I vetmi që nuk përfitoi nga amnistia ka qënë Bekë Delia. Major Zoj Themeli, Shefi i Sigurimit, kur e pa Lulash Gjeloshin të molisur nga mosha, sëmundja dhe vuajtjet e pyeti me një ironi tepër ofenduese: - “A kenke gjallë, moj kermë?! “ - Të paktën a je pëndue për gjithë ato që na kanë berë njerëzit tuaj mbi partizanët ? - “A e din se sa na janë dhimbtë ne ata?!” - “Pasha bukën sa të janë dhimbtë ty aq e ma tepër më janë dhimbtë mue mashkujt e mi që mi ke vra”; - iu pergjigj Lulash Gjeloshi. Zoti e din sa keq kam hjekë me i rritë e ma kanë tha zemrën. Për mue mos ki gajle kur do des, veç një gja kam me te thanë: - Mjerë ata që kanë ba keq në ketë jetë!”67. Lulash Gjeloshi u dënua politikisht dhe më pas vdiq në burg. Prekë Ndou regjent i bajrakut të Shoshit?! Tradita gojore(pasi burime të shkruar nuk kemi) kur flet për gjeneologjinë e bajraktarëve të Shoshit nuk ka arritur të fiksojë qartë në memorien kolektive të kësaj zone se Prekë Ndou ka qenë bajraktar i Shoshit. Sikur sot të parashtroja publikisht pyetjen : A ka qenë Prekë Ndou bajraktar i Shoshit?! -Jam i sigurt se do të merrja përgjigjen referendare; Nuk ka qenë! Megjithatë Prekë Ndou ka qenë bajraktar i Shoshit ndoshta për më shumë se një dekadë e gjysëm. Vdekja e parakohëshme e bajraktarit Kolë Prela duke lënë në 65 66 67

A.MB .Dosja nr 1068, fleta mr 54 AMB Dosja nr .980-a, fleta 1.(ditën që janë arratisë Lulash Gjeloshi dhe Lekë Vojvoda është arrestuar Gjelosh Lushi i Pepsumajve në dosjen presonale te cilit thuhet se u arrestua 21 qershor 1946.) Pjeter Pepa “Dosja e Diktaturës”, botim i viti 2010, fq 306

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

231


moshë të mitur dy djemtë (Marash Kola dhe Gjelosh Kola) u bë shkak që titullin e bajraktarit ta merrte i kushëriri i tij Prekë Ndou i cili derisa u rritën vëllezërit (Marash e Gjelosh Kola) ishte në këmbë të autoritetit numër një të fisit “regjent”(kujdestar) i tyre dhe bajraktar fuqiplotë. Këtë fakt e vërteton një dokument që gjendet në Arkivin e Shtetit (F.374,V.1930, D.4, FL 1, 2) nga i cili veçojmë dy paragrafë ...Kështu kur u tretën shoshjanët sipas tradicionit në Kerr Torobullus qe Sulejman Agë Hoti, që zabiti me 100 asqerë, që u ngjit e zuri vend te kulla e bajraktarit të Shoshit Prekë Ndou (Prekë Ndou Bajraktar i Shoshit se Marash Kola ishte i ri e nuk qe ba për post ) Kjo ngjarje i përket majit të vitit 1872. Pal Gjoka u vra me 26 maj pas një pleqërie te padrejtë që iu bë nga Zabit Sulejman Aga nënvizimi im P.M) ....“ Të ramit krerët në Shkodër, Veziri i burgosi pengjet e gjalla në burgje të kalasë dhe mbas një javët i internuan në Kerr Torobullus nën roje të fortë e tu u i munduar me hekura të lidhura e pa ushqim”68…. Dokumeti jep edhe listën e plotë të treturve në Torobullus.

Faksimile të dokumentit që verteton se Prekë Ndou ka qenë bajraktar me 1871.AQSH.F.NR 3 1930.D.Nr.4.Fl, 1,2 Nga dera e Vat Ndrekalit, Prekë Ndou ishte, pinjolli që shkëqeu me shumë, i cili edhe sot e kesaj dite zë një pjesë të shumta të kohës në odat malsore të Shoshit. Preka qe i biri i Ndue Vat Ndrekalit, ka lindur në Nderaj të Shoshit, në Vllazninë e Buloshajve. Për vitin e lindjes nuk kemi burime të shkruara por dihet historikisht se u iternua në Kerrr Torobullus në vitin 1872, së bashku me gjithë përfaqsinë e kerëve 68

232

AQSH.F.Nr 3.V.1930.D.Nr 4. Fl, 1,2

Prelë Milani

të Shoshit, si hakmarrje dhe shpagim ndaj vrsajes që pati bërë Pal Gjoka i Gurres bylykbashit të Shkodrës Sulejman Agë Hotit. Sipas tradites gojore të pasuesve të tij Prekë Ndou, kur u iterrnua, ishte në moshën 60 vjeçare që i bije të ketë lindur diku rreth vitit 1712. Duke qëne se rridhte nga nje derë oxhaku, parike e Shoshit zotëronte cilësi të spikatura burrërore thjeshtesine, iteligjencen, drejtësine dhe alegrine tipike dukagjinase. Dera e bajraktarve të Shoshit përbehet nga dy dega e Pepë Ndrekalit dhe Vat Ndrekalit dhe historia e tyre është e lidhur ngusht dhe nuk mund të flasësh për njerën pa folë për tjetrën. Prekë Ndou mori drejtimin e bajrakut të Shoshit në momentet më kritike kur oxhaku i Pepë Ndrekalit mbeti vetëm në gra e në fëmijë të mitur (Marash Kola e Gjelosh Kola) Prekë Ndou për më se një dekadë e gjysëm ka qënë njeriu më i plofuqishëm i Shoshit69,madje është një nga epokat me gjurmëlënëse të vetë ketij institucioni,i cili si asnjëherë tjeter u konfrontua në mënyrë antagoniste me vetë Perandorinë osmane që dihet si bajraqët i polli nga barku dhe i ushqeu me gjirin e saj. Prekë Ndou ka qënë një njeri praktik, drejtues i i shkathët dhe kryegjyqtarë i fisit tij i cili pas humbjes së një pjese të teritoreve ndaj Shalës, arriti të lartësojë përseri prestigjin e Shoshit si fis kryesor i të mëdhenjëve të Dukagjinit. Internimi dhe vdekja në Torobullus së bashku me gjithë gardën e vjeter të krerëve të Shoshit Prekë Ndout iu dha një vend nderi në historinë e Dukagjinit. Ai u masakrua si Kryeprijës i Shoshit (Marash Kola ishte shumë i ri dhe kur u iterrnua nuk i kishte mbushur akoma moshën e drejtimit të fisit70), madje është bajraktari i vetëm i Dukagjinit që i pritet koka prej turqve. Pas vdekjes heroike së Prekë Ndout, në Kerr Torobullus, me 1872, Marash Kola ende shumë i ri ia doli të kthehj gjallë pasi kishte humbur në shkretëtirat e Libisë mbi 70%të krerëve dhe parisë së Shoshit. Që nga kjo kohë e në vijim ofiqin e bajrakut e kanë derigjuar në mënyrë ultra autokratike dera e Pepë Ndrekalit Prekë Ndou u internua si regjenti i bajraktarit të Shoshit, vdiq dhe nuk i dihet varri se ku e ka në shkretëtirën përvëluese të Kerr Torobullusit. Prekë Ndou dhe Lush Prela janë bajraktarët e vetëm të Dukagjinit të martirizuar nga të huajt. SHTËPIA LEKË PRELË ALISË VOJVODA I PARË I SHOSHIT Shtepia e Vojvodës:(Vuksan Lekë- Prelë Ali- Markurt), ka qënë një autoritet i shkallës së lartë në fisin e Shoshit.”Vojvoda ishte kryetari i një vllaznie të madhe dhe si i tillë përfaqësonte një këmbë fisi”71. Funksioni i Vojvodës ka kaluar stafetë nga Ali Marku- Prelë Alia - Lekë Prela - Vuksan Leka- Lekë Vuksan(Vojvoda). Kjo shejzë (dinasti) e degjuar brez pas brezit nuk ka marrë asnjë lloj shperblimi (rroge siç merrnin të gjithë bajraktarët) nga qeveria turke, përkundrazi janë përballë me këtë pushtues sa herë zeri i atdhuet të plagosur u ka thirrë ndihmë, siç ka qënë ruajtja e terësisë tokësore gjatë viteve të Lidhjes shqiptare të Prizrenit dhe kryengritjet e vitit 1910-1911. 69 70 71

AQSH F.374,V.1930, D.4, FL 1, 2 Po aty AQSH F.374,V.1930, D.4, FL 1,2 Fjalori i Gjuhës Shqipe, fq. 2179. Rr.Zojzi. Konf .St.Etnografike Shqiptare, 1977, fq.174.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

233


Vuksan Leka ka qënë një burrë i gjatë me trup të hollë. Gjithmonë acar, në tirq, xhamadan e qyrkun safjani të stolisur me aksesoret, më tipik të petkave tona kombëtare. Bashkohësit që e kanë njohur e përshkruajnë si një njeri të thjeshtë në sjellje, i kursyer në fjalë, i vendosur në besimin që ushqente. Vuksan Leka qëndroi larg propotencës, mandjemadhësjsë estravagante dhe instiktit të dhunës që karakterizonte jo pak bashkohës të tij që gezonin famën e “burrit të fortë” vetëm se vrisnin njerëz për konflikte përsonale dhe fitonin lavdinë e “heroit” të mburosur në këngë. Si sherbetor i bindur i Kanunit, pasaportës së kodit moral e shoqëror të shqiptarëve, pleqnoi fis më fis e bajrak më bajrak me “konarin” e paanësisë sipas parimeve të tij thellësisht dialektike: Larg duart nga ai që predikon moral, e që për vetë jeton jashtë çdo morali! Mori pjesë në levizjet e Dukagjinit të vitit 1924- 1926. Pas triumfit të Legalitetit qëndroi për disa muaj i arratisur në malet e Mollës dhe të Pepsumajve së bashku me Mark Milanin dhe Prekë (Shor) Sokolin. U dorëzua me ndermjetësinë dhe dorzaninë e Hasan Beg Bushatit ish-Komandat i Operacionit gjakatar në zonën e Shoshit i cili deklaroi paturpsisht përpara gjyqit se i kishte kapur me forcë në shpellat e Dukagjinit. “Pas gjyqit politik të marsit 1927, Vuksan Leka e Prekë (Shor ) Sokoli u denuan me nga 101 vjet burg”72. Përzënja e mbretit nga italianët u riktheu përseri lirinë e munguar. Vdiq në moshë 65- vjeçare në mënyrë aksidentale në pranverën e viti 1939. Vuksan Leka u flijua në çergën e urtisë duke pleqnuar sipas kanunit të Lekë Dukagjinit! Në kullën e Bajraktarit të Shoshit po zhvillohej një pleqni e madhe me 24 pleq: Pasi ligjëroi urtisht siç e kishte zakon gjithmonë tha: “Burra, unë kaq kisha dhe për ato që fola jam gati të marr gurin”mbi mish e shpirtin tem”. Davçari i spikatur nga këmbëkryq që ishte i dha vetës të ngrihej në këmbë, por pa u ngrit plotësisht në këmbë e mallkuara allti, pabesishit për herë të parë iu “vodh” e i rrëshqiti nga shoka dhe ra në rrasën e vatrës. Dhjetshja turke e vjetër (me turra mbretit), e kishte direkt çepin (mekanizmin goditës) mbi gackeqe, pa kurrfarë sigurese (kjo ishte pika më e dobët e këtyre alltiave shumë të preferuara). Për fatin e keq të Vuksan Lekës nga përplasja e çepit të armës për rrasë të votrës së oxhakut të Lulash Gjeloshit alltia mori zjarr në mënyrë të pavullnetshme duke goditur të zotin me një plumb vdekjeprurës në mes të kuvendit të burrave më të zgjedhur të Shoshit.

kanuje brez pas brezi pasi përfaqësonte së bashku me shtëpinë e Nikë Vuksanit, Lekë Prelë Alisë dhe Prekë Lulashit autoritetin më të lartë të pushtetit gjyqësor të fisit (Gjykata e lartë e fisit apo bajrakut) Ndue Mëhilli lindi dhe u rrit në ato kohra të mënxyrta ku Shqipëria lëngonte në robërinë e zezë otomane (Lindi në vitet tridhjetë të Shekullit XIX), ndersa Dukagjini vazhdonte te vetëqeverisej sipas ligjeve të Kanusë së tij me një autonomi, mosbindje fiskale dhe liri natyrore që i kushtoi shumë shtrenjtë në rrugën e emancipimit dhe progresit kontemporean. Ndue Mëhilli ishte një nga burrat më të njohur të krahinës, trim, punëtor dhe njohës i mirë i se drejtës zakonore. Në vitin 1872 si njëri nga krerët më të lartë të Fisit u internua në Kerr Torobullus, pas hakmarrjes kolektive të Valiut të Shkodrës ndaj 12 krerëve të Shoshit, si shpagim ndaj vrasjes që Pal Gjoka i bëri mëkëmbësit të tij Sulejman Agë Hotit. Për shumë vite provoi mbi kurriz vuajtje te rënda, vapën përvëluese afrikane, turturat mizore, mungesën e ushqimit, punën e rendë angari dhe humbjen e pjesës më të madhe te shokëve dhe bashkluftëtarëve të tij të cilët mbeten në dhe të huaj pa varre dhe humbën pa shenjë e pa nishan. Pasi u kthye sa me shpirt nga internimi i gjatë, stafetën e drejtimit të familjes dhe të pleqërimit në fis ia dorëzoi djalit tashmë të burrëruar Gjonit. Gjon Ndou vlen të kujtohet si burrë i plisit (mendimtar i së drejtës zakonore), i thjeshtë në sjellje, i matur në fjalë, i drejtë në gjykim,i ngulitur në besim, që buronte nga vlera e përvojës së tij stregjyshore Kolë Vata: Një kerrç që numërohej me gisht si monster e veçantë në ashtën e burrave të vjetër të Shoshit, i stolisur me petkat më të shtrëjta të traditës malësore. Njohës dhe interpret i shquar i kanusë, pjesëmarrës në sa e sa kuvende si eksponent i së drejtës tradicionale, burrë që është dalluar në veprat luftarake të fisit si me 1915 dhe 1924 e 1926-të. Kolë Vata ishte burrë origjinal, që çmonte dhe anonte nga e drejta (jo dallkauk e ryshfetxhi) i pranueshëm në çdo ambient dhe i pafat në trashëgimi (nuk la trashëgimtar).

SHTËPIA E NDUE MËHILLITI E DYTA DERE E GJINISË GJOLAJ Në radhën e epërme te dyerve te mëdha të Shoshit me tradita të fisme, (Katër dyert e mëdha,ose Kembët e Fisit) me autoritet dhe ndikim në vendimarrjet kapitale te fisit të Shoshit, ka qenë shtëpia e Gjon Ndout të Preçajve e treta derë në hierarkinë e lartë aristokratike të fisit të Shoshit dhe dyta në gjininë e Gjol Sumës. Kjo shtepi pati taka të lakueshme në kushtet e atëhershme të malësisë, me bashtina (kashnjete) shembullore, me livadhe për kullose e hamalla për tagji pa dyshim jo vetëm më të mirat e Buxhndrejave por ndoshta edhe të mbarë Shoshit. Preçajt si vllazni kanë zotëruar pasuritë e pa tundshme më të mira të gjinisë së Gjolajve. Ajo që me të vërtetë shtëpi bujare, mikpritëse, e cila ka mbetur në kujtesën e brezave, si derë

NIK VUKSANI I PALAJVE (Vojvoda i Palajve) Nikë Vuksani kishte te gjitha sharmet e një legjendari malësie shartuar me tharmet e brumit tonë të vjeter etnik. Në kujtesën historike Shoshit, ka lënë gjurmë të pashlyeshme si një nga burrat më të zëshem të këtij fisi. Ky kalorsiak i motit alltinë dhjetëshe mbretnore me dorza fildishi e mbante në rrypin e brezit prej safjani me pulla sermet e me fishekë plot. Nuk dinte të shkruante, por kishte gdhëndë në zemër e në shpirt virtytet ma fisnike të sojit shqiptar. Shtëpia e Nikë Vuksanit në hierarkinë fisnore ishte njera nga katër krerët e medhenj të Shoshit (4 këmbët e Fisit nënvizimi im P.M). Katër Krerët e mëdhenj përfaqësonin oligarkinë e lartë të pushtetit gjyqësor në fis. Kalorësi i prozës sonë moderne, me gjak dukagjinësi

72

234

AQSH,F.1576,V.1927,fleta 9-11.

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

235


Ernest Koliqi ka shkruar: Ka nder male burra me mend që s’dinë as me këndue as me shkrue, të cilët të pajisë me kthjellti mendimi e me hollsi depërtuese, pleqnojnë brënda rrethit të së drejtës toksore të shpirtit gajllnuer të trashiguem me nji urti, qi len pa mend juristin më të pregatitun dhe dijetarin më të rrahun në spekullimet filozofike. Nikë Vuksani ka qënë nxënës shembullor i homerikëve të tillë. Babai i tij Nikë Vuksan Lula u tret në Kerr Torobollus pas hakmarrjes të Valiut të Shkodrës për shkak të vrasjes së Sulejman Agë Hotit me 1872 nga atdhetari Pal Gjoka73. Nikë Vuksani, Vojvoda i 100 shtëpive Palaj, përfaqësonte një figurë komplekse tipike të epokës arkaike fisnore, një burrë moti, trim dallkauk, egoist, lakmitar i vendosur dhe propotent në realizimin e ambicjeve te tij krenare. Nikë Vuksani ka qënë vojvoda më i gjithpushtetshëm i Shoshit rivali numër një i shtëpisë së Bajraktarit, qe në asnjë rast nuk pranoi statusin e vasalit, madje pati guximin t’i bëjë sfidë të hapur Bajraktarit dhe Buxhndreajve si sundimtar të gjithëpushtetshëm, kur me krenari u vetshpall “Bajraktari i 100 shtëpive”. Një “shaka” të tillë nuk kishte guxuar ta bënte askush më para. Ka qenë një nga eksponetet kryesorë të Shoshit në Qafen e Agrit përball turqve me 1910. Nikë Vuksani vdiq në moshën më vitale të jetes, Mjerisht pushka ka qënë më e tmerrshme se çdo kolerë e më gjakatare se çdo asqer në malet tona.”Prej pushke u mbajtën ndezë dhe u ushqyen zjarret fis me fis, bajrak më bajrak, lagje me lagje, fshatit më fshat Prej pushket janë rrëzue burrat më të mirë të vllaznive, viganat e ketyre viseve krenare, prej plumbit u shkretuan troje dhe u shkimbatën hise”74 (A nuk ishte vrasja e Nikë Vuksanit një rasti tipik i çmendursë sonë fisnore ?! Nënvizimi im P.M). ”75. Ku ka gjamë ma tragjike se ky fakt, ku mjerisht të paret tanë dje në kohrat arkaike dhe tragji-komisht edhe në bijtë dhe nipat e tyre sot në epokën e internetit dhe dixhitalit, akoma shfaqemi si fëmijë të armatosur të Evropës që losim me “kukallat” vdekjeprurëse (pushkët ) duke mbjellur varre e shkimatë jeten njeri- tjetrit si barbarë! Është thellësisht i tmerrshëm dhe kokëshkretë fakti; asnjë fis, lagje as vllazni e Shoshit (përveç Gjoshajve deri në 1997 dhe Pepsumajve deri në 2001), nuk kanë mundur të bashkëjetojnë pa u vrarë e dermuar njeri me tjetrin. Është mortajë e paimagjinueshme qe nga viti 1992-2005, vrasja e 32 vetëve në Shosh ose 30% më shumë se vrasjet politike të Ahmet Zogut dhe Enver Hoxhës për 60 vjet.

73 74 75

236

AQSHT.F374.V.1930.Dosja nr 4, fleta nr2 Pal Dukagjini “Te del Kiri”, fq .52 Pal Dukagjini “Te del Kiri”, fq .52

Prelë Milani

Krerët e fisit të Shoshit76 12 krerët e mëdhenj

12 djemtë pas krerëve

1

Nikë Vuksani

Palaj

Gjon Nika

Palaj

2

Vuksan Leka

Pepsumaj

Prekë Sokoli

Pepsumaj

3

Gjon Ndou

Preçaj

Stakë Ndoci

Dardhë

4

Prekë Lulashi

Brashtë

Dedë Mirashi

Ndreaj

5

Gjergj Ujka

Gjoshaj

Pjeter Bala

Gjoshaj

6

Mark Luca

Nicaj

Zog Pjetrushi

Nicaj

7

Deli Nika

Celaj

Gjon Ndoka

Mekshaj

8

Ndreaj

Mark Marashi

Pylaj

Ndreaj

Gjon Ndoshi

Ndreaj

10

Prekë Noshi Dedë Kolë Pera Zef Caci

Ndregjinaj

Ndre Preka

Çilkok

11

Ndue Mirashi

Prekal

Kuc Çuni

Prekal

12

Mark Palushi

Prekal

Mhill Nika

Prekal

9

SHTËPIA E BINAK PJETRËS Është një nga shtëpitë më dëgjuara të fisit të Shoshit, me emer dhe traditë shekullore gjeneratë pas gjenerate,gjithësesi Binak Pjetra mbetet pinjolli më i shquar i atij trungu të vjeter shum kurmësh Binaku ka qënë një meso burrë, shpatullgjërë e muskuloz, nga konstrukti, faqekuq si vena në gastare, shembëlltyrë e një burri të sinqertë, vetullpërpjetë, flokët e zez, ballin e drejtë, musteqet shtëllugë, prototip i një mashkulli impulsiv, i vendosur, i regjur në vaj e në ufull. Rrudhat e ballit dhe të fytyrës, ishin hiroglifi i një jete intensive të një burri malesh sy gacë, zemër çelik, argat i djersitur i fisit, të papërlymë të Shoshit. Lindi, me 188877, vazhdues i denjë i një gjenerate burrash të fisëm e atdhetare si Balec Ndou i pari i djelmisë Shoshit 78 (Shih librin Balec Ndou i pari Djelmisë së Shoshit sipas rrëfimeve gojore te Martim Kol Shkembit .P. M, Shkodër 2008), Deli Ndou i martirizuar në mënyrën më epike në perballje me asqerin turk së bashku me Kolë Marshin (shih tregimin “Kokat e Prera të Shoshit”) Pjetër Bala (babai i Binakut nënvizimi im P.M) trimi punëtor e tervestar, Mëhill Pjetra (vëllai i Binakut), mendimtar i shquar i kanunit, i parrebe gaztor, 76 77 78

Treguar nga Tom Zefi, Ndreaj, Mhill Nikaj, Pepsumaj, Pashko Gjoni, Pepaj AQSH. Fondi 274 Statistike e Gjendjes Civile e Nënprefekturës Dukagjin viti 1933 Dosja 18. Përveç traditës gojore nuk kemi as një dokument të shkruar se kur kjo shtëpi e mori flamurin e djelmisë. Pas botimit te librit Balec Ndou prijesi i Djelmise se Shoshit, ka patur rregime,gojore,ku pretendohet se kete ofiq fillimisht e ka pase shtepia e Sokol Cunit.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

237


patriot me ndjenja të dlira atdhetare që u flijua duke luftuar me ushtritë malazeze në përfundim të luftës së Parë Botërore. Binaku qe njeri i pashkollë, por i arsimuar me shkollën e jetës. Në korrik të vitit 1910 një ushtri truke e drejtuar nga vetë Shefqet Turgut Pasha mësyn Dukagjinin. Binak Pjetra si prijës i Djelmisë së Shoshit në ketë luftë ka qënë një nga eksponentët e rëndësishëm udhëheqës të kësaj përballje masive popullore. Në vitin 1915 Binaku prap do të jepte kontributin e vet në Qafën e Boshit në atë përballje të përgjakshme me ushtrinë malazeze, ku Dukagjini u la me gjak në mbrojtje të trojeve të tij dhe idealeve të lirisë Në Lëvizjën anti- Zogiste të Dukagjinit të nëntorit 1926 Binaku ka qënë një fitil i ndezur dinamiti i kësaj qendrese të kontestuar. Në Gurin e kuq në prill të 1941 serisht ka qenë një nga luftarët më aktiv të kësaj sfide. Natën e 5 dhjetorit 1943 bajraktari i Shoshit Lulash Gjeloshi me shumicën e krerëve të fisit, kishte lëshuar një ultimatum për largimin e partizanëve të Batalionit “Perlat Rexhepi” që kishin ardhur për tu strehuar për disa kohë në fshatin Pepsumaj. Atë natë, sipas kujtimeve të Bal Markut, askujt nuk i bënte përshtypje, as gjamët as vetetimat, as shiu që binte si rrëke. Shoshi ishte në prag të një konflikti fatal me pasoja të paimagjinueshme. Urdhëri i Profesor Kolë Prelës dhe i drejtuesve ushtarak të bataljonit ishte: Asnjë pushkë kundër vëllezërve tanë. Po na sulmuan do dimë të mbrohemi me të gjitha mjetet, duke mos harxhuar asnjë fishek kot. Pozicionet ishin zënë nga maja e Sukës së Kodrës Martinit gjithkund për kodër të Pepsumajve deri në Majën e Krelit që e kufizon me shkëmb këtë fshat në drejtim të JP. Nga pertej Stupes si rezultat i punës që kishte bërë Mëhill Lulashi i Ndregjinajve më grupin e tij, erdhi një sinjal, se sidoqë të bëhej puna nga Palajt Pepsumajt nuk do të sulmoheshin. Kjo gjë kishte shumë me rëndësi për sigurinë e shpinës së forcave tona. Ndersa në anën tjetër fisi ishte mbledhur për luftë, hutat ishin mbushur plot dhe vetëm një fjalë goje duhej të shpërthente zjarri përvëlues. “Tensioni kishte arritur deri në atë shkallë sa Shoshi ishte ndarë në dy blloqe, ballë për ballë në dy llogore luftimi. I vetmi njeri që erdhi atë natë nga fisi i Gjolajve në fisin “plagprishës” të Pepsumajve qe Binak Pjetra”79. Erdhi nëpër terr e nepër stuhi me pushkën nën krah ,alltinë në shokë, qemerin ngjeshë: Në vendin e quajtur Qafa e Pashisës ngjitun me kodrën e Pepsumajve ishte një pritë mbrojtëse në të cilën bënin syrin katër Lulash Sokoli, Ndue Sokoli dhe Bardhok Biba etj. Aty nuk mund të kalonte askush në drejtim të Pepsumajve pa gjetur vdekjën nëqoftëse nuk prezantohej. ”-Ishte terr i verbët, gjamë e vetetimë si don Zoti vetë. Vetëm gjarpërimet e vetetimave na bënin dritëthoshte në kujtimet e tij Lulash Sokoli i Pepsumajve. Në distancë rreth 200m larg pritës degjuam hapat e thekshëm të një njeriu që vinte në drejtimin tonë. As fytyrën, as trupin nuk ia dallonim, pasi ishte aq errësinë sa me të shti gishtin në sy nuk dalloje asgja. I kam thirrë me gjithë fuqinë e zanit që pata.- Ndal, mos leviz. Kush je ti? M’u ka përgjigjë me të njëtën monedhë me zë të hollë piskmë, i njoftur dhe i dashur për mua: - Jam Binak Pjetra dhe si për mirë si për keq sonte 79

238

Sipas kujtimeve të Bal Mark Milanit.

Prelë Milani

jam me ju”80. Karakteri i tij i vendosur, barazpesha mes llogjikës së ftohtë, forcës dhe guximit për t’i thirrur së drejtës në emër, zemra e bardhë për t’i prerë udhë pasioneve të papërmbajtura të forcës ishin shkaku që Binak Pjetra të shpallte hapur oponencën e tij ndaj mazhorancës së fistit. Ai ishte kunder mendimit që Pepsumajt të sulmoheshin me luftë. “Partizanët nuk do t’i sulmojmë se ata aty kanë ardhë me fjalën e burrave të Pepsumajve dhe ata i kanë në shpiat e tyre. Po vepruam kështu ne i presim mikun Shoshit. Duhet të mos ngutemi, por të bisedojmë të gjejmë një zgjidhje të pranueshme për të dyja palët larg çdo konflikti”81. Binak Pjetra ka qënë negociatori i parë mes palëve, që i priu takimit mes Bal Markut e Gjon Marashit me Lulash Gjeloshin në kullën e tij. Në atë takim u arrit një marrveshje e cila mbeti historike pasi parandaloi aventurën e kobshme vëllavrasëse të Shoshit. Binak Pjetra ishte sinonim i burrit të motit, trim e besik, fistar,e trevestarë, puntorë e shpijar , i ditur e i shetitur, i fortë si gje i regjur nga jeta në vaj e në uthull.

80 81

Sipas kujtimeve të Lulash Sokolit Pepsumaj, treguar me 23 dhjetor 1994. “M. Kolë Shkëmbi. Sipas Kujtimeve të Binak Pjetrës:”Historia dyqind vjeçare e fshatit Pepaj Shosh”

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

239


Kapitulli V

S

HOSHI NË FOKUSIN E LEGJENDAVE TË VJETRA

Kur mungojnë të dhënat historike, legjendat kthehën në histori! ORIGJINA E SHOSHIT Tregim Legjendar Në kohë të lashta në fshatin Shirokë, buzë liqenit të Shkodrës, jetonin katër vëllezër të quajtur - Mir Diti, Mar (Mark) Diti - Zog Diti - Bardh Diti. Këta katër vëllezërit pas vdekjes së babës së tyre, për të shpëtuar nga hakmarrjet e pushtuesve të huaj, u detyruan të lënë vendin e tyre Shirokën dhe të shkonin për tu vendosur në vise malore të largëta për t’u mbrojtur. Vëllezërit u ndanë në Shirokë, Vëllau i madh duke marrë për pjesë pasurie një bukë. Qeshi dhe u vendos ku gjindet sot dhe terreni i ri u quajtur Mirditë, sipas emrit të vet Mir. Vëllau u dytë Marku, per pjesë ndarje mori një Shoshë ( sitë mielli) dhe terreni ku gjendet sot u quajt Shosh sipas emrit të Shoshës. Vëllau i tretë Shala Zogu mori për pjesë ndarje një Shalë kali dhe terreni ku u vendos mori emrin Shalë që i ra për hise. Vëllai i vogël Bardhi iku në Mal të Zi dhe që atëherë nuk dihet më asgjë për të. Në fakt ai u zhduk si kripa në ujë dhe emri i tij bashkë me të u harrua, pa lënë gjurmë. Kështu Bardhi nuk dihet ku zu vend dhe as ku gjendet sot, pasi mendohet se qysh prej emigrimit të tij ka humbur jetën gjatë shtegtimit, prandaj nga harresa nuk numërohet dhe në vend që të tregohet se kanë qenë katër vëllezër, shumica e njerëzve që kujtojnë ketë legjendë, përmendin vetëm tre vëllezërit si të rrjedhur prej të njëjtit atlash dhe për rrjedhojë fiset dhe krahinat e themeluara prej tyre quhen Mirdita, Shoshi, Shala. Mark Leka lindi dy djem Gjonin (Gjolin ) dhe Pepën. Kështu Shoshi si brezni e dytë rrjedh prej dy vëllezërve prej të njëjtit atë dhe prej të njëjtës nënë. Djemtë nënën e kishin prej fshatit Sumë. Gjoli dhe Pepa mbetën jetima në moshë shumë të re pasi babai i tyre u vra në luftë me pushtuesit e huaj dhe me kohë, pasi emri i babës së tyre u harrua, për mbiemër morën mbiemrin e fshatit të nënës duke u quajtur Gjon (Gjol) Suma e Pepë Suma Djemtë u rriten tek dajat e vet në Sumë pastaj u kthyen në vendlindje duke u bërë zotër të Shoshit. Më vonë pasardhësit e këtyre dy vllaznive, barqet u shtuan, prandaj edhe u ndanë njeri me tjetrin duke krijuar dy gjinitë e

mëdha të Shoshit Gjolajt dhe Pepsumajt. Për shumë mot mes këtyre dy gjinive ka ekzistuar ekzogamia, por me kalimin e kohës lindi domosdoshmëria e martesave mes dy tyre, mbasi nuk kishin ku të martoheshin në ato vise me popullsi shumë të pakët. Martesa e parë brenda fisit të Shoshit ka qenë martesa e Dedë Mustafës së Pepsumajve me Milinë e Ndre Buxhës së Gjolajve. Nga kjo martesë lindën tre djem Pepush Deda,i cili thuhet se ishte dragua, Lekoç Deda ( Pepushi dhe Lekoçi nuk lanë trashigimtarë) dhe Mark Deda i pari i shtëpisë Ali Markut të Pepsumajve. Tragjik qe fati i çifti të martuar pa dëshirën e tyre sipas vullneti suprem të prindërve. të cilët vdiqën nga depresioni psikik i shkeljes së ekzogamisë (ishin martuar në 5 -6 brez çfarë përbënte një tabu absolute për atë kohë). Në ndryshim nga Nikajt dhe Merturi ndonëse u thye në Shosh tabuja e ekzogamisë, prapseprap martesat brenda fisit vazhdimisht kanë mbetur në minoracë në krahasim me martesat me fiset e tjera të Dukagjinit. Ndërsa askush nuk ka guxuar deri më sot as gjinisë brenda Gjolajve, as brenda gjinisë Pepasumaj të martohet edhe pse kanë kaluar 11 -12 apo edhe 13 brez. FLAMURI (Bajraku) shetitës Tradita gojore artikulon pa hezitim se Gjon Pepë Gjoli ( Gjoshaj) në të shkuarën e largët ishin vllaznia e parë e Shoshit të cilëve u përkiste paria e kreut të gjithë fisit: Pa u futë në sterhollime gojdhëna flet me medyshje: “Duke qënë se i pari kesaj vllaznie u paksue nga mashkullimi (ose doli e iku se ra ne gjak ) ia dha flamurin e parisë vëllait të dytë në rradhë, Nicajve. Uke Shoshi ( 85 vjecare) nga Skivjani i Gjakoves,thote: Kam ardhe 7 faqe rob ma pare prej Shoshit ne Gjakove. Shtepia jeme ka pase flamurin e fisit, te cilin kur iku e la dhe nuk e mori me vete. Mos valle te paret e Uke Shoshit ka qene nga Gjoshajt ?! Shoshjanet e Skivjanit(Gjakove) nuk diskutohet se jane te ikur nga Shoshi mbasi te gjithe banoret e ketij fisi prejardhjen e tyre e ruajne me fanatizem . Shtepia e Uke Shoshit ka qene, apo nuk ka qene e para shtepi e fisit te Shoshit sot per sot, varet vetem nga sinqeriteti i rrefimit te tyre gojore pasi nuk kemi fakte qofte per t ‘i besuar 3 2 plosisht, as per t’i kundetrshtuar pasi cdo CELAJ NICAJ gje vertitet rrth mistereve te pa shkruera. Duke u kthyer tek tradita gojore ne Shoshin e ketushem , thuhet :Fatkeqesisht i pari Nicajve nga një sëmundje e papritur vdiq duke i lënë fëmijtë vocrrakë të gjithë prush për tokë.Gruaja e prijësit te ndjerë, Greca, 4 1 ishte ndrikull Celajsh1”… Pas vdekjës së të NDREAJ GJOSHAJ ZURI shoqit ndrikulla ja dha kumbarës flamurin VEND e fisit, që t’ja ruante deri sa t’i rritej djali. Thuhet se kumbara ishte një nga paraardhësit 1

Çuditërisht kujtesa popullore nuk përmend emrin e bajraktarit të ndjerë por të gruas së tij Greca. SKEMA E ORGONIZIMIT TË FISIT SHOSHI deri në fund të Shek XVii

240

Prelë Milani

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

21

241


e shtëpisë së Deli Nikës së Celajve. Kumbara u dashurua fort me ofiqin, sa nuk pranoi t’ja kthente më flamurin famullit të rritur tashmë të berë burrë. Trashigimtari (i Nicaj) legjitim kur u rrit kërkoi ta rimerrte me forcë “fronin” e vet. Nga ky shkak mes Nicajve dhe Celajve shpërtheu një konflikt i armatosur, që korri kokat e dhjetra ithtarëve të sejcilës palë të përfshirë në ketë konflik për sundim. I Buloshaj, një vëlla nga vllaznia më e vogël Ndre Buxhës, mori rrugën e shkoi tek Valiu i Shkodrës, të cilin e njoftoi duke i thënë: - “Zoti Vali, në Shosh ka shpërthyer një konflikt i përgjakshëm mes vllaznive Nicaj dhe Celaj. Vëllezërit po vriten kryq e terthor për flamur. Asnjëra palë nuk i lëshon pe tjetres. Janë vra e coptue dhe prap se prap të dy palët qëndrojnë në llogore me huta të mbushura tue mbjellë vdekje ditë për ditë”. - Valiu e pyetë t’ buloshajn. - A mund e mban ti bajrakun me ta dhënë? - Posi nuk e mbaj; veç ta shtije në dorë një herë! - Atëherë e gezofsh- i tha Valiu. - I vogli përfitoi nga konflikti i dy të mëdhenjëve, mori titullin dhe trashëgoi me autoritarizëm të plotë. Ja si e fituam bajrakun (Autorrefim) Në ndryshim nga legjenda e mësipërme, pinjollët shtëpsë së bajraktarit thonë se këtë titull e kan marrë jo si dhuratë siç thotë legjenda e mësipërme, por në luftë në fushën e betejës. “Në kohën e Kara Mahmud Pashës, vezirit më të madh të Shkodrës, i cili pati mbledhur një ushtri të madhe malësorësh, me të cilën kaloi kufirin e Pashallekut të tij, që të pushtonte Cerrnagorën. Atje, në fushë të Moraçës, në një beteje të përgjakshme, nga më të mëdhatë e kohës, ku mbeti i vrarë edhe vetë Veziri e mori bajrakllëkun i pari i kësaj kulle Pepë Ndrekali i Shoshit, i cili mori plagë të rënda në fushën e betejës dhe vdiq. Pasardhësi i tij Prel Pepa mori ofiqin e bajraktarit, duke e vazhduar si fill i pakëputur deri në kohën kur ky institucion pushoi së funksionuari”2. Faktikisht nuk ekziston as nje burimi i shkruar që të konfirmojë këtë gojdhënë. Gjithsesi në se Pepë Ndrekalin mbeti i vrarë në Moraça të Malit të Zi kjo betejën grabiqare e Kara Mahmud Pashës i përket 22 shtatorit 1796. Pra kemi një gojdhënë me bazë të gjerë në popullore dhe një autorrefim familjar ku mënyrë kontraditore arrinë në dy përfundime të kundërta për të njëjtën ngjarje.Gojdhënat edhe kur sfidojnë njera- tjetrën si në rastin e mësipërm nuk komentohen, as nuk mund të merren si histori definitivisht të mirqena. PEPUSH DEDA- DRAGONI I SHOSHIT (Mes legjendave dhe ralitetit) Pepush Deda ka qënë djali i Dedë Mustafës i lindur nga Milia e Ndre Buxhës. Me emrin e kësaj femre fillon për herë të parë lidhja martesore mes Vllaznisë së Gjol Sumës dhe Pepë Sumës së Shoshit. Një martesë që i dha fund ekzogamisë brenda 2

242

Z.Doda “Kulla e zjarrtë”, bot 1999, fq 5. Sipas tregimit të familjarve të bajraktarit të Shoshit.

Prelë Milani

ketij fisi. Kjo martesë në të shkuarën edhe është kontestuar nga fiset e Mërturit, të Nikajve, apo ndonjë tjeter fis si këto që e kanë ruajtur ekzogaminë deri më sot në lidhjet e tyre martesore brendapërbrenda fisit ( bajrakut). Dedë Mustafa dhe Milia e Ndre Buxhës, patën tre fëmijë Markun, Pepushin dhe Lekën (Lekoçin). Nga Mark Deda rrjedh gjithë vllaznia e Ali Markut ( familjet e Vuksan Lekës, Prelë Mirashit dhe Ndoc Marashit). Leka (Lekoçi) dhe Pepa (Pepushi),nuk patën trashigimtar. Si kujtim i vetëm i tyre ruhen toponimi “Gështenja e Lekoçit” një pemë qindravjeçare që gjendet në brijë të Marrnikës rrugës që të çon tek kroi i fshatit Pepsumaj. Me emrin e Pepush Dedës janë pagzuar një arë e madhe 10 argatëshe “Fusha e Pepushit” që ka qënë pronë e Dedë Ndoc Ahirit dhe ndodhet në zemër të fshatit Pepsumaj poshtë ish-shtëpisë Ndoc Marashit dhe karshi shtëpisë Bal Markut. Pepushi më i përkëdheluri mes tre vëllezërve sidomos nga gjyshja e cila ishte stajanicë dhe e zonja e shtëpisë së Dedë Mustafës. Pepushi, ishte djalë zamani, i shëndetshëm që lëshonte shtat si picaku në shulla e harlisej dita- ditës duke zaptue vëndin si mrizi në lendinë. Elegant e muskuloz nga konstrukti, faqekuq dhe i qeshur në fytyrë, div nga takati, flokët gështenjë të shëndritshëm si mzatit kur i ndrrohen qimet në pranverë. Djalë i paqtë, i padjallzina e pa rrebe kokshkreta, i padjersitur në punë deri në moshën 25 vjeçare, pa asnjë ligësi në shtat, qefli shetitjesh nëpër festa fis më fis. Kur këndonte rabsoditë legjendare të maleve të kanusë, lahutën e gicilonte sa të çonte mishin kokërr e zemrën peshë. Fyellin e kishte jaran, aq sa e mbante gjithkund në brez e i binte shpat më shapt e lendinë me lendinë, duke xhelozuar edhe bylbylat e malit. Gjyshja ia mbante dorën, Pepushit veç gjithë pjestarëve të tjerë të familjes. Ketë nipçe e kishte gjënë më të shtrëjtë në jete, prandaj i dukej pak me e mbajtë në pëllëmbë të dorës. - Ty t’i marrtë nanlokja te tana të ligat e shtatit! Ti je drita e syve të mij! U bafsh hise e mëdhe, ora dhe krenaria e oxhakut, ndera dhe faqja e bardhë e gjithë fisit! Kur dikush e qortonte lokën pse e përkëdhelë më shumë Pepushin se vellezërit e tjerë, ajo përgjigjej: - Fëmijët, janë loçka e zemrës, të pa ndashëm si dy krahët që gjallnojnë e i japin jetë trupit të njeriut. Fëmija janë si dy sytë e ballit që në bajnë me pa dritën e amshueme të Perendisë. Fëmijët janë si gishtat, që dhëmbin barabar, por gishti i madh i dorës, syri dhe krahu i djathtë janë më të veçantë se gjithë të tjerët. Ashtu ashtë edhe Pepushi për mue- thoshte gjyshja në fund të arsytimit të saj stoik. Ky ledhatim i shkallës superiore, ky “diskriminim” pozitiv në raport edhe me dy vëllezërit e tjerë, kishte në vetvete një mister që nuk e dinte askush tjeter përveç kësaj nënmadhje zemerbardhë e cila gjithë botën e vinte ne një anë, kurse Pepushin në anën tjetër. Pepushin e lindi Milia një ditë verë në bjeshkë tek stanet në Qafë të Lisit. Në ato kohra të vjetra, vjehrrat ose gratë e moshuara me përvojë u qëndronin pranë nuseve e grave që bëheshin e ribeheshin nëna. Kur lindi Milia atë mot, vjehrra i’a priti me shumë emocion fëmijën e parë në ata shpergjaj të cilat i kishte thurë në katerliq me duart e veta gjithë lule- lajle. Nënlokja e oxhakut, që ditën që mori vesh shtatzaninë e se resë luste ditë për ditë Zotin që këtë verë t’i falte një nip! Numronte me gishta ditët duke pritë që të shijonte mjaltin e mjaltit, embelsinë dhe mirësinë më të çmuar- siç thonë gjyshërit për nipërit e tyre! Çasti Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

243


emocionues dhe i shumëpritur erdhi, ashtu siç dëshironin të gjithë. Shtëpia e Dedë Mustafës së Pepsumajve u përtri me një djalë. Nënlokja kur e mori foshnjën e porsalindur në duar, aq sa u gëzua edhe u befasua! Madje u shtang nga habia kur konstatoi se nipi i porsalindur ishte me flatra dragoi (këmishë dragoi)!Kishte mbushur 60 vjet në keto male, kishte lindur vetë u kishte qëndruar pranë dhjetra e dhjetra grave më të reja në lindje, por djalë me falatra dragoi nuk kishte parë kurrë në jetë! Për një moment e humbi toruan, por nga njera anë kujtimi i rrefimeve të vjetra të nënës së vet të ndjerë dhe të qarat e vogëlushit e sollën në vete të zbatonte ritualin. Këmishëza (flatra ) e dragoit duhej ruajtur në një vënd që të mos shihej nga syri i askujt. Sipas traditës mitologjike thuhet “se meshkujt që lindin me këmishë (fshikëz apo flatra) ishin dragoj me fuqi të jashtëzakonshme”! Dragoi ishte mrekulli shumë e veçantë, dhuratë e Zotit të plotfuqishëm që ua falte dyerve të zgjedhura sipas dëshirës së tij. - Nusjo, kjofsh bekue! Ti sot na përtrive konakun me një djalë drague; - tha vjehrra së resë! Por pa pritë t’i gëzohej mrekullisë deri në fund e këshilloi me shumë kujdes. -Ti je e re, paste Lokja !Ti je e re, e nuk ke faj me i ditë këto gjana të vjetra.Të ka gëzue Zoti me një djalë të veçantë që do bahet i njohur në të gjitha malet e Dukagjinit. Nigjo mirë e vare vath në vesh! Po e mori vesh tjeter kush se djali është drague, ai prozhmohet (zbulohet ) dhe nuk jeton gjatë! Pakti mitologjik ishte i detyruar të zbatohej me përpikmeri. Nëna e Pepushit do të vdiste pas tre vjetësh, duke lënë jetima dy binjakë të tjerë në djep së bashku me Pepushin çamarrrok. Kështu që historinë e qënjes së Pepushit dragua nuk e dinte askush tjetër veç gjyshës e cila nga ky shkak e diferenconte nga dy vëllezërit e tjerë. AVENTURAT E PEPUSHIT Vendi ku ka Kërcye Pepushi: Ky vend ndodhet në kufirin ndarës mes fshatrave Pepsumaj e Ndreaj rreth 250 -300 m më në jug të varrezave të Shën Merisë. Në faqen prendimore të kodricës që ndanë Kashnjetet e Ndreajve me rrugën që të çon në Koder Martinit (Pepsumaj) ballë për ballë fshatit Pylotaj. Nuk ka banorë të vjetër apo të ri, qoftë nga Ndreajt, qoftë nga Pepsumajt që nuk e din se ku ndodhet ky vend. Jo vetëm kaq por sejcili është në gjendje të rrefejë plot kureshtje tregimin e kercimin spektakolar të Pepushit i cili për nga zotësia mbetet një hero olimpik i papërseritshëm në kujtesën e motit të shkuar. Parmaku ku ka kërcye Pepushi sot nuk ekziston, pasi në vitin 1975 kur u hap rruga automobilistike për në fshatin Pepsumaj, ai curr reshpor u shqye nga rrushkulli i buldozerit për të siguruar zgjerimin e duhur të udhës. Atë vënd, unë në vegjëlinë time e kam parë qindra herë, madje jam mburrur dhe befasuar njëkohësisht nga aventura e gati- gati e pa besueshme e kercimit që ka bërë Pepushi. Vendi që u pagëzua “Ku ka kërcye Pepushi” ka qënë një rrugë e ngushtë si tunel i vogël ku kalonin udhtarët me kafshë. Aty gjendeshin në të dy anët nga një bllok guri rreshpor. Një bisk në vend të ultë dhe një tjeter në një vend më të lartë duke marrë formën e një horst grabeni. Bisku më i ultë ndodhej në krahun e majtë të faqës së Kodrës, ndersa në të djathtë rreth 2,5m largësi dhe mbi 2m lartësi i qëndronte si ballkon mbi krye bisku më i lartë. Pepushi, i cili zotëronte një fuqi dhe shkathtësi të jashtëzakonshme ka kërcyer nga vendi i ulet në 244

Prelë Milani

të lartin (Këmb puc siç i thonë në gjuhën popullore) duke treguar zotësi dhe guxim të jashtëzakonshëm atletik. Ai theu një rekord të paarritshëm nga askush tjetër, përpara të cilit nuk do të guxonin sot të mateshin ndoshta as kampjonët e mëdhenj. Së pari ky tip kercimi këmbë puc nga poshtë lart është krejt i veçantë dhe pothuaj i paaplikuar në garat e kërcimeve. Së dyti për vetë pozicjonin e pazakontë që ka vendi (blloku shkembor i ultë (i poshtmi) gjendet mbi një rrepirë thikë të pjerrtë e cila zbret vertikalisht rreth 30 m më poshtë. Pra kërcimtari Pepush nuk mund të përdorte asnjë stil tjeter kërcimi vetëm të kercenin hop nga vendi. Të kercesh mbi 2 meter nga bregu i ultë në të lartin është gati- gati e pabesueshme, prandaj për nderë dhe kujtim të këtij evenimenti, emri i Pepushit ëshë bërë i paharrueshëm dhe vendi ku ai ka kërcyer ka marrë emrin tiponomatik; “Ku ka Kcye Pepushi”.Pepushi nuk është një përsonazh legjendar i sajuar. Ai ka qënë një përson konkret që ka jetuar në fshatin Pepsumaj 5 brez përpara (Lulash e Lekë Vuksan Vojvodës), as rrefimi i mësipërm nuk është aspak legjendar, por legjëndare është bëma e tij, “kercimi” Legjendare është fuqia e tij, e cila duke qënë me potencë të jashtzakonshme e superiore mbi çdo individ të kohës së vet, është cilësuar dragua, ashtu siç përkufizoheshin dragojt sipas bestytnive mitologjike iliro- arbërore. PEPUSHI DHE BELEKTARI I TMERRSHËM Tregim legjendar Festa e Zojës së Mërturit, përkon me fillimin e shtatorit pa dyshim më i begati dhe më i gëzuari muaj i vitit, për të gjithë mërtursit që festonin në mënyrë spektakolare, festën e partanit të tyre. Në këtë festë shkoi edhe Pepush Deda së bashku me një çetë burrash të përmendur në krye të cilit printe bajraktari i Shoshit. Në Brisë afer shtëpisë së Mehmet Rezhës, banë za siç ishte zakoni t’ue i thirrë nga larg more Mehmet Rexha! - O shtue (ç’thue) more. - O, thotë bajraktari i Shoshit mirë se të gjeta se jam ka vij me 50 vetë; - dhe pa pra mirë zani, kanë lëshue një batare të fortë pushkësh - O mirëse të ka pru Zoti e horshgjeldën të kjoftë, me gjithë shokë; - i është përgjegjë Mehmet Rexha dhe, në shenjë respekti shprazi me një turr tjeter të shtenash mirëseardhje! Mehmeti sipas zakonit doli përtej shtegut të oborrit me gjithë qese të duhanit në dorë, për të pritur mysafiret e zgjedhur që i kishin mësy konankun në ketë ditë të shejtnueme. - Mirë se u pruni Zoti, burrat e Shoshit! E ma paçi faqen e bardhë - që urimi i Mehmet Rexhës! - Mirse të gjetëm Mërtur ! Festën për shumë vjet shëndosh e me zemer të mirë - u përgjigjën në kor miqësia! - Bajraktar- iu drejtua i zoti i shtëpisë prijsit të çetes së Shoshit. - Fol o Mehmet Rexha, lumte goja; - iu përgjigj bajraktari. Pasha këtë natë të madhe, ma gëzuet zemrën kur më batë za përkundra. Ma batë qefin edhe ma shumë kur u pashë me sy, se po ma shndritni këtë oborr e këtë kullë ! Veç për një gja mos Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

245


t’u vinë çudi, jam t’u e pasë me boll kasavet ardhjën tuaj sonte! Burra ka ardhë një belektarë prej Peje me një tubë shoqnusa nga Malsia e Gjakovës. Është i palatuem në kurrnji qoshe për burrë! I pazanatë për urti, fjalë randë e krenarë. I fuqishëm si bualli e sherraxhi si shejtani. Ka rrëzue gjithkand, kush i ka dalë përpara në Pejë, Gjakovë, Rrafsh të Dukagjinit, Gashë, Krasniqe, Nikaj e Mërturë. Shkon festë më festë e bajrak më bajrak t’ue lypë bejlek. Kush i ka dalë përpara e ka rrezue si katallani për një dekik. Është fjalërandë e gojëlig dhe tallet keq me ata që i rrëzon. Po nuk guxoi kush me i dalë me u rrokë me të thotë: Paskan vdekë burrat, por rrofshin gratë! Shkurt llafi, për fuqi nuk i del kush përpara. Atë e ndalë veç plumbi të cilin ndoshta e ka hak një ditë kur të mbushet haram deri në grykë, por ishalla e gjen belanë larg fisit, miqve e dashamirve tanë. Bajraktar, po u kallzoj, se sa të hyni mbrenë ta po iu kërkon bejlek, e po u kujatë me fjalë. Bejlek me ndigjue mue mos i pranoni se nuk ia ka vu kush kurrë shpatullat për tokë! Për hatër të kësaj nate edhe po qe se u kujatë me ndojnë fjalë durojeni. Por po nuk diti me ndejë ma leni mue t’i tregoj si duhet të rrinë rresht me burra! Pepushi iu drejtua bajraktarit të Shoshit: - Dajë pri çetës e mos u ban hiç vezveze! Qebesa e burrave po lypi belek, ka me u pendue, aq fort sa nuk ka me lypë ma kurrë lodër në Dukagjin! Mehmet Rexha mos u ban vezveze se nuk ka burrë që ta prish gëzimin e festës sonte. Kush don bejlek ka me u ndeshë me mue! - Pa të tjera falë Mehmet Rexha i prini çetës deri në prag të kervetit pastaj thirri: Na bani pak vënd - Bajraktari priu dhe pas tij të gjithë çeta e burrave të Shoshit. Pepushi ishte i fundit në rrallë që hyri në odën e miqve të Mehmet Rexhës. Aty ku po kuvëndonin këmbkryq miq e festarë nga të gjitha malet e Kanusë. - Sipas zakonit të gjithë u ngritën në këmbë dhe filluan t’i jepnin dorën njeritjetrit. Belektari i Pejës kishte zanë vënd në qoshën e majtë të dhomës, përballë me kreun e vëndit. Kur hynë shoshjanët brënda, lëshoi një shikim të vranshëm dhe shfryu nën hundë si kau në rrethin e bunarit. Ai ishte një trup i pagdhendur, i fuqishëm si buelli, kuqalosh e shakllaban në fytyrë, gojëçorap e musteqet kurmpërdredhur. Pullat e mitanit i mbante zberthyer nga ku dilte në pah gjoksi ledinë i mbuluar prej një l’tuku të zi që i jepte pamjen e një ekzemplari të frigshëm dhe të pathyeshëm në specjen e vet. Belektari ishte si një hamshor i pashilum që i zien fuqia, që byrylekej si mzati t’ue shkrra me thundra djerrin e livadhit, duke kerkuar të ndeshet, por edhe të tmerrojë kundërshtarin me propotencën e vet të shfrenuar. Ky lloj robi, pas asnjë ligësi në shtat, pa kurrfarë preokupacioni mëndor veç me rrufitë çdo mëngjes ka një babune 3 okëshe pshesh e tamël, ishte harlisë si dreni pasi nuk i mungonte asnjë ditë mishi as tlyni të cilat më pas i shuante me nga një kungull kosi. Ditën dilte e flladitej krojeve, rrokej me çoban, ulte me maje për tokë picakët e lisave, kthehej në darkë dhe prap për nevojë hante edhe një kotrovë me kapsuta apo një kaki kertollash të reshkura në votër. Sa po hynë në dhomë festarët e Shoshit duke u dhanë dorën të pranishmëve, belektari i Pejës gjithë eufori dhe pa pikë takti iu drejtua Bajraktarit në mënyrë provokative: 246

Prelë Milani

- Bajraktar t’i kjosh me jetë me gjithë ortakë! Shoshi ashtë fis i përmendur, por më vjen keq se nuk paske me veti asnjë djalë me u rrokë me mue! - Mos u piq para kohe - i tha bajraktari se kush ngutet, ka gjasa të vonohet, se kush lëvdohet ka gjasa të pëndohet dhe pa përfunduar mirë fjalën i lëshoi një shikim me bish të syrit Pepushit që ishte i fundit në çetë. - Pepushi i’u afrua belektarit mburravec e pa direkt e në dritë të syrit e përshëndeti duke i thënë: - Tungjatjeta o belektari i Pejës! - Tungjatjeta more kokrrosh - ia ktheu me përpuzje dhe ironi fyese belektari i pathyshëm! Pepushi zgjati dorën e çeliktë duke i kryqezuar me putrën e njeriut të frigshëm të Malsisë së Gjakovës. Përpara belektarit u çfaq një djalë simaptik dy metrosh, i qetë e fjalë pak. Djali oranik qetësisht shkarkoj të gjithë valvulat e forcës së tij të pakufijshme, aq sa gavixhi i frigshëm i Gjakovës u shënderrue si një kukull kolovitëse të cilën e ngriti cufulak t’ue e ndeshë tre herë rresht me krye për drrasat të tavanit të odës së Mehmet Rexhës. Pasi e çoi dhe e uli tre herë me krye për tavan, Pepushi i tha belektarit -Neser po deshe me u rrokë gati më ke. Pepush Deda u dhuroi gjithë të pranishmëve, një spektakël të paparë e të papërseritshëm. Njeriu i frigshëm i Pejës qëndroi si qyqja, pa ba verë me gojë, ndersa të nesermën pa ague, iku më bisht nder shalë prej fisit të Mërturit me mitin e rrezuar e të shembur për dhe. SHOSHI ERDHI I PARI NË PULT Në malet shqiptare nuk ka fis që të mos ketë legjenden e vet tipike. Sikurse Roma e Remulit dhe e Remit, si Shkodra e Rozafës e tre vëllezërve ilir, ashtu edhe të bijt e Murr Dedit, të Keqit të Malsisë së Madhe e t’Ahmatit në Këlmend, me një fjalë të gjitha tepricat e fiseve iliro-thrake enden të gjalla në kombin shqiptar.... Por na këtu t’a lemë gojën e popullit me kallxue me atë thjeshtësinë klasike të besimit të vet, në gojën e të parëvet, se si u përfituan njato fise, që ma pastër se kërkund gjeti në Shqipni, ruajtën doke e kanu:Shalë, Shosh e Mirditë, tri fiset ma të mëdhajat të dinastisë së Lekë Dukagjinit, të cilat edhe sot prandaj quhen Dukagjin,- thoshte mitologu i maleve tona At’Benardin Palaj3. Pa u ndalur në legjendën e famshme të origjinës së Shalës, Shoshit dhe Mirditës si pasues të legjendarit Murr Deti. Në mënyrë tangenciale po ceku atë që na servirë tradita gojore e mbledhur me shumë pasion nga pena e mitologut dukagjinas At’Benardin Palaj: Ma së pari u dynd e zuri vend Mirdita në Orosh. Pas disa vjetësh u dyndën edhe të parët e Shoshit: (Gjol e Pepë Suma, të nipat e Mark Ditës) zunë vend në kodër të Shën Qurkut, ku gjetën Karmasorin e Drogobatin, që i dyndën me luftë dhe u morën vendin. Së vonshmi edhe Shala 80- vjet mbas Shoshit. Tre djemët e Pep Vladit- Nika, Loti e Leka - idhnohen me t’an, që ishte i biri i Vlad Bekut të Zog Ditës, pse i ati në pleqni muer një shemërkë për veti, me të 3

Benardin Palaj “Visaret e Kombit “ vëll 12.bot.1937,fq.68

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

247


cilën pati një djalë kopil. Djemëve atëherë iu prish ndeja; e lanë plakun në Shirokë me gjithë atë kopil, vetë dolën në Shalë, e zunë vend në Kodër Thanë, atje ku edhe sot shihen trojet e të parëve çelun në reshpe, që pleqtë herët i thirrshin kure (shtëpi =banese e çelur në dhe)4. Në qoftë se këto tre fise besojnë në mënyrë dogmatike të palekundur për origjinën e tyre nga një i parë i përbashkët legjëndar, edhe legjenda fanatike ka një inkonvergim për vendin e ndarjes së tyre. Shala e Shoshi pranojnë se janë ndarë në Shirokë, ndërsa mirditorët, më shumë besojnë se janë nda në Pashtrik.”Pashtriku ndodhet në pjesën VL të malsisë së Hasit, mes pellgut të Krumës në VP, të luginës së Drinit Bardhë në Jl dhe Hasit të thatë e Rrafshit të Dukagjinit në VL5. Ajo që dua të riperseris, është se ekziston një verdikt i qartë historik se Shoshi, Shala dhe Mërturi u dyndën nga krahu tjetër i Drinit në teritorin e ish Pultit në fund të shekullit XVI dhe gjysmën e parë e shekullit XVII. Sipas traditës gojore nuk dyshohet fare se Shoshi ishte i pari që kaloi Drinin dhe u ngulit në teritorin e Apeve duke themeluar më pas së bashku me te ardhurit e tjerë (Shalë e Mërtur) Dukagjinin e ri. Të lodhemi të kerkojmë burime të shkruara përveç atyre që rrjedhin nga tradita gojore se kush erdhi i pari Shoshi apo Shala është sikur të lypim për të gjetë një qime të bardhë në shpinën e një galani Pikerisht vetëm duke iu referuar kësaj tradite të ruajtur me shumë fanatizim mund të themi: Shoshi zuri vend i pari në teritorin ku gjendet sot. Gjol (Gjon) e Pepë Suma erdhën 80 vjet më përpara se djemtë e Pep Vladit të Shalës në keto male fare pak të populluara, të mbushura me pyje të dendura gati, gati të pakalueshme me kullota të begata e ujë të bollshëm që shtriheshin nga Qafa e Bëshkasit në Qafë të Pejës. DHETUESI Tregim legjendar Vëllezërit Lot, Pec, Lekë e Dedë Nika morën ikjen drejt malsisë, rrugë e pa rrugë, t’ue ecë me tahminë. Pas 24 orësh kur mbrrinë në vendin qe quhet sot Mali i Shoshit panë dy kulla kah tymojnë. - Shikjoni ato dy kulla që po tymojnë; - u tha Peci dy vëllezerve të vet. - Ma do mendja se janë kullat e Gjolit e të Pepës. Njashtu si po thue ti more vlla ka me kënë puna, mbasi prej Urës së Shtrëjtë e deri qetu, nuk kemi pa kambë robit, as kullë as konak. - Shtegtarët e rinj të malsisë morën rrugën teposhte dhe muzgu i gjeti në Kodër të Shqurkut.Udha e gjatë e sfilitëse pas dy ditësh e netësh i solli në konakun e kushërijve të tyre tek nipat e Mark Ditit. - Mirë se u ka pru Zoti e kjo natë ! - Ishte urimi i parë bujar i dy atlashëve të Shoshit, për mysafiret e largët. - U përqafuan, u morën grykë, t’ue pvetë njani - tjetrin për gjithçka, për Shirokën, vendin e tyre të dashur, për fushën që e braktisën prej hasmit osman, për hyqymetin, për jetën e re në malsi etj. Gjatë kohës që Gjoli po pvetej e çmallej përzemërsisht me kushërijtë, Pepa shkoi shpej e shpejt në vathë të bagtive, kapi 4 5

248

P.Benardin. “Visaret e kombit” po aty Gjeografia Fizike e Shqipërisë, bot Akademisë së Shkencave. 1991,fq.67

Prelë Milani

për zverkut një dash galan brepërdredhur, i virati thikën në qafë, e ropi siç e kishte zakon dhe e futi në hedhë e vuni në cumra pranë një zjarri me dru të thata qarri. - Tashti qe ku ashtë gati, rrotullojeni dalëngadalë; - u tha dy tarabakëve të shpisë. - Ma kqyrni mirë sa të vij vetë. Nuk vonohem shumë veç sa të dredhi një lpushter duhan me njata miq të dashtun që kanë ardhë sonte me na pa. - Ka na hupe more kushri; - i tha Pec Nika Pepë Sumës? - Mos na tret nëpër shtëpi, he burrë se na ka diegë malli me u pa njani me tjetrin! - Pepa nuk mund rrin pa shkue me pa gjanë, - thumboi me shpoti Gjoli vëllaun e tij të vogël. - Pash besën edhe gjaja për burra janë! Unë shkova me pa se njeta kushri e meritojnë një rashtë berri sonte. - Nuk ashtë nevoja me u shepnzue bre burrë. Ne jena robtë e shpisë. Qyshë ditën që na u ndanë gjyshat në Shirokë, prej largësie e prej hasmit kena mbetë pa i hy e pa i dalë njani - tjetrit. - Na u dhimtë sonte për ju nji ferlik, ishalla na i han ujku edhe te tana të tjerat që kemi në vathë, - tha Pepa me shumë sinqeritet! - Kuvendi i përmallshëm rrashit për hallet dhe dertet e mëdha që kishin kaluar nipat e Murr Detit, bani që nata e gjatë e dimrit të fluturonte sikur të mos ishte me e gjatë se një orë. - Vonë mbas darket, Deda, njani nga vllaznit shtegtarë e hapi kuvendin për të kallzue hallin e madh që i kishte detyrue me ikë prej rrafshit të fushës, me gjetë strehë në këto male të mbulume me pyje shekullore. - Siç po na shihni more kushri, kena dalë me kerkue vatan të ri pa gja, e pa mall mbas shpirtit. Sonte u kemi ra në derë në mujshi me na gjetë një copë vend në keto bregore e shpatina të shtiem diku themelet tona - Mirë se u ka pru Zoti ! Barrën e idhët të hallit që keni ju sot e kena provue edhe ne qyshë ditën kur dolëm në këto troje, pa gja tjetër veç me një shoshe që na ra për hise ditën e dasisë! - Ne jemi nji gjak ndërveti prandaj nuk u lamë pa hise as ju në këto male! - Si thua Pepa? - iu drejtua Gjoli të vëllait të vogël në mënyre retorike. - Mos e thashtë Zoti me u koritë me gjakun tonë, - u përgjigj taçi (më i vogli i fëmijve te një barku)në mënyrë aprovuese! Veç nji gja duhet ta dini, vendi ashtë shumë i thyem, borë bjen e bahet det, duhet ç’pyllzue ashta e me çilë troje e toka të reja. Duhet ndertue shpia e stane, hapë vija dhe puse vade. Jetesa ashtë boll e vështirë në këto vise ku buka i nxirret me thonj shkambit. Ju qetash jeni pak rop, por nesër, do të shumoheni ! Siç e shihni vendi ashtë i shtrejtë. - Na shtroni me fjetë, - i tha Gjoli së shoqës! Njeta kushri kanë ba rrugë të gjatë e i ka kputë lodhja. Nesër po e pleqnojmë ketë punë. Ditë e re e nafakë e re! Gjoli e Pepa për çdo gja ishin të razishëm, prandaj të nesermën me ditë të Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

249


mbarë dolën në maje të Kodrës së Shqurkut dhe treguan me shej tokën që kishin pleqnue me falë atlashëve të ardhshëm të Shalës. - Shikojeni atë shpat mali në të cilën po gjitet avash- avash një mjegull e lehtë. Merreni e gëzoshi me mashkuj e femra! Në qoftë se përveç atij shpati prej Qafës së Agrit deri në lumë, doni me ndertue troje banimi, edhe në anën tjetër të luginës, atëherë për këtë pjesë, duhet të na pagueni të dhetën e bereqetit qyshë senën e parë të prodhimit, mot pas motit. - Paçi e dhanshi, more kushëri! U shtoftë Zoti pasuninë, mallin e robninë! Kjoshi faqebardhë për nderën që na batë! U paçim mot pas motit dashamirë e shefitarë në të mirë e në rrezik! - Pasi pushuan disa ditë në Shosh, Deda, Loti e Peci, dolën e zunë vend në Koder Thanë, aty ngritën furkën e fillimisht të parët e Shalës të cilët më pas u shtuan dhe u rritën në mënyrë të shpejtë duke populluar të gjithë Luginën me të njëtin emër. Edhe të paret e fiseve të Kirit dhe të Xhanit ikën nga zona e Shkrelit për t’i shpëtuar ndeshkimeve barbare osmane. Përpara se të vendosën aty ku janë sot, erdhën e i ranë në derë Shoshit i cili edhe atyre u bani vend duke u thanë: - Futuni, ndertoni vatanin në njatë luginë, por me kusht që të më jepni të dhetën e bereqetit. Ashtu si me Shalën edhe me Kirin të dyja palët, ranë dakort me fjalë për detyrimin e rentes nayrale, sipas së cilës Shoshi si zotëruesi më i hershëm i ketyre krahinave pati privilegjin të mblidhte të dhetën e gjithë Dukagjinit të ri. Ky fisk vazhdoi për 90 -100 vjet panderprerje, prandaj gjatë kësaj përiudhe është edhe kulmi i lulëzimit të fisit të Shoshit, i cili nga Shala merrte të dhetat e drithrave, ndërsa nga Kiri të rakisë e të verës etj. A ISHTE SHOSHI DHETUES I DUKAGJINIT?! Për ketë shkak tradita gojore thotë; u bë një luftë! Ashtë e vertetë se oreksi vjen tuj hagër, prandaj Shoshi në keto vite thuhet sipas gojdhënave se arriti t’u imponohej qoftë me hirë qoftë me pahirë madje duke mos kursyer as rraprezaljet ndaj fqinjëve të vet: Shalës, Kirit, Toplanës, Dushmanit, Temalit etj. Nuk ma do mendja se ia vlen të biem as në pozitat e hynizimit të kësaj epoke të “artë”, ku Shoshi ishte sovran i fiseve heterogjene të Dukagjinit, as ta penalizojmë në mënyrë demaskuse me termat pirat apo plaçkitës. Në ketë rrugë kanë kaluar të gjitha fiset, principatat, shtetet dhe përandoritë ku vazhdimisht gjatë gjithë historisë sipas genit të patjetërsueshëm të kopesë, më i madhi dhe më i forti ka viktimizuar të voglin të pa mbrojturin e të urtin. Në shekullin e XII në Gjermani sundonte “e drejta e grushtit”. Kjo do të thoshte që kushdo mund të vepronte sipas qefit të vet dhe shumë kalorës ( fisnik) rronin në një luks të çfrenuar vetëm në saje të plaçkitjes. Duke lënë në një anë legjendën e mësipërme, e cila nuk e di në se na rrefen apo na kamuflon zanafillën e kesaj rente, ajo që ia vlen të nënvizohet është fakt i pakontestueshëm se për shkak të kësaj rente diskriminuese mes Shalës e Shoshit ka shpërthyer një konflikt i ashpër luftarak. Është fakt se po për këtë shkak Shoshi do të ndëshkohej edhe nga Kiri, por nga ana tjeter nga krenaria dhe xhelozia 250

Prelë Milani

fisnore edhe Shala edhe Kiri e kanë gati, gati të pa mundur ta pohojnë me gojën e tyre këtë fakt ndonëse janë të vetëdijshëm se ky fenomen ka ekzistuar dhe ka qënë i pashëm i prekshëm dhe me pasoja prapavepruese. Shoshi duke qënë një fis homogjen, pa asnjë anas e pati më të lehtë të ishte kompakt dhe unik në veprimet e veta, ndërkohë që Shala ishte shumë heterogjene dhe harzhoi shumë energji ne konflikte me Mavriqin, Bobin, Lopçin, Kopratin, Shdervellën, Gapzhellën, Shushellën, Marinin, Deshkun, Maçkun6; e pse jo edhe me Gimajt. Përballë një Shale heterogjene, të përçarë nga konflikte të brëndëshme nga njera anë dhe nga ana tjetër, duke pasë edhe mbështetjën e Pashallarëve që administronin këto zona autonome të cilët vazhdimisht kanë favorizuar një palë kundër një tjetre. (Kur Shala mori revanshin ndaj Shoshit ishin, Valiu i Shkodres dhe qeveria Turke që i dhanë statusin e Bajrakut të parë të Dukagjinit). Nderkohë Shoshi unik si fis nuk e pati të vështirë t’i merte haraçin Shalës heterogjene, aq më tepër fiseve të tjerë që ishin akoma të vogla e më heterogjene se ajo. Legjendat mbetën legjenda dhe kurrë nuk kanë autoritet dhe verdikt të plotë historik. Fiset e dukagjinit nuk janë shquar si fise kusare, gjithsesi vet termi fis nënkupton një shoqëri në fazat embrionale (primitive). “TOKA E GJAKUT” Ndertuar sipas traditës gojore Tregimet gojore në Shosh, Shalë, madje në mënyrë më të paanshme edhe në Mirditë puqën në një pikë duke na rrefyer se Shoshi ka qënë vëllai i parë i treshës legjendare Shosh, Shalë e Mirditë. “Shoshi ka qënë më i madh se Shala. I pari i Shoshit ka qënë vëllai i madh, dhe i pari i Shalës vëllau i dytë. Në kohë të vjetër Shoshi printe dhe Shala i shkonte mbrapa: Shoshi thirrej për pleqni në Shalë dhe aty ishte më i madhi. Ma vonë Shala u rrit shumë më tepër dhe nuk ju nënshtrue më Shoshit. Deli Deda ose Dehli, prej shtëpisë së bajraktarit të Shalës u bë sebep të shkëputeshim nga varsia prej Shoshit dhe dalë ngadalë u bë Shala bajrak i parë dhe Shoshi i dytë, pasi Shala u rrit edhe një herë më tepër se Shoshi”. Ky ëshë një rrefim autentik i mbledhur nga krye etnografi shqiptar Rrok Zojsi në nëntor të vitit 1956 gjatë një ekspedite studimore në Shalë. Gojëdhëna është vjelur në buzën e informatorve Binak Vata 86 vjeç, Lekë Vuksani, Zog Sokoli 70 vjeç, Deli Gjoni 110 vjeç, Zef Kola 70 vjeç etj nga fshatra të ndryshme të Shalës 7 . Në ato kohra ekzistonte rregulli natyrisht i pashkruar por i skalitur në të drejtën zakonore sipas të cilit drejtimi (paria) i përkiste vëllait të madh në rradhë sipas lindjes (parabirnisë). Duke lundruar në rrjedhën të rrëfimeve legjendare, varka e memorjes na çon në molin e vjetër të kohës së lulëzimit fisnor kur Shoshi ishte i parë edhe sundimtari absolut i kësaj treve. Shala qëndroi nën vasalitetin e Shoshit deri sa u rrit dhe u burrërua Del Deda i qujatur ndryshe Deli i Shalës i cili arriti të bashkonte Shalën në komandën e vet, të hakmerrej dhe të rrezonte përtokë hegjemonizmin e Shoshit. Del Deda (Deli) është vëlla i Vlad Dedës. Në se Mark Lula nihet në histori si pinjolli 6 7

P.Benardin “Visaret Kombit” vell 12, bot.1937, fq.70 Z. Rrok Shala studim i daktilografuar, nëntor 1956. Fondi i Arkivit i Muzeut Historik Shkodër, fq.2.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

251


më i zëshëm i derës së bajraktarve të Shalës, Del Deda është jo vetëm themeluesi i kësaj dinastie fisnore, por edhe prijsi dorëhekurt i Shalës së madhe e të Bashkuar, së cilës i vuri në kokë kurorën fisit të parë të të gjithë trevës së Dukagjinit. Deli idhnaku i Shalës ishte nipi i Luc Gilës e Gjon Gilës së Gjoshajve të Shoshit ose më konkretisht i shtëpisë Gilocaj. Deli ishte një njeri me guxim të jashtëzakonshëm, i heshtur si mali me borë, i cili nga heshtja e fjetur shperthente gjithë rrebe si reja ne breshër. Nuk shquhej për ndonjë talent të spikatur në punët e kanusë, por natyra i kihte dhuruar reflekse të pakushtezuara prijsi, pa dyshim më i talentuari nder shaljanët e brezit të vet si luftarë dhe organizator. Deli kishte një mëndim superior për vetën dhe fisin e vet, prandaj për të arritur këtë ambicje krenare nuk kurseu as diktatin aventuresk, as intrigat dhe grykësinë e tij të pangopur për sundim. Deli i Shalës nga hiçi arriti të bëhej prijesi i më i gjithëpushteshëm i Dukagjint i cili me veton e luanit, beri luftën dhe vuri paqën me të gjithë fiset fqinje të Shalës. Zemërimi i Delit Një ditë mes t’ Shumëvet e Shënkollit, Deli zbriti në Breg të Lumit, në vendin e quajtur te Rrasa e Ton Gjonit. Ay u takua rastësisht me dy shoshjanë nga katundi Ndreaj, Mark Meshi dhe Martin Pera, njani i vllaznisë Buloshaj dhe tjetri i vllaznisë Palushaj: Shoshjanët po kryenin ritualin e zakonshëm. Veshë e mbathë si krushq, pishtolet në brez, pushkët e gjata nën krah,, pipat e qelibarit në gojë duke ecur sherbes pas dy mushkave surica të ngarkura deng me drithë të bardhë moravet të terun si arra që e kishin marrë si detyrim natyrorë dhe po e çonin në shtepitë e tyre në Shosh. - Deli kur pa ekstarvagancën dhe krenarinë e dhetuesve shoshjanë, sa nuk i humbi toka nën këmbë nga inati. Megjithatë diti të vetëpërmbahej, pa e mshefë plotësisht përçmimin dhe urrejtjen që i vloi në gji nga kjo intermezo e rastësishme që iu çfaq përpara syve. Një shfaqje që luhej hapur çdo skene të motit në Shalë nga “xhonglerët” shoshjanë. - Tungjatjeta juaj burra! - u tha Deli gjithë serjozitet dhetuesve të Shoshit të veshur krenisht. - Tungjatjeta bajraktar iu përgjigjën shoshjanët! - A mujtët, a u lodhet more burra ? - Mujtëm kollaj e nuk u lodhëm fort. - Me çka i keni ngarkue këto mushka kaq randë?! - I kena ngarkue me drithë të bardhë. - Marshallah, ku e keni marrë te tanë?! Pse po na pvetë, a nuk e din se ku e marrim kollomoqin?! Foli me ironi të theksuar Mark Meshi - Deli ishte aq i zgjuar sa të përmbahej dhe të terhiqej qetësisht ndonëse në zemër i gufonte llava e urrejtës dhe dëshirës për hakmarrje. - Unë desha me ditë se kush ua ka ngarkue kaq mirë e me i thanë ju shtofë bereqeti! - Paç bereqet, se kur ka Shala kemi edhe ne; - folën me mburrje shoshjanët! 252

Prelë Milani

- Udha e “mbarë” burrat e Shoshit dhe e hangshi me të shëndoshtë kollomoqin;i “uroi” bajraktari! I vrejtur si reja me breshër, Deli, rrudhosi vetullat e përpjekura, shfryu nën hundë, dhe mori rrugën përpjetë me mëndjen top për t’i dhënë fund kësaj mënxyre të padurueshme. - Ç ka pati ky murrikan buzë trashë që na pa me kaq inatë ? - I tha Mark Meshi, Martin Perës! Ku ashtë rritë e ba burrë shoqi, që nuk e din se ku e merr Shoshi kollomoqin ?! - Marka, merre vesh mirë çka po të them; - profetizoi urtësisht Martin Pera. - Pasha Zotin, me çfarë pashë në çehrën e njati nipi të Gjoshajve, mbas sodit kurrë tjetër nuk kena me marrë ma të dhetë në Shalë! - Vrantë boll na ka shikju, more Martin, por deri sa të vinë senja e re, ka me i ikë idhnimi i sotëm-; tha Mark Meshi duke ba shpoti, duke mos e vra mendjen hiç për furtunën e papërmbajtur që do të shpërthente pas atij shikimi të vranshim të Delit që e lexoi në mënyrë aq të saktë Martin Pera. O HIQ KUSHTRIM MORE: KA VDEKË DELI I SHALËS! Deli sa u nda prej shoshnjanëve te Rrasa e Ton Gjonit, mori rrugën përtpjetë duke ecur si gjë shtegtare pa u ndalur kërrkund,me nje frymë, doli fluturim në tek kulla e tij në Pecaj. Në oborr gjeti tatën e vet nji shekullor me nji palë duhani në dorë të ujdisun për çark, e duke ba kuvënd me vojvondën e parë të Shalës. Deli dukej i çartur në fytyrë, idhtë si pika dhe i mbushur me frymë nga ecja gjithë nxitim! -Amanet, a ashtë gja e re ?! - E pyeti babloku i vjetër të birin kur e pa në atë gjendje të pazakontë dhe thellësisht revoltues. - Jo, more tatë nuk është, kurrgja e re. Pse je mbushë ashtu me frymë dhe erdhe vrap si me kënë tuj lujtë pasha në livadhe. - A nuk po më sheh se jam ngarkuet më një barrë të randë që ma ka pru shpirtin tek hunda. - More birë, nuk po të kuptoj se ku don me dalë por, bjeri shkurt llafit, çfarë halli ke që je trenue si reja. Na ka mbetë në shpinë një barrë e randë . Edheta që i japim Shoshit tash 90 vjet. - Ku e keni marrë këta kollomoq i pyeta sot tek rrasa e Ton Gjonit, Mark Meshin dhe Martin Perën? - Pse po na pvetë, a nuk e din se ku e marrim? - mu përgjigjën gjithë përçmim! - Tata, nuk mbanë ma kosi ujë. Mos na kjoftë kurrë ma për hajër qajo kontratë e moçme me Shoshin. - Mos u ngut, biro ta pasha hajrin! Ato janë pune të vjetra që njashu i kemi trashigue, prej të parëve. Me Shoshin nuk kemi të damë as gjamët, as dasmat, as festat me ta. Kemi marrë e dhanë nuse njani me tjetrin, mos harro se ti vetë je nipi Shoshit. Punën e të dhetës ka ardhë koha me e futë në pleqni, por pa u ngutë se nuk prehet lisi me një të rame. - Tata ti je sot për nesër. Të ankon Shala se të kanë lanë giujtë e takati, por nuk Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

253


thotë kurrkush se të kanë lanë mendt. Pasha Zotin more tatë, pa dekë Deli e me hy në dhe, kurrë nuk po shtroj pëng as plak me Shoshin, pa ia hjekë të dhetën fisit të Shalës! Unë more djalë nuk të këshilloj me ja fillue luftës - Tata kjo punë të kishte takue ty me e zgjidhë kur je kënë në moshë të zamanit e mos me ma lanë, as mue as fisit të Shalës, këtë bela nepër kambë. - Djala, haku ashtë i randë, prandaj edhe babës me ia thanë hakun thehesh me të. Tash ti je rritë e ba burrë. Ti je edhe bajraktar, se unë nuk mund i bije ma asaj trokje. - Në qoftë se asht hulumtue baba, e nxjerrë i biri! Plaku i moçëm nuk deshi të bahej shkak për fillimin e asaj aventure të rrezikshme, por në fund lau duart si Pilati duke ia adresuar të gjitha përgjegjësitë të birit për të realizuar atë që do kishte pasur dëshirë ta bënte edhe vetë. - Deli tashmë i karikuar në realizimin e ëndrrës së tij ambicioze dhe i çliruar nga friga e vetos së plakut, pa një pa dy, futi dy gishtat në vesh e thirri me sa fuqi që pati: - O hiq kushtrim, more! - Kushtrimin e shoqëroi me një batare fishekësh dinamit - O ç’ka asht kushtrimi, more? - U përgjigjën shoqnia në mahallë - O ka vdekë Del Deda dhe qitja zanin te tanë Shalës! - Mos Zot ma keq,qyshë na vdiq bajraktari, - thirrën njerëzit nëpër Pecaj! Po çe gjet t’ue kenë mirë e shëndosh ? - Dikush që ia nihte qartë zanin thoshte: Ham dreq ç’ka kam Shaltë qeky ashtë zani i Delit, të tjerë thonin: - Ishalla i ka vdekë i jati, jo Deli - Më së pari burrat e Pecajve ngjeshën qemerët e pushkëve dhe u çuen në kambë të gjithë turr e vrap. Me një frymë te tanë katundi, u bashkuan fluturim në oborr të kullës së bajraktarit. Për çudinë e madhe Deli ishte shëndosh e mirë. I jati po ashtu tuj pi duhan ulur kambkryq së bashku me vojvodën e Shalës! - Pashë Zotin bajraktar, ç’ka asht ky kushtrim?! Si do t’i përgjigjësh bajrakut për këtë lodër; - E qortuan rreptë burrat më të vjetër e më dashamirë të fisit të vet! -Kushtrimi tash asht përhapë anëembanë katund, më katund. Shokë e kumbarë çonu me hy në hyzmet sa ma shpejt. Merrni thikat, hyni në vathë, preni të dy qetë e kularit, rjepni e futni në kazana. Për një sahat te tanë fisin e kemi në derë. Shala don bukë, djathë, mish e raki! - Porosia e bajraktarit u zbatue pa asnjë diskutim. Një pendë qe katër lavërsh u qëlluan me sakicë në kapsutë të kresë si flij për aventurën e madhe dhe përfunduan në dy kazana remit 100 okësh, të vëndosur hundë për hundë në dy zjarre me dru të kurituna qarri. Kushtrimi sensacional pati jehonë të jashtzakonshme. Shaljanët duke mënduar se kanë mbetur pa bajraktar lëshuan, lamsh si bleta, kur del prej zgjojet, dhe morën rrugën përpjetë për në Pecaj. - U turrën në poterë, kush e kush më parë me zemër të lënduar dhe kureshtje 254

Prelë Milani

të pashuar për të mësuar të vertetën e kushtrimit të hidhur . Kur mbrrinë në oborrin e kullës së bajraktarit, mbetën si të shastisur. Ata prisisnin të gjenin bajraktarin e tyre pa jetë të mbuluar në gjak të flijuar mes plumbash siç i ka hije një prijsi krenar si Deli. Por për fat të mirë dhe për habinë e tyre të pashpjegueshme bajraktari ishte mirë e shëndosh, me një qese të bashme duhani në dorë, i zeshkët, i vrejtur dhe hijerëndë si gjithmonë. - Shyqyr Zotit që kënke shëndosh bajraktar ! E uruan së pari krerët e fisit e më pas të gjithë djelmia dhe të pranishmit - Te tanë Shala e mori vesh se ti je i vdekur. Te tanë kemi dalë në poterë me zemër të plasun, t’ue folë vetë me veti e t’ue mallkue këtë ditë që na veshi bajrakun në zi. Meqë kënke shendosh si molla, me na kallzue të vertetën si asht puna?! O për ndrysh na shtro pengjet, ç’ asht ky kushtrim i rrëmë që s’ka ba kurrë vaki ma parë në këto male?! - Bajraktar, a je gjallë a dekë?! - Kështu e kujatën disa trima të cilët ishin gati t’ja fillonin sherrit, për kushtrimin e rremë. - Ham dreq mundimin bajraktari gjallë kënka por i paska hupë mëndja! Mos Zot ma keq, fort mirë të ishte i vdekun në drrasë e me kja se sa gjallë e me qeshë te tanë Shala, belbëzuan disa djelmoça të ri atje nga fundi i oborrit të shtëpisë! - Burra unë nuk kam luejtë mendsh. Por ka vdekë Deli e te tanë Shala qyshë e durojmë Shoshin me na dhetue vjet për vjet! Kushtrimin e kam qitë me u bashkue te tanë fisi. Unë si bajraktar e kam nda menen o me vdekë o me i nisë luftën Shoshit, për dhetimet që na ka ba. Na mbjellë e Shoshi korr! Na bluaj miellin e ata gatuaj! Ne puno ata shetit e ba qef. A asht e drejtë kjo punë?! - Gjithkush e din se nuk asht e drejtë. - Po atëherë pse nuk mbrojmë të drejtën?! - Nuk e mbrojmë, pse nuk jemi trima apo, pse nuk jemi të bashkuem!-Trimnia dhe guximi nuk na mungon por na mungon bashkim dhe harmonia. Shoshi 200 tyme, kurse Shala 500, Shoshi 200-300 pushkë, kurse Shala 1000 pushkë. Pushkën shaljani nuk e ka për gyp kazani por për luftë e për trimni! Çohu Shalo e kape pushkën! Çohu Shalo, t’u priftë e mbara! Deli me oratorinë e tij të rrjedhshme si demagog i sprovuar i zgjoi shaljanët me butësi nga letargjia, i karikoi, i orjentoi sipas dëshirës së tij dhe më pas i dha shkëndi kapsollës detonatore në shpërthimin e një lufte arkaike të parën dhe të fundit mes vëllezerve siamez. Në kullën e prisit të tyre autokrat, shaljanët, hangrën “darkën e mbrame” në “robëri”me bukë djathë, mish e raki. Pecnikaj, Leknikaj, Dednikaj, Lotaj duke pasë mbështetjën totale dhe vendimtare të Gimajve lidhën besen për luftë, vajisën hutat dhe filluan sulmin rrufe kundër Shoshit, i cili as që nuk e priste, as nuk e imagjinonte një goditje të tillë nokauti! Duke përfituar nga befasia shokuese, e manovrës sulmuese, epërsia numerike dhe harmonia e veprimëve, Shala që në momentin e parë kaloi në epërsi të shoqëruar me goditje të menjëhershme frontale nga të gjitha drejtimet, duke e detyruar Shoshin të zhvillonte një manovër thellësisht difensive, terhiqu, lësho terren dhe pastaj zbrapse kundershtarin duke e përgjakur. Shala nga ana tjetër Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

255


nuk lëshonte fare pe, as nuk donte t’ia dinte për viktimat që la, por shpagohej me djegiën masive të teritoreve që zaptoi duke e detyruar Shoshin të humbiste shumë terren, e të tkurrej në lëvozhgën e vet, nga ku mbrohej qetësisht dhe pickonte idhët si grenza e ndryme në zguer. Lufta vazhdoi gjatë me kokfortësi, zjarr e viktima deri sa ndërhynë ndermjet fiset e tjerë të Dukagjinit. Kur lufta pushoi palët dorzuan pengjet. Mirdita dhe Postriba në bazë të Kanunit të Lekë Dukagjinit pleqnuan pasojat e luftës falate, duke vu gjaqet për gjaqe dhe varrët për varrë Interpretime gojore Në Shosh në mënyrë unanime në kujtesën kolektive deklarohet: “Vendi nga rrasa e Ton Gjonit (Portat e Shalës) deri në kodër Shëngjergjit, pra teritori i sotëm i Lotajve iu lëshua Shalës për kompensimin e gjaqeve (Shala pati mbi 22 viktima më shumë se Shoshi në ketë luftë)8. Kështu Shoshi në mënyrë unike dhe të pakontestueshme, Lotajt i konsideron si tokë e lënë për gjak. Ndonjëherë kur kthehet koka prapa dhe fokusohet kjo plagë e vjetër e mbyllur njëherë e përgjithmonë, prap se prap shfaqet një farë tifoje fisnore e cila, as nuk duhet të ekzistojë, përkundrazi kjo ngjarje duhet kujtuar gjithmonë vetëm si produkt i kohës arkaike. Shaljanëve në vazhdimësi, kur çelet ky debat u pëlqen të deklarohen si triumfatorë dhe zaptuesit e ish- teritoreve të Shoshit që shtrihen nga Suka Kunorës - Koder Shëngjergj -Lugu i Kufinit e deri tek Porta e Shalës. Pjesën që fitoi Shala në kurriz të Shoshit e ndanë në mes tyre; majtas lumit e morën dy vllaznit Lekaj e Lotaj, djathtas Pecaj e Dednikaj. Prej Abatit dolën Lotajt e shkuan e ngulën në t’ Therme që sot i thonë T’Thermja e Lotajve; prej Lotajve ngelën në Abat vetëm 7 shtëpi, kurse të tjerat shkuan në vendin e ri. Prej Nicajve dolën vllaznia Vuksanaj që janë të Pec Nikës e u ngulitën në faqën tjeter kundra Lotajve në vendin e ri që i zaptuan Shoshit. Është e pamundur dhe tentativë naive të pretendosh të ndertosh kronikën e një lufte që nuk i dihet saktësisht fillimi, kohëzgjatja, mbarimi, madje as bilanci se çfarë u fitua dhe çfarë u humb, kur nderkohë edhe sot me tifozllek e krenari, njëra palë thotë të mora tokën, ndersa tjetra ta lëshova për gjak!. Duke iu referuar toponimisë së disa vendeve të fshatit Lotaj që mbajnë akoma emra të disa vllaznive të Shoshit si Livadhi Lekë Nikës (Palajve) - Arra e Mollës, Roga e Osman Hysës (Ozman Hysa është atlash i vllaznisë Ndreshaj në Pepsumaj - vëllai i Mustafë Hysës ) -Roga e Nikë Brashtës etj9, vetvetiu arrihet në konkluzionin se këto vende dikur kanë qënë në zotërimin e fisit të Shoshit, i cili qoftë për gjaqe, apo arsye të tjera, humbi të drejtën e pronësisë mbi to. Kjo ngjarje ka vite e shekuj më parë, por pa qënë të sigurtë të rrumbullakosim një datë të saktë. Gjithësesi duhet theksuar se ofiqin e bajrakut mbi Shalë Pecajt e fituan në kohën e sundimit të Bushatlijëve, pasi gjatë konfliktit mes Bushtalijëve dhe Begollajve të Pejës, bajraktari i Shalës që i përkiste vllaznisë së Mekshajve si përkrahës i Begollajve 8 9

256

Sipas tregimeve gojore të Gjon Marashit, Kolë Micanit -Brashtë Bal Mark Milanit-Pepsumaj Marash Babunit, Sokol Delisë, Mirash Zefit -Celaj, Nikë Vuksanit, Tomë Zefit- Ndreaj,Nikë Gjeloshit Dardhë, Prekë Gjeloshit, Çilkok, Zef Ndojës Guri i Lekës. Treguar në kohë të ndryshme nga të moshuarit e fshatit Lotaj Zef Gjeloshi 101 vjeç, Lulash Nika 85, Martin Gjoni 80-vjeç.

Prelë Milani

u zevendesua nga Bushatlijtë pas fitores mbi armikun e tyre të betuar10. Pas kësaj lufte ose diçka më vonë, ka gjasa jo fort shumë pas vitit 1831 kur trevat e Dukagjinit të ri kaluan administrativisht me Shkodrën, Shoshi humbi edhe ofiqin simbolik të kryebajrakut të Dukagjinit në shkallën hijerarkike të krahinave autonome të malsive tona. Duke bredhur kryq e terthorë në truallin e ketyre rrefimeve, sa iteresante aq edhe intriguese, dua të nënvizoj se statura historike e fiseve binjake Shalë e Shosh, ka qënë gjithnjë madje as nuk mund të imagjinohen ndryshe vetëm si dy pjesë të një te tëre. Ngjarja që u përshkrua më lart sipas asaj që na servirin rrefimet popullore është krisja më e madhe në mardhenjet e ngushta e miqësore shumëshekullore të ketyre dy fiseve. Kjo krisje duhet parë në optikën dhe kontekstin historik të kohës që i përkiste. Në gjysmën e parë të shekullit XVIII e prap në vijim, madje në mënyrë më të theksuar se në shekullin paraardhës karakteristika kryesore e gjendjes politike në Shqipëri, ishte anarkia feudale konfuzioni dhe efshi i shfrenuar i luftës për pushtet midis shtëpive të fuqishme feudale që nuk dinin se ka fare Shqipëri. Shkodra ishte një shesh luftrash të përgjakshme dhe kaosi anadollak mes interesave te tarafit të esnafëve të “Tabakëve” dhe të “Terezëve” në krye të të cilave qëndronin familjet pretendente për dominim absolut Bushatlijtë, Çaushollajt dhe famkeqët Begollajt e Pejës, të cilët arritën të shtinë në dorë sanxhakun e Shkodrës dhe të Dukagjinit.” Pas dekadash te tëra me konflikte gjakatare, pas qindra e qindra flijimeve aventureske në vitin 1756 Mustafa bej Bushatliu, siguroi mbështetjën e malësorëve të krishterë, (Dukagjin, Malsi e Madhe, Mirditë) dërmoi me grusht të hekurt përgjithmonë Çaushollajt nga sundimi në Shkodër për të mbetur gjatë tre çerekshekulli pandërprerje në duart e Bushatlijve11. Kësaj situate të errët ku shqiptarët të ndarë në grupe sipas klaneve krahinore dhe tarafeve rivale, luftonin të gjithë kunder njeri- tjetrit, për plaçke e dominim, nuk i shpëtuan dot as Shala as Shoshi. Nga kjo kohë buron një prej kapitujve më të errët të historisë sonë kombëtare, kur Shqipëria ishte dehur nga anarkizmi politik dhe vënë terësish nën sherbim të osmanëve. Ky konflikt është një sulm tipik grabitës që i përket fazës foshnjarake të kohës më arkaike fisnore. Ky fenomen ka qënë bashkëudhëtar i historisë së të gjitha kohrave. Fiset, shtetet perandoritë, kanë sulmuar njeri- tjetrin për plaçkë dhe teritore. Sinonimi i fjalës histori është fjala luftë. Në shekullin XIII në Gjermani sundonte “e drejta e grushtit”, që do të thoshte që kushdo mund të vepronte sipas qefit të vet, ku shumë kalorës dhe shtete gjermanike rronin vetëm me plaçkitje 12. Është fakt historik se asnjeri nga fiset e Dukagjinit të ri, plaçkitjen dhe kusarinë nuk e ka pasë mënyrë jetese, pavarsisht rasteve spontane të çfaqjes së tyre. Vetë e drejta zakonore e malsorve tanë, ka pasë sanksione mjaft të rrepta për ketë fenomen, i cili konsiderohej si vepër e turpshme. Teodor Ipen, konsulli austriak i Shkodrës në vitin 1884 në librin e tij “Shqipëria e vjetër”duke analizuar ketë fenomen ka shkruar: “Fiset Shalë dhe Shosh nuk janë grabitës; ndërsa grabitjet e vajzave dhe të grave janë diçka e shpeshtë dhe shkak për shumicën e rasteve të gjaktarisë”13 10 11 12 13

K.Ulqini “Bajraku në organizimin e vjetër shoqëror”, fq. 44 N.Stavri “Pashalleku i Shkodrës nën sundimin e Bushtalijve (1757-1796), fq 58 “Historia e Mesjetës”, tekst universitar, Histori-Gilologji, artikull i cituar.fq234 T.Ippen ”Shqipëria e vjetër”, fq.45

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

257


Lute festën more Shosh! Kështu është titulli satirik i një kënge që lidhet me një ngjarje tjeter të tensionuar në mardhënjet mes Shalës e Shoshit, ku përseri protagonist është njeriu i guximshëm e belaxhi, nipi i pamëshirshëm e mëkattar i Shoshit Deli. Ai përseri kerkoi t’i imponohej me propotencë të shfrenuar Shoshit, madje pa kursyer as dajën e vet të cilit padrejtësisht shaljanët i vunë një këngë satirike, këngë që recitohet akoma edhe sot. Kjo këngë shpesh recitohet në mënyrë qesharake, pa ditur fare brendinë e ngjarjës së motit të vjeter. Në arkivin e Muzeut Historik të Shkodrës gjendet një dorëshkrim i mbledhur nga etnografi Rrok Zojzi në vitin 1956, sipas të dhënave të Binak Vatës së Abatit 86 vjeçar në kohën e informimit. Duke qënë se rrëfimi i zbardhur mbi letër është treguar në mënyrë të njëanshme, ashtu siç zakonisht e flasin shaljanët, unë vendosa ta pasqyroj pa koment, por nga ana tjetër në të njejtën mënyrë t’i referohem edhe varjantit se si tregohet edhe në Shosh. Si rrëfehet në Shalë?! Shala festonte me miq Shëngjonin, kurse Shoshi festonte Shqurkun. Shoshi i shkonte Shalës për festë me 300 shtëpi e përhapej në 600 shtëpi, kurse Shala i shkonte Shoshit me 600 shtëpi dhe shpërndahej në 300 shtëpi. Duke pasë parasysh kushtet e vështira ekonomike Shoshin e rëndoi së tepërmi festa me shpenzime, prandaj vëndosi mos me e festue me miq por me bija. Deli i prini Shalës duke u shpërnda nga 4-5 burra për çdo shtëpi dhe vetvendosi me shkue tek dajat në Shosh. Deli porositi shaljanët, në qoftë se dëgjoni pushkë, të digjni shtëpitë ku ju ndodheni e mandej të mblidhemi në krye të Shoshit, tek një shtëpi e varfër që ishte jashtë fshatit. Bajraktari shkoi tek daja i tij, por ai nuk i përgjegji. Sy hyni Deli brenda, daja e pyeti: Pse ke ardhë?! - Për festë; - i tha Deli. - Ti nuk ishte dashtë me ardhë, ne iu kemi çue fjalë se kemi vendosë usullin mos me festue festën me miqësi, por Deli ia priti: Ju na keni ardhë për Shëngjon, prandaj edhe ne u vijmë për Shqurk, kur të vinë Shëngjoni mos na hajdeni, as ne nuk u vijmë por këtë radhë na e keni borxh festën. Hangrën e pinë atë natë, të nesermën Deli u fal me dajën e u nis për tek kisha. Tue shkue Deli në kishë u zu me disa shoshjanë dhe ata qelluan me pushkë, Deli u përgjigj edhe një herë dhe i duel tymi të gjitha shtëpiave të Shoshit. Tanë Shoshi u dogj dhe shaljanët u mblodhën tek kasollja jashtë fshatit ku i kishin pjekë fjalët. Si u mblodhën të gjithë, një shaljanë i tha Delit për atë kasolle a e djegim? - Lereni, mos e digjin atë “ferracak “- tha Deli e qeshën të gjithë. Atë ditë e sot, asaj familje i mbeti emri Ferracak” dhe e përdor edhe sot barku i rrjedhun prej asaj. Nga kjo ngjarje duel edhe një kangë: Lute festën more Shosh Në daç me hatër, në daç me zort...14. 14

258

Z. Rrok. “Shala, studim historik 1956”Arkivi i Muzeut Historik Shkoder, material i dakdilografuar, fq.4.

Prelë Milani

Rrok Zojsi mbetet një nga baballarët e etnografisë sonë, por duke qënë se ekspedita e tij e vitit 1956 është përqëndruar vetëm në Shalë, ai ka dokumentuar vetëm gojdhënat e disa të vjetërve nga Shala të cilat, janë të njëanshme siç ngjet kudo për ngjarje të debatueshme mes dy palëve. Rrëfimi i mësipër ka anashkalime të qellimshme nga ana e informatorit. Për të plotësuar anën tjeter boshe të medaljes, jo për t’ju kundervënë dorëshkrimit të Zojzit le të shohim: Si rrëfehet në Shosh?! Shqurku (partani festa e fisit) i Shoshit festohet me 13 korrik, Shëngjoni i Shalës me 26 dhjetor. Në Shosh thuhet se edhe Shala më përpara kishte vu një usull (sund) të tillë që për Shëngjon të priste vetëm miqtë e kresë dhe bijat për të ulur shenzimet e mëdha masive që bëheshin, nderkohë kur gjendja ekonomike ishte skandaloze. Kur Shoshi i vuri usullin (sundin) i çoj fjalë Shalës: As mos më hajde për Shqurk, as nuk të vij për Shëngjon. Palët deri këtu ishin jek e jek, por Deli me ekstavagancë, dhe deshirën për të bërë rangje, që në ato kohra ishin të modes, u nis me një suitë të mbrapshtë që t’i thyente sundin Shoshit. Nuk pati me vete gjithë Shalën, siç thotë rrefimi i mësipërm, pasi komplet Shala nuk mund të manipulohej e binte në derë Shoshit me forcë, për ta ndeshkuar meqë, nuk po festonte Shqurkun. Deli me dinakëri për t’ju imponuar Shoshit, për ta bërë që të thyente sundin dhe për të rrahur gjoksin më pastaj me një çetë burrash u nis për të shkuar tek daja i tij Luc Gila i Gjoshajve. Bajarktari nomuzqar mëndonte se daja nuk do të konfliktohej me nipin, do ta pranonte në festë duke i thënë Shoshit se nipin nuk kisha si e nxjerr jashtë. Luc Gila me stoicizëm nuk pranoi të shkelte sundin e fisit. Kur Deli i bani za për kundra dajës:

- O, pritëm se jam ka vij, me një çetë burra. Lucë Gila tha;

- Nuk kam festë për ty sonte! Vëni majën ka i ke vu thembrën dhe gjuajti me pushkë hava si paralajm se nuk vihet në festë me zor dhe në qoftë se nuk ktheheshin prapa do i priste pushka. Deli i befasur nga të shtënat idhnake të dajës, u detyrue të kthehej prapa e të dilte në Celaj. Shaljanët që erdhën të paftuar në mahallët e tjera natyrisht nuk qenë shumë të mirëpritur, por nuk u përzunë askund tjetër, pasi këto dy fise janë të lidhura me një qind fije gjaku, miqësie e shoqërie. Për hakmarrje ndaj gjestit mosbindës që i bëri daja nipit bajraktar, komikët anonim të kohës me nota të thella sarkazme nxorrën një këngë që i mbeti Shoshit ngjtur padrejtësisht prapa si rrodhe. “Lute festën more Shosh Në daç me hatër në daç me zor More Lucë ti Lucë Harrjati Nji okë raki merre te frati Gjysen ti, gysën Binaku...” Varjanti i parë duket më pak bindës, me ngjyrime mbathëse të theksuara emocionale. Është absurde të besohet se për një të shtënë pushke në hava u dogj e u Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

259


poq i gjithë Shoshi, i cili as nuk mbushi as nuk qiti, ndersa më në fund zjarrvënësi me “zemergjerësi” fali vetëm një kasolle që gjendej e rrethuar me ferra dhe me përçmim i mbeti emri ferrcak. Informatori i studjuesit Rrok Zojzi duket se nga mosnjohja i ka ngatërruar dy ngjarje të ndryshme në kohë, luftën e Dehlit me Shalë kunder të dhjetës dhe incidentin e festës së Shqurkut që ëshë i mëvonshme dhe nuk ka të bëjë me “ferrcakun”. Varjanti i dytë është më kuptimplotë se i pari, kënga është argumenti më bindës që disponohet për këtë ngjarje. Në se Lucë Gila do t’i priste dhe nuk do t’i përzinte mysafirët e paftuar siç thotë rrefimi i parë nuk kishte pse të dilte kënga e më sipërme. Lene ferrcakun - Merre pitrakun! Kur Shala e bashkuar me Gimajt trefish më e madhe në numer sulmoi Shoshin befasisht dhe i vuri flakën si shpagim për rentën natyrore, që i kishte marrë, shaljanët të shytuar nga plumbat e hutave të Shoshit që qëllonin nga pozicione të sigurta u detyruan të terhiqën. Deli kishte korrur një fitore si të Pirros në trojet e dajave që nxinin nga shtëllungat e zeza të tymit. - A e djegim edhe njatë jerevi, - i kërkoj aprovimin bajraktarit një shaljanë i kerleshur me një bangë pisha të ndezura në duar. Deli tha: - Lene “Fercakun” (jerevia ishte e rrethuar me ferra) çfarë nënkuptonte terheqjën pa pësuar të tjera demtime absurde. Dhe në moment diku nga pas një guri sipër asaj jerevie që ndodhej në një kopsht të vogël të rrethuar me ferra kaçube, krisi një batare pushkësh shënjëtare duke vrarë një shaljanë. Tradita gojore në Shosh misterin e kësaj aventure të kohërave primitive e ka konkretizuar me vargjet në vijim. “Ma fale ferrcakun Prit e merre pitrakun” Është fakt i pamohueshëm se shtëpia Martin Zefit dhe Gjergj Gjonit thirrën akoma edhe sot “shtëpia e ferrcakut”. Kjo metaforë e kohërave arkaike në anën tjeter të medaljes ka vulën e gjakut të një pitraku të vrarë. KOMLEMI FORTESA E PATHYER E shoshit Begollajt e Pejës kanë qënë një familje e madhe feudale te cilët u vunë plotësisht në sherbim të osmanëve, duke mbajtur në dorë shpatën dhe kamxhikun anadollak në detyrën që i kishin venë vetës në shkristjanizimin e mbarë Shqipërisë së Veriut, prandaj qeveria osmane me bujari e shperbleu me sundue brez pas brezi Sanxhakun e Dukagjinit. Kjo derë sa e madhe aq edhe famkeqe bëri gjithçka i erdhi për dore duke kombinuar kulaçin dhe kerbaçin, brutalitetin dhe dhelpërinë, përçarjet dhe intrigat e pabesa dhe më në fund ia arriti të muhamedanizonte grumbullin e fisive të Malsisë së Gjakovës (Gashin, Krasniqën, Bytyçin, Hasin dhe Lumën). Këto treva të njohura të Dukagjinit të vjetër arritën të rrezistojnë për dy shekuj nga sulmet e pandalshme otomane, por nga mesi i shekullit XVIII gjithça mori fund në 260

Prelë Milani

mënyrë fatale, me zhdukjen nga faqja e dheut të fesë katolike. Begollajt e Pejës në kulmin e valëve te tyre islamizuese ndaj Dukagjinit patën arritë të depertonin deri në Kodër Shengjergj. Tre herë e dogjën dhe poqën Shoshin anë e mbanë, pasi ky fis luftëtarësh të panënshtruar, me kokfortësi nuk pranoi të shkëputej prej Shkodrës, as konvertimin në fenë e re të mbjedhë nga pushtuesit në trevat tona etnike. Qëndresë të madhe pati bërë Shoshi në Forcë (Karmë të Palajve), ku akoma edhe sot dallohen rrenojat e mureve te staneve ku u strehua popullsia e këtij vendi, për t’i shpëtuar dhunës përveluese osmane, e cila vershoi si llavë vullkanike çfarosëse. Ura e Pejës, poshtë fshatit Pepsumaj, u ndertua nga Begollajt gjatë intervenimit të tyre mizor për shfarosjen e popullsisë së Shoshit që u strehua në Rypin e Komlemit. Ky toponim historik konfirmon më se miri luftën e gjate e të vështirë për ekzistencë të të parëve tanë që me sakrifica mbinjerzore arritën t’i mbijetojnë valës barbare të islamizimit. Komlemi është një fortifikate natyrore ideale e cila arriti të mbetet në kujtesën historike të Dukagjinit si fortesa e Kryqit të pathyer të Jezu Krishtit. Rrypi i Komlemi ndodhet në pjesën JP të sektorit fundorë të Pellgut të Shoshit, mes Blinit dhe Lesniqes pas të cilit shtihet masivi hijerëndë i Cukalit., përballë të cilit në krahun tjetër te lumit shtrihen Karmat e Mollës. Ky rryp në formë të një piramide gjigande natyrore i mbuluar me bimësi te dendur, rrethohet nga te gjitha anët me masive shkëmbore te pa kalueshme. Pjesa fundore e bazës së gjerë piramidale kufizohet nga në prerof i lartë shkembi që ngrihet thikë mbi valët e rrembyera të lumit të Shalës. Për të depërtuar në atë vend, ku nuk të sheh as syri i Perendisë, ka vetëm një shteg njëkalimësh nga gjysma e faqes anësore të djathtë. Këtu u strehua Shoshi i atëhershëm, i madh e i vogël, me gjë të gjallë e çfarë pati për t’ shpëtuar vdekjes ose çnderimit. Ushtia osmane u vu në ndjekje të “diajve mallkuar”, prandaj ndertoi Urën e Pejës nëpër të cilën kaluan trupat dhe kavaleria e pajisur me artileri malore. Duke mos patur mundësi të depërtonte në folenë e grenxave nga poshtë turqit i dolën përballë Komlemit dhe e bombarduan në mënyrë të çmendur me të gjitha pajimet luftarake që kishin në dizpozicion. Tradita gojore thotë; - Aq shumë zgjati rrethimi osman sa kanë lindur 30 djem brenda asaj barrjere natyrore të pa depertushme. Rrenojat e mureve të koniqeve strehuese, rrypinat e tokës në të cilat u hapën rishtaz nga lufta e ashpër për ekzistencë, janë prova matriale të pakontestueshme të shendërrimit të kësaj karme në një mburojë të sigurtë ku kryqi mbeti i pathyer.Gjithmonë, sipas traditës gojore, kur Begollajt e Pejës nuk mundën kurrsesi të nënshtronin Shoshin, atëherë përdori dredhinë dhelprake anadolljane. I pa besi thirri në besë Ndre Buxhën te cilin e vrau në besë të vet. “Pas kesaj pabesie te kombshme dy të bijtë e Ndre Buxhës i thirri pasha i Shkodrës (me sa duket Buloshin dhe Palushin nënvizimi im P.M), njerit i dha bajrakun dhe tjetrit i preu nishanin”15.Veziri Shkodrës duke dashtë me pasë nën atministrimin e vet edhe Shalën nxiti “rebelët” shoshjanë me vra Zabitin e Pejës e me fshi krejt sundimin e tij në ato male qendrestare. Kështu qysh atëherë kufiri i Bushatlive shkoi deri në Grykë të Pejës - Qafë të Ndermanjës- Qafë të Agrit- Kurorë të Brashtës- Qafë të Streziqes, nderkohë që mbetën nën sundimin e Begollajve 15

Zef Harapi “Historia dhe etnografia e Dukagjinit” (studim).AMH.Shkodër, 1940, fq.21.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

261


Nikajt dhe Merturi16. Kuvendon zana me zanë! Autorrëfim i 85- vjeçari Zef Ndue Arusha - Guri Lekës Shosh,më 28 shtator 1987! Gjithë jetën kam kënë marakli i madh gjahu. Kam zanë lepura, dhelpra, ujq, shqarth e baldosa. Kam gjuejt peshk me grep, por gjuetia më e bukur për mue ka kënë gjuejtja e dhive të egra. T’ue pasë shtëpinë afër Çijave dhe Cukalit, në parajsën ku jetonë këto krijesa të mrekullushme, nuk numërohen rastet sa herë kam dalë vetë, por edhe për hatër të shoqnisë që vinin nga anembanë Dukagjini e më merrin me vete me u tregue shtigjet. Një ditë vjeshte, dola me pa kurthët, që kisha ngrehë. T’u pa sa nji, sa nji tjeter, iku dita si pa u ndie. Mbas dite vonë, pa ditë pa pritë, ia filloi një shi i vrullshëm dhe i ftoftë. Vendi ishte komplet mal e shkamb, katër orë larg shtëpie, t’u ra shi e mjegull si do Zoti vetë. - Zefo, më tha mendja, futu n’ njatë shpellë (Shpella e Barit) e strehohu sonte, se nuk ke kurrka ia mban. Qashtu bana. Hyna mbrendë, ndeza nji zjarr të shullashëm me dru frashni të thata. Hoqa gozhupin e shtrova dhe i ktheva shpinën zjarrit. Përnjiherë më mori gjumi si me kenë në dyshek me pupla. Qatje vonë pas mjesnate më doli gjumi. Ma ndjeu shpina se drutë e zjarrit ishin mbarue. U çova, mora disa shkrapa të tjera dhe një krah dru zgorani e ktheva gjendjën prap në normalitet. Mëqë kisha fjetë boll, nxorra llullën e mbusha me duhan, i dhashë zjarr dhe fillova të tufas gjithë endje. Nuk pata thithë veç dy herë kur ndigjova një za piskamë të atyne që “Zgjatu Zot rreshtin” (orët). Në shpat të Cukalit ballë për ballë me shpellën ku isha strehue unë. - O mori Zanë, - i thirri zana zanës! - Ç’ka po thue - iu përgjigj tjetra shpat më shpat: - Ka me vdekë Mhill Lulashi i Ndregjinajve të Shoshit! Unë kisha mësue prej të vjetërve se me ba me i ndigjue ato që kjoshin të bardha, t’u ia nda ndokujt orokun e dekës, me ba me nderhy një i tretë e me thanë ma ndrro me një tjetër vëllaun për vëlla ose motrën për motër, zanat mund ta ndrronin. Sa ka mbarue fjalën e vet zana, kam ndëryh vetë e i kam thanë. - O ndrroma për të vëllanë, Dedë Lulashin moreee! - O si the more, - mu përgjigj zana tjetër! - Unë nuk fola ma asnji fjalë, mbasi sipas traditës mitologjike, po ta përserisja edhe nji herë kerkesën, zana vdekjen do ma faturonte mue, pasi ato zemrohen fort po u re në çakla të punës së tyre. Nuk kam fjetë ma deri sa ka dalë drita, pastaj i mërzitur kam marrë rrugën e shkue tek shpia. Pas tre muajsh ka vdekë Dedë Lulashi i Ndregjinajve të Shoshit. Dedës së shkretë ia qita unë vdekjën, për me pshtue Mhillin që e kisha ma dashamirë dhe më dhimbsej më shumë se i vëllai. - Kjo ngjarje ka ndodhur rreth viteve pesëdhjetë të shekullit që lamë pas. Ky atorrëfimin është autentik sipas fjalëve të Zef Ndue Arushës, rrudhat dhe thinjat e të cilit dukej sikur të çonin defako në botën e miteve, prandaj ky plak supërsticioz nihej me gisht si njeri që merrte vesh nga bëmat e orëve Ky tregim 16

Zef Harapi po aty.

262

Prelë Milani

behet akoma më interesant si një ndodhi mitologjike e paparë dhe e padëgjuar, po aq edhe e vështirë për tu besuar për njeriun e ditëtve tona. Legjenda Le Keq Sipër fshatit Nicaj, poshtë Qafës së Malit Shoshit ngjitë me ish- sektorin e shfrytëzimit pyjor gjendet një lëndinë e bukur në formë ovale me madhësinë e një amfiteatri gjigand e rrethuar me ahe të mahnitshëm shekullor të cilët vetëm në vitet 80 u ricunguan nga shfrytëzimi pyjorë. Ky vend quhet “Le Keq” ( Lind Keq) dikur në kohët e vjetra ka qënë i banuar. Banoret e hershëm të atij ngulimi, kishin ngritë aty dy tri shtëpia, kishin çilë tokën e thurë mirë e mirë bashtinat. Thuhet se të gjithë pjestarët e atyre shtëpive, janë errë në mbrëmje të gjithë shëndosh e mirë dhe në mëngjes kanë gëdhi të gjithë pa krena ( njerëz të vdekur pa kokë); prandaj nga kjo ngjarje sa pikëlluese, aq e shëmtuar dhe tronditëse logu ose lëndina ku ndodhi kjo masakër e tmerrshme, atë ditë e mbrapa, sipas përshtypjes së çuditshme, vendi ku u zhvillue ngjarje, mori emrin “Le Keq” (Leu një mëngjes i keq): Kush do ta ketë bërë këtë mënxyrë sa tragjike aq edhe të tmershme? Është një pytje që lind në kokën e çdo personi që nihet me përmbajtjen e kësaj legjende befasuese. Breza të tërë shoshjanësh kanë lind, janë rritë, plakë e shkue në jetën e pasusur me kureshtjën e pashuar për misticizmit që mbart në vetvete legjenda e mësipërme. Ngjarja nuk ka spjegim tjetër veç konvecionit mitologjik sipas të cilit atë llahtarizëm e kanë bërë xhindët, ose zanat e malit, imazhi dhe bëmat e tyre janë së bashku me njerëzit e botës së maleve.Vendi “Le Keq” akoma sot e kësaj dite quhet vend me punë, nuk duhet fjetur aty natën, nuk duhet lëvizur andej as natën vonë, as në mëngjes pa dalë drita, pasi mund të ndeshësh në ato që “Shtou Zot Reshtin” dhe po u prishe atyre vijimsinë e riteve të tyre njeriu i zakonshëm ndëshkohe rendë për të gjithë jetën. Bira e Macës - (micë); Është një shpellë që gjendet në fshatin Ndreaj, ku thuhet se në të ka hy një macë duke ecë nëpër labirintet e shpellës së paeksploruar e ka dalë në anën tjetër të shpellës pas disa ditësh bredhje. Mjaullimat e forta të macjes kanë terheqë dëgjimin e banorëve aty pranë, gjë e cila më përpara nuk dihej nga banorët e vendit. Që atë ditë vendasit arritën të zbulojnë hyrjën dhe daljën e shpellës enigmatike dhe si rrjedhim, kujtimi i këtij zbulimi, bëri që shpella të marrë emrin Bira e Micës. PRRONI QELBËS Tregim mitologjik. Ishte një natë sterrë e zezë. Shiu filloi të binte pa pushim. Rrebeshin e kësaj nate kishte zgjedhur një kulshedër e terbuar të luftonte me dragoin. Kreshta e saj e kërleshur zgjatej përgjatë kurrizit si një fletë peshku gjigande, që hapej e mblidhej prej çifte halësh të lëvizshme, që sosnin në çifte si dhëmbë derri të egër me të cilat rrafshonte edhe lisat e malit nga kalonte. Prapa kokës shumëkurmëshe zgjatej një bisht gjarpëror me nëntë nej gjithë laskra të forta te murrme, me shkelqime të kaltra. Këmbët i kish të trasha e te bashme me kthetra të hekurta e të pathyeshme Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

263


si thepa shqyponje. Kulshedra bushtër ishte lidhur nyje mbi dy curra shkembi të thepisur që gjendeshin në dy anët e prroit të Çilkokut. Koçeket e patundur e krenar i përmbysi dhe i puqi hundë më hundë duke detyruar përrojin e furishëm eroziv të gjente një shteg tjetër të ri mespërmes katundit. Kulshedra e zemëruar nga inati me dragonin e Shoshit, kishte nda mendjen t’i bënte gjamën gjithë këtij katundi. Atë natë stuhia binte si rreke nga qielli. Era shfrynte valvulat e papërmbajtshme duke shkallmuar e bërë rrabitah gjithçka gjente përpara. Vetetimat gjarpëronin qiellin pus të zi e ndiznin flakë tokën, ndersa gjëmimet e tyre drithëronin, malet. Njerëzit të tmerruar mëndonin se Zoti i plotfuqishëm po kryente përmbytjen e dytë të madhe. Jo! Përmbytjen e madhe nuk po e kryente Zoti, por po hakmerrej kulashedra e frigëshme, mishërimi i djallit, forcës, mizorisë dhe gjithë të këqijave të natyrës në shkallën më supëriore. Në atë tmerr të pakufi, ku vdekja i kishte dalë në sheshit me shpatë e topuz gjithë fashtit të pambrojtur, fëmijët, lulet e njoma të pafajsisë e sinqeritetit qanin më habim. Nanat e tyre renkonin, lemerisnin, shkulnin faqet me thonjë dhe përveloheshin si zorra në prush. Katundit toka po i rrëshqiste nën kambë së bashku me kullat, gjanë, madhin, nga çasti në çast mordja e madhe e pa dukshme e pa kapshme dhe e pa thyshme, pritej t’i përpinte . - Ndihmë o Zot dashtun! O zot i madh ki mëshirë për ne mëkatarët e varfër! - Tatë Kokrri 100 vjeçar merret unat e ndezuna të zjarrit dhe i nxirrte për deret e në oborr të shtëpisë t’ue thënë: - O Zot jepi dragoit tonë ndihmë (bukë e bulshi, venë e raki, forcë e fuqi)! Këto ishin lutjet e atyre njerzve të pa fuqishëm e të tëmerruar nga kjo shterngatë e paparë! Çka po ban ashtu more tatë? - i thotë nipi i vogël që nuk i dinte mirë shejat e shortive të motit. - More bir kjo furtunë nuk është stuhi por luftë, mes ndonjë kulshedre vampire, që ka dalë me na shkretue e Dragonit Ormadh të Shoshit që ka dalë me na shpëtue nga çfarosja. - Mos kjani, as mos britni, se ora e madhe e dragojve të Shoshit ka me na shpëtue ! - Ka me na shpëtue pa asnjë të ligë - perifrazoi plaku i kërrusur nga pesha e rendë e moteve. - Tata u vikati grave: - Rrinë mbrenë e mos delni jashtë se dalja e juaj jashtë ashtë ndihmë për kulshedrën! Nipash, të pastë tata, kape hutën e shpraze përpjetë: Ma bjer shpejt edhe mue njatë topçën e vjetër! - Të shtenat e pushkëve në ajër ishin ndihmë per dragonin luftëtar! Kulashedra përmblidhej e shtrembërohej duke hedhur tym e flakë e fërshëllima në drejtim të kundërshtarit. Dragonin e mbronte këmisha e nënlokës prej të vjellave flakëruese që përvëlonin tokën dhe kafshimeve të përbindshme gjakatare të kulshedrës. Lufta ishte për jetë a vdekje. Malet dhe terri i verbër i natës 264

Prelë Milani

ishin deshmitare të një prej betejave më madhështore të eposit heroik të lashtësisë sonë. Sulmeve të bushtrës kreshtëkërrleshur dragoi i kunderpërgjigjej me shpatën e tij zanë, duke e goditur pa mëshirë, në çdo pjesë të turpit të saj të përbindshëm. Shurrqelat e gjakut shpërthenin si burimet arteziane të tokës, por kulshedra nuk donte t’ia dinte, por sulej edhe më me terbim mbi kundërshtarin e saj për ta bërë copë e grimë. Dueli i përgjakshëm, vazhdoi për disa orë, por asnjera palë as nuk lëshonte pe, as nuk terhiqej prapa asnjë hap. Mbasi i kishte dhënë dhjetra e dhjetra plagë në shtat dragoit duke valzuar shpejt e hijshëm i dha kulshedrës disa goditje rrufe në pjesën ma nevralgjike me qëllim që t’ia këpuste kokën, por në momentin final shpata e kavaljerit u mbërthye nga dhëmbët e djallushës e cila i këputi shpatën dy copësh sikur të ishte një kërcell lakre. Kur i duhej vetëm një goditje dhe vetëm një hap, ta vriste e ta hidhte në greminë, dragoi u gjend ballëpërballë i çaramtosur me këlyshzin e zi të dheut, që valika e shpirtit ia kishte dyfishuar fuqinë. Në momentin më kulmorë të duelit fatal rolet ndryshuan me 180 gradë diferencë. Dragoi detyrohet të kalojë në mbrojtje difensive të detyruar kurse kulshedra sulet përpara për ta përpi me nji kafshatë. Dragoi terhiqu kulshedra ndiqe me vrap. Në çastin më të vështirë, vëllajt të madh drague i erdhi një zog i vogël trumcaku, i cili me ferfëlitjet e tij të zhpërdhita i hyri në vesh kulshedrës duke e nervozuar e shperqendruar nga objekti mësymës për momentin. Sa u rrek kulshedra me hjekë nga veshi trumcakun, dragoni i molisun nga dueli i hovshëm u mbush me frymë dhe mëndoi si të mbrohej me ndonjë mjet rrethanor. Ndihma e vëllajt të vogël (trumcakut drague) qe vendimtare. Dora e Zotit ia pruni për t’iu gjendur në krah djalit për t’i prerë hovin kulshedrës. Në stamin e një are të Çilkokut dragonit i pa syri një shtyllë sane, 5 metrash të gjathë, gjithë gaçrrema. - Eh bafti Zotit! - tha me vete dragoni. E kapi shtyllin me dorën e djathtë e shkuli t’u e nxjerrë përnjëherë nga toka, e drejtoi si atleti shtizën dhe realizoi me perpikmeri goditjen fatale drejt e në zgavrën e gojës duke ia mbështjell me gjithë gaçrrema në stomak! Bisha e terbuar u përplas edhe disa herë dhe mandej dalë nga dalë u mek duke gulshuar. Dragoni me shpatën e thyer i këputi kokën, gjaku i zi dhe i nxehtë gufoi duke turbulluar gjithë prronin i cili u zhbutua e vazhdoi udhën e vet të zakonshme. Fshati shpëtoi nga përmbytja, vetetimat dhe bubullimat heshtën. Qielli u skjarë, shiu pushoi e të nesermën, agoi një ditë e re me diell rrezatonjës si vazhdim i jetës. Dita e re me diell solli gëzim përtëritje e gjallnim nder florën bimore, në frymorë e në njerëz. Banoret e fshatit që gjithë natën nuk kishin vu gjumë në sy më së fundi u qetësuan. Gezimi i ditës së hareshme, u shokua nga një zë i papritur vdekje që alarmoi të gjithë fisin: - O, ka vdekë Shpend Gjoka i Shoshit e hyn neser në dhe! - Kjo vdekje ishte ma e rendë se shumë vdekje të tjera. Shpendi ishte një djalë i ri vetëm 20 pranverash, i rritur jetim nga Trigë Sokolja, një grue burrneshë e pashoqe në malet tona.Vdekja e ketij djali idhnoi e bëri xeher gjithë katundin, bura, gra të rinj e pleq. - Gjithkush e ka urue atë djalë të bëhej hise e madhe! - Shikoni burra, ku shkon e këputet peni, aty ku ashtë ma hollë! Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

265


- Pse të vdesë një djalë i ri 20 vjeçar e të mbes unë 100 vjeçar; - thoshte gjithë mallëngjim tata Kokërr. - Asht pleqnia e Zotit, i kjoshim falë! - Pleqnia e Zotit nuk i shahet debatonin me tatën disa burra të tjerë - Turr e vrap shkuan në oborr të kullës së të ndjerit djalë. Çka me pa, dy metër djalë, sa një lis me rrema i shtrimë në drrasë në mes të oborrit të kullës, sikur të ishte fjetë në gjumë. Djali shtatbajrak, i veshur si dhander ishte ba gati për të marrë udhën e pakthyeshme e tragjike që e çonte drejt në dhe të zi. Sipas zakonit nënlokës i shëndoshën kryet t’u i thanë: “Zoti të dhashtë kivet e forcë”! - Paçi faqen e bardhë e u paftë Zoti me të mirat e veta! U pergjigjej Tringa si burrë, burrave të mbarë fisit që kishin lëshue varg e vijë me mësue të vertetën, pastaj me fillue gjamën e madhe siç e kishte zakon malsia. - Prej Zotit, a prej robit? - pytën gjamatarët nanën e tij sokoleshë që rrinte veshur në të zeza tek kryet e filizit të vetëm të zemës që kishte në këtë botë? - Prej Zotit, të lumtë na për ta! - Po si ndodhi keshtu kjo gjamë moj loke, tak- fak pa ditë pa pritë?; - Mbramë, more burra, kur filloi ajo stuhi e papame, po bajsha gati darkën. - Nanë, - më tha: - Mos e shtro tervesën për mue se nuk më hahet. Të pastë nana ia ktheva unë. - Çka ke, mos je gja pa qefë? - Jo moj nanë, nuk jam pa qefë, por nuk po më hahet! - Qebesa diçka ke ! Pasi ti lum zemra jeme nuk ke ndejtë kurrë pa darkë veç sonte. - Nanë nuk më hahet. Sonte jam duke ia pasë frigën kësaj stuhie se mos po na ban ndonjë dam në bashtinë. - Mos u ban marak mor birë, se i kemi pre e pastrue të gjitha jazet, - ia prita unë. - Po,po lokjo, i kemi pre, po shihe si ashtë ka e nderro Zoti përjashta! Si kurrë ndonjëherë tjeter djali ishte si i tupitur, i ndrydhur, sillej nëpër shtepi me disa lëvizje të pakuptimta dhe dukej se diçka e rendë e mundonte në shpirt. Unë parandjeva se ai po përjetonte diçka të frigshme dhe të tmershme por nuk pata guxim ta pyes më gjatë. - Nanë, mos u ban marak për mue! Ika te jazet; - më tha dhe doli fluturim përjashta. Unë kam ndëjtë t’u e pritë gjithë natën me lot në sy në ballë të votrës, t’u u lutë e thanë uratë. Sa prani stuhia e zbardhi rrezja e parë e ditës së sotme, erdhi e hyni në kullë ! - Të pastë nana, ky hupe pa ditë pa pritë e ma ngrive gjakun sonte te tanë natën?! Bir, hajir kjoftë, kush të ka shytue ashtu ?! Me ka je zanë, qe je molizë e ba dhe në fytyrë, sa me zor po mbahesh në kambë?! Çfarë ka ba vaki mbramë në atë stuhi të zezë që të paska plagose e pulkue kaq randë?! - Loke, mbramë jam ndeshë me një kulsheder të eger, që ka dashtë me shkatrrue gjithë fisin. Kam luftue tetanë natën fyt për fyt me ta. E kam vra dhe lanë skulufiq në prrue të Çilkokut. Jam ndeshë me disa kulshedra deri më sot, por bushter ma të tmerrshme nuk kam pa kurrë. Sikur të mos m’kishte ndihmue një trumcak, do më 266

Prelë Milani

kishte përpi e nuk do më kishte gjetë as shej as nishan! Loke kulshedrën e vrava dhe fisin e shpëtova nga përmbytja e madhe. Kulshedra më ka çartë ! Nanë, bahu e fortë! Amanet po ta la, mos qaj për mue! Ti je nana e dragonit të Shoshit dhe është turp me të pa kush t’ue qa! Dragojt nuk qahën, as vajtohen, por këndohen brez pas brezi e mot pas moti ! Dragojt i falë Zoti me shpëtue njerzimin nga kulshedrat e mallkueme, jo me u plakë e me vdekë në shtrat. Kur të vinë Shoshi tregoju se çfarë më ka gjetë dhe se ku ndodhet trupi i kulshedres së zezë. Më përqafoi e më mori grykë sikur po nisej me shkue krushk në dasëm! - Lamtumirë nanloke; - më tha! E di se po ta plasi zemrën por qinro fort si burrneshë pasi kështu paska kënë e shkrume prej Perendisë. Ti me mbete e vetme pa djalë e unë me vdekë në lule të rinisë. Sot ka me lëshue këtu gjithë Shoshi. Gjamën ma bani dasëm, se unë, po shkoj me pushue në parajsë atje ku sonte ora e fisit më martoi e më bani dhander! - Në përfundim të kësaj ligjerate të çuditshme tatë Kokrri ngushëlloi amazonën malsore - Paç baftin, ti e te tanë Shoshi moj Trigë Sokolja! Shpend Gjoka ka kënë ora e madhe e gjithë fisit. Ora e fisit nuk vdes kurrë. Dragojt janë rojtarët e orës së fisit. Kurr nuk vdes një drague pa le nji tjeter me e zevëndësue. Dragojt nuk jetojnë gjatë por nuk vdesin kurrë! - Jarebil pastu tata! A ju thash se dallga e mramshme asht luftë dragojsh e kulshedrash?! - Pasha besën e burrave na ke thanë e nuk të kemi besue,- folën t’u qortue vetvetën disa të rinj! Ndigjojeni mirë plakun e mësojuani edhe më te rinjve. Njeriu drague ka shumë vllazën e miq Ka kater lloje dragojsh, gjeli zi, dashi i zi, kau i zi, skjapi i zi. Një bagti a shpend do të jetë komplet i zi për të qënë drague, pa asnjë shënj të bardhë edhe ferrci (trumacaku i vogël) qëllon të jetë drague. Pa pritë të varroset dragoni kureshtaret shkuan turr e vrap në prrue të Çilkokut. Trupi i kulshedrës se vrame hordovel ishte vepra trimërore e dragonit të Shoshit. Gjatë gjithë verës ai vend u bë i pakalueshëm nga aroma e kermës që lëshonte dekompozimi i të përbindëshmës vampire. Me fatlumi në ketë histori qe tata Kokërr, i cili në vjeshte gjeti shtyllin e sanës në skeletin e kafazit të krahërorit të kulshedrës. Ndersa amfiteatrit ku u zhvillua dueli i madh dhe i përgjakshëm që nga ajo kohë i mbeti emri “Prroni qelbët “ GËSHTENJA E THAÇIT Në kohën e ballhutës malet tona ishin ende në fazën e adolëshencës fisnore. Të gjithë popujt ndonëse në itervale dhe hapsira gjeografike e kanë jetuar dhe pësuar epokën e ballhutës. Madje do të theksoja pa frigë se kjo epokë vetëm sa ka ndryshue luk duke u berë më e sofistikuar, por ajo ka mbetë e do të mbesin gjithnjë bashkudhëtare e pandashme e historisë. Në kohën kur mëndimi hutë dhe huta e mbushur për gryke bënin ligjin, Shoshi ishte fisi sundimtar i Dukagjinit. Duke qënë unitar nga ana gjenologjike, solid nga mënyra e organizimit dhe luftarak nga temperamenti, në përfundim të çdo stine vjeshtore, kur ndahej vena nga gavixhi Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

267


dhe piqej rakia në kazan, shoshjanët merrnin rreshiqat me lëkurë cjapit të punuar vetëm për të transportue pije dhe shkonin në Kir. Në ato kohra, Kiri ishte një katund i vogël që nuk i kalonte të 25-30 tymet. Toka e Kirit ishte bajse (prodhuese), rrushi rrëshinohej së pjekuni, me gështeja nuk kënaqeshin vetëm robnia (pjestarët e familjes), por edhe bagtitë dhe derrat e prisnin me “gëzim”, rënjen e tyre pikë-pikë nga deget mëmë. Arrat gjithashtu gjallnonin gjithkund prrojet. Kirçoret duke qënë nga natyra punëtorë dhe duke jetuar në një oaz të pambipopulluar dhe frytdhënës, përgjithësisht jetonin mirë për ato kohra. Detyrimet që i paguanin Shoshit ishin një problem shqetësues, që erdhën duke u trashë e rendue me kalimin e kohës dhe për rrjedhojë filloi protesta ndaj ketij fenomeni. Nonajt në ato kohra kishin parinë e fisit të Kirit, por duke qënë me mashkullim më të pakët se fisi tjetër ortak i ardhur nga Kuçi më pas në ketë trevë, i thonë Petalit: -Në qoftë se mundeni të na shpëtoni nga e dhjeta që na merr Shoshi ju qoftë për hajër paria e fisit të Kirit.Të indinjuar nga po ky detyrim shtërngues dhe të nxitur nga dëshira për të qënë ata të parët e Kirit, Petali u zotua se do të realizonte çlirimin e shumpritur. Një ditë një djalë i ri i Petalit mori guximin dhe i doli përpara një shoshjani dhetues tek një djerrinë afer një geshtenje e cila sherbente si vend pushimi për shtegtarët që ngjiteshin përpjetë rrugës nga Kiri në Mal të Shoshit. -Tungjatjeta burri i Shoshit! - iu drejtua kirçori të shoshjanit. - Tungjatjeta e e mira, more djalë! - iu përgjigj i Shoshjani - A më ndigjon me ta thanë një fjalë? - Fol djalo lumte goja! - tha shoshjani pa e kuptue se ku don me dalë djaloçi i qetë dhe i matur. Ata venë e ata raki që ke ngarkue në atë mushk e pish me të shëndoshtë! Por sot mbas, mos e mësyjë ma kurrë rrugën e Kirit, as ti, as kurrnji shoshjanë tjetër. Rakinë, venën e bereqetet i kena ba me djersën tonë dhe i kena për familjet tona jo për Shoshin. - Hajt djalo të shtëpia se je i vogël e nuk i din mirë keto zakone të vjetra, që zbatohen qysh para se me të le yt atë. Unë nuk due me ditë se qysh na keni dhetue, por po të kallzoj se mbas sodit nuk ka me u këndue ma kjo kangë ! More birë, të thash edhe një herë se nuk i din mirë këto gjana. Shko e pyet ropt te shpia a janë në një mendje me ty? Shoshit nuk mundet me i vë osull një tarabak. Të dhetën e marrim gjithkund nëpër Dukagjin me urdher të hyqymetit e me dhetësh mbretit17. Shko djalo e banu hyzmet rrushvet, se keni fillue me ia prishë dorën rakisë e nuk po e bani zermç siç e keni pasë zakon dikur. Po bani vaki me ardhe me rrshiqa e me mushka prap, kam frigë se aq e fortë ka me kënë rakia sa ka me të qitë hunda tym. - Lamtumirë more djalë; - tha shoshjani! - Mos i fut vetës mërzi përpara kohe! Ti nuk e din se në Shosh nuk piqet mirë rrushi si këtu. Kirit e Dushmanit u ka ra rrisku me na furnizue me raki - Pveti ropt kur të Shosh tek shtëpia, a asht ma mirë me dhanë një rrshiq raki në sene, a me tu pre te tana stamijet për rrajet. Kështu u ndanë tagermbledhësi 17

268

Alltitë dhjetshe të vjetra turke thirreshin (Dhjetsha Mbreti)

Prelë Milani

shoshjanë dhe protestuesi kirçor. Koha rrodhi si pa u ndije. Shoshjanit fjalët e djaloshit i kishin hy në një vesh e dalë në tjetrin, prandaj prap në vjeshtën tjetër, pa e vra hiç mendjen mori mushkun e ngarkoi me 80 okë raki e venë. Dy rrshiqë ia vuni anash e një ndermjet mbi samar dhe u nis pas mushkës së zezë me balushë të bardhë. - Hec vidruke; - i thoshte tagermbledhësi se edhe ketë dimër po e shtyjmë me bukë e mish, raki e venë. Vetëm kur doli në krye të katundit tek pushimi, bash tek geshtenja ju kujtuan fjalët e idhta të atij djaloshi që pat thanë para një viti. Një parandjenjë jo e mirë, si morrnisë dritheruese i përshkoi gjithë trupin menjëherë. “Tatuesit” mëndja i thirri: - Ma kujdes, he burë! A të kujtohet kushti i atij djaloshi një vit më parë! Kujdes he burrë, se ai që nuk ka vu hala brisk mbi faqe të vret si t’ue lujtë. - Vonë, shumë vonë i bzani kujtesa “tatimtarit”. Kur degjoi fjalën kushtore “a të thaç”, avntura shoshjane kishte marrë fund një herë e përgjithmonë. Batarja e plumbave ia sharroi në vend jetën duke e shtangur me dorë në allti. “A të thaç “ ishte fjala e fundit që i mbeti i regjistruar në shiritin e kujtesës dhe mori me vete i ndjeri jetëshkurtë. - Po, më the! - Foli fjalën e fundit në këtë botë shoshjani dhe ra pa jetë në rrezë të asaj gështenje shekullore, që ka hyrë në histori me emrin: Gështenja e “Thaçit”e cila është deshmitari i vetëm i gjallë i asaj legjende që buron nga lashtësia mesjetare e atyre fiseve. ÇUDITJA E KARABUÇOLLIT Tregim Legjendar Ishte një muzg i acartë, fillim kallnori me flakërima bore e murla furfuritës. Sanxhakbeu i Dukagjinit, Tahir Pasha, thirri me urgjencë mbledhjën e Divanhanës së Vilajetit të tij. Salloni i bej efeniut i shtruar me qilima Anadolli, i mobiluar me kolltuqe meshini, i ngohtë, i rahatshëm dhe komod ishte një oaz i qetë dhe i begatë në mesin e atij dimri arktik që kishte nxjerrë dhëmbët kërcenues si bishë. Pashai hijerëndë dhe autoritar mori fjalën duke thënë. - Siç e shihni dimri na ka rrethuar me artileri të rëndë. Punët e Sanxhakut nuk i kemi mirë. Nuk i kemi mirë perderisa të lajmë hesapet me kaurrët e pabesë të maleve të Shoshit dhe të Shalës, të cilët ka vite që nuk po i bëjmë zap. Ka ardhur koha o t’i fusim nën zap, o t’i shqyejmë si bishat kopetë e t’i qesim faret, t’i përzëmë me të madh e më të vogël nga strehëzat e tyre. Po na shpëtuan ne, le t’i mbysë i ftohti dhe bora në male. Në përmbushjën e kësaj detyre të shenjtë dhe fisnike urdhëroheni ju Karabuçoll si mëkembësi më i lartë i trupave të Sanxhakut të Dukagjinit. Kam besim të patundur se do të tregoheni një komandant i vertetë! Ju keni tagrin e plotë dhe rastin më të mirë të provoni forcën e grushtit tuaj si kara (trim guximtar) i pa thyshëm! Ushtarë dhe oficer zgjidh sa të duash vetë. Pajisje, armë, municjon, ushqime, mushka dhe çfarë të duhet për ketë operacion.Ti vetëm fol sa të duhen. - Pashaj mi i ndritur; - tha Karabuçolli. Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

269


-Të falenderoj ty dhe Allahun për besimin që treguat ndaj meje! Në emër të Allahut të shejtë dhe urdhrave tuaja të mençura do të përpiqem të përmbush me sukses detyrën që më ngarkuat. Pres me padurim të hakmerrem ndaj atyre qafirave, të cilët në çdo rast na kanë sulmuar nga pas pritave dhe shkembejve të egër. Sikur të ndesheshin me mua në fushë ballë për ballë do të dija mirë të flisja me ta. Ata gjithmonë kanë malet strehë. Na pickojnë si gjarpëri dhe terhiqen në guvat e tyre të padepertueshme. - Sanxhakbeu iu drejtua Karabuçollit: - Instiktit të zhvilluar të luftës për ekzistencë, dhe përshtatjes si gjetë ndaj terrenit të tyre, duhet t’u kundervemë dinakërinë tonë të vjetër. Të shfrytëzojmë në favorin tonë borën dhe të ftohtit vdekjeprurës të ketij dimri të eger. Bora nuk i lejon të arratisën nëpër male. Edhe po u arratisën gjurmët do t’i padisin si shqarthin kur e gjurmon gjuetari. - Pasha, të betohëm se nuk do na dhimbet aspak gjaku i tyre të skuqë borën e bardhë të atyre maleve egra. Karabuçolli mori pajimet dhe mjetet që i duheshin dhe në krye të forcave të tij të shumta filloi aventurën e tij ndeshkuese ndaj Shoshit. Në ato kohëra Shoshi ishte ende i vogël me pak tyme e pak frymë dhe jetonte ende i pandarë në Kodër të Shen Qurkut. Karabuçolli lëvizi natën dhe në mënyrë të maskuar, duke mos dhënë pershtypjen e një ekspedite ndeshkuese në viset nga kaloi. Gjatë kalimit, kudo nxori fjalën se nuk kishte kurgja të keqe me vendasit. Përkundrazi, ushtria e tij po shkonte për të larë hesapet me Sanxhakbeun e Shkodrës, me të cilin ishin në luftë dhe armiqësi të papajtueshme - Forcat i ndau në dy drejtime të ndryshme me qellim që të rrethonte befasisht gjithë fisin. Pasi ta rrethonte në befasi synonte të sulmonte si ujku kur bie në kope, të asgjesonte të gjithë meshkujt e pabindur, dhe të përulte kryelartësinë e kësaj zone të panënshtruar. Bora kishte pushtue në male e brigje, duke i dhënë gjithçkaje pigmentin e saj. Karabuçolli duke ecur shtigjeve të zëna nga bardhoshja e motit në mënyrë të mundimshme pa zbardhë mirë drita futet në Shosh. Vazhdimisht frynte një murla hova- hova, duke vallzuar furishëm më flokët e dendura plisbardha që së bashku me erën formonin një detë të trazuar merle që të verbonte shikimin dhe të merrte përpara si cilkon. Ditë të tilla në malsi quhen ditë ngujimi, ngaqë moti nuk i lejon as bagtinë të shkojnë në kullotë, as njerzit të dalin nga banesat e tyre për të bërë asnjë punë. Në raste të tilla malsoret, bagëtitë i vinin në grazhd.Oxhakun e mbushnin me dru pa e lënë pushim gjatë gjithë ditës dhe strukeshin mirë duke mbyll derë e dritare. I ftohti e bora donte ushqim kalorik, prandaj vegshi i dheut mbushej me mish e groshë dhe gurgulliste dalë-ngadalë në ballë të oxhakut. Dikush tjetër mbushte kakinin me kërtolla ( patate) duke i pjekë deri në rreshkje në prushin e gacave të votrës. Gratë tjerrnin, endnin dhe sejcila bënte punë dore. Burrat kuvendonin sipas filozofisë kanunore, dhe me tingujt melodioz të lahutës evokonin eposin e maleve të tyre. Në mbremje mblidheshin grupe, grupe me rradhë, herë të njeri e herë te tjetri, shtronin strugën, luanin kapuça dhe këndonin këngë gazmore që të shkulin se qeshuri. Ndonëse ishin në hasmëri të përhershme me pashallarët sundimtar të Pejës, 270

Prelë Milani

shoshjanëve nuk u besohej se mes atij qameti dimri do të gjendeshin të rrethuar nga një mizori e madhe asqeri. Në ato kohra të mbarsura me plot rreziqe gjithmonë gratë zgjoheshin së pari pa dalë mirë drita. Hapnin derën i vinin rreth kullës mos ndokush ka ngritur ndonjë pritë natën kunder mashkujve të tyre dhe pasi siguroheshin mirë lidhnin qentë dhe ndeznin zjarrin. Këtë rregull e shkelte vetëm Shytan Nika 90vjeçari i vetëm i fisit . Shytani kur këndonin gjelat e parë, në dimër, verë e çdo kohë të motit, i thoshte lamtumirë për atë ditë shtratit. -Çuemja heret- thoshte tata Shytani -asht te tanë nafakë. Te tanë “nafakë” rezultoi edhe atë ditë pjalmice kallnori ku Karabuçolli kerkonte ti zinte gafil bijtë e maleve qeleshebardha. Tatës plak, kur doli në shteg të kullës, iu shfaq përpara një kordon i zi gjarpërues, lamsh si bleta e re që del prej zgjojës së vjetër. - Ç’ka ashtë kështu- tha me vete? Duke dyshuar se mos po e tradhtonte shikimi, plaku i ferkoi qepallat e syve më bulë të gishtave për të qartësue pamjen. - Jo, jo sytë nuk po më tradhtojnë- tha plakun. Mbi plisin e bardhë të borës, dukej si shirit, një rrëshajë e zezë gjarpëruese që levizte në drejtim të fisit të tij. Një parandjenjë reflektive duket sikur i tha tatës. - Plaka, hapi mirë sytë e qiti kushtrimin fisit se po vjen një morde e zezë për ta përpi.Një pjesë e asqerit lëvizte poshtë Gurit Murg, djathtas që të dilte pas shpinës së fshatit. Pjesa tjetër lëvizte nga e majta lart në drejtim të Qafës së Shënkollit dhe po përgatitej ta fuste plotësisht në qark. Shytan Nika, si çobani i mirë kur heton gjenë, hyri turr e në kullë. Mori hutën në kunj e thirri: - O, hiq kushtrim burra! Na ka rrethue turku: O, hiq kushtrim burra, e ban pushkë përpjetë pesë herë pa ia nda. Shoshi në atë kohë, ishte një grusht i vogël shtëpishë, prandaj u çuen te tanë fluturum si reja. - Burra, - thirri Shytani, jena të rrethuem, poshtë prej te Guri Maç e në Prrue të Palajve. Në anën tjeter nga Qafa të Shënkollit ushtria asht shumë e madhe e ka lëshue yrysh si grethat kur dalin prej zgorit. Nuk mund ia dalim me luftue e me qindrue. Duhet të kalojmë sa ma shpejt Çukën dhe t’i ngjitemi Buellit dhe të strehohemi në shpellat të Çisë. Atje armiku nuk mund të na kapë. Po na ndoqi për të zezë të vet e ka se do ta vrasim e do ta rrëzojmë shkamit. Karabuçolli i jepte urdher mvartësve të vet: - Nxitoni se na diktuan,nxitoni se e po na dalin rrethimit. Zjarr mbi qafirat kaurr! Allahu na ndimoftë në fushën e taksiratit! T’i vrasim të gjithë si derrat e eger e të shpëtojmë nga sikleti i tyre një herë e përgjithmonë. Plumbat nga të gjitha drejtimet vershëllenin së bashku me rremoren e stuhishme me borë murla. Ishte një situat kaotike e tmerrshme. Heshtjën e thellë të maleve e tronditën gjemimet e renda të batareve osmane. Hutat dhe peticat e homerikëve malsorë iu kunderpërgjigjen me të njëjtin vals. Mes flakërimave të zjarrit të kryqëzuar, malsorët morën arratinë sipas parimit të tyre tradicional: Mbrohu duke sulmuar. Terhiqu duke shytuar, dhe rroku e behu një së bashku me malin e pa kapëshim. Bijtë e vertetë të shqipeve, lindë e rritë në kushtrime të përjetshme, nuk ziheshin lehtë gafië. I madh e vogël, burrë, grua plak e femijë, dolën stuq prej strehëzave të tyre vorfnore. Alarmi dikujt nuk i dha rast të vishte as opingat, por doli në çorapë. Të tjerët nuk kishin as opinga Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

271


as çorapë, por dolën zbathur me hutë me dorë mbi pjalmicën njëmetroshe të borës. Në atë rrokopujë të vertetë, gjithë fisi mori arratinë. Ishte një arratisje biblike në emër të luftës për vazhdimin e jetës Askush nuk qahej as fëmijët këmbëzbathur. Askush nuk renkonte, as gratë me djepe në shpinë as pleqtë e moshur mes dimrit vdekjeprurës alpin. Tata Shytan u bzante me të madhe të gjithve. - Mos i harroni rrathët e borës! Pa pushkë e pa rrathë të mos dalin kush jashtë. Pa pushkë, pa rrathë nuk kemi ku shkojmë. Do djelmoçave të pa vumë brisk ala në fytyrë Tatu i urdhëroi. - Pastu tata, merrni sopatat me veti, ngjituni vrap përpjetë, kur të shtohet bora vini rrathët. Shkoni vrap e tek Shpella e Çisë ndezni zjarret se pleqtë e fëmija vdesin ftohit po nuk gjetën zjarmin në shpellë. Karabuçolli i etur për karrierë e lavdi, kishte ardhur së bashku me gjamën dhe rremorën e motit, t’u bënte varrin ketyre njerëzve të dashuruar me vetminë e maleve, atje ku liria jetonte në ngujim. Anadollaku kishte shumë asqerë të mirëpajisur e mirëushqyer, që nuk u bënte përshtypje të ftohit. Kishte armë e fishekë pa inventar, kundrejt hutave me një fishek të malsorve. Kishte një plan dhe taktikë të rafinuar të mësuar në auditoret Akademisë së Stambollit. Kishte një praktikë të gjatë të aksioneve në terren anë e mbanë Sanxhakut të Dukagjinit. Por në Shosh edhe dimri i frigshëm, edhe terreni i pakalueshëm u bënë aleat me fatosat e lirisë. Karabuçolli ndonëse e rrethoi nga të tri anët e tjera nuk ia arriti që të zinte shtegun verior të fshatit. Harushanat malsore të shpejtë si shqarthi, duke përfituar nga mjegullnaja e kohës, kaluan shtegun e ngushtë dhe morën malin në drejtim të Qafës së Buallit. Atje ku nuk i trembeshin më as kujt, atje nuk i vezhgonte më, askush, as syri i Perendisë. Në Qafë të Buallit floket e borës binin sa kaçi dhe shtresa mbi sipërfaqe kishte mbrri deri në cicë të burrit. Karabuçolli i inatosur deri në terbim për arrsetisjen spekatakolarë të malsorve, i futi flakën gjithë katundit. Asnjë kullë, asnjë jerevi, asnjë çarranik, madje asnjë tagji nuk mbeti pa e përpi flaka anë e mbanë. Karabuçolli iu drejtua zevendesit të tij Rrahman Beqir Agës; - Për avazhllekun tand, Agë, na ikën rrebelët. Të urdheroj, vazhdo e ndiqi pas gjurmëve. Edhe në brien të dhisë në qofshin futur atje do t’i gjesh. Bora është e madhe dhe nuk kanë nga t’ia mbajnë. - Si urdheron komundar; - u përgjigj Rrahman Aga t’u qënë i vetëdishëm në absurditetin e një urdhëri të tillë sa të parealizueshëm aq edhe aventuresk. Karabuçolli vetëm një kullë të gjatë në të dalë të katundit nuk e dogji, por e bëri pikë strehimi për vete dhe ushtarët e tij. Nga aty soditi gjithë fshatin që përpëlitej në flakë, ngazëllehej e shkoklitej së qeshuri duke thënë me vetë. - Ja kaq e pat edhe Shoshi. Komandanti i lodhur nga udha e gjatë me borë e murla, u ul në një post ugiçi pranë pranë zjarrit shpunzë në ballë të oxhakut. - Dua të çlodhëm pak. Dua siguri, qetësi dhe zjarrin plot dru - u tha mvartësve të tij. Gjumi e koloviti shpejt, e mori grykë, e pushtoi dhe e futi thellë në vorbullën e tij. Karakollët me armë në dorë vëzhgonin rreth tij duke i ba sytë katër. Pashai filloi të flasë në gjumë me atë tempin e zakonshëm komandues sikur fliste përpara armatës së tij. Fliste e mburrej si triumfator duke thën. Shtëpitë ua zharita. Bagëtitë 272

Prelë Milani

ua thera, tagjitë dhe gjithçka ua bëra merraba. Rrahman Aga po vonohet. Ku dreqin hupi ky njeri? Ai duhet te kapë ndonjë sa ta bëj mastraf. Dua të laj duart gjer në bërryla me gjakun e tyre. Dua t’i therë e t’i bëj kurban për triumfin tim! Edhe ata që mund të na shpetojnë nga duart, sonte në ketë natë të tmerrshme, do mardhën si kertolla e do të vdesin nga ngrica në mes të borës.Shumë po vonohet Rrahman Aga .Ku dreqin hype more Rrahman? Pashai në gjumin e tij të trazuar po kerkonte Rrahmanin në enderr dhe Rrahmani, ia mbrrini në zhgjenderr. Ishte i lodhur dhe i dermuar. Mustaqet dhe vetullat iu kishin kerleshur nga era e pjalmica. Avujt e ngrohtë të frymëmarrjes ishin kondensur në cifla akulli në cepat e mustaqeve. Bora kishte hedhur tisin e saj mbi çallmën e kokës, e mbi pelerinën e shtatit, aq sa Aga dukej si një surrat kolloshan bore që ndertojnë fëmijët për të luajtur. - Dua të takoj urgjentisht Karabuçollin; - u tha rojeve në oborr të kullës ku strehohej pashai. - Pasha po pushon dhe nuk mund ta trazojmë, - folën shoqeruesit e tij. - Nuk është kohë pushim tashti; - reagoj germueshëm Zv/Komandanti. Usharët kanë mbetur në borë e nuk mund të bëjnë ma asnjë hap përpara. Orteqet, kanë filluar të shungullojë e ka rrezik të na marrin përpara e të na përpijnë. Zani i thekshëm i Rrahman Ages e zgjoi menjeherë Karabuçollin. - Hajde Rrahman Agë. Më solle ndonjë qafir apo jo? - As edhe një për farë, zoti Komundar. - Si guxon atëherë të më dalësh përpara more torollak?! A e din detyrën që ke marrë apo jo. Në qoftë se nuk ta mban prapanica, ato grada i ke marrë me propozimin tëm, unë jam ai që ti heq prap. Zotni komundar, koha asht e tmerrshme. Bora me erë po na verbon sytë. Në çdo hap që të ecim përpjetë trashësia e saj vjen e shtohet. Në Qafë të Malit të poshtëm bora ushtarëve u humbet deri në sup.Tetanë armatën e Anadollit po ta kishim këtu nuk munden me ça borën, që ka ra e po bie. Një ortek u shkoq në faqe të Bualli dhe qe rrezik me na përla te tanëve e me hupë pa shej, pa nishan. - Rrahman, Rrahman mendohu mirë e mos më fol pallavra, se pasha Allahun të vë hekurat e të la lidhun në mes të borës deri sa të errët nata. Komundar, unë jam ushtar i betuar i Sulltanit tonë të lavdishëm e fuqiplotë. Dil vetë e shihe jashtë se çfarë hataje po ban havaja. Mos i le ushtarët të shkojnë si shyta me nxjerrë brinat e me lanë edhe veshët. - Të kam urdheruar t’i ndjekësh rrebelet, pas gjurmëve. Si ka mundësi qe gra, femijë, pleq të çajnë borën e të na ikin për nën hundet tona? Kurse ti thua trupat tona speciale nuk mund të çajnë borën sa atë këmbëzbathur fatkeq. Dua të verifikoj vetë gjendjen në terren. - Karabuçolli doli vetë duke ecur nepër atë ledh bore që kishin hapur me aq sakrificë asqerët. Atyre tani u kishte humbur durimi. Shpresat për kapjen e malsorëve u ishin ngri akull. Përbuzja për eproret e tyre shpirtkatila dukej qartë në mimikat e tyre të trishtuara. Karabuçolli që në fillim të përpjetës që të çonte në Bualli të Shoshit, kuptoi se Rrahman Aga kishte pasë të drejtë. - Agë, po ta besoj se ke të drejtë. Por unë o i gjallë, o i vdekur do eci pas Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

273


gjurmëve të tyre. Asqerët duke ecë pas gjurmëve të malsorve çanin borën 5-6 hapa dhe nderroheshin njeri me tjetrin të dremitur nga lodhja e të ftohtit Karabuçolli qëndronte në fund të kolonës duke urdheruar e berë moral- Pasha, kemi dy orë që ecim me hap breshket dhe nuk kemi berë më tepër se 300 m rrugë. - Urdhëri është urdher. Të kapim qafën e malit me çdo kusht se nuk kan nga të na ikin kaurët. Aty do t’i varrosim të gjithë ne mes të borës! Asqerët me një mijë mundime mbrrinë në Qafë të Malit. Deri aty gjurmët e malsorve dalloheshin qartë. Aty nuk dalloheshin më gjurmë njeriut, të ngulura thellë në shtesën e bardhë. Gjurmët e njerzve ishin tjetersuar në disa gjurmë gjigande rrethore. Këto krijesa të çuditshme duke pasë një “putër” gjigande me dimater mbi 50-60 cm në ndryshim nga asqerët e turkoshakut të cilëve bora u humbiste deri në fyt kishin ecur lehtësisht mbi plisin e bardhë të maleve. - Allhah- stakfurullah, - beri Karabuçolli! Ai dhe gjithë armata e tij u shtangën të tmerruar dhe të çuditur! - Këto gjurmë nuk janë gjurmë njerëzish por shejtanash! Allahu na ruajt nga shejtani! Allahu na ruajtë! Allahu qoftë me ne! - Këto ishin lutjet e asqerit dhe të komandatit të tyre - Terhiquni me vrap; - urdheroi Karabuçolli. Këto janë malet e djallit. Karabuçolli u tërhoq i çuditur dhe i bindur se malsoret qënkan djalli me fytyrë njeriu. Gjurma e rrathëve të tyre mbi borën dymetroshe, ishte misteri i frigshëm dhe i paspjegueshëm i Karabuçollit. AJZBERGU GURI I BIRUEM Poshtë Kodrës Shlliut në faqen prej fashtit të sotëm Celaj ndodhej një arrë tulinë e frytshme 20 mihtarshë (prashitës) tetanë për një hulli. Bueqari Mir Shoshi një ditë pranvere me diell zu qetë më arë dhe filloi të lëronte me parmendë. Miri kishte një penë qe punëtorë të mbajtur mirë që po i grazhdite nuk dinin ç’ka ashtë lodhja. Toka ishte në valikën e saj më të mirë, butë e me shtazan. Punoi e punoi djali gjithë ditën, por pak pa mbërri në krye të arrës i mbërthej maja e pallës poshtë nën dhe sa të dy qetë shtangën në vend e nuk mund banë as një gjurmë përpara. T’ue kujtue se palla e almiseve ka mbërthye cektë në ndonjë rrajçë, Miri u bërtiti qeve; - Ço murrojë ço! Ço balojë ço ! - Si rrallë herë qetë nuk dëgjuan lutjen inkurajuese të ustait të tyre! Miri i nervozur për t’i nxjerrë sa më shpejt nga “frenatoja” i fiskloj, rrip-rip nga prapanica. Të zemëruar nga shkelja e kodit të “etikës” së bueqarit të tyre, qetë i dhanë sforca vetës, aq shumë sa nxorrën parmendën fluturim prej ugarit, ndersa palla mbeti e këputur mbërthyer në zgavrën e një guri të mbuluar plotësisht nën dhe. Kur pa Qetë që kishin shtrembëruan qafë nën zgjedhë e nxjerrë sytë në kodër prej shtergicët, lavërtari u bind se nga nxitimi kishte gabuar. - Oooq, oooq, kjoshi bekue, punëtorët e babës! - u tha qeve dhe filloi t’i ledhatonte me pendesë! I liroi nga kulari. U ferkoi qafën duke pa në se ua ka vra 274

Prelë Milani

zgjedha dhe u qiti përpara ka një palë sanë të tërfonjtë livadhesh. Miri grazhditi qetë por mendjen e kishte tek vendi ku qetë thyen almiset. Me vrap shkoj e mori mori torrokopin dhe filloi të gërmonte me hjekë rrajçën apo rreshpen misterioze. U mundua boll ta shkulte me maje të torrokopit por pa dobi. -j. Kur ra muzgu tha; - po e la për neser. - Të nesërmen i shkoi gjithë dita me levë në dorë t’ue perpjeke me i gjetë verigen e shkuljes pasi mëndonte se ka të bëjë me një gurë të levizshem. Nuk kanë thanë kot- të futë miza në lojë e nuk të xjerrë bualli. Mir Shoshi u lodh, e u rraskapit një javën rresht. Kur nuk i banë dobi, kazma, leva, as maji, u bind se ishte takuar rastësisht në majën e një ajsbergu shkëmborë të pa tundur. Atëherë nuk e vazhdoi me tej gërmimin, vetëm sa tentoi ta rafshonte me sipërfaqen. Gurin që zbuloi parmenda e bueqarit Mir Shoshi, ne kalimin e moteve koha e zhveshi lakuriq. Ky gur karbonitik ngjason si një torrë shahu gjigande e ngulur mes një formacioni flishor. Është mbi 10 m i larët, në ndryshim nga të tjerët është i vrimuar. Ai ka brenda dy zgavra, ku në njerën gjatë ditëve verore me diell futeshin delet e bënin mrizin e drekës, kurse në tjetrën që ishte me në lartësi, feminjët e shfrytëzonin për aventurat e tyre lozonjare. Nga që, ky gurë është i vrimuar ka marrë emrin “Guri i Biruem”. Si vendndollje është në distancë të baraslarguar nga ish shkolla fillore, shtëpia e Mëhill Kolë Sukës dhe Kisha e Kodër Shlliut. Këto tre pika formojnë kulmet e një trekëndëshi barabrinjës. Në vitet 70-të zgavra e këtij guri u përshtat për depo dinamiti funksion për të cilin u shfrytëzua për disa vite. SHPELLA E PALIT Shoshjani që iu bë zot i Urës së Shzrenjtë Tregim legjendar Pal Preçi e pati rrezik e qiti me shokë. Pushka sa ka grykën ka edhe nafakën (fatin)! Për t’i shpëtuar gjakmarrjes, la tokën, gjanë, mallin e gjithë pasurinë nën gjak dhe doli e iku me zemer te plasur prej tokës së Shoshit. Mori ikjen me një barrë çakla dhe një frymë berri për dore për t’ia kushtuar festës së Shenkollit, që përkoj me arratisjen e tij fatale. Eci gjithë ditën me nxitim deri sa e zuri nata. I lodhur nga rruga dhe i mërzitur nga shtegtimi i gjatë dhe enigmatik u strehua në një shpellë në krahun e djathtë të Lumit Kir. Në shpellë ndezi zjarrin, nxorri thikën prej kllefit, preu dashin që kishte marrë për dore e rjepi e futi në hedhë filloi ta rrotudhonte… Tymi dhe zjarri flakadan i paralajmëroi 4 familjet e vetme të Urës së Shtrejtë që ndodheshin në bregun tjeter të Kiri se në ketë luginë të vetmuar, aventura e fatit kishte sjell edhe një shtegtarë tjetër misterioz. - Po shkojmë dhe shohim ç’ka ashtë ky njeri që ka zanë vend në ketë shpellë; - i thanë njëri-tjetrit, 4 kryezotët e katër oxhakëve të atij vendi gjysmë të shkretë! Kur shkuan në shpellë e panë nga larg ferligun ka rrotullohet, qirin e Shenkollit ndezur, të befasuar thanë me vete: - Marshallah ky e paska kthye shpellën në shtëpi të vërtetë, për një natë! - Duket kënka soj robi. Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

275


- Mbrajma e mirë o burri i dheut; - pershendetën ngrohtësisht vendasit bujtisin e ri! Mirse u vjen mbramja,e mirë se u pruni Zoti! - ua ktheu përgjigjen Pali i befasuar nga vizita e papritur e këtyre njerëzve të panjohur që dukeshin paqësor e jo qellimkëqij. - Hajdeni burra, zëne se jena në shtëpi robi. - Pamë tym e flakë përkundra dhe dolëm me pa ka, ka zanë nata jashtë, mbasi në gjithë këtë luginë nuk ka veç 4 tyme e qysh se kena zanë vend tash sa e sa vjet nuk ka lëvizë kambë robi në ketë krahinë. - Burra kuvendi bahet rrafshit. - Uluni të kallim nga një cigare pranë këtij zjarri e po u kallëzoj kush jam e prej ka po vij. - Pasha besën mirë po thue, - ia ktheu i pari i njerëzve të Urës! - Duhani ashtë mezja e kuvendit. - Mysafirët e panjohur në shtëpinë me te re të pyllit, u ulën kamkryq dhe ja filluan kuvendit me qetësi e urtësi shembullore. - Pali nxorri kutinë dhe ua lëshoi me radhë, pastaj filloi të tregonte dramën e tij fatkeqe që e kishte detyruar të merrte rrugat në pikë të dimrit. Unë jam Pal Preçi, i Shoshit. Para gjashtë muajsh më zu rreziku e vrava ma të parin shoq e kumbarë që kisha derë për derë. Më hyni një lopë e tij në arë të prashitun. Unë i mbajta lopën në vathë. Ai erdhi me marrë lopën me forcë. Kur nuk ia lëshova vuni dorë mbi mue e më mori erzin. Unë qita pushkë e vrava. Por Hamadreq urtinë teme as të atij. Sot në ketë natë të madhe dola e ika prej tokës Shoshit t’ue lanë gjithçka pata nën gjak. Qetu më zuni nata, në këtë shpellë. Siç e shihni futa në hell qeket berr me festue natën e Shënkollin që ashtë sonte. Desh Zoti e erdhët edhe ju! Sonte e po e festojmë bashkë! Kurse neser i shalla e ban Zoti edhe ma mirë! - Pas vizitës urashterjtsit desh të çohen me shkue në shtëpia të veta - Erdhëm me të pa se kush je? Nga je ? E ç’ka të ka qitë në ketë dhe? U gëzuam që u njohëm me një njeri të mirë! Na vjen keq për hallin që të ka detyrue marrë iken. Ta besojmë se edhe ne nga i njëjti gazep kemi ikë dikur prej viseve tona e ardhë qetu. Tashti Pal ne po çohemi. Ty tu rritë ndera e tu priftë e mbara! - Burra qysh se erdhët ju, ma prapuet krejt mërzinë. Pash Zotin që u ka falë edhe pse të vuani, rrinë me mue sonte ta festojmë këtë natë të madhe së bashku! - Pal Preçi me urtësi dhe detyrim ua zuri të gjitha shtigjet miqve të cilët u detyruan ti bindeshin njeriut të “shpellës”. Ata erdhën për një vizitë të shkurtër, por ndëjten për darkë në një festë të gjatë sa nata e dimrit e cila hyri në histori si festa e madhe në Shpellën e Palit. Pas darket Pali iu beri një lutje të sinqeritet urashtrejtsve: - Unë tokën e Shoshit e kam lanë lirë e bekua !Në qoftë se më pranoni me u ba ortak me ju dhe shtëpi e peste e këtij katundi do t’u konsideroi si vllazën mot pas moti! Mos më pranofshi unë nesër marr rrugën me u ngulë dikund tjeter. - Pal tash ma bafsh natën e mirë! Deri nesër në mesditë të kthejmë përgjigje, 276

Prelë Milani

po ose jo. - Kërkesën e Palit urashtrenjsit ua kallëzuan edhe meshkujve te tjerë të 4 tymeve të asaj mëhalle të vockël. Plaku më i vjetër 100 vjeçar i Kurtajve ( Qorri i Kurtajve), i këshilloj vendasit duke u thënë: - Kur të ndezin nesër zjarrin në mëngjes shikojeni ka po i përhapet tymi shoshjanit ! - Drita doli e acartë e kthjelltë e dimërore tipike. Ndihmë o Zot e kjo ditë me na pri mbarë! - U lut Pal Preçi dhe mori një krah drush e shkarpa e ja shtoj zjarrit në strehëzen e tij provizore. Tymi i zi shtëllunga -shtëllunga mori luginë poshtë e lart dhe ju vesh malit si mjegulla e burgut të Kshnellave. - E tha Pali me vete, - shpejt e paska në mend me u prishë koha, pa ditë fare gjë se ky tym që po shpërndahej ishte testi i provës që i dha të drejtën e qëndrimit me status të barabrtë mes 4 tymevet të tjera të këtij dheu të ri. Vendasit kur e panë tymin të shperndarë në mal e në breg, shkuan e i treguan Qorrit plak i cili duke qeshur tha: - Pranojeni e bajeni vëlla me veti, por në bazë të shenjave tetanë luginën ka me zaptue! Kështu sipas traditës gojore Pal Preçi u bë vëlla me te drejta të barabarta mes kater vëllezërve të tjerë të ardhura nga katër krahina të ndryshme të gjithë për të njëjtin shkak (arrtisje për arsye gjaku) Është në dëshirën e gjithsej cilit ta pranojë ose jo parashikimin supersticjoz të Qorrit të Kurtajve, por është fakt se Haspepajt trashëgimtarët e Pal Preçit përbëjnë ½ e Urës së Shtrejtë në rendin e 5 fiseve që ka ky katund dhe statusin e fisit të parë. SHPATULLA E GJERGJIT Zakoni i të shikuarit në shpatull për te zbuluar fatin, ka qenë i përhapur jo vetëm në Shqipërinë Veriore, por pothuajse kudo edhe në viset e Malit Zi, Serbisë dhe Bosnjës, prandaj i kushtohej rendësi e madhe. Gjergj Ujka nga Molla e Shoshit ka qenë një njeri krejt i zakonshëm, por me aftësi të jashzakonshme të lexonte në shpatullën e bagëtive parathenjen e fatit. Ai gjithë kohen e lirë e kalonte duke u marrë me shikimin e ashtit siç bëjnë shkollarët duke lexuar. I heshtur enigmatik, i pa lexueshëm, as nga provokimet, as nga lutjet kureshtare, pasi nuk është e lehtë të thuhet si bëhet leximi i kodit teotomik, aq më tepër te tregoheshin sheshit enigmat tronditëse të fatit të njerëzve. Kaq i madh ishte besimi në ketë zakon deri në gjysmën e shekullit të XX-të sa njerëzit tmerroheshin kur mësonin enigmat qe shkruhej në koca, ku pa dyshim më e sakta ishte shpatulla e gjelit të zi, e dashit galan etj. Sipas kujtimeve të bashkohësve frati i Shoshit disa herë ishte përpjekur të mësonte të shihte kocat, por Gjergji nuk kishte pranuar t’ia zbulonte kodin e msheftë duke i thënë:Ju bëni shenja të zeza në letër dhe dini ç’tregojnë ato, kurse unë nuk di. Zoti bën shenja në koca dhe ju nuk dini se ç’thonë ato, kurse unë i di“. Padër ma mirë nuk po i hymë njeri-tjetrit në zanat! Ka qenë viti i parë i pushtimit italian, kur Gjergj Ujka, shkoi në Dushman për festen tradicionale të Shen Gjonit që festohej gjerësisht me miqësi të madhe. Atë Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

277


natë rakia, mezet, kënga majëkrahut, lahuta, putirat gazmore ndodhitë dhe urimet rrodhen pa pushim deri në mëngjes. Sipas zakonit tradicional, pasi u hoq rakia në sofer, miqve se bashku me bluden e mbushur gomilë me copa mishi u serviren kokën dhe shpatullën e bagëtisë së flijuar për ketë festë. Koka dhe shpatulla shkoi përpara dy eksponateve më kryesore të sofrës. Krye e shpatull u ndanë sipas zakonit tradicional, ashtin e shpatullës e mbuluan për pak minuta me një kore buke të rreshkur. Sipas ritit avujt e kocit, kur takohen me koren e bukës së nxehtë kondensoheshin dhe i japin mundësi vëzhguesit të lexonte inicialet e pa kuptimta për syrin e njerëzve të zakonëshëm. - Burra a ka ndonjë njeri qe sheh ketë shpatull këtu sonte; - pyeti kreu i tervesës parë? Mysafiret të njohur e ta pa njohur, hodhën shikimin nga njeri tjetri për të zbuluar se kush ishte dijetari misterioz, por për çudi as kush nuk po i dilte për zot apelit. Pse mpiheni more burra thirri njeri nga sofra e dytë?! - Bjere qetu; se kemi Gjergj Ujkën. - Ti fol Gjergja e mos i le tetanë këta burra t’ue pritë; - e qortoi i zoti shtëpisë Gjergjin, i cili si gjithnjë në raste të tilla bënte indiferentin. Ai rrinte i heshtur në një qoshe dhe mendonte më mirë të shqyente ndonjë copë mishi, se sa të bëhej objekti numër një në mes gjithë atyre njerëzve të njohur të pa njohur. - Qebesa burra kur ashtë shpatulla e majme si sonte Gjergji boll mirë din me pa;- foli me ironi Gec Mala. - Mbasi mu lutën këta burra, unë po flas për çka shoh, aq sa di; - foli Gjergj gjithë modesti. Pa hyrë hiç në replikë me gërgasin, mori shpatullën e mbajti përkundrejt pishtarit që flakëronte afër shkorsës. Kocka ishte e kuqe flakë. Ndërkohë Geci pershperiste për Gjergjin; - o ç’ budalla që nuk din gjë tjetër veç të bëjë leqe bliri. - Gjergji që në fillim konstatoj se shpatulla tregonte gjera të këqija, shihte gjak dhe vetëm gjak, prandaj vendosi të bënte të pa diturin dhe ta përfundonte formalisht ritualin me disa slogane të përgjithshme, për të zotin e shtëpisë, i cili duhej të rrinte i qetë se nuk ka vdekje në oxhak as njeri të sëmurë për 300 ditë. Mirë e në shtim duken gjaja e gjallë, përmah duken malli e pasurina. Vera sivjet ka me mbajte e e thatë dhe dimri me borë të madhe. Në qeveri duket se ka me pas trazime. Një vig duket se e ka varrin hapur, por me kenë ashtë jashtë shtëpisë sate. Vdekja ka me kenë me dam dhe ti ke me shkue me qitë duhan. Si hokatarë tekanjoz që ishte Mirashi përseri duke ironizue në mënyrë qesharake i thotë Gjergjit. Boll tërrlakate Gjergja, pjellte dreqi në bark! Se bjen borë në dimër e ban zheg në verë din gjithkush! Ham dreq çka kam more Gjergj i ke dal kot zot kësaj shortie se nuk din kurrgjë veç me i rrufitë mishin shpatullës. - Gjergji tashmë i fyer rëndë për te dytën herë në sedrën e tij profesionale iu drejtua publikisht pa dorashka gergasit. - Pasha Zotin e ketë nat, tanë ç’ka të hash e të pishë Shën Mhillit e mbrapa ta paguaj unë dhe dorëzanë ke tetanë qeta burra. Gjergja më marsh të keqën! Fol ç’ka ka me më gjetë ?! - pyeti Geci - Më vjen boll keq, por ka me të marrë pushka në drrasë të krahinorit! 278

Prelë Milani

- Geci tashmë i tronditur thellë, kërkoi një sqarim për fatin e tij tragjik që kurrsesi nuk i besohej. - Gjergja po të them prap më marsh të ligat! Po unë ç’kam me ba, me ndejë krejt duar kryq ?! Ti nuk ke me mujtë me ba as gja. - Prtia vret gjithkand por përballë nuk më del kush pa ja kallë edhe unë flakë për flakë - ndau kusht Mirashi i cili kishte besim në vetvete se nuk vritej pa paguar vetën në çdo rrethanë. - Pasha Zotin pushka ka me të marrë ballë për ballë e nuk ke me mbushë as me qitë! Deklerata bombë e Gjergjit bëri të heshtin të gjithë të pranishmit, siguria e të cilit u muar më tepër si një revansh për shpotitë ofenduse se sa një vërtetë. Pas ftestës miqësia u shpërnda andej nga kishin ardhur edhe me supersiticozët nuk e besonin shumë profecisë së Gjegjiit. Madje edhe vetë Geci i futi një mendje të lehtë duke e cilësuar atë parashikim si lajthitje të një të pagdhenduri. Ai gjithmonë gjithka i binte, pushkën mbante në sup e revolën në brez të mbushur me fishek në gojë. Guximi, shkathtësia dhe saktësia në përdorimin e kacaturres i jepnin besim në vetvete sa nuk i trembej as djallit po t,i dilte përpara. Një ditë prej ditësh Gec Mala zbriti ne zallin e Fuskës te kalonte ne drejtim te katundit te Malaxhisë. Në mes te zallishtes në pikë të mesditës ditën për të diellit ballë për ballë i doli përpara një gjakës i vjetër i cili i tha:Të fala babës! - Geci i zënë në befasi në mënyrë habitore ju i drejtua agresorit; - si kështu he burrë as me mbushë, as me qitë Gec Mala sot?! - Sot e kam rrallën unë, jo ti; - i tha gjakësi i vjetër duke shkrehur mbi viktimën një batare të shtënash fatale, tamam ashtu siç pati parashikuar Gjergj Ujka kur pa shpatullën magjike. Kjo ngjarje e ndodhur disa javë përpara Shën Mhillit e ngriti Gjergj Ujkën e Mollës në piedestalin e vëzhgueseve më të zëshëm të shpatullës i të gjitha kohërave në Shosh. Mjaft i ditur në ketë drejtim ka qenë edhe Vogël Mirashi i Brashtës, i cili beri emër në këtë fushe në saje të shumë parashikimeve të sakta. MJESHTRI “I FAMSHIM” Kujtime nga Bal Mark Milani Ndonëse kurrë nuk kisha lexuar shpatull, as nuk kisha vrarë mendjen për një rit të tillë një herë për shkak të një loje që beri Ndosh Ujka i Brashtës mu desh të hiqesha si dijetar, - thoshte Bal Mark Milani në kujtimet e tija. Ka qenë pranvera e vitit 1944 kur unë e Ndosh Ujka, shkuam në fshatin Dobraç me një detyrë të posaçme si partizan të Grupit të Shkodrës. Në darkë u strehuam tek një familje që kishte lidhje gjaku me Haxhi Hajdarin. Në shenj respekti dhe bujarie, i zoti shtëpisë për ne theri një gjel të majmur mirë. Ju jeni malësorë e keni zakon të shikoni shpatullën, prandaj besoj se ndonjëri prej jush e dini me pa, - tha i zoti i shtëpisë. Preka i kënaqur nga mishi i shishëm i gjelit, për hatër të shtëpiakut, beri një shaka serioze, duke ma lënë mua dopjo gjashtën tek dera - Për kokë të xhaxhait nuk ka burrë në gjithë Dukagjin qe sheh ma mirë se Bal Marku. Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

279


- Për kokën e një xhaxhi që kishte Ndoshi se kishte fare problem, ndonëse u betua shumë seriozisht, pa as më të voglin shenjë loje. Ç’më bane more shejtan?! - thash vetme vete, pastaj me detyrim përcaktim mora shpatullën të cilën e futa poshtë kores së bukës që kishim në tërvesë. Prita kohë duke vra mendjen si ta sajoi fabulën, e cila nuk duhet të më dilte hurrç fare. Pas pak fillova ta “deshifroi” si profesionist. Shtylli i shtëpisë duket i fortë! Për 300 ditë nuk keni as vdekje as ligsi në familje! Gjanë e gjallë i ke përmah! Së shpejti luftën e kemi të fituar. Katundi juaj ka me pas një kontroll të shpejtë prej gjermanëve, por do të ndaheni pa dëmtime! Kaq fala dhe hodha shpatullën në njërën anë i revoltuar me shokun tim, por nuk mund ta qortoja për lojën e pa dëshiruar ku me futi. Të nesrmen pa dalë drita dolën nga baza dhe shkuam sipër katundit zumë pozicion në një grunishte, mbasi qëndrimi në katund ishte i rrezikshëm. Sa kemi filluar të hamë bukën e mëngjesit, përshesh e qumësht delesh, që na pruri një i afërm i Haxhi Hajdarit, ka arllë një grua turr me vrap duke thirrur:Haxhi, Haxhi erdhën gjermanët. - Kemi lanë përsheshet në sahan dhe zumë pozicion në dalje të Katundit në një ograjë. Kontrolli gjerman vazhdoi për më se dy ore dhe nuk pati as një pasojë për banoret e katundit. Pasi ikën gjermanet vjen i zoti i shtëpisë ku kishim bazën e më uron. - Balë, Hallall të qoftë! Kam pa e kam degjue, por nuk kam pa njeri ma të sakët me i diftue shpatulla ashiqare si ty. - Pasha besën do ta mbysim edhe një gjel tjetër sonte veç me i pa shpatullën edhe një herë. Për ta heqë qafe një rit të tillë të pa dëshiruar unë i thash bujtësit tonë. - Dreqi ma hangërt në bark gjelin që ha ma në shtëpinë tande. Jemi në kohë lufte e ne nuk kemi ardhur as për hager gjela as me pa shpatulla. Gjithësesi konçidenca më beri të “famshëm” për një rit gjë nuk dija as gjë dhe kurrë nuk e vrava mendjen të mësoi atë “dituri” misterioze. PRELË MILANI: EMRI QË BURON NGA NJË ËNDERR! E unë emrin e kam dhuratë nga Prekë Ujka i Brshtës i cili pa një ënderr befasuese një gjysëm viti përpara se të vija në ketë botë. I ngazllyer nga endrra lumturuse Preka një natë më pas ka ardhë direkt nga Brashta në Pepsumaj vetëm për t’i rrëfyer sihariqin gjyshit tim - Kumbarë kam besim të madh se ka me të lindë një nip simjet! Kam pa një ënderr të mirë mbramë! Mue ëndrrat më diftojnë me kaull, prandaj nuk mund ndejta pa ardhë me ta kallzue! - Hajr e baftë Zoti ! Si e pave, more Prekë; - e pyeti gjyshi me kureshtje?! - Pas grykës së Brashtës në të prenduar të djedhit u takova me një plak të moçim 80 vjeçarë, i cili po ecte dalëngadalë me një shkop të hishëm në dorë. E përshëndeta; - Tungjatjeta more burri dheut! - Tungjatjeta e mira më tha! - A ulodhe a të mundoj rruga? 280

Prelë Milani

- Jo fort e diçka po, se kam bukur shumë dimra mbi shpinë. - Prej ka po vjen? - Po vij prej Pepsumajve. - A kishim ndonjë fjalë apo lajm të ri prej andej? - Po i ka le një nip Bal Markut dhe ja ngjitën emrinë Prelë! - Nga gëzimi më doli gjumi dhe harrova ta pyes për emrin atë plak gojë bardhë - Keshtu përfundoj rrefin endrrës së vet Prekë Ujka, i cili tha; - se djali, do lindë dhe emrin e ka të vënë që mbrëmë. Endrra do të rezultonte plosisht e vertetë dhe mua emri më mbeti po nga ajo enderr. URIMI DHE MALLKIMI I NDRE BUXHËS Ndre Buxhës ju rritën djemt, i hynë në krahë dhe ju banë hajri i konakut. Ai nuk kishte ma nevojë me shti argatë as për shatë, as për kosë, as me marrë bereqetin prej are. Ndreu aso kohe konakun e vet e kishte në Qafë Shenkollit me tokë, gja, pasuni e plot djem të ri ka rriten si picakët në ashtë. Një ditë të bukur maji kur kollomoqi kishte shkue në 5 fletë baba plak së bashku me të kater djemët (Martinin, Celin, Meçin dhe Pepën), ra në arë. Tata tue rradhue bimet e tepërta e të bijtë me kater shetën në dorë filluan të prashisin, tue ba gaz e humor me njani- tjetrin. Ara ishte butë e pa bar, prandaj djelmoçat po e perlanin tokën reda - reda pa ndije lodhjen aspak. Rreth një orë përara mjesditës, zani njohur i Galë Lulës ua nderpreu kuvendin e vrudhshëm djaloshar. - O Ndre, i bzani Gala prej në oborr të kullës, - Tata, po të thret Galë Lulja, po përgjigju; - i foli Celi babës. - Ç’ka po thue moj Galë; - iu përgjigj Ndreu prej në në krye te arës me një bagnë bimë të njoma në dorë. - O myzhde se të ka gezue zoti me një dalë! - Qe urimi i guras që kishte pritur dhjetra djem e çika sa herë lindnin gartë në Shoshin e vjetër. - O të lumtë goja e të gezoftë Zoti me tetana të mirat e veta!- iu përgjigj Ndreu lajmtares për sihariqin e gezuar! - Djemoçat shikuan njari tjetrin në sy dhe uruan vëllanë e porsalindur të bahej jetë gjatë e orëmadh! Sapo mori lajmin e gezuar Ndre Buxha doli me vrap prej aret, shkoj e hyni te oda e burrave në kullë. Mori pushkën varun në kunj, ibrikun e karkisë dhe një currek djathi të cilin e ndau katrash dhe i çoi përpara djemve në krye të arës. - Pepa merre njatë topçë e qiti pesë fishekë se sot u ka falë zoti edhe një vëlla e jeni ba pesë, - urdheroi tata sprashitsin ma të ri! Pepa kreu ritualin e gezushëm, ndersa vllëzrit e tjerë u ulën në hije të një bojlie dhe filluan të pinë dollinë e parë për “trimin” e porsalindur. Ndoshta nga mosha madhore dhe nomuzi burrërorë Martini më i madhi i gjithë vëllezerve, jo vetëm që nuk shprehu gëzim për djalin e plakut, por përkundrazi vrëng në fytyrë u rrebelua ndaj të jatit! - Tata hamdreq ç’ka kam, fort ma nevojë kemi pasë për një kosh plehi me ja qitë arës në pranverë se sa për nji dialë tjetër! Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

281


Plakut i ka ma hije me pjerrllë se me çilë zoq në kur është thinjë e nukë flokësh! Tue pase edhe kater djemt burra, ashtë qesharake me ba shëllak tetanë Shoshit. E perçka se ? Për një taç plaku, he preftju ora ne djep! - Ndre Buxha i zemruar nga fyerja e rendë që i bëri djali i lëshoi njëherazi një urim për të porsalindurin dhe një mallkim për djalin e madh! - Ai rroftë, u shumoftë dhe sundoftë gjithë Shoshin ! -Ti rrofsh e kjosh e kurrë mos u shumosh! Sipas legjendes pronë e memorjes popullore, forca sugjestinuese e urimit dhe mallkimit prinderor bëri që; djali i pestë të shumohej dhe të bëhej një nga gjinitë më të mëdha dhe sundimtare të fisit të Shoshit, ndersa pasuesit e Martin Buxhës ndonëse ishin vëllau i madh, mbetën gjithmonë pak në mashkullim, pa i kaluar as një herë më shumë se tre tyme. VEGIM I DANTËS SË SHOSHIT Tregim legjendar i mbledhur nga Ernest Koliqi me 1936 Sokol Kolës prej Pepsumajsh, nji vjet para luftës së parë botrore, i doli gjumi pa pritë shi në mesin e një nate të kthjellët verore. Ju duktë si me qënë thirrë prej njizani të largët.U çue e doli përjashta, i hedhi nji shikim vathës e u kujtue se ishte bosh. Përreth banesës nuk pau kurnji gjurmë delësh. Atëherë mori pushkën e u nis kamali për me i kerku.Porsa mbrriti në Leqe të Mollës së Shoshit, Sokol Kolës ju shafaqën si ato vise të Shoshit ku kishte le. Të lumet e maleve (“Shtoi- zo- vallet”) i thanë: - Përdor lirisht sytë... shijo mor rueju e mos prek gja me duart e tua.. - Ai pau në një rrah e midis pemëve të pyllit përreth ata që në ketë jetë kishin veprue mirë ose keq. Gjindeshin aty të mbledhun jo vetëm të njohunit e tij të vdekun para shumë ose pak kohë,hijet d.m.th.shembëllesat ende gjallë tue përfshi edhe të afërm. Ata që kishin pasë veprue mirë shend e verë me xhamadan cohët të kuqe, të qendisur me ar, ishin ulë përrreth sofrave të shtrume me të gjitha të mirat. I kishin duart gjithë dritë e henat e pijet u shiheshin në sofër menjëherë posa ata i prekshin. Sokol Kola nder të zgjedhunit njohu ata qe e kishin ruejtë të paperlyeme nderën ose kishin la me gjakun e fiseve të tyre nderën e përlyeme; ata e kishin ruajtë të fortë në rastet ma të veshtira e me fjalë të randa besën shqiptare, ata që e kishin mbajtun të hapur gjithmonë shtëpinë për miq, ata që ishin përpjek me pajtue mosmarrveshjet e familjes me familje e vllaznisë me vllazni. Të ulun në kambë të nji lisi shekullor që ishte latue me punën e fatosave të Dukagjinit, u bjeshin lahutave të pshtjelluna me një kunore drite të artë ndersa moria e njerëzve shtang në shpatull të sukës dëgjonte kangën e tyre.Kurse ndremjet ahave të pyllit përqark pau flakë e tym, në mes të të cilit katallajt neshkojshin rreptë në mënyrë mizore të gjithë ata që kishin veprue keq. Shumë asish i njohu Dantja i Dukagjinit. Veprimet e ndeshkueshme ishin vrasje për vjedhje, mos rregullimi i kufomës së armikut të vramë si ven dorë zakoni, tue sjellë fytyrën ka qielli e tue i vu pranë armën, por ndeshkimet ma të tmerrshme i pësonte ai që kishte thye besën, ai që kishte shkri gja e mallë ose paret që kishte pasë amanet, ai që nuk u ishte nënshtrue urdhrave të kreut të familjes e vëndimeve të këshillit të vllaznisë.Midis dy pemëve Sokol Kola pau nji grue lakuriq të ngulun në një hellë 282

Prelë Milani

të gjatë të cilën e rrotullojshin dy katallaj të përbindshëm përmbi një zjarr me prush të përflaktë që nuk u shuante kurrë. Aty afer buronte nji burim me një zhurmë të gezueshme uji. Dalloi te e bjerruna nji bukuri më namë të Dukagjinit që kishte vdekë pak vjet ma përpara e quajtun Sugare Ujkja.Ajo me nji za të vajtuem, iu lut: - Nji pikë ujë. Ma jep nji pikë uji, o burrë i malësisë. - Sokol Kola nuk mund të prekte gja, prandaj u kufizue t’i thoshte - Ke pi shumë në gurrat e andjes, Sugare tash ndien se të digjet fyti... Por ajo u përgjigj; - S’ asht sepse i kam shkrrye hiret e mija me të rinjtë ma të hijshëm të Dukagjinit që po pësoj këtë ndëshkim të idhët. Shumë ma i zi ashtë mëkati i msheftë, i turpëshëm. Dhunova Shëngjonin e shejtë tu e mos iu mohue kumbarës sim. Koliqi e mbyll tregimin legjendar të mbledhur në Shosh duke nënvizue: Ky vegim i Dantes primitiv shqiptar zbulon konceptin që ka populli shqiptar i malësisë ose së paku që ka pasë deri para pak vitesh të së mirës e të së keqës. Këtu kemi një dame të preme në mes moralit të krishterë e idesë së mirës dhe të keqës ashtu siç përfetyrohet prej shumicës së shqiptarëve.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

283


Kapitulli VI

A

NTOLOGJIA HISTORIKE E SHOSHIT

Fatosat e lirisë MARASH TUCI ka lindur në Brashtë të Shoshit (mendohet se) në vitin 1757. Babai i tij quhej Tuc Ula, me gen nga fisi i Ndrevashës. Tuc Ula pati edhe dy vëllezër Nikë e Gjokë Ulën. Nga Nikë Ula dhe i biri i tij Preka, rrjedh trungu familjar i Lulash Prekë Oborrit, 6 brez deri tek Lulashi. Nga Gjokë Ula dhe djali i tij Ndoja, rrjedh trungu i familjes Marash Pal Kodrës, 8 brezi deri tek Marash Pali. Tuc Ula pati vetëm një djalë, Marashin, i cili u martirizua si supër hero kundër sunduesve otoman dhe sherbëtorëve të tyre. Marash Tuci mori pjesë në luftën që bëri Dukagjini e Mirdita përkrah Karamahmud Bushatliut kundër forcave osmane në kalanë e Shkodrës, në nentor të vitit 1787. Sipas kronikës së kohës, Sulltani dergoi kundër Mahmud Pashës një ushtri të madhe prej 15 000 vetë, me tre vezirë dhe shumë pashallarë... “Valiu i Rumelisë, Mehmet Pashë Çausholli u vra prej malesorëve dhe koka e tij u soll në Shkodër, i vënë mbi një hu, kurse i vëllai s’dihet se çu bë”1. Pa kaluar shume kohë, me 1795, Dukagjini rreshtohet përseri përkrah Bushtliut rebel, në kryengritjen e tij për shkëputje nga Perandoria Osmane, në të cilën faktori malësore ishte në pararojë dhe në përbërje te saj ishte edhe Marash Tuci. Dukagjini ishte gjithnjë përcaktues i fitoreve të Karamahmutit. Ne vitin 1796, si shumë bashkohës të tij nga Shoshi dhe Shala, Marash Tuci, ka marrë pjesë në aventurën pushtuese që ka bërë Karamahmud Pashë Bushatliu në viset e Malit të zi, në të cilën Pashai mbeti pa kokë. I vëllai i tij, Ibrahim Pasha, që zuri vendin e tij, hoqi dorë nga politika e shkëputjes nga Stambolli duke ndjekur një kurs krejt të kundërt. Ai bindej ndaj Portës së Lartë, i nënshtrohej, i servilosej dhe ishte mercenar i saj në menyrë të paskurpullt. Ai duke u mbështet tek kleri unitar fanatik islam, ndoqi një politikë ndjekjesh, diskriminimi dhe përsekucioni ndaj malësive katolike, aleatëve besnike 1

284

S. Naçi- Pashalleku i Bushatlive 1757-1796.Dok Nr 48 “Rreth fitores se K. Mahmudit mbi ushtrinë turke rrethuese”, fq.303

Prelë Milani

të Karamahmudit të ndjerë. Në vitin 1804, Ibrahim Pasha ndërmori një ekspeditë represive në këto malësi problematike dhe gjithmonë antiosmane, në të cilën Dukagjini ishte në qendër të vemendjes së tij ndëshkimore. Marash Tuci ka qënë kundërshtar i flaktë i Ibrahim Pashës, vrasësit mizor të 7 shaljanëve. “Në pranverë të vitit 1806, Valiu i Shkodrës, Ibrahim Pasha thirri krerët e Nikaj- Merturit: Rac Ulën e Bash Vatën dhe kishte ndermend me i pre. Keta t’u ia pasë frikën valiut morën ndore Marash Tucin, burrë me za nga Brashta e Shoshit e në ndore të tij ranë në Shkodër” 22. Qellimi ishte i qartë: T’u impononte detyrime shtrënguese, të papranueshme për krahinat e tyre gjer atëherë autonome. Në të kundërt, ose do t’i burgoste në mënyrë poshtëruese siç veproi me krerët e Këlmendit, ose t’i asgjësonte në menyrën më makabre si 7 shaljanët që rezistuan. Krerët malësorë të shoqëruar nën dorëzaninë e sigurt të Marash Tucit, hynë drejt e në zyrën e Ibrahim Pashës. Valiu me një dhelpëri tipike anadollake, me buzëqeshje të shtirur, i priti me fjalë të ngrohta dhe i gostiti me kafe e duhan. Duke u kujtuar se duhet të merrnin masa që malësitë e tyre të mos i nxjerrin probleme Qeverisë, se kurrsesi nuk dëshironte të hynte në konflikt me ta! Nga ana tjeter, Valiu i kishte instruktuar ushtaret e tij: - Sapo të dalin nga zyra ime, Krerët e malësorëve, gjurmoni çdo levizje të tyre. Kur të ndahën nga dorëzani, Marash Tuci, t’i arrestoni, se i dua të gjallë. Rac Ula e Bash Vata dolën të kënaqur nga pritja qe u rezervoi Valiu, prandaj filluan të shetisin pa frike pazarit në Shkoder. Marash Tuci, duke menduar, se e kishte përmbushë detyrën e dorëzanit, hyri të rruhej në një berberhane. Patrulla e asqerëve, duke përfituar nga kjo shkujdesje e malësorëve dhe në vijim të plotësimit te detyres së marrë nga Valiu, menjëherë arrestuan Rac Ulën e Bash Vatën duke i tërheq zvarre dhe qelluar me kamxhik. Marash Tuci po rruhej tek berberi, kur i pa shokët qe kishte marre në besë dhe qe po i terhiqeshin zvarrë gjatë trotuarit nga zabitet. - Ndal, i tha berberit. Hiqe briskun prej fytyre! - Ku po shkon keshtu gjithë shkumë, more burrë?! - tha berberi. - Berber, mi preu pasha miqtë, - tha dhe kapi pushkën! “Marash Tuci gjysma i rrumë gjysma i pa rruemë, doli e vrau zapitët dhe u vu në ndjekje të te tjerëve, por në 7 pushkë që e morën vetëm e fundit e ndali. Marash Tuci i idhun S’po i len miqt me u lidhun Bash Vata e Rac Ula Nuk pritën si pula Marash Tuci rrumbullaku e merr pushka si del gjaku”3 SOKOL TONA “Oso Kuka n’ jelek arit Pash më pash po i bjen pazarit 2 3

Guraskuqi. Revista Leka bot.1937, fq 109 Revista “Hylli i Dritës”, nr 11, v. 1934, fq. 76.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

285


Gjitë pas tij vjen shpata e deks Sokol Tona i Gurit t’Leks Sokol Tona si Valbona Larg përmend n’ malet tona Si për bukë në shpi t’ tij të ngranme Si për pushkë e besë të dhanme”4 Sokol Tona i skalitur nga pena e Fishtës mbetet gjithnjë i pranishëm në memorjën historike të brezave. Sokol Tona ka lindur më 1822 në fshatin Guri i Lekës. Ai ka qënë djali i Lulash Prekës. Tona Preka ishte emri përkëdhelës me të cilin u thirr në vegjëli dhe kështu më pas i mbeti gjatë gjithë jetës. Lulash (Tona) Preka, pati edhe dy vëllezër Dedë Preka, babai i Ndoc Dedës, një burrë zamadh i fisit të Shoshit dhe Pepë Preka, prej të cilit rrjedh familja e Zef Ndojës. Sokol Tona, djali Tona (Lulash) Prekës, shkon 5 brez me Zef Ndue Harushën dhe 7 brez me të nipin Tonin Fran Harushën5. Sokol Tona ka marrë pjesë në kryengritjen e vitit 1840, ose siç njihet ndryshe, Lufta e Taraboshit, për ruajtjen e trojeve tona etnike. Në vitin 1860 ka qënë luftetar i çetës së kapiten Oso Kukës, në përbërje të rojes kufitare në krahinën e Vraninës6. Në vitin 1862, Sokol Tona vdes në mënyrë epike në Kullën e rrethuar të Vraninës së bashku me Oso Kukën, Salë Beharin, Met Golemin, Ibrahim Koplikun, Pjeter Berishën, Met Malën, Muhamet Zymerin7. Këtë ngjarje Fishta do ta përjetësonte në kengën e pestë “Vdekja”, ne veprën e tij monumentale “Lahuta e Malsisë” ZEKË JAKINI Mendohet se duhet të ketë lindur në mars 1878 mëqë në këtë muaj është dita e emrit të Sh’na Zefit dhe në traditën e popullsisë katolike ishte zakon që fëmijës së porsalindur mundësisht t’i vihet një emër shenjti8. Kështu dita Shna Zefit bie me 19 mars prandaj dhe djalin e dytë të Jakin Tushës e pagëzuan Zekë (Zef).Zekë Jakini ka qënë i biri i Jak Tush Jakut, i vllaznisë Gjekaj në Ndreaj të Shoshit. Tradita gojore thotë se Tush Jaku së bashku me djemtë e mitur, Jakun dhe Gjergjin (Gjergji që nuk la trashëgimtar) u largue nga Ndreajt e Shoshit për arsyje hasmërie dhe zuri vend në Beltojë. 1 - Tush Jaku 2 - Jakin Tusha 3 - Pjeter Jakini dhe Zekë Jakini (Zekë Jakini la pas dy vajza Dranën e 4 5 6 7 8

286

Gj. Fishta “Lahuta e Malsisë ”, Kanga e dytë, bot 1990, fq 140. Shih gjeologjinë e familjes Zef Ndojës të Gurit të Lekës. P. Milani. L. Kodra “Dukagjini ynë”, bot. 2004. fq 184-185 H. Bushati “Shkodra dhe Motet”, Vell I.bot. 1999, fq. 137 Broz Simoni Monografia Koçaku çaraç Kuq fq.

Prelë Milani

martuar në Berdicë dhe Tonën e martuar në Bushat,e cila ka djalë Gjon Shanin 70 vjeç (me 2009) 4 - Jak Pjetri 5 - Zef Jaku (75 vjeç, nipi i Pjeter Jakinit, vëllait të Zekë Jakinit). 6 - Filip Zefi 7 - Marjan Filipi Kështu lëshoi rrënjë fisi i Jakinëve, që së bashku me Palushajt edhe keta të shkëputur nga Ndreajt, Ndokajt nga Molla dhe Oroshasi nga Mirdita formojnë Beltojën e sotme. Të parët që u ngulitën në Beltojë janë mirditorët, ndersa shoshjanët erdhën më vonë. Sipas traditës gojore, fillimisht pati konflikte të përgjakshme ne mes shoshjanëve dhe mirditorëve për probleme pronash (zotërimin e tokave). Për të sheshuar keto konflikte ndërhyri Valiu i Shkodres. Sipër rrugës së Dardhës u vendosën oroshasit, ndersa në anën tjetër u vendosën shoshjanët. Ky kufi ekziston edhe sot pak a shume i pacenuar. Këto dy fise (shoshjanët dhe oroshasit) përbëjnë edhe sot Beltojën, e cila ka vetëm dy shtëpi nga Gegajt e Shllakut. Shumicën 2/3 i përbëjnë shoshjanët. Një herë motit 13 shtëpi, ndersa sot mbi 150-160 shtëpi. Oroshasit janë të parët e Beltojës. Zekë Jakini përfaqëson figurën tipike të rebelit të kohës së vet, i cili nuk u pajtua me shtypjen shoqërore dhe politike dhe për ketë u detyrua të bënte jetën e koçakut. Pa dyshim, ai ishte njeriu me karizmatik i krahinës se Nënshkodrës. Zeka i Jakinëve u bë lider popullor i krahinës. Ai vendosi hegjemoninë e plotë të shoshjanëve në Beltojë, mbasi ishin ata që prinin në kuvende, pleqërime dhe drejtimin e çeshtjeve të fshatit. Zekë Jakini, Bec Patani, Marka Kuli, Zenel Gjoleka, Tafil Buzi, Çelo Picari, Nexhip Gostivari, Shaqir Grizha e te tjerë, me veprimtarinë dhe bëmat e tyre të guximshme janë paraqitur si një forcë aktive luftarake në shoqërinë e përgjumur shqiptare të kohës, te cilet me veprimet e tyre aventurore kanë mbajtur gjithnjë nën presion pushtuesit turq. Në vitin 1895, Zeka del koçak se kundërshton urdhërin për të shkuar nizam. Se bashku me Kolë Gjonin e Planit, të cilin e kishte probatin, herë pas here konfrontohet me forcat qeveritare të cilat e ndjeknin hap pas hapi për ta eleminuar. Koçaku Zekë Jakini në vitin 1900 ndeshet ashpër me forcat e mercenarit Hasan Grosha, po kështu më pas ndeshet në Zadrimë me forcat e kasholleve turke të komanduara nga Arap Sokoli. Zeka, me bëmat e tij, ku me dashje e qellim të caktuar, kishte rënë në sy të Hyqymetit të asaj kohe, prandaj xhandarët turq pritnin rastin e volitshëm të lanin hesapet me të, por atë e ruante gjithë fshati, sepse sa herë taksambledhësit kërkonin xhelep për bagëti e prodhime, Zeka përballej me ta, madje edhe i kërcënonte, po gjithmonë nën shpresën e ndihmën e bashkëfshatarëve. Shteti i asaj kohe nuk kishte shumë pretendime për ata që i shërbenin, madje shpesh u jepte grada bash atyre që e kundërshtonin, por Zekën s’e mashtruan as me grada e as me tituj nderi, mbeti gjithmonë një kundërshtar i pandreqshëm. Kishte në zemër një urrejtje biologjike, sidomos për taksambledhësit, sepse ishin të padrejtë, favorizonin njerëzit që njihnin ose ku merrnin ryshat nën dorë. Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

287


Shumë fshatarë të katundeve përreth kishin pranuar të konvertoheshin në fenë e pushtuesit vetëm e vetëm që t’i lehtësonin nga taksat e puna angari, ndërsa Zeka e përbuzte me gjithë zemër një “liri” të tillë, sepse e dinte se heret a vonë do t’u nënshtrohej taksave si gjithë të tjerët, se armikut si zakon që e kishte shqiptari, bukën para ia shtronte, por për të besuar nuk i besonte. Kështu, në vitin 1902, mbasi fshatarët e Beltojës kishin kryer së mbledhuri drithin që për atë vit s’kishte qenë i bereqetshëm, ia mbërritën suharitë bashkë me xhandarët, për të mbledhur xhelepin e prodhimit, po fshatarët, të irrituar, e kishin bërë me besa - besë që për atë vit të mos paguanin asnjë kokërr, kështu që i pari nga të pakënaqurit qe Zeka i cili ditën me diell kishte nxjerrë pushkën vrastare dhe kishte goditur në dërrasë të krahërorit kalorësin e xhandarmërisë turke. Vrasja bëri bujë edhe në Hyqymet e mbarë nënshkodrën. Kjo vrasje do të fiksohej në ditaret e Nazuh e Tahir Dizdarit për të cilën shkruhej: “27 dhetor 1904, Zek Jakini nga Beltoja, që këtu e dy vjet ma parë kishte vrarë kalorësin e xhandarmarisë Sulejman Benë e që pas kësaj vrasje qe arratisur bashkë me Markun nga malësia e Pultit, po që asht vendosun në katundin, Melqas…”9. Zek Jakini natën e Këshnellave të vitit 1904 kishte vendosur ta kalonte në shtëpinë e probatinit të tij, Kol Gjoni.Probatini i Zekës Kolë Gjoni i Planit, banonte në Bushat. Zeka nga frika se mos dikush lajmëronte fshehurazi Valiun e Shkodrës, pas darke i ka marrë leje të zotit të shtëpisë babait të Kolë Gjonit të largohej, Kola e ka shoqërue probatini dhe pa dale drita mire kanë shkuar në shtëpinë e Gjokë Mark Stakës në Mëlgushë. Aty ka kaluar Ditën e Këshnellave. Të nesërmën afër fshatit Trush me rastin e festës organizohej një panair afër kishës. “Festat e panaireve shpesh ktheheshin në pazare të vërteta që zgjasnin deri në tri ditë”10. “Pjetër Jakini, vëllai i Zekës iu është lutur Kolës dhe Zekës të mos shkojnë tek Kisha sot pasi aty kishte shumë njerëz dhe ndonjë bakeq mund t’i padiste koçakët në hyqymet. Zeka dhe Kola nuk u binden dhe shkuan në panair.Për fat të keq sapo mrrinë aty takohen me Mican Grudën, një malësor me origjinë nga Shkreli i Malësisë por që jetonte në Trush i njohur si hafije i hyqymetit. Ai e kishte prrallisur nëpër katund, gjoja për një vjedhje që i kishte bërë Kolë Gjoni. - Edhe më ke vjedhë qetë edhe vjen e lutesh në Kishë! - i tha Mican Gruda faqe gjithë të pranishmeve Kolë Gjonit - Pasha këtë natë e pasha këtë Kishë je ka më shpifesh me më marrë ftyrën; - iu përgjigj Kolë Gjoni, por do të pendohesh për fjalët që nxorre për goje karshi gjithë këtyre burrave. Këtë shpifje të rëndë faqe gjithë shoqërisë nuk e kapërdiu Zeka me temperamentin e tij shpërthyes si dinamiti, i cili nuk e duroi dot një poshtërim të tillë për probatinin e vet“vëllanë”, prandaj nxorri pushkën e i ra në lule të ballit shpifësit. Zeka dhe Kola për vetmbrojtje janë futur në qelën e priftit të Trushit duke e nxjerrë priftin jashtë që t’mos i ndodhte gjë. Fisi i Micanëve rrethojnë kishën dhe fillon shkëmbimi i zjarrit mes dy palëve ndersa rreth e përqark kishës ishte gjithë 9 10

288

“Ditaret” e Nazuh Dizdarit (1858-1940) e Tahir Dizdarit, (1900-1972 Zija Shkodra, “Esnafët shqiptarë”, Tiranë, 1973, fq. 267

Prelë Milani

Nën Shkodra, dikush duke pa prej çudijet, e dikush duke ikë prej frikët. Nderkohë rrethuesit kanë nisur një grua të quajtur File Lulja që të lajmërojë Valiun e Shkodrës për të derguar përforcimetë mënjëhershmë ndaj koçakëve rrebel”11. Për haberr kanë nisë nji grue Faqezezë kishte qellue Fill te pasha paska shkue Vali pasha thrret Javerin Me bori e mbledhë asqerin Çoj e thirri Kurt Bek Çelën. Sa të ngujuarit, kanë siguruar dyert e qelës e të kishës me shula të gjatë druri që nxirreshin përgjatë murit të ndërtuar apostafat për mbrojtje, kanë mbërritur me urdhër të Valisë disa suvari hipur mbi kuaj me major Kurt Beg Çelën komandant dhe toger Harap Sokolin me një togë asqerësh. Të gjithë ishin të armatosur me armët më moderne të kohës, gjë të cilën e përshkruajnë vargjet e këngës: Kurt Bek Çela shpejt ia mbrrini Ngjeshur shpatën prej florini Hiç su trëmke Zek Jakini Zekë Jakini ish idhnaku Rroku pushkën pas konaku e çoftë Zoti ku ashë haku ... “Krisi pushkë e batare, Pushkë e gjatë e kapsulaçe, Karajfile e ltinë maxhare, Qet martinë e alltipatllare.12 ... Bajnë kuvend Kola e Zeka Me gajret po na vjen deka Po bajmë luftë si Tunxhi e Leka Çka po i thotë Kol Gjoni Zekës Mbaja mirë Kurt Bek Çelës Ç’ka po i thotë Zeka Kol Gjonit Mbaja mirë Arap Sokolit13 Ndërsa Zeka ka hutë e alltipatllare, probatin Kola një martinë, pushkë të gjatë, 11 12 13

Sipas kujtimeve të Gac Pashuk Lacukt i pranishëm në atë ngjarje në atë kohë fëmijë 7 vjeçar. Gac Pashuk Lacuku ka vdekë në moshën 77 vjeçare kujtimet e cilit i ruan në dorëshkrim djali i tij Luigji 65 vjeç i cili mi vuri në dizpozicjon në 28 korrik të vitit 1994 Epika Historike vëllimi i dytë.fq 559 Kasem Taipi, “Kanga e Zek Jakinit”, te “Zana Popullore”,1933, fq. 181.. “Kanga e Kurt Beg Çelës”, te “Zana

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

289


qendisur me gjela sermi. Kola e Zeka, që t’u jepnin rrethuesve të kuptonin se nuk ishin vetëm qellonin sa në një dritare të qelës në një tjetër, suvari po në qendër të shqjekzëz mbanin komandantët e tyre. Pas 2-3 orëve të para të ndeshjes fatale u vra Kol Gjoni. Zekë Jakini e vazhdoi qendresën edhe për disa orë të tjera. Kur krismat e të shtënave të tij ishin rralluar, thirrjeve: dorzohu se nuk ke ka me shkue i gjallë, Zekë Jakini i plagosur rëndë iu përgjigj duke bërtitur me të madhe: - Priteni Zekë Jakinin! - Hapi derën e kishës, qelloi në shenj me të vetmin fishek që pati dhe u bë pre e qindra plumbave që shpërthyen mbi të nga të gjitha drejtimet”14

PAL GJOKA Me 26 maj të vitit 1872, Pal Gjoka i Gurrës së Shoshit një “rrebel i ndërkyer “ anti - osman, vret në Kirë bylykbashin e Shkodrës, Sulejman Agë Hotin së bashku me gjithë truprojën e tij18. Epika historike ka regjistruar këto vargje në lidhje me këtë ngjarje: “Njaj Pal Gjoka shkon te daja Pyet ku rrin Sulejman Aga? - Pertej Kirit nder do çadra Du me i dalë sonte përpara Nji pari që ma ka lanë baba S’ma merr Shosh s’ma merr Shala Jo ma merr Sulejman Aga Njaj Pal Gjoka i Gjokë Vatës Vrau zabitin t’birin e Pashës Ndor’ Mar Lulës e Sokol Bashës”19

“Zberthej pullat e xhamadanit Me gjoks plumbat duke pritë Robin Hudi i Dukagjinit Herakli mbi Heraklitë”15 Duke shfletuar ditarin Nazuf Dizdarit, në “Ditarin” të shkruar me” 27 dhejtor 1904, citojmë këto fragmente që pasqyrojnë ketë ngjarje “Zek Jakini nga Beltoja… dje në portën e kishës së Trushit, vrau Mican Grudën. nga malësia e Shkrelit, vendosun në Trush. Mbas kësaj vrasjeje, këta kriminelë te dy u futën në shtëpinë e priftit, por menjëherë malësorët shtëpinë e rrethojnë dhe njoftojnë autoritetet kompetente. Atë çast, major Kurt Begu me 6-7 ushtarë mbërriti në atë shtëpi dhe vendosi e caktoi pritësat. Nga të shtënat e kriminelëve, kalorësi tetar Ahmedi me emër tjetër Arap Sokoli, u vra dhe mbas tij ra i vramë dhe major Kurt Begu. Pas zjarrit të rreptë të kalorësve, te dy kriminelët u vranë dhe te dy kufomat e tyne u shpuan në Hyqymet (Zyrat e shtetit)” 16. Ditarmbajtsi i vetmi kronikan natyrisht një mercenar proqeveritar i kohës më tej shkruan “Ndeshja filloi të hënën në orën 7, Kurt Beu atje arrit në orën 8. Vrasja ngjajti në orën 11 e ca dhe lajmi i vrasjes në Shkodër erdhi në orën 12 e 5”17 14

15 16 17

290

Bibë Marku nga Mirdita ka qënë pjesëmarrës direkt në rrethimin e Zekë Jakinit. Ai ka jetuar deri në vitin 1970. Nipi i tij, Ndrekë Bardhi, djali i të vëllait, Bardh Bibë Markut 70 vjeç, me 28 nëntor 1990 në Velë të Mirditës në prani edhe të Dedë Pjeter Kodrës, më ka rrëfyer hollësisht ngjarjen e vrasjes së Zekë Jakinit sipas tregimit të axhës së vet Bibë Marku i pranishëm në atë rrethim. Kurt Begu dhe Arap Sokoli erdhën ditën e lindjes së Krishtit në Garnizonin e Vaut të Denjës! Me t’i rënë borisë mblidhën të gjithë në rresht.. Kurt Begu në 80 vetë zgjodhi 60 ushtarët më të fortë dhe u nisëm në drejtim të Nenshkodrës. Kurt Begu dhe Arap Sokoli prinin në kuaj të bardhë. Në Bahçallëk u takuan me një bek Shkodre, i cili i pyeti: Ku po shkon kështu o Kurt Begu me gjithë këta suhari? Nuk po më durohet sa të shkoj me kapë Zekë Jakinin! Mos më thanshin Kurt Begu po nuk e solla të lidhur për bishtit te kalit në Shkoder. -Ruje rradaken Bek se Zek Jakini nuk kapet i gjallë, e këshilloi miku shkodran Kurt Bek Çelën, të cilit me të parën pushkë Zekë Jakini ia fluturoi rrashtën hava. Prelë Milani, Lazër Kodra “Dukagjini Ynë Vëll l”, fq.199 “Ditaret”, vep. cit.Dosja 915, viti, 1903. Ditaret po aty

Prelë Milani

Gjatë shkëmbimit të zjarrit, Pal Gjoka plagoset rëndë në shpatull, por nuk e ndal turrin dhe vrapon si dre i plagosur. Forca të shumta asqeri i vihen në ndjekje. Deri tek ujëvari e ndjekin pas shenjave të gjakut. Si rrugë të vetme shpëtimi, gjen strehimin poshtë një ujëvari në Karmë të Kirit. Uji i përrojit bëri që shenjat aty të humbasin. Asqerët drodhën duke kërkuar një tjetër drejtim. Pal Gjoka kalon një natë të tmerrshme poshtë ujëvarës. Të nesërmen del nga shpelluku dhe sheh një grue që po bënte dru. Pal Gjoka i tha grues: - Në qoftë se je grue e vertetë burrneshë shko tek daja në Kirë dhe thuaj, se e ke nipin të plagosun randë në filan vend. Ajo, grue kishte qënë vertetë sokoleshë malsie! Shkoi me vrap dhe i tregoi dajës për vendndodhjën e tmerrshme të nipit. Sipas traditës popullore thuhet se daja e futi në një kosh dushku duke e strukë me fierë anash dhe e çoi në shtëpinë e vet. Pal Gjoka qëndroi i mshehur deri sa iu mbyllën plagët, pastaj mori arratinë duke bërë jetën e veshtirë të koçakut. U strehua për disa kohë në Mërtur, mbase atje ndihej më i sigurt nga përndjekjet osmane, se Nikaj-Mërturi në atë kohë ishin pjesë administrative e Malsisë së Gjokovës dhe jo e Shkodrës. Gjithësesi, parja turkoshake bëri punën e saj. Një natë të acartë dimri një mercenar i pabesë nga Nikajt u vesh si lypës dhe shkoi në shtëpinë e Tush Balës në Salcë, ku strehohej i shumëkërkuari Pal Gjoka. “Lypsari” i veshur gjithë lecka u shtir sikur ishte i sëmurë, madje nuk dëgjoi as të hante darkë me gjithë këmbënguljen e të zotit të shtëpisë, por kërkoi ta vinin të flinte gjumë. Natën, pas mesnate, pasi kishte pikasur mirë, se në anën tjetër të oxhakut po flinte Pal Gjoka, ngrihet dhe e vret në gjumë dhe pastaj ikën i favorizuar nga terri i natës. Si rezultat i kësaj pabesie të pa tolerueshme, mes Mërturit e Nikajve shperthyen një seri vrasjesh dhe gjaqesh të njëpasnjëshme. 18 19

Prof. Pal Doçi.”Ndorja”.Mirdita Vater e qendres antiosmane”veshtrim etimologjik, histori, fq 110-111 Epika historike nr 2 “Këngë trimnie në Dukagjin, fq 137.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

291


TË TRETURIT NË KERR TOROBULLUSIT Dokument historik arkivor Shumë i Nderuemi Zotni At’ Provincial20 Si mbas deshirit e porosimit tuaj po ju dërgoj, mbas pyetjes së një plaku 88 vjeçar që ndodhi në hapsanë asi kohe. Ai quhet Dedë Kola prej Gjocajve të Shoshit, tuj zhdervillue shkresën e një frati që i dërgonte prej Torobollusit për të burgosurit shoshjan, e do të vdekur atje. Zakonet për me pajtue gjaqet e çdo ngatërresë të madhe në atë kohë turkijet ishte me i çue fjalë parisë me u ulë e me i prit si për nderë e çue te shpia (në fis katund) me ba gadi konakun e Zabitit, me bashkue pengjet të dekuna e të gjalla në Qytet të Shkodrës për me forcue e sigurue vendin në çdo rasë të rrezikshme për vendin, për të sigurue asqer e për me shfrye për ta. Kështu kur u tretën shoshjanët sipas tradicionit në Kerr Torobullus, kje Sulejman Agë Hoti zabiti me 100 asqer që u ngjit e zuri vend te kulla e bajraktarit të Shoshit Prekë Ndou, e asqeri ngiti çadrat skaj kullës për sigurimin e vet e të zabitit, të cilëve komisioni u shtrofshin pengjet, u merrte gjoba (se rushati aso kohe ishte në pupa), zabiti, bajraktari, paria krypeshin doemos mirë. Kaq mbarë mbrapsht ju dha një familje me mashkujt të fortë, duke i hangër rushat, një vit rresht red mbas redi tuj gatue kanak zabitit e parisë që dojshin mish raki kafe sheqer e duhan....Ndër pajtimet e (Sulejman Agë Hotit nënvizimi i im. P.M), ishte kënë kapë davaja për parinë e një farë Pal Gjokë Vata prej Gurrës Shoshit që kishte parinë, me Pjetrush Ndue Markun e Nicajve. Pjetrushi ndonëse nuk e kishte parinë ishte ma i gjitun ekonomikisht dhe ja dhanë parinë e Palit. Sa mësoi Pali se kish fillue zabiti me ra në Kir, mbushi pushkën e gjatë me dy krahna e shkon e piqet me zabitin në Kir. Zabiti kish dalë tuj vrojtue e tuj mëndue për gjanat që mund t’i dilnin për redit. Të pamë zabiti Pal Gjokën i tha -A erdhe bre kaur se po ti pres një palë kallma të zi deri përmbi gju. Po zabit tungjatjeta e të paça! - Por në kjofë puna për kallma të zi po ti pres unë i pari. - Pali shytoi lik përmjet shpatullave, plumbi përshkoi korrën e zemrës dhe i doli në drasë të krahnorit duke e lanë zabitin të vdekur në vënd...... Në Palin shtin pushkë edhe shoqnusi i Zabit, i cili mori të njëjtën balushë si ai... Pali iku dhe për 7 vjet ndejti në Mertur-Nikaj -Gashë e Krasniqe. Dihet historikisht se Valiu i Shkodrës thirri krerët e fisit të Shoshit për bisedime dhe në mënyrë krejt të papritur u arrestuan dhe përfunduan në interrnim në shkretëtirën përvëluese të Libanit. Në këtë ngjarje u implikua publikisht edhe bajraktari i Shalës Mark Lula (i cili u hakmuar për sedrën e fyer të mikut të prerë, krerëve kryesorë të Shoshit). Në vijim dokumenti na bën me dije me listen totale emrore te internuarve duke konfirmuar se kush u kthye i gjallë dhe kush vdiq e mbeti në dhe te huaj pa varr.: “... Të ramit krenët në Shkodër Veziri burgosi Pengjet e gjalla në burgje të kalasë dhe 20

292

AQSH.F.374,V.1930, D. 4, FL. 1,2

Prelë Milani

mbas një javet i interrnuen në Kerr Torobullus nën roje të fortë e tuj i mundue me hekura të lidhur dorë për dore e pa ushqim. TË TRETURIT NË TOROBULLUS Prekë Ndou Ndreaj Bajraktar21 regjent i trashigimtarit të parritur ende 22 Marash Kola Marash Kola Nderaj Lulash Bala Pepsumaj23 Vuksan Lula Palaj24 Ndue Mëhilli Preçaj, Nikë Mala Celaj 25 Mirash Prela Pepaj 26 Ndoc Prela Nicaj27 Ndre Marash Nikolli Palaj Gjon Pal Ndreu Mekshaj Gjon Ndoka Ndregjinaj Marash Ndue Alia Pepsumaj28 Mirash Ndou Dedndreaj29 VDIQËN NË KERR TOROBULLUS30 Prekë Ndou Vllaznia - Buloshaj Ndreaj Lulash Bala Vllazna - Demaj Pepsumaj Gjon Ndoka Vllaznia - Ndergjinaj Nikë Marashi31 Gjon Pali Vllaznia -Mekshaj Mirash Prela Vllaznia -Germuc Dedës Pepaj Shytan Nika32 KOLË MARASHI DHE DELI NDOU SPARTANËT LEGJËNDARË TË SHOSHIT Kolë Marashi dhe Deli Ndou kushëri të brezit tretë në atë kohë i pari i vllaznisë 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32

Prekë Ndou i vllaznisë Buloshaj 3 brez me Prel Nikën, 4 brez me Martin Pjetrën AQSH.Fondi 374. Dosja Nr 4, fleta 1.Viti 1930. Në ketë dokument theksohet se Prek Ndou ishte bajraktar i Shoshit, mbasi Marash Kola ishte i vogel e fëmijë e nuk ishte ba për post ala. Stergjyshi i Gjelosh Lushit dhe Lulash Sokolit, Pepsumaj Babai i Nik Vusanit të Palajve, i pari i 100 shtëpive Gjyshi i Sokol Deli Kullës Celaj Mirash Prela babai i Ndokë Mirashit Noc Prela Vellau i Mir Prelës dhe Bal Prelës, (ose më konkretisht vellau i stërgjyshi i Ndue Kol Mirit dhe Mark Vocerr Balës) Babai i Ndoc Marashit, Gjyshi i Dedë Ndoc Ahirit Pepsumaj Gjyshi i Lush Dedës, vëllau i gjyshit Nikë Gjon Gurit. AQSH.Fondi 374.Dosja.nr 4, fleta nr 1,viti 1930. Dokumenti nuk shkruan se nga çfarë vllaznie ishte Dokumenti edhe për Shytan Nikën nuk shkruan se i cilës vllazni i përkiste

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

293


së Gërmucit dhe i dyti Vllaznisë Camës (Pepaj), janë dy martirë të përmasave legjendare, të cilët bënë një qëndrese epike në pazarin e Shkodrës, duke vrarë Hamza Agën dhe disa asqerë të tjerë Konflikti i përgjakur si rrufeja në qiellin pa re vazhdoi disa orë dhe vetëm kur mbetën pa fishekë u kapën nga forcat e shumta qeveritare që i kishin rrethuar tek Bexhisteni Hamz Aga ishte babai i Bektash Ages me gruan e dytë: Bektash Aga (Kazazi) ka jetuar në fund të shekullit XIX dhe duke zenë një vënd të rendsishëm në familjet e pasura feudale pro otomane te Shkodrës33. Konflikti shpërtheu për të dhetat e fisit të Shoshit që nuk i paguanin asnjëherë. Me një urdhër të posaçëm të Valiut komandanti i keshillave turke Hamza Aga doli në pazar ditën kur shoshjanët shisnin bagtinë dhe blenin kollomoq. Hamza Aga u kerkoi shtegtarëve të paguanin detyrimet menjëherë,madje edhe ato të prapambeturat. Natyrisht që Kola dhe Delia rrefuzuan duke mos pranuar të bënin atë që malsorët nuk e kishin pranuar asnjëherë.Tagërmbledhësi krye kobure u rrembeu mushkat e ngarkuara me bereqet dhe tentoi të ushtronte dhunë brutale fizike mbi malsorët e paprekshëm të cilët në mbrojtje të nderit dhe të drejtës së tyre ia kallën pishtole grykë më grykë duke e lënë të vdekur pa pikë fryme me kapistrallin e mushkut në dorë. Për këtë rebelizëm antiqeveritar Kola dhe Deliu do të dënoheshin me prerje të kokës në çark. Ja si përshkruan ketë ngjarje kënga e motit “ Në 7 krajli fjala shkoi Sot preu turku dy dragoj Kolë Marashi e Deli Ndou N’shehër të Shkodrës kur kanë hi U del Hamz Aga me zapti Del Hamz Aga e qet nizamin Me ia ndalë Shoshit karvanin Ndal karvanin me i kallzue Keni t’dhetat pa i pague At’herë Kola flet nji fjalë Prit Hamz Aga ma ngadalë Mirë nuk ban me ma prekë mushkën Kam Delinë fort të ngutshëm Po i jep zerm e të djeg kapuçin Fjala- fjals shtohet asqeri Me Hamz Agën po i zën sherri Kolë Marashi me Deli Nduen Lumtu pushka fort luftuen Kur fishekët u janë mbarue S’pan derman po u dorzue ... Kur kan shku xhelatët me i gri 33

294

Hamdi Bushati “Shkodra dhe Motet”Vëllimi II.bot 1999, fq 200

Prelë Milani

Ish kënë turku faqe zi Për kadalë Delinë po e gri Foli fjalë i shkreti Deli Kolë të isha i lirë si ti Hiç nuk rri si po rrin ti Kolë Marashi ngusht ka ra Lidhë në pranga duart i ka Nji shqelm turkut ia ka dhan Tej për tej ia ngul tagan Kryet Delisë në tokë i ra Thi u bash turkut i tha Kol Marashi medet po ban Si mu kput i ziu tagan Se kjesh ka msy turkun te tanë.”34 Kjo ngjarje ka ndodhur sot e 5 breza më përpara (për shtëpinë e Sokol Çunit dhe 6 breza për shtëpinë Binak Pjetrës) BUSH DELIA Fatosi i Lirisë Bush Delia, ishte i biri i Deli Gjokës së Pylajve të Shoshit. Përjudha kur jetoi qe e mbarsur me vuajtje dhe sakrifica për mbijetesë, rrebeshe historike, shpresa për çlirim dhe ringjallje kombtare. Bush Delia ishte produkt i kohës së tij dhe në raport me kohën duhet parë dhe vlerësuar. Ai eci me hapin e kohës, punoi e jetoi si shpianik i mirë i kohës, u burrërua me aksesorët më të mirë të një burri malesh të kohës së tij35. Bush Delia lindi djalë, u bë burrë dhe pati fatin e mirë të vdiste si hero! Në qëndresën anti turke të vitit 1910, ka qënë në rradhën e luftetarëve të pararojës në qafën e Agrit. Mori pjesë në kryengritjën e Malësisë së Madhe të vitit 1911 në përberje të vullnetarëve dukagjinas, që luftuan për krah vellezërve malësorë, të prirë nga Dedë Gjon Luli. Famullitari i Shoshit, Padër Kamilio Libardi, dëshmitari autentik i ngjarjeve të pavarësisë në Dukagjin, në librin e tij me titull “Kryengritjet e mëdha shqiptare 1910, 1911, 1912”, përshkruan renjën e Bush Delisë në fushën e luftimit si hero te vërtetë. “Një plumb i zi i otomanit, përshkoi tej e përtej krahërorin e tij. Bush Delia ra si shqiponja në ballë të betejës, duke u ba burim frymëzimi e qendrese për shokët e tij kryengritës”36. MARK MILANI, zef delia dhe BABUN CELI Ky është një triumvirat historik, unikal mishërim i atdhetarisë, burrërisë, dhe 34 35 36

Kengë epiko historike e treves së Dukagjini Për më gjerë shih “Dukagjini ynë”, botim i vitit 2004, fq 251-253. P.Kamilo Libardi “Kryengritjet e mëdha shqiptare, 1910, 1911, 1912. Fondi i Arkivit të Muzeut Historik Shkoder Pj II,fq 156.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

295


majës me e lartë të besës shqiptare. Si atdhetarë, luftuan kundër Turgut Pashës me 1910, në Qafën e Agrit, dhe kundër Krajl Nikollës së Malit të Zi me 1915 në qafën e Boshit. Si demokrat progresist u reshtuan përkrah Nolit, Gurakuqit dhe Bajram Currit. Në përmbysjen e madhe të qershorit 1924, nën udhëheqjen e Ndokë Gjeloshit, marrshuan nga Dukagjini në Shkodër dhe ne Lezhë për në drejtim të Tiranës. Si anti zogist të papajtueshëm, morën pjesë në Levizjën e Dukagjinit të muajit Nëntor 1926. Pas shtypjes brutale të kësaj lëvizje, qendruan për disa muaj koçak në malet e Dukagjinit. Pranuan të dorezoheshin në besë të Hasan Bek Bushatit, Komandanti i Operacionit në Zonën e Shoshit. Hasan Begu u çoj fjalë: “Dorzohuni në besën time dhe të Zotit. Jam derë e parë e bushatlive dhe nuk iu pres në besë. Për jetën tuaj hy unë dorzanë”. Gabimi fatal i tyre ishte se i besuan të pabesit! Ai me mburrje deklaronte përpara gjykatës - Isha une që i kapa kryengritësit në male dhe i prura para këtij gjyqi te nderuar, për t’u dhënë denimin e merituar. Gjyqi politik i denoi me vdekje në litar. Përpara ekzekutimit Mark Milani, Zef Delia dhe Martin Marashi nga Toplana mbaheshin bashkarisht të izoluar në një qeli. Babun Celi mbahej në një qeli të veçantë, ndersa Çun Sokoli në një tjetër. Babun Celit ia kishin frikën, se ishte i fuqishëm sa dy burra, dhe gjate shoqerimit për në vendin e ekzekutimit, nga zemërimi mund te coptonte rojet e toges se shoqerimit. Për të parandaluar ndonje incident te tille, atij i jepet ushqim i përzier me bare gjumi, me qellim qe te vihej ne gjume. Kështu u bë. Babun Celi, gjoja i prekur nga një sëmundje e papritur dhe e panjohur, e veçojne gjysëm të vdekur në një qeli tjetër. Aty e lidhën për duarsh, për kembësh dhe rreth trupit si një foshnje në djep me litar të trashë. Babun Celit pas një kohe relativisht të shkurtër i doli gjumi, por nuk kishte asnjë mundësi të regonte më. Në birucën tjeter, Mark Milani, Zef Delia dhe Martin Marashi, kur morën vesh se do të ekzekutoheshin, vendosën të bëjnë te pamundurën. Hoqën prangat prej duarve, shkulën derën e qelisë me gjithë mentesha. Martin Marashi, i mbijetuari i vetëm i kesaj ngjarje e ka treguar në këtë menyrë skemën e veprimeve. - “Prej biruce kemi dalë në nji koridor të ngushtë, që ishte i mbyllur me nji derë tjetër. Koridori kishte nji tavan derrasash. Si ma gjatoshi, s’ pari asht kacavjerrë Zef Delia. T’u e shty ne përpjetë ka hjekë nji drrasë ansore të tavanit, ka hjekë edhe të dytën dhe ka hypë në çati. Kur ka hypë në çati asht zgjatë, ndërkohe Marku më ka shty mue me krahë derisa më ka mbrri te Zefi, dhe kështu kam hypë edhe unë në çati. Marku duke qënë me trup ma i shkurtë se Zefi dhe duke mos pasë kush e ndihmon nga poshtë na ka thanë: - Shkoni! Të paktën pshtoni ju, se unë nuk kam si hypi atje. - Pasha Zoti o erdhe edhe ti, o zbrita edhe unë poshtë! - ka thanë Zefi. Marku asht zgjatë sa ka mujtë. Zefin e kam mbajtë për kambësh dhe asht shtre me kryeposhtë për të gjatë murit dhe me zor sa me i ka kapë majet e gishtave. Kur i ka kapë majet e gishtave e ka terheq cufulak përpjetë e në çati. Për rrezikun tonë, Zefi ka i dha vetit me u drejtue, takoi tjegullat që kishte pas shpinës së vet e shkoqi 2-3 copë, të cilat ranë në asfalt. Sa kanë ra tjegullat në tokë ka kersitë pushka. Rojet kanë dhanë 296

Prelë Milani

alarmin. Kur hipëm në çati, u kam thanë të vogël. Hajdeni pas mejet, mbasi e kisha thye edhe nji herë këtë burg, në kohën e nemces, prandaj e dija mirë se ku duhej me kcye e me pshtue shnosh. Asht nisë Zefi me kcye direkt, por i kam thanë mos, mos por hajde pas mejet! Unë kam kcye mbi pullazin e nji shpie shkodrane që ishte 3-4 metër larg burgut. Prej aty jam hedh nja 10 metra poshtë në oborr dhe kam dalë për deret e ikë. (Ka qënë pullazi i shtëpisë së Sabri Bushatit. Këtë na e thotë Kolonel Faik Quku, tek libri i tij “Qëndresa shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore”)37. Zefi nuk priti me ardhë pas Mark Milani mejet, por u hodh direkt prej çatisë dhe pas murit rrethues te burgut, ra në një karrocë që gjendej afër murit. Mark Milani veproi si veprova unë dhe u hodh shëndosh e mirë. Unë kam marrë ikën i pari. Marku i ka ba za; - Zef, Zef, hajde pas meje! Hajde shpejt se pshtume! - Marka nuk mundem me ardh se jam vra pak. Marku asht kthye dhe e ka gjetë palë dyfish në karrocë. - Marka, kam thye te tana brijtë e anës majtë e përmjetin e nuk mund të lëvizi vënit. Por në dorën tane e të Zotit mos më le vetëm! Zef Delia - Pasha Zotin që na ka falë as nuk po të la vetëm, as nuk po pshtojmë ti as unë. Marku ka marrë Zefin në krah ka kalue urën Dervish Beg në drejtim të Xhamisë së Perashit. Pak para se me shkue të xhamia, xhandarët që ishin hedh në ndjekje i kanë dalë përpara Markut duke i bertitë me të madhe: - Ndal! Ku shkoni?! - Unë kam kenë në kanal të Perashit që të çonte në livadhe të Shkodrës dhe i kam ndigjue të gjitha fjalët që ka ndrrue Marku me xhandarët. - Gjygji na ka denue me vdekje padrejtësisht. Na deshtëm më pshtue shpirtin tonë, por nuk paska kenë e shkrume. Ne bamë tonën, ju bani tuejën! - Ku e ke edhe një shok, se keni kenë tre veta? - Nuk di gja! Ka krisë pushka, ndoshta asht vra tek burgu! Ku don me e çue kët rrezikzi, të kputun në kryq? Ku ka doktor me ta shnoshë në Dukagjin?! Rreziku i këtij e i jemi bashkë: As ky mue nuk më kish lanë prapa, as unë nuk mujta me e lanë! Tash po desim bashkë të dy përnjiheri! Babun Celi - Ky i vdekun se i vdekun asht, po kush e çon deri te burgu; - iu drejtua xhandari Markut? - Te burgu e kam marrë vetë dhe deri aty e çoj vetë, tha Mark Milani”38. 37 38

Kolonel Faik Quku “Qendresa shqiptare gjatë Luftë së Dytë Botërore”vëll. I, fq 37. Sipas kujtimeve të Martin Marshit të Toplanës, personazh i gjallë i kësaj ngjarje të denjë për

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

297


Autorrëfimi i përsonazhit të kësaj drame, Martin Marashi; përmbajtja e këngës epike kushtuar Mark Milanit; tradita e gjallë gojore; përshkrimi i ngjarjes në librin “Qendresa shqiptare gjatë luftës së Dytë Botërore” të Kolonelit të Ushtrisë Kombëtare Faik Qukut, bashkekohës i kësaj ngjarje; kujtimet e regjistruara në ditarin gjimnazistit bashkëkohës, Prof.Jakov Milaj (Kryengritja e Dukagjinit) “Shkodra në vitet 1926-193139, që gjenden në fondin e Arkivit të Muzeut Historik Shkoder; doreshkrimi i Pal Dukagjinit (At Danjel Gjeçajt), që gjendet në Arkivin e bibliotekës françeskane “Gjergj Fishta” e te tjera, të gjitha përputhen në mënyrën më harmonike duke mos lënë shteg për asnjë ekujvok. MARK MILANI PARA LITARIT! Sipas Kolonel Faik Qukut bashkohës, oficer i lartë i Ushtrisë Kombëtare: Mark Milani përpara litarit tha: “Kam një djalë të vogël në moshë për shkollë. I lutëm qeverisë që të mos ma lanë pa shkolle, por t’i japi shkollë”. Djali, mori bursë nga shteti dhe vazhdoi shkollën, por në klasën e fundit të gjimnazit në Shkodër vdes nga tuberkulozi. (Ajo që shkruan Kolonel Quku është shumë e vertetë nënvizimi P.M) Çun Mark Milani, vëllai i dytë i Balë Markut, ka qënë moshatarë me Lekë Vojvodën. Ai qe një nxenës i shkëlqyer, me rezultate maksimale në gjimnazin e shtetit. Bala gjithmonë thoshte se Çuni ka qënë më i mirë se unë. Marash Nika, Dedë Lushi, Zef Marashi, Lekë Vojvoda e te tjere, bashkohës të tij, Çunin e quanin si një djalë engjellor, i parakohshëm në ketë botë. Në ekzekutim e sipër, Marku bjen përtokë me konopin e varjes në qafë. Oficeri i ekzekutimit, nëntoger Spiro Mojsiu, i turret me kërbaç jevgut, sepse nuk e kishte përgatitë mirë litarin! Marku i thotë: “Të lutëm zotni, mos i bjer, se ai nuk ka faj, po ma fut dorën në xhep dhe jepja jevgut të vetmin lek që kam”40. Gazeta “Liria Kombëtare” e Gjenevës, botim i përjavshëm i Nacionalistëve shqiptar, me drejtor Omer Nishanin (La Liberte Nationale Dretto Omer Nishani), në artikullin e saj të datës 9 mars 1927 shkruante: ”Tre të vrarë dhe nji në plumb” shkruan: Duke vazhduar veprën e tij antipatriotike dhe çnjerëzore, gjyqi i Shefik Shatkos denoi me vdekje Mark Milanin, Babun Celin, Zef Delinë dhe Çun Sokol Marashin të akuzuar si autorët kryesor të Kryengritjes së Dukagjinit. Denimi i tre të parëve u ekzekutua në Shkodër, me varje në litar.Të katërtin e vranë me plumb mbasi kishte qenë xhandar. Veç ketyre u denuan me burg 101 vjet: Pjetër Kola e Sokol Bala nga Dushmani, me nga 5 vjet burg Ndue Caci, Mark Alasi e Keqan Lulashi, qe autorët kryesorë ndodhen jashtë kufirit shqiptar dhe i dinë mirë të gjthë. Por qellimi ishte vetëm më tmerrue popullin e për të nxjerrë mizorina41.

39 40 41

298

një film policor. Të gjithë ngjarjën ia ka ritreguar Bal Markut, djalit të Mark Milanit vetëm pak kohë para vdekjes, pasi ky ish i denuar me vdekje së bashku me Mark Milanin dhe Zef Delinë, e fitoi pafajsinë nga një amnisti e Zogut. Jakov Milaj “Kujtime të një gjimnazisti” Shkodra në vitet 1926-1931. Arkivi i Muzeut Historik Shkodër, Dorëshkrim i pa botuar fq. 53-57. Kolonel Faik Quku”Qendresa shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore” vëll I, fq 38. Gazeta “Liria Kombëtare”, Gjenevë, me 9 mars 1927.

Prelë Milani

TOMË KOLA HERO I POPULLIT Lindi në Prekal të Shoshit, me 21 qershor 1921, ishte i biri i Zefit dhe i Lenës. Babai e pati lënë jetim qysh në moshë të mitur. Tomën e vogël u detyruan ta çonin në jetimorën e Shkodrës në të cilën përfundoi shkollën fillore. Familja e tij e varfër me shumë vështirësi mundi të sigurojë një bursë në konviktin “Malet tona”, prej ku ndoqi mësimet në gjimnazin e Shkodrës. Ata që e kanë njohur Tomë Kolën thonë se ishte një djalë njomzak, syzi e vetullpërpjekur, flokët e krehur me kujdes në anën e djathtë të ballit, ia kishin vjedhur ngjyrën grurit. Mjekra e tij e hollë dukej e skicuar sipas imagjinatës së ndonjë skulptori. Fytyra e tij e njomë dhe e hijshme ishte një vitrinë transparente në të cilën lexohej hareja e trishtimi, dashuria dhe urrejtja, pesimizmi dhe shpresa, qetësia dhe revolta. Ishte nga më të dalluarit e liceut në mësime, gazmor dhe i shoqërisë, i thjeshtë dhe i përpiktë, sportiv dhe rrebel ndaj padrejtësisë. Në Lice studjoi dhe u miqësua me Emin Durakun, Hajdar Dushin, Nazmi Rushitin, Ndoc Mazin, Qemal Stafën, Xheladin Hanën, Bardhok Bibën e të tjere. Vitet e shkollimit të Tomës përkojnë me kohën kur në Shkodër filluan të përhapën dhe të gjenin terren idetë e Grupit Komunist të Shkodrës, si ide progresiste, përparimtare dhe moderniste të kohës. Idetë për zhvillim, progres, emancipim, liri dhe drejtësi shoqërore kanë qënë dhe do të mbetën aspirata e përbotshme e njerëzve përparimtarë dhe idealist. Ky ishte sllogani që propagandonin agjitatorët e G. K. te Shkodrës. në atë realitet arkaik dhe gjysëm mesjetar që mbizotëronte në Shqipërinë e atyre viteve. Aspiratat për një botë ndryshe ku të sundonte drejtësia e përparimi, ishte shkaku që Tomë Kola dhe dhjetra e qindra si ai, përqafuan idealet komuniste si moda më e re në sfilatat politike të kohës. Tomë Kola, ndonëse shumë i ri në moshë, është një nga aktivistët më të kahershëm të G. K. të Shkodrës. Që në vitin 1929 nxënësit e gjimnazit të Shkodrës kishin krijuar shoqatën kulturoro - sportive “Besa”. Me 24 nëntor të vitit 1935 u bë një mbledhje e përgjithshme e kësaj shoqate për zgjedhjën e drejtuesve të saj. “Shumicën në drejtimin e “Besës” e zunë më këtë rast elmentët përparimtar komunist të Grupit të Shkodrës, si Qemal Stafa që mori drejtimin e sektorit të punës letrare. Ai me shokë të tjerë si Nazmi Rushiti, Emin Duraku,Tomë Kola, Hajdar Dushi, Xheladin Hana udhëhoqën pas kësaj gjithë veprimtarinë e “Besës”42. Okupacioni fashist e gjeti Tomë Kolën në klasën e pestë gjimnaz, me bindje të thella dhe të qëndrueshme antifashiste, i papajtueshëm deri në rrebelim ndaj përhapjes së kulturës fashiste dhe propogandës imorale të atyre që e paraqisnin Duçën si shpëtimtar i Shqipërisë. Që në gusht të vitit 1939, Komanda e grupit të Karabinjerisë Mbretërore i dërgon Profekturës së Shkodrës një listë emrore të përsonave politikisht të dyshimtë. ”Midis të cilëve përmendën emrat e Ndoc Mazit, Vojo Kushit, Tom Kolës, Nazmi Rushiti dhe Emin Durakut”43. 42 43

A. Q. SH, F. 679, v 1936, D. 59, fq. origjinali A. Q. SH, v 1939, D 265, fq. 1-2 origjinali

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

299


Veprimtaria politike e Tom Kolës erdhi duke u rritur së bashku me precipitimin e situatave politike. Ai mori pjesë në demostratën e 28 nëntorit të vitit 1939, demonstratë e derigjuar nga G. K. i Shkodrës dhe udhëheqësi historik i tij Zef Mala. Me datën 8 dhjetor të vitit 1939, Këshilli i profesorëve të Liceut të Shkodrës mori vendimin për përjashtimin nga Liceu dhe nga intërnati të nxënësve bursist: Tomë Kolën, Nazmi Rushitin dhe Emin Durakun. Drejtoria e Liceut të shtetit Shkodër këtë vendim ia përcolli, Ministrisë së Arsimit me shkresën Nr.34/1 datë 08. 21. 1939. Këshilli Qëndror i Ministrisë së Arsimit pasi mori këtë shkresë: “Per arsyet e përshkrueme dhe në përfundim të shqyrtimit të rasës vendosi: Në bazë të nenit 7 të ligjit mbi disa ndryshime në Ligjin e Reformës për shkollat e mesme, i botuar në fletorën zyrtare nr 24 dt 13.03.1939, nxënësit Tomë Kola, Nazmi Rushiti dhe Emin Duraku të denohen me prerje të burses për të dytën herë dhe njëkohësisht përjashtohen nga të gjitha institucionet e mbretërisë për një vit, pa pasur të drejtë më me u riprovue në sezonin e vjeshtës. Urdherohet që të kryhen të gjitha veprimet përkatëse. Zv/Ministri i Arsimit. Ministri i Punëve të Brëndëshme. M.Bushati”44. Pas demonstrates së 28 nëntorit erdhi jo vetëm përjashtimi nga radhët e liceut, por edhe survejimi dhe ndjekja policore ndaj studentit të rrezikshëm, i cili arrestohet nga mesi i dhjetorit të vitit 1939, si kundershtar i deklaruar i regjimit të ri. Me datën 18 dhjetor Drejtoria e Burgut të Tiranës njoftonte për kalimin në këtë burg nga ai i Shkodrës të shtetasve Tomë Kola, Nazmi Rushiti, dhe Emin Duraku. Të lartpërmendurit janë vendosë në këtë burg sipas një shkrese të lëshuar nga burgu i Shkodrës dhe Komanda e Karabinjerisë së këtij qyteti, në të cilën shënohet se janë në dizpozicion P.T. të Ministrisë së P. të Brendëshme45. Tomë Kola dhe bashkpunëtorët e vet antifashist qëndruan në burgun e Tiranës për 50 ditë, pastaj me 6 shkurt të vitit 1940, Komisjoni i Internimit propozon internimin e Tomë Kolës dhe Nazmi Rushitit në Itali. “Tue konsiderue se Tom Zef Kola i lindur në Prekal (Dukagjin), e Nazmi Rushiti, i lindur në Dovalan (Dibër), banues në Shkodër, studentat turbullues ndërmjet shokëve duke zhvillue ndër ta propogandë të rrezikshme me ngjyrë komuniste me qellim me krijue çrregullime, sikur kan veprue nën rregjimin e përparshëm, gjinden në kontaktet e duhura të ligjit për t’u internue. Tu e marrë parasysh përsonalitetin e tyre, moshën, precedecat e tyre politike, aktivitetin e zhvilluar … Koha e qëndrimit mund të caktohet në dy vjet për secilin për të vuajtë në Itali”46. Në ishullin Ventotene, Tomë Kola duhet të ketë arritë nga mesi i muajt mars 1942, pasi Kuestura e Barit në një fletë përcjellëse të dates 18 mars të vitit 1940 i nisë Drejtorisë Qëndrore të Policisë së Tiranës fotografinë dhe shenjat e gishtave të të internuarit politik në fjalë, që është kërkuar nga Komanda e Tiranës, në 4 kopje47. Djaloshi 18-vjeçar në internim provoi mbi kurrizin e tij të njomë vuajtje të rënda, persekucion, dhunë fizike dhe terror pisikologjik, por gjithsesi ia doli mbanë dhe ia arriti të kthehej më pas në Shqipëri, në Tetor 1941, që me themelimin PKSH, Tomë

Kola pranohet në radhët e saj duke qënë komunisti i parë dukagjinas. Me 7 shkurt 1942 zgjidhet antarë i të parit Komitetit Qarkor të Rinisë Komuniste Shqiptare për Shkodrën48. Në vjeshtë 1941, u punësua si kontonjer në Ndermarrjën e Rrugave në Ministrinë e Punëve Botore Shkodër, punë të cilën e vazhdoi deri në shkurt të vitit 1942, kur pas demonstratës së datës 22 te këtij muaji,datë në të cilën edhe u plagos, u detyrua të dalë në ilegalitet. Dalja e Tomës në ilegalitet konfirmohet nga një urdhër arresti i Kuesturës Shkodër, lëshuar në adresë të tij me 25 mars të vitit 1942: “Prefekturës Shkodër dhe për njoftim Drejtorisë së Përgjithshme të Policisë Tiranë. Njoftojmë se përveç të arrestuarve që jeni në dijeni i asaj Prefekture është edhe i quajturi Tomë Kola, 20 vjeç nga Prekali, i cili prej datës 23 fruer të këtij viti nuk është paraqitë jo vetëm në krye të detyrës si kontonjer në zyrën e Punëve Botërore Shkodër, por as nuk dihet se ku gjendet … Ndërsa jemi duke gjurmue … Për Tomën thuhet se është një komunist i flaktë dhe organazitor i demonstratës së 22 fruerit në të cilën edhe qe plagosë … Na thuhet se ka pasë kontakt me një farë Perlat Rexhepi për të cilin flitet se edhe ai është komunist49. Kuestura Shkodër, më 16 korrik 1942, njoftonte për veprimtarinë armiqësore te Tom Kolës dhe duke iu drejtuar Drejtorisë së Përgjithshme te Policisë dhe Gjykatës Ushtarake Tiranë: “Në ndjekje të raportit të 30 qershorit se nga kërkimet e fundit të bëra ka rezultuar se i riu bjond, që kishte për të dhënë makinën e shkrimit … ishte komunisti Tomë Kola … I arratisur që nga demostrata e 22 shkurtit e në vazhdim pasi ka marrë pjesë në konfliktin me forcën publike dhe në të cilën mbeti i plagosur. Pra mbetet e qartë se i lartpërmenduri Kola bën pjesë në shoqërinë kryengritëse. Kërkimet për arrestimin e tij vazhdojnë më mënyrë aktive. Regjenti i Kuesturës. R.N50. Përpjekjet për arrestimin e djaloshit energjik nuk patën aspak rezultat, ndonëse fashistët e kërkonin me sirenë alarmi të ndezur. Në shkresën nr. 427, Kuestura e Tiranës lëshon një njoftim që dëshmon se tentativat për arrestimin e Tomë Kolës kishin dështuar, shkresa është e dates 16 dhjetor e vitit 1943 dhe thekson “ Hetimet mbi të lartpërmendurin Kola rezultojnë se deri tani nuk është dukë prezenca e tij në Kryeqytet. Kuestori P.Papalilo.51 Tomë Kola është një nga partizanët e parë të Qarkut të Shkodrës, organizator dhe agjitator i ngritjes së njesitit partizan dhe pastaj i çetës së Postribës me 10 qershor të vitit 1942, që ishte edhe Çeta e parë partizane e Qarkut të Shkodrës. Po thuaj 20-vjeçar, Tomë Kola hyri trimërisht në kujtesën e historisë së re të Shqipërisë. Fat që nuk e ka kushdo, vetëm ai që lufton dhe i falë gjakun e vet atdheut. Ditën e shtunë, me 19 prill të vitit 1943, një falangë prej 100 milicësh u ndesh me njesitin partizan të Postribës. Njesiti i vogël partizan i informuar qyshë më përpara për ardhjën e kësaj fuqie, kishte zënë pozicion luftimi mes gurëve të thepisur të fshatit Domën. Luftimi që filloi menjëherë, ishte i ashpër, flakë për flake, qëndresa e partizanëve ishte burrërore. Sulmi i milicisë ishte i

44 45 46 47

48 49 50 51

300

A. Q. SH, fq. 295, v 1939, D. 13, fq. 4, origjinali A. Q. SH, fq. 679, v 1939, D. 64, fq. 186, origjinali A. Q. SH, fq. 2522, v. 1940, D. 94, fq. 6-7 origjinali A. Q. SH, fq. 555, v 1940, D 57, fq. 6.

Prelë Milani

V. Çanga “Jeta e re”, me 18 prill 1973 A. Q. SH, fq. 555, v 1940, D. 57, fq. 11, origjinali, A. Q. SH, fq. 253, v. 1942, D. 295, fq. 142 A, Q. SH, fq. 55, v. 1940, D 57, fq. 15

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

301


furishëm, i pamëshirshëm dhe i pandalshëm. Dueli i përgjakur vazhdoi për më se dy orë e gjysmë. Në momentin final të tërheqjës së detyruar të njesitit partizan, një plumb i milicëve fashist e godet në mënyrë tërthore bri më bri djaloshin trim Tomë Kola, i cili po mbështeste me zjarr shokët e njesitit gjatë manovrës së tyre mbrojtëse. Komanda e lartë e Karabinjerisë Tiranë, me 19 prill 1943 njoftonte për vrasjen e Tomë Kolës. Sipas njoftimit të Komandës së Grupit të KK.MM të Shkodrës me datën 18 të vazhduesit kompania e M. F. Shqiptare në afërsi të katundit Domën të Postribës ka ra në përpjekje me afër 30 veta të arratisur prej elementësh kundërshtarë. Gjatë luftimeve mbeti i vrarë Tomë Kola 22 vjeçar student52. Biri i Shoshit, fatosi i lirisë Tomë Kola atdheut i fali gjithçka, ndërsa atdheu e ngjiti në panteonin e herojve të pavdekshëm. Moshatarët e tij jetuan gjatë, madje disa jetojnë akoma edhe sot, por përveç lagjës dhe fisit të tyre, as lindjen as vdekjën nuk ua mësoi njeri. Tomë Kola nuk mëritonte as të ç’kishërohej e të denohej si heretik pas vdekjës, as të varrosej i vetmuar në cepin e një are në Prekal. Ai e ka vendin atje ku prehën përjetësisht heronjtë e kombit, përpara shtatorës së monumentit “Nënë Shqipëri”. VATË LULÇI (Luli) Lindi në Mekshaj (në vllazninë e Meç Buxhës) në vitin 1900. Vata, qe djali i dytë në radhë nga tre djem që pati Lulç Pali. Sipas përshkrimeve të bashkohësve Sokol Marash Dodi e Gjokë Gjergj Ara, Vata ka qënë një nga filizat më të hijshëm të kohës së tij që lulëzoi në ashtën e djelmisë së fisit te Shoshit. Dymetrosh, i shëndetshëm, i hareshëm dhe i veshmbathur gjithmonë me petkat më të kushtueshme të traditës, i armatosur siç ishte adeti me armë të stolisura me aksesorët më të çmuar të kohës. Vatë Lulçi ka qënë shtegtar i përhershëm i festave, lezettarë i shpotive, ehëngtarë i dasmave dhe gostive, dhe mbi të gjitha një qitës i pashoq që edhe qimën ta ndante përgjysmë. Në festa të mëdha krahinash dhe fshatrash, pas meshës dhe shëtitjeve gjuheshin shenjat, një loje popullore e rendësishme. Ajo shtëpi që kishte mysafir Vat Lulçin krenohej, pasi ky nuk linte shenj pa i ra likpërmjet. Gjatë viteve të rinisë, që jetoi në Shosh, kurrë nuk e djersiti shtatin në punë, një ves që ishte i modës në ato kohra për djemtë që rriteshin në sefë (djem qe rriteshin me mire se moshatarët e kohes). Duke parë më larg se bashkohesit e tij, duke mos u pajtue me kushtet e veshtira të jetës malesore, në vitin 1918 largohet nga Shoshi. Filimisht vendoset në Shkoder, ndersa në vitin 1920 shpërngulet përfundimisht në Tiranë. Në kryeqytet iu dha mundësia të përfundonte arsimin shtatëvjeçar dhe të lexonte në mënyrë autodidakte. Për disa vite punoi si mjeshter dhe më pas si kontonjer në Zyrën e Punimeve Botore të Tiranës. Nuk pajtohet me pushtimin fashist italian dhe në gjysmën vitit 1942 organizohet në grupet e të rinjëve antifashistë. Në fillim të vitit 1943 ilegalizohet, fillimisht në kryeqytet dhe më pas në Jug të Shqipërisë. 52

302

A. Q. Sh, fq..254, v. 1943, D. 123, fq.6

Prelë Milani

Vat Luli ishte një ndër luftetarët e ë Brigadës së Parë Sulmuese, formacionit më te rendesishëm të UNÇSH. Që nga inkursioni i kësaj Brigade në drejtim të veriut në përjudhën shkurt-mars 1944, ka kryer edhe detyrën e Komisarit të njerës nga kompanitë e batalionit të parë sulmues53. Shpat-Sulovë - Mokër-Tomorricë, përgjatë rrugës Strugë-Librazhd-Elbasan-Tiranë, ishin disa nga pikat nevralgjike të veprimeve të njesisë luftarake, pjesë e së cilës qe Vat Luli. Për afro tre javë, mori pjesë aktive në luftën frontale të forcave të UNÇ, për çlirimin e Kryqytetit. Pikërisht në kohën kur forcat partizane kishin çliruar plotesisht pjesën veriore dhe lindore dhe marre pothuaj gjithë qytetin, në rrugën e Dibrës u rrethua një kazermë e prapavijës së forcave gjermane. “Ndaj këtyrte forcave u ndoq taktika e mbajtjes në rrethim me qellim që të mos rrezikoheshin forcat partizane, pasi vendndodhja e tyre ishte e mbrojtur mirë. Pas 48 oresh, i mërzitur nga pritja e gjatë, Vat Luli nuk pret dhe me gjithe shokë hidhet në një sulm te furishëm nga pas avullisë në drejtim të forcave te rrethuara në kazermë. Me nxitim ngrihet mbi mur duke hapur zjarr, por në këtë sulm fatal, me 14 nëntor 1944 flijohet në menyrën më sublime duke i falë atdheut gjënë më të shtrenjtë, jetën e tij54. Vat Luli, me vendim të Komiteti Ekzekutiv të KP Rrethit Tiranë, është shpallur “Deshmorë i Luftës Antifashiste Nacinal Çlirimtare”. Gjaku i Vat Lulit, Tomë Kolës dhe filizave së rinisë shqiptare që luftuan dhe u flijuan kundër fashizmit, janë pigmenti i ngjyrës së flamurit, palca e shqiptarizmit, mushti jetësor i Kombit. GULJEM SHOSHI Guljem Shoshi ka lindur në Shkodër, me 7 dhjetor 1926, në një familje me origjinë nga Shoshi (babai i tij Zef Mark Nika ka qënë nga Guri i Lekës)55 Në vitin 1934, në moshën 6- vjeçare Guljemi mbetet jetim, mbasi i shuhen krejt papritmas dy prindërit Maria dhe Zefi.Pas kësaj drame shokuese, ju desh të linte qytetin e lindjes dhe me shumë mundim u rregjistrua në Konviktin Jetimor të Kyqit të Kuq të Tiranës që mbante emrin e nanës së Zogut. Në shkollë shquhet si djalë i shkathët dhe iteligjet me rezultate premtuesë në mësime. Pas pushtimit italjan në vitin 1941 përfiton një të drejtë studimi në shkollën e artizanatit “Don Orjone” në krahinën e Piemontes. Përvetëson mirë italishtën, përfiton njohuri solide tekniko-profesionale, për ndjenjat antifashiste që manifesti në shkollë u bë shkas që pas dy vjetësh së bashku me të gjithë shokët e tij shqiptar të kësaj shkolle debohën nga qeveria italjanë, e cila u nderpreu të drejtën e studimit si elemet antifashistë . Në fillim të korrikut të vitit 1943, pas perjashtimit nga shkolla kthehet në Shkodër. Dhimbja, deshpërimi dhe urrejta ndaj pushtuesit u bënë shkas që Guljemi si mijëra 53 54 55

Nikë Pali, nxjerrë nga Arshiva e Komitetit tëVeteranëve të Tiranës. Sipas Kujtimeve të Duro Zenelit nga Vlora, ish efektiv i Brigatës së Parë. Mblodhi kujtimet Nikë Pali ne Tiranë, me 20 tetor 2003. Sipas arkivit familjar të Kolec Ndoc Shoshi, i cili konfirmon se gjyshi i tij Kola ka ardhë nga Guri Lekës në Shkodër, ndersa deshmorin Guljem Zef Shoshin e ka djalin e axhës së babës

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

303


bashkëmoshatar të rinj, të përqafojë idetë komuniste si trendi i një aspirate të përgjithshme njerzore për një botë të re ku të mbizotëronte liria, drejtësia, barazia dhe progresi.Guljemi në qytetin e lindjes aktivizohet në rradhët e rinisë komuniste, ku aktivitetin e tij e perqëndroi kryesisht në lagjën e Arrës së Madhe së bashku me Brahim Tushën, Prekë Gacin, Nikollë Gjeçajn56. Duke qënë se ra në sy të kuesturës si element i dyshimtë, në fillim të vitit 1944, detyrohet të largohet nga Shkodra për në Tiranë. Atje në një kinema, bën punën e sportelistit dhe të pastruesit njëkohësisht aty edhe strehohej. Në Tiranë lidhet me të rinjtë antifashist, Maliq Jakupi, Veliko Xhaferi Sefer Avdia, Qazim Musaj, Adem Zeqiri, Haxhi Sula etj57, u muar me shperndarje traktesh dhe veprimtari agjitative në sherbim të luftës. Duke parë shtimin e traktëve dhe afisheve të luftës rreth kinemasë ku ai punonte, agjentet e Kuesturës e arrestojnë dhe e dergojnë në burgun e Tiranës. Në burg torturohet në mënyrën më brutale nga kusetoret e Xhafe Daves, ku për rrjedhojë kalon në një paralizë të përkohshme58.Kur forcat e UNÇ të brigadës së Parë Sulmuese futën në Tiranë, Guljemi së bashku me shokët e tjerë të burgosur politik u liruan nga burgu dhe u bashkuan me forcat partizanë duke u berë efektiv aktiv i Kompanisë I - rë Bataljonit të III-të , dhe që nga kjo ditë vazhdoi luftën së bashku me shokët deri në Çlirimin e plotë të Shqipërisë duke kryer edhe detyrën e pergjegjësit të rinisë për ketë strukturë. Gjatë luftës për çlirimin e Tiranës rezulton të jetë plagosur, fatmirësisht jashtë rrezikut për jetën59. Guljem Shoshi u vra në mënyrë të beftë gjatë përmbushjes së detyrës ushtarake në janar 1945. Forcat antikomuniste të Kelmendit tek ura e Tamarës e shigjetuan gjithë efsh dhe krenari duke azgjesuar komplet një kompani ushtarësh të Brigadës së Parë. Guljemi si aktor i kësaj tragjedie të tmerrshme u vra gjatë kalimit të Lumit Cem duke iu mbytur edhe kufoma. Antikomunistët i dhanë flakë zjarrit të një lufte aventureske vëllavrasëse, në flakën e tmerrshme të së cilës u përvëluan edhe vetë .Në kufitë kohorë të 25 ditve u vranë 52 partizan, vdesin nga të ftoftit 7 të tjerë, nga forcat anti komuniste u vranë 4460 veta, ndersa 18 tëtjerë u pushkatuan. Bilanci i kësaj aveture të panevojshme ishte mjaft i dhimbshëm 100 shqiptarë vra njeri me tjetrin kot Të Vrarë në luftë me turq:61 - Marash Tuci - Brashtë; u vra në luftë me asqerin turk në Shkodrë, me 1806 - Pal Gjoka - Gurrë; u vra nga mercenaret e paguar të turkut në vitin 1873, pasi një vit më përpara kishte vra në Kirë ushtarakun e lartë Sulejman Agë Hotin së bashku me truprojën e tij. - Sokol Tona - Guri Lekës; u vra duke luftuar në Vraninë me 1862. - Zekë Jakini nga Ndreajt, i zbritur në Beltojë, u rrethua nga Komandanti 56 57 58 59 60 61

304

Gazeta Jeta e re 2. .02.1985 Arkivi i Muzeut Historik Shkoder. Dosja. 99. Gazeta’’ Jeta e re” 20.02.1985 Gac Mazi Gazeta “Jeta e re’’20.02 1985.” Rush Dragu.”Kelmendi dritë-hije”, fq 57. Vetëm kaq janë të evidentuar, ndërsa numri i tyre është shumë më i madh, por nuk kanë arritur t’i rezistojnë dot kujtesës popullore deri në ditët tona.

Prelë Milani

i Kasholleve të Shkodrës në Kishën e Trushit me 26 Dhjetor 1906. Zekë Jakini dhe probatini i tij Kolë Gjoni i Planit, pas një qendrese të përmasave epike, vranë Kurt Bek Çelën, Hasan Groshën dhe u flijuan edhe vetë - Bush Dela - Pylaj, u vra në kryengritjen anti turke të Malesisë së Madhe në vitin 1911 Të vrarë në luftën serbo - malazeze 1 - Lulash (Shytan) Staka, u vra në rrethim, me 17 janar 1917 kur forcat malazeze të stacionuar në Nicaj të Shoshit të komanduar nga Kapiten Gjelosh Toma i Trieshit, rrethuan Mollën e Shoshit për të vrarë Ukë Stakën e Dedë Nduen. (Në ketë rrethim u vranë Ndoc Marku, Pjeter Ndou nga Berisha e Pukës dhe Drane Ndoshja grueja e Ukë Stakës, gjithashtu u plagosën Zef Staka, Prekë Ndou dhe Sose Dedja: 2 - Pal Mirashi, u vra në Qafë të Agrit në kontaktin e parë të ushtrisë jugosllave në teritorin e Shoshit 3 - Deli Sokoli, u pushkatua në Dardhë të Shoshit 4 - Pjetër Delia, u pushkatua në Dardhë të Shoshit 5 - Martin Pali, u pushkatua në Dardhë të Shoshit 6 - Zef Delia, u pushkatua në Dardhë të Shoshit 7 - Dedë Vuksani, u pushkatua në Dardhë të Shoshit 8 - Kolë Qerimi, u vra në betejën e Gurit të Kuq, me 23 prill 1941 9 - Nikë Delia, u va në betejën e Gurit të Kuq, me 23 prill 1941 10 - Pal Kola, u vra në betejën e Gurit të Kuq, me 23 prill 1941 11 - Mushak Ndou, nga Guri i Lekës, i rritur tek dajat në Dardhë u vra në Qafë Boshit me 1915 Të vrarë si kundershtarë politik të diktaturës mbretërore Zogiste 1 - Babun Celi, u denua me varje në litar si fanolistë 1924-es dhe pjesmarrës në kryengritjën antizogiste të Nëntorit 1926 2 - Mark Milani, u denua me vdekje në litar si fanolist i 1924-es dhe kryengritës antiqeveritar i 1926 -ës 3 - Zef Delia Prekal, bashkluftëtar dhe shok armësh e idalesh i Babun Celit dhe Mark Milanit, u ekzekutua me varje për të njejtin shkak si dy shokët e tij 3 - Prelë Ndoka, u vra nga forcat operacinale ndeshkuese të Muharrem Bajraktarit dhe Hasan Bek Bushatit në nëntor 1927 5 - Gjelosh Ndoka, u vra nga forcat operacionale të Hasan Bek Bushatit dhe Muharrem Bajraktarit në Dukagjin në nëntor 1927 6 - Pepë Nika, u vra nga raprezaljet e përgjakshme të mercenarëve zogist (lumjanë e matjanë ) në nëntor 1926 7 - Stakë Ndoci Dardhë u vra te villat e Dradhës nga mercenarët Zogist, pas shtypjes së Levizjës së Nëntorit 1926 8 - Gjergj Binaku Pepaj: vdiq në burg (nuk ishte denim për motive politike.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

305


KAPITULLI VII

A

TDHETARË TË SHQUAR TË TRADITËS

NDOKË MIRASHI, I URTI I MALEVE TË KANUSË Ndokë Mirashi i Pepajve ka qënë një burrë autoritar, që natyra i kishte falur dhuntitë e një ekzemplari të rracës ende të pashuar ilire. Një meso burrë, me shtat të lidhur, kryet ngjitur me qafën, ballin e shpërvjelur, vetullpërpjekur kurora të dy syve të mprehtë e vezullonjës, fytyra e shëndritshme e imët por jo e hajme, musteqet të prera hijshëm, por jo të gjata, i jepnin pamjën e një burri të embël në paraqitje, por edhe më i embël në kuvend. Ndokë Mirashi u rrit pa kalem, pa letër, pa banka shkollore në auditorin e kullave dukagjinëse, nxënës që ua kaloi edhe mësuesve të tij (burrave të vjetër të Shoshit), Për libër shfletoi enciklopedinë e gjallë popullore të fisit, në plis u ujdis me urtinë gojore të Pleqve të kanunit, për ushtrimin e përvojës vetqeverisëse e gjykuese të banorëve të malit. Gjatë interpretimit të normave të së drejtës zakonore, formoi shprehi ekspresive të mendimit logjik, me një gjuhë të pastër, lakonike me frazologji të pasur të së folmës se vjetër dukagjinçe. Armë të tij përsonale pati mprehtësinë e gjykimit, shpejtësinë e konkludimit në dava, njetin e mirë dhe guximin për t’i bza së vertetës në emër si një ciceron i maleve të Dukagjinit, as nuk ngutej as nuk nxehej më humbë fillin e mëndimit, as nuk betohej, as nuk e ngrinte zerin në kuvend. Dinte mirë me matë e me pre, dinte me heshtë e me gjuajt në shenj. Ujin nuk e turbullonte kurrë, por e sillte në mulli të vet dhe kur i duhej aty bluante si i lypej imtë për njerëzit dhe trashë për gjetë me fytyrë njeriu. U shqua si aristokrat në interpretimin e kanunit në mbarë malet e veriut, Shosh, Shalë, Nikaj, Mërturë, Berishë, Gashë e Krasniqe, Malsi të Madhe, Mirditë, Kurbin, Gurëz të Zadrimës deri në Triesh e Rekë.. Përpara qetësisë dhe thjeshtësisë komunikuese të Ndokë Mirashit, janë shfryrë shumë llafollog ekstravagant, madje ka pasë edhe nga ata propotent të nxitur nga pasioni i fuqisë janë sulur yrysh me briena për të fituar davanë me takt padrejtësisht, por përpara forcës llogjike dhe vendosmerisë stojike të Ndokë Mirashit kanë mbetë në fund shytakë pa briena. Ai nuk pati ndonjë ofiq të lartë në hijerarkinë e Bajrakut 306

që ti sherbente si pasaportë në nahijet e tjera të maleve, por në saje të mënçurisë arriti të zërë vendin qendror si i barabartë mes të barabartëve në elitën më të lartë të pleqtarve të kanusë përkrah Mark Sadikut, Tunxh Myftarit, Binak Alisë, Gjon Markut, Mul Deli Bajraktarit etj. Ndokë Mirashi ka qënë prezent dhe eksponent qëndror i Shoshit dhe i Dukagjinit kudo në ngjarjet politiko-luftarake të gjysmës së parë të shekullit të kaluar si në qafën e Agrit në vitin 1910, ku pati fatin e bardhë të fitimtarit, duke mbetur jo vetëm në mëmoristikën tonë historike, por duke qënë burim i refreneve të veçanta poetike.

Prelë Milani

“Ndokë Mirashi në maje të malit Me Avdi Kolën në lloguer Shumë kanë vra e rrzue shkamit si orteku në kallnuer”1 Merr pjesë në kryengritjën e Malsisë së Madhe të vitit 1911,në atë sfidë trojane ku mbeti i vrarë shoku i tij Bush Delia (Pylaj Shosh). Ndoka ka qënë një nga inicjatorët e përgatitjes së kësaj kryengritje se bashku me kreret e Malsisë së Madhe dhe të Dukagjinit ka kontaktuar direkt me Kral Nikollën e Malit të Zi. Qellimi ishte armatosja e malsorëve të ketyre dy krahinave dhe hedhja e tyre në kryengritje. Sipas traditës gojore thuhet se dy bajraktarët e Shalës dhe Shoshit i dhanë tagër Ndokë Mirashit të fliste në emer të tyre përpara Krajlit të Cetinës (ndoshta ngaqë Ndoka dinte mirë nashkën). Nikolla kishte premtuar pajisjen me armë e municjon të Malësisë së Madhe dhe të Dukagjinit, por si politikan finok që ishte nga njëra anë donte t’i nxiste malsorët kundër turkut, por nga ana tjetër e dinte se këto armë mund të drejtoheshin kunder tij pasi ai synonte të zinte vendin e dauletit në Shqipëri.”-Zotni Krajl: Ne kemi ardhë këtu të marrim armë sipas fjalës që na ke çue përmes kasnecve tuaj, qellimi është i përbashkët: Të luftojmë kundër të njëjtit armik. Po na vjen keq me i kallzue popullit të Dukagjinit se mbreti i Malit të Zi nuk e mbajti fjalën e vet. Dukagjini nuk është pa armë por fjala e dhanë të fut borxh i themi ne atje nga anët tona. Kral Nikolla i zënë ngusht përpara një retorike të tillë pulkuese u detyrua ta mbante përgjithësisht premtimin”2. Ndokë Mirashi në Luftën e përgjakshme me Malin e Zi në vitin 1915 ishte në elitën e luftëtarve më të zgjedhur të fisit të Shoshit, pranë Lulash Gjeloshit, Vuksan Lekës, Binak Pjetrës, Deli Marashit, Kolë Vatës, Sokol Marashit, Rufec Nikës, Balec Gjonit, Pal Mëhillit, Ukë Stakës, Dedë Nout, Pepë Nikës, Pjetrush Ndojës, Vuksan Vatës, Sokol Ujkës, Mark Marashit, Mark Dedës, Babun Celit, Mark Milanit, Pëllumb Lulashit, Vocërr Lulashit, Gjelosh Vatës, Lulash Pjetrës, Kolë Nikës etj 3. Në vitet 20-24 rreshtohet në kampin opozitar si përkrahës i Gurakuqit, Bajram Currit, Fan Nolit, e forcave më progresite, më të moderuara të kohës. Merr pjesë më armë në dorë në Revolucionin e Qershorit të vitit 1924 Në lëvizjën e shumëpërfolur, madje 1 2 3

Lufta e Agrit 1910. P.Milani L.Kodra ”Dukagjini ynë”, fq 124. Nga kujtimet e B.Pjetrës të mbledhur prej M. Kolë Shkëmbit. Treguar nga 102 vjeçari M.Pjetra Ndreaj, L.Preka Pylotaj 90 vjeç. P Milani L. Kodra “Dukagjini ynë, fq 135-136.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

307


të akuzuar edhe si seperatiste të Dukagjinit të viti 1926 Ndokë Mirashi nga burimet arkivore rezulton si një nga organizatorët e këtij rebelimi,pasojë direkte e gjëndjes së mjerë të pashpresë dhe veprimeve represive të dorës së fortë të bajraktarit të Matit.”Me 14 dhjetor 1926, nënprefekti i Dukagjinit, Zef Leka njoftonte MPBnë bazë të hetimeve paraprake të zhvilluara, kryengritja ishte kryesuar prej bajraktarit të Shalës Lush Prela e të Shoshit Lulash Gjeloshi e të Mark Sadikut e Ndokë Mirashit nga Shoshi të cilët kanë qënë në marrveshje të fshehtë me Dom Loro Cakën,Ndokë Gjeloshin e Vas Kirin”4. Ndokë Mirashi pati 4 djem, Gjeloshi e Prela u vranë nga bandat mercenare Zogiste të Muharrem Bajraktarit dhe Hasan Beg Bushatit. NDOC DEDA I GURIT TË LEKËS Portreti tij i fiksuar në një foto te mjeshtrit Marubi, përputhet plotësisht me thenjet e tregimtarëve te traditës së vjeter të Shoshit të cilët paperjashtim e përshkruanin si një djalë të pashëm, të gjatë nga shtati, truphedhur, me shpatulla te gjera, krahëror te zhvilluar, plot energji. Pushkën e kishte një shok të pandarë, qe nuk e hiqte asnjëherë nga dora. Pushka i pati fat kudo, në çdo përpjekje, ajo i dha emer dhe e beri të nihej e të çmohej, qoftë në male qoftë në Shkodër si një nga trimat më të famshëm të kohës së tij. Ai ishte produkt i kohës kur trimëria çmohej si trofeu më i lartë për sedrën dhe ambicjen krenare të shqiptarit. I pelqente të vishej me rrobat tradicionale çakshirë, xhamadan, jelek dhe kapuç te bardhe mbi flokë, alltinë turke dhjetshe te veshur me sermë ne brez dhe nje grumbull vargjesh te argjendte varur katarosh mbi gjoks. Lindi dhe u u rrit në Gurë të Lekës në një truall epik legjendash dhe mitesh të lashta, katund i cili vazhdimisht në mënyrë dogmatike emrin e vet e lidh më atë të princit legjendar Leka i III i Dukagjinëve. Nëse miti i legjendës së Gurit të Lekës e ushqeu në menyrë abstrakte, imazhi i gjallë i heroit epik Sokol Tona, të cilin e pati kushëri,5 (djalë axhet) ishte moleli me të cilin Ndoc Deda kah rritej krahasohej dhe shihte vetën. Deri në moshën 25- vjeçare asnjëherë nuk synonte te dilte përpara vojvodeve dhe as krerëve të tjerë, qe ishin më të moshuar se ai në kuvend. Kjo është një edukatë e vlerë fisnike e malsorëve tane, e transmetuar brez pas brezi në oda e kuvende burrash. Me kalimin e viteve, aventurat trimërore, krenaria dhe etja më lavdi e shpuri deri në atë shkallë sa nuk pranonte njeri të vihej në një shkallë me të. Ndoc Deda ka qënë nip i shtëpisë së Malo Tulës së Dakajve (kusheri nga nëna me Prof Kolë Prelën), shtëpi me emër të mirë dhe e lakmueshme pasi bijat e asaj dere kerkoheshin pikë e pikë për nuse. Në Dukagjin thuhej me bindje të plotë se në atë shtëpi që merr nuse, mashkujt e saj të vijnë në konak. Ndoc Deda ka marrë pjesë në qëndresën anti- turke të vitit 1910 në Qafën e Agrit, në Kryengritjën e Malsisë së 4 5

308

AQSH, F152/9,V,1926, D.5/2, fleta 109. Sokol Tona - Preka:Ndoc Dedë Preka

Prelë Milani

Madhë me 1911, ku mbeti i vrarë në fushën e betejës bashkluftëtari i tij Bush Delia”6. Në kohën e atministrimit ndërkombëtar të Shkodrës mardhenjet mes myslimanëve dhe katolikëve të Shkodrës kanë qënë të ftofta me mëri dhe ndasira (më të theksuara se në çdo vend tjeter të Shqipërisë) ”Prefektura e Shkodrës sundohej nga pakica myslimane që kishte shumicën në qytet. Myslimanët të favorizuar gjithmonë nga qeveria turke kanë marrë pjesë aktive gjithmonë në administrimin e vendit… Myslimanët e konsideronin vetën superior në krahasim me katolikët në administrim”7.Sa herë janë gjendur përballë propotences së pjesës fanatike myslimane sanguinët e pafuqishëm katolik të qytetit, kanë kerkuar ndihmën e katolikëve të malësisë, të cilët kurrë nuk i kanë dashur, respektuar dhe as nuk kanë qënë mirnjohës ndaj tyre. Në këto përplasje sa delikate dhe aventureske u shqua dhe mori famën e supër trimit Ndoc Deda, i cili madje edhe është keqpërdorë nga rrufjanizmi i atyre që nuk guxonin të dilnin sheshit si ai. Siç del në dritë nga burimet e shkruara të kohës por edhe të studjuesve të mëvonshëm nder ato vite; shumica dërmuese e parisë myslimane ka qënë për një mbret muhamedan të cilin e konsideronin si garanci e moscenim të besimit të tyre në të ardhmen. Propoganduese zyrtare e vendosjes së një mbreti mysliman ka qënë gazeta “Saidi milet” (Zëri i popullit) që drejtohej kryesisht nga Musa Juka dhe Ymer Lutfia. Kontraditat e vjetra dhe te reja midis dy elementeve të qytetit kishin shkaktuar një gjendje të nderë anarkike, situata acarohet akoma me tej pas largimit të Princ Vidit me 4 shtator të vitit 1914 si rezultat i Kryengritjes së rrebelëve të Shqipërisë së mesme që u futën në Durrës me flamurin gjysëm hënë Në Shkodrën që qeverisej nga Pregë Pashë Mirdita valvitej flamuri ynë kombëtar, por edhe këtu simpatizanët e “babës” një natë për terr në Kalanë e Shkodres shemtojnë flamurin kombtar duke i hequr atij shqipen. Ky dhunim i turpshëm u shoqërua pas disa ditësh me veprime sa idjote aq edhe imorale ku disa xhandarë hoqën devizën e shqipes në ball të kapelës dhe në vend të saj vunë një kokërr të kuqe me një pikë të zezë (që u quajt mollatare). Ky antagonizëm u bë shkak për fillimin e një lufte të marrosur mes “Mollatarës së Kapelës” dhe “Sorrës së flamurit”. “Myslimanët e Shkodrës nuk e pranuan flamurin me shkabë. Katolikët kanë qënë për Vidin e me politikën e Austrisë, ndersa mylimanët me politikën e Esadit, më parë qenë per një mbret mysliman”8.“Kështu u ndez lufta në qytet vëllau ngrehi kundra vëllaut. Nuk vonoj dhe qeveria e Prengë Pashës thirri në ndihmë malsoret e Dukagjinit si roje e qyteti ku sejcila shtëpi katolike e Shkodrës përbujti 15-20 vetë”9. Në Shkoder kishte shpërthyer një gjëmë e madhe ku mes përmes qytetit të vjeter ishin hapur istikamet e vdekjes të nxitura nga fanatizmat e vjetra orjentale. “Për të shuar këtë duel sa të rrezikshëm aq edhe të çuditshëm të sheherlijve erdhi në Shkodër Mehmet Shpendi bashkë me krerëve e bajraktarë të tjerë të Dukagjinit”10. Në të gjitha keto ngjarje Ndoc Deda u 6 7 8 9 10

Gazeta Dukagjini nr 51. 2008 Sejfi Vllamasi “Ballafaqime politike në Shqipëri 1912-1939”, fq 93. Sejfi Vllamasi “Ballafaqimet politike në Shqiperi 1912-1942”, fq 93. Zef Harapi, Dukagjini në dokumente të ndryshme historike AMH Shkoder, fq 1999 Sejfi Vllamasi Ballafaqime politike në Shqipëri 1912-1939, fq 133.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

309


afirmua si militar i orëve të para një përzierje e luftarit guximtar me aventurizmin spektakolar të koçakut, i cili fitoi namin e njeriut të hekurt në prag të viteve të internacionalitetit. Në gusht të viti 1913 Ndoc Deda ka qënë gardisi kryesor në mbrojtje të krërve të Shoshit me gishitin gati në gackeqe në Kuvendin e Postribes i thirrur nga Komisioni i Xhibalit për pajtimin e gjaqeve mes Postribës, Shalës e Shoshit11: Kjo mbledhje për pak sa nuk shpertheu si minë me sahat ku mund të bëhej hataja!Si ngjarje e shenuar në jetën e Ndoc Dedës që pjesmarrja në festimin madhështor në Kalanë e Shkodrës ku në emer të popullit të Shkodrës, Dukagjinit, Mirditës dhe Malësisë dhe një pjesë të Kosovës i kerkuan Mbretit të ri të Shqipërisë Vilhem Vidi që Shkodra të behej kryeqytet i Shqipërisë. Në këtë arenë përplasjesh arkaike kokshkreta shqiptare Ndoc Deda pati fatin e një heroi tagjik, duke i dhënë fund jetës në mënyrë sa epike aq edhe kalorsijake, kur mbeti vrarë gisht për gisht me mostrën e vet Adem Gucia12. A ishte Ndoc Deda vrasesi i Hasan Riza Pashës Sejfi Vllamasi në librin e tij “Ballafaqime Politike 1912-1942” duke folur për vrasjen e Hasan Riza Pashës përshkruan këtë dialog të zhvilluar mes Esat Pashës dhe Alush Lohes, mik i Hasan Rizait, dorë e fortë dhe njeri me influecë të madhe në Shkodër: - Alush Lohja e gjeti Hasan Rizanë në momentet e fundit të jetës…Mbasi vdiq Hasani, Alushi shkon në dhomën tjetër për të pritur ngushllimet ku aty gjen Esat Pashë Toptanin se bashku me dy oficera xhonturq. Esati pas fjalëve të rastit i thotë Alushit: - Ti je përsoni më i cilësuar për me gjetë vrasësin e Hasan Riza Pashës. Për mendimin tim vrasësi është Ndoc Deda i Shoshit, i cili ka qënë i shtyrë prej Malit të Zi Alushi i përgjigjet: - Sa për mue gjakun duhet me e kërkue nga përsonat që ndodhën në ketë dhomë.”13 Hasan Riza Pasha u vra natën e 3 janarit 1913 në momentin e sapo dalë nga vizita që i kishte bërë në banesë Esat Toptanit. Sipas mendimit mbizotërues të historiografisë,ideatori dhe skenaristi i kësaj vrasje ishte vetë Esat Pasha. Kjo ngjarje aq e përfolur ishte tipike politike akoma misterjoze e varrosur të mos ndriçohet kurrë plotësisht. Nëse pranojmë se Esati qe regjizori i vrasjes së Hasan Rizait, i cili më pas ua dorzoi Shkodrën Malazezëve, atëherë duhet thënë se ai e dinte shumë mirë dorasin që i bëri gjamën. - Atëherë lind pyetja tjetër; - Mos vallë aq naiv ishte Esati sa të dekonspironte atentatorin që e kishte urdheruar vetë, kur i tha Alush Lohes : 11 12 13

310

Fletorja “Shqypnia e re”11.09.1913 Sipas thenjeve të Bal Mark Milanit Shosh, 87 vjeç, Lulash Nikës Lotaj Shalë 90 vjeç dhe Marash Pjeter Kullës Shosh 107vjeç, madje qarkullon kudo fjala ne popull se vrau 7 veta brenda një dite Sejfi Vllamasi”Ballafaqimet politike në Shqipëri 1912-1939., fq83.

Prelë Milani

- Se vrasësi mund të ishte Ndoc Deda i Shoshit? - Mos vallë Esati me dhelpri përmendi emrin e Ndoc Dedës si trim me famë që të humbiste gjurmët e dyshimit për ekzekutorin e vertetë?! - Mos vallë momenti i daljes së Hasan Rizait nga banesa e Esatit është shfrytëzuar nga ndonjë dorë tjetër e kamufluar për t’i lënë Esatit një njollë të pashlyeshme tradhëtie, pasi dihej se Hasan Rizai me kokëfortësinë i tij brutale dhe qëndresën e çmendur kishte bërë shumë armiq në radhet e parisë shkodrane të sfilitur nga një qendresë e pambarim dhe me diktat absolut - Mos vallë Esati, Alush Lohjes emrin e Ndoc Dedës ia përmendi me qellim që ky dhe pasuesit e tij të lanin hesapet me të si dorë e fortë që ishte dhe nga ana tjetër, të përmbushte betimin që bëri se do të hakmerrej ndaj vrasësit dhe për të vënë nderin e tij të njollosur në vend, pa çka se NdocDeda ishte apo jo vrasësi i vertëtë! - Gjithashtu nuk duhet mohuar fakti, se aq dinak dhe rrufjan ishte Esati sa nuk do ta kishte fare problem sa te eleminonte edhe ekzekutorin që kishte urdheruar vetë vetëm për te mbuluar gjurmët e veta. Pikpyetjet rreth kësaj ngjarje pasojnë njëra pas tjetrës pafundësisht, por një gjë është e qartë. Hasan Riza pasha Komandanti që mbronte Shkodrën me flamurin turk është vrarë nga xhonturqit e Shqipërisë. Përveç këtij përgojimi (dyshues)nuk kemi asnjë fakt tjetër që e verteton se Ndoc Deda ka qënë njeriu që këputi frymën e Hasan Riza Pashës. Alush Lohja deshmitari që e gjeti akoma pa ndërrue jetë Hasan Rizanë ka qënë një tel i përdredhur, njeri i kapur pas intrigave e dallavereve dhe sherbëtor i njerëzve më të lartë të pushtetit në Shkodër. Pas vdekjes së mikut të tij të madh Hasan Rizait, Alushi e kthen fletën mënjëherë nga Esati duke u vënë plotësisht në sherbim të tij. Kështu edhe thenjet e Alushti të cilat i ka shkruar Vllamasi duhen marrë me rezerva pasi njerëz të tillë të përfshirë në akrobacira të shumfishta që ndryshojnë kursin në 360 gradë duke mos qënë të sinqertë mbeten vazhdimisht të kontestueshëm edhe kur mund të rrëfejnë gjëra krejt të vërteta. - Nga temperamenti dhe përvoja Ndoc Deda ishte i aftë ta bëntë me gjakftohtësi dhe ekspresivitet një vepër të tillë. - Duke qënë se Hasan Rizai luftonte me flamurin turk, armikun më të urreyer e shumëshekullor të malsorëve shqiptarë, nuk ka qënë e veshtirë që të manipulohej Ndoc Deda të kryente një vepër të tillë. Të mos harrojmë faktin konkret se gjatë Luftrave Ballkanike malsoret shqiptarë kishin një marrveshje me Malin e Zi; të luftonin bashkarisht deri në përzenjën e turkut. Dukagjinasit kur panë se malazezet kishin pretendime ndaj vendit tonë nuk u bënë palë as me Hasan Rizanë as me Malazezët. - Ndoc Deda duke mos qënë kusar nuk është motivuar që të vriste Hasan Rizanë msheftas vetëm për një dorë para. Ai këtë vepër mund ta bënte vetëm për dy motive: Së pari për urrejtjën që kishte për Hasanin si komandant i një ushtrie pushtuese shumëshekullore. Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

311


Së dyti ambicja e tij krenare mund ta shtynte deri aty sa ta bënte një vepër të tillë vetëm për famë. Ndoc Deda po ta kishte bërë një gjë të tillë jo vetëm që nuk do ta kishte mshefur por do ta kishte trumbetuar me të madhe. Nga ana tjetër ky rast do të kishte qënë një motiv i lakmueshëm për rabsodët, të cilëve nuk do t’u kishte shpëtuar pa memorizuar në këngë si monumeti më i lartë i malsorit. Si përfundim përveç një supozimi (ma do mendja të pa siqertë) të Esat Pashës nuk kemi asnjë fakt, madje asnjë gojdhënë të rregjistruar në memoristikën popullore se Ndoc Deda ka qënë vrasësi i Hasan Riza Pashës. LEKË PRELË ALIA E UJKË LULASHI DYBRIRËSH I MOÇËM I PEPSUMAJVE Lekë Prelë Alija dhe Ujkë Lulashi ishin një binom i pandashëm që jetuan në kapërcyllin mes shekujve (XIX -XX), të gdhendur në një curr të ashpër të fisit tonë të moçëm duke formuar një dybrirësh interesant si Kreli e Kacuti, që ngrihen madhnueshëm mbi ballin e fshatit Pepsumaj, si shembëllim i burrnisë, njerëzisë, fizionomisë dhe konstruktit të rracës sonë alpine. Ata ishin dy homerikë të vjetër, shqiptarë të denjë për ketë emër, rritur në një botë herike, vizatuar dhe stolisur me mitologjinë e legjendave më të kulluara arbnore, në antipot të plotë me burrat kryekobure, krenarë e ngatrrestarë të pandreqshëm, të cilët mbi gjithçka e çdo gjë vlerësonin koburën, lojën më të rrezikshme të “fëmijëve” të armatosur të Evropës. Të dy së bashku morën pjesë në luftën e Miletit të zhvilluar në prill 1880 (luftë që ju kundervu vendimeve të Kongresit të Berlinit për dhenjen e tokave shqiptare Mali të Zi ). Forcat e Shoshit të prime nga Marash Kola, ata të Shalës të prime nga Mark Lula, Avdi Kola etj “gjithsej mbi 200 vullnetar qënë vendosur në vjijën sulmuese në Nen Helem”14.- “Në kryengritjen e vitit 1910 në Qafën e Agrit në atë sfidë të përmasave epike Lekë Prelë Alia ishte eksponenti i dytë i Shoshit pas Deli Marashit”15. Frati i Shoshit P. Kamiljo Libardi në librin e tij “Levizjet e para patriotike”1910-1911-1912 ka evidentuar emrin e Ujkë Lulashit si një nga luftëtarët e kësaj qendrese:”Në qelën e Shoshit ato ditë kishte ardhë një prift nga Shkodra R. Pal Çurçia. Për shkak të rrugës së gjatë, ky meshtar erdhi në mushk nga Shkodra, fjeti në Prekal duke mbajtur me vete dy hejbe me ushqime. Në popull u hap fjala se ky frat i kishte sjellë fratit të Shoshit një sasi të madhe parash derguar nga Valiu, për të mbushur mendjen e rebelëve të ulnin armët. Nuk dihet sa do kishte zgjatur akoma kjo punë sikur një farë Ujkë Lulashit prej Pepsumajve të Shoshit, një nga krerët e urtë e bujarë, të mos kishte deklaruar haptas se si ishte puna e asaj dhuratës që kishte sjellë me mushk një frat nga qela e Prekalit...Të gjitha fjalët e bukura s’pinë ujë, prandaj puna shkoi deri tek fjalët e ashpëra dhe ankesat saqë edhe sot nuk mungojnë prej atyre njerëzve që s’mendojnë shumë që thonë se fretërit janë majmur me të hollat e derguara nga pashai për krerët”16. Ujkë Lulashi është burgosë si eksponetn i qendresës kundër 14 15 16

312

Hamdi Bushati “Lufta e Miletit”.” Shkodra dhe Motet” vëll I, fq.234 P.Rrok Gurashi “Dukagjini për lirinë e atdheut”. Hylli i Dritës.nr.12.1937, fq 571 P.K.Libardi Levizjet e para patriotike 1910-1911-1912., fq 57.

Prelë Milani

Shefqet Turgut Pashës në Qafën e Agrit në korrik të viti 1910 Libardi në kujtimet e veta shkruan: -“Nëse nuk gabohem ka qënë 27 korriku i vitit 191017”. -Është fjala për ditën kur Mirallaj (Koloneli) i dërguar nga Shefqet Turgut Pasha thirri në Bosh përfaqsues të parisë në prezencë te disa bajraktarve të Dukagjinit që shoqëronin Mirellajn. Pas këtij takim fatal vjen arrestimin i pabesë i shumë emrave të njohur të atyre viteve. Dedë Ndou- Ndreaj Shosh, Ujkë Lulashi- Pepsumaj (Shosh), Gjon Nikë Luca- Gjoshaj (Shosh), Deli Pjetrushi- (Lotaj Shalë), Mark Preka e Ndue Preka (Plan), Lulash Gjeloshi e Binak Kola (Shalë), Lekë Curi e Sokol Marash Nika (Thethë) prej Shale18. Në vitin 1915 në luftën kunder Malazezëve të Kral Nikollës, Lek Prela dhe Ujkë Lulashi ishin penë si dy qe në krye të një “falagës” së përberë nga Milan Çuni, Ukë Staka, Çun Doda (i cili kishte qenë plagosur edhe në Luftë kunder Turgut Pashes me 1910)19, Mark Ndou, Mark Marashi, Mark Milani, Mark Mëhilli, Ndosh Lulashi, Mark Jaku, Sokol Marashi, Mëhill Pjetra, Pal Vata, Bal Leka20. Lekë Prela e Ujkë Lulashi ishin sinonimi i një bige (mal me dy maja), i një miqësie dhe uniteti të çimentuar në farkën e zjarrit të jetës plot tallaz të kohërave që jetuan. Jetuan një jetë të tërë me një emrues e motiv të përbashkët si përfytyrim i frymës së kanunit, kodit moral e shoqëror të shqiptarit. Bashkë në kyre të dy vllaznive, shëmbëlltyrës origjinale të tyre. Bashkë në punë e në luftë kur e kërkoi nevoja. Bashkë një jetë të pa thyer me kujtime të pashlyeme shoqerore. Më tepër se shokë, kumbarë, vëllezër qenë një binom në funksion të njeri- tjetrit. Bashkë edhe sot pranë e pranë prehen nën hije të një blini përballë altarit të shejtë të varrezave të Pepsumajve, ashtu siç e kishin lenë amanet:”Na varrosni përballë elterit”! Paçi dritën dhe amshimin e përjetshëm! Kujtimi juaj burrëror le të mbetet një flakërim shpirtnor e memoristik për ne! UKË STAKA DHE DEDË NDOU “Thuej Dedë trimit si t’ia bajmë “Për me çue nji fjalë Toplanë Thotë Toplana jam e vogël S’mund luftoj me Krajl Nikollën Me kët krajl s’muj me luftue Qafën e Agrit lshoma mue Djemt e Mollës n’ kambë janë çue Njaj Ukë Staka trim drague Trim drague e djalë si zana 17 18 19 20

Ukë Staka

Kamilo Libardi “Levizjet e para patriotike 1919-191-1912”AMH Shkoder, fq 82 matriali i dakdilografuar. Zef Harapi “Dukagjini në Dokumete historike”AMH..Shkoder. Permbledhje dokumetash 1937, fq 186. At’Rrok Gurashi “Dukagjini për lirinë e atdheut”. “Hylli i Dritës”, viti 1937, fq. 571 Treguar nga Gjon Marashi,Brashtë dhe Bal Marku Pepsumaj.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

313


Ndjek asqerin deri n’ Plana”21... Ukë Staka e Dedë Ndou ishin një dyshe spektakolare nga Molla, kampjon të bukurisë mashkullore alpine shartuar me sythet e kreshnikëve të vjetër të legjendave shqiptar. Të perjetësuar në kengën e visareve me të mira të krijimtarisë popullore si luftetarë në qëndresën antiosamane dhe antimalazeze në vitet 1910-1915. Krahas tyre Molla dhe Pepsumajt, u përfaqsuan në keto ngjarje me një suitë vullnetarësh të përmendur si Lekë Prelë Alia, Ujkë Lulashi, Bek Doda, Mark Mëhilli, Mark Marashi, Mark Milani, Mark Ndou, Ndosh Lulashi, Mark Jaku, Sokol Marashi, Mëhill Pjetra, Pal Vata, Bal Leka, Sokol Marashi e të tjere22. Me 17 janari 1917 me udhërrëfyes vendas, të marrë me detyrim, fshati Mollë u rrethua befasisht nga dhjetra forca malazeze të udhehequra nga Kapiten Gjelosh Toma i Trieshit. Thirrja “dorëzohuni”, Ukë Stakës e Dedë Ndout u hyri në një vesh dhe u doli në veshin tjetër. Ata as nuk e imagjinonin një gjë të tillë, pavarësisht se e dinin se ishin të rrethuar me prita nga të gjitha drejtimet dhe nuk kishte asnjë shteg të lirë, pasi çdo gjë ishte realizuar me mjeshtëri, në konspiracion të plotë të ndihmuar nga errësira sterrë e natës. Ukë Staka dhe vëllezërit Dedë e Mark Ndou, çajnë rrethimin e ngurtë të rrethuesve, mespërmes zjarrit të dendur të martinave që flakëronin nga të gjitha drejtimet. Nga ky konfrontim i përgjakshëm mbeten të vrarë Shytan Staka (vëllai i Ukës),Ndoc Marku, Pjetër Ndou (mysafir nga Berisha), që gjendeshin në shtëpinë e Ukë Stakës, Drane Noshja (shtatënë) dhe u plagosën Zef Staka, Prekë Ndou dhe Sose Dedja Ngjarja ishte shumë e dhimbshme e tragjike njëkohësisht për një fshat të vogël me 12 shtëpi. Precipitimi i situatës politiko-ushtarake gjatë Luftës së Parë Botërore, ku Shqipëria ngjante si një han pa derë e pa dritare, në të cilën sa hynte njëri e ikte tjetri. Hyrja e austriakëvë i detyroi malazezët të largoheshin nga posta vendore e Nicajve të Shoshit. Gjatë largimit forcat malazeze, në Gur të Kuq u ndeshën me pritën e komitëve Dedë Ndou, Ukë Staka, Mark Ndou e Zef Marku, Zef Staka, të cilët sulmuan në mënyrë spektakolare forcat armike në një pozicion ideal natyrorë ku nuk ka rëndësi raporti i forcave por kush zotëron pritën e rrepirës vdekjeprurese të Gurit të Kuq. Mollçoret kishin vëndosë të shpagonin rendë masakrën e Mollës prandaj qellonin pa pushim nga lart mbi ta. Ukë Staka duke hallaktë i thërret Gjelosh Tomës: - Më prit aty he biri i bushtrës se jam me 100 veta. I gjendur befasish nën brershrin e plumbave veç të një prite pssë vetëshe Kapiten Gjelosh Toma pandehë se ka përballë një forcë shumë më të madhe numerike, prandaj urdheron ushtarët: - Lini paiome dhe merrni ikjen se na shkretuan koçakët e Shoshit. - Shpagimi, qe fatal. Perëndia e kishte krijuar këtë vënd (Gurin e Kuq) vetëm e vetëm për të shfarosë hordhitë sllave sa herë do të kalonin nëpër Dukagjin. Nje kompani malazeze u gozhdua bash në lamin e Gurit të Kuq, u vrane mbi 12-13 veta dhe dhjetra e dhjetra armë e kapota të lana rrah për tokë. “Zef Marku pasi shytoi në mënyrë vdekjeprurse pa në trupin e një ushtari malazez te vrarë qemerin e fishekve te Shytan Stakës të grabitur nga vrarsi pas

masakres së Mollës. Ukë Staka i mallngjyer nuk diti si ta falenderonte Zefin për gjetjën e ketij sendi përsonal të rëndsishëm të vellajt të ndjerit, të cilin nuk e këmbente as me nje shumë të madhe napolanash”23. Kapiten Gjelosh Toma (shqiptarë në sherbim të Malit të Zi) iku pa pikë dinjiteti si ushtarak. Një këngë që i bën jehonë kësaj ngjarje thotë si më poshtë:

21 22

23 24

314

At’ B.Palaj “Visaret e Kombit”, vëllimi 12, bot 1937, fq. 245. Treguar nga Gjon Marashi-Brashtë dhe Bal Marku-Pepsumaj.

Prelë Milani

Kapedan nuk ke ka m’ikë Pa ta pi gjakun në fyt Pa t’i shkye ty mushknitë Shumë kanë vra e kashagitë A ka ba noj herë vaki 5-6 burra me nji ushtri me ua marrë armët prej krahut e me i la në shkulma gjakut.24 Në vitin 1918, në kohën kur frati i Shoshit, Patër Pali (një prift sanguin dhe demagog italjan), shtëpinë e Zotit e bëri depo armatimi të ushtrisë italiane, Ukë Staka me Dedë Ndoun, Mark Ndoun, Mark Milanin, Prekë Sokolin, Mark Marashin, Mark Mëhillin, Ndosh Lulashin e tjerë mollçore e pepsumaj i thanë fratit: - Nxirri armët prej andej se kisha nuk asht vend armësh! Patër, po nuk i nxorre ti, do hyjmë ne e do i nxjerrim jashtë. Kur prifti refuzoi në mënyrë kategorike atëherë “rebelët”, hynë në kishë dhe morën armët dhe dolën. Pater Pali me djallëzi qiti kushtrimin fisit të Shoshit se Pepsumajt më thyen kishën. Sipas kanunit “shtëpia e Zotit” kisha ishte e paprekshme. Për këtë “paudhësi mëkatare”, pjesa tjetër e fisit (Gjolajt), të irrituar në mënyrë dogmatike filluan sulmin frontal ndaj Pepsumajve. Vija mbrojtëse e Pepsumajve ishte nga Thepi i Zi në Maje të Krelit gjithkund për Koder të Pepsumajve. Nga shkëmbimi i zjarrit mes palëve mbeti i vrarë Ukë Staka. U vra në mënyrë të çuditshme nga një plumb që erdhi nga vendi i quajtur pas Thepit të Zi në distancë mbi 1000 m sipër Qafës së Pashisës, pas një curri ku kishte zënë pritë Uka. Në pritën nga erdhi plumbi ishte Ndre Preka i Çilkokut vetë i treti. Ndonëse kishin qelluar pa objektiv të paramenduar, dy pjestarë të prites u betuan me gurë se nuk e kishin vra ata Ukën Stakën. Ndre Preka i Çilkokut u shpreh burrërisht: - Qitë pushkë kemi në atë drejtim. Nuk e di nëse e vrau plumbi ëm apo jo, por nuk mund të betohem se nuk e vrava. Sipas kodit zakonor Ndre Prekës i mbeti gjaku mbi supe, dhe po sipas ketij kodi të lashtë moral, pikërisht për qëndrimin e drejtë që mbajti, pas disa kohe iu fal gjaku. Ky shembull ia vlen të nënvizohet si një rast tipik kur këta malësorë të pashkollë, janë gënjyer nga politika e maskuar me petkun e ndonjë kleriku të padenjë, duke arritur deri aty sa t’i bëjnë gjëmën njeritjetrit. Por më në fund fisnikëria dhe burrëria e tyre, ka ditur t’i thonë: Ndal! Mjaft me kaq së keqës! Sipas tregimeve të, Pjeter Zog Livadhit Mark Lulec Qarrices, dhe Kolë Zef Kodrarit Libri “Dukagjini ynë”, fq 142.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

315


GJON MARASHI “E kam njohur të famshmin Gjon Marashi, plot 30 vjet më parë, me atë trup gjigand, të gjatë e të drejtë si shtyllë mermeri, me atë vështrim shqiponje, besnik i Bajram Currit, i cili ka mbetur në kujtesën time si njeriu i fundit i kreshnikëve… Në filozofinë e patriotëve si Gjon Marashi çdo gjë që i sherbën patriotizmit është manifest…Po në filozofinë e njohur të patriotëve si Gjon Marashi çdo gjë që i sherben patriotizmit është art”25 Gjon Marashi lindi me 1 shtator 1896 ne fshatin Brashtë. Ai ishte djali i Marash Pjetrushit dhe kushëri i një zjarri i legjendarit të maleve të kanusë Marash Tucit, që luftoi dhemb për dhemb dhe u flijue në pazarin e Shkodrës në vitin 1806 me turkoshaket dhe kryesherbetorin e tyre Imbrahim Pashën. Gjon Marashi i Shoshit ka një civi të larmishme , nga më të pasurat në gjithë gjeneratën e traditës dukagjinase të shekullit 20-të. Nuk ishte veçse djalosh adoleshent, kur luftoi kunder Shefqet Turgut Pashës në Qafën e Agrit në muajin Korrik te vitit 1910. E ndjeu vetën plotësisht burrë kur luftoi kundër Kral Nikollës në vitin 1915. Gjatë viteve 1916, 1917, 1918 detyrohet, të kalojë herë jetën e koçakut, herëtë emigrantit si në Kosovë, Mal të Zi dhe Bosnje. Me 25 Shtator të vitit 1919 merr pjesë në Kuvendin e Prekalit.26 (Beslidhja mes Shoshit-Shalës dhe Postribës). Me 17 Gusht të vitit 1922 merr pjesë në një kuvend të organizuar me krerë të Shqipërisë Veri-Lindore të kryesuar nga Bajram Curri në fshatin Theth.”27 Në vitet e luftës së ashpër politike 1922 - 1924 u grupua përkrah figurave të tille si: Bajram Curri, Hasan Prishtina, Luigj Gurakuqi, Rexhep Shala, Ndokë Gjeloshi, Vasë Kiri, Spiro Kosova e te tjere. Në revolucionin e Qershorit 1924, luftoi në përberje të forcave antizogiste të komanduara nga Ndokë Gjeloshi, duke qënë një nga luftetarët kryesor ne sulmin që iu bë qëndreses së rrethit në Koder Shengjergj, Komandës së Qarkut Shkodër, marrshimit dhe sulmit mbi Lezhë. Në kryengritjën e Nëntorit 1926, të drejtuar nga Dom Loro Caka, Ndokë Gjeloshi dhe Vas Kiri, ka qënë një nga luftëtarët e pararojës dhe inisjatoret e sulmit dhe kapjes se Qendres së Rrethit të Dukagjinit dhe Postkomandës tek Ura e Mesit. Pas shtypjes së përgjakshme të revoltës dukagjinase, detyrohet të marrë arratinë. I denuar me vdekje në munges, në Dhjetor 1927 rrethohet befasisht në shtëpinë e Lulec Gjeloshit të Mollës së Shoshit, nga dhjetra forca të xhandarmarisë zogiste. Në atë ndeshje të përgjakshme, mbetën të plagosur rëndë dy xhandar dhe Gjon Marashi merr dy plumba, një në nofull dhe një në krahun e majtë, por nuk ndalet, çan rrethimin në mnyrë spektakolare. “Ajo ditë, ka qënë ditë me shi dhe furtunë, duke i rrjedhë plagët gjak ikën e mshefet në një shpellë duke qëndruar gjithë natën në këmbë. Të nesermën futet vesh e ngjesh në lumin malebrek të Shalës dhe shkon në Gurë të Lekës. Zef Ndoja e ka strehuar për javë të tëra në shpellat e Gurit të

Lekës, duke ia mjekue plagët me bash rakie”28. Nga plaga e marrë në krahun e majtë, Gjon Marashi mbeti i lenduar gjithë jetën. Me 23 prill të vitit 1941, ka qënë një nga luftetarët e prites së parë në luftën e Shoshit me forcat Jugosllave në Gurin e Kuq, ku dy njesi madhore te armatosura Jugosllave, u shpartalluan dhe u zunë rob totalisht. Gjon Marashi së bashku me Bal Markun, Market Pjetrën, Gjelosh Lushin, Ndue Sokolin e te tjerë, janë jo vetëm partizanët më të vjetër të ish rrethit të Dukagjinit, por dhe të krejt Qarkut të Shkodrës. “Në radhet e LNÇ, në front e deri në rreshtat e çetave e batalioneve partizane po futeshin një numër i madh patriotësh.... Të tillë ishin Qirjako Haritoja, Ali Shpendi në Tiranë; Hasan Puloja, Jaho Gjoliku në Vlorë; Spiro Bakalli në Durrës; Gravil Pepoja Korçë, dr. Petra Popa, Hafiz Musa Basha në Elbasan, Pasho Hysi Skraparë; Shpend Balia e Sali Mani Tropojë; Gjon Marashi e Hajdar Alia Shkoder e te tjere”29 Gjon Marashi, ka qënë Komandat i Çetës Partizane të Dukagjinit, Komandant kompanie në bataljonin “Perlat Rexhepi”, pastaj Zv Komandant bataljoni në Brigadën e 14 Sulmuese. Pas çlirimit në vitet 1945-1947 ka qënë Komandant i Rrethit të Dukagjinit. Në vitin 1945 është zgjedhur Kryetar i Pajtimit të gjaqeve në Dukagjin, detyrë e shenjtë, të cilën e përmbushi me shumë seriozitet, duke kombinuar të drejtën zakonore me ligjin e shtetit, iu vu fre si kurrë ndonjëherë tjetër kësaj epidemie mesjetare të ngulitur thellë si kancer i pasherueshëm në psikologjinë e shqiptarit Gjon Marashi ka qënë gjatë gjithë jetës Anëtarë i Komitetit Kombëtarë i Veteranëve të LANÇ. Antarë i Këshillit të Përgjithshëm të Frontit Demokratik të Shqipërisë për tre dekada me rradhë. Në gjoksin e xhamadanit të thurur me fije ari, krahas sahatit dhe qystekut, në festa dhe përvjetore kishin vendin e tyre edhe një seri medaljesh e urdherash trimërie e patriotizmi. Krijuesi fuqiplotë i kishte falë bukurinë e një mister stari të traditës, me një ze të ngrohtë, me artikulacin të zhdervilltë për t’ia pasur zili edhe oratoret e foltoreve klasike greko-romake. Gjon Marashi ka qënë i aftë të komunikonte dhe të bënte për vete fëmijën, plakun, të riun, burrat dhe gratë që e adhuronin aq shumë. Gjon Marashi ka ditur të bisedonte, madje edhe të bënte shaka të kripura me udhëheqësit më të lartë të kupoles komuniste, si me Hyni Kapon, Haxhi Leshin, Kadri Hazbiun, me të fortin Mehmet Shehu edhe me të gjithpushtetshmin Enver Hoxha. Ky i fundit për xhestikulacine politike në jo pak raste e ngjiste në tribuna përkrah vetës, si përsonifikim i madhështisë epike të malesorit në çakçirë e xhamadan, me alltinë dhjetëshe, me doreza sermi që i rrinte varur në shokën e brezit të qëndisur vija-vija. Me 30 gushtit të vitit 1987, në moshën 91 vjeçare, vdes duke lënë pas vlera te larta patriotike e shoqerore per te cilat mburret i gjithe Dukagjini. Kush e ka pa, e njohur Gjon Marashin ka pasë fatin e mirë të fotografojë në kujtesën e vet mostrën antropologjike më autentike të racës sonë të vjetër. Ai kishte të gjitha hiret e një vigani që mos me ta zënë syri më të mirë. Degët

25 26

28

27

316

Hysni Milloshi Gazeta “Zeri i së vertetës”14 janar 2005 Ndue Logu, arkivi personal i familjes. “Jetëshkrimi historik i Gjon Marashit”, fq. Nr. 2 e daktilografuar. A. Q. SH. FN/646, ND 1, viti 1922.

Prelë Milani

29

Sipas kujtimeve të Zef Ndojës, Guri Lekës, Luc Gjeloshit, Pjetër Kocës dhe Ndue Bibës ne Mollë. E. Hoxha “Kur hidheshin themelet e Shqipërisë së re”, fq 257.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

317


e mustakut vesh më vesh, të zi si penda e korbit, sytë si shqipe, vetullat e holla, ballin e gjerë fyetyrën si drita. Acar e sherbes i veshur gjithmonë me pëtkat më mira dhe aksesorët më të kushtueshëm të traditës kombëtare. Ai ishte kreshinik stari i fundit më tipiku e më krenari i fistit tonë, që s’gjendet më nder ne. BAL MARK MILANI Ishte një mesoburrë shpatullgjerë me një konstrukt të fuqishëm muskuloz, plot shëndet, Esmer në fytyrë, flokëkorb, vetullharkuar kurorë e dy sy të kaltër e xixëllues që vezhgonin çdo gjë. Në paraqitje të parë të jepte përshtypjën e një njeriu fytyrëvrantët i ngurtë, por nga thelbi i tij i brendëshëm buronin ndjesi të buta e mirësi të devotshme. I paisur me një humor elegant dhe shkathtësi serjoze të cilat shpesh bëheshin tharmi i shpërthimeve të befta gazmore që buronin prej dhuntive të veçanta fizike të një temparamenti flegmatik. Natyra i kishte bërë dhuratë një, mendje të zgjuar dhe shprehje me ja pasë lakmi çdo profesor I aftë të debatonte me më të urtin e demagogun, më të riun e më plakun, me pushtetarin më të lartë e me fukaranë barkthatë, të cilit gjithmonë i bëhej avokat. Ka ditur t’i përshtatej gruas, fëmijës, plakut e shkollarit. Gjithmonë i rreptë, i papajtueshëm dhe i pamëshirshëm për horin, dhe imoralin me të cilët kurrë nuk u pajtua as nuk bëri kompromise. “Fati shpesh herë nuk e përkëdheli, por qe burrë fatmadh dhe i pa përkulur qoftë nga vështërsitë qoftë nga pesha e rëndë e pushtetit që pati, (vërtët nuk pati funksione të larta shtetërore por në vitet 1945-48 kur ligji bëhej me kartabjankë sikur tek ai të mbisundonte euforia, dëshira për të bërë keq, apo egoja për hakmarrje politike, do të kishte flijuar kot dhjetra jetë njerezish e shkaktuar miljona dëmtime materiale në popullatë për të cilat edhe mund të dekorohej)30 Lindi në Pepsumaj në vitin 1910. Në moshën 5-vjeçare i vdes nëna nga kolera, epidemia më tmerrshme e shekullit të kaluar që solli vdekjen e qindra e qindra njerëzve anembanë Dukagjinit dhe mijëra të tjerëve gjithkund në Shqipërinë e mjerë që nuk kishte asnjë masë profilaktike. Bala pati rrisk një rini tepër të vështirë. Në moshën 21- vjeçare mbeti edhe pa baba. Mark Milani, Babum Celi dhe Zef Delia varën në litarë ditën e mërkurrë, me 9 mars 1927 si rebelë antizogist që kishin luftuar dy herë me armë në dorë kundër Zogollit. Bal Marku, që pas Konferences së Pezës së vitit 1942, aktivizohet në LNÇ, kohë kur Profesor Kolë Prela iu vu punës për organizimin e kësaj lëvizje në Dukagjin. Ai së bashku me Gjon Marashin, Gjelosh Lushin, Market Pjetrin, Ndue Sokolin, Pjetër Gjergjin, Prekë Sokolin, Mëhill Lulashin, Ndue Micanin, Ndokë Gjeloshin, Martin Gjonin janë partizanët e parë të Dukagjinit dhe nga më të vjetrit e Qarkut të Shkodrës. Fillimisht këta krijuan njesitin partizan me qendër në Pepsumaj të Shoshit dhe më pas iu vunë punës për ngritjën e çetës Partizane të Dukagjinit e cila u krijua me 5 nëntor të vitit 30

318

N.Bregu. Gj. Çuni:”Bal Marku një emër që i bën nderë Dukagjinit”. Gazeta Dukagjini, nr 45, gusht 2007, fq 12

Prelë Milani

1943 po në Pepsumaj. Së bashku me gjithë meshkujt e fisit të vet vuri në sherbim të luftës gjithçka, shtëpinë, stanin, gjënë e mallim që pati. Në dimrin e vështirë të vitit 1943-1944 lagjja e vogël Pepsumaj dhe konkretisht shtëpitë e Bal Markut, Gjelosh Lushit, Ndue Sokolit, dhe Lulash Sokolit u bënë strehë e sigurtë e një pjese të forcave partizanë të Bataljonit “Përlat Rexhepi”. Bal Marku ka marrë pjesë në Luftën e Reçit së bashku me Gjon Marashin, Gjelosh Lushin e disa dukagjinas të tjerë. Me krijimin e bataljonit “Përlat Rexhepi” aderon në rradhët e tij dhe më pas në Grupin e Shkodrës duke kryer detyrën e Komandantit të Togës në Kompaninë që drejtonte Gjon Marashi. Bal Marku vazhdimisht gjatë viteve 1943-44 ka kryer detyra me rëndësi në shërbim të luftës në Shkodër, Gjakovë, Prizren, Pukë, Nikaj Mërtur, Tropojë, Mirditë.Bal Marku fillimisht në dhjetor të 1944 ka marrë pjesë së bashku me forcat tona partizane në luftë për çlirimin e popujve të Jugosllavisë, po në shkurt të 1945 është thirrur në Shkodër dhe është mobilizuar me detyrë në Dukagjin. Pas çlirimit ka punuar si Komandant Policie në Shalë, Nikaj Mërturë në vitet 1945-1946. Në vitet 1947-1950 ka punuar si Komandant policie në Petrelë të Tiranës. Në vitin 1949 për disa muaj transferohet si ushtarak për të përballuar provokacionet greke në kufirin jugor të Shqipërisë. Më pastaj në vitet 1950-1952 ka punuar si Zv|Komandant Rrethi në Dukagjin. Nga vitet 1952-1955 është zgjedhur me kërkesën e popullit të Shoshit Sekretari i këtij Lokaliteti dhe për këtë shkak është larguar përfundimisht nga arma e policisë. Si njeri me autoritet të gjërë, i drejtë dhe zemërbardhë, arriti të frenojë deri në minimum shumë raprezalje të ndërmarra nga individ aventurjer, karrjerist dhe ekstremist që sherbenin në organet e shtetit të ri diktatorjal. Janë jetë njerëzish të shpëtuara nga plumbi, internime të prapsuara familjesh me pleq, gra e fëmijë, janë shtëpi të shpëtuara nga zjarri dhe burra të ndershëm që u është evituar huni dhe torturat fizike. Jo më kot vajtori i mprehtë popullor(Mark Pali) ditën e vdekjës me një metaforizëm poetik e realist thuri vargjet elegjiake në vijim: “Ke pshtue burra prej bajrakut Pa u shkulë degën e mustakut Ke p’shtue burra të kësaj krahine Pa dhanë jetën në grykë marshine Ke pshtu burra të Dukagjinit Pa u mbytë hu prej sigurimit”31. Ja disa prej tyre 1 Mehill Ndreu Palaj shpetuar nga pushkatimi tek Kisha e Dushmanit 2 Mhill Kokrri, shpetuar nga vrasja në Buelli të Palajve 3 Sokol Marashit të Gimajve me 5 kushërnjtë e arratisur në vitin 1945, u shpetoi 5 shtepitë pa djegë, familjet nga interrnimi dhe ata nga burgu (ndërkohë kur urdhëri ishte i prerë;T ’u digjen shtepitë të konfiskohet malli dhe familjet të niseshin për internim). Me ndërmjetsinë dhe dorzaninë e Bal Markut iu dorzuan 31

Fragment nga vajtimi i vajtarit Mark Pali. Shosh, me 26 mars 1995

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

319


Prof Kolë Prelës i cili ndërhyri tek Mehmet Shehu dhe i fali të gjithë. 4 Shpetoi pa diegë shtëpinë e Lekë Vojvodës e Mëhill Nikës pas arratisjes se tij në Pyllë të Shoshit në vitin 1946, kjo shtëpi u dogj, se u dogj më vonë pas arratisjes së Mëhill Nikës nga forcat e Mbrojtjes dhe bashkimit me Lekën në mal. 5 Ndaloi interrnimin ( e parë) të Tunxh Myftarin Mertur në vitin 1945,duke e jusfikikuar si plak i moçëm kur iu internua familja për shkak të Mark Tunxhit si kryengritës kunder rregjimit. Mark Tunxhi u internua më vonë, atëherë kur Bala nuk ka qenë me detyrë në Nikaj-Mertur. 6 Mark Dedën, Brashtë e ka shpëtuar nga burgu dhe ndeshkimet fizike 7 Kol Mirashin Palaj, nga burgu dhe ndeshkimet fizike 8 Familjen e Tomë Kacelit nga interrnimi pas arratisjes së Mark Mëhillit. 9 Ka përcjellë natën dhe kaluar vetë në lumë (në vendin e quajtur Karmë) Lekë Vojvodën kur ky ishte i arratisur32 9 Lush Zefin Pepaj nga burgu për arratisje dhe tentative për vrasje të njerëzve të partisë e të pushtetit. 10 Ka mbrojtur hapur në gjygj Marash Babun Tokën nga Celajt se bashku me Gjon Marashin nga akuzat për agjitacion e propagandë kunder pushtetit popullor. 11 Ka mbrojtur hapur Pal Mirash Kullën, pas përjashtimit nga partia dhe shkarkimit si Kryetar i Koperativës Bujqësore Shosh, kur ai ndiqej penalisht. 12 Së bashku me Gjon Marashin dhe Rifat Lazën deklaruan me shkrim për reabilitimin e Kolë Dedë Rrushinit, të vrarë në vitin 1946 nga forcat e ndjekjes në Mollë të Shoshit. 13 Familjet e të pushkatuarve Gjelosh Lushi, Zog Mala, Kolë Deda dhe me përbërje jo të pastër politike për kohën si Lulash Vuksani, Mëhill Nika, Tomë Kaceli e Pjetër Biba në sajë të Bal Markut, asnjëhere nuk u izoluan nga dasmat, mortet, e gezimet. Asnjëherë nuk u bënë objekt sulmesh propagandistike dhe nuk u privuan nga mos shkelja në derë te tyre e shoqerise, madje as e njerëzve me pushtet. Ish Kapiteni i rrangut të parë Zogist Lek Vojvoda në kujtimet e tij rrefen: Kur Bala punonte në forcat e ndjekjes unë në atë kohë nuk i kisha humbur lidhjet me majorin anglez Nil. Një pasdite biseduam shumë hapur njëri me tjetrin. - Balë, i thashë, duhet të bashkpunojmë dhe ti ke mundësi të na ndihmosh nga brenda ne që po veprojmë nga jashtë që ky rregjim mos ta ketë jetën te gjatë. Ai m’u përgjigj: - Unë nuk kam shkollën tande të merrëm më politikë. Unë luftova dhe sakrificave të mija nuk u bie shqelm për askënd. Kështu i kam thanë edhe Kolë Prelës se kanë me të hjekë kryet dhe fatkeqësisht i doli fjala ëme. Po ta them si vëllu, vëllaut me ç’ka shifet ky pushtet do të qeverisë gjatë. Ju nuk keni forca të sigurta që u mbështetin. Mos kujtoni se përmbyset qeveria me një grusht njerëz që arratisën, pa ditë se ça do bajnë të nesermën, prandaj edhe po damtohën randë. Do të këshilloja: Ruje vetën se sot përpin furra edhe të njomin nëpër të thatin. Fjalët e Balës më dolën të gjitha të vërteta dhe siç dihet m’u desh të arratisesha në mal.”Mue 32

320

Treguar nga Lekë Vojvoda, me 31 maj 1997.

Prelë Milani

më ka percjellë nëper Karmë të Ndreajve, madje edhe më ka kapërcye lumin për të shkue tek Shpella me Derë, kjo gjë ka ndodhë kur ai punonte Komandant policie në Dukagjin dhe për 45-vjet askush këtë të vertëtë nuk e mori vesh asnjëherë”33. - Pashko Gjoni nga Pepajt thotë: ”Ma ka lanë baba amanet sa të jesh gjallë mos ia harro për mirë Bal Markut nderën që më ka ba dikur në kohë tepër të zorshme:” Në Karmë të Palajve ka devijue intervalin e lëvizjes së forcave të ndjekjes që të mos takohej me mue, kur isha koçak në vitin 194634. Është ineresant fakti pse Bal Markut, ndonëse i është propozuar disa herë kurrë nuk u pranua në parti ndërkohë kur shumica e njerëzve bënin çmos të përfitonin një favor të tillë: Kur ja ofruan këtë ofertë ai u justifikua. - Unë jam patriot, kam luftue për liri dhe jam gati po të ketë nevojë atdheu ta kap përseri në çdo moment pushkën në dorë.Unë kam shkollë sa me shkrue emrin tim dhe me hedhë firmë. Njeriu i pa shkollë gabon shumë lehtë, partia nuk të falë po gabove, prandaj ma mirë jashtë partisë e mirë me partinë se me hy në parti e me u prishë me partinë! Kështu me zgjuarsi iu shmang një detyrimi që nuk ishte i gatuar gjenetikisht t’i përkushtohej. Në vitet 50-të Bal Marku e Gjon Marashi, duke pasë edhe mbështetjën e burrave më me reputacion, kanë marrë pjesë në pajtimin e gjaqeve në mbarë ish- 9 bajrakët e Dukagjinit, duke kombinuar të drejtën zakonore me ligjin, mbeshtetur në mënyrë dragonjane nga organet e pushtetit, u arrit totalisht parandalimi i gjakmarrjes si fenomen. Bal Marku që nga krijimi i Komiteti Kombëtar të Veteranëve të Luftës së Popullit Shqiptar deri sa vdiq ka qënë anëtar i ketij Komiteti.”Ka qënë Anëtar i Këshillit të Përgjithshëm të Frontit Demokratik të Shqipërisë dhe që nga viti 1979 e në vijim dhe njëkohësisht Antarë i Kryesisë së Frontit Demokratik të Shqipërisë”. Ka mbajtur disa dekorata Trimërisë, Çlirimit,Kujtimit,”Urdhrin për sherbime të shquara të klasit pare”, Medaljen e punës Naim Frashëri të klasit parë etj. Vdiq me 25 mars 1995 në moshën 85 vjeçare, lajmi për vdekjën e tij u transmetua nga Radjo dhe TV Shqiptar: Vdiq patrioti Bal Marku shkruante gazeta Zëri i Popullit. ”Ai luftoi kundër çdo pushtuesi që shkeli këtë vend. Ishte ndër nismëtarët e parë për ngritjën e Çetës partizane të Dukagjinit dhe “Bataljonit Përlat Rexhepi”..Ai me mënçurinë e tij asnjëherë s’ju nda halleve të njerzëve të Dukagjinit” 35. Pirro Dodë Biba, Qazim Kapesyzi, Rexhep Haka, Bilal Barruca, Mëhill Doçi, Sadik Bacaj shokët e armëve të patriotit dukagjinas shkruanin në gazetën “ Kushtrim Brezash”.të datës 5 prill 1995:”Emri i Bal Mark Milanit dëgjohet me nderim dhe respekt në gjithë krahinën ku ai jetoi dhe la kujtimet më të mira. Ai la i pas nderë jo vetëm familjes dhe fisit por tërë krahinës së lavdishme të Dukagjinit dhe atdheut që e deshi aq shumë “36. Partizanët shoshjanë të Çetës së Dukagjinit 33 34 35 36

Treguar nga ish Kapiteni i parë Lekë Vojvoda. Treguar nga Pashko Gjon Pepa sips amanetit të babait Gjon Pepa i Pepajve ish i arretisur kunder rregjimit komunist në vitet 1954-1956 Gazeta ” Zëri popullit” 26 mars 1995 Gazeta “Kushtrim Brezash 5 prill 1995.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

321


Çeta partizane e Dukagjinit u formue në fshatin Pepsumaj me 5 nëntor 1943 Profesor Kolë Prela, Drejtuesi politik

Kolë Mhilli, Ndreaj

Gjon Marashi, Komandanti i Çetës

Lulash Sokoli, Pepsumaj

Gjelosh Lushi, Pepsumaj

Pepë Marku, Pepsumaj

Bal Marku, Pepsumaj

Mirash Ndoja, Palaj

Ndue Sokoli, Pepsumaj

Nikë Vuksani, Pylotaj

Mhill Lulashi, Ndregjinaj

Ndue Biba, Mollë

Pjeter Gjergji, Çilkok

Dedë Gjoni, Brashtë

Ndosh Ujka, Brashtë

Dedë Lushi, Pepsumaj

Pjetër Biba, Mollë

Nikë Pali, Mollë

Lulash Sokoli, Nicaj

Mark Deda, Gjocaj

Gjon Kaceli, Mollë

Shtëpi bazë të LNÇ 1

Gjelosh Lushi Pepsumaj

5

Ndue Biba, Mollë

2 3 4

Bal Marku, Pepsumaj Gjon Marashi, Brashtë Pjetër Gjergji, Çilkok

6 7 8

Prekë Sokoli, Pepsumaj Ndue Sokoli, Pepsumaj Lulash Sokol Nika Nicaj

DËSHMORË TË PAS ÇLIRIMIT 1 Kolë Gjon Marashi Kolë Gjoni, lindi në Brashtë me 6 dhjetor 1922, me prindër Gjon Marashin dhe Kajë Sokolën nga Serma e Toplanës. Nga babai trashegoi bukurinë engjëllore, guximin, mprehtësinë dhe dashurinë për atdheun, kurse nga nëna trashëgoi fisnikërinë e dokeve më bujare të maleve tona. Në vitin 1928 filloi shkollën 4-vjeçare në konviktin “Malet Tona” në Shkodër. Pas fillores, në vitin 1933 filloi studimet në kolegjin “Saverjane”. Pas një viti e lë kolegjin dhe shkon për studime në Itali, ku edhe mbaron studimet e mesme, në vitin 1938. Në vitin 1939 fillon studimet për inxhinjeri pyjore, në Pavia të Italisë. Pushtimi fashist e indinjoi tej mase. Protestoi ndaj okupacionit së bashku me shokët e tij student dhe për këtë arsye përjashtohet nga shkolla në fillim të viti 1941 dhe dërgohet në internim së bashku me disa emigrant shqiptar. Mbas 8 muajsh mundi të arratiset nga internimi dhe të kthehet në Shqipëri. Qe në Itali kishte qenë simpatizues i ideve të majta, prandaj me të ardhur në Shkodër përfshihet në lëvizjeën komuniste dhe rezistencën antifashiste. Kolë Gjoni ka qënë shok idealesh, bashkpunëtor dhe bashkluftetar me Nazmi Rushitin, Tomë Kolën, Hajdar Dushin, Ndoc Dedën, Bardhok Bibën, Gani Pukën e të tjerë. Në vitin 1941, për disa kohë punon në Saplik të Gjirokastrës, më pas caktohet të 322

Prelë Milani

punojë në bazën e Milotit. Bashkë me Ndoc Dedën, me ndihmën e disa miqëve, punoi si nëpunës në Ndërmarrjeën Pyjore, por më pas do të dekonspirohej dhe për këtë arsye ilegalizohet dhe del në Dukagjin. Në Dukagjin punon përkrah babait te vet dhe aktivistëve të tjerë te FNÇ. Në ato situata të turbullta e kaotike zbulon se eksponent kolaboracionist kërkojnë kokën e tij, prandaj Komanda e Forcave të Armatosura të UNÇ për Qarkun e Shkodrës e transferon në Zonën Operative Vlorë-Gjirokastër. Kola, tashmë i titulluar oficer, shkon atje si drejtues njesie në armatën që komandonte Hysni Kapo. Ne këtë rast zë fill edhe miqësia e vjetër e Hysni Kapos me Gjon Marashin. Mbas mësymjes së përgjithshme të UNÇ dhe kalimit të saj në Veri, çlirimi i Shkodrës dhe i gjithë Shqipërisë, Kolë Gjonin e gjeti në vijën e kufirit, kur Brigada 27 Sulmuese po bëhej gati për të kaluar në Jugosllavi. Në dhjetor 1944, merr urdhër për të mos shkuar atje, pasi caktohet me detyrë në vendlindjen e tij, në Dukagjin. Kolë Gjoni ka qënë Përgjegjësi i Parë i Sigurimit Publik dhe i Drejtësisë në Rrethin e Dukagjinit. Pas zgjedhjeve të Përgjithshme të vitit 1945, Fillimisht emërohet oficer i zyrës së mobilizimit dhe pak kohë më pas ZV/Komandant i Rrethit të Dukagjinit, në kryerjën e detyrës dallohej për zgjuarsi, korrektësi, pasion energji dhe vitalitet. Kolë Gjoni ka qenë i pari djalë Brashte që në sajë të sakrificave personale mundi të arsimohej dhe të ndezë një pishë kundër errësirës mesjetare që kishte pllakosur për shekuj me rradhë Shqipërine dhe veçanërisht malet tona. Gjatë kohës që ushtroi detyrën e tij si ZV/Komndant rrethi do të dilte në dritë edhe numri i parë i Gazetës së xhepit “Dukagjini”, organ i Komitetit Ekzekutiv të këtij rrethi, e cila pas vrasjës së Kolë Gjonit nuk e pati jetën e gjatë ashtu si vetë rrethi i Dukagjinit, i cili më pas do të shendërrohej në një njesi dytesore nën hegjemoninë absolute të Shkodrës. Kolë Gjoni u vra në krye të detyrës me 29 maj 1945. Ne nr. 3 të gazetës “Dukagjini” për ngjarjen në fjalë shkruhej: “Një djalë i vërtetë i popullit, një birë nga më të denjët e krahinës së Dukagjinit, një nga luftetarët e parreshtur të LNÇ, një kolonë për ndertim, sot me datën 29 maj në ora tetë e gjysmë u vra”37... Ai është shpallur Dëshmor i Atdheut, me vendim nr. 130 të Komitetit Ekzekutiv të K. P. Rrethit Shkodër, datë 03.11. 196938. 2 Martin Kolë Bala, nga Gjoshajt, ra deshmorë në mbrojtje të kufirit shtetëror në vitin 1946 3 Kolë Marku Palaj, ra deshmorë në krye të detyrës gjatë kryerjes së sherbimit ushtarak 4 Ndue Mhill Logu, aviatori i parë i Dukagjinit, ra në krye të detyrës, me 14 shtator 1986 duke shpëtuar shokët nga pakujdesia e një vartësit gjatë një stervitje me granata dore mbrojtëse. 5 Mark Mhill Logu, dëshmorë i punës, dha jetën në vitin 1969 për ndertimin e Hekurudhës Elbasan - Prrenjas

37 38

Gazeta e xhepit “Dukagjini”, nr. 3, maj 1945. Arkivi i Muzeut Historik Shkoder, Fondi “Deshmoret e Luftës”, Dosja nr. 22.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

323


KAPITULLI VIII

M

ATRIRËT ANTIKOMUNIST

BALLISTI - ANTIKOMUNIST GJELOSH LULASHI

Lindi ne Ndreaj te Shoshit, me 2 shtator te vitit 1925. Ishte djali i Mires dhe Lulashit (bajraktarit te Shoshit). Për vitet e rinisë së tij pothuaj nuk ekziston asgjë e shkruar. Gjithësesi në kujtesën e bashkëkohësve, Gjelosh Lulashi është fotografuar qartë si një djalë simpatik, i hollë, i gjatë, esmer, me sy të mprehtë, pak sa të futur nën kurorën e dy vetullave pendë korbi, ballin e drejtë, flokët e zez të krehur përpjetë, kostumi firmato, këmisha me jakë të ngrië dhe kravata e hollë, ishin shprehje te shijeve plot finesë të djaloshit shoshjanë, i cili shihej me lakmi si specje e pazakontë në mesin e një shoqërie tradicionale ku në veshje mbizotëronte zhakeria (veshja e leshtë). Gjelosh Lulashi ishte ndër ata të pakët shoshjanë që numëroheshin me gishtat e njerës dorë, që pati fatin të ndiqte një shkollë. Në vitin 1936 filloi studimet në Kolegjin Saverjane në Shkoder (ose siç quhej ndryshe edhe jetimorja e Jezuitëve). Jak Palushi, vëllai i penelistit të shquar Tefë Palushi, në kujtimet e tij thotë: “Me Gjeloshin jam takuar tek Kuvendi i Jezuitëve. Ai aty studionte, kurse unë isha në “ Shoqërinë e Kryqtarëve”, aty jem takur dhe njohur bashkë. Gjeloshi ishte një djalë i pashëm,i zgjuar dhe serioz, njeri me temperament të fortë, por edhe i qeshur dhe i ngrohtë.”1 Shkollën “Jezuite” e perfundoi në vitin 19422 Pas shkollës qëndroi disa kohë duke pritur te merrte te drejtën e studimit, pasi kishte aplikuarpër ne Akademine Ushtarake ne Rome. Situata e trurbullt politike nuk e favorizoi të ralizonte dëshirën e madhe, prandaj ngushllohet duke filluar punë si kancelar ne spitalin civil te Shkodres”3. Gjatë viteve të okupacionit, rreshtohet në radhet e “Ballit Kombtar”, si kundërshtar i deklaruar i FNÇ dhe i kokës së tij udhëheqëse-PKSH. Në radhet e Ballit Kombëtar është rekrutuar nga Kapiten Mark Mala me të cilin është njohur qysh në vitin 1942 në Theth kur Marku ishte me pushime. ”Në bazë të kësaj miqësie që krijova aty, Mark Mala, kur po ngrihej Bataljoni i Dodë Nikollit me 1943, më thirri dhe më mbushi 1 2 3

324

Jak Palushi, gazeta “Dukagjini”,nr. 21Gusht 2005. AMB. Dosja nr 1068, fleta 52.Sipas deponimeve të Gjelosh Lulashit në hetuesi. Zef Gjeta “Dukagjini”, viti 2008, fq. 456.

Prelë Milani

mendjen të marr pjesë në të… Me vete kam pasë edhe 13 dukagjinas që u mobilizuan në Shosh. Këta i kisha marrë me konditë që me ndejët në Shkodër dhe mbasi ne ikëm në Elbasan 6 prej tyre më dezertuan4. Gjelosh Lulashit (Bajraktarit) nuk iu ndanë për asnjë çast kudo që shkoi Prekë Ujkë Ara (Mekshaj), Marash Pjetër Kulla (Ndreaj) dhe Mëhill Kokrri (Palaj)5. Menjëherë pas mobilizimit Batoljoni u nis drejt Elbasanit, nderkohë Gjeloshi mori gradën N/Toger dhe duke qënë krahu i djathtë i Major Dodë Nikollit u emërua ndihmës i tij si (Ajdutant i Bataljonit). Pas Elbasanit forcat e Bataljonit të Dodë Nikollit marrshuan drejt Vlorës ku Gjelosh Lulashi me një pjesë të grupit u dislokuan në zonën e Drashovices. Gjatë konfrontimit mes pjesës kryesore të Bataljonit që drejtohej nga Dodë Nikolli dhe forcavet të Brigadës Parë së Sulmuese të UNÇ-të komanduara nga Mehmet Shehu, një kompani e ketij bataljoni asgjesohet plotësisht, ndërsa pjesa tjetër e tij u shpërnda, për këtë shkak thuhet se Dodë Nikolli u çmend6. Ndërkohë Gjeloshi Lulashi me kompaninë e tij ndodhej i stacionuar në Drashovicë, por i zhgenjyer nga taktika disfatiste e krerëve të Ballit dhe konflikti i pamëshirshëm që kishte shpërthyer mes partizave dhe ballistëve, largohet dhe kthehet pranë familjes. Në prag të çlirimit Komandanti i Rrethit të Dukagjinit, Lekë Vojvoda, i beson detyrën e ZV/Komandantit të Rrethit, detyrë të cilën e kreu deri sa shperheu konflikti i armatosur mes forcave nacionaliste dhe të UNÇ në Qafën e Kolshit7. Në këtë konflikt mban krahun e forcave Nacionaliste ku Komandanti i Përgjithshëm i Qarkut të Shkodrës Mark .Gjon Markaj, i vë në dizpozicion 120 xhandarë për t’i shkuar në ndihmë të Mark Malës, Gjergj Vatës, Pjeter Mehmetit e Mark Tunxhit me shokë në Qafën e Kolçit, por nuk arritën të shkonin atje pasi forcat nacionaliste pësuan disfatë dhe u detyruan të zbrapsen8. Gjithsesi Gjelosh Lulashi, Ndue Pali, Gjergjr Vata dhe pasuesit e tyre me kokfortësi deshën të ndiqnin shembullin e Qafës së Kolshit edhe në në Koder Shegjergji kunder forcave parizane të Brigadave VI e XXV.S. Ka qënë ndërhyjra e zgjuar e babait te tij, Lulashit, që shmangu një konflikt të pabereqet me pasoja të paparashikuara. Pas çlirimit dhe fitorës së komunisteve arratiset në maletet e Shoshit. “Në mal ndejtëm me babën tre muaj, pastaj vendosëm me u dorzue dhe i derguam fjalë kushëririt të Kolë Prelës për të ba marrveshje9. Në atë kohë Gjelosh Lulashi, Mark Sadiku, Kolë Ndou, Sadik Marku, Lulash Gjeloshi, Nikë Gjeloshi, Sokol Bala, Mark Vuksani etj, etj malësorë të arratisur ndodheshin në bjeshkë të Pepsumajve (Mbasbraniku). Lulash Sokoli i Pepsumajve me porosi të Profesorit, ka shkue në bjeshkë dhe është takuar me Lulash Gjeloshin, Mark Sadikun dhe Kolë Nduen me shokë, të cilëve ai u tha: - Vij me fjalë të Kolë Prelës për t’u thanë: - Hajdeni dhe dorzojuni në besë time pasi kam hy dorzanë tek Mehmet Shehu. Nuk do ju ndëshkojë kërrkush, pasi nuk keni la duart me gjak dhe nuk keni ba luftë kundër pushtetit në fuqi. Jeni të lirë të shkoni në shtëpiat tuaja! Gabimi që keni ba duke dalë në arrati u falet! - Ata kanë ardhë me mue dhe pasi kanë hangër mjesditë në Pepsumaj (tek shtepia e Lulashit) pasdite shkuan në Kodër Shëngjergj, u takuan me Kolë Prelën dhe masandej kan shkue të lirë në shtëpiat e tyne ”10. 4 5 6 7 8 9 10

AMB. Dosja, nr.1068, fleta 52. Treguar nga Marash Pjeter Kulla Ndreaj Shosh, 20 Nëntor 2005. AMB. Dosja nr 1068, fleta 53. AMB.Dosja.nr 1068,fleta 53. AMB. Dosja.nrt.1068, fleta 53. Sipas deponimeve të Gjelosh Lulashit, AMB.Dosja. nr.1068, fleta 54. Vazhdimi i deponimeve të Gjelosh Lulashit në hetuesi. Treguar nga Lulash Sokoli i pranishëm në ketë ngjarje, Pepsumaj, e dielë me, 7 mars 1993.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

325


Rrëfimi i Lulash Sokolit të Pepsumajve, i thënë 45 vjet më vonë, përputhet plotësisht me deklarimet e Gjelosh Lulashit gjatë procesit hetimor. “Erdhëm mbasandej,Prof Kolë Prela me ndermjetësinë e të cilit shkuam dhe u paraqitem tek Major Ndrekorin, ku prej andej na dergun të lirë në Shkodër dhe baba me bajraktarin e Shalës shkuan në Tiranë dhe u takuan me Komandantin e Pergjithshëm Enver Hoxha”11. Pas këtij “pakti” të përkohshëm fillon punën si nënpunës në Spitalin Civil në Shkodër, por duke e urryer komunizmin si sistem politik dhe si ideologji, nuk u pajtua me të dhe filloi të bëntë të gjitha përpjekjet për përmbysjën e tij. Gjelosh Lulashi që në nëntor 1945 ka qënë një nga anëtarët më të vjeter të “Bashkimit Demokristjan Shqiptar”, qellimi i kësaj organizate ka qënë i qartë: Përmbysja me çdo mjet e regjimit komunist në Shqipëri. Veprimtarinë e tij ilegale anti-komuniste e zhvillon në bashkpunim me klerikë të tillë të shquar si Danjel Dajani, Pater Xhovani Fausti me xhakue Mark Çunin, dhe anti komunistët e betuar Qerim Sadikun, Major Gjelosh Lulin, dhe me kusheririn e vet Pjeter Delinë - Pjeter Delinë e kam kushëri, këtë e mora me vete qysh natën që shkova në mbledhjën e grupit dhe për pakënaqësitë tona kemi pasë biseduar edhe më perpara12. E gjithë veprimtaria “Bashkimit Kombëtar derigjohej nga Pater Gjon Shllaku. Për shkak te veprimtarisë se tij të mirfilltë dhe të organizuar antikomuniste arrestohet me 13 dhjetor 194513 ndaj të cilit Prokuroria Ushtarake e Rrethit Shkodër përpiloi AKT - AKUZËN nr 9/34, Shkodër me 29.01.1946 me përmbajtjen si vijon: 1 Ka qënë Anëtar Aktiv i organizatës “Bashkimi Shqiptar”, ka luajtur rol me rëndësi në propogandë dhe veprime të tjera sidomos në ushtri 2 Ka shpërnda trakte në ushtri 3 Ka propozue në mbledhje të ndryshme të organizatës krijimin e dorës së zezë, për të fillue atentatet kundra njerëzve të pushtetit. 4 Ka qënë armik i Pushtetit Popullor, qysh në fillim ka berë pjesë në formacionet mercenare të krijuara nga okupatorët ku ka pasë gradën N/Toger. 5 Veprat e të pandehurit vertetohen qoftë nga pohimet e të pandehurit si dhe atribumet e të pandehurve të tjerë. Veprimtaria e tij parashikohet prej nenit 15 të Ligjës mbi Organizimin dhe funksionimin e Gjykatave Ushtarake dhe neni 1 të Ligjës nr 21 Mbi Sabotatorët e Pushtetit.

Prokurori i gjyqit ushtarak Kapiten Arnit Çela

Ende sot vazhdon debati në se ka ekzistuar apo jo organizata e “Bashkimit Demokristjan Shqiptar” Të thuash se nuk ka ekzistuar kjo organizatë siç nuk u pëlqen disa klerikëve (pasi nuk ua lejon statusi të merren me politikë nënvizim im P.M) është hipokrizi dhe mohim i sakrificave të martirëve të saj. Ekzistenca e kësaj organizate është e vertetuar plotësisht nga dokumetet arkivore të kohës madje një gje të tillë e kanë pohuar vetë Gjelosh Lulashi dhe pjestarët e tjerë kokëprerë të saj”14. 11 12 13 14

326

AMB. Dosja.nr.1068, fleta 54 AMB Dosja.nr.1068, fleta 55 AMB.Dosja. nr.1068, fleta 52. AMB.Dosja. nr1068, fleta 53

Prelë Milani

Kjo organizatë luftoi në dy fronte, nga njera anë përmes nxitjes së një kryengritje në terren, duke besuar në mënyrë naive në një zbarkim të anglo-amarikaneve, dhe nga ana tjetër tentoi të krijonte një grup deputetësh në Asamblenë Kushtetuese të dalë nga zgjedhjet e vitit 1945. Në luftën politike parlamentare u angazhua Prof. Kolë Prela, i cili pas çlirimit formoi lidhjen aktive me Pater Gjon Shllakun, Gjelosh Lulashin, etj. Koha vertetoi se as njëri varjant për të cilin luftoi Gjelosh Lulashi, Kolë Prela dhe Bashkimi Demokristjan në tërësi nuk patën rezultat, pasi anglo -amerikanët nuk e patën seriozisht; ndersa përpjekjet për krijimin e një grupi opozitar dështuan, pasi kush tentoi një vepër të tillë iu pre koka. Gjelosh Lulashi përfundoi ne burg, si te gjithe anëtarët e tjerë te kësaj levizje, gjithësesi në mënyrë të paepur kaloi në tortura te renda për disa muaj rrjesht. Seanca e XVII-të e Gjykatës Ushatrake Shkoder e çelur në ora.09 të datës 22. 02. 1946 shqyrtoi vendimi përfundimtar kunder elementeve udhëheqës të organizates- fashiste “Bashkimi Shqiptar”. Në orën 11.00, Kryetari i Gjykatës Ushtarake, Toger Mustafa Iljazi, mbasi vuri në dukje fajësinë e të pandehurve, në bazë të neneve 12, 13, 14, 15, 18 e 19-të të ligjës mbi organizimin dhe funksionimin e gjykatave ushtarake dhe të nenit 1 mbi sabotatorët vendosi fajësinë e të pandehurve me cilësinë e ndëshkimit si vijon. Me vdekje Pader Gjovalin Fausti, Pader Danjel Dajani, Pader Gjon Shllaku, Gjelosh Lulashi, Mark Çuni, Qerim Sadiku, Gjergj Bici e Frano Mirakaj Me burgim të përjetshëm: Gjelosh Luli, Pjetër Berisha, Ndoc Vata, Gjon Shllaku, Preng Zezaj e Zef Mirdita Me 30 vjet burg: Gjovalin Zezaj, Mark Lulashi, Mark Shllaku, Nino Kurti, Andero Petroviç dhe (Pjetër Delia kushëriri i Gjelosh Lulashit nënvizimi im.P.M) Me 20 vjet burg: Luigj Shoshi e Paulin Pali.15. Mbasi u dha vendimi i Gjykatës Ushtarake në Shkodër, u njoftue kryrtarisht Tirana dhe nga Kryeqyteti vjen kjo përgjigje me datën 2 mars 1946 Gjykatës Ushtarake Shkodër Gjegje shkresës nr. 6-55, dt. 26. 02. 1946.16 “Aprovohet ndëshkimi me vdekje për: 1. P. Giovani Fausti nga Breschia Itali, 2. P. Daniel Dajani nga Shkodra, 3. P. Gjon Shllaku nga Shkodra, 4. Mark Ndoc Çuni nga Bushati, 5. Qerim Sadik Myftari nga Vuthaj, Guci, 6. Gjelosh Lulash Bajraktari nga Dukagjini. Na lajmëroni datën e ekzekutimit dhe vullnetin e tyre të fundit. Ndëshkimi me vdekje i Gjergj Vat Bicaj, kthehet në burgim të përjetëshëm. Aktet e fajtorisë të Frano Pjetër Mark Mirakaj, kanë për tu shqyrtuar më vonë dhe vendimi do t’ju komunikohet mbas shqyrtimit. Ministri i Luftës dhe i Mbrojtjes Kombëtare 15 16

Gazeta “Koha e re”, 26. 02. 1946. Arkivi i Mistrisë Brendshme. Dosja Nr 1068

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

327


Gjeneral Kolonel Enver Hoxha d.v17. Jo vetem gjate periudhes se hetuesise, por edhe kur i komunikuan denimin me vdekje Gjelosh Lulashi qendroi si i ka hije nje idealisti me karakter të hekurt e sfidant ndaj vdekjes, këtë e dëshmon Proces- verbali i mbajtur mbi vullnetin e fundit: “Sot, më datën 4 mars 1946, ditën e hënë, ora 5 paradreke, unë aspirant Tonin Miloti, me cilësinë e zëvendësprokurorit të Gjykatës Ushtarake të Shkodrës, shkova në vendin ku do të ekzekutoheshin të dënuarit me vdekje për të marrë fjalën e fundit të tye dhe për t’u ndodhur present në kohën e ekzekutimit, të cilët pasi u pyetën para se të ekzekutoheshin thanëS:…. Gjelosh Lulashi: Thoni babës të më falin se e kam trazue. Të më falin shokët, se ndonji shpifje e kam ba prej zorit qi kam pasë. Nanës të fala dhe të mi puthin vllaznit. Borxhet që kam mbetë të mi paguejn prindët. I fali me zemër të gjithë ata që më kanë ba keq. Rrnoftë Shqipnia18!: Gjelosh Lulashi u ekzekutua në mënyrë jakobine dhe nuk dihet se ku ju preh shtati më pas.

GJELOSH LUSHI PATRIOTI E DEMOKRATI I MARTIRIZUAR

Gjelosh Lushi i vitlindjes 1913, ishte djali i madh në rradhë nga dy djem që pati Lush Gjelosh Ujka. I mesëm nga trupi, esmer me flokë të zeza, i shkathët nga goja, shpottar i mirë, i gatshëm për të kënduar e për përgjigje gaztore në çdo moment. Gjithmonë mes burrash më shumë duke ble se duke shitë. Ishte në krye të listës rendore të partizanëve dukagjinas dhe njëkohësisht nga më të vjetrit e Qarkut të Shkodrës.Prof Kolë Prela ka qënë ideatori politik, frymëzuesi dhe inicjatori i ngritjës së një bërthamë të përzgjedhur të përberë nga Gjelosh Lushi, Gjon Marashi, Bal Marku, Market Pjetri, Ndokë Gjeloshi, Ndue Sokoli, Këta kanë qënë boshti rreth së cilës janë mbledhur më pastaj gjithë partizanët e Çetës së Dukagjinit të cilët erdhën duke u shtuar dhe kur u mobilizuan fillimisht në Bataljonin Perlat Rexhepi dhë më pastaj në Grupin e Shkodrës ishin një kompani e cila siç dihet pati komandat Gjon Marashin. Fillimisht si njesiti ashtu edhe Çeta partizane e Dukagjinit u formua në Pepsumaj ku Gjeloshi ishte padyshim figurë qëndrore e kurorzimit të kësaj përpjekje sa patriotike aq edhe të vështirë. Ka qënë luftar i Bataljonit “Perlat Rexhepi” i “Grupit të Shkodrës” dhe i “Brigadës së 27 –Sulmuese”. Ka marrë pjesë në luftën e Reçit në datat 30 -31 gusht të vitit 1943. Nga data 28 tetor deri me 1 nëntor 1943 së bashku me Ndue Sokolin, Bal Markun, Market Pjetrin, Nikë Shytanin, Nikoll Prekën u gjendën në Theth pasi kishin marrë njoftim nga komanda e Bataljonit Përlat Rexhepi se pjesa kryesore e këtij bataljoni prej 121 partizanësh të lëviznin përgjatë sektorit, Bogë -Theth - Vuthaj dhe do të kalonin në 17 18

328

AMB.Dosja. Nr 1068, fq 11. Arkivi M.Mistrisë së Brendshme.Dosja Nr 1068, fleta 135.

Prelë Milani

sektorin Plavë- Guci të bashkpunonte me forcat e Brigadës së II proletare në Mal të Zi19. Autokolona deri në Qafë të Tërthorës lëvizi me një makinë dhe pastaj u fut në Theth. Ato ditë në Theth ndodheshin edhe disa eksponent të Ballit si Jup Kazazi, Zenel Kazazi që mbështeteshin nga disa ballist vë\endas dhe kishin dalë t’u prisnin rrugën partizanëve etj. Duke përfituar nga miqësirat, njohjet dhe mbështetja e disa aktivistëve të lëvizjes në Theth, më në fund u sigurua kalimi i Bataljonit pa ndonjë konflikt frontal. Gjatë vitit 1944 punoi intensivisht edhe për ngritjen e Këshillave NÇ në Shalë, Shosh, Mërtur, Toplanë etj. Në prag të çlirimit dhe në muajt e parë pas luftës, Këshillat Nacionalçlirimtare u morën me organizimin e zgjedhjeve të para të Asamblesë Kushtetuese ku fitoi bindshëm Prof, Dok Kolë Prela si kandidat i Frontit Nacionalçlirimtar duke qënë defakto deputeti i parë në historinë e Dukagjinit i zgjedhur me votim mbarë popullor. Me 01.02. 1945 bëhen zgjedhjet e Këshillit NÇL të Nënprefekturës së Dukagjinit “Komandanti i Rrethit Gjon Marashi, hapi mbledhjën, …Zgjedhjet filluen dhe u bane shumë propozime, nga të gjitha propozimet u formue një listë prej 40 vetësh. Prej këtyre u zgjodh Kryesia e K N.ÇL të Nënprofekturës së Dukagjinit si vijon”. 1 Kryetar Gjelosh Lushi-Pepsumaj - Shosh. 2 Nënkryetar dhe Përgjegjës i Seksionit A.S.Antonin Fishta,Famullitar i Shalës. 3 Sekretar Rrok Leci Shkodër. 4 Përgjëgjës i Seksionit të Ekonomisë Zef Deli Kola- Lotaj- Shalë 5 Përgjegjës i Seksionit të Ekonomi Financës Mark Uli-Koça e Kuçit. 6 Përgjegjës i Seksionit të Ushtrisë Market Pjetra-Lotaj -Shalë. 7 Përgjegjës i Seksionit të Arsimit Propogandës dhe shtypit Frano Gjelaj-Theth 8 Përgjëgjës i Seksionit Drejtësisë dhe Sigurimit Publik Kolë Gjoni-Shosh 9 Përgjegjës i Seksionit Kulturlës Popullore Patër Silvestër Hihaj - Shkodër Famullitar i Shoshit 10 Përgjegjës i Seksionit të Shëndetësisë Patër Sebastjan Dedaj Famullitar i Thethit. 11 Përgjegjës i Sektorit të Rendit Lulash Marku -Lotaj-Shalë • • • • • • • • • • • • • • • • 19

Antarët e tjerë vazhdojnë si vijon: Gjon Marashi -Brashtë-Shosh, Bal Marku -Pepsumaj- Shosh, Pal Mirashi- Vuksanaj -Shalë, Dedë Mëhilli- Nicaj- Shosh, Mark Gjon Ndoci- Lotaj- Shalë, Mëhill Lulashi- Ndergjinaj -Shosh, Ndue Micani- Toplanë, Col Qerimi -Nikaj, Ndue Biba-Mollë -Shosh, Mark Shytani -Nicaj- Shalë, Prënd Kacoli-Pecaj-Shalë, Pjetër Smajli-Mërtur, Bafti Ndou-Nikaj Can Tahiri -Thethë, Vogël Bala Nënmavriq -Shalë,

Rexhep Haka Bataljoni “Perlat Rexhepi ”, fq.59

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

329


• Dedë Sokoli-Lekaj -Shalë, • Zog Sokoli- Thethë. Duke studjuar me kujdes këtë listë të bije në sy se ky Këshill ishte organi më përfaqësues popullor i zgjedhur deri atëherë në historinë e shteti shqiptar për këtë krahinë, Ky këshill përbëhej në masën mbi 95 përqind nga përfaqësues jo komunist, kishte në përberje patriotët më të afirmuar të kësaj zone gjatë LNÇ. Nënkryetari dhe dy Përgjegjës Seksionesh ishin priftërinjtë e Abatit, Thethit dhe Shoshit, kishte disa përfaqësues nga kreret dhe paria e Dukagjinit të pa implikuar direkt kundër LNÇ si - Ndokë Nika-Plan, - Fet Sadiku-Mërtur - Can Tahiri- Thethë - Prelë Marku - Pecaj dhe Bekë Delia - Shosh u punësuan me rrogë në administratën tatimore të Rrethit Dukagjin dhe morën armë me leje nga shteti. Ngjarjet më vonë do të precipitonin në menyrë të dhimbshme jo pak nga këta përfaqësues në një të ardhme të afërt do të viheshin në oponencë të plotë me rregjimin e ri i cili vetëm në këtë drejtim nuk bënte asnjë lëshim dhe godiste pa pikë mëshir çdo kundërshtarë. Në këto pozita vihet edhe Gjelosh Lushi i cili nuk kishte luftuar as nuk mund të pajtohej me një rregjim diktatorjal nën komandën e një partie të vetme. Arrestimi: Në atë kohë në Dukagjin vepronin si të arratisur disa element nacionalist, kundërshtarë të betuar të rregjimit të ri që gjatë luftës. Duke mos i humbur lidhjet me misjonet e huaja, që edhe i nxitën dhe u premtuan përkrahje ata shpresonin që të bënin për vete sa më shumë përkrahës me qellim që të përmbysnin rregjimin e Hoxhës. Ky regjim sipas parashikimeve nuk do ta kapte verën e vitit 1945, prandaj duke pritë “mrekullitë” e aleatëve, filluan ilegalisht të rekrutonin krerët, parinë, por edhe në radhet e njerëzve të pushtetit. Në Karmën e Bobit u bë një takim i këtyre nacionaltistëve në ilegalitet. Gjelosh Lushi ndonëse ishte Kryetarë i Këshillit N.ÇL të Prefekturës së Dukagjinit mori pjesë në këtë mbledhje i ftuar nga disa miq të tij. Gjeloshi pas arrestimit të bashkpuntorit të tij më të ngushtë Prof Kolë Prela e ndau përfundimisht mendjën të luftonte si ta lypte nevoja kundër diktaturës staliniste. “Unë Kolën e kam dashtë ma shumë se çdo njeri tjetër dhe për të unë bajsha çdo send, sikur për këtë arsye u lidha me të dhe fillova të punoja si më thoshte ky. Pasi rrezuan Prof Kolë Prelën mu prish qefi mjaft dhe mbeta as këndej as andej”20. - Do të dekleronte Gjelosh Lushi në sallën e gjyqit. Rrisku s’kishte alternativë tjetër, o humbje, o fitore! Në atë sfidë ku ballafaqoheshin dy sisteme të kundërta, humbja do të thotë vetëm vdekje. Shumë shpejt sigurimi do të binte në gjurmet e ketij aktiviteti konspirativ. Fillimisht në menyrë rutinë do të merreshin në pyetje vetëm pak persona si të dyshuar të mundshëm, të cilët nuk arritën t’u rezistonin torturave fizike dhe dekonspiruan gjithçka. Pas kësaj natyrisht më shtrëjtë se gjithkush tjetër do ta paguante Gjelosh Lushi, i cili aso kohe ishte autoriteti më i lartë i pushtetit në Nënprefekturën e Dukagjinit. Për konçidencë është arrestuar po atë ditë që në Pyll të Shoshit kur u arratis Lekë Vojvoda (21 qershor 1946) dhe Bekë Delia vrau 3 ushtarët e mbrojtës dhe u arratis edhe ai së bashku me bajraktarin e Shoshit Lulash 20

330

AMB.Dosja nr 980-a.fleta 33-35.

Prelë Milani

Gjeloshi21. Shefi i Seksionit Sigurimit të Rrethit Xhemal Selimi pasi dështoi duke i ikur për duarsh të ndaluarit, dhe nga pazotësia e tij humbi edhe jetën e tre ushtarëve, erdhi të realizonte epilogun e fundit të skenarit të tij top sekret. Trimi i dështuar i mejdaneve shkoi në Zyrën e Kryetarit të Këshillit FNÇ të Dukagjinit së bashku me dy polic gjoja për t’i rrëfyer ndodhinë e hidhur dhe me hipokrizi i kërkoi një shkresë. Gjelosh Lushi ishte duke gjurmuar pa asnjë dyshim për ta gjetur atë shkresë në sirtarin e tavolinës së punës kur befasisht iu vërsulën tre sigurimsa dhe e prangosën duke i thënë lamtumirë për gjithmonë lirisë dhe fare shpejt edhe jetës. Akt-akuza: Nr 402. Shkodër, me 20.07.1945 Pas arrestimit Prokuroria Ushtarake e Rrethit Shkodër me Leter - rreshtimi nr 359 Kundra Gjelosh Lushit, i biri i Lushit dhe i Soses vjeç 32 nga Katundi Pepsumaj Shosh akuzohet;- si armik i popullit në bazë te Nenit Nr.1.të Ligjës nr 21 datë 15.12.1944. Unë prokurori (Armit Çela) në bazë të nenit 20 paragrafi 4 i ligjës mbi organizimin dhe funksionimin e gjykatës Ushtarake urdheroj: Reshtimin për një kohë të caktuar në burgun e Armiqëve të popullit Shkodër - I pandehuri i rreshtuem Gjelosh Lushi nga Katundi Pepsumaj akuzohet se: “Duke qënë në sherbim të pushtetit tonë Popullor si Antarë i Gjyqit në Dukagjin, tu përfitue nga kjo pozitë, ka sabotuar punën q’i i ka besuar populli dhe ka hedhur parulla helmatonjëse kundra pushtetit të sotëm me qellim që të krijonte pakënaqësira në popull ta përçante dhe ta largonte nga pushteti i tij. Në lidhje dhe në bashkpunim me të arratisur, kriminel lufte dhe armiq të popullit Gjergj Vatën dhe Mark Malën është munduar dhe përpjekur që të përgadisë banda rreaksionare që të jenë gati për t’i rënë pas shpine Qeverisë. Është përpjekur që të grumbullojë sa me tepër popull rreth vetit për t’a pasë gati për çdo eveniment. - I pandehuri nihet si element i rrezikshëm pasi ka tradhëtuar interesat e popullit”22.

VENDIMI

Në emër të popullit Shqiptar Gjelosh Lushi nga Shoshi, Gjon Vata nga Lotajt, Zef Nika nga Nicajt, Prelë Marku nga Pecajt Shalë me akt akuzat e veçanta të prokurorisë me Nr: 298, 400, 401 dhe 40903 datë 20.07.1946 janë sjellë për gjykim si të pandehur. Në përfundim të gjygjit Gjykata, mbasi studjoi proceset e mbajtura kundra të pandehurve, mbasi degjoi apologjet e të pandehurve, mbasi degjoi protencën e prokurorit që përfundimisht ekspozoi veprimtarine e të pandehurve si bashkpuntorë të rraksionit e kriminelët e luftës - Meqënëse te pandehurit kanë qënë të lidhur me kriminelët dhe reaksionarët, kanë përça popullin e Dukagjinit me qellim që të formonin bataljone për t’i hedhur në luftë kundra pushtetit. Prandaj trupi gjykues në bazë të neneve 15, 18,19 të Ligjes Nr 41 dhe nenit 1 të ligjes nr 21 Vendosi Fajin e të pandehurve me cilësinë e ndeshkimit si vijon • Gjelosh Lushi, denohet me vdekje 21 22

A.MPB.Dosja.nr 980, fleta 18 A.M.PB.Dosja nr.980, fleta 17

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

331


• Gjon Vata, denhet me vdekje • Zef Nika, denohet me vdekje • Prelë Marku, denohet me 10 vjet burg punë të rëndë Ky vendim për të denuarit me vdekje i referohet Gjykatës Naltë Ushtarake për aprovim,për tjetrin ëshë i prerë. Shkoder, me 7.09.194623 Kryetar i Gjykatës Ushtarake Kapiten Mustafa Iljazi24 Pas 12 ditësh me 19 shtator 1946 Gjykata e Lartë Ushtarake vetëm sa kreu një formalitet shkresor mori vendimin e formës së prerë Aprovimin e Vendimir Nr 376 datë 07.09 1946 të Gjykatës Ushtarake të Shkodrës, që përmban ndeshkimin me vdekje të te pandehurve 1 Gjelosh Lushit nga Shoshi i Dukagjinit 2 Gjon Vatës nga Shala e Dukagjinit 3 Zef Nikës nga katundi Nicaj Shalë Tiranë, 19.09.194625. Pas verdiktit përfundimtar të Gjykatës së Lartë për 23 ditë pritën me ankth ditën e ekzekutimit” Të Denuarit me vdekje Gjelosh Lushi nga Shoshi, Zef Nika dhe Gjon Vata nga Shala u ekzekutuan me datën 11,10.1945 ditën e premte ora 5 para dreket - Të denuarit nuk patën gjë për të thënë! Kryetari i Gjykatës Ushtarake Kapiten Mustafa Iljazi26 U pushkatan në Zall të Kirit dhe mbetën pa varr.

BUZëQESHJA E MARK PRELËS PJESË E PANDARË E NATYRËS SE TIJ ENGJuLLORE27

Kushdo që e ka parë Markun ato ditë, mal në mal e kullë në kullë, ka tregue se si djaloshi i palodhun fliste papushim e spjegonte thanjet e një bible të re që ai shijonte pa asnji dyshim në mendje dhe ne zemër. Për Markun me rrokë pushkën ishte jo vetëm nji detyrë, por kryesisht gjesti suprem i çlirimit nga vuajtja e uria që po mundonte prind e fëmijë Profesor Sami Repishti Mark Prela, ishte djali i dytë dhe fëmija i fundit i Prel Gjokës së Pesumajve të Shoshit. Lindi me 25 prill 1920, pra dy vjet më i vogël se Kola, të cilin e pati më shumë se vëlla, më shumë se shok. Profesor Sami Repishti, shoku dhe bashkevujatesi i prangave, i dhomës “nr 7” në burgun e Shkodrës, në tregimin me 23 24 25 26 27

332

AMB.Dosja Nr 980-a, fleta 47-48. AMB. Dosja.Nr 980-a fleta 59. AMB.Dosja 980-a.fleta 65-67. AMB. Dosja 980-a. fleta.61 Kështu e ka quajtur Mark Prelën, miku i vuajtjve mizore Prof Sami Repishti, për të cilin shkruajti tregimin “Dukagjinsi i pa fat”, kur ndodhej në Kampin e refugjatëve, Gerovo te Jugosllavise, në gusht të vitit 1961.

Prelë Milani

titull “Dukagjinasi i pafat”, përshkruan portretin e Mark Prelës “Ishte një djalë i ri, fytyrën e zbehtë, trupin e hajshëm, por me zemër floriri e gojën mjaltë, dukagjinsi i ri kishte fituar zemrat e të gjithve. Në sytë e tij dukeshin qartë shenjat e dobsimit, kryesisht nga mungesa e ushqimit; e megjithatë ai ishte gjithehërë i qeshur28. Ashtu si Kola, mësimet fillore i vazhdoi në Kolegjin “Saverjan”, në të cilin u regjistrua në 1925-1926. Nga viti 1926-1930 përfundoi cilkin e ulët fillor, në vitet 1930-1934 përfundon me rezultate maksimale ciklin e lartë të fillorës dhe në vitet 1934-1938 vazhdoi studimet në degën teknike të Kolegjit “Saverjan”, të cilat i përfundoi me rezultate shumë të mira. Me gjithë dëshirën e madhe, rezultatet premtuese dhe prirjet e veçanta që kishte në fushën e arsimit politeknik, kushtet e veshtira ekonomike e detyruan t’i futej punës. Në vitin 1939 filloi punë si gjeometër në zyrën e Kadastrës së qytetit Shkoder, punë që do ta humbiste pas tre vjetësh, si element i dyshuar për prirjet e tij antifashiste. Marku futej në rradhet e atyre të rinjëve të kulturuar të kohës së tij, zotëronte italishtën dhe anglishtën, lexonte më pasjon letërsinë klasike e bashkekohore dhe literaturë politike e filozofike, me të cilat e furnizonte edhe i vëllai Kola. Marku urrente regjimin e pa shpresë çifligaro- anadollak. Urrente demagogjinë e një pakice të majmur në para, privilegje dhe të krimbur në ryshfete e matrapazlleqe zhvatëse. Ky rregjim kishte mbjellur rreth e rrortull varfërinë që buronte nga fizionomia e tij tipike orjentale. I edukuar dhe i frymëzuar nga parimet klasike të humanizmit në themel të të cilave qendron ideja e lirisë dhe e barazisë midis njerezve, ai ishte i bindur se duhej hedh poshtë regjimi i urisë dhe duhej ndertua një jetë e re në themel të së cilës të qëndronte liria, drejtësia shoqërore, paqja dhe progresi. Mori pjesë në demostratën e 22 shkurtit të vitit 1942. Në vitin 1943 ilegalizohet së bashku me Kolën. Veprimtarinë e vet e zhvilloi në Shkoder, në Shosh-ShalePult-Nikaj-Mërtur, ashtu edhe në Malsinë e Gjakovës, duke sherbyer si nderlidhës mes Kolës që ishte kordinator i këtyre zonave dhe Kryesisë së Këshillit Zonal të Qarkut të Shkodrës. Në prag të Çlirimt të vendit, Marku endërronte një kohë fatlume. “Mendonte se po afrohej ora e lirisë e bashkë me të agimi i ditës se një epoke të re. I frymëzuar nga adrenalina e fitorës dhe i bindur në idealet e tij progresiste, në Dukagjinin e tij atnor, filloi punën për përgatitjen e zgjedhjeve së bashku me shokët dhe miqte e tij antifashistë, për përgatitjen e zgjedhjeve të para për në Asamblenë Kushtetuese. Profesor Kolë Prela ishte kandidat i Frontit Nacional Çirimtare për Rrethin Elektoral të Dukagjinit. Mark Prela do të pësonte të njejtin zhgënjim që kanë “fituar” gjithmonë gjatë historisë idealistet e vertetë. Ashtu si i vëllai edhe Marku do të viktimizohej për shkak të botkuptimit dhe idealeve të tij, për lirinë e fjalës, mëndimit e pluralizmit politik dhe zhvillimit ekonomik sipas stilit perendimor. Për të realizuar këtë idealizem aderon në radhët e Bashkimit Demokristjan. Kol Prela do të deklaronte në gjyq se vëllai kishte bisedue me Pader Gjon Shllakun për votimet me shumë parti29. Sipas shenimeve për perpilimin e akt akuzës, hetuesi Zoji Themeli shkruante; “ Mark Prela akuzohet si pjestar aktiv i kësaj organizate, udhzime për të cilën i merrte nga Prof Kolë Prela, Anëtar i K. Q. Demokristjan”30. Për ketë shkak dhe si nxitës i Kryengritjes së Postribës, Mark Prela i pafat u akuza dhe u denua me 10 vjet burg politik. “... Me Markun mbas burgut jam takue vetëm një herë... I miri Mark, nuk kishte ndryshue aspak. Duket se në vuajtje e në mjerim, tashma ndihej si peshku në ujë të vet. Folëm pa ditë me u ndalue. Plaka na shikonte përseri me habi e nuk tha 28 29 30

Prof Sami Repishti.”Dukagjinsi i pa fat”. Artikull i cituar nga libri “Pika Loti”, fq 48. Fritz Radovani “Një munoment nën dhe”, Zagreb-2004, fq. 130. Fridz Ramadani “Një munoment nën dhe”, Zagreb,-2004, fq. 131.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

333


asnji fjalë. Por dukej e kënaqur që Marku po qeshte. Kur u ndamë u përqafuem përseri. Ai u largue tek kthesa e rrugës nga nuk mund të shiheshim ma, u kthye edhe një herë, më pa se nuk kisha lujtë nga vendi, më përshëndeti edhe një herë më dhuroi një nga ato buzqeshjet që ishin pjesë e jetës së tij engjellore. Buzqeshja e fundit asht edhe kujtimi i fundit që kam nga Marku31. Jak Palushi, një plak 79 vjeçar (tani në vitin 2008) vëllai i madh i të madhit Shtjefën Palushi në një intervistë për gazetën “Dukagjini” është shprehur: “Ka qënë 12 ose 13 shtatori i vitit 1957, kemi qënë në Dajç. Dy net më parë ishim kthyer bashkë nga Shkodra dhe të dy së bashku patëm fjetë tek shtëpia e të fejuarës së tij. Atë natë rreth orës 22 të darkës, unë pa dashje i lujta objektivin e aparatit topografik. - Jak, më tha: - ma prishe punën e dy-tre orëve. - Mua më erdhi shumë keq, ndersa ai qeshi me mua: - Mos u merzit he burrë, kur nuk po mërzitëm unë, ti pse merzitesh?! Nuk do ta besoja kurrsesi, se pas dy orësh do të ndërronte jetë. Në mesnatë është bërë i sëmurë, e dëgjova duke ngulshue në gjumë! I thirra Mark, Mark çfarë ke?! - Jam i sëmurë dhe mbarova mu përgjigj. - Jam çue shpejt e shpejt, por ai nuk ka mujtë me folë asnjë fjalë tjetër. Më buzqeshi me trishtim. Më shtërngoi fort dorën dhe në vend ndërroi jetë. U kam thirrë shokëve që i kishëm ngjitë me ne, në një dhomë tjetër. Kur erdhën ata e kanë gjetë të vdekur në duart e mija. Natën kemi thirrë priftin, i cili e bekoi këtë djalë shumë të mrekullueshëm si shenjt i nderuar dhe i respektuar nga të gjithë ata që e njohën. E kam transportue deri në rruge të makinës me një korrocë së bashku me Zef Dedën. Aty kemi hypë në një kamijon dhe e kemi çuar të ndjerin drejt e në spital. Mjekët bënë autopsinë dhe rezultoi vdekje nga infrakti, pastaj mënjëherë e kemi çue tek kushriri i tij, Ndue Sokol Shpatina. Aty kam qëndrue dy dite, deri sa u varros.32 Në kohën që Marku vdiste në fushën e Zadrimës, Katia (Kada), me të fejuaren e tij kishin dalë në Theth te njerëzit e tyre. E kur, mbas lajmit të marrë të mrrijshin te shtëpia rreth mesnatës, do të gjenin dhomën rreth e rreth me ish- shokë të burgosur të Markut, dhe nënë Katia (Kada) ende pa ba këmbë mbrënda, me zemër të coptueme, po e mbajtun fort prej zakonit, do t’iu drejtonte dhomës me një za burri: “Prej robit, apo prej Zotit?” E si të merrte përgjigjën e mënjëhershme të disa vetave, njëheri do të nisej të falej një për një me të gjithë ata që ishin aty, mandej, si nënë do t’u lëshonte e këputun mbi trupin e pajetë të te birit të shtrimë në mes të dhomës”33. Të vrarë si kundërshtarë politik të diktaturës komuniste 1 Profesor Kolë Prela, Deputet i Asamblesë Kushtetuse, arrestohet në vitin 1946 dhe pushkatohet me 1948 si kundërshtar politik i rregjimit se kërkonte legjitimin e opozitës demokratike. 2 At’ Çiprian Nika, Ministër Provincial, arrestohet në vitin 1946 dhe më pas pushkatohet me akuzën për strehimin e armëve në kishe dhe tentativë për përmbysjën e Pushtetit popullor me dhunë. 3 Gjelosh Lulashi, denohet me vdekje me 22 shkurt 1946 si anëtar i “Bashkimit Shqiptar” që kërkonte përmbysjën me dhunë të Pushtetit Popullor. 31 32 33

334

Prof Sami Repishti, nga libri “Pika Loti”, tregimi me titull “Dukagjinsi i pa fat”, fq. 58-59. Jak Palushi: Mark Prela vdiq në duart e mija, gazeta “Dukagjini”, nr, 21, gusht 2005. Ahmet Bushati “Në gjurmët e një ditari”, fq 152.

Prelë Milani

4 Gjelosh Lushi, Pepsumaj, ishte një nga antifashistët më të vjetër të rrethit të Dukagjinit dhe Qarkut të Shkodrës, bashkpunëtor dhe bashkluftëtar i Profesorit nacionalist Kolë Prela, Kryetari i parë KNÇ të Rrethit të Dukagjinit. U arrestua në vitin 1946 për bashkëpunim me reaksionin për përmbysjën e Pushtetit Popullor. Pas dy vjetësh hetuesi u pushkatua në zall të Kirit. Denimi i dytë i tij ishte mbetja pa varr.

Të vrarë në konfrontim, të armatosur me diktaturën komuniste

1 Bekë Delia, Ishte një nga antikomunistët më të guximshëm e më spektakolarë të maleve te Dukagjinit. Bekë Delia ishte njeri prej 5 djemëve të Deli Marashit, prijës i Shoshit në kryengritjen kundër Turgut Pashës në viti 1910.Gjatë viteve të LANÇ qëndroi indiferent. Pas çlirimit të vendit ka qënë një ndër të parët shoshjanë që u aktivizua si nëpunës i lartë në administratën e re të Rrethit të Dukagjinit. Bekë Delia së bashku me Prelë Markun e Pecajve në zgjedhjet e 2 dhjetorit 1945 kanë qënë Nenkryetarë Elektoral të Zonës nr 11, zonë në të cilën deptet u zgjodh Profesor Kolë Prela34. Me 24 gusht 1946, shefi i Seksionit të Sigurimit të Rrethit të Dukagjinit, kishte marrë urdhër për të shoqëruar për në seksion Lekë Vojvodën dhe bajraktarin e Shoshit - Lulash Gjeloshin. Si eksponent me influencë, dyshohej se mos do të hynin në lidhje me reaksionarët (quheshin ata që nuk pajtoheshin me shtetin e ri), prandaj u morën për ti izoluar. Nga ana tjetër, Lulash Gjeloshi duke qënë se ishte i sëmurë e hipën në një mushk dhe po e çonin atje ku kishte thënë Xhemal Selimi. Skena e shoqërimit të Lulashit për në seksion irritoi në ekstrem Bekë Delinë, i cili sa u përball me shoqëruesit qelloi dhe vrau tre ushtarët e shoqerimit dhe më pas së bashku me Lulashin arratiset në mal. Po atë ditë forcat e ndjekjes hakmerrën duke vrarë Kokërr Kolën dhe djegë shtëpinë e Lulashit me gjithe çka pati. Kështu spontanisht filloi konflikti i gjatë i Bekë Delisë dhe i mashkujve të tij me shtetin komunist që përfundoi me një bilanc shumë tragjik mes dy palëve antagoniste. (Kokërr Kola, Ndue Delia, Kolë Marashi, Mark Delia, Pal Delia, Bekë Delia nga njëra anë dhe po kaq edhe më shumë nga pala e forcave të ndjekjes). Bekë Delia shkaktoi panik tek forcat e ndjekjes. Ai ishte mjeshtri i pritave dhe i zhbllokimit të rrethimeve në Balza, Bualli, Çija të Palajve, Mal të Shoshit, Bjeshkë të Lotajve e te tjera. Me bëmat e tij të përgjakshme u bë legjendë në popull dhe shumë i kërkuar misterioz i qeverisë. I betuar se nuk do të dorëzohej kurrë, Bekë Delia u vra në përpjekje me ish forcat e ndjekjës ne nëntor 1946. 2 Zog Mala, Mollë: Ka qënë një njeri paqedashës, punëtor e bujarë që nuk u përzie kurrë në dallaveret e politikës. Molla dhe mollçorët janë shquar brez pas brezi si bujarë, besnik dhe robër të kultit të mikut dhe mikpritjes. Molla, gjatë gjithë historisë së saj, ka qënë strehë e sigurtë për koçakët antiqeveritar të të gjitha kohërave. Është rrethuar disa herë në kohën e Turqisë, është rrethuar në kohën e shkjaut nga Kapiten Gjelosh Toma i Trieshit në Mal të Zi. Është 34

“Koha e re”, 8 Nëntor 1945

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

335


rrethuar në kohën e nemces nga austriakët për kapjën e Cocë Lulashit të Toplanës. Është rrethuar me 1927 nga forcat Zogiste për kapjën e Gjon Marashit. Ështe rrethuar në vitin 1946 për kapjën e Bekë Delisë dhe Lulash Gjeloshit me shokë. Të strehosh Bekë Delinë që kërkohej për qiell si vrasesi i tre ushtarëve, ishte një sfidë aventure me pasoja fatale për këdo që guxonte ta bënte një gjë të tillë. Ndonëse i pafaj Zog Mala, duke qënë daja i Bekë Delisë, pas rrethimit të Mollës, u arrestua. Do të kishte qënë fatlum sikur të vritej në vend si kushëriri dhe miku i tij Kolë Deda, veç të mos vdiste i mbytur prej torturave në Koder Shengjergj. 3 Kolë Deda U vra aksidentalisht gjatë rrethimit të Mollës së Shoshit, në vjeshtë vitit 1946, kur forcat e ndjekjes sulmuan këtë fshat që ishte bërë strehë e koçakëve shumë të kërkuar të kohës në krye të cilëve ishte bajraktari i Shoshit. Njeriu i mirë Kolë Deda babai 7 fëmijëve, i qetë paqdashës punëtor dhe i papëzier në dallaveret politike të kohës, ra viktimë e një dueli mes forcave tradicionale që kërkonin te mbronin pushtetin e tyre të dikurshëm dhe forcave të reja të pushtetit komunist që kërkonte të vendosnin autoritetin e vet më çdo çmim.. Strehimi i koçakëvë më të kërkuar nga qeveria dorëhekurt Enverjane ishte një sfidë e hapur aventurore e Mollës sa besike, bujare, aq edhe naïve e cila vazhdimisht është dijgë pjekë e la me gjak për mbajtje koçakësh në çdo kohë. Operacini ndaj Mollës rrebele qe i shpejtë, i furishëm dhe i frigshëm. Forcat e mbrojtjes pasi futën në qark Mollën kapin Kolë Dedën dhe e marrin me forcë si dhërrefyes për kapjën e koçakëve që ishin strehuar nga mollçoret. Duke mos pranuar të kryente një gjest të tillë, tek Kodra e Trojeve (sot thirret ku u vra Kolë Deda) tenton t’u arratiset forcave të mbrojtës. Për momentin u ikën nga duart dhe turret drej gërxheve, por reagimi i kundërshtarëve qe fatal. Nje bresheri autimatiku i sharron këmbet dhe mbetet i zhytur mes gjakut. Komandanti i paturllës pyet njerin nga ushtarët - Hë more e zuri apo jo?! - Po po, ja kemi sharruar këmbët u përgjigj ushtari ! - Çfarë këmbesh ore, bjeri kokës, çfarë pret! - Krisamat e tjera i shoshatën kaptinën Kolë Dedës, i cili u varros ne mal se nuk u lejua të varrosej në varrezat e Katundit35. Strehimin e koçakëve antikomunist, Molla e pagoi me këtë bilanc: U vranë Zog Mala e Kolë Deda duke lënë prush për tokë dy qerre fëmijë jetima, dhe u dogj shtëpia e Pjeter Kocës Kryetarit të KNÇL të fshatit 4 Kokërr Kola: Pas vrasjes së 3 ushtarëve në Pyllë të Shoshit nga Bekë Delia, forcat e mbrojtjes dhe të sigurimit rrethuan dhe i vunë flakën kullës së Deli Marashit dhe Lulash Gjeloshit. Kokerr Kola u vra në mbrojtje të strehës së tij ku kishte lind e burrërue. 5 Dedë Mhilli: Ishte djali i Mhill Kolës, një burri të dëgjuar të fjalës dhe veprave të dobishme, që kishte vjellë barut kunder turqëve e shkjeve respektivisht në dy qëndresat historike të Dukagjinit me 1910 e 1915. Shtëpia e Mhill Kolës ka qënë një shtëpi shekullore nga më të medhatë e më te pasurat e Shoshit nder vite. Të rralla kanë qënë ato shtepia që i kishin të gjitha tufat (tubtë) të mëdha (dele dhi lopë, qe bletë mushq) si shtepia e Mëhill Kolës së Brashtës Të rralla kanë qënë ato shtepia aq puntore dhe te razishme me livadhe prozhme 35

336

Treguar nga Pjetër Koca i cili u arretis së bashku me Kolë Dedën dhe shpëtoi.

Prelë Milani

homalla e bashtina. Shtepia e Mhill Kolës dhe më pas Dedë Mëhillit kanë qënë punishte bulmeti ku binin në sy varg tinarët e djathit qypat tlyenit, govadat e tamlit, shekat e kosit kulluar ku as një herë i vjetri nuk shterrohej, pa i berë shoqeri te riut. Në shtepinë e Mëhill Kolës kurrë nuk ështe shtruar tervesa për mik, rrugtarë, puntorë apo lypsarë, pa currekun e djathit, pa bludën e mazes ose fulterën rrapsh me tlynë, pa vegshin plot dyreçka mishi dhe më pas sahanin çabullit (enë alumin për dhjetë veta) plot e përplot tamël ose kos. Dedë Mhilli ishte i gatuar gjenetikisht si antikomunist. “Nuk ishte i shkolluar, por ama kanunin e dinte fill e për pe”36 Gjatë viteve të luftes militoi në radhët e Ballit Kombtarë, ka qënë kundërshtar i FNÇ dhe PK si forca udhëheqëse e tij Gjithësesi gjatë luftës nuk bëri pjesë në asnjë formacion që u mobilizuan nga Balli Kombëtar për të luftuar në Jug të Shqipërisë kunder forcave LANÇ. Në nëntor 1944 shkoi në mbështetje të qendrestarëve të NikajMerturit në Qafën e Kolshit kundër forcave të Brigadës 6 Sulmuese të UNÇ. Së bashku me Zef Bajraktarin (Shllak) dhe Vogël Kolën (Palaj), Dedë Mhilli u pushkatua në mënyrë tipike jakobime pa gjygj përpara popullit te Shalës, në Breg Lumit, në vitin 1946 nga Shefi i Seksionit të Sigurimit të Rrethit Dukagjin, N/Toger Xhemal Selimi, i akuzuar për armëmbajtje pa leje. Ekzekutime te tilla terroriste të modes bolshevike bëheshin për te larë hesapet me kundershtaret politik dhe për të ngjallur frigë dhe panik ndaj çdo kujt që mendonte e vepronte ndryshe. 6 Vogël Kola: Palaj Shosh u pushkatua në vitin 1946 i lidhur dorë për dorë me Dedë Mhillin e Brashtës dhe Zef Bajraktarin e Shllakut, i akuzuar për dizinformim ndaj organeve të mbrojtjes dhe sigurimit. 7 Pal Deli Shkami nga katundi Ndegjinaj; u arratis nga ushtria në vitin 1945, bashkohet me një çetë të arratisurish politik e cila ra në përpjekje me forcat e mbrojtjes popullore dhe u asgjësua totalisht afër lumit Mat, mes Milotit dhe Ulzës. Trupi i Palë Delisë nuk dihet se ku përfundoi. 8 Mark Delia dhe 9 Kolë Marashi, janë edhe dy pinjoll të tjerë të shtëpisë së Deli Marashit, që mbetën të vrarë me forcat e Bataljonit të Mbrojtjes Popullore në Balza të Shoshit, në gusht të vitit 1946. 10 Ndue Delia, vëlla siamez me Bekë Delinë, mbeti i vrarë edhe ky në vitin 1946, në një duel tek për tek me një oficer të forcave të mbrojtjes. 11 Mhill Vocrri; Mekshaj, u vra në vitin 1947, në përpjekje me forcat a ashtuquajtura reaksinare (që iu kundërvunë sistemit të ri komunist me armë), në Qafë të Beshkasit te Pultit. 12 Zef Gjeloshi i Pepajve, u vra në rrethana enigmatike pas një konfrontimi fizik me forcat e policisë të shtetit (nuk ishte vrasje për motive politike) Vdekë në burgje të diktaturës37 • Deli Marashi u denua në moshë të thyer 36 37

Mërgim Korça. Art i cituar nga Parathenja e librit “Brejtësit e Shpresës”, botim i vitit 2002 Shkodër, fq 5. Sipas statistikës së Shoqatës së të Perndjekurve politik Dega Shkodër

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

337


• Lulash Gjeloshi u denua në moshë të thyer • Ndue Kola Mollë u arratis si kundershtar i rregjimit, proteksi ishte se kundershtoi shërbimin ushtarak. Ka stehuar dhe bashkpunuar me koçakë të tillë si Mark Mala, Gjergj Vata Bekë Dela, Mark Sadiku, Kolë Ndou, Lulsh Gjeloshi. Pas daljes së amnistisë së përgjithshme u dorzua por nuk fitoi lirnë. Më pas u semur, në burg dhe vdiq • Marash Vata Çilkok u denua për arratisje, u sëmur dhe vdiq • Geg Zef Fusha vdiq në moshë të mitur, kur familja e tij ishte në internim.

Prekë Gjeloshi

Vdiqën duke u arratisur • Vuksan Marku Çilkok; ishte në mal i arratisur kur vdiq koçak • Palë Kokrri u mbyt në Liqen të Shkodrës duke u arratisur në prag të viteve nëntëdhjetë se (bashku me bashkëshorten dhe vjazën) • Zade Lulja • Liljana Pali

Mirash Zefi

Gjon Noshi Nikë Lushi Marash Ndoka Kolë Delia Tom Nika Prelë Sadria Lulash Gjeloshi Prekal Pal Mhill Nika Mhill Ndreshi Kolë Maceli Zef Delia Çun Delia

Të burgosur politikë

Marash Delia

Denime të rënda mbi 10 vjet

Demime të mesme 3-7 vjet

Denime të ulta - 0-3 vjet1

Mark Mala

Lulash Gjeloshi

Gjon Pepa

Dedë Binaku2

Lekë Vojvoda

Vuksan Marku

Vat Marashi

Mark Prela

Lulash Vuksani

Nosh Preka3

Deli Marashi

Marash Babuni

Pjeter Toma

Lulash Staka

Mhill Nika

1

Të vrarë në luftë me turkun (identifikuar)

206

Lazer Pali

Pjeter Biba

Gjin Marku

2

Të vrarë në luftë me sebro-malazez

12

Pjetër Marku (25 vjet)

Lulash Gjoni

Dedë Lushi

3

Të vrarë në luftë me fashizmin

2

Dedë Mhill Deda

Zef Ndoci

4

Të vrarë nga diktatura mbretërore

7

Lekë Ndoci

Fran Zefi

5

Të vrarë nga diktatura komuniste

15

Mhill Kola

Dedë Lulashi

6

Dëshmor të pas çlirimit

4

Pal Kola5

Zef Marashi

7

Vrasje ordinere në vitet 1945-1965

2

Gjon Marku

8

Vrasje ordinere në vitet 1965- 1989

2

Mhill Kokrri

9

Vrasje ordinere në vitet 1990- 2010

32

Kolë Micani

10

Prekali vrasje ne 1950-2010

0

4

Dedë Mhilli Pjeter Marku Martin Ndoka Kolë Nika

Tabelë përmbledhëse e vrasjeve ndër vite

Mirash Noshi Mirash Ndoja Prelë Pllumbi Nikë Gjeloshi Pal Mhilli Lulash Bala Zojë Mustafja Kolë Mirashi Pjeter Vogli Pjeter Nika

338

Prelë Milani

Shënim: 1. Te denuarit e kolonës së tretë janë kryesisht të arratisur te viteve te para pas çlirimit, te cilët u dorzuan pas amnistisë dhe shumica prej tyre kanë marrë denime minimale 2 Dedë Binaku, komunisti i parë disident i Shoshit i denuar me vdekje më pas me 25vjet, jetën ia fali Kryetari i Presidjumit të Kuvendit Popullor Haxhi Lleshi 3 Nosh Preka, ka denim miks (Shperdorim i pasurise socialiste dhe agjitacion) 4 Lazër Pali, ka denim miks (Shperdorim pasurisë socialiste dhe agjitacion) 5 Pal Kola, i denuar miks fillimisht si ordiner pastaj ka marrë denim shtesë për agjitacion e propogande 6 Të vrarë me turqit, shifra është shumë më e lartë, por vetëm kaqë, janë të identifikuar. Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

339


Kapitulli IX

E

LITA KULTURORE

PROFESOR KOLË PRELA, OPOZITARI I PARË SHKODRAN NË PARLAMENTIN E VITIT 1946 Doktor i lauruar në Torino, studjues, publicist dhe kritik arti Antifashist i vjetër, krijuesi i Këshillit Krahinor N.Ç.L të Shkodrës. Antëar i Shtabit të Forcave të Armatosura të UNÇ të Qarkut Shkodër Organizatori i Lëvizjes Antifashiste në Rrethin e Dukagjinit dhe i ngritjes së Bataljonit “Perlat Rexhepi” Drejtor i Normalës së Elbasanit dhe Prof i Liceut të shtetit Shkoder Opozitari i parë shkodran në Parlamentin famkeq të 1946 -ës Kërkon hapur pluralizmin politik. Denohet me vdekje si Antar i Komitetit Qendror të Partisë Demokristjane Qytetar Nderi i Shkodrës Martir i Demokracisë Profesor Kolë Prela lindi në Pepsumaj të Shoshit, me 19 tetor 1918, në trevën ku shqiptarizmi ka palcën e ashtit të vet, atje ku izmat e çdo ngjyre nuk ngulën rrënjë kurrë. U rrit në Shkodër, atje ku kultura shqiptare ka amën, u arsimua në kolegjin klasik “Saveriane”, u stolis me kulturën perëndimore, mori gradën më të lartë shkëncore në fushën e diturisë, u afirmua denjësisht si mësimdhënës dhe drejtor në dy shkollat më me emer që kishte Shqipëria e aso kohe: Liceun e Shtetit “28 Nëntori” Shkodër dhe “Normalën” e Elbasanit. U shqua si administrator i përkushtuar ne drejtimin e Seksionit të ekonomisë dhe ndihmës sociale të Profekturës Shkodër. Punoi gjithë pasion si studiues, publicist e kritik letrar, u konfirmua në luftë si patriot dhe antifashist, u flijua për fjalën e lirë, parlamentarizmin dhe demokracinë e tipit perëndimor. Kolë Prela është Profesori i parë i Dukagjinit, ndërsa si konstrukt intelektual, si botë shpirtërore dhe si manifest i sjelljës njerezore ishte tërësisht perëndimor. Në vitet 1923-1928 Kol Prela vazhdoi Kolegjin “Saverjane”, nxënësi i Mjedës e përfundon kolegjin duke marrë pikët maksimale. Nga vitin 1929-1936 përfundon shkëlqyeshëm Liceun e Shtetit “28 Nëntori”, përfiton 340

Prelë Milani

të drejtë studimi në Itali dhe në vitet 1936-1940 përfundon Fakultetin e Leterësisë dhe të Filozofisë në Universitetin e Torinos duke u lauruar Doktor i Shkencave Letrare. Nga viti 1940 deri në qershor 1943 ka punue si profesor i letërsisë, latinishtës dhe greqishtës së vjetër në Liceun e shtetit “28 Nëntori” ne Shkodër. Ka qenë koleg dhe mik i Skënder Luarasit, Gaspër Palit, Qemal Draçinit, Ernest Koliqit, Gjergj Kokoshit, Simon Rrotës, Zef Kolombit, Ndue Përlucës e Safet Butkës. U shqua si mësimdhënës, metodist, përkthyes, publicist dhe kritik arti. Ka qënë Drejtor i Normalës së Elbasanit, ka bashkpunuar me revistat “Hylli i Dritës”, “Leka”, “Zani Shnanout”, “Fryma”, “Cirka”, “Kumbona e së Dielës” e te tjera. Ka shkruar shumë artikuj studimorë si “Shqypja Ilire”, “Tokë e madhnueme”, “Nacionalizma shqiptare”, ”Dom Ndre Mjeda dhe klerikët”, “Çeshtje filozofike”, “Çeshtje te të mësuarit”, “Mbi njohjën e botës”, “Rrymat e jetës shoqnore” e të tjera. Artisti i Popullit Çesk Zadeja, Profesorët Shefik Osmani, Çun Jonuzi e Androkli Kostallari, heronjt e popullit Tomë Kola, Nazmi Rushiti e Bardhok Biba, intelektualët Lorenc Shiroka, Luigj Sheldia, Angjelin Zojzi, Caf Jonuzi, Gjovalin Çerkaxhia, Jorgji Sota, Tonin Kiri, Çesk Bazhdari e të tjerë, kanë qënë nxënës te Kolë Prelës. Profesori ka qënë një nga organizatorët e demonstrates antifashiste të 22 shkurtit të vitit 1942, ai ishte një nga nacionalistët e parë indipendent që përqafoi platformën politike të Konferëncës së Pezës, hyri në FNÇ dhe së bashku me Riza Danin, Dom Luigj Picin, Xhemal Brojën, Rexhep Hakën, Sadik Bekteshin, Shyqyri Hafizin, formuan Këshillin e Parë Krahinor Nacionalçlirimtar të Qarkut të Shkodrës me në krye major Sabri Gjonin. Profesor Kolë Prela në qershor vitit 1943 doli ilegal në malet e Dukagjinit për të organizue levizjën antifashiste. Atje ngriti Çetën partizane teritorjale të Dukagjinit, kordinoi veprimtarinë antifashiste mes Shkodrës-Dukagjinit dhe Malësisë së Gjakovës. Në dimrin e vitit 1943 strehoi në Dukagjin dhe siguroi kalimin e Bataljonit “Përlat Rexhepi” në sektorin BogëTheth-Vuthaj. Me 12 tetor 1943 zgjidhet Anëtarë i Shtabit të Forcave të armatosura të UNÇ për Qarkun e Shkodrës (Në përbërje të ketij shtabi ishin Sadik Bekteshi, Qazim Kapesyzi, Dom Luigj Pici dhe Zija Dibra) Ishte largpamësia e Profesorit, toleranca dhe dialogu që bëri me grupacionet e tjera politike që gjatë kohës së luftës nuk pati asnjë konflikt të përgjakshëm në Dukagjin mes forcave të Fronit nga njëra anë dhe ballistëve e zogistëve nga ana tjetër.Në zgjedhjet e vitit 1945 zgjidhet deputet i zones nr 11 në Nënprefekturën e Dukagjinit, Kolë Prela e Riza Dani ishin deputet e vetëm nacionalist dhe nga opozitarët e parë të Shkodrës së bashku më Hysen Pejën dhe Zef Haxhinë në Kuvendin e parë pas Luftës së Dytë botërore Si opozitar me diktaturën kërkoi ndërprerjen e terrorit politik Me 14 shkurt 1964 duke bërë deklaratën e bujshme në mbrojtje të Pater Gjon Shllakut dhe të ashtuquajturit grup i Bashkimi Demokrsitjan..Në Asamblenë Kushtetuese kërkoi hapur pluralizmin politik e ideologjik dhe orjentimin pro përëndimor të Shqipërisë. Kundërshtoi projektin e Kushtetutës së vitit 1946 dhe votoi kundër saj, duke e quajtur si një akt plot ngjyra idologjike si politikisht ashtu edhe nga pikpamja social politike. -Demokracia e lirë që kërkojnë deputetët Riza Dani, Kolë Prela, Hysni Peja etj nuk është veçse demokracia borgjeze- shkruan gazeta “Bashkimi” me 17 mars 1946. Profesor Kolë Prela u arrestua me 14 shtator 1946. U akuzua se ka qënë anëtar i Komitetit Qëndror të Partisë Demokristjane dhe në bashkpunim me organizatën terroriste të Klerit Katolik ka luftuar për përmbysjën e pushtetit popullor në Shqipëri. Për të gjitha këto denohet me vdekje, si tradhtëar i popullit me 29 mars 1948, pushkatohet në livadhe të Shkodrës, nuk dihet se ku i përfundoi trupi, kockat e tij, prandaj edhe sot nuk ka varr. Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

341


AT ÇIPRIAN NIKA MINISTER PROVINCIAL I KISHËS KATOLIKE SHQIPTARE

At Çiprian Nika, ka lindur me 19 korrik të vitit 1901, emrin e pagezimit e ka pasë Dedë. Qe i biri i Mëhill Nikës i vllaznisë Lekpepaj, nga mahalla Hasptënë e fshatit Celaj. Nëna e la jetim në moshën pesë vjeçare dhe akoma pa i mbushë 7 vjet frati i Shoshit jetimin e varfër e mori dhe dergoi në Kolegjin Françeskan të Shkodërës Veshi zhgunin e Varfanjakut të Asizit më 16 tetor 1916; më 23 tetor 1917 bëri kushtet e përkohshme; më 16 shtator 1921, kushtet e përjetshme. Studimet e larta i përfundoi në Austri duke u diplomuar për filozofi dhe teologji. Në Romë me 24 korrik të vitit 1924 shugurohet meshtar ndërsa meshën e parë e kremtoi më 25 korrik 1924. Ishte ndër më të diturit françeskan në fushën teologjike dhe filozofike. Emërohet profesor në Gjimnazin e Fretënve. Ka pasion muzikën. Nën drejtimin e At Martin Gjokës, merr pjesë në orkestrën frymore të françeskanëve, që përbëhej prej rreth 40 vetësh. Ishte ndër flautistët më të mirë. Zotëronte mirë disa gjuhë, spikati në gjermanisht, frengjisht dhe greqishten e vjetër. Ishte bashkëpuntor i revistave “Hylli i Dritës” dhe “Leka”, ku, ka shkruar artikuj me vlerë në fushën filozofike. Njihet si Provinçiali ma i ri në moshë, në vitin 1938 drejton Provinçën e Shqipnisë. Çiprian Nika ishte një shartesë shëmbullore e malësorit fisnik dukagjinas me intelektualin enciklopedik të shkollës austriake, një meshtar me shpirt të madh, një mesoburrë me trup të hijshëm, me konstrukt muskulor të formuar bukur në mënyrë dinamike. Fytyrën e kishte kuqaloshe me gjak të pastër ilir, i kthjelltë si vena në gastare. Kishte një të folur plot njerzillëk, tërheqës dhe orator në kuvend.I aftë të impononte te tjerëve mendimet e veta dhe i lindur për administrator. I thjeshtë, pa kurrrfarë mëndjemadhësie, i aftë që të terhiqte në debat e të bënte për vete, këshillues i mirë, por aspak i bezdisshëm me shabllonizma e receta të gatshme për problemet shoqërore e private të njerëzve. Dinte të mbante shoqëri në çdo ambjent e rend shoqëror, ambjentohej lehtë dhe ishte shumë praktik. Gjithmonë dhe gjithkund ruajti të pacenuar dinitetin e meshtarit, zotësinë e filozofit, nuhatjën e hollë të psikologut, guximin për të thënë të vertetën, urrejtjën për smirën, intrigën e të ligën. I gatshëm dhe i aftë të polemizonte mbi çdo çeshtje filozofike e politike, shkëncore e shoqërore. Çmonte mbi gjithë të tjerët njerëzit e ditur, por s’përbuzte kurrë njeri, fashatar, qytetas, malësorë edhe i pa shkollë qoftë. Çiprian Nika ka qënë bashkpunëtor i Revistës “Hylli i Dritës”, kryesisht për problemet filozofike, gjithashtu është marrë gjerësisht me menaxhimin e shtypit dhe të botimeve françeskane. Me 21 Nëntor të vitit 1938 i shkruante Arqipeshkvit Metropolitan të Shkodrës Imzot Gaspër Thaçit: Simbas kërkesës që më bëtë me gojë, të caktohen dy “Censores Librorum”… Kam nderin t’u informoj se kam shenjue për atë qellim Fort të ndritshmit Eten Gjergj Fishtën e Pashuk Bardhin. Tuj u puthë unazën baritore, me nderimet ma të nalta, Shkëlqesisë s’Uej, shërbëtor në Krishtin, At Çiprian Nika, ofm “Provincial i Françeskanëve”1. At Çiprian Nika ishte mik dhe koleg i Mjedës, Bernadin Palajt, Lazër Shantojës.Atij, 1

342

At Simon Jubani “Opinjon gojor per Çiprian Nikën”, shkurt 2006

Prelë Milani

si pak kujt tjetër, që në moshë të re iu besua drejtimi i Provincës Françeskane. Nga viti 1938- 1943 ishte Ministër Provincial i françeskanëve shqiptar, ndërsa nga viti 1943 deri në vitin 1946 kreu detyrën e Drejtorit të Kolegjit “Serafik” duke qënë edhe Guardian i Kuvendit të Shën Françeskut për Shkodrën2. Çiprian Nika, si shumica e elites të asaj kohe, me njet e me zemër përkrahu Nolin. Armiqësia e Nikës me Zogun thellohet akoma më shumë pas shtypjes së Lëvizjes së Dukagjinit të vitit 1926 dhe terrorit të pa skurpullt që ushtruan bandat e Matit, Dibrës e Lumës si shprehje e hakmarrjes për bajraktarin e tyre të shtrenjtë. At’ Çipran Nika iu bëri rrefimin e fundit kryengritësve anti-zogist të Dukagjinit: Mark Milanit, Babun Celit dhe Zef Delise, të cilët ditën e mërkurë të datës 9 Mars 1927 u varën në litar në mes të qytetit të Shkodrës. At Çiprian Nika protestoi fuqishëm ndaj ndjekjeve që u bëri Zogu miqëve të tij, Dom Lazër Shantojes, Dom Loro Cakes, At Bernadin Palajt, kurse vrasja e Gurakuqit i hapi një plagë të pashërueshme në zemër. Vetëm me politikan të kalibrit Gurakuqi mund të bëhej e të përparonte Shqipëria. “Gurakuqin e quante politikan vizionar i pastër pa asnjë hije në përsonalitetin e vet, i vetmi shqiptar që e meritonte epitetin Dishepulli i Kastriotit”3. At Çiprian Niken, akuza e komunisteve e ka quajtur bashkpunëtor të hapur të fashistëve dhe si një nga krerët kryesor të Kishës Katolike Shqiptare qe tradhtonte atdheun. At Zef Pëllumbi i ka hedhur poshtë këto akuza, si të pavërteta, fallso dhe denigruese. ”At Çiprian Nika ishte një person jo vetëm i padëshiruar por edhe një antifashist i deklaruar dhe për këtë shkak qe internuar nga fashistët”4. Autori nuk është në gjendje të na percaktojë kohën egzakte se kur u internua dhe kur u lirua. Endrra për një Shqipëri Etnike ishte i vetmi iluzion pozitiv që ushqeu deri diku ndaj falangës së Fuqive të Boshtit. Iluzion që u venit dita- ditës duke e çuar në papajtueshmeri të plotë me regjimin në fuqi. Ai përjetonte me trishtim njëherësh dy drama: shendërrimin e botës në kasaphanë nga fashistët dhe përhapjen e komunizmit te kuq si reaksion ndaj fashizmit të zi. “Komunizmi nuk është më një fantazëm por një realitet i paevitueshëm, konstatonte më shqetësim maksimal”. Ai nervozohej nga diplomacia dhe politika e paskrupullt e Evropës së vjetër dhe dhelpëria anglo- amerikane që për hirë të njërës gjysmë të Evropës sakrifikonte gjysmën tjetër, ndërsa vendin e Shqipërisë e shihte të pandarë nga gjysma e flijuar nga xhentelmenët e mëdhenj5. Ndonëse i bindur plotësisht në fitorën e pashmangshme të komunistëve, Çiprian Nika mbeti i palëkundur, i padyzuar dhe në menyrë të hapur në ballë të rezistencës antikomunste. Komunizmi është një farë hithrash, ata që e mbollën në Shqipëri nuk do ta korrin pa u regjur mirë ky popull i mjerë. Komunizmi në Shqipëri nuk do të jetë jetëshkurtër, për këtë nuk ushqente asnjë iluzion ashtu siç ishte i bindur në fundin e tij. Antagonizmi mes komunistëve fitimtarë të Tiranës dhe klerit katolik shqiptar, që filloi rezistencën moskokçarëse ishte i paevitueshëm, permanent i dhimbshem dhe shumë rrënqethës. At Çiprian Nika ishte një luftëtar i paepur i kësaj qendrese. Me diktaturën komuniste as nuk mund të pajtohej, as të bashkjetonte. At Çiprian Nika nuk dinte të heshte, nuk dinte të ikte, nuk pranoi të përkulej përpara kërrkujt përveç Jezu Krishtit, të cilit i ishte përkushtuar gjithë devotshmëri deri në flijim. Pati edhe nga ata miq që e këshilluan të ikte për t’i shpëtuar ndëshkimit. Si mundet ta 2 3 4 5

Martirizimi i Kishës Katolike Shqiptare 1944-1990, fq. 108 Sipas bisedës së inçizuar me At Zef Pëllumbin, me 20 dhjetor 2005 At Zef Pëllumbi, “Françeskanë të mëdhenj”, fq 132) Sipas bisedës së niçezauar me At ‘Zef Pëllumbin, me 20 dhejtor 2005

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

343


braktisë i pari kapiteni anijën e të lëjë marinarët e shkretë mes valëve të tërbuara të stuhisë. Si mund të ikë një luftetar i Krishtit dhe të lë kryqin në duart e të pafeve, që duan ta shkallmojnë me sopatë dhe ta shkulin nga zemrat e njerëzve. - Unë do të qëndroj këtu, do të luftoj e do të flijohem për idealin e krishterë ashtu siç u flijue Krishti të shlyej mëkatet e njerëzve të kësaj bote6. Në proces-verbalin me nr. aktesh: 558, dhe nr. vendimi 224, Prokuroria Ushtarake e Shkodrës, me akt-akuzën nr. 581, me datën 26 dhJetor 1947, sjellë për gjykim në një dhomë të kuvendit: At Çiprian Nikën, nga Shkodra dhe At Pal Dodën, nga Janjeva e Jugosllavisë, për fajin se: “... gjatë gjithë jetës së tyre pranë Klerit Katolik kanë zhvilluar aktivitet të rrezikshëm anti-popullor... duke qenë elementa me pozitë dhe udhëheqës të Klerit Katolik në Shqipni... me anën e këtyre lidhjeve të kombinuara me Demokristjanen kanë menduar për një kryengritje të armatosur kundër Pushtetit... Me qëllim që të furnizojnë kriminelat e arratisur për të goditur Pushtetin kanë fshehur në Seminar dhe në Kishë armë të ndryshme lufte, revolvera, pjesë ndrrimi mitralozi dhe shumë arka me municion lufte. Faje këto të parashikuara prej neneve 2, 3 (pika 1, 2, 4, 7, 8, 14) të ligjes Nr. 372. Këto akte mbasi u rregjistruan ne Nr. 558 te Rregj.Them. Për ditë gjyqi u caktua data 26 dhetor 1947, ditë e premte, ora 3 mbas dreke. Shkodër, 26 dhetor 1947 Sekretari: Sh. Dautaj d.v. Kryetari: M. Bllaci d.v. (firmat). Ditën e premte, datë 26 dhetor 1947, ora 3 mbas dreke u formua trupi gjykues si vijon: Kryetar: Kap. I-re Misto Bllaçi, Anëtarë: Toger Bastri Beqiri, dhe N/Toger Anastas Koroveshi. Duke qenë gati Prokurori Ushtarak Kap. Namik Qemali, dhe Sekretari Tish Tukja: U pyet i pandehuri At Çiprian Nika dhe tha:... Jam dërgue nga Provinçiali me krye studimet e Larta, dhe jo nga kush tjetër... kam pasë shok At Frano Kirin... Austria e mori në dore çështjen e Klerit Katolik që të mos merrej nëpër kambë... interresat e tyne nuk i dij. Me Shefqet Verlacin kam pasë lidhje zyrtare... Nuk e dij a kje ma e mirë koha e regjimit të Zogut a sot... Mue nuk mu ndalue me marrë frymë, por mu ndaluen burimet e jetesës, p.sh. tokat e kuvendeve na i mori Pushteti i sotëm dhe shkollat i mbylli. Tokat i mori qeveria dhe nuk dij kujt ia dha... Enciklika e Papës flet për komunizmin në Rusi dhe Meksikë. Në Rusi kishte fé dhe besim, dhe nuk mundet me kenë që të gjithë janë komunista ateista. Edhe na Françeskanët jemi komunista. Na kemi jetue me pak ndryshim nga fshatarët, atje ku shërbenim.... Kishat nuk janë prishë akoma, por janë mbyllë shkollat e shoqnitë fetare, ku asht edukue rinija me parimet e fesë, dhe jo me politikë... Lufta për zhdukjen e komunizmit mue më pëlqeu, por mund të zhdukej edhe me paqe. Lufta kundër okupatorit na shkatrroi ma shume ne, u dogjën fshatra e lagje qytetesh dhe u vranë shumë njerëz, kjo nuk më pëlqej, mbasi mund të bahej me kombinacione politike. Rrënimet i kjava me lot gjaku.... Padër Antoni u dënue, por nuk dij se pse u tha, se punoi kundër popullit... Unë kam kenë profesor dhe nuk dij se asht predikue për fashizmin, as prej meje as prej shokve... Nuk kemi punue për ardhjen e fashizmit në Shqipni... Na i kemi marrë ndihmat se nuk kishim me se të jetonim dhe të mbanim shkollat.... Në kohën e okupatorit kam shkue në Kosovë me fratel Gjonin, tek At 6

344

Sipas bisedës së incizuar me At Zef Pëllumbin, me 20 dhjetor 2005

Prelë Milani

Bernard Llupi, me marrë ushqime për xhakoj, ndërsa në Logutenencë shkonte At Rrok Gurashi, ai asht dhelpën e madhe... shumë gjana që i bante ky, i nxirrte në skenë me anë të At Palajt... Demokristjanen nuk e kam formue unë, mbasi nuk jam marrë me politikë, atë e ndigjova në radio kur u ba gjyqi, por as nuk e mora vesht kush e kishte krijue. Kur u ba çlirimi i Shqipnisë nuk e dij... se nuk më erdhi mirë që u ba nga partizanët, kur u çlirue nga okupatorët italian e prita mirë. Nuk më ka pëlqye Partia, më pëlqenin NacionalÇlirimtarët, Balli dhe Legaliteti... sistemi i qeverimit asht kundër parimeve të mija... Më ka pëlqye që të drejtonin në Pushtet klasat që kanë studjue, mbasi fshatarët shumica janë pa shkollë... Në Tiranë ishte Imzot Gjini, për me shkue në qeveri, por nuk dij se ka shkue ndër legata të hueja... Padër Mati Prennushi në atë kohë ishte Provinçial, por ky nuk më spjegoi se çka kanë shtrue kur kanë shkue në Tiranë... Nuk dij gja për Demokristjanen, kur asht ba sulmi prej Postribes nuk kishe dijeni dhe as nuk kam bashkëpunue me njeri... Nuk kam mësheh asnjë armë në kuvend... Në Elterët e shenjtë nuk dij se u gjet gja, tash kujtohem se u gjetën do libra, por nuk dij se u gjetën armë... Nuk kam sabotue zgjedhjet e 2 dhetorit... Për votime kam shkue në Troshan. Në votime nuk dola fare.. Na kujtuem se nuk kishte arkë boshe, se, po ta kishe dijtë se ka, do të kishe shkue për ta hjedhë votën kundër. Të gjithë bashkë me At Mati Prennushin, s’kena dalë fare ndër votime... Nuk kam pasë lidhje me të arratisun... At Antonit i kam çue dy herë ushqime me një grue, se mi kërkoi si shok, dhe nuk e njof si tradhtar... përhapjen e komunizmit në Shqipni e konsideroj ateiste, prandej jam kenë dhe jam kundër tij. Si konseguencë fatale kam konsiderue mohimin e egzistencës së Zotit. Nga ky kam mendue dhe mendoj, se mohohen të gjithë ligjet morale, si ndera, dashtnija, drejtësia etj. dhe si përfundim kam nxjerrë me vehten time, se me përhapjen e komunizmit ateist do të shkatrrohet shoqnia njerzore... Unë kam dishrue që në luftën e gjermanëve me Bashkimin Sovjetik, të fitonin forcat gjermane, dhe nuk dishroja që ushtria e kuqe të përhapej në Prendim, mbasi me përhapjen e komunizmit rus ndihet edhe rreziku serb. Fitoria e Gjermanisë ishte në favor të Shqipnisë... Xhakonin Ndoc Vasili e qita jashtë, pse nuk kishte sjellje të mira, nuk e qita pse ishte lidhë me qeveri, se nuk kishëm frikë nga ky se merresh vesht me qeveri, por, ky merresh vesht vetëm me të huej, pse, edhe shqiptarët kishin gjithfarë ngjyrash që nuk na pëlqenin né... Dëshira e eme dhe e shokëve të mij ka kenë me e shue farën e komunizmit në Shqipni.”7 Fjala e fundit në gjyq ishte: - “Lutem, të merrni parasyshë mbrojtjen e avokatit që më ka caktue gjykata”. Me datën 28 dhetor 1947, Trupi Gjykues dha vendimin: 1. At Çiprian Nika nga Shkodra, me vdekje me pushkatim. 2. At Pal Dodaj nga Janjeva, Jugosllavi, me privim lirije për jetë. Sekretari: T. Tukja, Antarë. B. Beqiri, A. Koroveshi dhe Kryetari Misto Bllaci, d.v. (Firmat) AT ÇIPRIAN NIKA u pushkatue më 11 mars 1948, në orën 5 të mëngjesit, në Zallin e Kirit, në Shkodër, bashkë me vëllaznit e shokët e gjithë jetës. Profesor Arshi Pipa ka deklaruar: “Është vështirë me pranu se gjithçka mbaron me trupin kur vrejmë qysh njerëzit vdesin për ideale”. I tillë ishte Çiprian Nika, një kreshnik qëndrese e sakrifice për fe, besim e liri. 7

AMBDosja 1248.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

345


Shikoj fratin që për shumë ditë me rradhë po më lehtëson me frymën e shpresës e, më mbushë me shpirtin e qëndresës. Ka çaste kur ai asht i vehtës, krejt i vehtës… Sepse ç’jeton ai, janë pikërisht këta çaste kushtrimi kur shpirti dhe ndërgjegja lëshohen pa kushte në altarin e Krijuesit, … “Ky qendrim po të kushton shumë, At Çiprian. Ti e di se ata e bajnë për t’u tallë. Më duket se duhet evitue e keqja ku ka mundësi me u evitue!…”. “Ke të drejtë, biri em, ashtu asht. Por, unë kam një mision në këte mes ma shumë se të tjerët: Më duhet me ndezë dritën kudo që ajo asht shue. Vuejtja sigurisht që nuk asht e lehtë, por - e, tue më shikue drejtë në sy, me atë fytyrë të qeshun, e vetmja e mirë që i kishte mbetë - por vuejtja o bir, e ban ma fisnike fitorën…”8. At Çiprian Nika e dinte se e priste gojtina, por përpara se të vdiste kundërshtarët e tij donin ta degradonin dhe ta shpërfytyronin moralisht dhe psiqikisht. Nuk kishte përse një përsonalitet aq i kulturuar qoftë edhe kundërshtar apo armik i deklaruar të trajtohej në mënyrën më shtazarake. Shkelmat e policëve sa herë e nxirrnin dhe e fusnin në birucë, lidhja për orë të tëra varur për pemë, rrahja deri në humbjen e ndjenjave në dhomat e hetuesisë, shtërngimi i hekurave deri në koc, lidhja karrapuc kokë e këmbë, përdorimi i vezëve të ziera nën sqetulla, futja e kunjave të pishës nën thonj, ishin armët e dështuara për ta degraduar moralisht. Sikur At Çiprian Nika përpara tytës së mashinës të gjunjëzohej si pulë, mos vallë do ia falte jetën diktatura?! Jo. Atëhere, ai jo më kot zgjodhi rrugën për t’u bërë hero, duke shqiptuar fjalët e fundit. Rroftë Shqipëria edhe pa ne! Rroftë Krishti Mbret! 9 Një studim të gjerë për figurën komplekse të At’Çiprian Nikës do të botohet së shpejti në librin “Dukagjini ynë”, vëllimi i katërt.

DR GASPËR SHOSHI

Maçi i parë i Shahut shqiptar. Ka lindur në Cetinë në vitin 1903. I ati i i Gasprit quhej Zef Kolë Ndoka nga Ndergjinajt e Shoshit i larguar në Mal të zi në kërkim të mundësive me të mira për jetesë. Zef Kolë Ndoka në vitin 1902 martohet me Nushën, të bijën e Kolë Simon Jubanit që sherbente në punë pranë Konsullatës Franceze në Shkodër. Zef Kolë Ndoka pati dy djem, Gasprin dhe Pashkun, babanë e piktorit të shquar Zef Shoshi dhe Gasprin nënvizimi P.M) “Një pjesë të femijërisë Gaspri e ka kaluar në Mal të Zi. Nusha Gasprin e ka sjellë në Shkodër pranë prindërve të saj disa vite para se të kthehej gjithë familja nga Potgorica”10. Me fillimin e Luftës së Parë Botërore familja (Shoshi ) nga lagjja Ndergjinaj kthehet në Shkodër. Gaspri kryen këtu shkollën fillore dhe një pjesë të shkollës së mesme në Gjimnazin Françeskan, por për arsye ekonomike detyrohet ta lërë shkollën dhe të fillojë punë për t’ i ardhë në ndihmë ekonomikisht familjes së tij me të ardhura modeste. “Përgatitjen dhe aftësinë e tij e dëshmon fakti se mëgjithëse me shkollë të mesme të pambaruar, në vitet 1924-1925 e gjejmë mësues 8 9 10

346

Prof. Sami Repishti:Buletini Katolik Shqiptar, Nr. XIV, fq. 180, viti 1993, San Francisco, USA Martirizimi i Kishës Katolike shqiptare 1945-1990, fq. 108 Sipas kujtimeve të Piktorit të Meriturar Zef Shoshi, nipi i Gaspar Shoshit

Prelë Milani

të gjuhës shqipe në Gjimnazin e Gjirokastrës. Këtu djaloshi i talentuar tërhoqi vemendjen e profesorit francez të gjuhës frenge të Gjimnazit, i cili duke konstatuar se Gaspri zotëronte si shqipen edhe latinishten,i propozon Ministrisë së Arsimit t’i jepet një burse studimi”11. Propozimi i profesorit francez u miratua dhe Gaspri dergohet per studime në Freistad të Austrisë. Këtu ai kryen tri klasët e fundi të gjimnazit dhe pastaj vazhdon studimet në filozofi dhe filologji. në Universitetin e Vjenës. Në atë universitet prestigjioz diplomohet dhe merr gradën Doktor në Filozofi, duke u renditur në plejadën e intelektualëve të shquar shqiptar që u lauruan në vitet 20-30 në shkollat austriake si Prof Aleks Buda, Dr Frederik Shiroka, Prof Eqerem Çabej, Dr Jani Bosho,poeti Lasgush Poradeci, Mihal Buda, Dr Veteriner Vreto etj. “Teza e tij e doktoraturës, e shkruar në latinisht në vitin 1938, nga ana gjuhësore është vlerësuar si punimi më i mirë në latinisht i paraqituar në atë vit në Universitetin e Vjenës”12. Në vitin 1938 kthehet në atdhe dhe fillon punë si profesor i gjuhës latine në Institutin Femëror dhe më pas në Gjimnazin e Tiranës. Në vitet e para pas çlirimit transferohet për dy vjet në gjimnazin e Vlorës.Mbas kthimit në Tiranë vazhdon të japë serisht latinisht në Fakultetin e Mjeksisë, në Politeknikumin Mjeksor, në Gjimnazin Sami Frashri dhe së fundi në Fakultetin e Veterinarisë të ILB të Kamzes, prej ku edhe doli në pension. Bashkohësi dhe kolegu i tij i moshuar Prof Inac Zamputi thotë se;- “Gaspër Shoshi ishte jo vetëm një njohës shumë i mirë i latinishtes, por edhe i gramatikës së gjuhës shqipe, madje ishte një mjeshtër i komenteve të thella për shumë aspekte të krahasimit të gramatikës latine dhe asaj shqipe si gjuhë të dyja shumë të lashta”. Profesor Shoshi mësimin e latinishtes e konceptonte njëkohësisht edhe si mësim të gjuhës shqipe dhe mësim gramatike të krahasuar. Gjerat më të çmuara ai ua transmetonte nxënësve dhe studenteve të tij të cilët e vlerësonin për nivelin e lartë të pergaditjës shkencore didaktike dhe cilësitë e larta që manifestonte si njeri dhe edukator shembullor në mardhënje korrekte dhe të çiltra me njerëzit. Ish nxënësi i tij Dr Ing Zef Rakacolli dëshmon:”E mbaj mend mirë menyrën mahnitëse me të cilën ai në vitet 1941-1942 na jepte latinisht në klasën e parë dhe të dytë të gjimnazit. E kujtoj Gasprin me mirënjohje dhe respekt të veçante, sepse duke na shpjeguar latinishtën na e bënte akoma më të kuptueshme shqipen e të ndjenim bukurinë e saj.Mësimin e tij që gjithmonë arrinte ta paraqiste teje të kapshëm në thelbin e gjerave, duke më bërë të kuptoj për herë të parë për logjikën e gramatikës. Ai dinte të bënte të kuptueshme e të ndjeshme e të bukura edhe ato gjera që deri atëherë i kishim mësuar më fort përmendesh., si korniza që shpesh na dukeshin të pakuptimta”. Profesor Gaspër Shoshi për më se tridhjetë vjet punoi e dha kontributin e tij të shquar jo vetëm në lëmin e pedagogjisë, por kontributi i tij do të mbetet i paharruar edhe në historinë shqiptare. Me emrin tij fillon alfabeti i Kampionëve të Shqipërisë në shah (sportin e mendjes).Profesor Bujar Hoxha, Mjeshter Sporti, duke përcjellë mbresat e atyre viteve shkruan :”Kur në vitin 1946 Federata Shqiptare e Sporteve dhe seksioni i shahut vendosëm të organizojmë Kampionatin e parë Kombëtar të Shahut u gjendem përpara veshtisisë se madhe; Kush do të merrte pjesë në të?!Kampionatit nuk do t’i printe gara kualifikuese kështu që pjesmarrësit do të ftoheshin drejt për drejt. Disa prej tyre njihëshin të tjerë jo. Nder të ftuarit qe edhe Gaspër Shoshi. Kampionati u zhvillua në një nga sallat ku më vonë u vendos “Akademia e Shkencave”.13 11 12 13

Dr Justina Boriçi specialiste në Institutin e Tokave Tiranë. “Jetëshkrimi i shkurtër për Dr Gaspër Shoshin” Dr Justina Boriçi po aty Prof Bujar Hoxha,Mjeshter Sporti,Kampion i viteve 1951-1952. Gazeta “Sporti Popullor”, 27

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

347


Në ketë garë ku morën pjesë 14 shahistë vendin e parë e zuri Gaspër Shoshi, i cili u shpall kampioni i parë i Shqipërisë14. “Si pjesëmarrës më ka mbetur në kujtesë qëndrimi i Gaspër Shoshit pas përfundimit të garës, i thjeshtë, gojë embel... Unë e nihja qyshë në vitin 1939 kur na jepte latinisht, ndaj nuk habitesha nga qëndrimi i mësuesit tim. Gaspri ashtu siç qe i embel i butë dhe i komunikueshëm me nxënësit e studentet e tij, ashtu qe edhe në jetë dhe në çdo veprimtari të veçantë edhe në shah”15 Shahu ka qenë një nga pasionet e mëdha të (profesioni i dytë) jetës së Profesor Shoshit. Prof Gaspër Shoshi, Prof Ahmet Gashi, Xhafer Çaushi, Kolë Marashi janë garda e vjetër e shahistëve tanë më të shquar të viteve të para luftës. Më tepër se sa një kampion Gaspër Shoshi ka meritën si një nga themeluesit dhe propaganduesit e këtij sporti të patraditë në Shqipëri. Pas Çlirimit Shoshi është pjesëmarrës edhe në disa kampionate te tjerë dhe në Ballkaniadë të vitit 1946 ku Shqipëria për shkak të mungesës së përvojës arriti rezultate modeste. Shumë nga mjeshtrat tanë të shquar që u rritën më vonë e kujtojnë si profesorin e tyre të këndshëm plot humor dhe shumë modest që kishte kënaqësi të veçantë të luante shah me të rinjtë e talentuar dhe të këmbente me ta përvojë. Për vite me radhë Gaspër Shoshi jo vetëm si lojtar shahu, por edhe si aktivist që ka dhënë ndihmesën e tij të vyer në zhvillimin dhe rritjen cilësore të sportit të shahut në vendin tonë. Gaspër Shoshi u martua me Benardina Palin në vitin 1940 dhe vdiq në vitin 1983 në moshën 80 vjeçare duke mos lënë as trashigimtar. Gasper Shoshi meriton të kujtohet si Profesori i Filozofisë së shkollës klasike austriake si një prej latinistëve më të shquar të kohës së tij, si njohës i disa gjuhëve evropiane, si pedagog e edukator shembullor dhe si maçi i parë në historinë e shahut shqiptar.

MAJOR MARK MALA

Mark Mala, ishte djali i Sokol Malës së Gjocajve. Fillimisht u arsimua në Konviktin “Malet tona” dhe më pas në Gjimnazin e Shtetit Shkodër. Me vullnetin e tij të hekurt, me punë sitematike, me gjërësinë e erodicionit, pasionit e përkushtimit, mposhti pengesat dhe vështërsitë ekonomike dhe fitoi të drejtën e studimit në Akademinë Ushtarake të Padovës. Major Mark Mala meriton të kujtohet si njeri i zgjuar, ushtarak i rreptë, korrekt në plotësimin e detyrës, me kërkesë llogarie ndaj të tjerëve për plotësimin e detyrave. Nga ana fizionomike kishte një trup të hijshëm, me linja të rregullta, si i ka hije një ushtaraku të denjë, një portret klasik mashkullor me pamje serjoze, gojën kuti, një hundë të skalitur në mënyrë elegante nga dalta e krijuesit, ballin e drejtë dhe të gjatë, flokë, vetulla dhe sy të zi që i shkëqenin si yjet në qiellin e kaltër. Vishej hijshëm me kostum ushtarak të kopsitur deri në fyt, çizme të gjata meshini me një shtresë sholli me pafta metalike. Në rrypin e gjërë të brezit me togzë të bronxtë varej kllefi i safjantë i alltisë. Një rrip tjetër i ngushtë nga ana e majte e mesit në mënyrë diagonale i përshkonte kraherorin, poshtë spaletave të supit te djathtë ulej përseri diagonalisht përgjatë shpinës, fiksohej në pjesën e prapme të brezit e përfundonte duke mbyllur qarkun e aksesorëve të uniformës serioze të ushtarakut kollos. Mark Mala meriton 14 15

348

shtator 1983 Besnik Dizdari. Ismet Bellova. Osman Palushi “Sporti Ynë” Tiranë 1981, fq 110. Prof Bujar Hoxha Mjeshter Sporti. Kampion i viteve 1951-1952. “Sporti Popullor”po aty

Prelë Milani

pikët maksimale si ushtarak i shkathët, guximtar, përbuzës i papajtueshëm me ideologjinë komuniste së cilës iu kundërvu me armë në dorë, por i pafat, i pa rafinuar, e deshtak në politikë si të gjithë kolegët tij bashkohës (vellezërit Pal e Mark Thani, N. Gjeloshi, Gj. Vata, L. Vojvoda, Gj. Destanisha e të tjerë). Miku i tij i vjetër, Profesor Kolë Prela i bëri thirrje dhe zhvilloi disa herë bisedime me Majorin, që të bashkohej hapur me LNÇ. Dogmatizmi i tij anti- komunist e frenoi të vinte aftësitë e tij ushtarake në sherbim të luftës. Mark Mala ka qenë një nga eksponentet kryesorete Ballit Kombëtarë të Nënprofekturës se Dukagjinit, madje rekrutuesi kryesorë i mercenarëve të kesaj force te cilët iu kundrëvunë me armë Lëvizjes Ncional Çlirimtare në Shqipërinë e Jugut. Majori asnjëherë nuk ka dyshuar tek Kolë Prela, se ky ishte njeri i komunistëve, por dyshonte tek komunistët me të cilët nuk pranonte të bënte asnjë kompromis. Majori, në shpirt ishte atdhetar por qëndrimi indiferent i usharakut të talentuar, nuk e ngrohte fort profesorin. Gjithsesi pas çlirimit, Profesori i forcoi lidhjet me Malën pasi synonte krijimin e një opozite të vërtetë demokratike.”Me Mark Malën kam pasë lidhje”16, do të deklaronte Profesori në hetuesi përpara oficerit të hetuesisë Zoji Themeli. Mark Mala ka qënë përfaqësuesi tipik i krahut radikal për përmbysjen e pushtetit komunist me luftë të armatosur. Ai luftoi kundër komunizmit me armë ne dorë ne Qafën e Kolshit ne nëntor 1944.Pas çlirimit arretisetduke filluar qendresën e hapur ndaj diktaturëes. Cukali, Karmat e Palajve, Mali Buallit Suka e Kunores Balzat e Shoshit janë disa nga konfrontimet spektakolare të majorit me forcat e sigurimit dhe te mbrojtëjes popullore që ishin vënë në ne ndjekjete “rraksionarve” anti komunist’ ku siç dihet truri dhe shpirti i kësaj qëndrëse deshpëruse ka qënë Mark Mala, i njohur kudo në popull si një nga koçakët më guximtar të Dukagjinit dhe ndër të fundit që u dorezua pas amnistisë. Mark Mala u denue me 20 vjet burg dhe më pas punë te detyruar (internim), duke mos mos ushtruar kurrë me as profesionin as ndonjë punë me laps, gjate gjithë jetës. Vdiq ne mjerim dhe perçmim të plotë, por me itegritet të lartë njerzor, pasi kurrë nuk pranoi, as me kerbaç as me kulaç të bëhej, vegël e persekutorve të vet, si jo pak bashkohës të cilët u shpërfytyruan keqas.

DON PREKË NDREVASHAJ THEMELUES I KISHËS KATOLIKE SHQIPTARE NË MIÇIGAN

Don Prekë Ndrevashaj lindi në Brashtë të Shoshit me 24 qershor 1928, në familjën Sokol Nikë Ndrevashajt dhe të Mire Lin Vuksanajt, që kishin edhe katër fëmijë të tjerë, një djale dhe tri vajza, që tre prej tyre vdiqën në moshë të hershme, kurse Pashka duke ndërruar emrin në Albana iu kushtua Zotit në jetën rregulltare. Sokol Nika dhe Hysen Nika ishin vëllezër. Nga Hysen Nika rrjedh familja e Marash Keqan Ndrevashës (Hysen Nika Gjyshi i Marash Keqanit). Nga Sokol Nika rridhte Prekë Sokol Ndervashaj. Sokoli, babai i Dom Prekës vdiq në vitin 1932, duke lenë Mirën në moshë të re, të vejë me dy binjake për gjiu. Pas mësimeve të para në vendlindje, Preka hyri në Seminarin Papnuer në Shkodër, kreu maturën. Pas mbylljes së seminarit do të punojë si mësues në Dajç të Zadrimës, në fshatrat e Matit, në Burrel e vende të tjera17,. Me 1952, bën gati të pamundurën, kur së bashku me nënën dhe me motrën arratiset në Jugosllavi. Në Guci hapi shkollën shqipe, ku punoi 4 16 17

Fridz Ramadani, “Një munoment nën dhe”, Zagreb 2004, fq. 131. Dom Prek Lazri. Gazeta “Dukagjini”, nr 11, Tetor 2004.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

349


vite të plota shkollore. Prej aty, pas vështërsive të mëdha, me ndihmën e Legatës itjaliane, shkoi në Romë, ku në vitin 1956 e gjejmë në Universitetin Papnuer “De Propoganda Fide” duke vazhduar studimet e filozofisë dhe teologjisë. Studimet i mbaroi në vitin 1961. Me 20 dhjetor te këtij viti shugurohet meshtar, nga Kardinali Agaginiani, Prefekti i Kongregatës dhe Propaganda Fide. Punoi per tre vjet kapelan i motrave ne Rome, e pastaj zëvëndës famullitar në Pontegaleria, në Osina afër Romës18. Duke parë zellin baritor të dom Prekës, Selia e Shenjtë do ta emërojë Prefekt të çeshtjës së emigracionit shqiptar, detyrë të cilën e përmbushi me shumë devocion për 12 vjet, duke u bërë strehë ndihmëtare për emigrantet tanë shqiptar dhe stacion i sigurtë i kalimit të tyre në SHBA. Dom Prekë Ndervashaj nuk i braktisi për asnjë çast besimtarët e vet. Pasi i priti e i përcolli me aq bujari, shkoi edhe vetë në SHBA, ne Miçigan, atje ku ishin vendosur shumë besimtarë. Bashkësia e shqiptarëve do të lëvizte nga një vend në tjetrin, për t’u vendosur pas shumë vuajtjesh në kishën e sotme të Miçiganit, një vend i bukur në të cilën Dom Preka do të punonte për 27 vite pandërprerje. Dom Preka qe meshtari shembullor, bari i thjeshtë dhe shumë i përvuajtur që punoi gjithë jetën si argat i shëlbimit. “Dom Preka i donte me gjithë shpirt malësorët, vëllezërit e motrat e tij shqiptare nga të gjitha viset e Shqipërisë, pa dallim feje, ndaj dashuria e pakufishme që ushqente për ta nuk kishte si të mos shpërblehej me dashuri të ndersjelltë shkruan Dom Ndue Gjini, famullitari i sotëm i Kishës “Zonja Pajtimtare” në Miçigam19. Dom Prekë Ndervashaj ishte një figure elitare e inteligjencës sonë të mërgatës, njohës me themel i filozofisë, sociologjisë, politologjisë dhe së drejtës. Zotëronte më së miri latinishtën, italishtën, serbo-kroatishtën dhe anglishtën. Në arkivin personal të Dom Prekës është e arshivuar një pasuri me vlera të spikatura në fushën e studimeve shkencore, te përkthimeve dhe në mënyrë të veçantë në krijimtarinë e tij artistike. Don Prekë Ndervashaj është shquar si një novelist vazhdues i denjë i traditës letrare te vendlindjes së tij. Gjatë kohës që Dom Preka qëndroi në Itali ka bashkepunuar rregullisht me Revistën “Shejza” të Ernest Koliqit, në të cilën janë botuar disa novela me motive nga Shqipëria e Veriut. ËshtË detyre e botuesve dhe studjuesve që krijimtaria autentike e Dom Ndrevashës të shohë dritën e botimit të plotë. Don Prekë Ndrevashaj vdiq me 1 tetor 2004 në Shkodër, aty ku u kishte lënë amanet miqëve të vet në Amrikë që ta varrosnin. Erdhi shend e verë në dasmën e stërnipit të tij. U shmall me miq e shokë dhe me gjakun e ndarë nga barrierat politike 50- vjeçare dhe vdiq në mënyrë krejt të papritur, duke u ndarë fizikisht nga kjo botë në moshën 76 vjeçare. “Nuk është krejt e rastësishme që Zoti e thirri vëllain tonë pikërisht në vendin e vet. Tërë jeta e tij ka qënë e lidhur me dashuri të thellë, të sinqertë e prekëse për Shqipërinë e shqiptarët”20. U varros me të gjitha nderimet që i përkisnin, i shoqëruar nga një kortezh mortorë prej qindra e qindra vetësh, nga mbarë hapësira shqiptare e të gjitha besimeve. “Ti meshtar katolik e unë mysliman. Asgja të keqe nuk kishte te më thoshe ti, se të dy të njëjtit Zot u drejtojshim. Tash atje në amshim, dij se ke me u lutë për te tanë ne”21; - shkruan në telegramin ngushëllues i derguari i Arqipeshkvisë Shkoder, intelektuali i shquar shqiptaro-amerikan Mërgim Korça. Rexhep Qosja dhe Mahmut Bakalli kur mësuan lajmin e vdekjes së mësuesit të tyre shembullor do të shpreheshin: “Lum për ne që e patëm 18 19 20 21

350

Dom Prekë Lazri Gazeta “Dukagjini”, po aty Gazeta “Shqipria Etnike”, nr. 49, tetor 2004 Nga Fjalimi mortor i Imzot Rrok Mirditës Ipeshkv i Durrësit e Tiranës. Telegram ngushëllimi derguar Ipeshkvisë së Shkodrës me rastin e vdekjes së Dom Ndrevashës,nga intelektuali shqiptaro -amerikan Mëgim Korça

Prelë Milani

Don Prekën”. Ai ishte një nga prijësit më të nderuar të shqiptarëve të Amerikës.” 22. Për nder të jetës dhe veprës së Dom Prekë Ndrevashës, në kishën Katedrale të Shkodrës u zhvillua një meshe e shenjtë. Ceremoninë mortore e udhëhoqi Imzot Rrok Mirdita-Ipshkvi i Dioqezës së Tiranës e Durrësit, Imzot Zef Simoni-Ndihmës ipeshkvi i Shkodrës dhe Pultit, Imzot Luçiano Agustini-Viktar i Përgjithshëm dhe famullitar i Shkodrës, At’Ndue Gashi-Provincial i fretërve Françeskn. Pranë tij bënë homazhe besimtarë, miq e dashamirës, personalitete të larta te komuniteteve fetare në Shkodër dhe të shtetit shqiptar.

LEKË VOJVODA PEDAGOG I AKADEMISË NE FIRENCE

Ka lindur me 7 maj të vitit 1918, në Pepsuamaj. Lekë Vojavoda, kishte dhuratë nga natyra një antropologji përfekte, trup te gjatë, i hedhur, me forma të rregullta. Me sy të kaltër në grih, vetulla të dendura të zeza e pak të lakuara, flokëzi, gojëvogël, vështrimin romantik me një buzëqeshje ironike, ma do mendja rrembyes i shikimeve të grave pasionante. Uniforma ushtarake e Kapitenit i jepte hiret e verteta të një kavaljeri romantik. Në vitin 1928 regjistrohet në shkollën fillore të Konviktit “Malet Tona”. Atë shkollë, Vojavoda do ta për fundonte në vitin 1932. Pasi përfundoi semi-maturën në vitin 1936, bëri kerkesë për të ndjekur studimet ushtarake në Itali. Në konkursin e zhvilluar në Tiranë fiton pikët e plota dhe për rrjedhojë fiton te drejtën e studimit në shkollën ushtarake të Romës, të cilën e fillon në tetorin e vitit 1936. Kjo shkollë ishte e një rrangu të Liceut Ushtarak dhe Vojvoda do ta përfundonte me rezultate shumë të mira. Në vitin 1939 vazhdon përseri studimet e larta në Akademinë Ushtarake të Modenës, në degën e Kavalerisë. - Pasi përfundova Akademinë e Modenës (1941), - thote Vojvoda, për një vit vazhdova aplikacionin pranë Akademisë së Firences për degën e Karabinjerisë. Gjatë kohës që studjonte në Modena, u regjistrua si student i korespondencës pranë fakultetit të Drejtësisë së Firencës, por fatkeqësisht nuk arriti ta përfundonte për arsye të zhvillimeve politike të mëvonshme. Pasi mbaroi aplikacionin njëvjeçar pranë Akademisë së Firences, të gjithë studentet u shpërndanë në reparte të ndryshme të Italisë, ndersa Vojvodën e mbajtën aty, në Akademi si pedagog, ne te cilën për një vit dha lëndën e teorisë së qitjes”23. Duke pas dëshirë te madhe që të kthehej në Shqipëri, i bën kerkesë Ministrisë përkatëse, e cila ia aprovon dhe në shkurt të vitit 1943 kthehet në atdhe. Pas kthimit në Shqipëri, me 14 Shkurt të vitit 1943 Lekë Vojvodën e emëruan me detyrën Komandantit të Xhandarmërisë të rrethit të Lezhës, detyrë të cilën e ushtoi për tre muaj. Nga Lezha do të transferohej në qytetin e Tuzit, i cili në atë kohe ishte nën administrimin e shteti etnik shqiptar. Gjashtë muaj qëndroi në detyrën e Komandantit të Xhandarmarisë së Tuzit, pastaj për arsye pune transerohet në detyrën e Komandantit të Xhandarmarisë së Rrethit të Dukagjinit. Gjatë kësaj kohe, siç deklaron vetë zoti Vojvoda, hyri në lidhje të fshehta me majorin britanik Nils. Pas kësaj bisede majori Nils e porositi të shfrytëzonte pozitën që kishte në rreth si Komandant i xhandarmarisë dhe të ndihmonte forcat që luftonin kundër gjermanëve. Lekë Vojvoda ishte dhe mbeti gjithë jetën një zogist i bindur. Nga ky shkak buron refuzimi i tij të futej 22 23

Artikull i cituar nga gazeta “Dukagjini”, nr. 11, tetor 2004. Dashnor Koloshi “Gazeta Shqiptare”, e Enjte 19 shtator 2003

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

351


në radhët e Frontit Nacionl Çlirimtarë. Si Rrethkomandat i Dukagjinit (kështu quhej në atë kohë Komandanti i Rrethit), Vojvoda ka meritën e pa diskutueshme se në kundershtim me detyrën e tij funksionale për të cilën paguhej, madje mirë, nuk mori asnjë masë ndeshkuese ndaj Qendrës së Lëvizjes Nacinal Çlirimtare që ndodhej legalisht në fshatin e tij Pepsumaj. Nga njëra anë qënja në krye të xhadarmarisë së Rrethit, nga ana tjetër qëndrimi, sy e gojë mbyllurazi ndaj LNÇ, ishte një thikë e rrezikshme me dy teha për Vojvodën. Arratisja politike: Me 24 gusht 1946, shefi i Seksionit të Sigurimit të Rrethit të Dukagjinit, kishte marrë urdhër për të shoqëruar për në seksion Lekë Vojvodën dhe bajraktarin e Shoshit Lulash Gjeloshi si dy eksponent më me influencë dhe të dyshuar si element rreaksionar. Për hirë të së vërtetës, Bajraktari dhe Vojvoda nuk janë arrestuar as njeri, as tjetri pasi urdhëri i lëshuar ishte për shoqërim dhe jo për arrest. “-Sipas planit që kishte bërë ai (Xh. Selimi), më dergoi dy partizan për të më thirrur në shtëpi. Pas fjalëve të tyre unë dola i armatosur dhe ashtu shkova dhe u takova me Xhemalin, i cili më tha se do shkonim diku për sqarim. Nga ana tjetër bajraktari Lulash Gjeloshi duke qënë se ishte i sëmurë e hipën në një mushk dhe po e çonin atje ku kishte thënë Xhemali”24. Siç shihet edhe nga vetë rrëfimi i Vojvodës, pra në veprimet fillestare nuk kemi të bëjmë fare me arrest. Se çfarë do të bëhej në seksion atë e dinin vetëm autoritetet. Vojvoda duke parandjerë rrezikun e arrestimit që e priste i rreshqet Xhemalit të frikshëm nga duart. I deshtuar në detyrën e tij, Shefi me deshpërim lëshon një batare pushkësh në adresë të Vojvodës. “Ndërkohë tre partizanët që po shoqëronin Bajraktarin, u përballën befasisht në rrugë me Bekë Delinë, i cili në atë kohë ishte i armatosur pasi punonte nëpunës tatimesh në administratën e Dukagjinit. Beka qelloi dhe i vrau te tre ushtarët e më pas së bashku me Lulashin arratiset në mal. Pas arratisjes spektakolare të Lekës, u arratisën edhe i vëllai Lulashi, djali i axhës Mëhill Nika dhe meshkujt e tjerë të familjes. Ne këtë kohe, në shenjë hakmarrje nga Xhemal Selimi, iu dogji kullën dykatëshe, stanin, iu konfiskua pasuria dhe të gjithë familja u dergua në interrnim në Berat. Lekë Vojvoda, së bashku me Lulash Gjeloshin, Bekë Delinë, Major Mark Malën, Mirash Nduen. Lulash Stakën, Gjon Pepën, Sadik Markun, Pal Thanin, Nikë Lushin, Zef Delinë, Çun Delinë, e shumë e shumë të tjerë qëndruan të arratisur deri në tetor të vitit 1946. Qeveria e Tiranës, në ketë muaj shpalli një amnisti të përgjithshme për të gjithë të arratisurit. Në këtë kohë Vojvoda së bashku me të gjithë të arratisurit vendosën të dorzohen me përjashtim të Bekë Delisë, për të cilin nuk kishte falje. Lekë Vojvoda pas një viti, në tetor të vitit 1947 doli në gjyq dhe u denua me 7 vjet heqje lirie. Të gjithë denimin prej 7 vitesh e vuajti në kampet Kavaje e Orman-Pojan. Pas burgut është internuar në Saver të Lushnjes ku jetoi e punoi deri në vitin 1984.

NDUE LOGU SHTEGTARI I QIELLIT

Dëshmor i aviacionit Ndue Mhill Logu, lindi me 8 Maj 1940 në Brashtë të Shoshit, në truallin atdhetar të Marash Tucit e Gjon Marashit. Në vitin 1947 vazhdon shkollën fillore në Xhan, e vetmja shkollë me konvikt për zonën e Dukagjinit. Pas shkollës tetevjeçare, përfundon me rezultate maksimale shkollën e mesme të Pergjithshme “Skenderbej”. Në vitet 1958-1961 vazhdoi studimet e larta në Akademinë e Aviacionit në Moskë. Diplomohet dhe përvetësoi 24

352

Sipas Kujtineve të Lekë Vojvodës.

Prelë Milani

mjeshtrisht profesionin e vështirë e të guximshëm të aviatorit. U shqua vazhdimisht si njeri i guximit e i sakrifices, i përpiktë e gjakftohtë, me reflekse të pagabueshme, rezistent e kurajoz dhe mbi të gjitha një teknicjen autoritar që i bindej vetëm rregullorës dhe artit të pilotimit. Natyra, ose i kishte bërë dhuratë një konstrukt të mrekullueshëm, ose Ndoja ua kishte vjedhë lisave të ashtës viganizmin dhe hijeshinë e shtatit dymetrosh, me një fiberacion muskular përfekt, të qëndisur bukur ku forca dhe rezistenca ishin parametrat e shkëlqyer për një ushtarak të denjë si ai. Ndue Logu është jo vetëm një nga pionjerët e aviacionit shqiptar por themeluesi i Regjimentit të aviacionit të helikopterëve, njëkohësisht edhe deshmori i parë i këtij detashmenti. Kolonel Logu ka pilotuar në aerodromet e Moskës, Shen-Petërburgut, Pragës, Varshavës dhe për 25 vjet rresht startoi më pistat e Tiranës, Gjadrit, Kuçovës dhe në gjithë hapsirën ajrore të Shqipërisë, duke drejtuar të gjithë avjonet që kishte në përdorim aviacioni shqiptar. Në vitin 1970 mbaron edhe Akademinë Ushtarake në Tiranë, zotëronte rrjedhshëm rusishtën dhe anglishtën. Në shtegtimet e tij qiellore pilotoi si komandant treshje, komandat skuadrilje, kreu detyrën e Zv|Komandantit të Regjimentit dhe ka pasur funkisione me rëndësi në aviacionin shqiptar të kohës së vet. Në reliken e muzeut të Aviacionit ruhet edhe një librezë fluturimi e pilotit Ndue Logu në të cilën është shkruar: Fluturoi me katër tipa avjonësh, realizoi 5000 fluturime dhe qëndroi më shumë se 1100 orë në ajër. Një gjeneral amerikan i Natos kur pa këtë fakt domethënës tha: 1100 orë në ajër janë një rekord që do i kishte zili çdo pilot i aviacionit amerikan. Logu, ka bërë dhjetra e dhjetra fluturime në situata emergjente anembanë Shqipërisë. Nga vargu i gjatë i këtyre misioneve vlen të theksohet, shpëtimi i ekuipazhit të peshkarexhës “Koran” ne vitin 1968 në grykëderdhjen e Vjosës. Në vitin 1970 në dimrin e ashpër alpin në Iballë shpëton jetën e një nëne të re dhe foshnjës së parë që solli në jetë. Shqiponja e kaltërsive, me 1971 në mënyrë spektakolare merr përsipër një mision gati të parealizueshëm duke shpëtuar jetën e disa alpinistëve të bllokuar në kreshtën e frikshme të mbuluar nga mjegulla në Jezercë. Me 1976 në Brashtë të Shoshit dhe 1984 në Toplanë shpëton jetën e dy nënave të reja. Në vitin 1974 shpëton jetën e një të sëmuri në Vërmosh duke shënuar një rast ndoshta unikal kur mjekët i kërkuan pilotit të talentuar kujdes që të sëmurin ta operonin në avijon pasi nuk kishte garenci të mbrrinte gjallë në Tiranë. Në qiell të hapur, në helikopterin e Ndue Logut u krye operacini i magjishëm që shpetoi një jetë njeriu. Në dimrin e vitit 1985, Ndue Logu pilotoi në gjithë hapsirën qiellore të Alpëve (Dukagjin, Malsi e Madhe, Tropojë, Has e Kukës) për të furnizuar me ushqime dhe ilaçe zonat e bllokuara nga dimri i ashpër polar që kishte mbërthyer pamëshirshëm këto zona. Me 14 shtator 1986, Ndue Logu bie në krye të detyrës, kur një grup ushtarakësh të aviacionit po bënin qitje me granata, harresa e njërit prej tyre do te shkaktonte vdekjën e të gjithëve, po të mos ishte ndërhyrja e guximshme e Ndojës. Ishte bërë heqja e mashes se sigureses së kapsollës te granates se dores mbrojtëse dhe pritej vetëm shpërthimi i saj. Ndue Logu u hodh mbi të, e mori dhe duke bërë perpjekje ta hidhte, i shpërthen dhe vdes duke sfiduar vdekjën si i ka hije një heroi, por shpeton jetën e gjithe kolektivit prezent ne stërvitje, ne qitje me granata dore mbrojtëse. Me vendim nr. 285, date 22.04.1996, Këshilli i Ministrave të Republikës së Shqipërisë, pilotin Ndue Logu e ka shpallur “Dëshmor të Atdheut”. Emrin, cilësitë, sakrificat dhe vetëflijimin sublim të Ndue Logut e gjejmë të pasqyruar në shtypin e kohës dhe të skicuar nga penat e Dritero Agollit, Ilirjan Zhupës, Ramiz Alisë, Hysni Milloshit, Namik Doklës, Çobo Skenderit, Selim Muços. Dy portrete të tij ndodhen në Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

353


fondin e veprave më të mira të Galerisë së Arteve në Tiranë të qëndisur nga duart e piktorëve të Merituar Zef Shoshi dhe Foto Stamo. Profilin e plotë të shtegtarit të qiellit Ndue Logu së shpejti do ta gjeni të pasqyruar tek libri i ardhshëm “Dukagjini ynë”, vëllimi i katërt.

SHTJEFËN PALUSHI

Sovran i humorit dhe karikaturës Stergjyshi i Shtjefën Palushit, Zefi, për arsye gjaqesh që detyruar të linte vendlindjen në Ndreaj të Shoshit dhe të vendosej në Beltojë. Tefa ka lindur në Shkodër, pasi familja e tij ishte larguar nga Beltoja. Ai ka qënë një nga sovranët më të medhenj të humorit dhe karikaturës shqiptare të të gjitha kohrave. I vogël, i bjerrtë, hallëpak nga shëndeti, me stonjacione në artikulim, por madheshtor dhe uragan në batutat e tij gazmore, të cilat kanë hyrë në fondin e artë të aforizmave më të shquara saterike shqiptare. Shkrimtari i mirënjohur, Paulin Selimi, thote: “Tefa vizatonte gjelin plot ngjyrë e me finese, duke ngjallur kureshtjën e gjithë nxënësve të shkollës”25. Mësimet e para i mori në shkollën 7 vjeçare “Vasil Shanto”. Aty, Tefa që në moshën 7-8 vjeçare mahniste jo vetëm nxënësit por edhe mësuesit me vizatimet e tij plot ngjyrë dhe me finesë. Më vullnet dhe këmbëngulje stoike mbaroi Liceun Artistik “Jordan Misja” në Tiranë. Pas përfundimit te shkolles, filloi punën në pikturë në Fabrikën e Mëndafshit. Në sajë të dhuntive dhe të talentit natyror, Tefa do të pushtonte faqet e revistës së vetme humoristiko- satirike “Hosteni”, “Drita”, “Ylli”, “Jeta e re” e të tjera. Tefë Palushi, Zef Bumçi dhe Bardhyl Fici ishin një trio e majave të karikaturës shqiptare, të cilët shpeshherë janë prezantuar denjësisht edhe në konkurse nderkombtare. Humori i Tefës ishte i dashur, por i fortë si rakia e okës së parë të kazanit, grafika e tij ishte modernë sa gazsjellëse aq edhe trendafil me gjemba. “Karikatura e tij gjallnonte nga origjinaliteti, si në formë ashtu në përmbajtje.”26 Peneli i Tefës, sa rrezatues aq edhe shigjetues. Karikaturat e tij polisemantike, janë një varg endacak plot dridhje apokalipsik të sistemit të shtypjes deri në infinit, sidomos për njerëzit e artit dhe të kulturës, që provuan golgotën e censurës dhe të autocensurës.27 Kerkuese ndaj vetës në eksplorimin e temave dhe formave të reja si artist ambicjoz me kurajo dhe karakter të fortë. Tefa u bë i tillë së pari si artist i karikaturës, madein Tefa, i shquar, origjinal, stigmatizues i dukurive të kohës, aventurier, kordhëtar në peshkimet e tij, shpeshherë në ujra të ndaluara. Stili i të voziturit në menyrë të rafinuar në drejtim të kundërt të rrjedhës e nxorri shendosh e mirë kapitenin e vjetër të anijes së humorit dhe të satirës sonë. Nuk është një supërlativ, apo një epitet i pa merituar ta quash atë mitologu i humorit dhe i sfides antikonformiste. Herë duke folur me gjuhën e Ezopit, herë me xixëllima metaforash si vajtues dhe përqeshës i realitetit tragjikomik, ka krijuar figura abstrakte, të cilat nuk janë gjë tjetër veçse kombinime imagjinare të habitshme hiroglifesh të padeshifrueshme, të cilat në shumë raste e kanë bërë shtetin e atëhershëm të qeshë me vetën e vet. Humori i Tefës të argëtonte, të fuste në mendime dhe të trokiste në portën e kujteses,të thoshte: Mos flij por zgjohu nga gjumi. E qeshura e tij e hidhur të thoshte hapi sytë, kujdes, të jepte shpresë dhe kurajo se jeta i ka brenda të gjitha stinët, ka ditën edhe natën, mjaltin dhe 25 26 27

354

Paulin Selimi, gazeta “Dukagjini”, nr. Z. Gjeta.”Dukagjini”, fq. 504 P. Selimi, gazeta “Dukagjini”, nr. 21, Gusht 2005

Prelë Milani

xehrin, vajin dhe të qeshurën. Tefë Palushi me penelin e tij vigan ka qënë grafist ilustrues i romanit “Shkëlqimi dhe rënja e shokut Zylo”, “Gati orkestra,” “Mozaik humoristik”, “Një skeç për vetën”; reklamat e filmit “Çifti i lumtur”. Tefa, veshur me vellon e nusërisë për vite me radhë, ishte dekoristi i dekoreve te mrekullueshme të estradës së Shkodrës, por edhe të Durrësit, Tiranës e të tjera. Penelisti ynë margaritar ka realizuar dekoracione fantastike në tekstil duke i vënë kudo vulën e origjinalitetit.”Si artist origjinal dhe jo konformist rivizjon stilin e tij autentik në të gjitha fushat e artit ku për rreth një çerek shekulli u bë pikë referimi estetike për mbarë kombin.”28 Tefë Palushi u nda para kohe nga jeta, në muajn korrik 1985. Vepra e Tefës është e matshme, e kapshme dhe e prekshme, e ruajtur gjallë në memoristikën e gjithe brezave, meteor i rastësishëm që u shfaq rastësisht në qiellin e zymtë të Shqipërisë, që me humorin e tij inkadeshent shkriu akujt e ftohtë të diktaturës. Tefë Palushi jeton i paharruar në kujtesën popullore, aq sa rron e qeshura në zemrat e njerëzve. Peneli i tij i mbetur i ve, pa të zotin, vajton idhnueshëm vesin, intrigën, hipokrizinë, ryshfetin, drogën, prostitucionin, plagë që vetëm “gjeneralë kordhëtarë” si Tefë Palushi mund të kacafytën, të luftojnë dhemb për dhemb me to e t’i demaskojnë për vdekje.

GJERGJ LACAJ

Dashnori i kangës Gjergj Lacaj ka lindur në Pentar të rrethit të Shkodrës me 02.02. 1922. Ishte djali i Mark Marin Lacajt. Origjina e Mark Marinit babait të Gjergjit ishte nga Prekali, i larguar nga ai vend tokëpakët për aryse ekonomike ose hasmërie. Prekali dhe prekalorët pamvarësisht ndarjes së sotme administrative gjenologjikisht, historikisht dhe etnografisht janë fshat i Shoshit. Dukagjini ka prodhuar gjithmonë më shumë “farë se sa kishte arë”. Fara e mirë e maleve të tij do të shpërndahej anë e mbanë viseve fushore. Atje në ara të buta e me ujë të bollshëm do shpërthente shermeni i filizave të ri, duke dhënë frute të mrekullueshme në embrionin e të cilëve u ruajt geni dhe vitaliteti i racës së vjetër alpine. Në ultësirën e Dajçit të Bregut të Bunës, Gjergji ishte gëzimi i parë i familjës së Mark Lacës. Vetëm pas 6 muajsh nena i ndan gjirin duke ia rreshkur padrejtësisht buzën e njomë. Nëna ikën dhe e len krijesën e vet në djep pa ninullat. O’ç nënë e “pa besë”! Si iku me vrap dhe u “martua” me vdekjën. Gjergj Lacaj do të rritej pa dashurinë e nënës, por nuk i mungoi dashuria e madhe e hallave të cilave gjatë gjithë jetës u thërriste dadë. Me 1936, ndonëse shumë i ri, djaloshi do të regjistrohej në seminarin papnuer. Italjani Jag Gardini një zotërues i përkryer i gjuhës dhe kulturës shqiptare, i cili ia kushtoi gjithë energjitë e veta fizike e shpirtrore formimit të rinisë, ishte modeli i formimit të Gjergj Lacës. Djaloshi jetim u dallua për zgjuarsi në përvetësimin e gjuhës greke (të vjetër), latine, italiane dhe gjermane. Në shkollë ishte një fizarmoniçist i talentuar. Në vitin e fundit të teologjisë (1945), kur seminaristët u shpërndanë me forcë, u detyrua të linte seminarin. Qendrimi indiferent ndaj zhvillimeve të vrullshme politike të kohës, bëri që të mos pësonte fatin e shumë seminaristëve të tjerë. Ai jetoi gjatë deri në ringjalljën e kishës katolike në Shqipëri, pas ndryshimeve politike të viteve nëntëdhjetë. Lacaj gjatë gjithë jetës punoi si mësues në Zadrimë, Blinisht, Ishull Lezhë dhe në Gjimnazin e Lezhës. Ja si e kujton Gjergj Lacën studjuesi dhe ish kolegu i tij Tonin Çobani. Zotni 28

P. Selimi, gazeta “Dukagjini”, nr. 21 Gusht 2005

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

355


Gjergjin e thërrisnin”zotni” të gjithë në Lezhë, nxënës, prindër, mësues dhe artdashës të qytetit...Ai ishte dhe mbetet zotni për mua, për familjen time dhe besoj e nuk gaboj, për gjithë ata që e kanë njohur nga afër29. Në vitin 1950 martohet me Antonjeta Shytanin, një vajzë malsore të zbritur nga Shkreli në fshatin Oblikë, bijë e një familje me biografi të keqe politike pasi vëllai i Antonjetës ishte pushkatuar për veprimtari politike kunder pushtetit popullor në vitin 1948. Ky çift prindërish dhe edukatorësh shembullorë lindën edukuan dhe rritën katër fëmijë po shembullorë. Si drejtues dhe fizarmonist Gjergj Laca së bashku me Tefë Kuqalin me violinë., Lec Ranxin mandolinë,Kolec Tarruku mandolinë dhe Jak Ndreca kitarë, në vitin 1948 formuan orkestrën e parë të qytetit të Lezhës, aktiviteti i së cilës vazhdoi deri në vitin 1967 kur u hap Shtëpia e Kulturës. Gjergj Laca ishte një njohës me themel i gjuhëve neolatine. Pas viteve nëntëdhjetë ka qënë përkthyesi personal i Imzot Ivan Diasit, Nunci apostolik i Vatikanit në Shqipëri. Disa nga veprat e përkthyara prej tij janë “Bukoliket” e P.Virgjil Maronit përkthye nga origjinali në latinisht.”At Anton Lulin ne e dinim S.J martir”, I lumi Anibal Maria di Franci” i Antonio Alessi 1985-1927), “Vinçens de Paoli” i Domenico Volpi, Leon Dehon”Zemër për zemër’’ përkthyer me 1995, Aromë Amshimi”Mendime të shërbëtores së Zotit, Motër Elia e Shën Klementit.Karmelitana e zbathur (1901-1927), “Të fjeturit e A.Mazonit, “Galgato” (rregullat e mirsjelljes nga italishtja) Veprimtaria muzikore e Gjergj Lacës shtrihet në një vektor kohor 50 vjeçar që nga viti 1945 deri në vitin 2001. Kënget e kompozuara nga Laca qoftë për fëmijë qoftë për të rritur do të jehonin në mbarë hapësirën shqiptare. Në punën e tij krijuese Gjergj Laca ka lëvruar me sukses gjini të ndryshme kryesisht të muzikës vokale, si këngë për fëmijë të moshave të ndryshme, këngë në stilin e muzikës tradicionale qytetare, muzikë me përmbajtje fetare, këngë me tipare të muzikës së lehtë, punime për kor, pjesë vokale e veprimtari skenike. Në repertorin e tij përfshihen mbi 250 këngë të kompozuara, 16 vepra të mëdha muzikore, pjesë orkestrale dhe instrumentale, me pjesmarrjen në 14 festivale të fëmijëve të rrethit Lezhë, 6 herë në festivalin e Shkodrës për fëmijë, 7 herë në festivalin e Kuçovës (Berat), 7 herë në festivalin e këngës popullore në Lezhë, 6 herë në festivalin kombëtar për fatosa e pionierë në Shkodër30. Gjergj Laca ka qënë kompozitori i parë dhe i vetëm i rrethit të Lezhës deri më sot. Ai ka qënë anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë dhe Sekretar i lidhjes për rrethin e Lezhës. Puna dhe sukseset e Gjergj Lacës qenë bërë objekt edhe i organeve periodike të kohës: Shumë vonë, pas vitit 1990, Gjergji me djalin e madh Marçelon, shkuan në Prekal për të parë trojet e të parëve të tyre. Egzistonin vërtetë gërmadhat e trojeve të dikurshme, apo grumbuj gurësh që fshatarët thonin se ishin të konakut të Mark Marinit. Bile ata thonin se edhe shtëpia deri vonë ka qënë në këmbë...”31. Autori Tonin Vasa në librin e tij”Një jetë me këngë “ na jep edhe një detaj interesant sipas dëshmive të familjes Lacaj. Puna e parë që bënë pasi ndertuan konakun e ri në Pentar të parët e Gjergj Lacajt ishte vendosja e emrit Prekal si kujtim i toponimisë së vendlindjes, për të mos humbur prejardhjen e tyre në brezat e mëvonshëm. Ky fakt shumë domethënës ilustrohet me një foto të Gjergj Alfons Lacajt (djali i djalit të Gjergj Lacës), pranë truallit të shtëpisë në vendin e quajtur Prekal, në fshatin Pentar32. Me 18 gusht 2001, Gjergji nderroi jetë. Gjergj Lacaj si intelektual me profil të 29 30 31 32

356

Tonin Vasa Art i cituar, fq 28, Tonin Vasa.”Një jetë me këngë”, fq 720-73. Tonin Vasa. “Një jetë me këngë”, bot i vitit 2004, 10. Tonin Vasa.”Një jetë me këngë, fq 10-11

Prelë Milani

spikatur si kompozitor i shquar, linguist dhe përkthyes me kontributin e tij të spikatur 50 vjeçar i ka bërë vënd vetës në panteonin e njerëzve te shquar të kulturës sonë. Ai është një kurm i pashkëputur nga trungu atëror gjenologjik i Shoshit, dhe i tillë do të mbetet ashtu siç dëshironte vetë. Mjeshtri i pentagramit, emrin Prekal ua la amanet familjes ta ruajnë të pashlyer në kujtesën në gjeneratat e mëvonshme të fisit të vet. Kujtimi i tij le të mbetet si një qiri i pashuar që gjithë jetën udhëtoi nga errësira drejt dritës

ZEF SHOSHI

Mjeshtër i shquar i traditës realiste, i cili me pikturim ka filluar që në vitet ‘60. Zef Pashko Shoshi, është piktori që plotësisht u dashurua pas portretit të njeriut. Emocionalisht ai e veçoi dhe e vendosi në sargjitë e pikturës. Ato e shfaqin si një nga piktorët, i cili nuk mund të shkëputej nga vizatimi i figurës realiste, që i besoi besnikërisht ndjeshmërisë vetjake, të cilat i sollën një produkt viziv me përkatësi dhe veçori thellësisht njerëzore. Zef Shoshi ka lindur në Tiranë, me 19. 02. 1939. Gjyshi, Zef Kola ishte nga Ndregjinajt e Shoshit, i cili për arsye ekonomike qe larguar nga Shoshi duke zbritur në Shkodër dhe për të njëjtat arsye është detyruar të lëvizë nga Shkodra në Mal të Zi. Mjeshtri i madh i penelit Zef Shoshi thotë: “Gjyshi im ka qenë njeri punëtor, i ndershëm. Është lodh e rraskapitë dhe nuk ka njohur kurrë ditë të mira për vete. Ka bërë punë fizike nga më të rëndat, veç për të rritë e ushqye fëmijët, hallën Marie, axhën Gaspër dhe babanë tim, Pashko, të cilin e la jetim dy vjeç, pas asaj vdekjeje aksidentale në punë e sipër në Cetinë”33. Pashko Zef Shoshi, ka lindur në Cetinë, pas Luftës së Parë Botërore, familja Shoshi rikthehet përsëri në Shkodër. Edhe këtu, familja kalon nje periudhë shumë të vështirë ekonomike. Gjyshja ime, ndonëse e moshuar, është detyruar të lajë rroba derë më derë për të ushqyer nipërit e vet jetima. Vellezërit Gaspri dhe Pashko u futën ne Kolegjin Saverian, pasi u favorizuan nga kisha ngaqë ishin jetima dhe të varfër. Gaspri, për arsye ekonomike, në vitin e dytë, detyrohet të ndërpresë studimet për bukën e gojës, ndërsa Pashku vazhdoi studimet e mesme duke mbaruar për kontabilitet, profil tregtar. Pati rezultate shumë të mira, por i munguan kushtet ekonomike të vazhdonte më tej. Filloi punë në bankën e Tiranës, në vitin 1928 dhe përfundimisht që atëherë me gjithë familje është vendosur në Tiranë. Pashkoja është martuar në vitin 1938 me Matildën. Familja e Matildës me origjinë ishte nga Kabashi, por fisi i saj qe shpërngulë e ra në Hajmel dhe më pas në Shkodër. Pashkoja dhe Matilda patën tre fëmijë. Zefi i madhi, Antoneta e dyta me profesion farmaciste dhe Marku, specialist radio-televizorësh. Zef Pashko Shoshi, duhet thënë se është nga të paktët njerëz apo familje të larguara nga Shoshi që mbajnë për mbiemër pikërisht emrin e fisit të origjinës së tyre. Zef Shoshi ka mbaruar me rezultate shumë të mira Liceun Artistik të Tiranës dhe më pas ka vazhduar studimet për katër vite radhazi në Leningrad,”San Peterburg” në Rusi. Është diplomuar në Institutin e Arteve të Tiranës në vitin 1962. Ka marrë pjesë pothuajse në të gjitha manifestimet artistike të vendit dhe ka fituar shumë çmime në pikturë. Në vitin 1979 ka marrë Çmimin e Dytë të Republikës, ndërsa në vitin 33

“Shoshi më fali gjakun unë i mora emrin”, thote ne intervistën e tij Piktori i Merituar Zef Shosh. Gazeta “Dukagjini”, nr 18, Maj 2005

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

357


1983 ka marrë titullin “Artist i merituar”.34 I talentuar si artist ka filluar të ekspozojë që prej vitit 1956. Në panteonin e pakufi të artit të tij figurativ dallojmë diku një natyrë të qetë, diku një portret vajze, një profil, një breg, një pyll me dëborë, një fushë të valzuar me grurë, një prendim dielli, një detë të trazuar. Duke ecur me tej diku takojmë një portret malsori, portretin e një nenë me gjirin qumështor duke ushqye foshnjën. Peneli i Zef Shoshit është një trokitje e lehtë dhe përcepsion i kujtesës historike që në lashtësi, në antikitet, në mesjete dhe te koha e re. Është një paradë metaforike ku nderthuret sensualiteti klasik i grave antike me vitalitetin e amzonave luftarake. Diku pranë tyre e mendueshme, e bukur, e heshtur dhe e ftohtë si ikonë qëndron princësha arbrore, nga njeshi dhe deri tek grupi i grave zadrimore me kostumin e tyre plot xixëllima inkadeshente drite, jete e gjallërie. Sipas stilit madein Shoshi vrejmë plot profile rilindasish, heronjësh, fëmijësh pa harruar as fytyrën engjellore të diktarorit Enver Hoxha. Pikturat e Zef Shoshit janë impresionuese me një amalgamë të gjerë përsonazhesh të gjitha kategorive shoqërore në një interval kohor 50 vjeçar. Shumë vepra të tij ndodhën në Galerinë e Arteve, në institucione të tjera artistike dhe koleksione private në Shqipëri dhe në botë. Ka çelur ekspozita personale në Korçë në vitin 1966, në Venecia të Italisë në vitin 1996, në Galerinë e XXI (Tiranë) 1999. Ka çelur ekspozita kolektive ku mund të përmendim: Bienale IV e Aleksandrisë (Egjipt) 1961 - 1962 Bienale V e Aleksandrisë (Egjipt) 1963 - 1964 Bienale VI e Aleksandrisë (Egjipt) 1965-1966 Ka hapur ekspozita në Kinë, Alegjeri, Austri, Rumani, Greqi, Jugosllavi, Francë dhe Australi. Asnjëherë nuk është dhëne shumë pas ekspozitave vetjake. Autori shprehet: “Më tepër më kanë pëlqyer ekspozitat kolektive, pasi aty ndjej peshën e artistëve që më rrethojnë.”35 Ishin vitet 60-te, kur kultura shqiptare doli nga prapambetja artistike dhe krahas hovit që morën gjini e lloje të ndryshme të artit edhe piktura u shkëput nga ai stonacion i stërgjatur. Në këtë kohë shfaqet edhe peneli i Zef Shoshit, penel i cli në një kohë mjaft të shkurtër ra në sy për mjeshtërinë dhe individualitetin e tij.36 Që në fillimet e tij, Zefi është përqëndruar në motivet dhe subjektet e natyrës, jetës, njerëzve dhe sidomos grave të Zadrimës me veshjet e tyre mjaft të bukura dhe autentike. Një frymëzim mjaft të madh Zef Shoshi gjen në trevën e Veriut të Shqipërisë duke ekspozuar botën tradicionale, ngjarjet historike dhe figura të lavdishme të asaj treve. Modeli që e ka terhequr më shumë gjatë krijimtarisë së tij ka qënë fshati, natyra dhe njerëzit e tij. “Unë shoh që fshati gjithnjë më ka mbetur në skica, vizatime etyde e portrete.”37 Zef Shoshi është piktor që i ka qëndruar besnik karakterit të tij, një nga mjeshtrit më të spikatur të gjinisë së portretit me konfiguracion realist dhe identitet kombëtar. Zef Shoshi tani në pleqëri mendon të “divorcohet” me traditën duke sjellë diçka të re në krijimtarinë e vet që ai mendon se i duhet shtuar mozaikut të artit të tij. Në këtë tematikë mund të themi se u kristalizua edhe stili i autorit. Kritiku i artit Andon Kuqali shprehet: “Vlera e veprës së Zef Shoshit duhet kërkuar brenda një pikture të llojit të vet. Ai është padyshim një nga artistët më të shquar të Shqipërisë të gjysmës së dytë të shekullit XX, që me punën e tij 34 35 36 37

358

P.Milani, Lazer Kodra “Dukagjini ynë”, vëllimi i dytë, fq. 170. Sipas bisedës së incizuar posaçërisht për gazetën “Dukagjini”, Tiranë me 21.04. 2005 Andon Kuqali kritik arti, parathenje e albumit “Zef Shoshi”, botimi i Fondacionit “F. Noli” Sipas bisedës sime të zhvilluar me Piktorin Zef Shoshi, me 21.04. 2005.

Prelë Milani

të pandërprerë ka mundur të shprehë vetveten në kushtet e vështira për krijimin artistik të regjimit politik të kohës. Vepra e tij e viteve të fundit, duke qëndruar gjithmonë në stilin e vet, shprehet më me shumë fantazi.”38 Ndërsa Bruno Rosada, këshilltar i Bienales së Venecias jep këtë vlerësim për piktorin Zef Shoshi: “Zef Pashko Shoshi është një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të pikturës moderne shqiptare. Formimin artistik e ka marrë në San Petërburg e pastaj në Tiranë, dhe piktura e tij e tregon qartë këtë përvojë. Shoshi nuk ka dyshime lidhur me ekzistencën e mirëfilltë të realitetit të jashtëm, dyshime që në kulturen perëndimore, fillimisht në filozofi dhe pastaj edhe në realizimin artistik, kanë qenë një nga arsyet e humbjes së ndjenjës së përfaqësimit, që ka karakterizuar avangarden e shekullit të njëzetë.... Kështu piktura e tij paraqitet si një dalje pas mohimit të vazhdueshëm që piktura evropiane i ka bërë vetvetes, duke bërë përpjekje dëshpëruese dhe të dëshpëruara për të rigjetur vetveten.

HILë STAKA

Gur themeli i futbollit shqiptar Nëse Shkodra ka privilegjin të quhet kështjella e moçme e futbollit shqiptar,nëse me të drejtë mburremi me madhështinë e këtij memoriali historik, i ndërtuar gur mbi gur nga breza të terë futbollistësh gjurmëlënës, atëherë asnjëherë nuk duhet të harrojmë se kjo fortesë ngrihet mbi themelet që hapën sportistët e viteve njëzet- tridhjetë. Një nga këta ustallarë të moçëm themelues të dinastisë shkodrane të lojës top e këmbë ka qenë Hilë Staka. Hilë Staka ka lindur në Shkodër në vitin 1912. Babai i tij quhej Vocerr Staka qe nga lagjja Dedndreaj Shosh (Vëlla i Sokol Stakës të Ndreajve ), i cili në fillim të shekullit të XX u vendos në qytetin e Shkodrës. Ndoci vëllai i madh i Hilës kujtonte herë pas here tërmetin shkatërrues të vitit 1905 që e zuri hipur në një pemë e cila kolovitej në mënyrë të frikshme, ndërkohë pjesa me e madhe e ndërtesave të Shkodrës u rrafshuan përtokë. Vocer Staka (Rripa) u martua tre herë pasi dy gratë e para i vdiqën shumë shpejt.Nga martesa e parë pati një djalë (Ndocin), nga martesa e dytë pati një djalë e tri vajza (Hila, Lula, Mirja dhe Liza), nga martesa e tretë pati dy djem Bebin dhe Njacin. Hilë Staka që në moshë të mitur pati kujdesin e etërve françeskan të cillët e morën në kolegjin e tyre. Vogëlushit jetim aty iu dha rasti të shfaqte pasionin dhe talentin qoftë në mësime, qoftë në aktivitete kulturore sportive. Në rrugicat e kalldrëmta plot me pellgje ujit me shokët e tij të lagjes Serreq filloi xhonglimet e para me top llastiku. Sheshet e vockla sportive ishin arena e dueleve sportive e aventurjerëve të vegjël shpesh me këpucë të grisura e rroba të spërkatura nga balta. Që në moshën 14- vjeçare ishte anëtar i ekipit simpatik të skudrës “Malet tona”. Duke filluar nga viti 1925 merr pjesë rregullisht në kampionatet lokale të qytetit verior ku spikasin shumë emra sinifikativ si “Hasan Riza Pasha”, “Atemen e lirë”, “Malet tona”, “Tigri” (Lagjia Xhabiaj), “Rrufeja” (Perash), “Drita”, “Shqiponja”, “Leka”, “Djelmia” etj emra që herë shkriheshin e riformoheshin në vartësi të kushteve të atëhershme, ku dilitantizmi po fitonte qytetarinë në mënyrë spontane e me ritëm të shpejtë. Hilë Staka është themelues dhe lojtari kryesor i ekipit përfaqësues të qytetit të Shkodrës që debutoi denjësisht në Kampjonatin e parë Kombtar të futbollit shqiptar.Në vitin 1930 Bashkimi Shkodranë u 38

Andon Kuqali kritik arti parathënje e albumit “Zef Shoshi”, botim i Fondacionit “F. Noli”

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

359


krijua nga shkrirja në një ekip të vetëm e shoqërive sportive “Juventus”, “Gjergj Kastrioti”, “Djelmia shkodrane” dhe “Student Shkodra”39. Hilë Staka tek “Bashkimi Shkodranë” erdhi prej ekipit ”Student Shkodra” dhe hyri nën urdhrat e trajnerit italian Bruno Ratti dhe ndihmësit të tij Gjovanni Zançehi. Hila ka spikatur në rolin e alfa i djathtë duke qenë titullar i padiskutueshëm në të gjitha ndeshjet e 4 kampionateve tona të para kombëtare. Veterani i futbollit shkodranë Muc Koxhja në kujtimet e tij për Hil Stakën ka thënë: Hila ka qenë rreth 4-5 vjet më i madh, për mua ai mbetet një nga lojtarët më të shquar të futbollit shqiptar të viteve 1930-1935, me një kondicion fizik të tjerrur hijshem, me hap të fuqishëm dhe të shpejtë, në daç sprintjer në daç rrezistent,i vendosur, i saktë dhe i guximshëm në duelet me kundërshtarët, pasues i saktë dhe ndihmëtar i ekipit në manovrat sulmuese”40. Me 14 prill 1930 Hilë Staka dhe shokët e tij të ekipit “Bashkimi Shkodranë” e filluan ta shkruajnë historinë me fitore 0-4 ndaj Uranit te Elbasanit Pas një jave në qytetin e Shkodrës do të viheshin përballë “Bashkimin Shkodranë” dhe “Skënderbeu” i Korçës padyshim njerin prej ekipeve më të shquar të futbollit shqiptar të atyre viteve, N.Luka H.Staka, M.Halili, Sh. Llukaçeviç, A. Paçrami, Q. Dervishi, P. Koliqi, R. Krasniqi, Sh. Kençiçi, dhe L.Radoja ishin njëmbëdhjetëshi shkodran që u përball më falangën e frikshme korçare të K. Marjanit, S. Gabocka, A. Çani, S.Peristere, M. Sheko, V.Tomaso, V. Karoli, Xh Dishnica, S. Samsuri, A. Mazrreku, S. Kondili. Pas një loje korrekte dhe me emocione, korçaret dalin fitues me rezultatin 2-4. Me 27 prill “Bashkimi Shkodranë” udhton në Vlorë duke marrë një barazim 1-1, ndërkohë të njëjtën gjë përsëritë edhe me Tiranën me 11 maj, ku vlen të theksohet se në këtë sfidë të shumëpritur gjyqtar ishte anglezi Oakley Hill41. Maratona e parë futbollistike gradualisht veçoi tri rivale, “Tiranën”, “Skënderbeun” dhe “Bashkimin Shkodranë”. Në xhiron e dytë Hilë Staka dhe shokët e tij të Bashkimit Shkodranë arritën keto rezultate, barazuan 1- 1 në Shkodër me “Uranin” e Elbasanit, fituan 2-1 ndaj Vlorës, u ndanë paqësisht 0-0 në Korçë me Skënderbeun, duke arritur në javën e fundit si pretendente kryesore për finalen e dy kryesuesve të kampionatit. Me 22 qershor 1930 Skënderbeu udhëtoi në Tiranë. Takimi i dy pretendenteve të kampionatit përfundoi 0-0, por korçaret protestuan për një gol të rregullt (sipas tyre) të anulluar nga arbitri i takimit. Kur gjithë opinioni sportiv shkodranë dhe më gjerë priste një fitore të sigurt të Vllaznisë ndaj Teutës së Durrësit në Shkodër, barazimi fatal 3-3 i dha fund endrrës shkodrane për të qenë në finalen e madhe ku do të përcaktohej kampionia e parë e historisë së futbollit shqiptar. Sipas pikëve te grumbulluara në finale do të ndesheshin “Tirana” dhe “Skënderbeu” i Korçës. Incidenti i ndeshjes së fundit në Tiranë i revoltoi korçaret të mos paraqiten në asnjërën ndeshje finale. Tirana e fitoi titullin në tavolinë, por duke filluar më një histori të pakëndshme kontestimesh që do të vazhdonin pandërprerje në mënyre ciklike në ato vite. “Bashkimi Shkodranë” u rendit i dyti në grup pas Tiranës duke i shkaktuar asaj të vetën humbje me rezultatin 3-2. Në kampionatin e vitit 1931 “Bashkimi Shkodranë”, “Tirana” dhe “Vlora” bënin pjesë në grupin A. Me 19 Prill 1931 shkodranët do të fitonin 1-0 përsëri ndaj Tiranës me gol të Golemit në minutën e 65 por gjithsesi në fund të ndeshjeve në grup Tirana ndonëse me pikë të barabarta me shkodranët, por me golavarazh më pozitiv 6-2, kundrejt, 4-3 të shkodranëve del në finale me Teutën. Kryeqytetasit triumfojnë 1- 1 në Durrës dhe 3-0 në Shallvare duke u shpallë për të dytën herë rresht kampionë të Shqipërisë. 39 40 41

360

Gazeta “Shqipëria Etnike”, 23 prill 2002,”Muc Koxhja dëshmon për futbollin shkodranë”: Sipas kujtimeve të veteranit 90 vjeçar të futbollit shkodran Muc Koxhja Besnik Dizdari,” Historia e Kampianateve kombëtare të futbollit”. Libri i parë, fq 22.

Prelë Milani

Në pranverë 1932 hap siparin e vet kampionati i tretë kombëtar i futbollit, ku që në fillim ranë në sy tre pretendente “Tirana”, “Bashkimi Shkodranë” dhe “Teuta” e Durrësit. Me 8 maj 1932 Skenderbeu i Koli Marjanit, Bimbilit, Çanit, Dishnicës Stossa, Petros, Karolit, Barçit, Samsurit, Omarit dhe Ypit do të përballej në Shkodër me “Bashkimin Shkodranë” të Bushatit, Gjokës (ky emër më vonë do të bëhej një nga emrat më të shquar të teatrit kombëtare dhe kinematografisë shqiptare), Gjekës, Kirit, Halilit, Stakës, Dervishit, Luigj Shalës, Koliqit dhe Radojës.42 Takimi përfundoi me rrjeta të paprekura. Rivaliteti Tirana e Shkodra do të vazhdonte deri në fund. Në javën e parafundit pretendentet e ndeshjes në Tiranë, shkodranet që në minutën e 10 shtangën kryeqytetasit pas atij goli që filloi nga kembet e Stakës, Koliqit dhe përfundoi me kurorëzimin e Golemit. Për 50 mintua Tirana notoi në ujëra të turbullta e drithëruar nga ankthi i humbjes. Duhej të vinte nga mbrojtja shpëtimtari i madh Bexhet Jasholli i cili në minutën e 60-të vuri baraspeshën e ndeshjes por jo të klasifikimit, pasi Tirana në ndeshje me skuadrat e tjera ishte treguar më pragmatiste në rezultate shkodranët që u renditën dy pikë më poshtë se kryeqytetasit të cilëve për të tretin herë radhazi askush nuk guxoi tua cikte trofeun. Staka, Kiri, Halili, Radoja Gjoka, Gjeka edhe në kampionatin e vitit 1933 ishin titullarët e pa diskutueshëm të “Bashkimit Shkodranë” të cilët, ishin pretendentët kryesorë për fitimin e trofeut të atij sezoni, por prishën gjithçka në ndeshjen dramatike me 13 qershor 1933 kur u mundën nga Teuta në Durrës me rezultatin O-1 “Vllaznia si gjithnjë kavaliere ka luajtur plot stil, është sjellë hishëm dhe përgëzon Tetutën duke marrë duartrokitjet e durrsakëve43. Humbja dramatike e shkodranve la të pacenuar korçaret me dy pikë plus të cilët fituan trofeun e parë dhe të fundit deri më sot në historinë e kampionateve tona. Shkodranët ishin vërtetë të pafat, pasi në katër kampionate tre herë u renditën vendin e dytë pa arritur të ngjiten në podin e fitimtarit. Në vitin 1934 Sokol Staka nuk është më pjesë e “Bashkimit Shkodranë” pasi fiton të drejtën e studimit për mjekësi në Universitetin e Bolonjës në Itali. Doktor Naraçi ka qenë një nga shokët e ngushtë të Hilë Stakës, i cili e kujtonte me nostalgji bashkëmoshatarin e tij të pafat si një nga studentet më të talentuar të atij brezi. Pasi mbaroi vitin e dytë të studimeve me rezultate shumë pozitive, Hil Staka kthehet në vendlindje për të kaluar pushimet verore pranë familjes të afërmëve dhe shokëve të tij sportist. Për fatin e tij tragjik atë verë të vitit 1936 sëmuret rëndë dhe vdes në mënyrë krejt të papritur së bashku me të gjitha ëndrrat djaloshare. Për nderë të ish studentit të tij Kisha Françeskanë mori përsipër ceremoninë e përmortshme në të cilën morën pjesë student, sportist intelektual klerikë dhe një kortezh i gjatë qytetarësh të moshave dhe besimeve të ndryshme44. Hilë Staka, vërtetë jetoi shumë pak, por la pas emrin e skalitur në histori si gurë themeli i futbollit shkodranë. Ndërsa në vargun e gjatë të sportistëve të shquar të Dukagjinit është e do të mbetet A-ja e rendit të tyre alfabetik. Anton Naçi kampion dhe mjeshter i shquar i futbollit Tiranas në vitet 70- 80-të është nipi i Hilë Stakës. Mira (Mire) Staka dhe Leonidha Naçit nga Korça janë prindërit e Anton Naçit, i cili thotë; - Genin sportiv e kam dhuratë nga daja im shkodranë.

42 43 44

Në përbërje të “Bashkimit Shkodranë” pra luanin kater dukagjinas (Staka, Shala, Gjoka dhe Radoja) Besik Dizadari Historia e Kampionateve Kombëtare të Futbollit Libri i parë, fq46-47 Sipas kujtimeve të vëllait të tij Bepin Staka 75 vjeç

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

361


EDMOND MËHILLI Regjizor i Teatrit Migjeni Regjizori i mirënjohur Edmond Mëhilli është biri i një familje me origjinë nga Shoshi. Mëhilli thotë: Unë kam lindur në qytetin e Korçës me 20 mars të vitit 1947, babai më la jetim në moshë të mitur, prandaj nuk pata rast të mësoj shumë gjëra për origjinën time fisnore por e di se të parët e familjes sime rrjedhin nga Shoshi (Lagjja Nonaj). Këtu Mëhilli gabon pasi të parët e tij janë nga Preçajt e Gurrës, një fakt të tillë ma ka konfirmuar Gjergj Marku i Gurrës që kishte njohje dhe miqësi me familjën Mëhilli, madje dinte se edhe ku e kishin pasë të parët e tij hisën e tokës në ketë fshat.Edmond Mëhilli në vitin 1970 përfundon I.L.Arteve në degën Dramaturgji dhe fill pas përfundimit të shkollës u emërua regjizor në Shtëpinë e Kulturës Pukë, ku punoi me përkushtim duke realizuar prurje të reja dhe një larmi të re artistike për jetën kulturore të këtij qyteti. Në vitin 1976 emërohet regjizor në Estradën Profesioniste të Shkodrës. Gjatë kësaj përjudhe kreu specializimin pasuniversitar për regjizurë në ILA. Mëhilli është një nga regjizorët më të talentuar që punoi në “tempullin” e Teatrit Migjeni. Në vitin 1985 dekorohet me medaljen “Naim Frashëri i Klasit II”. Ka fituar një seri çmimesh në takimet kombëtare te teatrove dhe flamurin e këtij festivali. Eshtë fitues i disa çmimeve për shfaqe te tilla si “Ditë buzëqeshjesh”. Në vitin 1986 fiton çmimin Çajupi si regjisori më i mirë në shkallë kombëtare. Në vitin 1991 emërohet Drejtor i Qendrës së Kulturës së Shkodrës ku punoi për 11 vjet. Më pas vazhdoi të punojë në profesion të lirë, ndersa në përjudhën 1998-2000 ka punuar si Drejtor i TV Shkodra, ku realizoi disa spektakle dhe dokumentarë të ndryshëm. Mëhilli vazhdon të punojë serisht regjizor në Teatrin Migjeni. Ka riformatuar Ansamblin folklorik të Shkodrës, ku mori edhe kupën e festivalit Ballkanik të organizuar në Bursa Turqi.Mëhilli vazhdon të verë në skenë disa vepra, ku bien në sy histori të thjeshta ku ai është autor dhe regjizor njëkohësisht.Ka realizuar dokumentar kushtuar Prof Jup Kastrati, për Piktorin e Popullit Danish Jakini, për shtëpinë muze Luigj Gurakuqi etj.

EUROKËNGËTARI YNË FREDERIK NDOCI

“Playby erotik” jeton për emocionet dhe thirrjet e zemrës dhe shikon femrat me drithërimë. Ka lindur në lagjen “Serreq” ne qytetin Shkodër me 9 shkurt të vitit 1958. Eshtë djali i vetëm i Kol Mark Ndocit nga Palajt e Shoshit Nga i ati, së bashku me dy motrat artiste (Rita dhe Juli ) trashigoi genet më dalluese të brumit artistik, si dinamizmin, timbrin, alegrinë, intuitën, sensualitetin dhe stojcizmin në përballjet e vështira me jetën. Mësuese Nunçiata Koçobashi thotë: “ Rikun e kisha nxënës të tabelës së nderit në shkollën 8-vjeçare “Ndoc Mazi”. Ai, nën drejtimin e mësuesit Pjerin Sheldia hapi një ekspozitë përsonale pikture me 60 punime me laps, tush dhe me vaj”45. Tematika e vizatimeve i kushtohej 500-vjetorit të vdekjës së Skënderbeut, luftës partizane, vizatime kushtuar Shkurte Pal Vatës, Ismet Sali Bruçajt, elektrifikimit, aksioneve të rinisë e te tjera. Kolec Prela (daja) e rregjistroi në korin e kishës 45

362

Sipas ish mësueses A. Koçobashi

Prelë Milani

dhe që aty filloi të miqësohet me këngën. Zeri i veçantë u bë shkas që të merrte pjesë në tre Festivale Kombëtare të këngës për fëmijë dhe të nderohej me tre çmime të para. Çmimin e tretë do ta merrte me këngën “Rrugëve të fshatit” (Hyjo).”Vellai aksionist” do të nderohej me çmim të dytë, kurse së bashku me Myfarete Lazën me këngën “Mira, Beni dhe reçeli” do të vlersoheshin me çmimin e parë. Duke kujtuar vitet e fëmijërisë së hershme, kengëtari tashmë internacional, Frederik Ndoci shprehet se startimin e parë në udhën e këngës e ka bërë me çifteli. Në tetëvjeçare së bashku me mësuesin e muzikës kam krijuar Ansamblin e Çiftelive (20 çiftelia, fyell, sharki, lahutë). Jam aktivizuar në shtëpinë e “Pionierit”, klubin e Rinisë “Heronjët e Vigut”, kam kënduar trio, kuartete, këngë kushtuar aksionistit, gjeologut, tornitorit e te tjere”46. Në përfundim të klasës së tetë konkuron në Tiranë për një rol kinematografik, fitoi kinoprovën me 30 pikë diferencë me të dytin, por për shkak të biografisë së papastër që kishte nga dajat nuk lejohet të interpretojë rolin. Ndëshkimi i plagosi një endërr të bukur fëminore, nga ky shkak bie shumë në mësime dhe i revoltuar mendon ta braktisë fare shkollën, por qortimi i prindërve e detyroi aventurierin adoleshent të ndryshonte qëndrim. Në vitin 1973, vazhdon shkollën e mesme artistike “Prengë Jakova” dhe që në vitin e dytë të shkollës u organizua me bandën muzikore të qytetit në instrumentin oboe, një vegël frymore e veçantë dhe mëqënëse në Shkodër nuk kishte vetëm dy instrumentist të tillë kalon në orkestrën e Teatrit “Migjeni”. Gjatë kohës së aktivizimit në orkestrën e Teatri “Migjeni” meson kitarën, fizarmonikën, pianon, saksin dhe flautin47. Në vitin 1977 përfundon shkollën e mesme, stazhin e fillon në Kombinatin e Drurit, më pas e vazhdon në Zooteknikë dhe aty së bashku me Kolë Kakarriqin krijojnë grupin artistik amator të kësaj ndërmarrje, e cila ishte shumë e njohur për rendimente, por jo në veprimtari të tilla. Në vitin 1978 konkuron për dramaturgji dhe nga 33 konkurues shkodranë, vetëm Frederik Ndoci do të fitonte të drejtën e studimit atë sezon në “Istitutin e Lartë të Arteve”. Në tetor të vitit 1978, së bashku me Nimet Salobegun, Nikolin Mirajn dhe Fatmir Fanin krijojnë së bashku grupin “Na bashkoi kënga popullore” Në këtë grup kanë kënduar Irma Libohova, Zyliha Sina, Valdete Hoxha, Agim Duro e te tjere. Më këngën “Kjo Kosova si e ka adet” zuri vendin e dytë në Koncertetin e Majit 1982. Pas përfundimit të fakultetit emërohet në Teatrin e Operës, më pas transferohet në Mat dhe më vone rikthehet në Teatrin “Migjeni”. Në Shkodër e ka filluar veprimtarine e tij artistike me humorin nepermjet skeçeve, komedi me një akt e parodi, muzikën e të cilave e bënte vetë, ndërkohë që ishte i denuar të mos filmohej nga TVSH për koncertet e vitit të ri. Ferderik Ndoci shfaqet në vitet 80-të si një nga këngëtarët më pikant të muzikës së lehtë të hapsirës mbarë shqiptare, intërpreton bilbilisht duke formuar intergritetin plot sharm artistik. Ndoci shafqet me një ze të embel, të dredhur më një vokal te mrekullueshëm që rallë këngëtarve ua ka bërë dhuratë natyra. Shquhet si aktor i humorit në bujtinën e humorit shkodran. Luan me sukses në komedi, shfaqet si prezantues elekuent, me kulturë e shkathtësi në të folur. Si artist shumplanësh e shohim, si kompozitor, kantautor e regjizor. E shohim duke përkëdhelur pianon gjithë pasion dhe dashuruar kitarën në aventurat e tij të guximshme në tavolinat shkodrane. Në vitin 1988, në Festivalin e pranverës me këngën “Pranvera do lule shumë” vlersohet me çmimin e dytë, Muzika e filmit “Dyert e jetës” dhe konkretisht kënga finale “Një dashuri” me autor Zef Çobën e Jorgo Papingjin i hapi udhën drejt festivaleve në RTSH. Në festivalin në RTV në dhjetor 1988 mori, çmimin e tretë me këngën “Jeto Rini” 46 47

Sipas rrefimeve të këngtarit F. Ndoci F. Ndoci, kujtime, v 2007

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

363


dhe çmimin e dytë me këngën “Në çdo zemër një herë troket” me tekst të Gjokë Becit dhe kompozim të Kujtim Laros. Në festivalin e Pranverës në vitin 1989 me këngën “Sytë e tu” me tekst të Preç Zogajt zuri vendin e dytë, eveniment për të cilin Ndoci kujton: ”Kënga ishte një bashkepunim i suksesshëm me Ardit Gjebrenë. Në korrik të vitit 1988, në edicionin e dytë të Festivalit “Lulet që shpërthen rinia” të organizuar në Shkodër nga Klubi i rinisë “Heronjtë e Vigut”, kënga ”Brezari qe rrite” me tekst të Mark Bregut dhe muzikë të Nazmi Lishit do të fitonte çmimin e parë48. Me këngën “Tokë e Diellit” të kënduar së bashku me Manjola Nallbanin dhe motrën e vogël Juli në festivalin në RTSH, me 1989 rremben kurorën e artë në evenimentin më të madh kombëtar të këngës së lehtë shqiptare49. Në mars të vitit 1990 në Festivalin e zakonshëm të Pranverës me këngën “Liberta” me autor A. Peçi dhe Gj. Leka fitoi çmimin e dytë. Në vitin 1989 ka përfaqesuar Shqipërinë në një festival instrumental që u zhvillua në Turqi duke zënë vëndin e dytë. Frederik Ndoci në vitet 80-90, startoi me shumë sukses edhe në kinematografi, realizoi 6 filma artistik si asnjë aktor tjetër i teatrit të estradës së qytetit të Shkodrës. Frederik Ndoci intërpretoi në filmat: “Në çdo stinë” të regjizorit Viktor Gjika.”Fundi i një gjakmarrje”, ne rolin e Loshit, me 1983, me te cilin ka fituar çmimin e tretë. “Dasma e Sakos”, në rolin e tagërmbledhësit 1985. “Flutura në kabinën time” të Vladimir Priftit, në rolin e Nikos. ”Kur hapen dyet e jetës” të Rikard Larjes, ne rolin e Lekës, me 1986, ”Edhe ashtu edhe kështu” të Bujar Kapexhiut, ne rolin e këngëtarti Adi 199850. Në janar të vitit 1990 largohet nga Shqipëria me vizë, pasi duke kënduar në disa gjuhë mbremjeve tek “Dajti” iu krijua mundësia që të merrte vizë turistike nga një prej ambasadave e akredituar në Tiranë. Fillimisht shkoi në Maqedoni. -Atje më pritën shumë mirë një grup i Prosperitetit demokratik, kam dhënë shfaqje të suksesshme në Tetovë, Shkup dhe Dibër-thotë vetë ai51. Në Maqedoni qëndron për një kohë të shkurtër dhe më pas shkon në Itali. Në vend të Parajsës së endërruar,atje gjen “Purgatorin”, për 8 muaj muzikanti ynë i talentuar detyrohet t’i mëshojë fort lopatës së betonit në ndertim. Pas një interviste direkte në një telivizion lokal (këndoi 7-8 këngë) i beri ftesë grupi muzikor “Lerze-Rose” (Trëndafilat e kuq), ky grup vepronte në Pieçenca dhe lëvizte në gjithë Italinë. Disa kohë më vonë bëhet ortak konçesionar 50:50 me grupin Lepaxhine D’album (Fletë Albumi) që do të quhej më pas “Frederik +”. Në dhjetor 1992 regjistron kasetën dhe CD-në e parë “Di Tuto Di Piu-Canta”, Frederiku me 12 këngë nga fondi instrumental botëror (spanisht + italisht + anglisht). Ky album pati mjaft sukses, saqë një ndër emisionet televizive “Kanta Italia” që shihet në të gjitha kanalet e para të qyteteve të Italisë dhe perfshi edhe disa stacione te tjera, i propozuan këngëtarit tonë ilegal videoklip falas. Kështu që një ndër këngët e kësaj kasete “Kaminito-Kaminito” për 6 muaj rresht ishte sigla e hapjës së programit “Kanta Italia”. Me kalimin e kohës rritet intensiteti i aktiviteteve artistike, nga 15 numri i shfaqjeve shkoji në 26 të tilla në muaj, duke qënë i pranishëm kudo në radio në sheshe diskografike, salla të mëdha, ekrane televizive e te tjera. Për Ndocin kishte filluar shtegtimi i gjatë në Zvicer, Austri, Spanjë, Francë, Luksemburg, Gjermani e te tjera vende te Europes. Suksesi i bën shoqeri Ndocit, CD-ja e parë u shit me shpejtësi në më shumë 400 000 kopje52. Pas pak kohe realizon edhe CD-në e dytë “Sono Gitano” (Jam 48 49 50 51 52

364

Gazeta “Drita”, 18 Korrik 1998 Gazeta “Bashkimi “, 27 Dhjetor 1989 A. T. Hoxha “Enciklopedia e kinemasë”, fq. 235 F. Ndoci, kujtime, 2007 F. Ndoci, kujtime 2007

Prelë Milani

endacak ose cigan). Edhe kjo CD shkoji jashzakonisht mirë. Në vititin 1998 mundi të shkojë në SHBA për të realizuar një CD, ishte një projekt për një kasetë kristjane. “Frederik Ndoci End Friends” me 6 këngë të tijat dhe 6 këngë amerikane të kënduara në anglisht. Në Amerikë punoi kryesisht në Kaliforni por edhe ne Miçingam, ne Nju-Jork e te tjera shtete te Amerikës. Në vitin 2005 realizon diskun e dytë dhe në 1,7 milion me këngët e vjetra latine. Kënga e Frederik Ndocit është cilësuar në tre këngët më të mira. Corazon Decristal në “Indipendent Musik Aëaros”53. Kënga është krijuar në Shqip me 1984 “Zemra dhe qelqi” dhe ka fituar çmimin e tretë në ritmet e këngës latine. Tre vitet e fundit, 2004-2007, ka realizuar gjithsejt 5 CD. Një CD, që ka kushtuar 1,5 milion dollarë dhe ështe shitur më Amerikë, Australi, Evropë, Kore, Kinë dhe Japoni, dhe vlersuar në 750 faqe interneti.. Ferderik Ndoci është një nga intërpretuesit më të mirë bashkëkohorë të këngës mesdhetare, italiane e spanjolle, një zë i fuqishëm i kalibrit evropian, i prezantimit të muzikës shqiptare në të gjithë hemisferën Përendimore. CD “Katerina” është realizuar në studion e famshme “Blue November Regrods”. Frederik Ndoci, në vitin 2007 rikthehet në nënyrën më të bujshme në amfiteatrin klasik të këngës shqiptare në RTSH, duke shënuar truimfin e dytë të tij në maratonën e 45-të me këngën “Balada e gurit” Eurokëngëtari ynë në fushatat e tij të mëdha ka korrur fitore të shkelqyera duke ngjallur entuziazëm dhe zili. Si fëmija i llastuar pas kukullave, fluturon, tretet në partitura, përulet përpara grave të bukura, shkundë kupa si Dionisi, krenohet për gjithçka ka arritur, por kurrë nuk dehet nga suksesi. Ferderik Ndoci shtegton si endacak këmbëzbathur përditë drejt lartësive dhe labirinteve enigmatike të artit.

RITA NDOCI

Gaztore, simpatike, impulsive e çiltër, pa komplekse, dashnore shembullore e artit, adhuruese e madhe e të vëllait, këto janë impresionet që të dhuron Rita Ndoci sapo të futesh në bisedë me të. Rita është e dyta në radhë e fëmijëve artist të Kolë Mark Ndocit të Palajve. Ajo ka lindur me 24. 4. 1963. Qysh në fëmijërinë e hershme, ënderronte të behej aktore, të dilte në skenë dhe të kënaqte sa më shumë njerëzit. Filloi të këndonte që kur ishte në kopësht nën instruksionin e rreptë e dashamirë të Frederikut. “Ai më ka mësur me këndue, me luejt shah. Kur kam hy në shkollë kam ditur të gjitha lëndet e klasës së parë. Kam pasur shumë qef me shoqërue Rrikun dhe gjithmonë i kam bërë zerin e dytë në kengët e tij. Frederiku është shtylla e dritës sonë.”54 Bashkë me vëllain, Frederikun dhe motrën e saj Julin, improvizonin skena brenda në lagjen e tyre me anë të çarçafëve dhe jepnin çfaqje për fëmijët e lagjes. E gjithë kjo prirje që reflektohej nga motrat dhe vëllai një ditë do të kanalizohej në drejtimet e artit, pasi Frederiku dhe Juli do të bëheshin këngëtarë mjaft të dëgjuar jo vetëm në vendin tonë, por edhe më gjërë. Siç ndodh zakonisht për talentet, edhe Rita i pati fillimet e veta gjatë shkollës kur aktivizohet në Shtëpinë e Pionierit. Pas shkollës tetëvjeçare, Rita kalon në shkollën e mesme artistike “Prenkë Jakova” në Shkodër për kanto. Në vitin 1981 ka kënduar për herë të parë me Frederikun, në një koncert artistik. Pas kësaj shkolle kishte 53 54

Corazon, Desrtal në Indipendent, Musik, Aëaros” R. Ndoci: “Kam qëne e para në Shqipëri që kam bërë kamrën e msheftë”, gazeta “Telegraf, 2 Prill 2008.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

365


dëshirë të vazhdonte për këngëtare opere, por fati e çoi në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë. Me 16 tetor 1983, Rita Ndoci shfaqet në skenë. Ka qënë koncerti i Festivalit të Gjirokastrës me numra të zgjedhur. Në ketë koncert, Rita përfaqson Shkodrën me këngën “Jam shqiptar e nuk vdes kurrë”, më pas këndon edhe një kengë tjeter lirike. Që në daljen e parë u ndie shumë e duartrokitur. Ju shtua Shkodrës edhe një talent, qe vlersimi qysh në startimin e parë skenik. Me 15-18 nëntor të vitit 1983, në takimin e estradave në Shkodër, në çfaqjen e estradës së Shkodrës “Ditë buzëqeshjesh” të vënë në skenë nga Edmond Mëhilli, aktorja e re Rita Ndoci do të mahniste spektatorin me mënyrën e komunikimit të saj, me lirshmërinë e saj, sidomos në imitacionin e këngëtarëve. Kjo paraqitje i hapi udhën drejt teatrit të estradës së Shkodrës. Me 3 janar 1985 fillon punë si aktore në Teatrin “Migjeni”. Fillimisht luan disa skeçe, thashetheme grashë që bien viktima të një kasetofoni që nuk dinë ta përdorin.55 Më pas e shofim si partnere të Zef Dedës tek “Kunati i shokut Xhemal”, ku luajti rolin e vajzës që vinte për ta marrë për nuse kunati i shokut Xhemal. Në vitin 1986 -1990 mbaron në IL të Arteve për aktore. Pas mbarimit të Institutit të Lartë të Arteve së bashku me të njohurin, aktorin Agron Llakaj ka qënë nga të vetmet vajza që u përpoq të bënte humor në gjithë Shqipërinë, duke u ndeshur dhemb për dhemb me thashethemet dhe paragjykimet. Rita Ndoci, kryen disa imitime që do të mbeten gjatë në kujtesën e publikut për të qeshurat zbavitësë, mprehtësinë dhe guximin e temave që trajtoi, te cilat për femrat ne ato vite quheshin tabu. Rita ka shenuar emrin e vet si e para artiste në Shqipëri që bëri kamerën e fshehtë. Skena të papritura të mbushura me humor e shije gazmore, rrëmbyen të qeshurat e pafundme të teleshikuesve. Karriera e saj tashmë kishte marrë vrapin drejt majave më të larta, ndër koncerte, mbrëmje në programet e Vitit të Ri, Rita ishte gjithnjë e pranishme dhe e mirëpritur nga spektatori e teleshikuesi.56 Mbas festivalit të 11-të, mbase është e para artiste që guxoi për të hequr mikrofonin nga stativi. Plastika, gjestikulacioni, mimika, tingëllimi e lëvizjet e shkathta konturojnë tashmë figurën e saj prej një artisteje të vërtetë. Në prezantimin e një koncerti pranveror, Rita krijon një sensacion, pasi prezanton gjithë programin pa letër fare.57 Në vitin 1991, do të vendoset në Gjermani, ku do të martohet me një psikolog dhe sociolog gjerman. Rita nuk e harron Shqipërinë, Shkodren e saj. ”Unë jetoj në Gjermani si shqiptare e integruar. Jetoj me kokën lart deri në maje të reve se vij nga ky vend që i thonë Shqipëri. Jam një njeri që mundohem të mbaj gjithë gjerat e mira të këtij vendi dhe krenohëm me të. Asnjë herë, sa të kem frymë nuk do ta mohoj qenjen time si shqiptare.”58 Rita Ndoci aktualisht banon në Gjermani, merret me përkthime, me muzikë, këngë dhe edukimin e një fëmije tre vjeçar, që siç thotë Rita i flet shkodrançe.59

NORA DEDA

Volejbolliste e shekullit Nora Deda ka lindur ne Shkoder, me 17. 04. 1969. Ështe e bija e Ndue Dede Markut nga Brashta e Shoshit dhe e Françeskina Gjinajt, ish basketbolliste e Vllaznise. Energjike dhe punëtore e palodhur në stervitje. Virtuoze dhe inteligjente në organizimin e lojës. Gjithmonë në sherbim të skuadrës dhe barrjerë e sigurtë në veprimet në bllok. Amzonë 55 56 57 58 59

366

Gazeta “Telegraf ”, 2 Prill 2008. Art i cituar Z. Dibra, “Bijat e Rozafës”, fq. 356. Art i cituar P.Milani, Lazer Kodra “Dukagjini ynë”, vëll, po aty. Art i cituar gazeta “telegraf ”, 2 Prill 2008 Art i cituar po aty.

Prelë Milani

luftëtare me një shut të helmatisur në sulm. Ambicioze dhe inspiruese e ekipit me një grint te afshtë gare. E gjatë, me trup të hedhur sportiv, me forma të rregullta gjithë sharm e sensualitet ekzotik, aq sa kur e shikoja duke vallzuar në paraqitjen më flakëruese në kuadratin e fushës, thonja me vetë: Ja kjo Pentesilea, bije e hynisë Ares.60 Prindërit Ndoja dhe Françeskina të gjithë fëmijët e tyre i ushqyen me dashuri për sportin. Jo rastësisht motra e Nores, Mirela dhe vellai Marku, ishin edhe ata volejbollistë te Vllaznise. Karriera e Nores fillon qe kur ishte ne shkollën sportive “Ndoc Mazi” nen drejtimin e mesuesit pasionant Viktor Jubani. Në këtë kohe ishte vetem 11 vjeçe. Gjate kesaj kohe konkuron denjesisht me te gjitha klasat sportive te te gjithe Shqiperise nen drejtimin e mesuesit Dan Doçi. Ish traineri i Vllaznise Vehbi Sulejmani ben perzgjedhjën e Norës ne moshën 14- vjeçare për ta perfshirë me ekipin e të rejave te Vllaznise dhe qe në këtë kohe talenti i saj konturohet në sytë e të tjerëve. Qendron vetem 2 vite me ekipin e të rejave për të kaluar pastaj me ekipin e të rriturave, ne moshën 16- vjeçare. Aty gjen mbeshtetjën e plotë të trainerit Viktor Kçira, pas tij edhe te trajnerit tjeter Mark Grimci. Lojtare me një karrjerë të shëndritshme me “Vllazninë”, “Partizanin”, “Dinomon”, “Tiranën” dhe “Minatorin”. Nora prej disa vitesh është anëtare e ekipit kombëtar dhe në të gjitha lojrat e zhvilluara deri tani ka marrë vlersimet maksimale. Në kupën “Adriatik Volej” të zhvilluar ne Pescara të Italisë në shtator te vitit 1995, Nora nderohet me kupën e lojtares më të mirë. “Nora Deda, megjithëse nuk e pati fatin të ishte në një ekip kampion, ajo është një kampione e vertetë. Ajo mund të konkurojë si sportistja më e mirë e shekullit për gjithë Shqipërinë” - do të shprehet Kreshnik Tartari në emisionin televiziv “Te medhenjtë e sportit shqiptar.”61 Ne vitin 1989, Nora se bashku me të motrën Mirelën, si antare te ekipit kombetar dekorohën me medalje ari dhe me urdhërin “Naim Frasheri” të klasit të dytë. Në vitin 1997, në anketën e vitit zgjidhet nder dhjetë sportistet më të mirë të ekipit “Vllaznia”. Me rastin e 80- vjetorit te ekipit “Vllaznia” nderohet me titullin “Sportistja më e mirë e shekullit”. Sot, aktualisht është mësuese e edukimit fizik në Shkollën e Mesme “Jordan Misja” Shkoder dhe luan përseri me ekipin e “Partizanit”. Eshtë As- Profesore e edukimit fizik në UT “Luigj Gurakuqi” Shkodër.

MARK NDUE KODRA

Funksionari më i lartë shtetëror ndër vite Ka lindur në Ndreaj në shkurt të vitit 1935. Mbeti jetim nga babai që në moshë të mitur. U rrit me mund e sakrifica të mëdha nga nëna Drane dhe axha i babës, Zef Ndoja. Mark Ndou është pinjoll i shtëpisë së Ndoj Pilit (ose Pjetrushit ) siç thirrej motit shtëpia e Pjetrush Ndojës. Fjala burrë ishte titulli më i lartë për një njeri në kodin e normave etike të malësorit. Bujaria, zgjuarsia, drejtësia nuk mjaftonin të fitojë një titull të tillë, kapaku i artë i burrërisë ishte forca dhe trimëria. Pal Meshi, Ndue Pali, Pjetrush Ndoja, Dedë Noja, Gjon Noja, Ndue Pjetrushi kanë qenë 60 61

Pentesilea -mbretëreshë e mitologjisë grek Z.Dibra “Bijat e Rozafes”, fq. 43.

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

367


prototipat nga më të spikaturit në vargun e burrave më të zëshëm jo vetëm të Shoshit, por të mbarë Dukagjinit. Pa asnjë superlativë, në bazë të njohjës simë që kam për të kaluarën e Shoshit, kjo shtëpi ndonëse pa ndonjë ofiq në hijerarkinë e lartë administrative të bajrakut, ka qënë në kryekreun e shtëpive më të forta të Shoshit, gjithnjë protagoniste, oponente dhe sfidantja e vetme më e fuqishme e shtëpisë së bajraktarit në rivalitetin e tyre për dominim absolut mbi fisnin e Shoshit. Pjetrush Ndoja e Vuksan Vata së bashku me meshkujt e vet kanë qënë në pararojë të ngjarjeve politike më të rëndësishme të kohës që nga 1910 e 1915 me turq e malazez, dhe 1924 në Revolicionin e Peshkopit Nol dhe së fundi, me 1926 në levizjet anti- zogiste të Dukagjinit. Zef Ndue Kodra, axha i Mark Ndout, ka qënë nder simpatizantët dhe aktivistet e kahershëm të LNÇ të drejtuar nga Prof Kolë Prela në Dukagjin. Mark Ndou gjatë viteve 1946-1950 kreu shkollën fillore në Koder Shëngjergj. Kushtet e vështira ekonomike të familjes e detyruan të mos vazhdonte më tej. Në vitet 1954-1957 kreu ushtrinë në Tiranë. Këtu u aktivizua me rininë, vazhdoi shkollën e natës duke kryer edhe funksionin e nënoficerit.62 Leximi dhe libri u bënë moto e jetës së tij, që në moshën 12 vjeçare ishte në gjendje të riprodhonte pjesën dermuese të kengëve në “Lahutën e Malsisë”. Studjoi në mënyrë autodidakte letersi, histori, filozofi, duke formuar profilin e një enciklopediku të mirfilltë. Pas shkollës së mesme, përfundoi Shkollën e Lartë të Partisë “V.I.Lenin” Fillimisht ka punuar si teknik pyjesh në zonën e Dukagjnit, pastaj si Sekretar i Komitetit dhe me vone i byrosë se Partise ne Dukagjin. Me pas u emërua Sekretar i Komitetit të Partisë së Rrethit në Shkodër, detyrë të cilën e ushtroi për 5 vjet. Mark Ndou ishte një drejtues i aftë dhe i talentuar, komunikues,punëtor,korrekt, i thjeshtë dhe komunikues me publikun, i prerë dhe i pakompromentueshëm ndaj padrejtësive, hatërëve dhe tarefëve që gjallnonin nën rrogosë. Antikonformizmi tipik e pëngoi të ngjitej akoma më lart në karrierë, por e bëri dinjitoz dhe shembull model të njeriut të përkushtuar me të gjitha energjitë ndaj punës, rregullit dhe ligjit që është a-ja e funksionimit të çdo shteti. Aftësitë organizative dhe përkushtimi i tij ishin të pakontestueshme, por gjithsesi mbeti i pa dëshiruar në “kulmin” e KP te rrethit Shkoder. U gjet marifeti për ta çuar atje ku ishte fronti më i vështirë, Kryetar i Kooperatives se “Tipit te Larte në Bushat”, në njërën nga koperativat me resurse natyrore më të bollshme, por nga më problematiket e të gjithë Rrethit. Kooperativa bujqësore e “Tipit të Lartë” të Bushatit, gjatë pesë viteve të qëndrimit të tij u shndërrua në një nga ekonomitë më të përparuara në shkallë kombëtare. Suksesi që pati në Kooperativën e Bushatit i hapi udhën drejt zyrës së Kryetarit të Komitetit Ekzekutiv të rrethit të Lushnjes, pa dyshim njëri nga rrethet që mbante peshën kryesore në prodhimin e drithrave të bukës në shkallë kombëtare. Në krye te detyrës se ekzekutivit te këtij rrethi me rendësi strategjike kombëtare, qëndroi nga viti 1977 deri në vitin 1983. Janë vitet kur u deklarua zyrtarisht arritja e prodhimit të bukës në vend, pa dyshim ishte Muzeqeja hambari që duhej të plotësonte defiçitet e shumë rretheve te tjera defiçitare. Përkushtimi dhe korrektësia në punë solli përplasjën e antikonformistit kokfortë me tarafet e klaneve të Lenka Çukos. “Bija e lalës, e forta e Byrosë Politike”, e largoi politikisht “malokun” e padëshirueshëm. Më pas ka punuar si kryetar Kooperative në Velipojë, Drejtor Ndermarrjes së Bonifikimit dhe së fundi Kryetar i Komitetit të Koplikut. Mark Ndou rriti dhe edukoi tre vajza dhe një djalë shembullor, intelektual, profesionist dhe me reputacion të gjerë shoqëror. Mark Ndou se bashku me Ndue Marashin jane dy dukagjinasit e parë dhe te fundit 62

368

Z. Gjeta, “Dukagjini”, fq. 482.

Prelë Milani

që arritën deri ne postin e Krytarit të Komitetit Ekzekutiv (niveli i mesëm në piramidën e pushtetit ekzekutiv). Fatkeqësisht as dje në komunizëm as sot në kapitalizëm asnjë dukagjinas tjetër nuk e ka kaluar këtë prag pertej të cilit ndodhet molla përjetësisht e ndaluar e pushtetit për dukagjinasit në të gjitha kohërat.

PRELË GJOKA

Prelë Gjoka ka lindur me 03. 03. 1928 në fshatin Palaj. Në moshën 12 vjeçare largohet nga vendlindja. Në moshë shumë te re aktivizohet në LANÇ, ne Brigadën e 24 -ët dhe pastaj në të 23 -ën. Ka qënë vetëm 16 vjeç, kur zhvilloi punimet Kongresi Antifashist i Përmetit. Major Gjoka duke kujtuar këtë ngjarje thotë: Kam shkue në Permet së bashku me Mëhill Lulashin, Prelë Mark Lulashin e Pecajve dhe disa shokë të tjerë. Nga grupi ynë lejuan të marrin pjësë vetëm 4 vetë, Mëhill Lulashi ndejti me mue, Prelë Marku mori pjesë. Në Përmet kemi ndejtë duke pritë një javë, pastaj i jemi bashkangjitë Brigadës së 24-ët.63 Menjëherë pas çlirimit, regjistrohet në shkollën e Mesme Ushtarake “Skenderbej” të cilën e përfundoi me rezultate shumë të mira në vitin 1949. Në gusht 1949 fiton të drejtën e studimit në Akademinë e Kievit, në Republikën e Ukrainës, në Degën e Nderlidhjes. Akademia mbante emrin “Kalenin” qe ishte Presidenti i Sovjetit Suprem, dhe që konsiderohej njeriu i dytë në B S. Për Gjokën i paharruar ka mbetë sidomos udhëtimi i parë në vaporin “Translivania”. Ky vapor kishte qenë i Carit të Rusisë. Kemi shetitë Mesdheun, jemi ndalë në Konstancë, nga Konstanca kemi ecur me tren.”64 Studimet akademike në BS i ndoqi në dy Akademi 1949-1953 në Kievi për Nderlidhje, ndersa nga viti 1953-1955 ne Akademinë e Radiollakacionit (Drejtimit të Avjonëve) “Uljanus Simbris”, vendi i “7 erërave” quhej në gjuhën tartaro-mongole. Prelë Gjoka nga Rusia e largët ruan kujtimet më të bukur të jetës. “Ne, studentët shqiptarë në Rusi, kemi qënë më të përkëdhelurit e gjithë studentëve të vendeve të Evropës Lindore. Në atë përiudhe mjalti shqiptaro-sovjetike, nuk bëhej fare fjale për asnjë lloj përçmimi as racizmi. Rusët kishin respekt për shqiptarët që ishin çliruar vetë nga Gjermania pa ndihmën e tyre, dhe si popuj nuk kishin trasheguar asnjë armiqësi historike njeri me tjetrin. Ruset, përçmonin rumunët dhe kishin të drejtë pasi kishin ves hajdutërinë, spiunllekun dhe hipokrizinë, nuk simpatizonin fare bullgarët që kishin mbajtur anën e gjermanit si shtet në luftë”65. Pas Akademisë se Radiollakacionit mori gradën e togerit dhe fillon punë në Regjimentin Autonom të Nderlidhjes. Në vitet 1959-1961 ka kryer detyrën e Shefit të Nderlidhjes se Mbrojtjes Kunderajrore, te Qendrës se Nderlidhjes për Traktatin e Varshaves. Në vitin 1962, Prel Gjoka u emërua Komandant i Brigades Kunderajrore në Pukë Në vitet 1963-1967, Brigada transferohet nga Puka në Mirditë dhe Prelë Gjoka vazhdon të jetë Komandant i saj. Pas prishjes së mardhënjeve me BS, shifet me dyshim si kuadër, duke arrite deri aty sa nuk i njihej diploma e dy Akademive Sovjetike. Në vitet 1967-1969 përfundon studimet në Akademinë Ushtarake të Tiranës. Në vitin 1970 vjen 63 64 65

Sipas kujtimeve të Prelë Gjokës, Major në pension. Sipas kujtimeve të Prelë Gjokës, Major në pension Sipas Kujtimeve të Prelë Gjokës,Major në pension

Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

369


në Brigadën e Vaut të Dejës, pas gjithë atyre shtegtimeve të gjata kthehet në Shkodër me detyrën e Shefit të Nderlidhjes dhe Sekretar i Byrosë së Parisë së Autonomeve te Korpusit ne Shkoder. Që nga viti 1987 është në pension dhe kalon një jetë aktive pranë familjes së vet në qytetin e Shkodrës.

NDOC LOGU

Publicisti veteran i Shoshit Lindi në familjen e Mëhill Marashit të Brashtës në një vatër që gjithkush në Dukagjin e njeh mirë si vater e spikatur atdhetarizmi. Biografinë e kësaj dere të përmendur, burra trima e dijetar kanuni do ta pasuronin më tej Prekë Ndrevashaj, si argat i përvuajtur dhe i syrgjynosur i shelbimit, që shenoi emrin e vet në histori si themelues i Kishës Katolike Shqiptare në Miçigam. Ndue Logu, piloti i parë i Dukagjinit, një nga më te talentuarit fluturues të qiellit dhe deshmori i aviacinit tonë. Me emrin e Ndoc Logut fillon alfabeti pakshkronjësh i publicistëve dukagjinas të pas Luftës së Dytë Boterore, ndersa në Historinë e Shoshit renditet i dyti pas publicistit jetëvrarë Prof Kolë Prela Udhën e traditës e vijon më tej Shkelzeni (djali 26 vjeçar i Ndocit) poet dhe publicist i talentuar i lauruar për filozofi në Univesitetin e Shën Petërburgut. Ndoc Logu mësimet e para i bëri në prehër të maleve të vendlindjes së tij madhështore. Mësimet e mesme i kreu në Shkodër, ku ndjeu edhe thirrjen për të ecur në rrugën e punës studimeve autodidakte, krijimtarisë publicistike dhe letrare. Që pas shkollës së mesme filloi punën si teknik në “Uzinën e Superfosfatit në Laç”. Vigan nga konstrukti si pasardhësit e tij Ndoci,u rrit së bashku më oxhaqet e kësaj vepre te rendësishme të pesëvjeçarit të tretë të industrializimit socialist. Shkatërrimi shkërmoqës i së cilës është një varr i hapur në ndergjegjjën e vrarë të Ndocit. Që atë herë e gjer më sot ka jetuar në Qytetin e Laçit ku ka filluar aktivitetin e vet jetësor si veprimtar i devotshëm shoqëror, si publicist, si studjues dhe krijues. Publicistika dhe krijimtaria e Ndoc Logut përshkohet fund e krye nga pathosi kombtar nga serjoziteti dhe nga guximi për të thënë të vertetën lakuriq sa do e hidhur që të jetë ajo. Ndoc Logu ka qënë korespondent shumëvjeçar i gazetës “Bashkimi” dhe bashkpuntor i rregullt i “Zerit i Popullit”, gazetës “Puna”, “Zeri i Rinisë”, “Jeta e re”, “10 Korriku”, për të vazhduar më në disa medja të shkruara të postviteve nëntëdhjetë ku padyshim një kontribut të veçantë ka dhënë edhe për Gazetën Dukagjini. Ndoc Logu, si çdo publicist, artist dhe shkrimtar, u gatua me brumin e kohës së cilës i përkiste. Pavarsisht pikpamjeve dhe botkuptimit të tij përsonal Ndoc Logu gjatë gjithë jetës eci me guxim në rrugën me pëngesa të antikonformizmit. Artikujt e tij kanë qënë shigjetues ndaj paaftësisë, burrokratizmit, shperdorimeve, neopatizmit. Në ato kohra të partisë duhet të kishe guxim të madh të shkruaje troç pa dorashka siç bënte Ndoci, prandaj gjithnjë mbeti i pa deshiruar i aparatçikëve të cilët i ngritën shpesh edhe sterkëmbsha dhe në se nuk u rrëzua asnjëherë ishte serjoziteti, guximi dhe vendosmeria për tu përballur me të drejtën. Gazetari Ndoc Logu pati si armë të tij korrektësinë, ndjenjën e lartë të përgjegjësisë qytetare kodin e paster etiko- moral. Në gazetari ka një përvojë mbi 30- vjeçare dhe ka lëvruar potuaj të gjitha llojet e gjinisë publicistike duke filluar me reportazhet, ditarët kronikat, ese-në publicistike, përshkrimet, publicistikë letrare me karakter shkencor historik, reçensioni, shenime për 370

Prelë Milani

libra, shkrime kritike madje dhe fejtone etj.Ndoc Logu nuk vjen nga bota akademike por ka përvojën e gjatë të hulumtuesit të pasionuar, kurajon dhe dëshirën e mirë.Në prozen letrare te Ndoc Logu verehet një ndërthurje origjinale e elementeve të publicistikës si përshkrimi i ngjarjeve historike, i mjediseve shoqërore e natyrore që evokon, ku mendimin e vet e zberthen përmes pasqyrimit të dukurive të karaktereve shoqëror të ideve dhe raporteve ndermjet tyre. Unë ndonëse ndaj qendrim të kundert me disa nga mendimet dhe polemika në rrafshin historik tek Ndoc Logun nuk shoh ndonjë radikalizëm ekstrem siç mund ta etiketojnë ata që qëndrojnë në krahun tjeter të magnitutës idelogjike. Ti thuash të bardhës e bardhë dhe të zezës e zezë nuk është ekstremizëm.Ti thuah komunizmit komunizëm dhe fashizmit fashizëm është burrëri.Të veshësh fashizmin me petkun e demokracisë është imoralitet gënjeshtar gjë të cilën Ndoc Lugu kurrë nuk mund ta pranojë, as ta kapërdijë. Ndoci ka provuar të levrojë me sukses poezinë dhe sidomos gjininë e tregimit me tematikë historike, ku vend qëndror zënë ngjarjet madhore të Dukagjinit në luftara me Turqi,serbo- malazezet e çdo pushtues. Ndoc Logu ka vite e vite të tera që sudjon me zell dhe pasion këmbëngulës për historinë, etnografinë, folklorin dhe vlerat e pandriçuara të traditës dukagjinase. Ndoc Logu ka krijuar një arkiv të pasur fryt i punës së tij shumvjeçare për historinë dhe përsonalitetet e traditës dukagjinase nder mote, fatkeqësisht akoma i pa botuar vetëm për arsyen e kostos financiare.

MARIE TEMALI

E para femer deputete nga Shoshi Marie Zef (Gjoni) Temali, lindi në Shkodër me 4 prill të viti 1942, me prinder nga Prekali i Shoshit. Menjëherë pas perfundimit të shkollës, ka filluar punën si tezgjahiste në fabrikën e Tezxhahut në Shkodër. Falë shkathtësisë, talentit, pasionit dhe punës së palodhur, arriti të bëhej një mjeshtre duarartë me rezultate të larta dhe cilësore duke u bërë shembull pozitiv jo vetëm në ndermarrjen e saj por në shkallë vendi si profesioniste e shquar në fushën e prodhimit. Marie Temali është shembulli më i mirë i atyre mijra e mijra njerëzve që punuan, u djersitën dhe sakrifikuan me ndergjegjjën më të paster për tansformimin dhe perparimin ekonomik të vendit. Njerëzit e punës në çdo epokë pamvarësisht sistemeve dhe idologjive politike sunduese mbeten ugari i ngrohtë nga ku mbinë dhe rritet perparimi, i kombeve dhe i shteteve civile. Në vitin 1974 Maria mori trofeun më të lartë me te cilin vlersoheshin njerëzit e punës në Shqipëri “Heroinë e Punës Socialiste”. Sot në një sitem diametralisht të kundërt këta stimuj honorifik na duken qesharak dhe të pakuptimë. Sejcila kohë ka fytyrën e vet, këtë titull atëherë e deshironte çdo punonjës dhe shumëpak kush kishte një nderë të tillë. Marie Temali ka vazhduar studimet në Shkollën e Lartë të Partisë dhe ka kryer detyra me pergjegjesi të rëndsishme ne forumet e Partisë dhe si Kryetare Frontit Demokratik të Rrethit Shkoder. Temali ka luftuar për emancipimin e gruas nga injoranca dhe fanatizmi mesjetar anadollak( si per heqjen e ferexhesë, thyerjen e metalitetit që vajza nuk duhej të shkonte në shkollë, fejesat në moshë të mitur, fejesat me shkuesi , me para dhe diferencë ekstreme të moshë,dhunën ndaj grave, për përfaqësimin e femres në jetën politiko- shoqerore, Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

371


edukimim, civilizimin në veshje, higjenën dhe në mënyrën e të ushqyerit).Marie Temali është shoshjanja e parë dhe fatkeqësisht e fundit që ka qënë deputete në Kuvendin Popullor nga viti 1978-1982 Ajo ka qënë një grua energjike, punëtore e thjeshtë administratore e zonja e cila asnjëherë nuk e harroi origjinën shoqerore së cilës i përkiste. Marie Temali punoi me perkushtim dhe sakrificë duke i sherbyer një sitemit “spartan”legjitim të kohës të cilin shumica e shqiptarëve e kishin zgjedhur me bindje si më të mirin e mundshëm gjë e cila nuk rezultoi aspak e tillë. Ajo mbetet shembull i një adminisratoreje të papërlyer në abuzime, ndërkohë që specje të tilla sot po shkojnë drejt zhdukjes së plotë.

MARASH MICI

Ështe nje nga profesionistët më të spikatur të bujqësisë të viteve shtatëdhjetë. Ka lindur me 30 korrik të vitit 1950 në familjen e Pjeter Micit të Pylajve. Shtëpia e Bush Delisë, Mice e Ndue Sokolit ka qënë nga historikisht një shtpijat e mëdha më të mkëmbura ekokonomisht të Shoshit66. Bush Delia është një nga fatosat e paharruat te Kryengritjeve anti turke te viteve 1910-1991 ku edhe u flijua per liri. Filip Bushi edhe ky një kerrç i afirmuar për kacaturre dhe iterpret i kanunit. Marashi ka përfunduar shkollën tetëvjeçare në Shkodër (ku ka qëndruar ne konviktin “Tom Kola”), kurse të mesmen në Golem të Kavajës me rezultate shume te mira. Më pas ka vazhduar studimet e larta ne Fakultetin e Agronomise te Institutit të Larte Bujqësor,(UBT) në Kamëz. Edhe këtu ka arritur rezultate te larta, është specializuar ne mbrojtjen e bimëve. Gjatë vitit 1975, ka kryer nje vit stazh (atehërë i detyrueshëm) dhe ne vitin 1976 ka mbrojtur diplomën me teme ne fushen e mekanizmit bujqësor. Fillimisht është caktuar agronom në Koplik, ku ka punuar në pozicione te ndryshme, por ka qene i përqendruar ne fushen e mbrojtes së bimëve, deri në vitin 1985. Nga viti 1985 deri ne vitin 1990 ka punuar si specialist agronom ne Bajzë, dhe në vitet 1990-91 ështe caktuar përsëri në Koplik, në sektorin Buzë Ujit. Nga vitit 1991 deri 1997 ka punuar si specialist në Drejtorinë e Bujqesisë në Malësinë e Madhe. Që nga viti 1997 e në vazhdim është marrë me bisnes privat, ka një farmaci bujqësore “Malvis” pranë ish SMT-së, ku ka bërë emër në të gjithë fermerët e Shkodrës dhe më gjerë. Është njeri nga specialistët e bujqësisë, sidomos për mbrojtjen e bimëve, nga më të njohurit në vendin tonë. Shkollimin, karrjerën profesionale dhe suksesin në fushën e biznesit i ka arritur me djersën dhe përkushtimin e vet, pa asnjë suport politik apo klanor. Është i martuar dhe ka tre djem dy prej te cilëve, kanë mbaruar shkëlqyshëm ekonomi biznes dhe elektronike fusha në të cilat janë profesionist te talentuar.

VATË RRASARI, STUDENT I SHKËLQYER I VITEVE TETËDHJETË

Një djalë me konstrukt fizik të formuar në mënyrë harmonike, pak sa i zeshkët në fytyrë, aspak rrumujxhi si moshatarët e vet, përkundrazi disi indiferent ndaj çapkënllëqeve të tyre, por në ndryshim nga ata shumë më intiligjent, shumë i motivuar në fushën e diturisë dhe 66

372

Sot në Kushtet ekonomisë së tregut tre familje të kësaj dere janë biznesmen te suksesshëme serjoz në, agrokulturë, hoteleri dhe tregti.

Prelë Milani

po aq i shkathët sa ata në lodrat sportive fëminore. I matur, fjalëpak, aq sa të jepte përshtypjën e një njeriu të pjekur përpara kohe që më tepër dëgjonte se fliste por që kur fliste nuk të zhgënjente asnjëherë.I aftë të debatonte me më të rriturit dhe të polimizonte me ta gjithnjë brënda rregullave të etikës në raport me moshën. Ky djalë, ky shok dhe moshatar me mua quhej Vatë Nikë Rrasari. Lindi në Mollë të Shoshit në vitin 1963, në një familje shembullore. U rrit me shumë vështirsi në rrasë të gjallë, në maje të malit të thatë. U edukua në mënyrë shëmbullore dhe u arsimua në ILB-në e Kamzës me rrezultate të shkëlqyera në degën e “përzgjedhur” për malësorë: ekonomi agrare. Në fshatin e lindjes mbaroi arsimin fillor, ishte nxënës i shkëlqyer i mësusit shumë të pasionuar Pashko Biga, i cili nuk e mshehë se Vatë Rasari ishte nga nxënësit më të talentuar që ka nxjerrë ai nga armata e qindra nxënësëve të tij. Me sakrificë të jashtëzakonshme në kushte tepër të vështira qysh në klasën e pestë detyrohet të shkojë konviktor në Palaj ku ishte në atë kohë e vetmja shkollë me konvikt e zones së Shoshit. Mësuesit e talentuar Dodë Kaçaj, Smajl Hasa, Shefki Molla, Leze Plepi, Zef Toka etj ishin të sigurtë se kishin nxjerrë një nxënës shumë të talentuar dhe më perspektive më të cilin do të krenoheshin në vitet e mëvonshme. Shkollën e mesme në Breg Lumi, do ta përfundonte me mesatarën 9,9 dhe ndonëse me të ashtuquajturën biografi shumë të mirë, mori të drejtën e studimit në ILB Kamëz. I uritur për arsim dhe dituri Vatës ashtu si shumë moshatarëve malsorë edhe kërtolla do t’i dukej mollë, mjafton që të mbaronte një shkollë të lartë. Ndonëse Tiranën e pa për herë të parë ditën që filloi fakultetin në vitin 1982 falë inteligjencës, kujtesës së lartë, talentit të lindur për shkencat natyrore dhe studimit sistematik serinë e 26 dhjetave ia prishën vetëm dy nënta,duke qënë padyshim studenti më i talentuar dukagjinas i dekadës së tij. Nuk më hiqet mendësh kur takoheshim me Vatën gjatë pushimeve vereore në Qafë të Lisit. Pushime u thënshin se ato nuk ishin fare pushime por rraskapitje për të fituar dy lekë për shkollë, ishte një sakrificë për t’u ardhë në ndihmë familjeve tona të shumëvuajtura. Ishim student dhe rropotiteshim gjithë verës herë duke mbldhë lule blini, herë duke korrë barë, herë duke pre dushk shkrepave plot me shkoza e driza që na coptonin pantollonat tanë gjithë harrna dhe opingat e thesit të veshura me çorape leshi. Ky ishte rrefreni migjenjan që na impononte jeta monotone e atyre viteve ku shpesh vraponim dy orë rrugë për të zhvilluar një ndeshje futbolli në livadhe të Pepsumajve. Atje ku jo rrallëherë ndeshja e shumëpritur dështonte për shkak të ndonjë goditje të pakujdesshme që shponte fshikzën e topit tonë të vetëm gjysëm të grisur e të arnuar me gjilpërë. Vatë Rrasari mund të ishte bërë mjek, fizikant, jurist apo inxhinjer i shkëlqyer. Gjithësesi ai u diplomua shkëlqyshëm më fakultetin e Ekonomisë Argare dhe për hirë të së vërtetës duhet thënë se disa student shumë më pak të talentuar se ai ose u mbajtën në Fakultet si petagog ose u dërguan në kurse specjalizimi jashtë shteti.Vatës nuk i mungonte asgjë veç mikut. Ai ishte djalë i thjeshtë dhe kurrë nuk u mburr as nuk i bëri rreklamë rezultateve të tija. Në vjeshtë të vitit 1986 mbaroi edhe Kursin e oficerëve rezervist në Kasare të Malsisë së Madhe dhe fill mbas kursit emërohet ekonomist plani në Ndërmarrjen Pyjore Pukë. Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

373


Atje punoi plot përkushtim, pasjon dhe energji për 11 muaj duke fituar respektin dhe admirimin e gjithë kolektivit dhe drejtuesve të kësaj Ndërmarrje. Me datën 4 nëntor të vitit 1987 aksidentohet në krye të detyrës kur u gremisë në humnerë në moshën më të bukur të jetës,duke lënduar zemrat e mbarë farefisit, familjes e miqëve të tij të shumtë. Dita e varrimit të Vatë Rrasarit do mbahet mend gjatë në kujtesën e të pranishmeve për një pjesmarrje të jashtëzakonshme popullore në ritualin mortor, ku mbi gjithçka bëri përshtypje ardhja e afro 100 përsonave nga Puka të cilët udhëtuan gjithë natën me 3 autobuza pastaj qenë të detyruar të bënin dhe mbi 3 orë rrugë këmbësore duke sjellë mbi supe shokun e tyre të paharruar. Jeta u diftua e pabesë dhe ndofta nga “xhelozia “ i’a vrau shkëlqimin këtij ylberi që sapo kishte filluar të rrezatonte. Vatë Rrasari jetoi vetëm 24 vjet duke i marrë jetës më të mirën e mundëshme. Ai ishte një talent i botës së pasur alpine që u vetëidentifikua si i tillë. Jeta e shkurtër e Vatë Rrasarit është një apel për të rinjtë dukagjinas - Bëhuni arsimdashës si Vata!

NIKË KODRA

Ka lindur në vitin 1955 në fshatin Ndregjinaj Shosh në një shtëpi te vjetër atdhetare te Shoshit, ku spikatë rrebeli antiosman Gjon Ndoka i iterrnuar ne Torobullus në vitin 1872 nga sundimtarët osman67. Gjyshi i tij Mhill Lulashi zinte një vend nderi në gardën e burrave me te spikatur te fisit historik te Shoshit, i cili fitoi famën e mertuar te një luftari spektakolar në luftën kundër ushtrise jugosllave të Gurit të Kuq në vitin 1941. Mhill Lulashi ka qënë një nga veprimtarët më të hershëm antifashist të Çetes Partizane të Dukagjinit me qender në Pepsumaj, mik dhe bashkpunëtorë i Bal Markut,Gjon Marshit, Prof Kolë Prelës, Gjelosh Lushit etj Nikë Kodra në moshën 6 vjeçare u bë i njohur në mbare Shqipërinë si fëmija me i talentuar i brezit të tij. Mësuesi i tij Gjeto Vocaj i befasuar nga dhuntitë fenomenale te nxenësit te vet (të një province te humbur siç do shprehej në kujtimet veta në librin e titulluar “Takim fatal me diktatorin” ky mesues. Nënvizimi im.P.M), do te niste nje shkrim sensacional për gazetën “Mësuesi” :Nihuni dhe ju me “Nikën e vogel”, artikull që do te botohej me titull te ndryshuar dhe me germa kapitale nga redaktori Prof Bedri Dedja “FËMIJË JO I ZAKONSHËM”, i cili beri bujë të madhe në gjithë Shqipërinë dhe u bë shkas që “Gjeniu i vogel” dhe mësuesi i tij fatlum të thirreshin në një takim të pazakontë nga vetë udhëheqesi numer një i Shqipërisë Enver Hoxha, i cili shprehu iteresin përsonal sipas parametrave dhe optikës idelogjike te atyre viteve. Ja disa fragmete nga vlersimet dhe magjizmat e ishvogëlushit Nikë Kodra të shkeputura sipas kujtimeve të mësuesit të tij Gjeto Vocaj nga Libri “Takimi fatal me diktatorin.” *** Nje psikolog i drejton nje pyetje: - Kemi 10 qirinj të ndezur, fikim 2, sa mbesin? Femija 6-vjeçar mendon pak dhe përgjigjet: - Mbesin 2 qirinj, mbasi të tjerët digjen, shkrihen... 67

374

AQSH.Fondi 374 Dosja Nr 4, fleta nr 1.

Prelë Milani

*** Bedri Dedja: (akedemik): “Për mua, ky vogëlush është fenomen i përmasave botërore...” *** Kristiq Fundo: (Matematicient i njohur): Kur pau qe 6-vjeçari kryente veprime përmendësh me numra të mëdhenj, tha: “Dyshoj se ky në llogaritje nuk mbështetet tek sistemi dhjetor, por rastësisht mund të ketë gjetur nje sistem tjetër...Duhet parë...” *** Perllogaritje matematikore te mënjehershme: : 235x7= :67x 12= ;825 x90= ;72: 6= ;143 :11= ; 625:25= ;269-98= ; 12400-7800= ;1.752.000- 439.000=. Në qoftë se rruzulli i dheut, toka jonë, do të peshonte, ta zëmë 700 miliard tonë, sa do u bënte pesha e tokës mbasi ne të ndërtonim një mur të madh rreth saj nepër ekuador, 40.000 km të gjatë, me gjerësi dhe lartësi 1m; ku 1m3 murë peshon 2 ton? Përgjigjen Nika e dha të saktë në prezencën e shumë njerëzve, mbas pas sekondash: “Pesha e tokës veç njaq mbetet se gurët me ba murin s’ke ka i merr veçse prej kësaj toke.” *** Profesori gjimnazit Jordan Misja Luan Shatku, mbasi i vuri Nikës një kompas të madh që ndodhej aty, e pyeti:”A ta merr mendja Nikë se për çfarë sherben ky send?”. Nika natyrisht që nuk kishte pa kurrë nje mjet të tillë mësimor, e solli dhe stersolli disa here neper duart e tij të vogla, nderkohë që në klasë nuk dëgjohej as miza... Nika u përgjigj: “Ky më duket se ashtë me hjekë rrumbullakët mirë”! Percaktim më i bukur s’kish se ku të shkonte! *** Beqir Balluk (Ministri i Mbrojtjes) i drejtoi këtë pyetje: - Sa vetë jeni në shtëpi? - Njëmbedhjetë vetë - u pergjigj Nika. - Sikur çdo pjestari të familjes tuaj të konsumojë 3 çerekë kilogrami bukë në ditë, sa kilpgram i duhen familjes tuaj? Menjeherë Nika ia ktheu se kishte një vëlla te vogel gjashtë muajsh që nuk hante bukë. - E zevëndesoj unë, - u përgjigj Beqir Balluku duke qeshur. Ateherë Nika pas pak sekondash dha përgjigjen 8 kilogram dhe nje çerek. Aq shpej e dha përgjigjen sa as njeri prej nesh nuk e kishte berë llogarinë e saktë. *** Dikush e pyeti Nikën: “Treni lëviz drejt Tiranës me shpejtësi 45 km/orë. 1 Nëse një pasagjer lëviz nëper koridorin e trenit me 5 km/orë në kahen e lëvizjes së trenit me çfarë shpejtësie i afrohet pasagjeri Tiranës? 2 Nëse pasgjeri ecën në korridorin e trenit me 5 km/orë në kahen e kundërt të lëvizjes së trenit sa është shpejtësia e pasagjerit drejt Tiranës? Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

375


Ishte viti 1963. Nika 7 vjeç përgjigjet shpejt dhe saktë: “Në rastin e parë me 50 km/ orë, në rastin e dytë me 40 km/orë.” *** Në fundin e një gote kemi 2 mikrobe; mbas një sekonde, mikrobet bëhen 4, në sekondin tjetër bëhen 8 e kështu me rradhë, pra për çdo sekond që kalon ato dyfishohen. Vëmë re se gota mbushet plot mikrobe, mbas një ore (3600 sekonda). Problemi kërkon: Në cilën sekondë gota do të ishte në mes (gjysëm) me mikrobe? Të gjithë patën përshtypjen se ai erdhi më në fund të dorëzohej, por jo, ju drejtua inxhinjerit dhe i tha: “Sa do më japësh në qoftë se ta kam gjetur?”, dhe menjëherë shtoi: “M’u duk shumë i vështirë por paska qenë krejt i kollajtë.Gota ka qenë në gjysë me mikrobe në sekondën e 3599-të, pra një orë pa një sekond ka qenë në mes dhe sekondin e fundit eshtë dyfishuar dhe është mbushur plot.” *** Ish mësuesi Gjeto Vocaj në librin e vet nënvizon si kryefjalë: “Fenomeni 6 vjeçar i viteve 60-të Nika i vogël, i cili tronditi gjithë opinjonin publik shqiptar, i ngjau shkëlqimit të një komete”.68 Një vlerësim i tillë për mua është fotokopje e mendësisë butaforike tradicionaliste, ku një talent qoftë edhe i jashtzakonshëm vlersohet me hijën e mëngjesit ku sipas kësaj mendësie duhet arritur patjetër të behet gjeni. Nuk jam i mirinformuar se sa u investua, apo në të kundert u spekullua në raport me mundësitë që kishte shteti ynë në drejtim të mirërritjes së ketij talenti, por jam plotësisht i bindur se jo vetëm ateherë, por as sot Shqipëria nuk ka një “autoshkollë”speciale për trajtimin e veçantë te talenteve natyrale. Mikun tim Nikë nuk mund ta vlersoj me notën shumë mirë në administrimin që i ka berë talentit të vet, ashtu siç do më dukej cinike ta vlersoja si një talent i djegur ose në komete që u shfaq rastësisht dhe pastaj doli nga orbita dhe u thermua. Nëse te Nikë Kodra u shfaqën tharmet e farës së një gjeniu, për fatin e keq as nuk pati arë, as bujk që ta mbidhte e ta kultivonte këtë farë. Gjithsesi Nikë Kodra ështe një itelektual i afirmuar me itegritet, ka përfunduar studimet e larta në Fakultetin e Matematikës në Universitetin e Tiranës në vitet 1973-1977. Pas shkollës së lartë duke pasë prirje te theksuara në fushën e krijimtarise artistike dhe humorit ka përfunduar kursin e plotë për regjizurë. Ka punuar për vite të tëra si mësues matematike në disa shkolla te mesme te Rrethit të Shkodrës, duke u aktivizuar gjerësisht në aktivitete te dendura të levizjes artistike amatore në vitet 80-të-90-të Si fakultet i dytë është diplomuar në Fakultetin Juridik. Që në vitet 1990 ka marrë pjesë në levizjen demokratike duke u berë veprimtarë i ndryshmeve të reja politike.Që me krijimin e Partisë Aleanca Demokratike deri në shkrirjën e saj në vitin 2009 për 15 vjet ka qënë Kryetari i Degës Lokale të Shkodrës. Nikë Kodra për tre mandate rradhazi është zgjedhur Anëtar i Këshillit Bashkjak te Shkodrës dhe Kryetar i Seksionit të Sporteve dhe Kulturës së ketij këshilli.Ka një eksperience 10- vjeçare si menaxher në disa nga firmat më të fuqishme te biznesit shkodran, punon itesivisht dhe eshte njeri publik me reputacin në 68

376

Gjeto Vocaj “Takimi fatal me diktatorin”, bot i vitit 2009, fq 7.

Prelë Milani

mjediset itelektuale te qyyteti te Shkoidrës. PROF. AS. DR. ZEF GJETA Prof. As. Dr. Zef Gjeta është djali i Prekës dhe i Tringës nga Blini i Gurit të Lekës. Ka lindur në Shkodër, me 28 janar 1967. Studimet e mesme i ka kryer në gjimnazin “29 Nëntori” në Shkodër. Më pas ka ndjekur Fakultetin e Agronomisë pranë Institutit te Larte Bujqesor ne Tirane. Stuadimet i përfundon me rezultate të shumë të mira, gjë e cila pasohet edhe në karrjerën e tij shume të sukseshme profesionale. Ka ndjekur me sukses kursin pas-univesitar në Maich Kretë të Greqisë, ku ka marrë gradën “Mastër”. Më vonë ka mbrojtur doktoraturën pranë Universitetit Bujqesore Tirane. Është autor dhe bashkëautor i një serie librash shkencor të fushës (9 libra) studimesh (13) studime projektesh (36 projekte dhe miniprojekte). - Është Drejtor i Bordit të Besimit të Institutit të Kerkimeve Rurale - Anëtar i Këshillit shkencorë të Institutit të Misrit dhe te Orizit - Antar i Federatës Botrore të Gazetarëve të Bujqësisë IFAJ - Lektor pranë UBT - Autor i librit “Menaxhimi i Ciklit të Projekteve në Bujqësi” - Ka punuar në pozicione të ndryshme si specialist, kerkues shkencor pranë Istitutit të Misrit dhe Orizit ne Shkodër - Drejtor i gazettes “Humori shkodran” - Ekspert Kombëtar në projekte të ndryshme që kanë operuar të financuara nga FAO, IFAD, BB, VSO Prof Zef Gjeta është iniciatori, themeluesi dhe drejtuesi i gazetes “Humori Shkodran”, qe ishte gazeta më përfaqësuese e Shkodrës në periudhen pas ndryshimit të sistemit. Nga Nëntori 1993 e në vijim për disa vite me radhe nxori 89 numra gazete dhe 10 numra reviste te humorit. Profesor Gjetja po punon dhe është optimist që kjo revistë të dalë serisht, më me potencial në “tregun” e gazetarise. Zef Gjeta ka sjellur në vitrinën e bashatisur të botimeve tona humoristike një seri botimesh sa interesante aq edhe të pëlqyera për lexuesit e çdo moshe, si: Barcaleta xhepi, 1993 Lemza që çoi në perëndim, 1998 Fabula dhe poezi humoristike, 1998 Barcoleta pa fund vëll I, 2002 Barcoleta pa fund vëll II, 2004 Gicilime feminore, 2004 Formuesi (zbavitse dhe ushtrime), 2006 Nga goja tek veshi, 2008 Dukagjini 2008, qe permban: histori, gjeografi e kulture, burime njerzore, matriale e aktivitete ekonomike dhe mundësitë e zhvillimit te zonës se Dukagjinit. Zef Gjeta është përsonifikim i njeriut të pasjonuar pas kerkimit shkencor, publicist penëmprehtë, shkrimtar i talentuar i humorit, i gjinisë më të vështirë, por edhe më të dashur për lexuesit. Shprehja e tij më e preferuar është: “Humori është gjëja më serioze që mund të Shoshi gjeografia, gjenealogjia, historia

377


bëjë njeriu në jetë”. Studjues erudit i historisë, traditave zakonore dhe kulturës shpirtërore të zones së Dukagjinit. Intelektual me profil të gjerë shkencor dhe veprimtarë i spikatur shoqëror.

KOLË GURASHI

çdo nxenësi tjeter. Edukimi i plotë i Kolës u bë në mënyrë audodidakte,ai arriti të mësoj mjaft mirë italisht dhe frengjisht, por nuk u mjaftua vetëm me kaq zotëroi edhe sllavishten, turqishtën, arabishten dhe gjermanishten, gjuhë që do t’i sherbenin në udhët e jetës. Largimi i Andrea Skanjetit për në Korfuz, shënon ndarjen përfundimtare të Kolës nga nena duke dalë tashmë i pavarur në mes të baticave dhe zbaticave të jetës të cilat i përballoi me sukses. Fillimisht Kola shkon në Cetinë me kerkesën e Shan Kolqit, tregtar i degjuar shkodranë dhe punon si llogaritare pranë tij.Gjatë qendrimit në Cetinë përvetson sllavishte,por atje nuk qëndroi gjatë dhe kthehet serisht në Shkoder72. Daja më i vogël Ndoci që nuk kishte fëmijë e brëison Kolën dhe që prej asaj dite u quajt Kolë Ndoc Gurashi.Në qytetin e Shkodrës hapi një dyqan kinkalerie në lagjen Rus. Pranë dyqanit të tij kishte një kafe të vogël. Kafexhiu Ali Meh Aliu luante me fizormanikë dhe harmonike, gjë që e bënte prej shumë vitësh por tashmë nuk mund ta lozte më pasi vuante nga gangrena. Duke parë tek Kola dashurinë e madhe për muzike, Ali Mehi i premtoi Kolës se do ia mësonte harmonikën në se Kola do ta blinte atë dhe Kola ashtu bëri .Ka që në viti 1990, i cili shënon për Kolën startimin në udhën e gjatë të këngës popullore, ku harmonika do ta shoqëronte gjithë jetën në oborret e mëdha të rrethuara me avulli të larta, në dasma dhe gezime, në kafene të vogla, ku burrat e lodhur nga puna i bënin shoqeri ndonjë gote me raki me pak meze apo pinin ndonjë kafe.

Femijëria dhe edukimi Pinjolli më i shquar i familjes Gurashi është Kola, i cili ka lindur në Shkodër me 14.01.1880. Shkodra për Kolën ka qënë dashuria e dashurive të tij. Kur ishte larg saj ndjente mall si djali për nënën e shtrejtë. Në kujtimet e tij nga mergimi në Aleksandri të Egjiptit ka shkruar:”Kjo Shkodër Locja, që nadje gjithçka asht e kthjelltë,krahas kanges së kanarinës që e zgjon me kangën e saj të bukur, të afron përpara syve Kalanë e Rozafës, Maranajn e Cukalin, që e rrethojnë. Kujtesa e vlerave të saj në të tana fushat e jetës dhe ti si pa dashtun i thua asaj “Nadja e mirë Shkodër”69. Kolë Gurashi (Nika)qe djali i Shaqe Nikës e ciësuar në Shkodër si;” një mjedis familjar me kulturë të gjerë për kohën dhe pikpamje te përparuara”70 . Hapat e parë në pervetësimin e dijeve i hodhi në shkollën fillore me emrin “Tina e Nikës”(Tina e Nikë Gjergjit nga Dukagjini) e njohur edhe më vonë Shkolla Fillore e Serreqit. Shkolla u ngrit në vitin 1669, pas dy shkollave të tjera të ngritura nga Kushë Micja(1829-1913) dhe Terezina Berdica 1834-1914) dhe funksionoi për 15 vjet71.Pas mbarimit të kësaj shkolle, Kola ndoqi Shkollën Popullore Françeskane, pasi mbaron këtë shkollë regjistrohet në shkollën private”Instituto Hamadije” e hapur në vitet 1885-86 nga mesuesi me origjinë italjane i gjuhës shqipe Xhianqinto Simini i cili la gjurmë të pashlyera në formimin kulturor të Kolës. Femijëria e Kolës ka qënë e veshtirë.Pas vdekjes së shpejtë të babait (Shani), mbeti jetim në moshën 14- vjeçare. Shaqja, e ema e Kolës, mbeti nënë dhe baba grua dhe burrë duke marrë përsipër rritjen dhe edukimin e djalit. Së bashku me nënën jeton tek të dy axhat e tij që ishin beqarë. Meqënëse puna në Shkodër nuk i shkoi mbarë ata u vendosën në Cetinë (Mal të Zi).Jeta e Kolës më pas është e lidhur me dajat, të cilët u kujdesën për edukimin e tij. Prindërit e së emës, familja Gurashi, e mirënjohur në qytetin e Shkodrës, u bënë prindërit e Kolës. Ai ketë fakt do ta kujtonte gjithmonë me mirënjohje, aq më tepër kur më vonë do të merrte mbiemrin e tyre.Për të plotësuar edukimin regjistohet në shkollën private të Andera Skanjetit, italjan i larguar nga vendi i tij për t’i shpëtuar ndjekjeve të austriakëve si pjestar i levizjes së Karbonateve që luftonin kunder pushtimit austriak. Andrea Skanjeti u strehua në Shkodër dhe filloi të punonte si mësues privat, i cili më pas do të bëhej njerku i Kolës. Pas vdekjes së gruas së parë, Tonës, motra e piktorit të shquar Kolë Idremeno (Arseni), Andrea martohet me Shaqën, nënën e Kolës.Në shenimet që ka lënë për momentet kryesore të jetës Kolë Gurashi (Nika) shkruan me respekt për kujdesin që tregoi Andera Skanjeti për formimin e tij kulturor. Ai nuk na ndau asnjëherë nga djali i tij Zefi.”Na dha kulturë e mësime në nivel të naltë në gjuhët e huaja dhe na bani të dyjve njerëz për vedi dhe shoqërinë.Duke pasë parasysh nivelin e atyre pak shkollave private që ekzistonin në Shqipërinë e asaj kohë ata nuk mund të bëbin një edukim të plotë qoftë të Kolës qoftë

Komisar i policisë në Shkodër Në vitin 1903 administrata turke pranoi për herë të pare të marrë edhe të krishterë,një nder këta të rekrutuar qe Kolë Gurashi i cili u emërua në postin e Komisarit të Policisë së Qytetit detyrë që e ushtroi per 4 vjet.Më pas Kola ka ushtruar e