Page 1

16

berria

berria asteartea, 2004ko azaroaren 30a berria

EUSKAL HERRIA g Euskara

Gixune Bokale Ahurti

BAIONA

Miarritze Angelu

Bidaxune Akamarre

Bardoze

Urketa Lehuntze

Basusarri

AT

URRIALDEA

Erango

Beskoitze

Arbona A

Milafranga

Uitzi T Z A I Lezaeta A R

Zaldibia Lazkao

L

HEGOSARTALDEA Bakaiku

A

Altsasu

Urdiain

Azpieuskalkiak

U

T A

Jauntsarats N

B U R U N

D

N A T

Eltzaburu

A

Lakuntza Arbizu Arruazu

I

Uharte Arakil

M

Larraintzar

O

T

Z

Arraitz

R

A T Z A M U L

Beuntza

Oskotz

R

Lizaso

A T E

T Muskitz Z Eritze

Iragi

A

U

N

Eugi

Usetxi

E

Leranotz

Ziaurritz

Zilbeti Bizkarret- Aurizberri Gerendiain A

Erro

Zubiri Ostitz

E

R

R

I B

O

Z

E

K

O

A

A R

Santa-Grazi

A

Z

Garralda

Lintzoain Mezkiritz

Aribe

Orotz-Betelu

R

A

A

Otsagabia Ezkaroze

Abaurreagaina Jaurrieta

Etxarri Aranatz

N A K A S A

E

A KI

I

T

Z

Itzaltzu

LD

U

EK

RRA AFA O N Uztarroze

I

R

Izaba

Espartza Urzainki

E R G O I E N A

Erronkari

GASTEIZ Dulantzi

IRUÑEA

Agurain

Bidankoze Garde Agoitz

Burgi

T

EKIALDEKO NAFARRA

R

E

B I Ñ

Kanpezu

Lizarra

Gares

Bernedo Zangoza Bastida

MENDEBALEKOA

Guardia Tafalla

Sartaldeko azpieuskalkia Sortaldeko azpieuskalkia

Viana

Eltziego

Sartalde eta sortaldeko azpieuskalkien tarteko eremua

Oion Lapuebla de Labarca

Petilla de Aragón

Mendebaleko eta erdialdeko euskalkien tarteko hizkerak

Mendavia

Tarteko hizkerak

Lodosa

ERDIALDEKOA Sartaldeko azpieuskalkia Erdiguneko azpieuskalkia

A

San Adrian E

Sartalde eta erdiguneko azpieuskalkien tarteko hizkerak

R

D

Sortaldeko azpieuskalkia (erdialdekoaren eta nafarraren tarteko eremua)

NAFARRA

A

Euskalkien arteko mugak ez dira zorrotzak eta zehatzak, eta tarteko zortzi hizkera ageri dira. Marrekin adierazi dira. Aezkoa eta Burunda dira denetan berezienak: hiru euskalkiren arteko lotura egiten dute.

Montori

Ü

R

Ü

B

Orbaizeta

SORTALDEA

A

Olague

E T A O D I

Irurtzun

Lantz

Iraizotz

A

Larraine

U

Euskalkien barruan hamalau azpieuskalki daude: bi mendebalean, hiru erdialdekoan, lau nafarrean, hiru nafarlapurtarrean, eta nortasun handiko bi ekialdeko nafarrean (Zaraitzu eta Erronkari ibarretakoak). Oso homogeneoa da zuberotarra.

Araia

ZUBEROTARRA

A

S

A

E

Sei dira: mendebalekoa, erdialdekoa, nafarra, nafar-lapurtarra, zuberotarra eta ekialdeko nafarra. Hilzorian dago azkena.

R

Lekunberri

Etxaleku

Murgia

Euskalkiak

R

Errazkin

Zegama

Legutiano

A

ERDIGUNEA A

Beruete

Azpirotz

Betelu

Ataun I

A R I B

R

R

R

Atharratze

Ligi

B

E

E

U R U A S A B B A

T

I

SORTALDEA

S

Idiazabal Segura O

G

OAloze

R

Altzai Lakarri

Urepele

E

SARTALDEA

Oñati Aretxabaleta

E

Eratsun Beintza-Labaien

Areso Gorriti

Eskoriatza

A

A

O

Leintz Gatzaga

Almandoz

L

I

Ezterenzubi

K

I

Lekunberri

Eiheralarre

Arnegi Luzaide

N

A

M

A R

Urduña

Ezkurra

Leitza

Orendain Baliarrain Gaintza Abaltzisketa Amezketa

Saldias

F

Otxandio Ubide

Ordizia Beasain

Lasa Banka

Irurita Aldude

Alegia

Legorreta

Zumarraga Legazpi

Doneztebe

Berastegi

Eskiula

Barkoxe

R R A TA

Altzürükü

O

A

Amurrio

Euskararen egitura 1970-2004 epean

Antzuola

Arrasate

Zubieta

Urdiñarbe

DONIBANE GARAZI

R

I I

Oleta

D E B A

T

Zeanuri

Ikaztegieta

Ituren

Tolosa

Albiztur

Donaixti-Ibarre

Donazaharre

Anhauze Azkarate

Elizondo

L E R R E K A Oronoz-Mugairi M A

L D E A O S A O L

T

Urretxu

Sunbilla

Alkiza

Bidania-Goiatz

A

SORTALDEA

A

Orozko

Goizueta

Errezil

Beizama

Baigorri

Ospitalepea

A

R

R

Bergara

R

Artziniega

A

I

Azkoitia

Soraluze

Amaiur Erratzu Arizkun

R

Gotaine

A

Eibar

SORTALDEA

R

Ermua

Elorrio

Irulegi

Garindaine

Muskildi

A

R

Abadiño

B E R T I Z A R A N A

R

Sohüta

MAULE

Larzabale

Suhuskune

Z

Berriz

L D E A N G A R A

A

U

Arantza

Mitikile A

Pagola

R

D

IPAR-SARTALDEA Arano

Villabona

Larraul

Arrosa

Etxalar

Igantzi Andoain

N

A

Zeberio

B

Durango

Igorre

A

R

Iurreta

SARTALDEA R

D

Lesaka

T E T P Bildoze

Izura Landibarre

R

R

L

I

Ezpeize

P

A

A

Azpeitia

A K O E Asteasu

R

R

Sarrikotapea

Lohitzüne

Iholdi Irisarri

Ortzaize

Jeztaze Etxarri

Arüe-Ithorrotze-Olhaibi

Uhartehiri

T

O

B

Ugao

Laudio

L D E A O L A U R

E

T

E

Armendaritze

R

I

I

Balmaseda

Aia

Zestoa

A

Bidarrai

Zugarramurdi Urdazubi

Z I R I A K R T B O

Lasarte-Oria B

A

I

Bera

Heleta

L

Hernani

Orio Aizarnazabal

Mendaro

Ainhoa

Oiartzun

Errenteria

ERDIGUNEA

Zarautz

-

Ozaraine-Erribareita

E

Bithiriña

U

B

Karrantza

Getaria

Zumaia

Deba

Elgoibar

Luhuso

DONOSTIA

Mutriku

I

R N E

M E N D E B A L E KO

R

A

Pasaia Ondarroa

Zuraide Ezpeleta Itsasu

Sara

Arboti Z

Aiziritze DomintxaineBerroeta

Garrüze Donapaleu

Mehaine

Z

A L D E A U R I S T

Irun

Lezo

Lüküze

Lekorne Makea

B

R A

Ispaster

Ilharre

A M I K U

Izturitze

Larresoro

N A FKanbo A

A

Arrieta

Azkaine

Burgue-Erreiti

Arrueta Oragarre Martxueta

Aiherra Lekuine

Hazparne

Jatsu Haltsu

Senpere

SARTALDEA

O

K

Bastida

ERDIGUNEA Uztaritze

Ahetze

S

Urruña Biriatu

Lekeitio

Ereño

D

U

Mungia

Ziburu

Hendaia

Ea

Gatika

U Santurtzi Fruiz Gizaburuaga B Nabarniz Leioa L E Portugalete Gernika A Errigoiti Sestao A R Erandio Gamiz-Fika Morga Derio T Ortuella I Barakaldo Mendata Aulesti B Sondika E R R I A Muxika A O R I Trapagaran T X Zamudio BILBO Lezama Markina Munitibar Larrabetzu Etxebarri Galdakao Basauri Zornotza Zaratamo Zalla Lemoa Arrigorriaga

Turtzioz

Lanestosa

Hondarribia

Mundaka

N G I A L D E A M U Meñaka

R

Getxo

T A

S

O

R

K

E

Urduliz

A

B

E

I

Donibane Lohizune

T

Gorliz Plentzia Sopela

Bermeo

B

Bakio

Sarrikota

B

Arrangoitze

R

Getaria

U

Bidarte

B

Ipar-sartaldeko azpieuskalkia Hego-sartaldeko azpieuskalkia © KOLDO ZUAZO

Erdiguneko azpieuskalkia

© EUSKAL EDITOREA E. M. Martin Ugalde Kultur Parkea z/g 20140, Andoain

Sortaldeko azpieuskalkia Burunda (mendebalekoaren, erdialdekoaren eta nafarraren tarteko hizkera) Corella

Baztan (nafarraren eta nafar-lapurtarraren tarteko hizkera)

GRAFIKOAK

Andoni Elordui, Joxean Apeztegia

Aezkoa (nafarraren, ekialdeko nafarraren eta nafar-lapurtarraren tarteko hizkera)

LEGE GORDAILUA

Tutera

SS-1327/04 LEHEN EDIZIOA, 2004

Fitero

NAFAR-LAPURTARRA

ESKALA 0

2

4

6

8

10

12

14 16 km

Sartaldeko azpieuskalkia Cascante

Erdiguneko azpieuskalkia Sortaldeko azpieuskalkia Sartalde eta erdiguneko azpieuskalkien tarteko hizkerak

Cortes

Kostatarra (erdialdekoaren eta nafar-lapurtarraren tarteko hizkera) Amikuze (nafar-lapurtarraren eta zuberotarraren tarteko hizkera)

Koldo Zuazoren euskalkien mapa argitaratu du BERRIAk Bonapartek 1870. urte inguruan egindako euskalkien mapa zen orain arteko bakarra AGURTZANE SOLABERRIETA - DONOSTIA

Koldo Zuazo hizkuntzalariak osatu duen euskalkien mapa berria argitaratu du BERRIA egunkariak. Louis Lucien Bonapartek XIX. mende erdialdean egindako mapa zen orain arte euskalkien ikerketarako zegoen oinarri nagusia. Ordutik ikerketa eta ekarpen interesgarriak izan dira, baina gehienak lokalak eta ez dute Euskal Herri osoa izan aztergai. Zuazok Bonaparteren sailkapena eta mapa osoa egokitu ditu. Koldo Zuazo 15 urte daramatza euskalkiak aztertzen. Atzo maparen aurkezpenean azaldu zuenez, hasieran ez zuen buruan mapa egitea eta gauzak aldatzea. Baina lanean hasi zenean Bonaparteren sailkapenak gaur egunerako ez zuela balio konturatu zen. Horregatik, beste mapa bat osatzea erabaki zuen. Horrek, ordea, ez du esan nahi Zuazoren mapak Bonparterena baz-

tertuko duenik edo Bonaparteren mapa okerra zenik. «Bonaparteren mapa XIX. mende erdiko euskararen egoera erakusten du. Eta hori ezin da aldatu, ezin da baztertu. Gaur, bihar edo etzi norbaitek garai hartan euskara non egiten zen jakin nahi badu, han agertzen da euskararen mugak zeintzuk ziren; han agertzen da, kolore argi edo ilunaren arabera, non zegoen euskara osasuntsu eta non zegoen transmisioa etenda. Horiek jakin nahi baditugu, ezinbestean beti Bonaparteren mapara jo behar dugu», azaldu zuen. Gaur egun Bonaparteren mapa aldatzeko premia bazegoela dio Koldo Zuazok. Haren ustez, bi dira arrazoi nagusiak. Alde batetik, ordutik hona euskalkien eremua gutxitu egin da, batez ere Nafarroan: «Nafarroako eremu zabal samarrean euskalkia galdu egin da. Euskara, ordea, zabaldu egin da: Cortesen, Fite-

ron eta Corellan, besteak beste, euskaldunak topatuko ditugu». Bestetik, egilearen ustez, ikastolen bidez euskara irakaskuntzan sartzeak eta euskara batuaren sorrerak euskara batzea ekarri du eta horrek euskalkietan eragin du.

Sei euskalki, ez zortzi Arrazoi horiek direla eta, Zuazoren arabera, gaur egun sei euskalki daude, zortzi gabe: mendebaldekoa, erdialdekoa, nafarra, nafar-lapurtarra, zuberotarra eta ekialdeko nafarra. Azken hori hilzorian dagoela dio Zuazok.

«Gaur egun Erronkarin ez dago euskara autoktonoa egiten duen inor; duela 13 urte hil zen azkena. Eta aldamenean dagoen Zaraitzu ibarrean, bakarra geratzen da». Zuazok euskalki batzuen izenak aldatu ditu: bizkaierari mendebaldekoa deitu dio, eta gipuzkerari, erdialdekoa. Besteak Bonapartek deitu bezala utzi ditu. «Buruan beti zatiketa administratiboak ditugu. Haatik, euskalkien banaketa eta banaketa administratiboa ez datoz bat. Bizkaia Bizkaia da, eta Bizkaiko euskarari, Gipuzkoa eta Arabako alderdi batzuetan egiten denez,

EUSKALKIAK

SALMENTA

Bonapartek 1870ean zortzi euskalki bereizi zituen; Zuazok egun sei daudela dio

Durangoko azokan izango da salgai, 6 eurotan; gero, 8 euro balioko ditu

bizkaitarra deitu beharrean, mendebaldeko euskara deitu diot. Halaber, esaterako, Arabako Araitz ibarrean ere Gipuzkoako euskara hitz egiten da. Beraz, ez dut egokia ikusi horri gipuzkera deitzea; erdialdekoa deitu diot», azaldu zuen. Halaber, Bonaparteren mapan euskalkien barruan 25 azpieuskalki agertzen baziren ere, Zuazok14 bereizi ditu: bi mendebaldean, hiru erdialdekoan, lau nafarrean, hiru nafar-lapurtarrean eta nortasun handiko bi ekialdeko nafarrean (Zaraitzu eta Erronkari ibarretakoak). Zuberotarra oso homogenenoa dela dio egileak. Euskalki bakoitzak bere kolorea du mapan, eta azpieuskalkiak bere euskalkiak duen kolorearen tonalitatearekin azaltzen dira. Joxean Apeztegia BERRIAko infografistak egin du grafikoa. «Ulertzeko erraza izatea eta Koldok mapan azaldu nahi zituen xehetasunak ondo azaltzea izan dira nire helburu nagusiak. Eta horretarako kolorea erabili dugu», azaldu zuen atzo Azpeztegiak aurkezpenan. 1870. urte ingurutik —Bonaparteren garaitik— euskalkiek izan duten bilakaera azaldu zuen Koldo Zuazok. Euskalkiak nola aldatu diren ikusteko adibide garbiena Nafarroa dela dio. «Nafarroako iparraldeko ibar

Berria euskalkiak  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you