Page 1

S

S

P

P

S

S S

P

S

S S

S

S

S

P

S S

S S

S

LIVING LAB UTRECHT

S

duurzame mobiliteit in een bereikbaar beurskwartier

eindrapport 20.12.2017

bureau nieuwe gracht & terra incognita

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 1


COlofon Deze tweede fase van het ontwerpend onderzoek naar ‘schone en duurzame mobiliteit’ in het toekomstige Utrechtse Beurskwartier is uitgevoerd door Bureau Nieuwe Gracht stedenbouw, landschap & planologie en Terra Incognita stedenbouw en landschapsarchitectuur in opdracht van het Living Lab Utrecht. In het Living Lab werken rijk, provincie en gemeente via innovatief ontwerpend onderzoek samen aan een gezonde stedelijke leefomgeving in het Beurskwartier.

Begeleiding Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Linda Docter Rijkswaterstaat Mark Edelbroek Provincie Utrecht Derk Dohle

inhoudsopgave duurzame mobiliteit in een bereikbaar beurskwartier 1. Inleiding

3

2. Opgave

4

3. Omgevingsvisie Beurskwartier

5

4. Levend Centrum 2.0

6

• een optimaal toegankelijk voetgangersgebied • hoofdfietsroutes en fijnmazig fietsnetwerk • slim benutten sneltram en HOV-busbaan • zelfrijdende voertuigen van deur tot deur • auto’s en parkeren op afstand • slim parkeren op P6500 • logistiek: efficiënte bezorging en laden/lossen • centrale servicepunten per bouwblok • Park & Play: gezonde stad

7 9 11 12 13 15 16 17 19

5. Aanbevelingen en vervolgvragen

22

Bijlage 1. Resultaten en deelnemers werkatelier

27

Bijlage 2. Verkenning (inter)nationale voorbeelden

31

Gemeente Utrecht Sebastiaan van der Hijden Ontwerp en onderzoek Bureau Nieuwe Gracht Jan Willem Tap Terra Incognita Robert Arends Christopher de Boer

Utrecht, 20 december 2017 Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 2


1. inleiding De gemeente Utrecht werkt samen met de provincie Utrecht, het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en Rijkswaterstaat binnen het Living Lab Utrecht aan ideeën voor het toekomstige Utrechtse Beurskwartier. Daarbij staan de werklijnen ‘schone en duurzame mobiliteit’, ‘circulaire economie’, ‘klimaatneutrale en klimaatbestendige stad’ en ‘gezond gedrag‘ centraal. In 2016 is een eerste ronde ontwerpende onderzoeken uitgevoerd, waaraan in het najaar van 2017 een vervolg is gegeven. Deze rapportage heeft betrekking op het tweede fase-onderzoek voor de werklijn ‘schone en duurzame mobiliteit’, waarin drie onderzoeksvragen centraal staan: • Hoe ziet het mobiliteitsgedrag van de verschillende doelgroepen gebruikers (bewoners, bezoekers, werknemers, leveranciers, hulpdiensten, ouderen/ minder validen, etc.) van het Beurskwartier er uit wanneer een autovrij gebied is gerealiseerd? • Welke innovatieve vormen van individueel of collectief vervoer (first & last mile solutions) kunnen naar verwachting de plaats van de auto innemen? • Hoe kan de openbare ruimte zo worden ingericht dat mensen die zich verplaatsen door het gebied zich prettig en veilig voelen op alle momenten van de dag, ook als er nieuwe modaliteiten worden gebruikt en tijdens de eventuele aansluiting op vervoer voor langere afstand? Werklijn schone en duurzame mobiliteit: fase 1 en 2 Binnen de werklijn ‘schone en duurzame mobiliteit’ zijn de kansen die in fase 1 zijn verkend voor een gezonde en duurzame ontwikkeling van het Beurskwartier verder uitgewerkt en geconcretiseerd. In fase 1 zijn innovatieve ruimtelijke oplossingen in beeld gebracht, waarbij slimme technologieën en vernieuwende mobiliteitsconcepten zijn geïntegreerd in een ruimtelijk ontwikkelingsperspectief voor het Beurskwartier: Levend Centrum. Fase 1 leidde tot de volgende conclusie:

“In de eerste fase (2016) van het ontwerpend onderzoek ‘schone en duurzame mobiliteit’ werd duidelijk dat in een sterk verdichtende stad eigenlijk echt en alleen goed voorrang kan worden gegeven aan voetgangers en fietsers, als de (eigen) auto op buurtniveau uit het straatbeeld verdwijnt. Een belangrijke conclusie was dat de auto het beste - van het begin af aan - aan de rand van het gebied kan worden ‘afgevangen’. Mensen kunnen dan hun weg op andere manieren vervolgen, wat stedenbouwkundig extra aandacht en ruimte geeft om dit goed en aantrekkelijk in te richten op sec die gebruikers.” (bron: Living Lab Utrecht, augustus 2017).

Afstemming met lopende gebiedsprocessen Net als in de eerste fase van het Living Lab staat ook in de tweede fase ontwerpend onderzoek centraal. In fase 2 is een toekomstperspectief geschetst voor het Beurskwartier, dat ruimtelijk, verkeerskundig en technologisch vernieuwend, maar wel realistisch is. In dit toekomstperspectief (Levend Centrum 2.0) zijn de voorstellen uit fase 1 toegepast en geconfronteerd met de gemeentelijke plannen voor het Beurskwartier, zoals die in de Omgevingsvisie voor het Beurskwartier (vastgesteld op 7 december 2017) zijn opgenomen. Daarnaast heeft afstemming plaatsgevonden met de toekomstplannen voor het Jaarbeurscomplex (Masterplan Jaarbeurs, december 2015) en voor de Merwedekanaalzone (Schetsontwerp Stedenbouwkundig Plan, oktober 2017) en met lopende ontwikkelingen in het stationsgebied. De bij die gebiedsprocessen betrokken gebiedspartijen zijn tevens uitgenodigd om deel te nemen aan het ontwerpend onderzoek tijdens een werkatelier op 26 oktober 2017. Vanuit het toekomstperspectief Levend Centrum 2.0 is teruggeredeneerd naar het heden, zodat de hiervoor genoemde onderzoeksvragen kunnen worden beantwoord en inzicht wordt verkregen in de keuzes die op korte termijn gemaakt moeten worden om de voorgestelde lange termijn ontwikkelingen in gang te zetten.

Proces: de opzet van het ontwerpend onderzoek Bij het ontwerpend onderzoek is in fase 2 gewerkt in een viertal ontwerp- en onderzoekstappen: 1 De eerste stap bestond uit een inventarisatie en analyse van de huidige plannen voor het Beurskwartier en de lopende ontwikkelingen in de omgeving van het gebied. Ook is in deze startfase een verkenning uitgevoerd naar internationale voorbeelden van autovrije gebieden en innovatieve mobiliteitsconcepten. 2 In de tweede stap is een werkatelier georganiseerd met experts op het gebied van verkeer en mobiliteit, enkele betrokken Utrechtse gebiedspartijen en de partners uit het Living Lab Utrecht. In het atelier is een eerste aanzet voor een wenkend toekomstperspectief geschetst voor het Beurskwartier vanuit het perspectief van schone en duurzame mobiliteit. 3 Vervolgens is dat toekomstperspectief nader uitgewerkt voor de verschillende vervoersmodaliteiten en voor de diverse groepen gebruikers van het toekomstige Beurskwartier. 4 Tot slot zijn de onderzoeksvragen beantwoord en vertaald naar een aantal aanbevelingen voor de gemeente Utrecht ten behoeve van de verdere uitwerking van de plannen voor het Beurskwartier. Opzet rapportage In deze rapportage wordt dezelfde stapsgewijze opbouw gehanteerd, waarbij de resultaten van het ontwerpend onderzoek per stap op hoofdlijnen zijn samengevat. In bijlage 1 zijn de resultaten van het werkatelier gebundeld. In bijlage 2 zijn de geïnventariseerde internationale voorbeelden samengevat op een aantal factsheets.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 3


2. opgave

Beurskwartier en omgeving

In de tweede fase van het Living Lab Utrecht is verder ingezoomd op het Beurskwartier. Uitgangspunt is slimme, schone en duurzame mobiliteit, waardoor de kwaliteit van de leefomgeving verbetert.

lombok

In het toekomstige Beurskwartier komen verschillende gebruikersgroepen voor, zoals: - bewoners van het Beurskwartier - werknemers in het Beurskwartier - bezoekers van de Jaarbeurs of voorzieningen (o.a. bioscoop) in het Beurskwartier - leveranciers / bezorgdiensten - forenzen, op weg door het Beurskwartier (te voet, met de fiets of in het OV)

we

dek

ana

Cro

P1

al

weg

mer

stationsgebied Utrecht centraal

gen

an

rog

aan esel

beurskwartier

gr

aa

dt v

P3 Jaarbeurs

P4

ove

g twe

parkhaven

n

laa

den

zijs

P2

n ou

Sportpark welgelegen

van

e de

rst

P4

Defensieterrein

0

100

200

300

400

500 m

Hoe ziet het mobiliteitsgedrag van deze groepen gebruikers er uit in het Beurskwartier? Hoe bewegen zij zich straks door het gebied als het Beurskwartier (grotendeels) als autovrij gebied wordt ingericht? Welke innovatieve vormen van individueel of collectief vervoer (first & last mile solutions) kunnen daarbij naar verwachting de plaats van de auto innemen? Hoe kan er voor worden gezorgd dat deze gebruikers zich prettig en veilig voelen in het gebied, op alle momenten van de dag en avond, ook als er in de toekomst nieuwe modaliteiten worden gebruikt. Wat betekent dit voor het ontwerp en de inrichting van het Beurskwartier? Via ontwerpend onderzoek wordt naar antwoorden gezocht op deze vragen. ruimtegebruik uitgesplitst naar vervoerswijze

Living Lab Utrecht plangebied Beurskwartier

Het plangebied voor het ontwerpend onderzoek in het Living Lab Utrecht wordt gevormd door het nieuw te ontwikkelen deel van het centrum aan de westzijde van het stationsgebied. Dit plangbied omvat het Beurskwartier (het gebied rondom de Jaarbeurs, waar nu nog de Oranjehal staat en waar de parkeerterreinen P1 en P3 te vinden zijn) en het Jaarbeurscomplex inclusief de parkeerterreinnen P2 en P4 aan de overzijde van het Merwedekanaal. Het plangebied wordt begrensd door de Croeselaan, Graadt van Roggenweg, Overste den Oudenlaan en Van Zijstweg. De ruimtelijke voorstellen vanuit de werklijn ‘schone en duurzame mobiliteit’ richten zich op een gezonde en duurzame verstedelijking in dit plangebied. Maar er is uiteraard ook gekeken naar de aansluitingen en ontwikkelingen in de omliggende stedelijke gebieden zoals het stationsgebied en de Merwedekanaalzone.

“In Utrecht neemt de auto zo’n 54% van alle ruimte in beslag. Dat betekent dat alle parkeervakken en rijbanen voor auto’s samen meer dan de helft van alle ruimte op straat innemen. In Utrecht gaat 11% van alle ruimte op straat naar geparkeerde auto’s. De auto is dus de baas in Utrecht. Fietsers krijgen 12% en voetgangers 34% van de straat. Deze verdeling zien we ook terug bij de andere grote gemeenten. Als we in Utrecht allemaal duurzaam op weg gaan, dan is er minder ruimte nodig voor auto’s. Allemaal ruimte voor mensen in plaats van voor verkeer!” (bron: Milieudefensie, augustus 2017). Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 4


3. omgevingsvisie beurskwartier Als uitgangspunt voor het ontwerpend onderzoek in fase 2 geldt het stedenbouwkundig ontwerp voor het Beurskwartier zoals dat in de Omgevingsvisie ‘Naar een groter centrum’ (gemeente Utrecht, juni 2017) is opgenomen. De gemeentelijke plannen voor het Beurskwartier worden in dit hoofdstuk beknopt samengevat. De Omgevingsvisie voor het Beurskwartier biedt ruimte aan een stedelijk programma dat bestaat uit (exclusief Amrath-hotel en Healthy Urban Quarter): • wonen: 3.000 woningen (208.500 m2) • wonen of werken: 15.000 m2 • werken: 50.000 m2 • voorzieningen: 10.000 m2 • plintfuncties: 5.000 m2 (waarvan 4.000 m2 grootschalig) In het Beurskwartier wordt een hoogstedelijk woon/werkmilieu gecreëerd met levendige plinten en gesloten bouwblokken met een hoogteopbouw van 12-25-45-70/90 meter en een programmamix die o.a. bestaat uit kleine, middelgrote en grote woningen, waarvan: - 30% klein (50 m2 bvo): 900 woningen - 50% middel (50-80 m2 bvo): 1.500 woningen - 20% groot (>80 m2 bvo): 600 woningen Met het Beurskwartier wordt gebouwd aan een gezonde toekomst voor de stad Utrecht: ‘a healthy urban boost’. Gezonde gebouwen en openbare ruimtes vormen daarbij het uitgangspunt. Lopen en fietsen is in het Beurskwartier het snelst en het makkelijkst, auto’s worden op afstand geparkeerd. Dat is beter voor de verblijfs-, geluid- en luchtkwaliteit in het gebied. En het maakt ruimte voor groen en ruimte om te bewegen. Met de sneltram en HOV-buslijnen is het Beurskwartier aan beide zijden ontsloten door HOV, met haltes op de Graadt van Roggenweg en de Van Zijstweg. Voor de meer fijnmazige ontsluiting van het Beurskwartier vormen wandelen en fietsen de belangrijkste vervoerswijzen. Maar er kan ook worden gedacht aan vernieuwende deur-tot-deur vervoersconcepten. Binnen de gemeentelijke plannen is binnen het plangebied uitsluitend plaats voor circa 100 deelauto’s. De overige (privé) auto’s van bewoners, werknemers en bezoekers worden op afstand geparkeerd. Hiervoor wordt ruimte gereserveerd op het grote parkeerterrein van de Jaarbeurs aan de overzijde van het Merwedekanaal, dat in totaal plaats biedt aan zo’n 6.500 geparkeerde auto’s (P6500). Bezoekers kunnen uiteraard ook parkeren in de openbare parkeergarages in de omgeving van het Beurskwartier. Stedenbouwkundig ontwerp (Omgevingsvisie Beurskwartier, gemeente Utrecht, juni 2017). Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 5

S


4. Levend centrum 2.0 Levend Centrum 2.0 schetst een mogelijk toekomstperspectief voor de nadere invulling van de gemeentelijke plannen voor het Beurskwartier, zoals die in de Omgevingsvisie zijn opgenomen en vormt het resultaat van dit ontwerpend onderzoek. De basis van Levend Centrum 2.0 is dat het Beurskwartier wordt ontwikkeld als een aantrekkelijk, levendig en groen verblijfsgebied in het nieuwe centrum van de stad. De voetganger staat centraal. Fietsers zijn er te gast en auto’s worden op afstand buiten het gebied geparkeerd. Aan de randen van het Beurskwartier liggen haltes van HOV-lijnen die op een snelle en comfortabele manier verbindingen leggen met P+R locaties aan de Ring Utrecht en verder weg gelegen bestemmingen in de stad en regio. Met de hoofdkeuze voor voetgangers wordt in het Beurskwartier primair ingezet op gezond gedrag. Wandelen is de schoonste en meest gezonde vorm van mobiliteit. Bewoners, werknemers en bezoekers worden bewust en onbewust gestimuleerd om zich in het Beurskwartier te voet te verplaatsen. Daarnaast vormt de fiets een belangrijk vervoermiddel. Utrecht is een echte fietsstad: elke dag rijden er ruim 125.000 fietsers via de binnenstad naar hun werk, school, universiteit, het station en de winkels. Ook in het Beurskwartier komen aantrekkelijke, groene wandel- en fietsroutes langs parken en aan het water. Nieuwe verbindingen worden gelegd met de binnenstad en de omliggende buurten. Binnen het gebied wordt lopen en fietsen voor bewoners gemakkelijk gemaakt met fijnmazige routes en goed toegankelijke private fietsenstallingen in elk bouwblok. Bewoners en werknemers van het Beurskwartier die toch over een eigen auto willen beschikken, parkeren hun auto in slimme parkeergarages aan de overzijde van het Merwedekanaal. Dit parkeergebied maakt deel uit van een stedelijk parklandschap, dat op het dak van de parkeergarage wordt gecreëerd. Zo ontstaat midden in de stad een aantrekkelijke, gezonde omgeving waar kan worden bewogen en gerecreëerd. Dit groene daklandschap (Park&Play) wordt via verschillende wandel- en fietsroutes verbonden met het (nieuwe) centrumgebied en met recreatieve en sportieve rondjes in de omgeving.

Impressie van het toekomstperspectief Levend Centrum 2.0 in vogelvlucht.

Op de volgende bladzijden is het toekomstperspectief Levend Centrum 2.0 verder uitgewerkt en verbeeld aan de hand van de diverse gebruikersgroepen in het gebied: • een optimaal toegankelijk voetgangersgebied • fietsnetwerk: hoofdfietsroutes en fijnmazig fietsnetwerk • slim benutten openbaar vervoer: sneltram en HOV-busbaan • zelfrijdende voertuigen: van deur tot deur • auto’s en parkeren: parkeren op afstand • slim parkeren op P6500: cross platform • logistiek: efficiënte bezorging, laden/lossen en hulpdiensten • Park & Play: gezonde stad Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 6


voetgangers een optimaal toegankelijk voetgangersgebied optimaal Toegankelijk voetgangersgebied Bewoners en werknemers worden gestimuleerd om zich in het Beurskwartier vooral

te voet te verplaatsen. Dit vraagt om een fijnmazig wandelroutenetwerk met enkele aantrekkelijk voetgangersgebied goed vormgegeven, bredemaatvoering, en netjesetc. onderhouden hoofdroutes. Deze leiden bewoners, inrichting, materiaalgebruik, werknemers en bezoekers van de Jaarbeurs en andere voorzieningen snel en efficiĂŤnt Centrumboulevard naar de voetgangersverbinding gewenste eindbestemming in het gebied, of naar opstaphaltes van het HOV of de brede (24/7) op afstand geparkeerde (deel)auto. En niet te vergeten naar hun (deel)fiets. Stadsplateau verhoogd plein op 7.5 meter boven maaiveld

De centrumboulevard vormt de belangrijkste hoofdas voor voetgangers, waar elke dag aanlooproutes naar HOV-haltes aan de randen (encomfortabele laat op dewandelroutes avond) ietsdoor valthet tegebied beleven. Deze openbare en altijd toegankelijke route loopt vanaf de imposante trappartijen van het Stadsplateau over het Jaarbeursplein, via De Groene Mijl eeniconische brede voetgangerstraverse door het hallencomplex en verder tot aan het parkeerterrein aan en fietsverbinding de overzijde van het Merwedekanaal. Rolbanen zorgen ervoor dat voetgangers zich op stijgpunten naar De Groene Mijl bepaalde (overdekte) delen van de boulevard snel kunnen verplaatsen. voor voetgangers (en fietsers) Stadseiland AanRondje de centrumboulevard komen op maaiveldniveau diverse plintfuncties die vooral zijn gezonde parkroute rondom het stadseiland gericht op het publiek van de Jaarbeurs (food, kunst, cultuur, leisure & entertainment). De grote van en naar de Jaarbeurs mengen op piekdagen met bewoners Parkbezoekersstromen & Play sportpark op dak parkeergarage Jaarbeurs en urban kantoormedewerkers uit het Beurskwartier die (eveneens) onderweg zijn naar de OV Terminal, of te voet verder op weg zijn naar de binnenstad. parkruimte

optimaal Toegankelijk voetgangersgebied

wandelpaden in groene verblijfsgebieden in de stad

aantrekkelijk voetgangersgebied inrichting, materiaalgebruik, maatvoering, etc.

optimaal Toegankelijk voetgangersgebied

Centrumboulevard brede voetgangersverbinding (24/7) Stadsplateau verhoogd plein op 7.5 meter boven maaiveld 0

50

100

150

200

250 m

aanlooproutes naar HOV-haltes aan de randen comfortabele wandelroutes door het gebied

aantrekkelijk voetgangersgebied inrichting, materiaalgebruik, maatvoering, etc.

De Groene Mijl iconische voetgangers- en fietsverbinding

Centrumboulevard brede voetgangersverbinding (24/7)

stijgpunten naar De Groene Mijl voor voetgangers (en fietsers)

Stadsplateau verhoogd plein op 7.5 meter boven maaiveld

Rondje Stadseiland gezonde parkroute rondom het stadseiland

aanlooproutes naar HOV-haltes aan de randen comfortabele wandelroutes door het gebied

Park & Play urban sportpark op dak parkeergarage Jaarbeurs

De Groene Mijl iconische voetgangers- en fietsverbinding

parkruimte wandelpaden in groene verblijfsgebieden in de stad

stijgpunten naar De Groene Mijl voor voetgangers (en fietsers) Rondje Stadseiland

In deze dichte stedelijke omgeving worden ook de daken benut. Een iconische voetgangers- en fietsroute (De Groene Mijl) voert op hoog niveau langs stadsparken, speelplekken en (dak)tuinen en verbindt deze groene plekken met het Rondje Stadseiland langs het Merwedekanaal en het Park&Play-sportpark op het dak van de parkeergarage aan de overzijde van het Merwedekanaal. Via de Moreelsebrug wordt De Groene Mijl voor wandelaars en fietsers verbonden met de binnenstad. Deze hoog gelegen wandelen fietsroute is te bereiken via enkele stijgpunten in de openbare ruimte, maar kan ook vanuit de aangrenzende gebouwen en bouwblokken worden benaderd. De entrees vanuit deze gebouwen zorgen ook voor voldoende toezicht en levendigheid langs de route. Naast deze hoofdroutes zijn er verschillende aantrekkelijke en veilig ingerichte wandelpaden om langs te dwalen en te verpozen. Deze paden verbinden de groene verblijfsgebieden en parkruimtes in het gebied (en met het water en groen in de omgeving) en maken het zo mogelijk om diverse ommetjes te maken van uiteenlopende afstanden. Verschillende (groepen van) bewoners, werknemers en bezoekers ontmoeten elkaar zo tijdens de wandeling op straat. De inrichting van het openbaar gebied geeft hier ook aanleiding toe, met aantrekkelijke en veilige routes en uiteenlopende plekken om te staan, zitten, spelen of actief te bewegen, voor jong en oud.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 7


Impressie van het toekomstige verblijfsgebied tussen de bouwblokken van het Beurskwartier (met op de achtergrond De Groene Mijl). Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 8


raat

Vredenburg 820

Smakkelaarsveld 2.200 Vredenburg 820

26

Sijpesteinkade

Stationsplein 12.500

Westplein 2.000 Hoog Catharijne Willemsviaduct

Jaarbeursplein 4.200 Moreelsepark

52

Smakkelaarsveld 2.200 Vredenburg 820 Laag Catharijne

26

Sijpesteinkade

stedelijk p-route fiets fietsnetwerk & stallen hoofdfietsroutes doorwaadbaarheid

Stationsplein 12.500

hoofdfietsroute De Meern - Centrum - De Uithof

Westplein 2.000

Moreelsepark

hoofdfietsroute Nieuwegein - Centrum - Maarssen Knoopstalling 3.200 hoofdfietsroute

De Meern - Centrum - De Uithof hoofdfietsroute Vleuten - Centrum - De Uithof 52

fietsknooppunten

Moreel

52

52

fietsknooppunten

0

50

100

150

200

250 m

mogelijke nieuwe route van stedelijk niveau fietsenstallingen rond station en centrum overig fietsparkeren rond station en centrum fietsenstallingen Beurskwartier (onder bouwblok) P-route fiets naar stallingen onder bouwblokken

mogelijke nieuwe route van stedelijk niveau

uitwerkingsopgave: (on)gelijkvloerse kruising

overig fietsparkeren rond station en centrum

Kinepolis Jaarbeurs

overige fietsroutes van stedelijk niveau

overige fietsroutes van stedelijk niveau

fietsenstallingen rond station en centrum

Knoopstalling 3.200

hoofdfietsroute Vleuten - Centrum - De Uithof

Hoog Catharijne Willemsviaduct

Jaarbeursplein 4.200

4.200

hoofdfietsroute Nieuwegein - Centrum - Maarssen

Vredenburgplein

stedelijk fietsnetwerk hoofdfietsroutes

verbindingen met de omgeving. Drie van de vijf hoofdfietsroutes in de stad Utrecht hoofdfietsroute voeren langs- het Beurskwartier. Via vrijliggende fietspaden langs de (heringerichte) Lange Koestra Nieuwegein Centrum - Maarssen Croeselaan, de Graadt van Roggenweg en de Van Zijstweg wordt het gebied straks hoofdfietsroute verbonden deze hoofdfietsroutes. Hier worden twee nieuwe fietsverbindingen aan De Meern -met Centrum - De Uithof Smakkelaarsveld toegevoegd, waardoor het Beurskwartier direct wordt aangesloten op het stedelijke 2.200 hoofdfietsroute fietsnetwerk: een- oost-westverbinding langs de hallen van de Jaarbeurs en De Groene Vleuten - Centrum De Uithof Mijl. Deze routes sluiten rechtstreeks aan op de omliggende fietsroutes van stedelijk Vr 52 fietsknooppunten niveau. Wanneer de plannen voor een nieuwe fietstunnel onder het spoor (BeetstracĂŠ) 82 overigeuitgevoerd, fietsroutes vanontstaat stedelijk niveau worden tevens een extra verbinding naar de binnenstad.Laag Catharijne Vreden

mogelijke nieuwe route van niveau In het verblijfsgebied vanstedelijk het Beurskwartier zijn de fietsers te gast. Een fijnmazig netwerk Stationsplein Sijpesteinkade 12.500 vanfietsenstallingen fietsroutes rond leidtstation fietsers naar gemeenschappelijke (private) fietsenstallingen en 26 en centrum fietsvoorzieningen (repairshop, uitgifte deelfietsen, leenbakfietsen, etc.) in de plinten van Westplein 2.000 elkoverig bouwblok. Daarnaast is een centrale fietsparkeervoorziening gewenst voor bezoekers fietsparkeren rond station en centrum Hoog Catharijne van de Jaarbeurs, Kinepolis en andere grootschalige voorzieningen in het nieuwe cenWille trumgebied. Deze voorziening dient bij voorkeur aan een van de stedelijke fietsroutes te Jaarbeursplein liggen. Op straat wordt slechts in zeer beperkte mate ruimte geboden aan fietsparkeren.

Knoopstalling 3.200

Lange Koestraat

lemsviaduct Kinepolis Jaarbeurs

urs 0

Vredenburgplein

Laag Catharijne

enburgplein

elsepark

fietsers fietsnetwerk hoofdfietsroutes en fijnmazig fietsnetwerk stedelijk hoofdfietsroutes Doorgaande fietsroutes liggen langs de randen van het Beurskwartier en bieden snelle

Lange Koestraat

Jaarbeurs P6500

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 9


Impressie van De Groene Mijl met het Park & Play-sportpark bovenop het groene dak van de parkeergarage. Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 10


Roggenweg

echt Centraal ntrumzijde

sLim benutten Openbaar vervoer sneltram en HOV-busbaan benutten Hoogwaardig OV sneltram & Busbaan Het Beurskwartier ligt op loopafstand van de OV Terminal Utrecht Centraal en is hiermee

Utrecht Centraal Jaarbeurszijde

perfect ontsloten met het landelijke en regionale OV-netwerk. Daarnaast liggen aan sneltram (SUNIJ-lijn en Uithoflijn) de randen van het gebied twee haltes van de sneltram (Graadt van Roggenweg en Jaarbeursplein) en wordt in 2018 de vrijliggende HOV-busbaan Dichterswijk opgeleverd tramhalte met twee haltes langs de Van Zijstweg. Hierdoor is het gebied vanaf de randen ontsloten vrijliggende HOV-baan (Busbaan Dichterswijk) met hoogwaardig openbaar vervoer, waarmee belangrijke bestemmingen in de stad en regio snel en comfortabel zijn te bereiken. bushalte

Utrecht Centraal Centrumzijde

Utrecht Centraal Busstation

Het HOV-netwerk biedt ook kansen om bestemmingsverkeer, dat met de auto naar het Utrechtse centrumgebied wil reizen, naar het stadscentrum te vervoeren. Automobilisten parkeren hun auto dan in een van de P+R locaties aan de stadsrand en reizen van daaruit met het HOV door naar het Beurskwartier, de Jaarbeurs of de binnenstad. Met de huidige sneltram (SUNIJ-lijn) is het mogelijk om binnen 8 minuten vanaf P+R Westraven naar de halte Graadt van Roggenweg te reizen. Vanaf P+R Papendorp is het Beurskwartier binnen 10 minuten met de bus te bereiken. Met de toekomstige Zuidradiaal wordt deze halte-bereik R=400 meter reistijd verder verkort. Vanaf het station bij P+R Leidsche Rijn sta je binnen 11 minuten op Utrecht Centraal. De overstap- en wachttijd bij de P+R locaties verdienen wel verbetering. Lage Weide N230 Er gaat nu nog (te) veel tijd verlorenOvervecht bij het parkeren en overstappen. Daarnaast is er mogelijk uitbreiding nodig van de huidige parkeercapaciteit van de P+R faciliteiten op A2 station Overvecht de genoemde locaties. VoorZuilen de realisatie van een nieuwe P+R voorziening bij knooppunt Hooggelegen (A2) zijn in 2009 al plannen gemaakt. Deze Tuindorp zijn echter nooit uitgevoerd.

Graadt van Roggenweg

Veilinghavenkade

benutten Hoogwaardig OV sneltram & Busbaan Vleuten

Terweijde

sneltram (SUNIJ-lijn en Uithoflijn) Defensieterrein

Utrecht Centraal Jaarbeurszijde

benutten Hoogwaardig OV sneltram & Busbaan Utrecht Centraal Busstation

Utrecht Centraal Centrumzijde

tramhalte

bushalte

A27

0

50

100

150

A28 | P+R De Uithof

20 min | 9 km | 10 haltes

Vleuten

Leidsche Rijn vrijliggende HOV-baan (Busbaan Dichterswijk)

24 Oktoberplein

Tuinwijk

Zuilen

Leidsche Rijn

200

A2 | P+R Leidsche Rijn 11 min | 3 km | 1 station

250 m

Lombok

Rijnsweerd

A28

Utrecht Centraal

Wilhelminapark

De Meern

Utrecht Science Park

Vaartsche Rijn A2

Kanaleneiland

Strijkviertel

sneltram (SUNIJ-lijn en Uithoflijn) Papendorp

tramhalte vrijliggende HOV-baan (Busbaan Dichterswijk)

halte-bereik R=400 meter

A2 | P+R Papendorp

A12

Hoograven A12 | P+R Westraven

8 min | 4 km | 5 haltes

Lunetten

10 min | 3 km | 2 haltes

bushalte Veilinghavenkade

Lunetten

A12

Westraven

Nieuwegein

Living Lab Utrecht | schone en mobiliteit2.5 | 11 0 duurzame 500 m km


Roggenweg

zelfrijdende voertuigen voertuigen van deur tot deur zelfrijdende group rapid transit Om de reistijd (en het reiscomfort) van de rit tussen de P+R locaties, de Jaarbeurs en

het Beurskwartier te verbeteren, kan in de toekomst ook gebruik worden gemaakt mogelijk tracé zelfrijdende voertuigen van innovatieve vervoersconcepten die reizigers in korte tijd van deur tot deur brengen. Zo werkt het Utrechtse technologiebedrijf 2getthere, specialist in autonome in-/uitstaphalte vervoeroplossingen, aan een compleet nieuw voertuigensysteem met zelfrijdende iconische voetgangers-fietsroute uitbreiding richting Utrecht Centraal, incl. halte voertuigen. Deze voertuigen kunnen zowel gebruikt worden op een gescheiden baan als nader te bepalen) op (tracé de openbare weg, waarbij de benodigde sensortechnologie is geïntegreerd.

halte sneltram Utrecht Centraal Centrumboulevard

Het innovatieve vervoersysteem dat 2getthere op dit moment ontwikkelt, kan maximaal 5.000 passagiers per alternatieve trajecten zelfrijdende voertuigen uur per richting vervoeren. Het geautomatiseerde transportsysteem omvat zogenaamde group rapid transit (grt) (via bestaande voertuigen van 6infrastructuur) meter lang, 2,1 meter breed en 2,8 meter hoog, zonder bestuurder, met elk een capaciteit van vierentwintig passagiers (zestien staande en acht zittende).

busstation

iconische voetgangers-fietsroute

Jaarbeurs

Een grootschalige introductie van zelfrijdende auto’s in het huidig stadsverkeer is de komende 10 tot 15 jaar geen haalbaar scenario. Dat concludeert 2getthere in de halte-bereik ‘When R=400 meter whitepaper will autonomous transit be a reality?’ (november 2017). In plaats van louter in te zetten op technologie die de auto zélf autonoom maakt, kan beter worden gewerkt aan een aangepaste stedelijke verkeersinfrastructuur waarin semi-autonome voertuigen zich stapsgewijs kunnen ontwikkelen tot volledig autonome voertuigen.

Beurskwartier

Veilinghavenkade

benutten HoogwaardigEenOVdergelijk vervoersysteem zou op termijn de P+R locaties kunnen verbinden met het en verder doorrijden naar Utrecht Centraal. Hiervoor zijn verschillende sneltram & Busbaan Beurskwartier tracévarianten denkbaar. Bijvoorbeeld vanaf P+R Westraven via de Europalaan langs de

P6500

Merwedekanaalzone, via de vrijliggende busbaan over de Van Zijstweg of via een eigen tracé. Zo’n systeem kan stapsgewijs worden uitgebouwd, waarmee op korte termijn tramhalte het systeem eerst kan fungeren als een people mover tussen de parkeergarage op het Jaarbeursterrein (P6500) en de entree van de Jaarbeurs. Belangrijk daarbij is dat reizigers vrijliggende HOV-baan (Busbaan Dichterswijk) zo dicht mogelijk voor de deur kunnen in- en uitstappen en dat de overstap vanuit bushalte de auto naar de people mover snel, efficiënt en comfortabel plaats kan vinden (cross Utrecht Centraal P+R Westraven Centrumzijde platform overstap). Het is namelijk vooral de hoge mate van comfort en het serviceniveau (traject Utrecht Centraal - P+R Westraven: circa 4 km) waarop deze vervoerswijze zich onderscheidt. Dat betekent dat bezoekers van de Jaarbeurs en werknemers en bewoners van het Beurskwartier ook letterlijk voor de deur moeten worden afgezet. sneltram (SUNIJ-lijn en Uithoflijn)

Defensieterrein

zelfrijdende voertuigen group rapid transit Utrecht Centraal Jaarbeurszijde

Utrecht Centraal Busstation mogelijk tracé zelfrijdende voertuigen in-/uitstaphalte

0

50

100

150

iconische voetgangers-fietsroute uitbreiding richting Utrecht Centraal, incl. halte (tracé nader te bepalen)

halte-bereik R=400 meter alternatieve trajecten zelfrijdende voertuigen Veilinghavenkade (via bestaande infrastructuur)

200

250 m

Een vrijliggend tracé langs de rand van de Jaarbeurs (met een centrale halte op of onder de centrumboulevard, direct bij de ingang van de Jaarbeurs) vormt dan de beste oplossing. Om dit op (lange) termijn mogelijk te maken, dient voldoende ruimte te worden gereserveerd in de overgangszone tussen de Jaarbeurs en het Beurskwartier. De inpassing van zelfrijdende voertuigen in het straatprofiel en de kruising met de centrumboulevard vormen daarbij belangrijke ontwerpopgaven (zie ook hoofdstuk 5).

iconische voetgangers-fietsroute

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 12


auto’s parkeren parkeren op afstand auto en en parkeren parkeren op afstand De hiervoor beschreven (verblijfs)kwaliteit in het Beurskwartier kan alleen worden

gerealiseerd als de auto op buurtniveau uit het straatbeeld verdwijnt. Meer dan de hoofdroutes autoverkeer helft van de buitenruimte in de stad Utrecht wordt momenteel door de auto in beslag genomen. Als datparkeergarages ruimtegebruik wegvalt, ontstaan enorme mogelijkheden voor het inprikkers richting realiseren van aantrekkelijke leefstraten, groene parkruimtes, speel- en verblijfsplekken. en private parkeergarages in de omgeving Depublieke stad wordt als het ware teruggegeven aan de gebruiker.

auto en parkeren parkeren op afstand hoofdroutes autoverkeer inprikkers richting parkeergarages publieke en private parkeergarages in de omgeving benutten bestaande parkeercapaciteit voor deelauto’s publieke en private parkeergarages in de omgeving parkeren op afstand slimme parkeergarages op Jaarbeursterrein (P6500)

0

50

100

150

200

250 m

benutten bestaande parkeercapaciteit voor deelauto’s Tegelijkertijd moeten we ons realiseren dat auto’s (ook in de toekomst) efficiënte en zeer publieke en private parkeergarages in de omgeving concurrerende vervoersmiddelen zijn. We moeten de auto alleen slimmer gebruiken. Voor het Beurskwartier betekent dit parkeren op redelijke afstand. Hiervoor zijn parkeren op afstand verschillende opties onderzocht, waartussen op dit moment niet per se keuzes hoeven slimme parkeergarages op Jaarbeursterrein (P6500) te worden gemaakt. Sterker nog: het is goed om verschillende opties open te houden en daarmee zo flexibel mogelijk te zijn. Wel is het belangrijk om de voor- en nadelen van de verschillende opties scherp in beeld te hebben: • Parkeren op P6500 is de meest voor de hand liggende optie. De aanwezigheid van het parkeerterrein van de Jaarbeurs maakt het mogelijk om auto’s in de directe omgeving van het Beurskwartier te parkeren. Het kan daarbij zowel gaan om privé auto’s als deelauto’s. Routes van topkwaliteit (mét voorzieningen) leiden gebruikers vanuit het Beurskwartier binnen 400 tot 500 meter naar hun op afstand geparkeerde (deel)auto. • Verder weg parkeren kan ook, waarbij voor het Beurskwartier vooral de huidige P+R locaties in Westraven en Papendorp in aanmerking komen. Op termijn kunnen ook nieuwe locaties worden ontwikkeld zoals P+R Hooggelegen. Met de sneltram of HOVbus ben je vanaf deze locaties in circa 8 tot 10 minuten in het Beurskwartier, of een paar minuten later in het centrum. Vooral mensen die een paar keer per jaar naar de Jaarbeurs of het centrum komen, zullen hier gebruik van maken. Om dagelijkse gebruikers over de streep te trekken is een verdere kwaliteits- en tijdswinst nodig, die vooral kan worden gerealiseerd door de overstap te optimaliseren (cross platform). • Een laatste interessante optie bestaat uit het beter benutten van de gebouwde parkeercapaciteit in de directe omgeving van het Beurskwartier. Onder bestaande kantoren - en binnenkort ook onder het Jaarbeursplein - zijn bij elkaar enkele duizenden parkeerplaatsen beschikbaar. Doordat steeds meer mensen met het openbaar vervoer en op de (elektrische) fiets naar hun werk komen, wordt de beschikbare capaciteit lang niet optimaal benut. Hier liggen kansen voor dubbel gebruik. Nader onderzocht moet worden of in elk geval de voor het Beurskwartier geplande deelauto’s in bestaande parkeergarages kunnen worden ondergebracht. Hiermee worden forse investeringen in nieuwe parkeergarages onder de geplande bouwblokken voorkomen (circa €40.000,- per gebouwde parkeerplaats x 100 tot 300 deelauto’s: €4 tot €12 miljoen). Dit geld kan dan worden gebruikt om bijvoorbeeld het potentieel van de tramlijn verder te verbeteren.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 13


Impressie van de slimme parkeergarage op het Jaarbeursterrein (P6500) waar in de toekomst bezoekers van de Jaarbeurs, maar ook bewoners, werknemers en bezoekers van het Beurskwartier hun (deel)auto’s op afstand parkeren.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 14


slim parkeren op p6500 cross platform Het huidige parkeerterrein van de Jaarbeurs bestaat uit een parkeergarage (P4) en parkeren op maaiveld. Deze parkeervoorziening kan stap voor stap worden uitgebouwd en omgevormd tot een state-of-the-art parkeergarage met 6.500 parkeerplaatsen (P6500), waardoor reizen en parkeren een geheel andere beleving wordt: • Er bestaan al slimme parkeersystemen waarbij auto’s volautomatisch worden gestald. Op P6500 kan dit in de toekomst grootschalig worden toegepast. Dit levert tijdwinst en gemak op. Dit kan worden gekoppeld aan slimme digitale technologieën voor het reserveren van parkeerplaatsen en online tools die de beschikbaarheid van parkeerplaatsen realtime bijhouden. Uiteraard kun je er contactloos betalen (via kentekenregistratie) en wordt de auto automatisch opgeladen tijdens het parkeren. • Mensen stallen hun auto in de toekomst bij de ingang van de garage, op een plek die zo goed mogelijk aansluit op de hoofdroutes voor langzaam verkeer. Na het uitstappen kan direct (cross platform) worden overgestapt op het HOV of een people mover. • Hier zijn ook voorzieningen aanwezig en kunnen fietsen en elektrische bolderkarren worden gehuurd (als mensen grote of zware spullen bij zich hebben). • P6500 heeft innovatieve lichtoplossingen (daglichtbuizen, LED-verlichting) en slimme oplossingen voor het automatisch opladen van elektrische auto’s. • De parkeergarage is aanpasbaar zodat delen van het gebouw in de toekomst ook een andere bestemming kunnen krijgen. Met deze transformatiemogelijkheid dient bij het ontwerpen van de parkeergarage al rekening te worden gehouden. bestaande P-garage (P4): 1.700 parkeerplaatsen - per laag ca. 285 parkeerplaatsen - 6 parkeerlagen (BGG, 4 parkeerdekken en dak)

Impressie van de cross platform overstap vanuit de slimme parkeergarage (P6500) naar de zelfrijdende voertuigen (people movers) die heen en weer pendelen tussen de parkeergarage, de Jaarbeurs, het Beurskwartier en station Utrecht Centraal.

De slimme parkeergarage P6500 kan in de toekomst een andere (of dubbele) bestemming krijgen. Delen van het gebouw kunnen gefaseerd worden omgevormd naar nieuwe stedelijke functies, zoals bijvoorbeeld een urban sportpark op het dak, buitenruimte voor exposities of evenementen, congressen, kantoorruimte of wonen.

nieuwbouw P-garages: 2x 1.900 parkeerplaatsen - per laag ca. 475 parkeerplaatsen - 4 parkeerlagen (BGG en 3 parkeerdekken) - urban sportpark op dak

uitbreiding P-garage: 1.000 parkeerplaatsen - per laag ca. 165 parkeerplaatsen - 6 parkeerlagen (BGG, 4 parkeerdekken en dak)

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 15


logistiekvervoer efficiĂŤnte bezorging, laden/lossen & hulpdiensten logistiek laden/lossen & hulpdiensten Logistiek (bevoorrading, laden/lossen, afvalstromen, etc.) vindt duurzaam en efficiĂŤnt plaats via een stedelijk distributiesysteem. Goederen worden aan de rand van de stad logistieke verdeelroute bezorgdiensten (laden/lossen) via stedelijke distributiepunten overgeslagen op schone, stille en zuinige voertuigen (elektrische wagens en transportfietsen). expeditieverkeer Jaarbeurs (nader te onderzoeken)Deze duurzame voertuigen brengen de goederen verder de stad in. Eventueel kan kleinschalig goederenvervoer ook over water S centrale servicepunten (pick-up points) plaatsvinden. Via het Merwedekanaal (en mogelijk ook via een nieuwe waterverbinding dievoetgangersgebied rondom de hallen van de Jaarbeurs leidt) kan stedelijke distributie over water tot aan bereikbaar voor hulpdiensten de rand van het Beurskwartier worden verzorgd.

S

In het Beurskwartier worden de goederen per bouwblok afgeleverd en daar vandaan op verschillende manieren bezorgd bij de bewoners en ondernemers. Niet bederfelijke en eenvoudig mee te dragen pakketten worden bij een centraal servicepunt afgeleverd. Deze centrale servicepunten liggen aan de rand van het centrumgebied, bijvoorbeeld bij het P6500-parkeerterrein. Vanaf het centrale servicepunt kan verdere buurtbezorging plaatsvinden, of kunnen goederen worden afgehaald door lokale ondernemers en bewoners (pick-up points). Voor bederfelijke en zware goederen zijn in het Beurskwartier afleverpunten op bouwblokniveau met koeling e.d. (zie ook volgende bladzijde). Ondernemers en bewoners kunnen hun goederen hier zelf komen afhalen, of gebruik maken van de inpandige bezorgdienst. Nadat producten zijn afgeleverd verzamelen dezelfde voertuigen waarmee de goederen zijn bezorgd het afval dat niet binnen de wijk kan worden (her)gebruikt.

S

S

logistiek vervoer laden/lossen & hulpdiensten logistieke verdeelroute bezorgdiensten (laden/lossen) expeditieverkeer Jaarbeurs (nader te onderzoeken)

S

centrale servicepunten (pick-up points) voetgangersgebied bereikbaar voor hulpdiensten

0

50

100

150

200

250 m

Door het gebied loopt een vastgelegde logistieke verdeelroute, waarlangs bezorgdiensten de servicepunten in de bouwblokken kunnen bereiken. Deze logistieke route voor bezorgdiensten kan zowel bestaan uit een aantal inprikkers als een lus. In dat laatste geval vormt (vormen) de kruising(en) met de centrumboulevard een duidelijk ontwerpopgave. De centrumboulevard kan door bezorgdiensten namelijk niet (op maaiveld) worden gekruist. Dit is het exclusieve domein van de voetganger (zie ook hoofdstuk 5). Met het centrale bezorgsysteem voor het Beurskwartier wordt voorkomen dat talloze bezorgers afzonderlijke ritten uitvoeren door het centrumgebied. Op een aantal vaste tijden op de dag (en avond) levert de bezorgdienst pakketten en kleine goederen af bij het centrale servicepunt of bij de afleverpunten in elk bouwblok. Hiermee wordt het aantal vervoersbewegingen in het Beurskwartier zo beperkt mogelijk gehouden en ontstaat een aantrekkelijk verblijfsgebied waar de voetganger en fietser centraal staan. Het expeditieverkeer van de Jaarbeurs vindt plaats aan de zuidkant van de beurshallen. De Jaarbeurs onderzoekt momenteel of dit in de toekomst via een ander systeem, met wellicht een interne expeditieroute door de hallen, kan plaatsvinden. In dat geval blijven de randen van het Jaarbeurscomplex gevrijwaard van zwaar logistiek (vracht)verkeer. Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 16


centraal pickup-point bij P6500

S

centrale servicepuntenuitwerkingsopgave: afleverpunten per bouwblok (ongelijkvloerse) kruising met centrumboulevard Nederlanders bestellen steeds meer online en de bewoners en werknemers van het Beurskwartier zullen daar nog een stap verder in gaan, juist omdat het Beurskwartier zelf helemaal op voetgangers en fietsers zal zijn gericht. Dit vraagt erom het aanbieden en afhandelen van pakketten en goederen vooraf mee te ontwerpen, zowel op buurt- als op bouwblokniveau. Bewoners en werknemers kunnen hun pakketten en boodschappen per bouwblok afhalen in een gezamenlijk servicepunt. Bezorging aan huis via de inpandige bezorgdienst kan uiteraard ook, tegen een geringe meerprijs.

S S

S

S S

S

S S

S

S

In elk bouwblok wordt op de begane grond een inpandig servicepunt gerealiseerd waar pakketten, online bestelde boodschappen en andere af te leveren goederen tijdelijk kunnen worden opgeslagen. Vandaaruit vindt verdere distributie plaats naar de woning of de bedrijfsruimte binnen het bouwblok. Bewoners en ondernemers kunnen eventueel ook de voor hen bestemde goederen zelf komen ophalen. Ter indicatie is een inschatting gemaakt van de hoeveelheid goederen die op bouwblokniveau per week wordt bezorgd en het daarop gebaseerde gemiddelde ruimtebeslag voor een servicepunt in een bouwblok.

S S S

S S

Ruimtebehoefte per bouwblok (per week)

S 200 woningen

Ruimtebehoefte per bouwblok (op schaal)

goederen

boxen

kratten

pakketten

fietsen

2 m2

3m2

5m2

75m2

400m2

485 m2 totaal ruimtebehoefte *Let op: oppervlak exclusief ontsluiting

5 goederen (totaal per week)

85cm 60cm

gemiddeld bouwblok Beurskwartier

50 kratten / stellingen 3 laags

60cm

5 goederen

Uitgangspunten: 400 pakketten (100% van de huishoudens / 2x per week)

40cm

- bezorging per bouwblok via systeem van ’service alleys - voetgangersgebied deels toegankelijk voor bezorgdie - uitwerkingsopgave: kruising(en) centrumboulevard

40cm 485 m2 ruimtebehoefte servicepunt in plint (excl. ontsluiting)

evt. ruimte overige plintfuncties (bijv. fietsreparatiewinkel)

20 boxen / stellingen 3 laags

400 pakketten / stellingen 4 laags

0

50

100

150

200

250 m

40cm

50 boodschappen kratten (25% van de huishoudens / 1x per week)

24cm 35cm

47cm

0

10

50m 260 fietsenstallingen / 2 laags

schaal 1:1.000

26 fietsenstallingen (bezoekers)

20 maaltijdboxen (10% van de huishoudens / 1x per week)

24cm 47cm

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 17


De zone tussen de toekomstige hallen van de Jaarbeurs en het Beurskwartier biedt ruimte voor een fietsroute, een verdeelroute voor bezorgdiensten en in de toekomst eventueel ook nog zelfrijdende voortuigen. In dit levendige overgangsgebied zorgen water en bomen voor verblijfskwaliteit. Het water wordt tevens ingezet om de verkeerstromen te scheiden.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 18


park & Play gezonde stad

SPORTPARK ALS GROENE VERBINDINGSZONE TUSSEN VERSCHILLENDE STADSDELEN IN HET NIEUWE CENTRUM INNOVATIEF M ENERGIEOPWEKKEND SYSTEE

AANTREKKELIJK ZICHT OP PARK FIJNSTOF AFVANGEND GROEN

AANZIENLIJKE UITBREIDING SPORTFACILITEITEN VOOR BEWONERS

Het huidige parkeerterrein van de Jaarbeurs gaat veranderen in een aantrekkelijk multifunctioneel parkgebied. Hiervoor ontwikkelde de hoofdgebruiker van het aangrenzende sportpark Welgelegen, de omnisportvereniging Zwaluwen Utrecht 1911, een innovatief, groen en duurzaam concept: ‘Park & Play’. Dit concept integreert een nieuw sportpark bovenop het dak van de parkeergarage P6500. De meerwaarde is evident: een elegant weggewerkte parkeerfunctie, met groen dat fijnstof afvangt waardoor een levendig en sportief recreatiegebied ontstaat waar bezoekers en bewoners zich prettig voelen. De oude ‘achterkant’ van de Jaarbeurs wordt zo de aantrekkelijke ‘voorkant’ van het nieuwe stadscentrum. In het Park & Play concept wordt voorgesteld om op een deel van het parkeerterrein aan de achterzijde van de Jaarbeurs een parkeer/sportpark combinatie te realiseren en dit met het huidige terrein van Zwaluwen Utrecht 1911 te verbinden, door (deels) over de weg heen te bouwen. Dit betekent dat op het dak van de parkeergarage sportvelden worden gerealiseerd (hockey / voetbal) eventueel gecombineerd met andere functies die passen in dit concept: urban sports, een klimmuur, een looptrack rondom de velden, een ‘playcourt’ voor kinderen, horeca, kinderopvang, etc. Het maaiveld wordt in dit concept als het ware opgetild waardoor de parkeerfunctie uit het zicht verdwijnt. De zijkanten van de parkeergarages krijgen de vorm van een groene gevel of een aarden talud dat wordt voorzien van speciale beplanting die fijnstof afvangt. Een overkapping over de weg zorgt letterlijk en figuurlijk voor verbinding met de omgeving. Ook de sportvelden kunnen verschillende functies krijgen. Met innovatieve technieken zijn er mogelijkheden om deze (water)velden te gebruiken om energie op te wekken, water op te vangen en fijnstof te filteren.

STATE-OF-THE-ART PARKEERGARAGE

Impressie van het Park & Play sportpark zoals dat in de zomer van 2016 is gepresenteerd door omnisportvereniging Zwaluwen Utrecht 1911. De plannen voor de hierin voorgestelde uitbreiding van het sportpark met enkele sportvelden bovenop de parkeergarage op het Jaarbeursterrein zijn (nog) niet in overeenstemming gebracht met het toekomstperspectief Levend Centrum 2.0.

Park & Play voegt midden in het nieuwe centrum van Utrecht een grote hoeveelheid groen toe om in te sporten en gezond te bewegen. Het urban sportpark wordt via de centrumboulevard en De Groene Mijl verbonden met het Beurskwartier en sluit met diverse recreatieve (hard)loop- en fietsroutes aan op de omliggende wijken en fiets- en wandelpaden, zoals het Rondje Stadseiland. Waar we nu zien dat de Moreelsebrug nog maar mondjesmaat door fietsers wordt gebruikt, is het in de toekomst mogelijk om een veel grotere afstand op hoogte te overbruggen, door verschillende elementen te schakelen. Dit zal voor veel fietsers de drempel van het klimmen en dalen met de fiets wegnemen en daarmee van De Groene Mijl een volwaardige verbinding maken.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 19


beurskwartier utrecht schone en duurzame mobiliteit aantrekkelijk voetgangersgebied (centrumboulevard) stadsplateau (verhoogd plein 7.5 m boven maaiveld) (hoofd)fietsroutes van stedelijk niveau (gewenst) HOV-verbindingen met haltes aan de randen SUNIJ-lijn, Uithoflijn en Busbaan Dichterswijk

S

S

P

zelfrijdende voertuigen (people mover) tracĂŠ en halteplaats(en) nader te onderzoeken

P

S

S S

S

hoofdroutes autoverkeer

P

S

inprikkers richting parkeergarages in omgeving

S

S

S

S

P

expeditieverkeer Jaarbeurs (nader te onderzoeken)

S

verdeelroute voor bezorg- en hulpdiensten

S

S S

S

S

servicepunten per bouwblok (R=50 m) fietsenstalling, pakketbezorging, bevoorrading, etc.

S

centrale servicepunten centrale fietsenstalling, deelfietsen, pick-up point, etc. slim parkeren op afstand (Jaarbeursterrein P6500) inclusief urban sportpark op dak (Park & Play)

S

bouwblokken Beurskwartier 3.000 won. / 80.000 m2 werken, plint en voorzieningen Jaarbeurscomplex 100.000 m2 in Hallen Noord en Zuid

0

50

100

150

200

250 m

parkruimte groene verblijfsruimte in de stad Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 20


P6500 / Park & Play slimme parkeergarage t.b.v. parkeren op afstand met een urban sportpark en groene recreatiemogelijkheden bovenop het dak

centrumboulevard kruisingsvrije en deels overdekte centrale voetgangersroute door het gebied cross platform overstap snel en comfortabel overstappen van de elektrische auto naar HOVhalte of people mover

De Groene Mijl iconische voetgangersen fietsverbinding op hoog niveau als verbinding tussen sportpark Welgelegen, het Beurskwartier en de binnenstad

overgang Jaarbeurs brede zone tussen Jaarbeurs en Beurskwartier als hoogwaardige ruimte voor verkeersstromen met verblijfskwaliteit

autovrij Beurskwartier aantrekkelijk verblijfsgebied en ontmoetingsruimte voor bewoners, werknemers, forenzen en bezoekers van het nieuwe centrumgebied

HOV-haltes aan de randen entrees van het Beurskwartier vanaf de Van Zijstweg en Graadt van Roggenweg Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 21


5. aanbevelingen & vervolgvragen In Levend Centrum 2.0 is alles er op gericht een Beurskwartier te realiseren met een optimale leef- en verblijfskwaliteit. Een Beurskwartier waar lopen en fietsen de norm zijn. Te voet en per fiets kunnen mensen vervolgens de trein, tram en eventueel hun (deel)auto bereiken. Om dit mogelijk te maken worden auto’s, bezorgdiensten en andere intensieve (en snelle) ruimtegebruikers zo veel mogelijk aan de randen van het gebied geplaatst. Van hieruit zijn ook de (fietsparkeer)voorzieningen en servicepunten in de bouwblokken bereikbaar. In deze opzet is vooral de zone tussen de Jaarbeurs en het Beurskwartier cruciaal.

Plattegrond stadsgracht (profiel 26 meter)

Centrumboulevard

logistieke entree

bouwblok Beurskwartier

Kinepolis

voetgangersgebied singel peil -1

9m 3m 9m 5m

Gekoppeld aan deze hoofdkeuzes spelen de volgende aanbevelingen en vervolgvragen.

Creëer een hoogwaardige overgang tussen Beurskwartier en Jaarbeurs Jaarbeurs hallen (noord)

Jaarbeurs hallen (zuid)

hellingbaan fietsers (circa 90 meter)

hellingbaan fietsbrug people mover (45 meter)

people mover + fietspad

Plattegrond stadssingel (profiel 35 meter) 0

20

100 m

schaal 1:2000

Centrumboulevard

logistieke entree

bouwblok Beurskwartier

Kinepolis

voetgangersgebied singel

9m 5,5 m 10 m 5,5 m 5m

peil -1

Jaarbeurs hallen (noord)

hellingbaan fietsers (circa 90 meter)

0

20

schaal 1:2000

Jaarbeurs hallen (zuid)

hellingbaan people mover (45 meter)

fietsbrug

people mover + fietspad

100 m

Plattegrond van de overgang met een watergang in de zone tussen de Jaarbeurs en het Beurskwartier met een maat van 26 meter conform het Masterplan Jaarbeurs (boven) en met een bredere maat van 35 meter (onder) conform de Omgevingsvisie Beurskwartier.

• In het toekomstperspectief Levend Centrum 2.0 speelt de zone tussen het Beurskwartier en de Jaarbeurs een belangrijke rol. Wij adviseren om hier voldoende maat aan te houden voor de aanleg van een hoogwaardige overgang tussen de noordrand van de Jaarbeurshallen en de bebouwing van het Beurskwartier. • Op basis van het Masterplan Jaarbeurs is in deze zone een ruimte beschikbaar van 26 meter. Daarbinnen past een profiel met een circa 9 meter brede stadsgracht met aan de zijde van het Beurskwartier een groen talud met bomen (3 meter) en een brede voetgangerszone waar ook bezorgdiensten gebruik van kunnen maken (9 meter). Aan de zijde van de Jaarbeurs is dan nog voldoende ruimte beschikbaar voor een fietsroute (5 meter). Eventueel zou deze ruimte gecombineerd kunnen worden met een rijbaan voor zelfrijdende voertuigen (people movers) die tussen de parkeergarage P6500, het Beurskwartier en station Utrecht Centraal heen en weer pendelen. Vanaf het fietspad leidt een fietsbrug over de stadsgracht naar de fietsenstalling onder elk bouwblok. • In de Omgevingsvisie wordt van een bredere maat uitgegaan tussen het Beurskwartier en de Jaarbeurs. Hier is rekening gehouden met een profielbreedte van 35 meter. In dat geval kan een riante stadssingel worden gerealiseerd (totaal 21 meter) met aan weerszijden groene taluds en bomen. De extra ruimte kan eventueel ook worden benut voor de inpassing van een vrijliggende rijbaan voor people movers. • De invulling van de zone ten noorden van de Jaarbeurs - en dan vooral het wegprofiel in combinatie met de inpassing van de watergang - is globaal afgestemd met de uitkomsten van de werklijn ‘klimaatneutrale en klimaatbestendige stad’. Vanuit deze werklijn zijn er voor het water en de oevers innovatieve toepassingen ontwikkeld voor klimaatadaptieve ontwerpprincipes zoals de winning van thermische energie uit oppervlaktewater. De combinatie van de ontwerpprincipes vanuit beide werklijnen verdient een nadere uitwerking.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 22


Doorsnede stadsgracht (profiel 26 meter)

Doorsnede stadssingel (35 meter)

Kinepolis

5

Jaarbeurs hallen (zuid)

3 9

people mover fietspad gracht

9 voetgangers

Kinepolis

bouwblok Beurskwartier

5,5

Jaarbeurs hallen (zuid)

5 people mover fietspad

26 meter 0

5

25 m

schaal 1:500 van de overgang tussen Jaarbeurs en Beurskwartier met een stadsgracht bij een Doorsnede

5,5 10 singel

9 voetgangers

bouwblok Beurskwartier

35 meter 0

5

25m

schaal 1:500

profielbreedte van 26 meter (links) en met een brede stadssingel bij een profiel van 35 meter (rechts). Bij een breed profiel kan eventueel worden gekozen voor een vrijliggende baan voor een people mover. Die ruimte gaat dan ten koste van een groen talud aan de zijde van de Jaarbeurs. Bij een smal profiel dient de people mover gebruik te maken van dezelfde rijbaan als de fietsers. De aanleg van een fietsroute heeft op deze plek prioriteit. Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 23


Nadere uitwerking van de aansluiting Kinepolis en Jaarbeurs • Ter hoogte van Kinepolis is de beschikbare ruimte beperkt, omdat de bioscoop tegen de huidige hallen is aangebouwd. De toekomstplannen voor de Jaarbeurs gaan uit van een kleiner vloeroppervlak voor de nieuwe beurshallen. Hierdoor komt er op termijn meer ruimte beschikbaar op de overgang tussen de Jaarbeurs en het Beurskwartier. Om de exacte mogelijkheden voor een doorgaande watergang, een wandel- en fietsroute (en eventueel ook nog een rijbaan voor de people mover) op deze plek te bepalen, is een nadere uitwerking noodzakelijk. Dit vraagt om een ruimtelijke uitwerking, maar ook om een nadere verkenning van de planologische en juridische (eigendoms)situatie ter plekke. Jaarbeurs en Kinepolis hebben contractueel vastgelegd dat beide functies in elk geval verbonden moeten zijn.

(On)gelijkvloerse kruising met de centrumboulevard • Levend Centrum 2.0 is zodanig opgebouwd dat auto- en fietsverkeer nergens kruist met de hoofdroutes voor voetgangers. De enige plek waar dit mogelijk wel het geval zal zijn, is de kruising met de centrumboulevard in de overgangszone tussen de Jaarbeurs en het Beurskwartier. De meerwaarde van een fietsroute voor bewoners, werknemers en bezoekers van het Beurskwartier is hier evident. Daarbij gaat het vooral om een goede verdeelroute naar de verschillende bestemmingen in het Beurskwartier. Doorgaand fietsverkeer zal vooral gebruik maken van de Croeselaan of de hoofdfietsroute langs het Merwedekanaal. Als in de toekomst gekozen wordt voor zelfrijdende voertuigen (people movers) die ook gebruik maken van deze route dan is een kruising op deze plek onvermijdelijk. Dat geldt mogelijk ook voor de logistieke verdeelroute voor bezorgdiensten, hoewel die ook uit de voeten zouden kunnen met een knip ter hoogte van de centrumboulevard. • De kruising van de centrumboulevard met zelfrijdende voertuigen is eigenlijk alleen op te lossen als deze ongelijkvloers wordt uitgevoerd. En in dat geval kunnen bezorgdiensten daar ook gebruik van maken. Uitsluitend voor fietsverkeer gaat de aanleg van een fietstunnel (of fietsbrug) te ver. In dat geval adviseren wij om voor een goed ontworpen geluikvloerse kruising of een shared space-oplossing te kiezen, of dienen fietsers te worden gedwongen om af te stappen bij de kruising van de centrumboulevard. Bijvoorbeeld door de kruising met een klein hoogteverschil (1 of 2 traptreden) vorm te geven of door een scherpe knik aan te brengen in de fietsroute.

Stel voetgangers centraal, fietsers zijn te gast

De bioscoop Kinepolis en het Jaarbeurscomplex zijn in de huidige situatie met elkaar verbonden.

• De centrumboulevard is in de plannen van de gemeente een belangrijke voetgangersroute die veel stedelijke programma’s met elkaar verbindt. Fietsers zijn op deze route niet gewenst. Ook in het toekomstperspectief Levend Centrum 2.0 vormt de centrumboulevard het domein van de voetganger. Wij adviseren daarbij om de boulevard fysiek ontoegankelijk te maken voor fietsers. Dat kan bijvoorbeeld met behulp van een kleine verhoging. Detaillering op dat vlak vraagt om een uitwerking. Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 24


• In het hart van het Beurskwartier staat de voetganger centraal met een hoogwaardige verblijfskwaliteit als uitgangspunt. Vanuit de opzet van Levend Centrum 2.0 ligt het daarom ook niet voor de hand om een doorgaande fietsroute centraal door het nieuwe centrumgebied en de toekomstige parkruimtes te realiseren, zoals in de Omgevingsvisie voor het Beurskwartier wordt voorgesteld. Fietsverkeer zoekt wat ons betreft zo snel mogelijk de randen van het gebied op. Wij adviseren daarom om geen doorgaande stedelijke fietsroute aan te leggen dwars door de nieuwe stadswijk.

Een autovrij Beurskwartier: parkeren op afstand • Het toekomstperspectief Levend Centrum 2.0 leidt tot een vrijwel geheel autovrij centrumgebied. Al het parkeren voor bewoners, werknemers en bezoekers gebeurt op afstand. • De wegen aan de randen van het gebied zijn bereikbaar voor autoverkeer dat van en naar de bestaande (private en publieke) parkeergarages rijdt die daar zijn gelegen. Deze toegangswegen (Croeselaan, Graadt van Roggenweg en Van Zijstweg) worden in de komende periode opnieuw ingericht. Wij adviseren om aan de randen van het Beurskwartier enkele in- en uittaphaltes (Kiss+Ride) te maken waar bewoners, werknemers of bezoekers van het gebied kunnen worden opgepikt of afgezet. Alleen voor mindervaliden kan een uitzondering worden gemaakt door tijdelijk beperkt parkeren aan de straat mogelijk te maken. • Wat ons betreft past bij het principe van parkeren op afstand niet dat met deelauto’s tot in (onder) het bouwblok kan worden gereden. Zolang niet alle mogelijkheden in parkeergarages in de omgeving optimaal benut zijn, zouden er wat ons betreft dus ook geen nieuwe parkeerplaatsen moeten worden aangelegd onder de bouwblokken. • De ontwikkelingen op het gebied van zelfrijdende auto’s zal in de toekomst tot een andere wijze van parkeren leiden. De auto kan dan immers ook zelfstandig naar je toe komen en hoeft dus niet voor de deur te worden geparkeerd. Parkeerruimte onder het bouwblok zou dan overbodig zijn. • Bij de geplande 100 deelauto’s voor bewoners van het Beurskwartier (Omgevingsvisie) is met een gemiddelde investering van circa €40.000,- per parkeerplaats al gauw €4 miljoen gemoeid. Bij hogere ambities (waarbij er in de toekomst steeds minder autobezit zal zijn en steeds meer auto’s worden gedeeld) wordt zelfs met 300 tot 500 deelauto’s gerekend voor het Beurskwartier. In dat geval kunnen deze bedragen dus oplopen tot €12-20 miljoen. Geld dat wat ons betreft beter kan worden besteed. Bijvoorbeeld aan het verbeteren van het potentieel van de sneltram.

Investeren in uitbreiding P+R capaciteit en voorzieningen • Bij parkeren op afstand hoort wat ons betreft ook het optimaal benutten van de parkeercapaciteit bij P+R locaties aan de rand van de stad. Daar dient dan te worden geïnvesteerd in een snelle en comfortabele (cross platform) overstap op het HOV. • Als de P+R locaties aan de rand van de stad ook een bijdrage moeten gaan leveren aan het principe van parkeren op afstand, dan dient de huidige parkeercapaciteit op deze locaties verder omhoog te worden gebracht. Dat geldt in elk geval voor de P+R locaties in Westraven en Leidsche Rijn Centrum. • Uitbreiding van de parkeercapaciteit op P+R locaties kan ook worden gevonden door de realisatie van nieuwe grootschalige P+R voorzieningen met directe HOVverbindingen richting het centrum. Zo zijn er in het verleden al vergevorderde plannen ontwikkeld voor een P+R voorziening met 2.000 parkeerplaatsen bij knooppunt Hooggelegen aan de A2.

Servicepunten in elk bouwblok • In elk bouwblok is in de plint van het gebouw een servicepunt voorzien. Daar moet in elk geval voldoende ruimte zijn gereserveerd voor de opslag van pakketten en boodschappen (ook gekoeld), de aflevering van grotere goederen en een gemeenschappelijke private fietsenstalling. Ook kunnen hier deelfietsen worden uitgeleend, evenals een bakfiets of bolderkar. De servicepunten bevinden zich aan de zijde van de logistieke verdeelroute op de begane grond van de gebouwen en zijn vanaf de straat toegankelijk voor bewoners. Ze moeten per bouwblok van het begin af aan worden meeontworpen. • Ook voor werknemers komen er in de bouwblokken goed toegankelijke fietsenstallingen. Vanuit deze fietsenstalling moet de werkplek eenvoudig (het liefst binnendoor) toegankelijk zijn. • Het heeft de voorkeur om één fietsenstalling per bouwblok te realiseren, omdat dan een directe koppeling met het servicepunt kan worden gemaakt (met voorzieningen en eventueel een concierge). Bij de geplande afmetingen van de bouwblokken lijkt dit voldoende te zijn, maar een goede interne bereikbaarheid vanuit het hele blok is daarbij cruciaal. Zorg daarnaast voor voldoende stallingsmogelijkheden voor fietsen aan de straat. Deze zijn nodig voor bezoekers en als mensen voor korte tijd langs huis moeten, bijvoorbeeld om even wat op te halen. Hiermee kan overlast van fietsen op straat al worden voorkomen in de ontwerpfase.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 25


levend centrum 2.0 overzicht van gefaseerde aanbevelingen en nadere onderzoeksvragen onderwerp voetgangers

aanbevelingen korte termijn (tot 2023) -

fietsers

-

slim benutten OV

zelfrijdende voertuigen

auto’s & parkeren

logistiek & servicepunten

-

-

-

-

park & play

-

aanbevelingen (middel)lange termijn

Centrumboulevard 100% kruisingsvrij (inrichtingsplan randen en kruisingen). Overgangszone tussen Jaarbeurs en Beurskwartier met ruimte voor voetgangers.

-

nadere onderzoeksvragen -

-

Realiseren rolbanen in centrumboulevard. Realiseren De Groene Mijl als wandelroute. Creëren randvoorwaarden voor overdekt lopen (vormgeving bouwblokken). Realiseren groene route aan oostflank gebied.

Onderzoeken mogelijkheden voor realiseren van De Groene Mijl (draagconstructies daken, sociale veiligheid, aansluiting woningen en voorzieningen, etc.).

Ruimtereservering voor fietsroute in overgangszone naar Jaarbeurs. Keuze maken in hoofdfietsroutes: geen route langs de centrale parkruimtes. Situering fietsenstallingen aan verdeelroute (meenemen in kavelpaspoorten).

-

Ontwikkelen De Groene Mijl als fietsroute.

-

Onderzoeken mogelijkheden kruising met centrumboulevard (fietsers afstappen, shared space, ongelijkvloers). Onderzoeken noodzaak en vormgeving fietskruising Graadt van Roggenweg. Nader onderzoek mogelijkheden Beetstracé.

Goede, veilige en snelle routes richting HOV-haltes aan de randen van het Beurskwartier (meenemen in planuitwerking).

-

-

-

Realiseren cross-platform overstap en overige kwaliteitswinst op P+R-locaties. Verbeteren potentieel sneltram (o.a. door benutten budget dat vrijkomt door geen gebouwd parkeren te maken).

Ruimte reserveren voor zelfrijdende voertuigen (people mover) in overgangszone tussen Jaarbeurs en Beurskwartier.

-

Vormgeven kruising met centrumboulevard.

-

Besluit nemen om geen nieuwe gebouwde parkeervoorzieningen te realiseren in het Beurskwartier. Ook niet voor deelauto’s.

-

Aanwijzen van logistieke bevoorradingsroutes (o.a. ruimte reserveren in overgangszone tussen Beurskwartier en Jaarbeurs). Realiseren servicepunten per bouwblok (opnemen in kavelpaspoorten Beurskwartier).

-

Overleg met betrokken partijen om mogelijkheden van dubbel gebruik met recreatieve functies ‘op het dak’ verder te onderzoeken.

-

-

-

-

Onderzoeken mogelijkheden om capaciteit P+R-locaties beter te benutten en in de toekomst uit te breiden. Onderzoeken mogelijkheden (her)ontwikkeling locatie Hooggelegen als nieuwe P+R-locatie. Onderzoeken kansen voor realiseren people mover van P6500 naar Beurskwartier. Uitwerken businesscase (2getthere). Onderzoeken mogelijkheden inpasbaarheid people movers in bestaande infrastructuur.

Realiseren van een hoogwaardige gebouwde parkeervoorziening op P6500. Uitbreiden parkeercapaciteit van P+R-locaties.

-

Onderzoeken van benutten parkeercapaciteit voor deelauto’s in bestaande gebouwde parkeervoorzieningen in de omgeving.

Ontwikkelen van een centraal servicepunt bij P6500.

-

Onderzoeken mogelijkheden van het geclusterd aanbieden van pakketten (voorkomen van onnodige vervoersbewegingen). Onderzoeken van milieuvriendelijke en geluidarme vormen van bezorging.

Ontwikkelingen aansluiten op De Groene Mijl.

-

Onderzoeken maximale belasting van daken, bijbehorende meerkosten, mogelijke functiecombinaties, etc.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 26


bijlage 1 werkatelier scenario 1 OMGEVINGSVISIE conform vigerend beleid (2018) kwaliteit autoluw centrumgebied leefomgeving uitsluitend toegankelijk voor: - deelauto’s - bezorgservice / verhuisauto’s - hulpdiensten parkeernorm P-norm 0,5 Nota Parkeren en Stallen, inclusief reductie a.g.v. deelauto’s en fietsparkeren. parkeren Circa 2.000 eigen auto’s van op afstand bewoners en werknemers van het Beurskwartier parkeren op P6500 Jaarbeurs. Daarnaast benutten bestaand parkeercapaciteit in omgeving. Bezoekers Jaarbeurs parkeren eveneens op P6500. deelauto’s Circa 100-300 deelauto’s parkeren onder bouwblokken in het Beurskwartier.

scenario 2 MULTIMODALE MOBILITEITSHUB hogere ambities (2023) autovrij centrumgebied uitsluitend toegankelijk voor: - bezorgservice / verhuisauto’s - hulpdiensten

scenario 3 MOBILITY AS A SERVICE systeemsprong in mobiliteit (2030) autovrij centrumgebied uitsluitend toegankelijk voor: - bezorgservice / verhuisauto’s - hulpdiensten

P-norm 0,3 Hogere ambitie anno 2023.

P-norm 0,1 Maximale ambitie, minimaal eigen autobezit en alleen parkeerruimte voor deelauto’s. Totale parkeercapaciteit voor eigen auto’s bewoners, werknemers, min. 500 deelauto’s en bezoekers Jaarbeurs bedraagt 3.000 auto’s op Jaarbeursterrein (P3000). Overig parkeren vindt op piekdagen plaats bij P+R Westraven. Vloot van minimaal 500 deelauto’s in deelhub (SharePark) op P3000.

Circa 1.500 eigen auto’s en 500 deelauto’s van bewoners en werknemers Beurskwartier parkeren op P6500. Maximale (weg)capaciteit bedraagt 6.500 auto’s dus voor bezoekers Jaarbeurs resteren dan 4.500 parkeerplaatsen. Circa 500 deelauto’s parkeren op P6500.

uitgangspunten en aannames voor de drie scenario’s

Deelnemers werkatelier 26.10.’17 • Bob de Ruiter • Pieter Kal • Arthur Scheltes • Martine de Vaan • Sebastiaan v.d. Hijden • Aagje Loef • Robert Hoenselaar • Rianne Boot • Theun Schaaf • Hans Degenaar

Jaarbeurs Healthy Urban Quarter Goudappel Coffeng Rijksvastgoedbedrijf Gemeente Utrecht Gemeente Utrecht Gemeente Utrecht Gemeente Utrecht Rijkswaterstaat Rijkswaterstaat

lijst van deelnemers aan het werkatelier

• Derk Dohle • Roel van Huet • Ralph Savelberg • Nicole van der Sman • Arjen Kapteijns • Linda Docter • Jan Willem Tap • Robert Arends • Christopher de Boer

Provincie Utrecht Provincie Utrecht Provincie Utrecht I&W I&W I&W Bureau Nieuwe Gracht Terra Incognita Terra Incognita

Op donderdag 26 oktober 2017 is een werkatelier georganiseerd, waarop verschillende experts en gebiedspartijen hebben meegedacht over de toekomst van het Beurskwartier, vanuit de invalshoek ‘schone en duurzame mobiliteit’. Als voorzet voor de workshop fungeerden drie scenario’s, die tijdens de workshop verder zijn aangescherpt. In de scenario’s is gevarieerd met de volgende randvoorwaarden en aannames: Waar? • Wat zijn de meest geschikte plekken voor hubs (parkeren op afstand) rond het Beurskwartier? Voor wie, hoeveel? • Autobezit, parkeernomen en de mate van autodelen. Hoe? • Het aanbod van alternatieve vervoerwijzen en innovatieve vormen van individueel of collectief vervoer (first & last mile solutions) die de plaats in kunnen nemen van de auto in een (grotendeels) autovrij gebied. Drie scenario’s 1. Het eerste scenario bouwt voort op de Omgevingsvisie van de gemeente. In het Beurskwartier zijn 100 tot 300 deelauto’s beschikbaar. Het Beurskwartier is autoluw ingericht. De parkeernorm is 0,5 conform het vigerende gemeentelijk beleid. 2. Het tweede scenario gaat uit van een multimodale mobiliteitshub op P6500. Naar deze hub worden optimale verbindingen ontwikkeld voor voetgangers en fietsers. De bijbehorende parkeernorm is ambitieuzer dan in de huidige situatie en bedraagt 0,3. Er wordt ook meer gebruik gemaakt van deelauto’s. Circa 500 deelauto’s worden op P6500 geparkeerd. Hierdoor is het Beurskwartier (grotendeels) autovrij. 3. Het derde scenario ziet mobiliteit als een service (MaaS) en zoekt naar aanvullende mogelijkheden voor het parkeren van de auto op (grote) afstand en het bijbehorende voor- en natransport. De parkeernorm is 0,1. Een vloot van minimaal 500 deelauto’s staat geparkeerd op P3000 (de verkleinde versie van P6500). Overig parkeren vindt op piekdagen plaats bij P+R locaties aan de rand van de stad (o.a. Westraven). De belangrijkste uitkomsten van het werkatelier zijn op de kaarten op de volgende bladzijden verwerkt en meegenomen in het toekomstperspectief Levend Centrum 2.0.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 27


scenario 1. omgevingsvisie

levend centrum 2.0

scenario 3. mobility as a service

hoofdroute voetgangers

hoofdroute voetgangers

hoofdroute fietsverbinding

hoofdroute fietsverbinding

iconische voetgangers-fietsroute gewenste fijnmazige verbinding

iconische voetgangers-fietsroute

nieuwe waterverbinding

nieuwe waterverbinding

hoofdroute autoverkeer

hoofdroute autoverkeer

interne auto-ontsluiting

interne auto-ontsluiting

expeditieverkeer Jaarbeurs

expeditieverkeer Jaarbeurs

parkeren op afstand (gebouwd)

parkeren op afstand (gebouwd)

parkeergarages in omgeving

parkeergarages in omgeving

HOV-buslijn / uitbreiding Centrumring

HOV-buslijn / uitbreiding Centrumring

tracé sneltram

tracé sneltram

bestaande bebouwing

1.900

bestaande bebouwing

1.900

Jaarbeurs

7.200

levend centrum 2.0

Jaarbeurs

7.200

nieuwbouw Beurskwartier

nieuwbouw Beurskwartier

semi private binnentuin

semi private binnentuin

openbaar groen / urban (sport)park

openbaar groen / urban (sport)park

centrumboulevard / stadsplateau 0

50

100

150

200

250 m

centrumboulevard / stadsplateau

voetgangersgebied (shared space)

0

Lage Weide

scenario 2. multimodale mobiliteitshub

levend centrum 2.0

50

100

150

200

voetgangersgebied (shared space)

250 m

N230

Overvecht

A2

Zuilen

station Overvecht

Tuindorp

hoofdroute voetgangers hoofdroute fietsverbinding

Vleuten

Zuilen Terweijde

iconische voetgangers-fietsroute

nieuwe waterverbinding

Tuinwijk

Leidsche Rijn

A27

Vleuten Leidsche Rijn

hoofdroute autoverkeer

Lombok

interne auto-ontsluiting

Rijnsweerd

A28

Utrecht Centraal

Wilhelminapark

expeditieverkeer Jaarbeurs

Utrecht Science Park

parkeren op afstand (gebouwd) parkeergarages in omgeving

De Meern

Vaartsche Rijn

HOV-buslijn / uitbreiding Centrumring tracé sneltram

Kanaleneiland

A2

Strijkviertel Papendorp

Hoograven

Lunetten

bestaande bebouwing

1.900

Jaarbeurs

7.200

A12

Lunetten A12

nieuwbouw Beurskwartier semi private binnentuin

Westraven

openbaar groen / urban (sport)park centrumboulevard / stadsplateau 0

50

100

150

200

250 m

voetgangersgebied (shared space)

Nieuwegein

0

500 m

2.5 km

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 28


scenario 1. Omgevingsvisie

levend centrum 2.0

scenario 2. multimodale mobiliteitshub

levend centrum 2.0

hoofdroute voetgangers

hoofdroute voetgangers

hoofdroute fietsverbinding

hoofdroute fietsverbinding iconische voetgangers-fietsroute gewenste fijnmazige verbinding

iconische voetgangers-fietsroute gewenste fijnmazige verbinding

nieuwe waterverbinding hoofdroute autoverkeer

Buiten kantooruren dubbel gebruik P-garages van kantoren door bewoners Welke doelgroep woont hier straks? Parkeert die niet het liefst voor de deur?

Koppeling route door Beurskwartier, Moreelse Brug en Stadsplateau (zonder trappen)

interne auto-ontsluiting

Prijs van woningen en kantoren mede bepalend voor het systeem van vooren natransport

parkeren op afstand (gebouwd) Geen zwaar systeem voor autonome voertuigen. Mikken op zelfrijdend zonder eigen baan. -> hiermee worden grote investeringen en veel ruimtebeslag voorkomen.

Aandacht voor de wereld op straatniveau: afwisseling, stedelijkheid, lopen, fietsen, stallen, etc.

Family Fix: voorzieningen (ook) gericht op families die wonen op deze locatie

Aansluiten op routes voor fietsers in de achterliggende stedelijke gebieden / wijken

HOV-buslijn / uitbreiding Centrumring

Parkeergarage aan de rand van het Beurskwartier (wonen, werken, onderwijs, cultuur)

tracé sneltram

Verbeteren van de doorlaatbaarheid van het gebied voor fietsers en voetgangers

Welk systeem is geschikt voor gezinnen met kinderen? Zelfrijdend vervoer?

bestaande bebouwing

Servicepunten realiseren op strategische hoeken P6500: deelfiets, segway, golfkar, riksha, bezorgrobot, elektische bolderkar enz.

Jaarbeurs

Hellingbaan voor fietsers integreren in ontwerp gebouwen en openbare ruimte

nieuwbouw Beurskwartier semi private binnentuin

Tapis roulant en arcades (droog lopen) voor een snelle en comfortabele route.

hoofdroute autoverkeer interne auto-ontsluiting

Ook servicepunt bij station realiseren, vergelijkbaar met servicepunt bij P6500.

Kleine servicepunten per bouwblok realiseren (fiets, pakketjes, congierge, portier enz.).

expeditieverkeer Jaarbeurs

parkeergarages in omgeving Aantrekkelijke route centrumboulevard door geleding en programma (menselijke maat)

nieuwe waterverbinding

Goede routes betekent oog voor detail: trappen die lopen (2xO+A=6063), breedte van routes & obstakels.

expeditieverkeer Jaarbeurs parkeren op afstand (gebouwd)

Centrale ondergrondse as realiseren voor bezorgdiensten (onder blokken).

Netwerk van brede routes, waar mensen comfortabel naast elkaar kunnen lopen.

parkeergarages in omgeving HOV-buslijn / uitbreiding Centrumring tracé sneltram

Fiets en wandelroutes lostrekken van de van Zijstweg (prettiger omgeving).

Ook een aantrekkelijke route zuidlangs de Jaarbeurs maken (goed op de zon!).

bestaande bebouwing Jaarbeurs

Mogelijkheid om spullen af te halen die in de stad gekocht zijn -> kan ook thuisbezorgd.

nieuwbouw Beurskwartier semi private binnentuin

openbaar groen / urban (sport)park

openbaar groen / urban (sport)park

centrumboulevard / stadsplateau

centrumboulevard / stadsplateau 0

50

100

150

200

250 m

voetgangersgebied (shared space)

0

50

100

150

200

250 m

scenario 3. mobility as a service

voetgangersgebied (shared space)

levend centrum 2.0 hoofdroute voetgangers hoofdroute fietsverbinding iconische voetgangers-fietsroute gewenste fijnmazige verbinding

nieuwe waterverbinding Buiten kantooruren dubbel gebruik P-garages van kantoren door bewoners

hoofdroute autoverkeer

24/7: K+R / standplaats taxi / vraaggestuurd kleinschalig collectief OV

interne auto-ontsluiting expeditieverkeer Jaarbeurs parkeren op afstand (gebouwd)

High Line 030 (De Groene Mijl) sluit aan bij een van de scenario’s Masterplan JB

parkeergarages in omgeving HOV-buslijn / uitbreiding Centrumring tracé sneltram

Iconische fietswandelroute aan laten sluiten op (snel)fietsroutes vanaf P+R (Ring)

cross platform parking auto people mover (overstaptijd max. 2-3 min)

Hier geen HOV-bushalte i.v.m. halteafstand (wel centrumring?)

Jaarbeurs nieuwbouw Beurskwartier optimaal ingericht wandelgebied vanaf OV-haltes naar bestemming Beurskwartier

deelfietsen /snelfietsroute (e-bike) richting P+R Hoog Gelegen

gebruikersgroepen als hulpmiddel

exlusief vervoersysteem vanaf Papendorp naar Beurskwartier (reistijd 5-7 min)

bestaande bebouwing

multimodale mobiliteitshub als onderdeel van stadsregionaal systeem

semi private binnentuin

aanbod deel(bak)fietsen, segways, etc. vanaf haltes aan de randen van het Beurskwarier

openbaar groen / urban (sport)park centrumboulevard / stadsplateau

exlusief vervoersysteem via MWKZ richting P+R Westraven (reistijd 5-7 min)

0

50

100

150

200

250 m

voetgangersgebied (shared space)

deelfietsen / snelfietsroute (e-bike) MWKZ richting P+R Westraven

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 29


Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 30


bijlage 2 internationale voorbeelden De volgende (inter)nationale voorbeelden zijn geïnventariseerd: • Verblijf op straat / leefstraten • Autoluwe wijk • Autovrije wijk • Fietsbruggen • Fietsstrategie • Digitaal vervoerssysteem • Continue (duurzame) reis • Zelfrijdende voertuigen • Elektrische bussen • Automatisch parkeren • Ondergronds transport

Gent (België) Bremen (Duitsland) Amsterdam (Nederland) Kopenhagen (Denemarken) Groningen (Nederland) Helsinki (Finland) Keulen (Duitsland) Dubai (VAE) Santiago de Compostela (Spanje) Aarhus (Denemarken) Toronto (Canada)

Van elk voorbeeld is in deze bijlage een factsheet opgenomen met een korte beschrijving. Voor meer informatie wordt verwezen naar de bron op internet.

VERBLIJF OP STRAAT / LEEFSTRATEN Verblijf op straat / leefstraten - Gent (Lab van Troje) Een autovrije of autoluwe (her)inrichting van bestaande straten d.m.v. een ‘knip’ om de verblijfskwaliteit te vergroten. De belangrijkste voorwaarden voor een leefstraat: straatparkeren wordt buurtparkeren en elke nieuwe woonstraat wordt een leefstraat.

leefstraat met knip leefstraat met doorgang

aangepaste rijrichting

bron: https://www.slideshare.net/ThuisindeStad/leefstraat-gent-presentatie-de-burger-in-de-stad

Als input voor het werkatelier is een verkenning uitgevoerd naar (inter)nationale voorbeelden van autovrije gebieden en innovatieve mobiliteitsconcepten. Deze praktijkvoorbeelden kunnen inspiraties opleveren bij de verdere uitwerking van de plannen voor het Beurskwartier.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 31


AUTOLUWE WIJK

AUTOVRIJE WIJK

Autoluwe wijk - Bremen (GEG)

Autovrije wijk - Amsterdam (Adriaan Geuze, West8)

Naast het kinderziekenhuis in Bremen komt een nieuwe woonwijk, genaamd

In 1997 werd het terrein van Gemeente Waterleidingen (GWL-terrein) in

‘Neues Hulsberg Quarter’ waar de auto te gast is en waar men zich op een

Amsterdam ontwikkeld tot een autovrije woonwijk. Om geen parkeerdruk te krijgen

duurzame manier verplaatst.

in omliggende wijken is er een parkeernorm gehanteerd van 1 parkeerplaats per 6 woningen en de wijk heeft een eigen parkeerzone.

Facts and figures

Lokale mobiliteit centraal met huur- en elektrische fietsen en 25 deelauto’s

www.gwl-terrein.nl

Westergasfabriek / Westerpark < Parkeergarage Bus 21, 60

haarle

mmerwe

Bus 21, 60

285-303

g

261-2 83

2b

245- 259

217-2 43

2c 1-71

2 a /b

73-1 19

Hotel l De Windkete

waterk ering

2a

8c

Het Magazijn

2 c /k

12-30

121- 141

4

weg

2 l /m

water toren plein

143 -179

water spiegel plein

4a

4b

6

10 a-H

32-5 4

8

Café -restaur Amsterdam

ant 58

62-10 8

60

20 1-2

Tram 10

5

57

waterlel

iegracht

te

stra van hall

wa

7

150-1 60

6

120-1 48

rb aa

110-1 18

n

25 9-2

89

waterl

h t 162-1 72 eliegrac

320-348

8

at

188-2 12

10

9

290-314 180-1 86

350

29 1-3 41

6

280- 288

bron: https://gwl-terrein.nl/bezoekers/het-gwl-terrein/

Parkeernorm 0,4 - 0,6;

p

oo

160.000 m2 Bruto vloer oppervlak;

rl

1.200 - 2.400 inwoners;

te

wa

14ha ontwikkelgebied;

bron: http://www.geg-bremen.de/wp-content/uploads/2014/09/150908-NHV-Broschüre-2015.pdf

waterp o or

sweg waterk er

34 3-3

11

Bus 21, 60, 348

tweg

Buurtbeheer

waterlo op

sweg w a t e r k e r 316

236- 258

234

220 222- 232

260- 278

Living Lab Utrecht | schone 13 en duurzame mobiliteit | 32

73

12

sweg 450

8

wa

1

waterk er

368-396

te

440- 448

rb a


FIETSBRUGGEN

FIETSSTRATEGIE - IEDEREEN OP DE FIETS

Fietsbruggen - Kopenhagen (Dissing+Weitling architecture)

Fietsstrategie “Iedereen op de fiets” - Groningen (Groningen)

Kopenhagen telt 17 fietsbruggen waarin 4 een voorstel zijn en 2 tijdelijk.

De gemeente Groningen heeft een fietsstrategie ontwikkeld omdat zij de fiets

Een iconisch voorbeeld is de slingerende fietsbrug ‘The Bicycle Snake’ uit

als het meest duurzame vervoersmiddel van de stad zien. Deze strategie heeft

2014 waarmee een hoog gelegen fietsverbinding wordt gecreërd over een

de volgende onderwerpen: 1) de fiets eerst, 2) een samenhangend fietsnetwerk,

insteekhaven.

3) ruimte voor de fiets, 4) fietsparkeren op maat en 5) het verhaal van Groningen

1

2

3

4

5

bron: https://groningenfietsstad.nl/fietsstrategie/

bron: http://www.copenhagenize.com/2016/08/the-bicycle-bridges-of-copenhagen.html

fietsstad.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 33


DIGITAAL VERVOERSSYSTEEM

CONTINUE (DUURZAME) REIS

Digitaal vervoerssysteem - Helsinki (Finnish Transport Agency)

Continue (duurzame) reis - Keulen (Julia Egenolf, Stadt Köln)

Een keuzesysteem van verschillende vervoersmodaliteiten, genaamd ‘Mobility as

Verbinden en optimaliseren van (bestaande) duurzame vervoerssystemen om een

a Service (MaaS), waarin men aaneengesloten van deur tot deur kan reizen door

continue (duurzame) reis mogelijk te maken d.m.v. openbaar vervoer, fiets- en

vooraf de volledige reis te reserveren. Hiervoor is maar 1 ticktet nodig en de route

autodelen en een parkeerapp.

Facts and figures

Facts and figures

slechts 1 ticket nodig;

vervoer wordt vooraf gereserveerd;

40% minder autogebruik

mogelijkheid tot wijzigen van de

1 deelauto vervangt 11 privé auto’s

route tijdens de reis

Autodelen:

Fietsdelen / openbaar vervoer: 1 ticket voor combineerd gebruik in

bron: https://www.liikennevirasto.fi/web/en/transport-system/maas#.We4BWLw6O3d https://www.connekt.nl/initiatief/mobility-as-a-service/

hele stad

Parkeerapp: reserveren openbare parkeerplek bewoners delen eigen parkeerplek

Deelfietsen en elektrische deelauto’s: last-mile solution bij treinstation

bron: https://www.polisnetwork.eu/publicdocuments/download/1947/document/egenolf-julia---cologne%27s-smart-mobilityapproach-in-the-growsmarter.pdf

kan gedurende de reis nog worden aangepast.

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 34


ELEKTRISCHE BUSSEN

Zelfrijdend personenvervoer - Dubai (2getthere)

Elektrische bussen - Santiago de Compostela (Iglus)

Een geïntegreerd autonoom en onbemand voertuigsysteem met aparte rijbanen

In een kleine maar complexe stad is het openbaar vervoerssysteem, met in het

dat Bluewaters Island voor de kust van Dubai ontsluit. Het voertuigsysteem is ook

bijzonder de elektrische bus, door zonering een structurerend en integraal element

op de openbare weg te integreren d.m.v. sensortechnologie.

geworden die de leefbaarheid in de stad moet vergroten.

Facts and figures

25 Group Rapid Transit (GRT) voertuigen;

3.350 passagiers per uur (later opgewaardeerd tot 5.000 passagiers);

24 passagiers per voertuig;

2,5 km reikwijdte (tussen eiland en metrostation op het vaste land);

4,5 minuut reistijd

bron: https://www.cobouw.nl/bouwbreed/nieuws/2017/3/zelfrijdende-voertuigen-van-nederlandse-makelij-voordubai-101201293

Facts and figures

in de spits en op de hoofdroutes om de 10, 20 en 30 minuten een bus;

elektrische busjes op bepaalde routes;

door slimme zonering een goede dekking over de hele stad

bron: http://iglus.org/improving-liveability-in-santiago-de-compostela-integral-approach-for-the-public-transportation-systemtransformation/

ZELFRIJDENDE VOERTUIGEN

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 35


AUTOMATISCH PARKEREN

ONDERGRONDS TRANSPORT

Automatisch parkeren - Aarhus (Lodige Industries)

Ondergronds transport - Toronto (Sidewalk Labs-Google)

Het ‘Urban Mediaspace Aarhus’ heeft met volautomatische 972 parkeerplaatsen,

Speciale wegen voor zelfrijdende bussen, sensoren die de energievoorziening

genaamd ‘Car Park System Dokk1’, de grootste automatische autoparkeergarage

in de gaten houden en bezorg-robots die via ondergrondse tunnels op locatie

van Europa.

aankomen.

auto parkeren in 40-60 seconden;

3 ondergrondse lagen;

1 parkeervak: 25.5 m2 / 45.6 m3;

terugbreng tijd: zo’n 3,5 minuut;

maatvoering totale systeem: (l x b x d): 82.4 m x 100.5 m x 5.3 m

bron: https://nos.nl/artikel/2198564-zusterbedrijf-google-gaat-futuristische-wijk-in-toronto-bouwen.html

bron: http://car-park-solutions.lodige.com/en/parking-references/dokk1-aarhus-car-park-system/

Facts and figures

Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 36


BUREAU NIEUWE GRACHT Living Lab Utrecht | schone en duurzame mobiliteit | 37

Duurzame mobiliteit in een bereikbaar Beurskwartier  
Duurzame mobiliteit in een bereikbaar Beurskwartier  
Advertisement