Page 1

Association

A S S OCI AT I O N D E S J U R I S T E S S EN EG ALAISES

AJS

IN L A R Ë T ÀQU YI E L A X

Ki def nataal yi :..........................................................................................

Save the Children

Sénégalaises

des J u r i s t e s


A S S OCI AT I O N D E S J U R I S T E S S EN EG ALAISES

N I L A TËR ÀQU I Y E L XA


Baatukaay/Pirim baat / WOL O F

Lexique / FR A NÇ A IS


TËRALIN TËNKUM BAAT YI I. UBBI - LU TAX ÑU WAR A AAR ÀQI GUNE YI ? II. ÀQI DÀTT YI ÑEEL XALE III. FUKK CI ÀQI DÀTT YI ÑEEL XALE • Àqu fonkeel • Àqu dund ak tegu ci yoon wu lay yóbbu ci gën-ji mucc ak yokkute • Àqu aaru ci doxalin ak nekkini aada yu bon yi • Àqu aaru ci xeeti liggéey yi yées ak yorin yu bon yi • Àqu yemoo diggante awra ak mucc cig boddikoonte • Àqu am péexalum xol • Àqu bokk ci njëlum dogal yu jëm ci ñoom walla yu ñu dul mucc. • Àqu jot xibaar ñeel xale yi • Njiitalug njariñu gune gi • Àqu bindu, buy juddu rekk, ci téeréy njudd yi IV. ÀTTE YIY DAAN JALGATI YI ÑEEL ÀQI XALE V. LEES WAR A DEF BU ÑU AMEE NJORT CIG JALGATI ÀQI XALE VI. LEERAL AK TEKKIM BAAT AK XALAAT YU RÀÑÑEEKU

Kan moo di gune ?

Ndax xale yépp ay gone lañu ?

Lu tax gune yelloo kaaraangeek toppatoo yu ràññeeku ?

Lan ay màndargaal ngune ?

Lan moo di jubluwaayu yar ?

Lan moo di yar ?

Lan moo di ëmb ci noteel ?

Lan mooy Séy bu teel ?

Lan mooy metital ?

5


TËRALIN •

Kañ lañuy wax metital ci wàllu xel ?

Lan moo dig càggante ?

Yan ñoo di xeeti liggéey yi yées ci gune?

Ñeenti ponk yi séq kaaraange gu mucc ayib ñeel xale yi

Ñan ñoo di way-gàlloo nekkin wu baax ak kaaraangeg gune ?

Yan ñoo di wareefi way-jur ak ñi yore kiliftéef ci xale ?

Yan ñoo di wareefi Nguur geek campeefi réew mi ?

Yan ñoo di campeefi réew mi ?

Lan mooy jëmmal li ëpp solo ci gune ?

Yan ñoo di matuwaay ak sémb yi ittewoo njariñ yi ëpp solo ci xale, ci gisinu SNPE ?

TËNKUM BAAT CADBE

Sàrtu Afrig ñeel àq ak nekkin wu baax ci xale

CDE

Déggóob réew yi ñeel àqi xale

CFS

Sàrtu njaboot ci Senegaal

CPS

Sàrtu daan yi ci Senegaal

DUDH

Bataaxal gu mag gi ëmb sañ-sañi doomi Aadama

EDS

Gëstu ñeel yokkuteb askan wi ak wér-gu-yaramam

IDH

Xamteefu suqalikug doom-aadama

PCADHP

Séqoo bi ci Sàrtu Afrig ñeel àqi doom aadama ak askan yi, jëm ci yelleefi jigéen ci Afrig

PNUD

Sémbu Mbootaayu réew yi ñeel yokkute

SNPE

Pexem réew mi jëm ci kaaraangeg gune 6


I.UBBI - LU TAX ÑU WAR A AAR ÀQI GUNE ? Ci 2011 askanu Senegaal xayma nañu ko mu tollu ci 12.855.153 doom-aadama yoo xam ne, lu ëpp 55 % ca ñoom amuñu 18 at. Bu ñu sukkandikoo ci seen lim bu takku boobu, ñàkk a yiir cëslaayu àq yi ñeel xale day méngook suuxat nasaxug yokkute ñeel koom ak doom-aadama. Ci tënkub nettali 2013 bu PNUD, ci 187 réew yu ñu nattandoo, Senegaal a ngi jagoo 154eelu tolluwaay bi ci xamteefi suqalikug doom-aadama ; xamteefi suqalikug doom-aadama yooyoo ngi ci diggante 0 (suufe lool) ak 1(kawe lool) ; Ak Xamteefi suqalikug doom-aadama gu tollu ci 0, 47, Senegaal a ngi tollu ci daraja ju suufe sax li digg-dóomu ci réewi afrig-béj saalum yi, tollu ci 0, 475. Yiir àqi gune, day méngook xeex ak delloo gannaaw : • ag ñàkk • boddi ci nekkin • lawug VIH/sidaa • coxor ak metital gu dul dakk • Fàq ak ñàkk a fonk sa bopp ak sam réew Tëj gi - Amalug kéewu kaaraange ñeel gone yi – maanaam kéew gu am wegeel ci seen naweefug bopp ak seen daraja – nisër bu réy la, bu ñu war a yeggali nu mu mën di deme ; waxuma la ngir nekkin wu baax, kaaraange ak naataangey gune yi rekk, waaye ngir nekkin wu baax, kaaraange ak naataangey askan wépp.

JOXEEL, CI KÀDDU YU NÉEW LAN MOOY SA DÉGGIN CI BAATU « MBÉGTE »

7


NATAALAL MBÉGTE

8


II. CËSLAAYU ÀQ YI ÑEEL XALE YI • Àqu fonkeel (Dog. 11 CADBE) • Àqu mucc ci bépp xeetu boddikoonte (Dog. 3 ak 26 bu CADBE, Dog. 2 CDE) • Àqu dund, am kaaraangeek yokkute (Dog. 5 CADBE, Dog. 6 CDE) • Àqu bindu, buy juddu rekk, ci téeréy njudd yi (Dog. 7 CDE, Dog. 6 CADBE) • Àq, ci gépp gune, mu xam ay way-juram te ñooñu yar ko (Dog. 7 CDE) • Àqi am kaaraange ci njaboot gi, am paj ak kaaraangeg way-jur yi (Dog. 18,19 ak 20 bu CADBE, 18 CDE) • Àqu bañ a teqalikook say way-jur ci ludul sa coobare (Dog. 9 bu CDE) • Àqu am aw tur (Dog. 6 CADBE, Dog. 8 CDE) • Àqu gune yu juddu ci xeet wu néew cib gox ci am dundin wu dëppoo ak seen aada, jàpp diine ji leen neex, walla jëfandikoo seen làkk (30 CDE). • Àqu am réewum cosaan (Dog. 6 CADBE) • Sañ-sañu mën a àddu, mën a sos walla bokk cig mbootaay, biral say xalaat, am i yëg-yëg ak diine (Dog. 7, 8 ak 9 CADBE, 13, 14 ak 15 CDE) • Àqu bokk ci njëlum dogal yi leen soxal walla yu leen di laal (Dog. 4, 2. CADBE, Dog. 3 ak 12 CDE) • Àqu jot ciy xibaar (Dog. 17 ak 42 CDE) • njiitalug njariñi gune gi ci wépp doxalin wu ko soxal, rawatina ci mbirum doomale (Dog. 4 et 24 CADBE, Dog. 3, 21 CDE) • Àqu dund sag jaambure (Dog. 10 CADBE, Dog. 16 CDE) • Àqu jàng ak yar (Dog. 11 CADBE, 28 ak 29 CDE) • Àqu bànneexu ak def yëngu-yënguy fireeku ak yuy yaatal xam-xam (Dog. 12 CADBE, 31 CDE) • Àqu gune yi laago ci am matuwaayi kaaraange yu ràññeeku ak jot ci mbooleem àq yi ñu nangul yeneen gune yépp (Dog. 13 CADBE, 23 CDE) • Àqu wér-gu- yaram (Dog. 14 CADBE, 24 CDE) • Àqu amug taxawu ci sa nekkin (Dog. 26 CDE) • Àqu mucc ci bépp xeetu jariñoo ci koom, bokk ci yalwaan gi. (Dog. 15 ak 29 CADBE, 36 CDE)

9


• Àqu kaaraange ci mbooleem xeeti liggéey yi yées, ak àqu am ay àttey liggéey yu yell, limu at bi gën a néew ci tàmbali liggéey, waxtuy liggéey yi, sàrti liggéeyloo yi,… (Dog. 15 CADBE, 32 CDE) • Àqu aaru ci metital yi tukkee ci awra ak xeeti toroxal yi (Dog. 16 ak 27 CADBE, Dog. 19 ak 34 CDE) • Àqu am àtte yu méngook tey sàmm seen daraja (Dog. 17 CADBE, 40 CDE) • Àqu aaru ci doxalin yu sikk yi tukke ci nekkin ak ci aada (Dog. 21 CADBE) • Àqu am kaaraange ci béréb yi am xareek i jàmmarloo (Dog. 22 CADBE) • Àqu kaaraange ñeel guney daw-làqu yi, walla yi teqalikook seeni way-jur (Dog. 23 et 25 CADBE, 22 CDE) • Àqu jote ciy paj ak kaaraange ñeel ndey yu ñu jiiñ walla ñu def ag jalgatikati ci àttey mbugal yi (Dog. 30 CADBE) • Sañ-sañu bañ a ràngu soldaar (Dog. 38 CDE, 22 CADBE) • Àqu am taxawu ci wérug xel ñeel xale yi ci amug tiis (Dog. 39 CDE)

JAN ÀQ NGA GËN A ITTEWOO SÀMM, LAWAL KO. LU TAX ?

10


III. FUKK CI ÀQI DÀTT YI ÑEEL XALE YI ÀQU FONKEEL ÑEEL XALE Gannaaw ba ñu jàppee ne nangu fonkeel gi taqook bépp doom aadama ak yemoo ci àq yi leen kenn mënul a xañ ñooy dàttu moom sa bopp ak njub ak jàmm ci àdduna. Dalinu DUDH TNit ñépp nekk gor ak yemoo ci daraja ak i àq lañuy judduwaale. Dañoo am xelum settantal ak yëg, war a jëflante ci seen diggante niki ay doomi ndey. Dog 1 DUDH 5. Réew yi bokk ci Sàrt bii, dinañu jël mbooleem matuwaay yi yell, ngir gépp gune, gu sóobu ci yaru daara walla bu way-juram, am yorinu yërmande ak wegeel, ndax àq yi taqook gune gi, méngook Sàrt bii. Dog 11 CADBE – Njàng ak Yar Lii di daraja, day tekki dayob doom aadama ak wegeel gi képp nit yelloo, ndax loolu rekk. 1. Way-jur walla yeneen nit yu ñu dénk gune, warnañoo fexe ba yaru biir kër ame ci anam yu àndak yërmande ak fonkeel gi dëppook darajay doom aadama. Dog 20 CADBE - Wareefi way-jur yi Muy ci biir kër gi walla ca daara ja, yaru xale dafa war a am ci anam yuy sàmm darajaam. Duma, mettital, toroxal jalgati la ci àq yi ñeel gune.

ÀQU DUND AK AMUG JÀPPANDAL CI SUQALIKU AK YOKKUTE 1. Réew yiy way-bokk nangu nañu ne gépp gune am na àqu dund ju taqook moom. 2. Réew yiy way-bokk ñooy sàmm ci nu mu gën a jàppandee, suqaliku ak yokkuteg xale; Àqu dund a ngi soxal àqu bépp liir ci am mbooleem paj ak toppatoo yi yell ngir ug màggam. Dog 6 CDE

11


Ñu jàpp bu baax : Faat bakkanub liir jalgati la ci àq yi ñeel gune. Ñu bañ koo jaawaleek dakkalub ëmb ci sa coobare, nga xam ne moom, sañ-sañub doom aadama la ci jigéen ni ñu ko dogale ci PCADHP ( dog.14 ) Àqu wér-gu-yaram ak ñu seetal la say cëri njurukaay 2. Réew yeey jël matukaay yi war ngir : (…) c) aar àqi njur ñeel jigéen ñi, rawatina maye ñu mën a dindi ëmb ci pexem doktoor, bu tukkee cim siif walla ci mbokk gu jege, walla bu ëmb bi mënee nëxal xelu jigéen ji, mbaa gàllankoor wér-gu- yaramam, walla yóbbu bakkanu ndey ji walla li mu ëmb. Dog. 14 PCADHP

ÀQU AARU CI DOXALIN YU BON YI ÑEEL NEKKIN AK AADA Wareef yi ñeel réew way-bokk yi 3. gépp baax, cosaan, jëfu aada walla ju diine yu safaanook àq, wareef ak séqoo yi ñu biral ci Sàrt bii, dañu ko war a nasaxal ci dayob cafaan googule. Dog 1 CADBE Aaru ci doxalin yu bon yi ñeel nekkin ak aada 1. Réew yi bokk ci Sàrt bii, dinañu jël mbooleem matuwaay yi yell, ngir jële fi doxalin yu bon yi ñeel nekkin ak aada, doon ag loraange ci nekkin wu baax, ci fonkeel, ci màgg ak yokkute yi jaadu ci gune, rawatina : a) Aada ak jëf yi ëmb i loraange ci wàllu wér gu yaram, mbaa ci dundug gune gi ; b) Aada ak jëf yi méngoo ak boddi ci yenn xale yi, boddi gu sukkandiku ci awra, mbaa yeneen i sabab. 2. Séyi gune ak digey séy ci gune yu jigéen ak yu góor, aayees na leen, te ay matuwaay yu wér, ànd ak i àtte, jëlees na leen ngir biral ne, at yi gën a néew ngir dugg cib séy moo di 18 at, boole ci dogal mbindum bépp séy ci téeréeb firndeel. Dog. 21 CADBE

12


Njaay, njaam, gëf ak yalwaan Réew yi bokk ci Sàrt bii, dinañu jël matuwaay yi yell, ngir aaye jëfandikoom gune yi ci yalwaan. Dog. 29 CADBE Ci dunub Afrig, rawatina ci Senegaal, li ëpp ci njalgatim àqi gunee ngiy ame ci keppaaru aada walla diine. • Séy yu teel yi • ëmb yu teel yi • maslaa ak waxtaani biir mbokk gi bu siif amee • làggal awra jigéen yi • Yalwaan gi Bu mbir mi demee noonu nag, Réew mi mooy jàkkaarlook boppam ci àqi xale yi.

ÀQU AARU CI XEETI LIGGÉEY YI YÉES AK YORIN YU BON YI Liggéeyu gune yi 1. gune gi aarees na ko ci mbooleem xeeti jariñoo ci koom ak liggéey bu mën a indi loraange walla mu gàllankoor njàngu xale bi, walla wér-gu-yaramam mbaa ag suqalikoom ci wàllu jëmm, xel, ngëm, njub walla nekkin. Dog.-15 CADBE

13


ÀQI YEMOO DIGGANTE AWRA AK MUCC CIG BODDIKOONTE « Gépp gune yelloo na bànneexoo àq ak sañ-sañ yi ñu nangu biral leen ci biib sàrt, ci anam yu mucc wuutale ci xeet, waaso,melow der, awra, làkk, diine, làngu pólitig mbaa xalaat , cosaan walla nekkin, alal, juddu walla jeneen daraja, te mucc wuutale googu law ciy way-juram ak képp ku yor kiliftéefam ». Dog 3 - CADBE (ak 2 CDE) Kaaraangeg gune yi ci metital yeek coxor yi jëm ci wàllu awra daa war a bàyyi xel ci mbooleem loraange yi gune yu jigéen ak yu góor yiy jànkonteel. Xale yi ame laago 2. Réew yi bokk ci Sàrt bii, dinañu jël mbooleem matuwaay yi war ngir gune gi ame laago, jo cig tàggat, waajal yor liggéey ak def ay yëngu-yënguy bànneexu ci anam yuy wéral ne mucc na ciy xat-xat ci nekkinam ci biir askan wi, anam yu koy may suqaliku ak yokkute ci xam-xam ak yëg-yëg. Dog 13 - CADBE Gune yi ame laago dañu yelloo mbooleem àq yi yeneen gune yépp am, moo tax Réew mi war a teg matuwaay yuy tax ñu mën a jot ci àq yooyoo leen di def nit ku mat sëkk. « Genn gune wareesu koo xañ ab toppatoom ndax nekkinu way-juram ci wàllu séy. » Dog 18,3 CADBE Benn ràññaatle yellul ciy gune ndax ba ñuy juddu seeni way-jur ñu ngi ci buumu séy walla déet. Ràññaatle gune gu «juddoo ci yoon» ak «gu ci juddoowul » xeetu boddikoonte la. Néewal àqi gune gu juddoowul cib séy itam xeetu boddikoonte la buy jalgati àqi gune ci yemleeg ñépp ab toppatoo.

14


ÀQU PEEXALUM XOL Bànneexu, yëngu-yënguy pirim yaram ak yuy ubbeeku ci àdduna 1. Réew way-bokk yi, nangu nañu àqu gune ci nopaliku ak bànneexu, àqi def ay po ak yëngu ngir fireeku yu méngoo ak seeni at, bokk nu mu ko neexe ci dundalug caadaak xarala. 2. Réew yiy way-bokk ormaal nañu tey yombal àqu gune ci bokk, na mu gën a yaatoo, ci dundalug caadaak xarala juy jur yëngu-yënguy caada, xarala, yoy pirim yaram ak bànneexu yu jaadu te jotu ci ñépp. Dog 12 CADBE Gune gi waruñu koo fitnaal cib liggeey, moo xam cim njàng la, liggéeyi kër, liggéeyi tool walla beneen xeetu liggéey. Gune gu nekk, ak nu mu ko mën di fekke, am na sañ-sañu yëngu-yënguy pirim yaram ak péexalum xol. ÀQU BOKK CI NJËLUM DOGAL YI LEEN SOXAL WALLA YU LEEN DI LAAL Ci bépp doxalinu yoon walla wu caytu gi te soxal gune gu mën a jokkoo, dañuy fexe ba am ci gis- gisu gune gi, moo xam cig teewaay lay doon walla ci ndimbalul way-teewal ju maandu juy bokk ci doxalin wi, te way-dogal ji di bàyyim xel ciy xalaatam, ni ñu ko waxe ci àtte yi ñu tëral ci fànn yooyu. Dog 4,2 CADBE, Dog 3 ak 12 CDE Gune yi am nañu sañ-sañu wax seen xalaat ci mépp mbir mu laal seen dund. Seen xalaat dañu koy sóoraale, nu méngook seeni at ak seenug mat. Bokkug gune yi dafa laaj : • dimbali gune yi ñu wax seen xalaat, weg te bàyyi xel ci seeni gis-gis ci mbir yi laal seen dund ; • may leen jotug déglu leen ci wépp doxalinu yoon Gune yi dañu leen war a xirtal bu baax, jox leen gëdda, tey bàyyi xel ci seen mën-mën, ngir ñu bokk ci tëral, ci doxal ak nattug pexe ak sémb yi ñuy nas ñeel fàggu metital. Réew yeek yeneen way-jëf yi mbir mi soxal dañu war di déglu bu baax xalaati gune yi ngir leeral gi seen gis-gis mën a indi ci baaxaayu pajtal yi ñu nar a doxal.

15


ÀQU JOT XIBAAR ÑEEL XALE Réew way-bokk yi, dogu nañu ci xamal mag ñeek ndaw ñi, nu mu gën a yaatoo, xalaat ak pas-pas yi Déggoo bii ëmb jaare ko ciy pexe yu njaxlaf te yell. Dog 42 CDE Iseen kaaraangey moroom, xamal leen seen àq ci am kaaraange, te jox leen jumtuwaay yiy tax ñu mën di moytu jafe-jafe yi, mën leen a dékku. Gune yaa ngi gën a fegu ci yorin wu bon, ci kuutaan, maanaam sàkku xale ak ci jariñoo leen, bu ñu xamee seeni àq ak kurél yi taxaw ngir seen kaaraange, Mbooleem nasi mébat yi ñu leen jagleel Sémb yi ñu taxawal yépp ñeel dimbali xale yi dañu waroon a boole bu baax gune yi ci wutum pajtal yu sax te méngoo dëgg-dëgg ak seeni soxla.

JIITAL NJARIÑU GUNE GI (DOG 4 CADBE) Ci jépp jëf ju nit, walla kilifa gu mu mën di doon def te mu soxal gune, jiital njariñam a ciy jëkk. Dog. 4 CADBE Gune yi ñu tëj seeni ndey kaso Réew way-bokk ci Sàrt bii dogu nañu ci fàggu ab toppatoo bu fés ñeel jigeen ñi ëmb ak ndey yiy nàmpal walla ñu yor i perantal te ñu jiiñ leen walla ñu àtte leen ci jalgatikati yoon ci àttey mbugal yi ; dogu nañu itam ci : a) fexe ba beneen daan njëkk a wuutu tëj kaso ci bépp àtte ñeel ndey yooyule ; b) jël te sàmm ay matuwaay yuy soppi tëjum kaso moomu campeef gu ñuy indile am paj ndey yooyule ; Naka noonu, sóoraale njariñu gune googu soxla teewayu ndeyam ci jéegoy dundam yi mu ko gën a soxlaa, moo war a tax ba ndey joojule du tëdd kaso, ndax jeexital bi loolu mën a am ci nekkinam. Dog 30 CADBE

16


ÀQU BINDU BU JUDDOO CI TÉEREB NJUDD YI 1. Gune gu juddu rekk, warees na ko bind ci téeréy njudd yi; bi mu juddoo rekk, la gépp gune am àq ciw tur, ak àqu. Dog. 7 CDE (ak Dog. 6-CADBE) Kañ lañu war a def biralub njudd mi ? Ci diirub benn weer, « Bu fekkee ni ci diirub weer , dara firndeelul biralub njudd walla ag ndee ci seen ub gox, njiitu gox bi mbaa boroom dëkk bi war nañoo def biral boobu ñu fàtte ca kanamu ndaw liy toppatoo mbind moomu (ofisiye detaa-siwil), ci diirub fukki fan ak juroom yi ci topp, ànd ak alamaan bu dale 400 jàpp 1000 dërëm. » Dog. 33 xise 2 CFS Kan mooy joxe kayitu njudd gi ? Ndaw liy toppatoo mbindum njudd mi (ofisiye detaa-siwil). Fan la biral gi war a ame ? • Ci këru mbindum kayiti njudd gu mag gi njudd mi ame • Ci këru mbindum këyiti njudd gu ndaw gi (ci oppitaal yi, maternite yi, néegi wér-gu-yaram yi), • Ci kër boroom dëkk bi mbaa gox bi. Yan kayit lañuy joxe? • Kayitu firndey njur giy bawoo ci néegub wér-gu-yaram wi ci gox bi njudd mi ame, • kayitu firndey séy bi, bu fekkee ni du baay beey def birale bi. Ñaata la kayitu njudd giy dikke ? • njëgu tembar fiskaal bi : ñeent-fukki dërëm (200 frs CFA) Yéexe biral gi (Dog. 51 CFS) • Ba ci diirub at mu dale ci bésub njuddum gune gi, dinañu mën a def biral gi ci këru mbindum kayiti njudd gi. • Aji-biral ji day wone kayitu firndey njur giy bawoo ci rewlekat (saas-faam) bi walla mu ànd ak ñaari seede yu teewe njur mi. 17


Àtte biy maye mbind mi • Bu diirub at mi dale ci bésub njuddum gune gi weesoo, dafay laaj benn Àtte buy maye mbind mi. • Dañuy bind bataaxalub ñaan mbindu mi, jëmale ko ci Àttekatu tirbinaal departëmàntaal bi, booleek kayit yii : 1. Kayitu firndey ñàkk a bindu guy bawoo ci ndaw liy toppatoo mbindum njudd mi (ofisiye detaa-siwil) bob gox bi njudd mi ame te ñu waroon ko fa birale. 2. Kayitu firndey njur mi, walla kayitu firndey seede yi.

LAN NGAY ÑAAN SA GUNEY DËKK AM KO ?

18


NATAALAL MBIR MIY WONE CI LI NGAY Yテ起GU WALLA PO MI LA Gテ起 A NEEX

19


IV. ÀTTEY MBUGAL YI ÑEEL JALGATI YI JËM CI ÀQI GUNE YI ÀTTE YI ÑEEL TOROXAL YI JËM CI AWRA • Siif. : Dog 320 téeréb àttey mbugal bu Senegaal (Code pénal - CPS) • Wuññi sutura, mu ànd ak metital walla mu ñàkk a ànd ak metital : Dog 319 ak 320 CPS) • Sàkku gune : Dog 320 ñaareel CPS) • Gëtën ci sàkkub séy : Dog 319 ñaareel CPS) • Tëdde sa soxnas njagamaar su amagul fukki at ak ñett (13) : Dog. 300 CPS) • Gëf walla fàbbi xelum gune : Dog. 346-349 CPS) • Ngerum gune : (320 ñetteel CPS) • Àtte n° 2008-11 bu 25 sãwiye 2008 ñeel Siberjëyya, maanaam jëyya yi ñuy awale ci ẽternet : mbugal porno ñeel xale, dog. 431- 7- 4, 4317- 5 ak 431- 34 CPS ÀTTE YI ÑEEL TOROXAL AK CÀGGANTE • Gëf, ñàkk way-teewal u gune Dog. 338 CPS) ; • ñàkk a biral (yégle) am njur Dog. 339 CPS) • ñàkk a delloo (téye) gune gu ñu for Dog. 340 CPS) ; • bàyyi ag gune ci bérab bu wéet Dog. 341-345 CPS) • foñ sag njaboot Dog. 350 ak 351) ÀTTE YI ÑEEL NJAAYUM NIT • ÀTTE N° 2005-06 ñeel xeex njaayum nit ak jëf yu ni mel ak kaaraangeg loraafon yi, Pàcc II : yalwaanug jaambur Jariñoo.

CIY KÀDDU YU NÉEW, MISAALAL SENEGAAL GI NGAY GÉNT, MAANAAM NI NGA BËGG SENEGAAL MEL

20


V. LEES WAR A DEF BU ÑU AMEE NJORT NE ÑU NGI JALGATI ÀQI GUNE ? JËF JI ÑUY XAAR CI WAA KËR GI • Wallu ak taxawu loraafon ji te bañ ko fitnaal ; • Dajale mbooleem firnde yi, mel ni nataal, yére yu taq, kayitu seede bu kër doktoor, kayitu seedey Iwisiye ; • Booleji ca poliis, sàndarmëri, walla tirbinaal ba • Wut i seede bu mënee nekk • Jokkook kurél yiy yëngu ci àq ak yelleefi doom-aadama yi • Sàkuji taxawaayub layalkat (Awokaa), walla Biro biy taxawu ak dimmalee ci wàllu àttey yoon. WAREEFI WAY-JËF YI CI WÀLLU WÉR-GU-YARAM • Joxe paj yi jëkk ngir jàmpaay • Indi taxawook ndimmal yi yell ci wàllu wér-gu-yaram • Amal kayitu firndey lor, guy bawoo ci néegu wér-gu-yaram. • Tàmbali settantal yi yell ci wàllu wér-gu-yaram ngir teel a saytu feebari séy yiy wàlle ak ëmb buñu bëggul • Saytu wér-gu-yaramu xel, xalaat ak nekkinu doom aadama; • Jël matuwaay yi war ngir gàddu pajum loraafon ji • Gindi loraafon jeek i bokkam ci kër paj yeek yiy jàppale ñi amey jafe-jafe ci wàllu xel. WAREEFI KURÉL YIY SAYTU KAARAANGEG ASKAN WEEK ALAL JI • Teeru ak déglu bu baax a baax loraafon ji • Dalal xelum loraafon ji, ngir taataan mbooleem xibaar yi yell ngir topp doxalin wi yell ci wàllu àtte • Taataan njàmbat li, • Taxaw temm ci sookeb doxalin wi;

21


SASU WAY-JËFE YI CI WÀLLU ÀTTE (Awokaa ak àttekat) • Doxal yoon te di cëslaayu ci ndeyu àtte bi ak ci sàrt yi ñeel cuuxat ak kaarangeg sañ-sañi doom aadama ; • Wax ak xale cig teey, ci fonkeelu darajaay. • Doxal ni mu gën a tare daan yi ñu dogal ci yoon. NDIMMALU KURÉL YIY YËNGU CI AAR CËSLAAYU ÀQI DOOM AADAMA • Siiwal xëti àtte yi jëm ci metital yiy sukkandiku ci diggante awra (diggante góor ak jigeen), ak ci wàllu àqi gune yi • Yee askan wi ci coxor yeek seeni njureef • Taxawook dimmali loraafon yeek seeni njaboot • Gungeek jàppale loraafon yi ci jéegoy doxalin wi jëm ci yoonu àtte. WAREEFU NJIIT YI • Sóobu ci jële fi metital yi ñuy def gune (jigeen ak góor) yi ; • Yeete ci mbiri metital yiy sukkandiku ci wuuteg cër yi, ak ci wàllu àqi gune yi ; • Liggeeyandook kuréeli sàmm ak aar cëslaayu àqi doom aadama yi ; • Suuxat jàmm ak màandute ci nekkinu askan wi ngir jële fi metital yi.

CI SA XALAAT, LEES WAR A DEF NGIR SAXAL NEKKIN WU BAAX AK KAARANGEG GUNEYI NGA BOKKAL GOX ?

22


VI. PIRIM BAAT AK XALAAT YU RÀÑÑEEKU Kan moo di ag gune ? Gune moo di képp ku amagul fukki at ak juróom-ñett (Dog. 2 CADBE ak 1 CDE). Ndax xale yépp ay gone lañu ? Fii ci Senegaal, xale moo fiy nit ku amagul fukki at ak juróom-ñett (Dog. 276 – xise 1 CFS). Enfant et mineur/e sont donc synonymes. Lu tax gune gi yelloo kaaraangeek paj yu ràññeeku ? Màndargay gune geey sabab mu ittewoo kaaraangeek paj yu ràññeeku. (Ubbi. CADBE ak CDE) Lan moo di jubluwaayu yar gi ? « Waajal gune gi ba ëllëg mu mën a saytu ngàll yi tegu ci loosam cig dundam ciw askan wu moom boppam te wu bàyyi xel ci: • dégoo, • jàmmmalante, • muñalante • yemoo ci diggante awra • xaritoo ci diggante askan yi, waaso yeek diine yi, ak ñi cosaanoo ci réew yi » Dog.29 CDE, Ubbi CDE Lan moo di yar ? Yar moo di : 1. Saytu gune ci orma, muñ ak yërmande ; 2. Dimmali gune gi mu yokk ay jagleem, mën-mëni xelam ak yu yaramam ; 3. Suuxat ci gune gi yég-yégu darajaam ak dayoom ; 4. Jàngal gune gi ag fonkeel : • Ci nit ñépp ci anam bu amul ràññaatle walla boddikoonte • Ci làkkam ak i baaxam • Ci baaxi réew mi mu dëkk • Ci aada yi wuuteek yosam • Ci gàncax geek kéew gi. Dog. 11 CADBE ak Dog. 29 CDE 23


Lan moo di ëmb ci noteel ? Moo di ëmb bu yoon teg boroomam mu gàddu ba yewweeku lu ko moy ay daani réew mi topp ko, mbaa yu bawoo ci nit ñuy jëfandikoo tëkku, coxorte walla bépp xeetu noteel. Amal ay daan yu jëm ci dindi ëmb jalgati àqi jigéen la ci wàllu jàng (su dee xale), dund, wér- gu- yaram, kaaraange ci metital.10 Lan mooy séy bu teel ? Séy bu teel mooy séy bu ñu séq ak gune. Jalgati àqu gune gi la ci wàllu kaaraangeem ñeel sàkku ci awra, ci wàllu jàng, wér-gu-yaram ak ci dund. Lan moo di yorinu toroxal ? Yorinu metital, mbooleemi jëf yu bon la, yu ñu teg nit ku ajowoo, ci li gën a bari, ndimbal ak kaaraange Yorinuw metital léeg-léeg mu am ay jeexital yu mën a yàgg ci wàllu wér- guyaram ak xelu loraafon yi. Kañ lañuy wax yorinu metital ci wàllum xel ? Dees di wax yorinu metital ci wàllu xel saa yu amee ay jëf, taxawaay ak ay xëblaate yuy : • tiital gune gi, • di ko toroxal, • di ko saaga ak a xas, • fatt xelam, • Di ko tuutal ak a foñ, gëmloo ne tekkiwul dara, amul jenn maanaa. Yorini metital ci wàllu xel mën nañu sabab ay jafe-jafe yuy gàllankoor màgg ak yokkuteg gune yeek njegamaar yeek waxambaane yi. Lan moo dig càggante ? Càggante moo di néewug toppatoo ak gu saytu soxlay gune gi ci wàllu cofeel, dund, paj, ak xel ; Càggante mën na gàllankoor wér-gu-yaram walla yokkuteg xel ci gune.

24


Yan ñoo di xeeti liggeey yi yées ci gune ? a. Njaam ak jëf yu ni mel Njaam am na saa yu nit nekke moomeelug keneen nit, mu koy liggéeyloo te amul ci boppam benn sañ-sañ ci lenn lu ko ci dab. Jaam yi dañu leen a téyye ciy bérab ci ludul seen coobare, ba noppi amuñu ndigalu dem, te sañuñoo bañ a liggéey. b. njaayum gune Njaayum gune mooy toxal gune ngir yóbbu liggéeyloo ko , jariñoo ko ci mbiri awra (cagatu, porno ) , walla rànguloo ko ciy xare, mbaa yalwaanloo ko. c. Liggéeyloo gune ngir feyyu bor Liggéeyloo ngir feyyu bor, liggéeyu sañul bañ la, liggéey bu ñuy vecceekoo bor bu boroom mënul a feye xaalis walla alalam. Misaal: jenn jaboot mën na jox nit kenn ciy doomaam ngir fey boram , te gune googu mën na liggéey ay at i at, balaa bor bay mat. d. jaamloo gune yi Jaamloo mooy dëkkloo nit ci béréb ci ludul coobareem, di ko liggéeyloo ci soxlay jaambur, léeg-léeg ci pey gu néew walla sax mu ñàkk a amug pey. e. Dugal xale yi ci biir jàmmaarloo yi ak bépp xeetu xare. Gune yi ñuy dugal ciy jàmmaarlooki xare dañu leen di jox ngànnaay walla ñuy liggéey niy toggkat, yenukat walla yóbbukati bataaxal. Gune yooyu dañu leen di toroxal ak a jëfandikoo ; di leen reyloo, léeg- léeg ñu bóomloo walla làggalloo leen yeneen i nit. f. Ndugalum gune yi ci yëngu-yëngu yu teggi yoon, yëngu-yëngu yuy jalgati ak sax mbóom. Gune yiy meññal walla jaay dorog mën nañu dajeek jafe-jafe ak xeeti toroxal yu réy, te li ëpp ci ñoom dañuy mujj wékku ci dorog bi ci seen ug ndaw. g.Gune yi ñuy jëfandikoo cig yalwaan. Léeg- léeg ñu leen di duma bu ñu matalul xaalis bi ñu leen sas. h. Liggéey yi mën a gàllankoor gune yi ci wàllu-wér-gu yaram, kaaraange walla jikko. Xeeti liggéey yooyu yépp am nañu jeexital ci yaru gune yi, ndaxte, li ci ëpp, duñuy am jot mbaa kàttanug dem jàngi.

25


Ñeenti ponk yi séq kaaraange gu baax ñeel gune 1. Fàggu gu sukkandiku ci doxalin wu askan wépp ittewoo te mu soxal nemmeeku, yégle ak toppatoo gune yi nekk ciy jafe-jafey dund ; 2. Tàggat askan week way-jëf yi ci àqi doom aadama, rawatina yu jigéen ñi ak yu xale yi ; 3. Toppatoo bu wér ci wàllu xel ak nekkin ñeel xale yi nekk ci njàqare, xale yi loru ak xale yi nekk ci jàmmarloo ak xale yi yoon topp. 4. Teg ay daan ci bépp xeetu toroxal, yorin wu bon, ak jariñoo gune. Ñan la wareefi nekkin wu baax ak kaaraange tegu ñeel gune gi ? • Way-juri gune gi, • Njaatige li yoon nangu, • Njiitug daara, • keneen képp ku yoon dénk gune gi • Réew mi ci taxawaayu campeef yi mu ëmb Yan ñoo di wareefi way-jur yi ak ñi am kilifteef ci xale bi ? Way-jur yi mbaa ñépp ñi am kilifteef ci gune ñoom la am njàngam ak suqalikoom njëkk a war Am nañu wareefu : – Sàmm ne waru ñoo fàtte mukk njariñu gune gi; – Saxal, ci seen kemtalaayu mën-mën ak am-am, anami dund yi mënul ñàkk ngir xale bi suqaliku. – Fexe ba yorinu kër gi ame ci anam yu gone gi am toppatoo bu ànd ak yërmande ak fonkeel gi yell ci darajay doom aadama Ngàll yi tegu ci loosu way-jur yi ? « Ngir am suqaliku gu matale, gune gi dafa war a màgge ci biir njabootam, ci aaréemu mbégte, mbëggeel ak yermande. » Dog.- 20 CADBE

26


Yan ñoo di séqoo Réew mi ak i campeefam ? Jël, ci wàllu yoon, caytu, nekkin ak yar, ay matuwaay yu ràññeeku ngir aar gune gi ci wépp xeetu metital ak yorin wu ñàkk yërmande tey gàcceel, rawatina wépp xeetu tooñ ak loraange, walla toroxal ci yaram mbaa xel, càggante mbaa yorin wu bon, ak metital ci awra, saa yu ñu ko dénkee mbokk walla njaatige li yoon tànn, kilifay daara mbaa képp ku yore gune gi. Dalin CADBE ak CDE bi Gépp gune guñu xañ aaréemug njabootam, ci diir bu gàtt mbaa ba fàww, walla ngir sàmm njariñam waratuñu ko faa bàyyi, yelloo na kaaraange ak ndimmal yu ràññeeku baawoo ci réew mi. Dog.19 CDE ak Dog.16 CADBE Yan ñoo di campeefi réew mi ? • Njiitu Repiblig bi • Péncu Réew mi • Góornëmaa bi • Ndajeem Koom, Nekkin ak Kéew gi • Ndaje Ndeyu Àtte mi, Ëtt bu mag bi, Ëttu Cettantal bi ak Àttewaay yi. Lan mooy jëmmal njariñ li gën a màgg ñeel gune gi ? Njariñ li gën a màgg ñeel gune gi dafa ëmb lépp luy tax gune gi nekk ci kaaraange, mucc ci mbooleem jalgati yi ñeel i sañ-sañam ci réew mi, ci pólitig, ci koom, ci nekkin ak ci caada. Yan ñoo di matuwaay ak sémb yi ittewoo njariñ li gën a màgg ñeel gune yi ci gisinu SNPE ? • lëkkale àtte yeek déggoo yi ñu xaatim ba noppi nangu leen; mottali àtte yi war a taxaw ngir indi gindeeku; • amal ag caytu gu matale ci wàllu kaaraangeg gune gi (jumtuwaayi kurélug lëkkale, yu tëralin yu topp ak natt kaaraange gune gi) ; • xamal mag ñeek ndaw ñi, ponk ak pas-pasi déggoo bii ñeel àqi xale , na mu gën a yaatoo, jaare ko ciy pexe yu xereñ te yell; • jël mbooleemi matuwaay yuy amal doxalub àtte yeek sàrtal yi ; • Jébbale tënki nettali yi ñeel doxalub àtte yeek sàrtal yi ci diir yi yell.

27


Association des Juristes Sénégalaises Boutique de droit de la Médina Av. Blaise Diagne x Rue 25 Médina Tél : +221 33.821.40.66 Numero vert : 800 805 805 e-mail : femjursen@hotmail.com

Save the Children

Livret enfants wolof  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you