Page 1

ГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА КУЛЬТУРА МИНИСТЕРСТВО РЕСПУБЛИКА ХАЛКЪА КХОЛЛАМА ЦIА


Мерешков Султан

Г1алг1ай ловзараши ловзара куцаши


2


Дешахьалхе Ховш да, гlалгlай къаман вахар атта ца хинналга. Дале а, тарлучох вахара халонех сийленца чакхдоалаш таханенга хьаденад гlалгlай къам, ший дикагlйола, эздий оамалаш йоа ца еш. Дукха я уж вай къаман, сийдола, цlаккха а мах бовргбоацаш йола оамалаш. Хlара денна вахаре эшаш йола башхалаш а я вай къаман, цу даькъе берашта лаьрхlа дола ловзараш а да. Уж да берий сакъердам, маькарло, кулгаговзал, денал совдоаккха ловзараш. Царца

3


4


бераша шоаш а иштта боккхагlчар а зувш хиннад берий хьинар, кадай, т1ахъаьнна хилар, говзал, маькарло. Вай къаман ловзараш да цхьадараш духхьал маlача берашта (кlаьнкашта) ондаргашта, кхелетарашта лаьрхlа, вожаш-духхьал йиlигашта лаьрхlа. Маlача берашта лаьрхlа да: «Когсоалазаш хахкар», «Кожолгаш тlа лелар», «Кхера кхоссар», «Ша тlа маркъилг кхестаяр», «Дирста а йоацаш, «яланга» говр хахкар», «Хьалха воаларгах вадар», «Кlалтlохаргах

5


латар», «Бургацах ловзар», «Кхоссавалар», «Кулг 1одиллар», «Мухале чукарчар», «Ураг1а кхоссавалар». Иштта, гlалгlай lаьдалах къахьегама яхьаш оттаеш хиннай кхелетарашта юкъе (массала, мангала кес даккхара, деса ворда яккхара, калхьар кхостаяь ялат ахьара, мангал тувсара, саьргаш дахара, уж картах дувцара, диг

6


гударга т1а 1от1а а хьокхий ирдара, гlала еча эша кхерий (тlой) гулдара, хьажкlаш хьакхара, уж фуала яхара, устагl тулбара, тускар дувцара, доа хьабара, иштта кхыдолча балхашта). Йиlигаш ловза мег «Таьлгах», «Куллах», «Лечкъоргах», «Тlаршингах», «Тениках». Цар кулгашка низ хургболаш, уж

7


кlалтlа даха, дикагlа саттаргдолаш пlелгаш а кулгаш а кадай хилийта лаьрхlа гlадж хиннай – йиlигашта лелаеш. Шинна кулгаца хьалоацаш хиннай гlадж, юкъе цхьа ги хиллал юкъ йите, тlаккха из гlадж дlа ца хецаш ши кулг кlалтlадоаккхаш хиннад. (хьажа суртага). Гlадж йlаьха хиннай бий долцца (20-30 сантиметр).

8


Йиlигашта а балха яхьаш вlаштlехьа йоахаш хиннай. (Масала, аьргаш еш, тха хьувзаш аьхинг деш, тха къадж деш, эрзий а саьргий а новраш хьадеш, хи тlара хи кlудал яхьаш, устагlа лоргаш, лордаш а тlехьа чуена хьажкlаш цlенъеш, кхеш хьайоахаш, шура

9


лувсаш, маша дlабувзаш а из хьабеш а,барзкъаш, маьчаш тегаш, инзаш деш, тханах пазаташ, кулгйоахкоргаш еш, бlегlинг, маша хьувш, тха хьувзаш, даар кийчдеш: хьалтlамаш еш, чlаьпалг деш, хьовла кхехкадеш, хьаьша г1улакх дара куцаш 1омадеш, к1одар кийчдеш, налхий лоаладеш и. кх. д1.)

10


Куллах ловзар Кулла lодул шаьрача моттиге. Ловзара моттиг белгалъю сизаш хьекхе. Кулла «миркха» тlа гlадж техе из урагlа кхосс, тlаккха куллана шийна гlадж техе гаьна дlадохийт, сизал дехьа даьлча из хьадахь кхычо. Дlа а вода юха а воагlа из «гарскога», ер дешаш а оалаш: «Ибана кулана гарсана ког». Нагахь санна кулла миркха тlа гlадж теха хьалкхессача из дlа ца кхете, арг1а кхычунга дlалу, вешта аьлча ловзара аргlа т1ехьа воаг1ачунга йоал . Куллах ловза йиш я 2-6 саг. Иштта ийшар ара а воалаш, ловзар д1ахохьу. Кулла шин тайпара хул. (хьажа суртага).

11


Кожолгаш т1а лелар Кожолгаш бера ханага хьежжа з1амига – докхха хьадеш хиннад. Кожолгаш хьаду б1арингех е кхыйолча дахчах. (хьажа суртага). Когашта к1аьда хилийта къадж к1ала дилле лел кожолгашца. Ловзара куц: Цу ловзара дакъа лоацаш шиннегара д1а иттанега кхаччалца хул. Кожолгаш т1а дукхаг1 лийннар котвоал, иштта хоадаяь (белгалъяь) йолча д1оахалла сихаг1 д1авахар, вешта, хьалхаг1а д1акхаьчар а котваьннарг лоарх1. Уж леладаьд иштта хих дехьа воалаш а колд йолчара т1ехвоалаш а г1онна. Кожолгашца леларо г1о деш хиннад берий (к1аьнкий) денал, маькарал, яхь совйоаккхаш. Цхьа аьрдаг1а йола йи1иг а кожолгашца лелаш моттигаш нийслуш хиннай.

12


Маркъилгах ловзар Маркъилг хьаю истара муlах, попа, къахьа эсте, наджа е кхыйолча чlоагlача дахчах, ц1оахарца кхеста, а еш. Из езах хилийта юкъе lург даьккхе лоаладаь даш чудотташ а хиннад. Ловзара куц: маркъилг шаьрача моттиге ша тlа кхостаю, цул тlехьагlа шод етташ мей йолийт из. Дика из кхаста йолаелча маркъилг «эттай» оал, вешта аьлча,маркъилг сиха кхеста йолаеннай яхлга да . Шод хьаю бежана цlогах, кlомала таьх, аьса таьх (хьажа суртага). Цхьана 4-5 маркъилг кхостае йиш я, уж вlашагlкхийтта маркъилг lоежар «ваьгав» аьле, цкъарчоа аравоаккх. Котваьннарг лоархl lо ца йожаш дукхагlа маркъилг кхестаяьр. Х1ара б1алаг1 котваьннар белгалвича ловзар юха а дlадоладу. Маркъилг кхестае йиш я доккхача дахчан оаркхо чу (ша боацача хана).

13


Гlолгех ловзар Г1олгех ловза йиш я шиннегара барх1 сагага кхаччалца. Ловзар д1адоладалале цар барт баьчча тайпара ловз уж. Вешта аьлча, х1аране масс-масса г1олг 1ойог1аргья, масса г1а гаьна ваьнна «тхьиймаз» тохаргья белгалду цар.Царех ловзара арг1а а куцаш а белгалдеча хана барт ца кхийтача г1олг а лонгаш хьалха – т1ехьа, дар – доацар белгалду. Т1аккха шаьрача моттиге г1аджаца герга сиз хьекхе, х1ара ловзаш волчо цхьацца, е кхы дукхаг1а г1олгаш 1ойог1 цхьан муг1арах, г1олгий «тов» яха оаг1ув к1ал а йолаш, «горч» лакхе а йолаш юкъе цаъ, е шиъ г1олг чакхъяла моттиг а юташ. (цхьайолча хана юкъ йоаккхаг1а ютт, барт а бий). Цул т1ехьаг1а хьалхаг1а «тхьиймаз» д1атохаргьяр белгалву, г1олг хьал а лонгаш. Г1олг «горч» эттачо хьалхаг1а тох, «тов» эттачо шоллаг1а тох, «фур» эттачо-кхоалаг1а, «ча» эттачо виълаг1а. Нагахь санна шинне «горч» эттача, ц1аькха а лонг г1олг, арг1а хьанга кхоач ха. Д1ахьакхача сиза т1ара массехк г1а д1а а бисте, д1атох «тхьиймаз» арг1-арг1ах. (хьажа суртага). Из д1акхийтта оагаяьр «тхьиймаз» техачун я. Д1а ца кхете, арг1а т1ехьа воаг1ача ловзачунга кхоач. Из ловзар иштта д1ахохьу. Цул совг1а «тхьиймаз» д1а ца кхеташ виссачо ца1 е кхы дукхаг1а г1олг 1ойог1, баьча бартага хьежжа. Г1олгех ловзаш д1аеттачох вай лакхе ма аллара «тхьиймаз» оал, из г1олгех йоаккхаг1ъяр я, иштта лоаман хьаг1ара («акха бодж») когах яьккхача г1олгах а ю «тхьиймаз». Иштта «тхьиймаз» ю берза г1олгах а. Из езагlа хилийта юкъе lург даьккхе, лоаладаь даша (свинец) чудотт. Белгалъяьча моттигера гlолгех тхьиймаз дlатох 3-7 гlа гаьнара (ловзаш барий бартаца). Гlолгех дукхагlча даькъе бераш, хьаьта наггахьа боккхий бараш а ловз. Цул совгlа, дlаяхача замалахь гlалгlаша гlолгашца къоастабеш хиннаб цхьабола къовсам а. Гlалгlайчен лоамашкара Фуртовг яхача юртах цlи туллача хана къовсам баьннаб массехк тайпанна юкъе, – «тхаи-тхаи тайпан цlи тилла еза», – яьхад цар. Тlаккха цхьанне аьннад: Хьадувла гlолг лонгаргья я вай. Цо беннача кхаджаца цlи тулларгья укх юртах. Хьалхагlа гlолг «фур» ежай, шоллагlа «тов» ежай. Иштта цlи тиллай, йоах, цу юртах, «Фуртовг» аьнна.

14


Из деш хиннад зlамигача берах цlи туллача хана а, е кхыбола моллагlа а къовсам хилча. Г1олга йиъ оаг1ув я: «ча», «горч», «фур», «тов».

15


Йилбаза баргал Йилбаза баргал гlалгlай къаман ширача замалахь денз хинна хьаькъал, маькарло тохка ловзар да. Из цхьан саго даьд ала йиш йолаш дац, хlана аьлча из халкъа кхетамо вlашагlделла да. Цу ловзарца дувзаденна цхьа шира дувцар да вай къаман: Моцагl-моцагl цхьа зlамсаг хиннав шоай лоалахарча юрта бахача бlаьхийча, цlихезача тайпан дезалера йоl езаш. Цхьабакъда цунна ховш хиннад йийхача шийга из лургйоацилга, йоl раьза яле а. Цхьан дийнахьа хьаста керте хий да енача, шийна езача йоlага зlамсаго аьннад: – Хьо сога я раьза йий, сона хов хьо сона санна се хьона а везалга? Йоlо жоп деннад: – Хьога маьре я раьза-м яр со, бакъда са даьй раьза хургбац,тlаккха вай вахар цхьана хургдац, цудухьа хьо сайна мелла везе а, даьша яхар дича бакъахьа хет сона. Тlаккха зlамсаго ше хьаяь «йилбаза баргал» дlакховда а яь йоlага аьннад: – Кхоана укх ханна ер йоха а ца еш lа хьайоасте, lа яхар да хьона, ца йоасте, аз йодаяъ дlаюгаргья хьо. Йоl раьза а хинна, дlа-хьа къаьстаб уж. Бакъда, кхо ди даьлча а йоlа из хьаяста хайнадац. Баь барт кхоачашбеш, зlамсаго йодаяь дlайигай из. Йиlий даьшка саг дlа а вахийта, хиннар долчча беса дlадувцийтад, цхьабакъда, цар тайпан мел бараш хьежача а «йилбаза баргал» хьаяста хайнадац. Тоама болхарашка а хиннар д1а а дийца з1амсаго д1аеннай «йилбаза баргал» а. Цул тlехьагlа йиlий даьй оагlангахьара воккхагlчо аьннад-ер хlама оаш тхона гуш хьа а йоасте юха дlа а тоссе, тоам ба шоана аьнна. Бакъда зlамсага оагlорахьар цунах хlама ховш саг хиннавац. Тlаккха кхоачаш найц хинна а валале, зlамсаг йиlий даьшта духьал воалаваьв. Гlалгlай lаьдалах уст-даьнеи уст-наннеи духьал водаш мича хиннав найц, цхьа доккха х1ама ца нийсделча. Цудухьа з1амсаго ше устц1аьшта духьал вигача ше къамаьл д1адоладеш аьннад: – Шух дола эхь-бехк Дала лоарх1алда, шоана духьал сай ва везаргволга хайнадаларе, ер х1ама аз сай карах доалийтаргдацар. Дале а,

16


ер хиннадолаш «йилбаза баргал» иштта хьайоаст аьнна, хьайоасташ, юха д1атоссаш а д1агойтай з1амсаго. Йо1 йолчар воаккхаг1чо аьннад т1аккха:Ер х1ама хьае хьаькъал долча з1амсаго тха саг а кхоабаргья, вахалела аьттув болаш а хургва из. Цудухьа тхогара тоам ба шоана, зоахалал хиннад шун. Цига мел хинначо ловцаш даьха цу г1улакхах тоам-текъам хинна г1оза баха хайшаб йо1и з1амсаги. Иштта, хьаькъал долаш, говза хиларах шийна еза йо1 йоалаяьй цу з1амсаго . Бераш, шоана ховргдарий «йилбаза баргал» хьае а, д1атасса а, хьаяста а? Хьажал шоай фу хул (сурт).

17


Таьлгах ловзар Таьлг хьаду дахчах, цун д1оахал да боаржабаь биъ-пхиъ п1елг (12-15 см), сомал 3-4 сантиметр. Цунца я г1адж цхьа дол совг1а й1аьха а йолаш. (50-60см). Таьлгах ловзара куц: Цунах ловз ши тоаба, 4-5 цхьана а волаш, цу даькъе йи1игаш я. Таьлгах д1аетта г1адж бийна т1ехьа бийнаца хьалоацаш, е дагардергаца, е г1олг ленге хьалхаг1а д1атоха малав а хьеже сиз хьекхача, гома чу 1одог1 таьлг. Т1аккха г1адж техе, д1адохийт цу чура. Нагахь санна г1адж д1а ца кхете, е таьлг «доазонал» ара ца доале, из «ваьгав» оал. Вешта аьлча, ловзара арг1а кхычунга д1алу. Котваьннарг лоарх1 «доазол» дехьа таьлг г1адж теха в1аштта козза д1адахийтар ца а «воагаш» (в1аштта массехказа котало яккхар геттара дика лоарх1).

18


Кхера кхоссар Цу ловзара эш герга а болаш 4-8 кийла дозал дола кхера. Ловзара куц: Шаьрача сиз хьекхе из д1акхосса беза моттиг белгалъю. Т1аккха кхера хьа бе а белле, массехк г1а гаьнара хьаведе, хьекхача сизал т1ех ца воалаш кхера д1акхосс. Хьинар зувча цу ловзаре дакъа лоацаш хул кхелетараш (14-17 шу даьннараш). Царна лаьрх1ача кхера дозал к1езигах хул. Иштта ханна нийсбенна кагийнах а ловз, безаг1бола кхера кхоссаш. Котваьннарг лоарх1 кхера гаьнаг1а кхессар.

19


Б1арех ловзар Цу ловзара мег кхаьча даьнна боча б1араш. Б1арех ловзара куц: Шаьрача моттиге ловзарех х1аране 1одохк цхьацца е кхы дукхаг1а б1араш, юкъе б1ар чакхдаллал моттиг юташ, цхьан муг1арах. Х1аьта шоллаг1чо д1атох ший бе доалла цхьа б1ар, ворх1 г1а е дукхаг1а гаьна а ваьле. Цул совг1а б1ала т1а 1одег1ача х1ара шишша б1ара боараме цхьацца г1а гаьна белгалъю б1ар д1атоха моттиг. Т1аккха арг1а хьалха-т1ехьа хьанга я белгалду дагардергаца. Нагахь санна б1ар д1акхете, цо мел оагадаь б1ар д1атехачун да, д1а ца кхете баьча бартага хьежже ца1 е кхы дукхаг1а б1ар 1одул б1ала т1а, т1аккха арг1а т1ехьа воаг1ачунга йоал. Ловзараш ши саг а кхы дукхаг1а а хила йиш я.

20


Бургацах ловзар. Г1алг1ай 1аьдалах бургац хьаеш хиннай газа ц1оках-каьрдигах (сулув даь тоаяьча), массехк дакъа чиллан таьца е аьса таьца тийга а тийге, йизза чу тханка (тхана юкъера вог1а дола канаш) дехке. Т1аккха д1атегаш хиннай. Хьамча (резиновый) бургац санна еце а, герга хулаш хиннай из. Ловзара куц: Бургацах ловзаш хиннаб шаьрача моттиге ялх-ялх, барх1-барх1 саг юкъе вола тоабаш хиле. Котваьннарг лоарх1 духьала ловзача тоабан «доазон т1а», царга бургац д1а ца кхоачийташ, м1арга бетташ дукхаг1а ловзар (д1а-хьа кхувсар). Укх ловзарах дукхаг1а к1аьнкаш ловз, х1аьта йи1игаш а ловза йиш я (шоаш къаьстта).Бургацах ловзара цхьаькха куц да, карара-кара кхувсаш, кулгашца из ловзаяр а мегаш.

21


Ког-соалозаш хахкар Ког-соалозаш хахкар духхьал к1аьнкий ловзар да. Ког-соалозаш хьаю попах, 1аждакхах, е кхыйолча ч1оаг1ача дахчах. Ког-соалозий ковраш хьалхьовзаргдолаш кийчъяь дахчаш яьчу кхехкаю, т1аккха йокъа а йий, хьатоаю, шаьръю. Уж шиъ я къаьст-къаьста, хьалхьайза ковраш (миркхаш) долаш, хьалаца б1арингах даь конаш доахкаш (хьажа суртага). Ког-соалозаш дукхаг1ча даькъе мухале гувна т1ара чухехк, иштта шаьрача а хахка йиш я уж.

22


Т1аршингах ловзар Цу ловзара эш боккха боаца (кхокхан фуъ миссел) герга пхиъ кхерилг. Ловзара куц: Пхиъе кхералг шаьрача метте аьтта кулгаца, аьрда кулга т1аг1олла кхессе lолегаду кlалгlолла чакхдаьккха (хьажа суртага), lокхосс. Тlаккха аьрда кулга нана пlелгахи хьокха пlелгахи «ков» ду, царех «ковна» гаргагl улачох дlа а ца кхетийташ, цхьацца боаккхаш, уж кхерий чакхдоах цаl урагlкхувсаш, цунца цхьана из ураг1акхесар лаьтта lо а ца божийташ хьа а лувцаш. Эггара тlехьа «ковнах» чакхбоаккх гаргах уллар, тlаккха цаl хьалкхесса биъе кхера хьаэца беза цхьацца эцаш, е гарга ухка биъе цхьана. . Хьалкхувсар цхьа дол мара кертал лакха балийта йиш яц. Нагахь санна хьалкхесса кхера lобоже, е хьаэца безар ший аргlах хьа ца эце, е «ковнах» чакхбоаккхар чакх ца боаккхе, е гарга уллачох чакхбоаккхар дlакхете, ловзаш вар «ваьгав» оал. Аргlа кхычунга дlакхоач. Укх ловзарах ловза йиш я 3-4 саг. Т1аршингах ловзаро гlо ду берий (йиlигий) пlелгаш, кулгаш кадай хилийтара, цар яхь, маькарло совъяккхара.

23


Бердах урагlа вахар Ахка вахара кхерам боацача ира мухале йолча берда йисте кlаьнкий а йиlигий а яхьаш lалашъеш хиннай сихагlа (хьалхагlа) бухье малагlа воал хьожаш. Вай нах лоам бахача хана цу тайпара долча ловзарий лерхlам лакха хиннаб, зlамига долча хана денз берий дlа-хьа, хьал-lо лелара поалхам (опыт) совъяккхара. Укхаза а хьалхале яьккхачоа лаьрхlа лакхе совгlат дуллаш хиннад (бlоржаш, кий, хулчеш, йи1игашта – йовлакх, шант, шовлакх).

24


Дозал айдар яхьаш Ер тайпа ловзар-куца яхьаш д1аяхьарца берий дег1а низ тохкаш, цар могашал 1алашъяра оаг1онаш белгалъеш хиннай. Дукхаг1ча даькъе берий (к1аьнкий) уж яхьаш й1айхача хана (б1аьсти, аьхки, гурахьа) в1ашт1ехь йоахаш хиннай. Цар ханага а дег1ага а хьежже царна айдулургдола кхерий хиннад х1ара пхьег1а т1а. Кхера дукхаг1а-к1езигаг1а айбарца зувш хиннад берий хьинар а низ а. Ший нийсархошта юкъе дукхаг1а кхера айбаьр кот а волаш, цунна совг1ат а луш дерзадеш хиннад ловзар. Ер тайпа яхьаш д1ахьоча метте т1ахьожаш боккхаг1а бараш хиннаб.

25


Кулг lодиллар Цхьатарра ши кlаьнк юхьадухьал lо а хоавий лохача гlандаш тlа, аьрда кулгаш аьрда гонаш тlа а дахкийте, яхьаш дlайолаю аьтта кулгаш гlортадеш «миъ» аьле. Котваьннарг лоархl кхаь кхаджах шозза вокхан кулг lодиллар. Баьча бартаца йола бокъо толхаяьр ийша хулаш хиннав.

26


Гарскога лелар Цхьа доазув белгал а дий, бераш мугlарах дlа а эйтте, гарскога (цхьа ког хьал а айбий кхувсалуш вахар) болх. Айбаь ког лаьттах хьокхабелча «ваьга», вешта аьлча, ийша лоархl. Кхувсалуш болхаш ер илли оал: Гарс-карс гарсана ког, Цхьаь бода келана ког, Ишта-вешта алалахь, Кlаьд ца луш кхачалахь! Йиллача (белгаляьча) моттиге дlакхаьчачара юхаболалуш вокха когаца бахка могаду (барт хилча баь).

27


Лечкъоргах ловзар Ер кlаьнкий а йиlигий а ловзар да. Дагардергаца белгаладоаккх, бlаргаш дlадувшаде малагlа ва. Ловзараш 5-7 саг вlашагlкхийтача, хьалхагlа миъ аьнначо дагардерг доладу: Дуга дуга, даьсса дуга, Шийтта = мийтта, гlала-гlула, Гlов-ткъов, сийна сигале, 1аьржа лаьтта, цаl дlавоаккха Донгархо. Тlеххьара «донгархо» яха дош оалаш, из чакхдоалаш дагардерг оалачун кулг кхийттар бlаргаш дlадувшаде ва (я). Цо бlаргаш бокъонца дlадувшадаьдий хьожаш цаl хул. Бераш дlалечкъача цхьанне оал ,- "хьалаха тхо", аьле. Бlаргаш дувшадаьр уж лаха вода (йода). Баьча бартага хьеже ловзара бокъонаш белгалъю бераша, шоашта бакъахьа (аттагlа е халагlа) хеттача тайпара. Лечкъа воаллар барзкъах, куцах вайзача а мичахьа ва хайча а мегаш да. Бlаргаш дувшадаьр котваьннарг лоарх1, шевар цо хьалохе. Т1аккха ловзар д1ахьу к1ордадалцца, е кхыдола ловзар дагадоххалца

28


Хьалхавоаларгах вадар Ер ловзар яхьаш санна чакхдоал. Цхьа моттиг (150-200 г1а) белгал а яьккхе, муг1арах д1аоттадаь бераш «миъ» аьле д1адовдийт. Ма тарлу в1аши цхьан ханнара дола бераш шо-шоаш довдийт, массехк тоаба йий уж къоаста а деш. Ер тайпа яхьаш иштта увттаеш хиннай, гаьнаг1а малаг1а водалу хьожаш а лоаца моттиг белгал а яь байддарех хьалха малаг1а воал хьожаш а. Хьалхаваьннар котало яьккхарг хул. Моттигаш массехк тайпа белгалъеш а (хьалхара, шоллаг1а, кхоалаг1а), царга хьежжа совг1аташ луш а д1адерзаду ловзар (б1араш, ц1е олгаш, б1ег1инга кийнаш, хулчеш, нахьара маьчаш, тхан пазаташ).

29


Хьаьша лоравар Укхаза в1аший ханнара долча берий цхьаттара ши тоаба (виъ – виъ, барх1-барх1) саг в1ашаг1а а кхийте цхьаькха бер (к1аьнк) «хьаьша» арг1а кхоачашъе белгалвоакх укх дагардергаца. Генара-генара геттена, Гаьнаш етта хьа кертах, Дув баха, Балтий, хьох, Шалта мукъ бац хьога, Бустама бот бац хьога, 1уре-саре зовза ва, Делкъийна хьаьша ва. Цул т1ехьаг1а «ц1а» да аьле сиз хьекхе цхьа моттиг белгал а яьккхе цу чу хьаьша «1охоаву», вешта д1аоттаву. Из лоравеш хул хьалхаг1а хьаьшага маьрша воаг1алва аьнна моаршал хатта дагадеха берий тоаба. Вож бераш из «лочкъаве», вешта аьлча низах озаваь шой фусаме чувига г1ерташ хул. Акхар шой тарлуш йола духьале ю шой хьаьша лоравеш. Нагахь санна из цар лораве аьттув ца боале уж ийша лоарх1. Иштта д1аходода ловзар.

30


К1алтохаргах латар Ер ловзара кеп йолаш а яхьий кеп йолаш а да. К1алтохаргах лата хьакъоаставу в1аши цхьан ханнара ши к1аьнк. Шаьрача баь т1а д1а а оттавий ,цхьатарра д1адоладайт латар. Ност лаца а чоалког тоха а могаду цига. Т1ехкар (юкъах доалла) хьалаьце хьалъайвар а кхыбола аьттув лахар а духьале еш дац укхаза. Дег1а низ бар аьнна тоъаш дац, хьоца латаш вар хьо-л маькарах, кадайх вале. Цудухьа бераш з1амига долча хана денз хьа 1омадеш хиннад говзалца лата, вож к1алтоха, болча аьттонца котало яккха. Иштта дика лата 1омавеннар т1ехьаг1а «буг1а» хиле, яхьашка дакъа лувцаш, ц1ихезе д1аводаш хиннав. Иззамо вар халкъо «леташ сакъердалу хьанаьхк», аьле ц1и йоаккхаш вувцаш, сий деш лелаваьв, цо мехка юхьа толамаш доахаш хиларах. Укх яхьашка котваьннарг лоарх1 шийца летар 1о а теха, из цхьан юккъа меттахь ца валийтар. Моллаг1а а цхьана д1адоладу ловзар «миъ» яха дош алийте доладайташ хиннад боакхаг1чарех цхьанне.

31


Говр хахкар Говр хахкара а яхье боахаш хиннаб к1аьнкаш. З1амига волча хана денз (3 -5 шу даьлча денз, говра т1а ваг1ачо хьалхашка хоавеш а говра юхь лаьце хоавеш а хьакхашта ваьккхе 1омавеш хиннав к1аьнк х1ара дезале. «К1ант дика – ды дика» оалаш кица а да вай къаман. Цудухьа цу г1улакха йоакхо хьалхе еш хиннай. К1аьнкаш говр хахка а царна 1унал де а йоажае а 1омабеш къахьийгад боаккхаг1ачар. Цул совг1а, яхьашка дакъа лаца, хахка кийчъеш йолча говра «Ферха цонашкара»* йол а кхерза мукх а луш хиннаб, кера атта хиларах. Берий ханага хьежже оттаеш хиннай говр хахкара яхьаш. Цкъарчоа г1а боккхаш, чоаболах говр д1ахецаш, бераш (7-9 шу даьннараш мишта даг1а хьожаш хиннаб. Итт-шийтта шу даьннарий декхараш чоалханех хиннад: дирст дlайолла, говр хьаяста (каразах** дlайийхкачара), гlабаш (баргал) дlатоха-хьаяста, фуъ билла, цlеньеш кулг хьакха, яланга тlавагlа 1омавала, лоацача моттига сихха хахка, иштта йортах говр яхийта , и кх. д1. а. Пхийтта-вурийтта шу даьнначоа, цул совгlа, говр хахкара мел дола куц довза дезаш а хиннад, из вордах дlайожа-хьаяста, нувр тилла ха дезаш а хиннад. Говраш хахкара боарам къоаноша белгал а бий, цхьан мугlарах дlа а оттаяйте дlахоахкийташ хиннай говраш. Уж хоахкаш йола гаьнал а (боаккхаш бола го) тайп-тайпара дlоахал долаш хиннай (3-10 километр). Баьча бартага а дехкача совгlаташка а хьежжа говр хьалха еча – хьалхара, шоллагlа еча – шоллагlа, кхоалагlа еча – кхоалагlа моттигаш луш хиннай. Совгlаташ дукха хилча йиълагlа, пхелагlа моттигаш а белгала йоахаш хиннай, совг1аташ даларца. 1алаьмате лакхача боараме хиннад говраца вена хьаьша воаг1аш а из д1аводаш а «лийта а лоацаш» говра т1ера воссавар а иштта т1ахоаваь накъаваккхар а.

32


33


Мухале чукерчар Бай баьннача мухале* цхьа моттиг белгал а йий, цига бераш керча а керчаш (lодийша) е кlалтlара а дувлаш (настараш та lохайша) lодоагlаргдола яхьаш увттаеш хиннай. Укхаза котваьннарг лоархl белгалъяьча моттигах сихагlа керчаш, е кlалтара вувлаш чакхъваьннар.

34


Кхоссавалар (дlоахалла) Шаьрача моттиге сиз а хьекхе цу тlера дlа гаьнагlа малагlа кхоссалу белгалвеш кхувсалуш хиннаб хьалхагlа кагирхой. Из деш хиннад вахаре из накъадарг доландаь. Хийла аьлех** е зlамигача хих кхоссавенна тlехвала везаш моттигаш нийслуш хиннай вай лоамашка. Гаьнагlа кхоссавеннар кот волаш чакхъйоалаш хиннай уж яхьаш. Укхаза а совг1аташ луш хиннад, кхыйолча яхьашка санна.

35


Хьан кийнг? Ер ловзар гаьнара хьадоаг1аш да. Бераш дукхаг1а мел хул дикаг1а да, бакъда, пхеннел к1езигаг1а хила йиш яц. Кхаж бена хержа ши к1аьнк тхьуже (иштта оалар хьалха финишах) 1охов. Кий, т1ехкарах такхарг шод а бийя, д1аехк. Из хила еза, цу юртарча, дика е во хилар т1аг1олла ц1и яхача сага я, яхаш, бакъда, цун ц1и къайлаг1а лоаттаю, 1охайна ваг1ача шиннена мара ца ховш. К1аьнкаш арг1аг1а хьат1аух. «хьан кийнг?» – яхаш, хетт царга. Нагахь хьат1авенача к1аьнко нийса жоп лой, хайша баг1араша кий д1ахец. Хьат1авеначо, из сиха хьа а ийце, шийна гонахьа латтача к1аьнкех цхьаннена тох. Д1акхийттачо кхычунна тоха еза из. Иштта массе волча к1аьнка кхийтта чакхъяла еза кий. Цул т1ехьаг1а, ловзар юха а, хьалха мо, шиъ 1о а хай, д1ахо дода. Нагахь санна, хайша баг1араша хьаьм1аьргаш ювце, массане арг1 – арг1аг1а царна етт кий.

36


Таьлгах ловзар Ер ловзар х1ама нийса кхоссара кулги б1арги дика 1омадеш да. Таьлг ше 10 – 15 см д1аьха а долаш, нийсса пхораг1а хьахоададаь герга к1арг да. Из ца1 хила деза. Цул совг1а, х1ара ловзаш долча берага (цу беро хьалдахийта кулг миссел й1аьха) къоалам санна иръяь г1адж хила еза. Цун ирбаь бухьиг морц, ц1ерага а хьокхаш, х1ана аьлча, лаьттах 1очуховча хана, бухьигах к1удж балийтац т1аккха. Из г1адж ц1она хилча – иззаморг кхы дац. Таьлг д1акхосс 15 – 20 г1а гаьна. Хьежа а еш, ирбаь бухь хьалха а болаш, гебаг1а хьисапе таьлга д1ат1акхувс г1ажамаш. Эггара гаргаг1а лоарх1, йоддаше г1ажа бухь т1акхийтта таьлг меттахьадаьккхар. Таьлга цхьатарра гаьна бухь 1очухайна ураяг1аши 1оежа уллаши ши г1адж хилча, ураяг1ар гаргаг1а лоарх1. Эггара гаргаг1а г1адж ежачо, г1адж хьа бе а елле, нана п1елгацеи т1ахьокхача (хьалхарча) п1елгацеи таьлга цхьа юхьилг хьа а лаьце, таьлг хьал а кхессе, г1адж техе таьлгага кхур бохьийт. Циггара ваьнна из таьлг долча кхаччалца гарс – ког (цхьан когаца) ваха вез эггара гаьнаг1а г1адж ежачун. Цул т1ехьаг1а, таьлга пхи г1а гаьннара г1адж а техе цу г1ажа д1оаххал таьлг д1а а кхессе, шозлаг1а а кхур бохьийт. Д1ахо гарс–кога ваха веза шозлаг1а гаьнара г1адж ежачун, и. кх. д. Нагахьа санна хьалхаг1а а шозлаг1а а кхозлаг1а а таьлга кхур бохьийтачун футт хуле (г1адж таьлгах туле), ловзар юха керда доладу.

37


Каьрдига бургацах ловзар Ховли шоана, бераш, шун ханнара бераш хьалха мишта ловзар, сенах ловзар? Бера дег1адара, ондадалара, низ болара, из кадай хилийтара ч1оаг1а пайдане а массане а дика т1аэцаш сакъердаме а берий ловзараш дар хьалха. Массала, каьрдига бургацах ловзар. Ж1ака а даьккхе, в1аши 50 – 60 г1а гаьна ши тхьудж (х1анз царех старт а финиш а оал), белгалдора. Ловзаш дола бераш нийса шин тоабан (команда) декъалора. Х1ара тоаба ший тхьамада (капитан) волаш хулар. Шай дале а эппаз дале а хьалонгар. Моллаг1ча тоабане белгалъяь оаг1ув т1айолаш ахча 1одежача, из тоаба маг1а йоалар, бургаца г1адж еттарг йолаш. Маг1арча тхьужерча к1аьнкашта бургац хьалленга езар эг1арча тоабанцарча к1аьнко. Маг1арчар х1аране шозза г1адж тоха бокъо яр, тхьамадай – кхозза. Г1адж д1а ца кхеташ «футт» хинна мел виссар юстар а ваьле д1аоттар. Моллаг1чун г1адж кхийта бургацо кхур бихьача, эг1арчар тхьуже бовда безар. Цу тхьуже д1аккхачалехьа эг1арча к1аьнкаша теха бургац моллаг1чох а д1акхете, тоабаша моттигаш хувцар. Нагахь санна маг1арчар г1адж теха йода бургац лаьтта йожалехьа вокхар цхьанне хьалоацар е маг1абовла бокъо яр эг1арчар.

38


Дж1аккаш Дж1акаш цхьан ловзоргаца шиъ да. Уж хьаду дахчах (попах, наджах). Цар д1оахал ши п1елг да (3,5 – 4,5см), сомал цхьа п1елг (1,5 – 1,7 см). Уж диъсаьна да. Цхьан оаг1он т1а д1оахал сизаш доах, шоллаг1а оаг1ув шаьра я, кхоалаг1ча оаг1он т1а зула да сизаш, йиълаг1ча оаг1он т1а пхораг1а. Ловзара кеп: Дагардергаца е дж1аккаш шоаш хьалтайсе, белгалайоаккх ловзачар арг1а (2-4 саг). Баьча бартага хьежже къостаду, массаза арг1арг1ах дж1акаш хьалтовсаргда. Массала, итт-иттаза товсаргда е дукхаг1а-к1езигаг1а товсаргда аьле. Котваьннарг лоарх1 дж1аккай цхьатарра йола оаг1онаш дукхаг1а цхьана лийгар. Ловзар д1ахо хьош хилча дж1аккаш хьалтовсара арг1а котваьнначунгара йолалу.

39


Пилхьал валар Ч1оаг1а 1обег1ача шин б1оаг1а юкъе эзза муш д1атох, хетаргахьа шин сага лакхал совг1а долаш (4 метр гаргга) . Б1оаг1а т1а г1олла ураг1 а вахе, муша т1а г1олла д1а-хьа ух пилхьал воалар. Иштта говзал йолча сагах пилхьа оал. Мехка юкъе ц1и хозаш хиннай пилхьал воалача сага. «Хьанаьхка во1 пилхьал воалаш ва», – оалаш хиннад хьалха. Цунца яхье ваьннар кадайг1а вале, дукхаг1а а дикаг1а а из лелалой котало цунна луш хиннай. Цхьан хана вай мехка дика даьржа хиннад пилхьал валар. Х1анз циркашка го йиш я пилхьаш, бакъда, цар говзал 1алаьмате лакха я. Кхоачам а дукхаг1а ба. Царех акробаташ оал. Вай г1алг1ай мехка из хоза, наха езаш т1аэцаш хинна говзал йицьенна д1аяьннай.

40


Ураг1а кхоссавалар Укх ловзара куцах лаьца шира дувцар да вай къаман. Моцаг1а денз хиннад хургболча къонахий яхь, денал, маькарло, дег1а низ тохкаш тайп-тайпара ловзараш а ловзар – куцаш а. Кхелета кагирхой в1ашаг1 а техе мохк гулбеннача яхьаш д1ахьош хиннай, массе а, ловзарашца цар маькарло а тохкаш. Цунах «къонахий ц1ай оалаш хиннад». Цига чакх мел баьннарашта «къонах» аьле ц1и луш хиннай. Х1аьта «дика къонах» яха ц1и-м цар шой вахара эздийча оамалашца йоаккхаш хиннай т1ехьаг1а. Уж яхьаш чакхъйоахача хана белгала ваьннав Т1умхой тайпан да лоарх1аш вола Гий, Яндра во1. Цунца нийсвала могаш саг хиннавац цхьаккха а тайпа яхьашца: вадарах, к1алтохаргах латарах, ураг1а вадарах, дозал айдарах, кхера кхоссарах, говр хьовзаярах (укхаза геттара белгалаваьннав Гий; 1аьржа доаг1ача 1арам-хих ший говр ги а елла дехьа валарца). Т1аккха ураг1а кхоссавалара яхьашка дакъа мел лоацар сага лаккхал болча кхерах, мухале чу а ведда, тlехкхоссавала везаш хиннав. Гий мухале урагlа ведда т1ех кхосавеннав.Цу яхьашка а цунца нийсвала аьттув болаш саг хиннавац. Цигга, ханна къона вар аьнна а доацаш, «Мехка къонах» аьнна цlи тиллай Гийх. Ловзара кеп. Шаьрача улла кхера (е кхыйола хlама) lохайна вагlача сага лаккхал бале, цхьан 20-25 гlа хьа а веде тlехкхоссалу, белгалдаьча доазонал дехьа а ца воалаш. Бокъо ца а толхаеш лакхаг1а кхоссавеннар котваьннарг лоарх1.

41


Бурчолг Отара биллача оарцах, е лаьрхх1а 1обег1ача шин б1оаг1а т1а пхорах йиллача дахчах муш а техе, хьабу бурчолг. Бер 1оховча метте ардакха дакъилг юлл, талбаш йохк. Муша ши гов хьа а лаьце даг1аш хул бер. Нагахь санна бер сов з1амига дале, доаккхаг1чо хьа а лаьце хохк из бурчолгаца. Бурчолг хахкара арг1а белгалъю дагардергаца е цхьанне «миъ» аьле.

42


Яй Шаьрача моттиге герга к1оаг боаккх цхьа метр диаметр а йолаш. Цох «яй» оал. «Яьна» гонахьа, з1амига к1оагилгаш доах. Царех «кадаш» оал. Нагахь санна ловзаш ворх1 вале, ялх «кад» боакх. Ловзарашта хьамча бургац а еза, х1аранена г1адж а еза. Ялх д1аотт, ши-ший «када» чу г1аджа бухь 1очу а оттабий. Ца1 гоннахь лел, г1аджаца бургац хехкаш, «яь» чу тасса еза цо бургац. Вокхар г1ажамаш етташ из бургац д1аухийт, «яь» чу ца тоссийташ. Бакъда, бургаца тоха аьнна г1адж хьааййича, «кадилг» мукъабоал, цу чу ший г1адж 1очуоттае йиш я гонахьа лелачун а уллув латтачун а. Кадай хьовз шевар, ше – шийна «кад» лаца. «Кад» боацаш виссар аравоал: цо бургац хехк. Нагахь санна аралелачо хехка бургац «яь» чу эккхе, шеволчо «кадаш» хувца деза. Хувца ца кхийнар аравоал. Сакъердаме, йоккха кадайл эшаш ловзар да из. Безам мел-б дукха хила йиш я ловзараш.

43


Тениках ловзар Йи1игаша цхьан фусаме гул а яле тайп-тайпара зигаш, чопилгаш, к1аргаш в1ашаг1 а техе, теникаш хьаю. Уж з1амига а йоаккха а хул. Кулг кара маха а боаккхаш, царна барзкъаш тег, догамаш ду цар. Дахчан пхьара говзал йолчунга з1амига ага хьа дайте, цу чу теник ага а йилле, ловз йи1игаш. Ца1 «нана» хул, вож «даьнана», т1аккха з1амаг1ъярех цхьа йи1иг «йиша» я аьле, ага теркаде хоаю. Иштта д1ахохьу ловзар к1ордадалцца.

44


Кулгаш к1алт1ара дахар

Ер ловзар в1алла а чоалхане дац. Шин п1елга сомал дола г1ажилг, нийсса хьалаьцача шин бе а елле, из д1а а ца хецаш, кулгаш хьачоалдоах, т1аккха юха д1анийсду. «Т1аршингах» ловзарца цхьана ер ловзар а дика хиннад йи1игий кулгаш, п1елгаш кадай хургдола оаг1ув лахара.

45


Ж1ошках ловзар Сулув даьча газа ц1оках е кхакхах з1амига герга дакъилг хьа а яьккхе, к1алхахьа дашах герга х1амилг а тийге, хьаю ж1ошк. Ловзара куц: Кхоъ-виъ е дукхаг1а к1аьнкаш в1ашаг1 а кхийте, арг1-арг1ах м1аргаца ураг1а кхувс ж1ошк. 1о а ца йожийташ дукхаг1а ж1ошках м1арга бийттар котвоал. Ийшачо котваьнначоа кога т1а ж1ошк д1а т1а кхувс, вокхо м1арга бетташ гаьна д1аухийт. Массала: котваьнначо ж1ошк 1о ца йожийташ ткъаь ийссаза м1арга теха бале, ийшачо барайттаза а теха бале, цо цхьайттаза котваьнначоа ж1ошк д1а т1а кхосса а еза, цо м1аргаца д1аяхийтачара из хьая а еза. Нагахь санна ийшачо ж1ошк д1ат1атессача хана вокхан м1арга туле (д1а ца кхете) ца1, шиъ, б1ал д1абоакх, к1езиглу. Иштта д1аходода ловзар.

46


Ширдолг Ширдолг леладаьд кхерий деттара. Из хьадеш хиннад газа ц1оках. Вешта аьлча, из б1аьха ц1оках баь оаса ба. Тохара кеп: герга кхера е кирка чу етта топпара герга бурилг ширдолга юкъе а йилле сихха 7-8 го баккхийте цхьа оаг1ув д1ахец. Кхера сихха г1етте д1абода. Хьежоргах тохаро г1о ду берий б1арга ирал, маькарал, кулгий низ тахкара. Укхаза берашта т1ахьожаш воаккхаг1а хиннав.

47


Хьежоргах 1адсаькх тохар

Цу ловзарах дукхаг1ча даькъе к1аьнкаш ловз. Цу яхьий керттера декхар да ондаргий, кагирхой, маькарло, б1арга ирал, кулгий низ совбаккхар. Ловзара куц: Берда лакхе, е гаьнах д1атох лаьрхх1а хьадаь хьежорг. Из к1аьдача дахчах (хьех, дак) ду. Юкъе к1аьд оттабу, лакхеи лохеи сизаш хьокх. Ловзаш барий яьннача ханага хьежже 10-30 пхьаг1ат (12-53 метр) гаьна д1аоттоду хьежорг. Цунга хьежжа хул 1адсаькха ондал а боарам а. Х1ара доакъашхочоа хоаддаме т1аьский боарам лу. Масала: пхиппа е ворх1-ворх1 т1аьск. Т1ахьожачар терко ю яхьаш арг1а йолча нийсхонца хилийтара. Х1аьта доакъашхой яхь сомаяккхара духьа цига бе-бе совг1аташ дахка хал тарлу, хьалхареи, шоллаг1а, кхоалаг1а моттигаш я аьнна белгало а яь, е маьхаш а оттадаь.

48


Хьежоргах кхера тохар

Кхерий деттача 1адаца (1адсаькхаца) хьежаргах кхерий детт. Ткъо-ткъаь итт г1а гаьна хьежорг 1одог1. Герга кхерий а 1ажаг1ча лоабатах яь кирка чу етта герга бурилгаш етт 1адаца. 1ад хьаду дахчах. Цун шолха пха ба, кхера чуотташ т1оарска кашилг доал цох. Яхьаш д1ахьоча хана ца1 воаккхаг1а т1ахьожаш хиннав.

49


Топпарах ловзар. Цу ловзарах аьхки ловз бераш. Шаьрача моттиге, хи йисте, 1ажаг1а лоабат хица ондда хьокха а бий, цунах цхьан кулга боараме када хьисапе х1амаш хьаю. Йисташ ц1аза п1елга сомал долаш хул, пхо йиткъаг1а мел хул дикаг1а лоарх1. Ловзара куц: Хьабаь топпара кад, чу фу, у, аьле шаьрача бартал ч1оаг1а 1отох. Кад эккхаш тата доал. Котваьннарг лоарх1 цхьатарра хьадаь долча кадий йиткъаг1а йола оаг1ув дукхаг1а йохаяьр. Ловзар д1ахьу кордадалцца

50


Ховлеш-довзалеш Берий маькарал, хьаькъала ирал, метта говзал, яхь, тохкаш да ховлеш-довзалеш. Тардаьча маlана куц дола хаттараш да ала йиш я царех. Бера яьннача ханага хьежжа чоалхане а долаш, цу бера уйла сомайоаккхаш хиннай цар. «Фу ховли хьона? фу довзалий хьона?» аьле дlадоладу уж берага (берашка) хетта. ХОВЛИ – ДОВЗАЛИ: 1. Ц1еча бердах доахка к1ай алапаш. (цергаш). 2. Шун т1а билла баа а йиш яц, церг теха баа а йиш яц, из ца буаш а цхьаккха вац. (наьна накха). 3. Эггара готтаг1а дуне мичахьа да? (Цергашта юкъе). 4. Эггара к1аьдаг1а фуй? (кулг). 5. Эггара массаг1а фуй? (уйла). 6. Эггара мерзаг1а фуй? (наб). 7. Эзза юкъ йийхка кхай т1а латта воккха саг. (ц1ов). 8. Ялх коги, биъ б1арги, диъ лерги, цхьа ц1оги. (говрабаьри). 9. Ялх х1ама фуд, ворх1лаг1дар шийца доацаш? (дала Дуне кхелла ялх ди). 10. 1ай сигалара елха йоачан. (лоа). 11. 1айи аьхкийи цхьа бос болаш фуй? (корсам). 12. Лоамара баьнна Ц1аможилг арабоаг1а, арара баьнна Ц1аможилг лоам чу бода. (Вир). 13. Д1абодаш – хьона лу, хьабоаг1аш – сона лу? (херх). 14. Е ткъам а бац, е ког – кулг а дац, сигала г1олла а лел. (мух).

51


15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35.

З1амига а я, яй а я, ц1ог лаьцача хьал а айлац. (таь вординг). Из ца хилча – кад вай, леткъ; из хьадеча – уд вай, лечкъ. (дог1а). Йитача мерзадараш а луш, ца йитача, урс а 1отташ. (нокхармоза). Йишах воша кхетац, вешийна йиша т1ехьакхец. (малхи бути). Ала к1орда а даь лаьттах дахад. (лоа). Оалхазар а дац, ткъамаш а да. (1имаьшк). Аьхке цхьан метте даг1а, гуйран, шоай бос а хийце, г1айтте д1адолх. (г1аьнаш). Бе герз а дац, къуна никъ а лац. (ч1ега). Береш – кераш, кога хьакхингаш, когех йоахка аьшка бакъилгаш. (когасоалозаш). Берза – фу, жена – 1у, коа т1а – хаьхо, сона доттаг1а. (ж1али). Беша юкъе латт из, цхьа ког мара цун бац. (мунда). Боабашк хи чу, ц1огилг – карта т1а. (кодильг). Коа гударг ул, гударга гонахьа шолхаш дада. (котами цун к1оригаши). Ц1еча бердах доахка к1ай т1ой. (долаши цергаши). Тхов т1а г1олла ц1аста чара текх. (бутт). Арг1анца йорт етта аьшка аьлча. (трактор). Ваг1ар – лакха, бос – ц1е – к1ай. (1аж). Гобаьккха хий латт, юкъе ц1и йоаг. (самовар). Ц1а дизза хьаьший ба, чу – ара бовла кор – ни1 дац. (харбаз). Цхьан бешка чу ши бос бола хий да. (фуъ). Деррига Дуне дувх, ше берзана лел. (маха).

52


36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53.

Хьалаца ко а дац, чудотта бертиг а яц, ше диза а да. (фуъ). Ког а бац, кулг а дац, дерригача дунен го а боаккх. (малх). Хьалха а ялац, т1ехьа а йисац, ирало хоада а яц. (зама). Курал кур бетта, нийлха модж йола, сатем байна воккха саг. (бодж). Ц1еча довкъаш т1а к1ай котамаш. (цергаш). Лакхера дийла, к1алара тийга. (Гали). Сигала делха долалу, лаьтта т1адамаш дегаду. (дог1а). Когаш деце а удаш дода. (хий). Вайна дийнахьа гу, царна бийсан гу. (бов). Д1адодаш делхаш дода, юхадоаг1аш делаш доаг1а. (юхалург луш дола ахча). Хи йисте ши воша ваг1а, шойла в1ашаг1кхета ца могаш. (ши берд). Сердал лу, й1овхал луц. (бутт). Дас даьр чу даг1ац, нанас даьр арадалац. (бел, бахьа, пишк, цаца). Лакхача бердах йорг1дах говр йода. (букъ т1а ул керта к1ажарг). Бус – беттинг, дийнахьа – хьатинг. (бус – кор д1акъовл, дийнахьа – кор хьдел). «Б1алий, б1алий», бераша йоах, «вота макхал» дадас йоах. Хьалъул маша – кулгаца баьбац. (гизгий маза). Додаш, додаш – д1адаха а ца доалаш, удаш, удаш – дедда а ца доалаш. (хий). 54. Б1аьсти – самукъадоалийт, аьхкий – шелву, гурахьа кхоаб, 1ай – 1овхал тел. (хьу). 55. Массанеца а дистб1арлелх, ше оаз йолаш бац. (лувкхера). 56. Меца хилча – «маьу, м1аьу!» , диза хилча «Мур! Мур!» (циск).

53


57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77.

Хиво дер, хи чу лер. (тух). Еча хана модж йолаш хул. (бодж). К1ай жа чудоахка хьаг1ар. (баге, цергаш). Когаш дац, кулгаш дац, коч езаш а ба. (г1айба). Говрал лакхаг1а я, баьрел лохаг1а я. (нувр). Йиъ – йиъ церг а йолаш, пхи дол дар. (макха). Аркъала ца йижача сигале ца гур. (хьакха). Дахача хана ул, леча хана уд. (лоа). Пхе веший юкъара ков. (т1аьръюкъ). Чура ц1енда араваьлча доха ц1а. (фуъ). Ткъамаш дац – г1аьтте а лел, б1аргаш дац – елха а елх. (морх). Б1аьстий – 1аьржа, аьхкий – сийна, гурахьа – дошо. (кха). Х1ама юаш а бац, дукха цергаш а я. (макха). 1ай – к1ай, аьхкий – сира. (пхьагал). Ги дела ший ц1а леладер. (митал). Цул унзараг1а х1ама яц, цул хозаг1а а – сона хац. (ц1и). 1ай из й1айха хул, аьхкий шийла хул – 1ай хьасомайоал, аьхки тхьайса ул. (пишк). Ц1е когаш, й1аьха къамарг, вадалахь, дукъавахарг. (г1аж). Итт вешийна ши кетар тоъ. (кулгайоахкоргаш). Со дехаш, сога хьежаш хул, бакъда, со гучадаьлча, ада, лечкъа болалу. (дог1а). Баге яллац, лергаш дахкац, п1елгаш ловзош, лекх цо йиш. (пандар).

54


78. Со йод – йодача додаш да хьо, хьо д1адаккха йиш яц са, хьалъэца йиш яц са, соца лела тарам да хьо. (1и). 79. Пхи воша вах цхьан доаллача пхе ц1аг1а. (п1елгаши кулгйоахкоргаши). 80. Со дита ваха могаргдац, со доацаш даарий чам бац, сискал, маькх е даьрста дулх шоашца доацаш мегац. (тух). 81. Цхьан ц1ен пхи воша. (п1елгаш). 82. Ког – чухьа, корта ара. (хьастам). 83. Дахча ца юлаш, т1ий туллар. (г1ор). 84. Ц1еча тархеш т1ара к1ай котамаш. (цергаш). 85. Хи йисте улла сома бохча. (пхьид). 86. Хи т1а вахав кхо воша:шиъ лувчаш воалл: ца1 берда т1а вижа улл. (ши ведари хий кхухьа 1ади). 87. Хулаш, хулаш – хингал; хинна даьлча ч1аьпальг. (бузаш латта бутт). 88. Хьалха – т1ехьа, т1ехьа – хьалха шишша цхьана улувъяьнна, ца1 шоллаг1чоа т1ехьа ца кхувш едда цода йиъ йо1 – йиша. (вордах йоалла йиъ чарх). 89. 1аьржача к1увсах йоалл эзар г1олг, царна юкъе доалла хьоара олг. (Седкъиий бутти ). 90. 1аьржача ферта т1а к1ай сулхьаш даьржад. (седкъий). 91. Йодаш – йодаш, йорт еттарг, Гув т1а яьлча, шок еттарг, Гув к1ал яьлча, ладувг1арг. (ширткъа). 92. К1ай киси тедаш к1од дода – лай т1а г1олла йода соалоз. 93. Хи йисте дега бохча ул – берда йисте яг1а къоарза пхьид. 94. Коа гударг улл, гударга гонахьа шолхаш дада – котами цун к1оригаши. 95. Ши воша цхьацца вода хьалхеи т1ехьеи вувлаш – ши маьчи. 96. Ког бац, кулг дац, къуна никъ а лац – ч1ега. 97. Хьалха, а далац, т1ехьа а дисац – сага 1индарг1а. 98. Т1ехьа хьалха, а ца йоалаш йода – зама. 99. Бага мотт а бац, ха хьа, а оал – сахьат. 100. 1анна ул из бижа, аьхки баь т1а тайжа – мангал. 101. Сага дистб1арлелх из – лувкхера.

55


ХАТТАРАШ *** 1. Ц1аккха къа а лургдоацаш, къаделча къий а лургдоацаш, къийделча аькх г1оргдоацаш, лергдоацаш, делча дохка а лургдоацаш, шийца хиларах эца пайда а боацар фуд? (Эхь-эздел). *** 2. Говрабаьречоа т1ехьашка яг1аш наькьа йодаш хиннай цхьа йо1. Из б1аргаяйнача пхьег1а т1а баг1ача наха аьннад: «Д1ахьажал д1а наьха къонахчунца йода кхалсаг». Т1аккха йо1о аьннад: «Укхан нанеи са нанеи нуси маьр-нанеи я, укхун нана са наьна мар-нана хул». Шойла фу хулаш хиннаб уж? (Даи йо1и). *** 3. Цхьан гаьн т1а кхо 1аж боал. Царех ца1 д1акхайда хьабаккха йиш йолаш ба, шоллаг1бар к1езига бухьара этта хьалкхайда хьабоаккхалургболаш ба, кхоалаг1абар бухье а ваьнна мара хьабоаккхалургболаш бац. Царех малаг1а боаккхаргбар 1а? (Хала кара денар чам болашаг1а да). *** 4. Новкъа водача з1амсаго цхьан юрта кхаьчача, к1аьнк д1ачувахийтав цхьан ц1аг1а, мала хий да, аьнна. Хи чами хьабеннача йо1о аьннад: «Ер хий йо1о яьча йо1о дайтар алалахь, аьнна». Фу яхалга да из? (Из йо1 ший нанас духьашхьа яь хиннай) *** 5. Юрта йисте га яг1а, цу т1а шийтта кхор боалл, царех кхоъ баа мегаш бац, цу кхаьннех ца1 в1алла а баа йиш йолаш бац. Ма1ан фуд цун? (Шера керте боаг1а параз-мархий бути, шиъ сунат-мархий бутти). *** 6. Дунен мах кхо шай хилча, хьай мах фу хет хъона? (Далеи нахеи баьр ба са мах). *** 7. Ялат хьийкъача шера доа бузаргбоаца ялат малаг1а да? (Борц ба). *** 8. Хьайбашта юкъе хьайба ца лоарх1а хьайба малаг1а да? (Вир да). *** 9. Къонахашта юкъе къонах ца лоарх1ар малав? (Ший арг1а йоацача шуна хувшар ва).

56


*** 10. Тенна уст хиннаб, хьалкховдаш лоам т1ара буц юаш, 1очукховдаш форда чура хий молаш, 1еш. Из уст, цхьа ха яьннача г1олла аьрзе бихьаб. Йижа уллача бежа му1а т1а а хайна, аьрзево биаб уст. Бежа можо деча 1ийне вижа иллав 1у. Царех теннах фу хинад? (Бодж хиннай). *** 11. Вог1абарех дикаг1вар эцаргвар 1а, дикаг1барех вог1авар эцаргвар 1а? (Дикаг1барех вог1авар, вог1абарех дикаг1чул иттаза дикаг1а хургвар).

57


40. ДАГАРДЕРАШ 1 Дуга, дуга, даьсса дуга, Шийтта-мийтта, г1ала-г1ула, Г1ов-тхов, сийна сигле, 1аьржа лаьтта, ца1 д1аваккха донгархо. 2 Ац1ига, биц1ига, биц1ан ц1аре, Качматане г1оврасане, ловзаркъа, Ара вала Алхаст-Малхаст, Курмажит фордана-таххьана ц1е алча.

6 Ахьми ц1алга, Ахьми ц1алга, Шишша нанна, Г1овра- ткъовра Епар дальчиг. 7 Миста берх1а, миста берх1а, Иштта миста хулий берх1а. Сискала сел т1ера боацаш, 1аг чухьекхача к1олд чуйоацаш.

3 Генара-генара геттена, Гаьнаш етта хьа кертах, Дув баха, Балтии, хьох, Шалта мукъ бац хьога, Бустама ботт бац хьога, 1уре-саре зовза ва, Делкъийна хьаьша ва.

8 Ловжа, ловжа Лаьжге, Ма ловжа Марал1е, Накъа яла Ижарт1е, Кодзза кхо доаха Гаракхой, Ц1е божа мецхалой, Тура майра фалханой, Наци т1ормиг Байни, Вира букъ т1е Хьарпе, Кашах етта Кашет1е, Новкъа яла Наькасте.

4 Хьадар, садар, аьхинга дар, Аьха тохча Тоте дар, К1удж баг1ача к1орига дар.

9 Адиган Мадиган Сипсой сидиган К1омар-момар Кинез.

5 Ац1ига биц1ига Биц1а ц1алга Лом ц1е-ц1е Ц1еча буне Буна аьшка Нане доа Дахчан доа Ц1е ц1аста.

10 Тов тов Тускархо, Каьлика 1аж Бос-беса, Х1ей, х1ей.

58


11 Таза – таза кхестадеш, Таза хьаже ловзавеш, Сийрда баба сеттаеш, Ц1е к1архаш ц1увзабеш, Аьла – Аьла хьегавеш, Аьлан нускал делхадеш, Нах набарах тхьовсабеш , Юрта ж1алеш делхадеш, Ассалам 1алейкум вай, Маьждигера къоарза бохча.

15 Латам, бетам, Парпа летам, Дувз – муз, чуватка, Г1айте – майте – Ц1е к1архаш, Гоп, гелгара, Лаьцар хоза йо1! 16 Ашка, бешка, 1андар к1азилг, Мона хота, кап кип. Г1ойне, мойне Ц1е к1архаш Лаьчар, лечар, хоза йо1!

12 Цхьа, цхьа, цхьайталга, Цхьаккха воацача шийталга, Ши етт бетта к1удилга, Г1але кора ваг1арга, Топа хьаьса увзарга, Хьаса т11иргаца тедерга, Алла – Билла Даьли, Хабар харца Сели.

17 Цхьаь – цхьаь Цхьайтталиг, Ши етт бетта К1удалиг, Б1ов саьре Б1ов саьре баккха Чог1ариг!

13 Хьажал, Товкъа, коа т1а яьле Говрабаьреш боаг1а йоах, Вийтта эздий уллув а волаш, Эздий аьла хьалха а волаш, Эздела сай бела йоах, Эрза голаш тахка йоах Аьшка товда, димара т1ох1!

18 Акта – бекта Чукатама Абел-фабел дай манна

14 Цхьаь, цхьаь, цхьайтталига, Цхьаккха боаца шийтталига, Ши етт бетта к1удалига, Г1алий кора яг1арг, Мисара маха боахарг, Топа хьоаса увзарг, Хьаьса т11иргаш тедарг. Пезгий овнаш доахаш. Махьсей айраш детташ, К1антий дегаш хьестарг.

19 Ац1ига бац1ига Бицц1а ц1алга Шахь – шайт1а Лоам ц1еча Ц1еча буне Алсаг Малсаг Деда деда Гаппази Лаьча буни т1ут1

59


20 Ади дуди Думба дади Шахь – ша минда Ибло дади Ваьг1а воаг1а Хох.

Кадай ког. Ког,ког Кузе ког.

21 - Хьал – 1ои фу дувц? - Шин ч1агарга б1и бувц. - б1ена чу в1аг1ар малав? - из, даьра ва … (б1аргаш дувшадеш волчун ц1и йоакх).

24 Ац1ига, биц1ага Биц1а,ц1алга Ц1ахьми ц1алга, Шишша нана, Г1овра – товра, Епар дальциг Аланг – белг1анг Ца1 д1абаккха Дугара фу!

22 «Алкха – малкхан Епар дахчилг Аклан – диклан Г1ойсиш кеп Хулчи мулчи Дундар – мундар – хуст!»

25 Ац1ига – биц1ига Биц1ахь ц1алга Ц1ахьеш ц1илги Шишша нана Г1увра – ткъувра Алпар, епар дачалг

23 Ког,ког Кузе ког, Кхола ийккха Бехъбаь ког, Баь т1а хьекха Ц1енбаь ког, Хи чу белла Била ког. Ког,ког Кузе ког. Ког,ког, Кузе ког, Халхабувла Эздий ког Бухьара увтта, Кура ког, Наькъа т1а ваьлча

26 Ког, ког, келана ког, Хоттала баха, б1ехбаь ког Бай т1а хьекха ц1енбаь ког, Олг денна, хьаьста ког Мамиг бенна, тебаь ког Халхарашта, шерша ког 1аьхаргашта тийба ког 1ам чу 1етта била ког Ког, ког, келана ког

60


Сихаоаларгаш 1. Кхаь к1оагачура кхо боарха кхо пхьид. 2. Со чутакхача г1олла ча чутакхац, ча чутакхача г1олла со чутакх. 3. Кхаь к1оагачура кхо къоарза кхо пхьид. 4. Со чуловжача г1олла ча чуловжац, ча чуловжача г1олла со чуловж. 5. Со чу шаршача да ча чу шаршац, ча чу шаршача да со чу шарш. 6. Кхо къоарза кхо къорашк кхозза ди къовкъарга хьеж. 7. Кхаь к1оагачура кхо йоаккха кхо пхьид. 8. Шаршала шера пхьид ше-шег1а шерша ша т1а яьнна йода.

Чаккхе Гlалгlай ловзараш цхьадараш духхьал берий да аьнна белгала а даь хиннад (дисад). Дерригаш а хlана дац аьнна диц а деннад. Вай замах спортивни яхьаш санна белгалдаха йиш яраш а кlезига хиннадац. Царех да ала мегаргда: – «Дозал айдар» «Кхоссавалар» (д1оахалла, урагlа), «Бердах урагlа вахар», «Кулг lодиллар», «Кlалтохаргах латар», «Хьалхавоаларгах вадар», «Говр хахкар (хьовзаяр)», «Бургацах ловзар», «Кхера кхоссар». Укхаза хьадоаладаь вожаш духхьал берий ловзараш (ловзаракуцаш) санна белгалде мегаргда аьнна хеталу. Бокъонцахь яхьаш санна лелаш хиннад берашта дулургдола балхаш царга хьадайтар, аргlа йола боарам а тlахьожам а оттабаь. Уж балхаш дукха хиннад (хьажа: «Дешахьалхенга»). Берий говзал, хьаькъала ирал, метта шаьрал, уйлан сихал, маькарал, тохкаш, совйоахаш да «Ховлеш-довзалеш», «Хаттараш», «Сихаоаларгаш», «Дагардергаш», «К1оанолгаш».

61


Литературеи источникаши: 1. Куллах ловзар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1989 ш. Кепатехад: С. Мерешков. «Г1алг1ай ловзараш». Саратов. 1997. оаг1. 5-7 2. Кожолгаш т1а лелар. Дийцар: Медов Хоасбота Бийсолта. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1990 ш. Цигга: оаг1. 8-9 3. Маркъилгах ловзар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. Цигга: оаг1. 10-11 4. Гlолгех ловзар. Дийцар: Костоев Оарцнакъий Хажъ1умар. 1932 шера ваь. Лакхера дешар дийша. Назрань. 1997ш. Цига: оаг1. 12-14 5. Йилбаза баргал. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. Цигга: оаг1. 15-19 6. Таьлгах ловзар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. Цигга: оаг1. 20-21 7. Кхера кхоссар. Дийцар: Тебоев Мохьмад. Наьсаре. Цигга: оаг1. 22-23 8. Б1арех ловзар. Дийцар: Мерешков Мохьмада Хожахьмад. Т1ой-Юрт. 1995 ш. Цигга: оаг1. 24-25 9. Бургацах ловзар. Дийцар: Медов Хоасбота Бийсолта. 1908 шера ваь, дешанза. Цигга: оаг1. 26-27

62


10. Ког-соалозаш хахкар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. Цигга: оаг1. 28-29 11. Т1аршингах ловзар. Дийцар: Сапралиева Хьасана Залихан. Дешанза. 1938 шера яь. Назрань. 1993 ш. Цигга: оаг1. 30-31 12. Бердах урагlа вахар. Дийцар: Байсагуров Берснакъий Даламбика. 1918 шера ваь,духхьашхара дешар дийша. Т1ой-Юрт. 2003 ш. Духхьашха кепатох. 13. Дозал айдара яхьаш. Дийцар: Медов Хоасбота Бийсолта. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1994 ш. Духхьашха кепатох. 14. Кулг lодиллар. Дийцар: Дзейтов Эбе Ювсап. 1901 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1976 ш. Духхьашха кепатох. 15. Гарскога лелар. Дийцар: Наьсарера 10-12 шу даьнна берий тоаба. Наьсаре. 1988 ш. 16. Лечкъоргах ловзар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1984 ш. 17. Хьалхавоаларгах вадар. Дийцар: Байсагуров Берснакъий Даламбик. 1918 шера ваь, дийша. Т1ой-Юрт. 2003 ш. Духхьашха кепатох. 18. Хьаьша лоравар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1989 ш. Духхьашха кепатох. 19. К1алтохаргах латар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1989 ш. Духхьашха кепатох.

63


20. Говр хахкар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1989 ш. Духхьашха кепатох. 21. Мухале чукерчар. Дийцар: Мерешкова Б1ахой Сахират. 1920 шера яь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1987 ш. Духхьашха кепатох. 22. Кхоссавалар (дlоахалла). Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий – Юрта. 1989 шу. 23. Хьан кийнг? Д1аяьздаьр: Эгиев Хьамид. Кепатехад – «Села1ад» №6. 1990 шу. 24. Таьлгах ловзар. Д1аяьздаьр: Эгиев Хьамид. Кепатехад -«Села1ад» №4. 1990 шу. 25. Каьрдига бургацах ловзар. Д1аяьздаьр: Эгиев Хьамид. Кепатехад – «Села1ад» №1. 1990 шу. 26. Дж1аккаш. Дийцар: Байсагуров Берснакъий Даламбик. 1918 шера ваь, дийша. Т1ой-Юрт. 2003 ш. Духхьашха кепатох. 27. Пилхьал валар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1984 ш. Духхьашха кепатох. 28. Ураг1а кхоссавалар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1985 ш. Духхьашха кепатох. 29. Бурчолг. Дийцар: Байсагуров Берснакъий Даламбик. 1918 шера ваь, дийша. Т1ой-Юрт. 2004 ш. Духхьашха кепатох. 30. Яй. Д1аяьздаьр: Картоев М. Кепатехад – «Села1ад» №4. 1988 шу.

64


31. Тениках ловзар. Дийцар: Буружева Хьунсага Субар.1907 шера яь, дешанза. Онгушт: 1988 шу. Духхьашха кепатох. 32. Кулгаш к1алт1ара дахар. Дийцар: Буружева Хьунсага Субар. 1907 шера яь, дешанза. Онгушт, 1988 шу. Духхьашха кепатох. 33. Ж1ошках ловзар. Дийцар: Мерешков 1алаудина Шамсудин. 1946 шера ваь, дийша. Аьлтий – Юрт. 1983 шу. Духхьашха кепатох. 34. Ширдолг. Дийцар Мерешков За1амий 1алаудин, 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт, 1981шу. Духхьашха кепатох. 35. Хьежоргах 1адсаькх тохар. Дийцар Мерешков За1амий 1алаудин, 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт, 1981шу. Духхьашха кепатох. 36. Хьежоргах кхера тохар. Дийцар Мерешков За1амий 1алаудин, 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт, 1981шу. Духхьашха кепатох. 37. Топпарах ловзар. Дийцар: Сапралиева Хьасана Залихан. Дешанза. 1938 шера яь. Назрань. 1993 ш. Духхьашха кепатох 34. Ховлеш-довзалеш. №№1-80 кепатехад: Г1алг1ай багахьбувцам. Оттадаьр А. У. Мальсагов. «Сердало». 2002 Оаг1. 570-574. №№81-84. Д1аяьздаьр: Богатырева Ж. Кепадехад: «Села1ад» №5. 2000. №№85-90. Д1аяьздаьр: Дахкильгов И. «Села1ад» №8. 2002. №91 Д1аяьздаьр: Дахкильгов И. «Села1ад» №11. 2002. №№92-101. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1981 ш. 35. Хаттараш. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1981 ш.

65


36. Дагардергаш. №№ 1-4: Дийцара Мерешков За1амий 1алаудин, дешанза, Аьлтий – юрт 1987 шу. № 5 дийцар: Зангиев Аслан. Назрань. 1997 шу. №№ 6-8 дийцар: Буружева Хьасана Хьава. 1935 шера яь, дешанза. Онгушт. 1986 шу. № 9 дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. №10 дийцар: Льянов Джабраил. 1954 шера ваь, дийша. Назрань. 1999 ш. №№ 11-16 д1аяьздаьр Асхабов М. кепатехад «Села1ад» №10. 2000. №№ 17-20 д1аяьздаьр: кепатехад «Села1ад» №5. 2000 № 21 д1аяьздаьр: Калоев Х. кепатехад «Села1ад» №1. 2000 шу. № 22 д1аяьздаьр Гуражева Л. Инаркъерча №23 йолча школера дешархо. кепатехад «Села1ад» №4. 2001 шу. № 23 д1аяьздаьр Льянов М. кепатехад «Села1ад» №1. 2006 шу. № № 24-25 д1аяьздаьд Муцольгова Л. кепатехад «Села1ад» №6. 2005 шу. №№ 26-28 д1аяьздаьд Мерешков Идриса 1ийсас дувцаш . 1937 шера ваь. Дийша. Т1ой – Юрт. 2001 шу. 37. Сихаоалараш. Д1аяьздаьр: Мерешков Султан. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1981 ш.

Шира дешаш Сиз (б, д) – черта Миркха (я, я) – косая (острая) часть чижика Гарскога – на одной ноге вприпрыжку Тхьиймаз (я, я) – бита. Караз (д, д) – коновязь Яланга говр хахкар –езда охлюпкой (без седла) Ферха цонаш – место в горах Ингушетии Мухале (я, я) – покатость Аьлий (д, д) – впадина, канава Кхор(я, ) – т.н.рука в игре (период) Кхур(б, б) – удар в игре Футт(я, я) – промах Хьежорг (д,д) – мишень Ширдолг (д,д) – праща

66


Чулоацам Дешахьалхе . ................................................................................. Куллах ловзар ............................................................................... Кожолгаш т1а л елар..................................................................... Маркъилгах ловзар....................................................................... Голгех ловзар................................................................................. Йилбаза баргал.............................................................................. Таьлгах ловзар . ............................................................................ Кхера кхоссар................................................................................ Б1арех ловзар................................................................................ Бургацах ловзар............................................................................. Ког – соалозаш хахкар.................................................................. Т1аршингах ловзар....................................................................... Бердах ураг1а вахар...................................................................... Дозал айдара яхьаш...................................................................... Кулг 1одиллар................................................................................ Гарскога лелар............................................................................... Лечкъоргах ловзар........................................................................ Хьалхавоаларгах вадар................................................................. Хьаша лоравар............................................................................... К1алтохаргах латар....................................................................... Говр хахкар.................................................................................... Мухале чукерчар........................................................................... Кхоссавалар................................................................................... Хьан кийнг..................................................................................... Таьлгах ловзар............................................................................... Каьрдига бургацах ловзар............................................................ Джаккаш........................................................................................ Пилхьал валар............................................................................... Ураг1а кхоссавалар....................................................................... Бурчолг........................................................................................... Яй.................................................................................................... Тениках ловзар.............................................................................. Кулгаш к1алтара дахар................................................................. Ж1ошкаш ловзар........................................................................... Ширдолг......................................................................................... Хьежоргах 1адсаькх тохар........................................................... Хьежоргах кхера тохар................................................................. Топпарах ловзар............................................................................ Ховлеш – довзалеш....................................................................... Хаттараш........................................................................................ Дагардергаш.................................................................................. Сихаоалараш................................................................................. Чаккхе............................................................................................ Литературеи источникаши........................................................... Шира дешаш..................................................................................

67


Министерство культуры Республики Ингушетия Республиканский дом народного творчества Художник Гудантова Д.С. Корректор Накастоев Х.А.

ООО «Южный издательский дом» 344029, г. Ростов-на-Дону, пр. Сельмаш, 90а/17б, офис 1207. Тел./факс: 8 (863) 2-000-273, тел.: 2-000-278, 2-000-274. Е-mail: skpress@aaanet.ru Отпечатано в ООО «Аркол» Тираж 1000 экз. Заказ №

68

Profile for lithon_bcf

«Г1алг1ай ловзараши ловзара куцаши» Мерешков Султан  

«Г1алг1ай ловзараши ловзара куцаши» Мерешков Султан  

Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded