Page 1

Stichting Nederlands Literatuurmuseum en Literatuurarchief


Voorwoord 5

Archief

Literatuurmuseum.nl 7 Aanwinsten 10 Onderzoek en wetenschap

6

Museum

13

Bruiklenen 14 Publicaties 15

Tentoonstellingen 17 Wisseltentoonstellingen 18 Literaire actualiteit

19

Educatie 21 Evenementen 21

16

Marketing en Publieksbereik

24

Samenwerkingen 31

Organisatie

Organisatie 35 Bestuur 35

34

FinanciĂŤn en cultureel ondernemerschap 38

Bijlagen

Personeel 36

Ondernemerschap 40 Prestatiedoelstellingen 40 Huisvesting 41

Aanwinsten 42 Schenkers en bruikleengevers

42

48


Voorwoord

Literatuur is een magische spiegel waarin we zien wie we ooit waren, wie we zijn en wie we kunnen worden, als individu én als samenleving.

R

uim zestig jaar was het Letterkundig

ogen heeft garandeert, een museum dat zindert

Museum een vertrouwde klank in de

van verhalen, ondergebracht in een huis dat

letterenwereld. Sinds 1 november 2016 is die

volledig recht doet aan de kracht van literatuur.

naam vervangen door het Literatuurmuseum; de aanduiding Kinderboekenmuseum is

In de aanloop naar het beleidsplan 2017-2020

gehandhaafd. Beide merken zijn verenigd in

heeft het museum zich gesterkt gevoeld door

de Stichting Nederlands Literatuurmuseum

de steun van veertig schrijvers en evenzoveel

en Literatuurarchief (voorheen Stichting

hoogleraren en / of biografen, die er via een

Nederlands Letterkundig Museum en

brandbrief bij de minister op hebben aan­

Documentatiecentrum) en hebben het

gedrongen het budget van het museum te

afgelopen jaar een make-over gekregen.

verhogen om zijn status als ‘Rijksmuseum voor Literatuur’ waar te kunnen blijven

Veel aandacht en tijd is in 2016 uitgegaan

maken. Onder meer deze steun leidde tot het

naar de huisvesting. Het Nederlands

besluit de subsidie van het museum voor deze

Literatuur­museum en Literatuurarchief

beleidsperiode te verhogen met € 250.000 per

(NLL) is met het RKD - Nederlands Instituut

jaar. Helaas maar tijdelijk en slechts eenderde

voor Kunstgeschiedenis en de Koninklijke

van het bezuinigingsbedrag dat het museum

Bibliotheek (KB) huurder van het Koninklijke

in 2013 kreeg opgelegd. Misschien nog wel

Bibliotheek-complex en heeft op verzoek

belangrijker dan het positieve finan­ciële effect

van de KB en het Rijksvastgoedbedrijf (RVB)

dat bovengenoemde brief heeft gehad, is de

meegewerkt aan het ontwerpen van scenario’s

waardering voor het werk van het museum

voor renovatie van het complex, dat in slechte

die eruit spreekt. Literatuur, literair erfgoed

staat verkeert. Uiteindelijk heeft het museum

en verhalen doen ertoe. Ze zijn verbonden

geconcludeerd dat het zijn toekomst elders ziet

met de maatschappij en spelen een grote rol

en slechts het noodzakelijke in het huidige pand

bij het bepalen van onze cultuur en identiteit.

wil investeren. Gesteund door bureau Brink

Literatuur is een magische spiegel waarin

Management Advies bracht het museum in het

we zien wie we ooit waren, wie we zijn en

verslagjaar de mogelijkheden van huisvesting

wie we kunnen worden, als individu én als

elders in kaart. Het museum wil huisvesting

samenleving. Dit jaarverslag over 2016 bewijst

realiseren die de museale beleving die het voor

dat ten volle.

door Aad Meinderts, directeur 5


I

n het archief van het NLL zijn meer dan

aparte studeerruimte ter beschikking gesteld,

7.000 schrijvers en illustratoren vertegen­

onder andere aan de Toonder Compagnie die

woordigd. Het omvat ruim 6 strekkende

in 2016 het jubileumjaar van Toonders strip

kilometer documenten en objecten. De geprog­

Tom Poes vierde. Voor het onderzoek maakte

notiseerde jaarlijkse groei van de collectie is 90

de Toonder Compagnie dankbaar gebruik

strekkende meter, maar in 2016 werd dit cijfer

van Toonders complete archief van originele

opnieuw ver overtroffen en bedroeg 145 meter.

tekeningen en archiefbescheiden dat het NLL

Van de literaire archieven van H.C. ten Berge en

beheert.

Mischa de Vreede tot de elektrische Triumphschrijfmachine van Dimitri Frenkel Frank.

In 2016 werd een nieuw Collectieplan geformuleerd dat de basis vormt voor het

Het archief van het NLL kan in de studiezaal

collectiebeleid in de komende jaren, waarin

worden bestudeerd, daarnaast werd in het

digitalisering en digital born archives om een

museum zelf aan diverse onderzoekers een

nieuwe aanpak vragen.

Literatuurmuseum.nl

Archief Foto’s van Darja Collin uit de nalatenschap van J. Slauerhoff.

In februari 2016 lanceerde het NLL

‘Kom dwalen tussen schrijvers en verhalen’

Literatuurmuseum.nl, dé site waarop de

kunnen literatuur­liefhebbers, wetenschappers

organisatie haar collectie toont aan de hand van

en ook het voortgezet onderwijs zich online

digitale presentaties en persoonlijke artikelen

verdiepen in grote en kleine verhalen over de

van hedendaagse schrijvers. Onder het motto

Nederlandse literatuur.

7


Archief

Boven: Brief en scheepskist van J. Slauerhoff. Onder: Brieven van Willem Elsschot.

van de geest bevat geen toelichtende teksten, maar is opgebouwd uit deels ongepubliceerde fragmenten uit

Een bijzondere presentatie is Vier schrijvers, vier weken: in februari 2016 werden vier jonge schrijvers met tracking software gevolgd bij het schrijven van een kort verhaal. Boven: Alma Mathijsen aan het werk voor Vier schrijvers, vier weken. Onder: European Design Awards

het werk van Charlotte Mutsaers. Een bijzondere presentatie is Vier schrijvers, vier weken: in februari 2016 werden vier jonge schrijvers met tracking software gevolgd bij het schrijven van een kort verhaal. Meer dan 10.000 bezoekers hebben als het ware over de schouders van de schrijvers meegekeken en het creatieve proces ervaren. De eerste resultaten van het onderzoek zijn inmiddels ook op Literatuurmuseum.nl gepubliceerd. Literatuurmuseum.nl blikt niet alleen terug;

Met het online platform wil het NLL literatuur

‘Ik ben echt verliefd op de site van het

het focust ook op het hier en nu. Dat wordt

en literair erfgoed ontsluiten en (breed)

@ Litmuseum. Geniaal hoe nieuwe schrijvers

gerealiseerd door de artikelen op de site,

toegankelijk maken. Het wil de relevantie

oude schrijvers tot leven wekken.’ Het NLL

geschreven door hedendaagse schrijvers als

van het literair erfgoed in het algemeen en

streefde naar 100.000 bezoekers op jaarbasis,

Hanna Bervoets, Alma Mathijsen, Philip Huff,

het archief van het NLL in het bijzonder

maar uiteindelijk heeft het platform van

De basis van Literatuurmuseum.nl wordt

Ernest van der Kwast en Christiaan Weijts.

inzichtelijk maken. Het stimuleren van

4 februari (moment van live-gang) 2016 t/m

gevormd door digitale presentaties waarbij

Gefascineerd door bepaalde archiefstukken

cultuurparticipatie en het bieden van een

31 december 2016 bijna 160.000 bezoekers

archiefstukken van het NLL dankzij gedegen

werpen zij in columns hun persoonlijk licht

handvat voor inspirerend literatuuronderwijs

ge­­had. Daarbij heeft Literatuurmuseum.nl

literair onderzoek op verrassende wijze in

op een document of voorwerp uit de collectie

zijn hierbij uitgangspunten. Dit platform

twee prestigieuze European Design Awards

een brede maatschappelijke en culturele

van het NLL. Net als de verhalen zijn ook de

wordt steeds verder uitgebouwd en zal zich

gewonnen: goud in de categorie Infor­mational

context worden geplaatst. De documenten zijn

artikelen zeer gevarieerd. Zo probeert

ontwikkelen tot een kenniscentrum en

Website en zilver in de categorie Digital

niet langer beschreven vellen papier, maar

Christiaan Weijts het schema dat Hella S.

community over literatuur en literair erfgoed.

Identity. Voor Literatuurmuseum.nl is het

vertellen ‘een verhaal’. Over een individuele

Haasse maakte voor De tuinen van Bomarzo te

schrijver en tegelijkertijd ook over onze

ontraadselen en is Roman Helinski ontroerd

Het online platform is jubelend besproken in

werkingsverband aangegaan met Huygens

cultuurgeschiedenis en maatschappij.

door de serene brief die Abel J. Herzberg in

de Nederlandse en Vlaamse media en wordt in

ING en werkt het succesvol samen met het ontwerpbureau Vruchtvlees.

NLL een synergetisch en structureel samen­

1945 aan premier Gerbrandy schrijft om Joden

de armen gesloten door literatuurliefhebbers.

Naar aard en uitwerking lopen de presentaties

te repatriëren die gevangen zaten in Bergen-

Tweets als de volgende van Rianne Oosterom

sterk uiteen. Zo accentueert Op aarde niet en

Belsen.

zijn geen zeldzaamheid:

niet op zee over J. Slauerhoff de romantische inborst van de altijd reizende en eeuwig verliefde dichter en laat In kunst mag niet geprobeerd worden zien hoe Willem Elsschots reputatie tot stand kwam en hoe een ontmoeting met twee Nederlandse literatoren niet alleen zijn bekendste boek, Kaas, heeft opgeleverd, maar ook zijn voornaamste

Links: Schema van Hella S. Haasse voor De tuinen van Bomarzo. Midden: Brief van Abel J. Herzberg aan premier Gerbrandy. Rechts: Ernest van der Kwast, Alfred Birney, Hanna Bervoets, Karin Amatmoekrim en Christiaan Weijts. Illustraties: Rebecca Clarke.

handelsmerk: stijl. Het verhaal Een circus

8

9


Archief

Jan de Hartog en kapiteinspet en zakhorloge van Jan de Hartog.

Aanwinsten Het jaar 2016 begon goed voor het NLL toen

een zeecontainer vanuit Californië vertrokken.

Flip van Duijn, de zoon van Annie M.G.

Jan de Hartog maakte furore met zijn romans,

Schmidt, in januari het privé-archief van zijn

toneelstukken en filmscenario’s over de zee en

moeder schonk. Dat bestaat onder meer uit

scheepvaart. Niet alleen in Nederland maar ook

scripts voor Ja zuster, nee zuster en Pension

in het buitenland was hij geliefd en hij verkocht

Hommeles, typoscripten van kindergedichten

wereldwijd miljoenen boeken; met Anne

die Schmidt voor Het Parool schreef en van

Frank behoort De Hartog tot de meest gelezen

toneelstukken als Judaspenningen en Vrouwen

Nederlandse auteurs. In Amerika gold De

om Dr. Deninga. Ook diverse literaire prijzen

Hartog als een vooraanstaand schrijver en het

maken deel uit van de aanwinst, onder

Californische Whittier College had de collectie

andere de internationale Hans Christiaan

jarenlang in bruikleen; niettemin besloot zijn

Andersenprijs, die Annie M.G. Schmidt in

weduwe zijn literaire nalatenschap aan het NLL

1988 uit handen van Astrid Lindgren kreeg

te schenken. Het archief bestaat onder meer uit

handschriften en typoscripten, foto’s, boeken

en literaire cartoons, en correspondentie

uitgereikt. Hoogtepunten uit het archief zijn

vele manuscripten, onder meer van Schipper

met opdrachten, fanmail en persoonlijke

met collega-schrijvers als Maarten ’t Hart,

de circa 185 brieven die Schmidt aan haar

naast God en Hollands Glorie, correspondenties

documenten als een rapport uit haar MMS-tijd.

Geert Mak, Charlotte Mutsaers, Cees

moeder schreef en de tweezijdig bewaard

met vrienden, fans en collega-schrijvers,

Bijzonder zijn de verhalen in typoscript die zij

Nooteboom, Jan Siebelink, Marten Toonder

gebleven briefwisseling met haar man Dick

diverse dossiers en tal van foto’s. Persoonlijke

lang vóór haar debuut schreef. Daarin duiken al

en Joost Zwagerman. Voor de gelegenheid

van Duijn (totaal circa 280 brieven). Voorts de

voorwerpen, als een kapiteinspet en het

verschillende karakters op die bekend zouden

exposeerde het Literatuurmuseum drie versies

uitgebreide correspondentie met impresario

stuurwiel van zijn boot de Rival, completeren

worden in de boze heks-verhalen.

in manuscript van de novelle De rat van Arras,

en theaterproducent John de Crane, en brieven

de aanwinst.

met onder andere een werkschemaatje op 2016 werd afgesloten met de verwerving van

een kartonnen kaartje. Het manuscript is

Het NLL verwierf in 2016 eveneens het literaire

het literair archief van Adriaan van Dis. Ter

een veelkleurig labyrint van snel geschreven

aan Henny Anke en Liesbeth Montagne, vriendinnen van Schmidt.

9

archief van kinderboekenschrijfster Hanna

gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag

zinnen, vol doorhalingen en toevoegingen.

Ook noemenswaardig is de verwerving van de

Kraan, die in de jaren zeventig begon met

schonk de voorzitter van de Vriendenstichting

‘Kortom, graffiti voor literatuurwetenschappers

literaire nalatenschap van Jan de Hartog. Na

schrijven. Haar eerste boek, Verhalen van de

van het NLL onder meer manuscripten van

en grafologen’, zoals Alfred Birney dit

een lange zwerftocht arriveerde het archief van

boze heks, verscheen in 1990. Over de boze heks

romans en novellen als Nathan Sid en Zilver,

handschrift typeerde in een artikel op

de schrijver van Hollands Glorie begin 2016 in

zou zij zes boeken schrijven, die zeer populair

cahiers met aantekeningen voor onder

Literatuurmuseum.nl.

het museum. Ruim een jaar eerder was het in

werden. De aanwinst bestaat onder meer uit

meer Ik kom terug en Tikkop, diverse foto’s

Links: Brieven van Annie M.G. Schmidt. Rechts: Typoscript van De rat van Arras van Adriaan van Dis.

10

11


Foto’s door Willem Frederik Hermans.

Archief

Onderzoek en wetenschap Verder vonden in 2016 de literaire nalaten­

portret in pastel van Godfried Bomans als

Het NLL faciliteert, stimuleert (en initieert

schappen van Herman de Man, Renate Stoute

Charles Dickens, beeldende kunst van Rogi

soms zelf ) onderzoek op het gebied van

en Henk van Woerden hun weg naar het NLL

Wieg, illustraties door Johan Braakensiek

de moderne letterkunde. Als belangrijk

en werden de literaire archieven van Jan

en tekeningen van Thé Tjong-Khing. Uit het

onderzoeksinstituut maakt het Huygens

Eijkelboom, M. Vasalis, Leo Vroman en Joost

archief van Wim Hazeu ontving het NLL een

Instituut voor Nederlandse Geschiedenis

Zwagerman aangevuld. Het NLL verwierf

deel van het archief van het literaire tijdschrift

(Huygens ING) sinds jaar en dag intensief

vele brieven en correspondenties, waaronder

Kentering, dat vele brieven bevat en een schema

gebruik van de collectie van het NLL. Zo

een brief van Anna Blaman aan S. Vestdijk en

dat S. Vestdijk maakte voor Thanatos aan

wordt al jaren gewerkt aan de Volledige

brieven van H. Marsman aan Roel Houwink,

banden.

Werken van Willem Frederik Hermans, wiens

In 2016 werd dit meest besproken en minst

archief in beheer is bij het NLL. In 2016

gelezen literaire document uit de naoorlogse

en ook de brieven van Boudewijn Büch aan zijn moeder en die van Hans Lodeizen aan

Het betreft slechts een kleine greep uit een rijk

verschenen Deel 6, Romans (Een heilige van

literaire geschiedenis alsnog gepubliceerd.

zijn vader. De iconografische collectie werd

jaar. Voor een uitvoerig overzicht zie de bijlage

de horlogerie, Au pair, Madelon in de mist van

Ook de dagboeken van Hanny Michaelis zijn

uitgebreid met onder meer een portret van

achterin dit jaarverslag.

het schimmenrijk en Ruisend gruis) en Deel 16,

ondergebracht in het Literatuurmuseum. In

Beschouwend werk (Mandarijnen op zwavelzuur

het verslagjaar verscheen het eerste van de twee

en Mandarijnen op Zwavelzuur. Supplement).

delen oorlogsdagboeken: Lenteloos voorjaar.

Het onderzoek ten behoeve van de Volledige

Oorlogsdagboek 1940-1941.

Frans Pointl door Sylvia Willink-Quiël, een

Werken heeft in 2016 bovendien geresulteerd

Rechts: Aantekenboekje van Henk van Woerden. Onder: Beeldend werk van Rogi Wieg.

in het verhaal Expeditie Nooit meer slapen

Sinds 2015 bezit het Literatuurmuseum

op Literatuurmuseum.nl, dat een beeld geeft

de gehele inhoud van Harry Mulisch’

van de totstandkoming van een meesterwerk.

werkkamer, zijn literaire laboratorium: boeken,

Nooit eerder vertoonde foto’s van Hermans,

meubels, beeldjes, voorwerpen, prenten –

zijn reisdagboek en brieven openen de wereld

de manuscriptenkast, de documenten op

achter Nooit meer slapen.

zijn werktafel, notitieboeken, mappen met aanzetten voor nieuw werk, etsen van Piranesi,

Niet alleen Huygens ING gebruikt de collectie

de verzameling egyptiana. Aan de hand van

van het NLL intensief. Door de recente bloei

de literaire nalatenschap schetst Robbert

van de literaire biografie wordt het archief

Ammerlaan de wereld van Harry Mulisch in het

het laatste decennium veelvuldig bestudeerd

rijk geïllustreerde boek Zijn eigen land.

door zelfstandige onderzoekers, voornamelijk biografen. Zo verscheen er in 2016 een aantal

Bijna zestien jaar schreven Wim Hofman

veel besproken publicaties die gebaseerd

en Ed Leeflang elkaar. Mijmeringen over

zijn op correspondenties en documenten uit

de zee, over muziek, reizen, aardbeien in de

de collectie van het NLL, waaronder Boud.

ochtendnevel en boeken die hen boeiden. Uit

Het verzameld leven van Boudewijn Büch van

die briefwisseling, berustend bij het NLL,

Eva Rovers.

koos Joke Linders fragmenten voor Golfslag, een monument van en over twee veelzijdige

12

In de collectie van het NLL bevindt zich het

kunstenaars. Ook de uitgave Een varend eiland

dagboek dat Max de Jong vanaf 1947 tot 1951

is een publicatie van brieven uit de collectie van

bijhield. In 1990 verscheen in een kleine

het NLL. Hierin brengt Hein Aalders de brieven

oplage een roofdruk van de complete tekst. Het

van J. Slauerhoff bijeen, die zich laten lezen als

was daarmee een boek voor een inner circle.

Slauerhoffs autobiografie.

13


Archief

Publicaties

Voorts verschenen ondermeer in 2016 op

publicaties zijn veel artikelen in tijdschriften

basis van de collectie van het NLL de biografie

als De Parelduiker en Zacht Lawijd gebaseerd

Rusteloos en overal. Het leven van Albert

op onderzoek van de collectie van het museum.

Helman van Michiel van Kempen en Realisme

In het verslagjaar werd er in de studiezaal

In 2016 verschenen er niet alleen diverse

In 2016 verschenen er bovendien twee

in Nederland. Critici kiezen positie 1925-1945

van het NLL gewerkt aan biografieën over

publicaties op basis van het archief van het

nummers van Goede Papieren. In het magazine,

van Mieke Rijnders. Ook voor De Tekentafel

ondermeer Godfried Bomans, Remco Campert,

NLL, de organisatie bracht zelf ook zeven

onder andere bestemd voor de Vrienden van het

wiebelde een beetje, waarin de eerste tien

Jan Eijkelboom, J. Greshoff, Hella S. Haasse,

uitgaven uit. Samen met zusterorganisatie

NLL, openbaren zich de rijkdom en het belang

jaren uit het werkzame leven van Marten

F. Harmsen van Beek, Halbo C. Kool, Theun de

AMVC-Letterenhuis publiceert het NLL al

van het archief, waarin boeiende verhalen

Toonder beschreven worden, werd een beroep

Vries en Victor E. van Vriesland.

enige jaren elk kwartaal het literair-historisch

schuilen.

gedaan op het archief. Naast deze en andere

tijdschrift Zacht Lawijd. Het periodiek presenteert op een gedocumenteerde en

Samen met uitgeverij Verloren publiceerde

verrassende wijze nieuw onderzoek. In korte,

het NLL in zijn reeks Achter het Boek, het

documentaire beschouwingen bij allerlei

door Sjoerd van Faassen bezorgde Brieven

archivalia zoals foto’s, handschriften en

aan H. Marsman, Roel Houwink en Arthur

drukproeven, komen niet alleen bekende

Lehning, 1922-1939, met correspondenties

auteurs en hun werk aan bod, maar krijgen ook

van Hendrik de Vries. Deze brieveneditie

vergeten schrijvers opnieuw aandacht. In 2016

verschaft inzicht in de poëticale opvattingen

waren dat o.a. J.C. Bloem, Henri Borel, Hendrik

van De Vries en documenteert ondermeer de

Conscience, Theo van Doesburg, Marnix Gijsen,

totstandkoming van zijn bundel Nergal (1937).

Paul van Ostaijen en Hendrik de Vries.

Eerder verschenen in de reeks al De Vries’ briefwisselingen met Constant van Wessem

Stripstrook door Marten Toonder.

en J. Slauerhoff.

Bruiklenen Net als in voorafgaande jaren maakten tv- en

te Rotterdam. Aan het Centraal Museum

documentairemakers ook in 2016 gebruik van

bruikleende het NLL een portret van Jan

het archief, waaronder De Wereld Draait Door

Engelman door Piet Vermeulen ten behoeve

(DWDD) voor items over Multatuli en Boudewijn

van Trots van de dag: de Utrechtse Domtoren.

Büch. Daarnaast vroegen vele publicisten,

Ook buiten de landsgrenzen wist men het NLL

uit­gevers en programmamakers afbeeldingen

te vinden. Zo bruikleende de Städtische Galerie

aan van handschriften, brieven, portretten en

Rosenheim kleurenillustraties voor Waar is

schrijversparafernalia ten behoeve van publicaties

de taart? van Thé Tjong-Khing ten behoeve van

of film- en tv-documentaires. Verder werden aan

de tentoonstelling To cuckoo! Animals in picture

14 instellingen stukken in bruikleen gegeven ten

books en was een illustratie uit Kikker is verliefd

behoeve van exposities. Zo bracht het Muiderslot

van Max Velthuijs te zien op Bologna Children’s

van 20 maart t/m 31 oktober Van Muiderslot tot

Book Fair. In de Chiang Kai-shek Memorial

Bommelstein en besteedde het Stripmuseum

Hall te Taipei waren eveneens tekeningen van

aandacht met een grote overzichtstentoonstelling

Max Velthuijs te zien.

aan 75 jaar Tom Poes. Beide exposities bestonden grotendeels uit stukken van het Marten Toonder-

Verder stelde het NLL documenten, voor­

archief van het NLL.

werpen, portretten en foto’s beschikbaar voor tentoonstellingen of publicaties van onder meer

14

Daarnaast stelde het NLL werk ter beschikking

het Louis Couperus Museum, de Koninklijke

voor de tentoonstelling Fatale kunst, Sara

Bibliotheek, het A.M. de Jong Huis en Museum

de Swart die te zien was in de Kunsthal

De Bommelzolder.

15


Het Literatuurmuseum en Kinderboeken­ museum vestigden opnieuw een record aan bezoekers en begroetten in 2016, net als het jaar daarvoor, ruim 65.000 bezoekers.

B E ZO EK E R S Be z o e ke rs i n het museum Le e rl i n g e n

2015

2016

65.459 66.685 7.359

9.502

Tentoonstellingen

O

p zaterdag 10 december opende

de tweede verdieping, naast de populaire

Kinderdirecteur Jan Dirk Pesman in

expositie ABC met de dieren mee, waardoor

het Kinderboekenmuseum een nieuwe, vaste

er een hele verdieping is ontstaan waar de

Kikker-tentoonstelling. In de bijna 150 m2

jongste bezoekers met hun (groot)ouders

tellende doe- en leertentoonstelling Ik ben

uren kunnen doorbrengen. Het toenemende

Kikker komen de geliefde boeken van de

aantal expats en buitenlandse toeristen dat het

internationaal vermaarde Max Velthuijs tot

museum bezoekt, heeft ertoe geleid dat in Ik

leven en beleven kinderen de avonturen van

ben Kikker de teksten ook in het Engels worden

Kikker en zijn vriendjes Eend, Rat, Varkentje,

aangeboden. Behalve Ik ben Kikker, telt het NLL

Haas en Beertje. Ik ben Kikker is geschikt

nog 6 vaste tentoonstellingen.

voor iedereen vanaf 0 jaar en is gelegen op

Museum Linksboven: Kinderdirecteur Jan Dirk Pesman bij de opening van Ik ben Kikker. Foto: Eveline van Egdom. Rechts: In Ik ben Kikker. Foto: Sarah Dona.

In Ik ben Kikker. Foto: Sarah Dona.

Linksonder: Rindert Kromhout tijdens de presentatie van De vader van Kikker. Foto: Annemieke van der Togt.

17


Museum

Wisseltentoonstellingen

Literaire actualiteit

Het huis van de literatuur kent vele kamers en

Het werk van schilder, beeldhouwer en etser

Ook in het verslagjaar bracht het NLL een

Van 16 t/m 25 september 2016 vond in

het NLL wil zijn bezoekers elke kamer van dat

Ronald Tolman is zeer divers, maar een van

reeks kortlopende, kleine tentoonstellingen

Nederland en Vlaanderen de Week van

immense huis laten ontdekken. Ook die van

de constanten daarin is de literatuur. Niet

gewijd aan de literaire actualiteit. Zo werden

de Afrikaanse roman plaats. Het NLL

de lichte letteren. Zo konden bezoekers van

alleen heeft Tolmans werk van zichzelf al

exposities ingericht naar aanleiding van de

organiseerde ter gelegenheid hiervan een kleine

het Literatuurmuseum van 12 december 2015

een narratief karakter, de letteren zijn voor

verwerving van de literaire nalatenschappen

tentoonstelling vol foto’s, brieven en andere

t/m 24 april 2016 De Kunst van het Lijden zien,

hem een belangrijke inspiratiebron. In het

van Hanna Kraan en Jan de Hartog en

memorabilia van en over Zuid-Afrikaanse

over de literaire duizendpoot Hans Dorrestijn,

kader van 2016 Jaar van het Boek bracht het

het literaire archief van Adriaan van Dis,

schrijvers uit eigen collectie.

die naar aanleiding van de tentoonstelling het

Literatuurmuseum van 12 mei t/m 4 september

besteedde het museum aandacht aan de

nieuwe jaar inluidde met een optreden.

2016 Tegen de wind in lezen, gewijd aan deze

Kinderboekenweek met een kleine expositie

Naar aanleiding van zijn overlijden op

veelzijdige kunstenaar.

over kinderboekenillustrator Carl Hollander

8 december 2016 wijdde het Literatuurmuseum

en toonde het een deel van zijn schatten

een expositie aan Peter van Straaten. Als ode

waarover hedendaagse auteurs schrijven op

aan zijn vakmanschap en aan zijn gevoel voor de

Literatuurmuseum.nl. Complementair aan

vrolijk stemmende tristesse die ook het literaire

de beeldende kunsttentoonstelling Tegen de

leven soms kenmerkt, was een ruime keuze te

wind in lezen bracht het NLL een expositie

zien uit de 800 tekeningen die Van Straaten in

gewijd aan journalist, essayist, romancier

2008 en 2013 aan het NLL geschonken heeft.

In Ronald Tolman. Tegen de wind in lezen. Foto linksboven en onder: This is Jane. Foto rechtsboven: Eveline van Egdom.

en Tolmans partner in art, J.J. Peereboom. Ter gelegenheid van de opening van de vaste kindertentoonstelling Ik ben Kikker in december exposeerde het NLL originele Kikker-illustraties van Max Velthuijs. Al eerder in het jaar - op 23 maart, tijdens de jaarlijkse Kikkertiendaagse - opende het NLL, naar aanleiding van de verschijning van De vader van Kikker, een kleine expositie over Max Velthuijs. Foto: Eveline van Egdom.

18

19


Museum

Educatie Educatie is sterk verankerd in het DNA van

Het Kinderboekenmuseum heeft een uitgebreid

het NLL. De organisatie staat immers voor

educatief aanbod: het biedt bij de verschillende

leesbevordering én het stimuleren van de

tentoonstellingen 7 museumlessen aan voor

eigen talenten en creativiteit. Ze is een van

het primair onderwijs en de brugklas; bij de

de oprichters van het Haagse Cultuurmenu,

lessen in Papiria kan door de scholen gekozen

een bijzonder succesvol educatief samen­

worden uit een breed pakket van workshops.

werkingsverband van musea, dat jaarlijks

Daarnaast is er binnen het Cultuurmenu een

circa 30.000 leerlingen bereikt. Daarnaast is

lesprogramma voor de kleutergroepen. Voor

het een van de samenwerkingspartners van

ROC’s en Pabo’s biedt het museum speciale

de Cultuurschakel, de expertise- en bemidde­

rondleidingen die toekomstige leerkrachten

lingsorganisatie voor cultuuronderwijs en

en onderwijsassistenten voorbereiden op

cultuur­participatie in Den Haag. Het Kinder­

leesonderwijs.

boekenmuseum biedt sinds november 2016 Museumlessen in het Kinderboekenmuseum. Foto’s links en rechts: Eveline van Egdom.

lessen aan via de Cultuurschakel en staat met het Gemeentemuseum en het Museon in de top 3 van meest geboekte musea in Den Haag.

Aantal leerlingen 2015

Aantal leerlingen 2016

Doelstelling prestatie­ afspraak 2016

Aantal lessen 2015

Aantal lessen 2016

Primair Onderwijs

4.788

6.101

4.000

217

265

Voortgezet Onderwijs

1.148

1.312

1.000

45

34

WO/HBO/ROC

1.423

2.089

1.000

57

86

Totaal

7.359

9.502

6.000

279

385

Het Kinderboekenmuseum participeert

ontwikkelde het NLL de les ‘De super-

sinds jaar en dag in het Haagse programma

bejaarden van de toekomst!’. Na een bezoek aan

het Cultuurmenu; in het kader daarvan ont­

de tentoonstelling brainstormden de leerlingen

wikkelde het Kinderboekenmuseum in 2016 de

van groep 7/8 over hoe het bejaardenleven

museumles Een brief voor Aap voor groep 1 en 2.

er over 80 jaar uit zal zien. De leerlingen verwerkten al hun ideeën in een pop-up

Zoals elk jaar bood het Kinderboekenmuseum

beeldverhaal.

in 2016 speciale Kinderboekenweeklessen aan, toegespitst op het thema van 2016, Opa’s en

In 2015 pionierde het Kinderboekenmuseum

oma’s, voor altijd jong. In de middenbouwles

met de speciale les ‘Dit lees ik! ’, die in het kader

‘Van grijsaard tot superheld’ brachten de

van de Prijs van de Nederlandse Kinderjury

leerlingen van groep 4/5/6/ eerst een bezoek

voor groep 5 t/m 8 werd ontwikkeld. Deze

aan Papiria waar zij van alles ontdekten

les werd tijdens de stemperiode van de

over verhalen en het maken van een eigen

publieks­­prijs voor de beste in het Nederlands

verhaal­figuur. In de aansluitende workshop

verschenen kinderboeken van het afgelopen

schreven de leerlingen aan de hand van een

jaar, van 9 maart tot en met 20 april 2016,

gekozen voorwerp en een brainstormsessie

opnieuw aangeboden.

een krantenartikel. Voor de bovenbouw

20

21


Museum

Museumles in het Literatuurmuseum. Foto: Mike Bink.

Ook voor leerlingen van het voortgezet onder­ wijs biedt het NLL educatieve programma’s. De museumles ‘Literatuur in anderhalf uur’ neemt leerlingen in het Literatuurmuseum op reis door onze literatuur. Docenten kunnen een pakket van anderhalf uur samenstellen uit diverse onderdelen. In 2016 werd het pakket uitgebreid met een module bij de Lucebertwand van het NLL. Literaire Routes App uit. Deze gratis app voor

Museumlessen in het Kinderboekenmuseum. Foto’s links en rechts: Eveline van Egdom.

Daarnaast biedt het NLL via het Literatuur­

smartphones voert wandelaars langs locaties

museum.nl ook online educatie­programma’s.

uit het leven van schrijvers, dichters en hun

Zo wil de organisatie docenten een extra

boeken. In 2016 werd, in samenwerking met

handvat bieden voor inspirerend literatuur­

de Vestdijkkring en het Hannemahuis in

onderwijs. De gratis lessen zetten de leerlingen

Harlingen, een zesde wandeling toegevoegd,

aan schrijvers en literaire thema’s te ontdekken

gewijd aan leven en werk van S. Vestdijk.

Ook de pilot van ‘Leesclub in de klas’ kreeg in

tentoonstelling Papiria werd uitgebreid met

en deze verder te bestuderen. Net als het

In deze app dwaalt de wandelaar door het

2016 een vervolg. Tijdens deze les – anders

een workshop over illustraties. Daarnaast

platform zelf presenteren de gratis pakketten

Harlingen van S. Vestdijk.

dan de andere educatieve programma’s

werden in 2016 nieuwe lessen ontwikkeld bij

literatuur op een eigentijdse en toegankelijke

van het Kinderboekenmuseum op school

de nieuwe Kikker-tentoonstelling; deze zijn in

manier, met in achtneming van de eisen van

Er werden bovendien rondleidingen in het

gegeven - bespraken leerlingen in kleine

januari 2017 geïntroduceerd. Het NLL probeert

het curriculum. Tevens breidde het NLL voor

museum gegeven voor leesclubs en andere

groepjes onder begeleiding van leescoaches

zo flexibel mogelijk en in nauw overleg met

het algemene publiek in 2016 zijn educatieve

geïnteresseerden.

van het Kinderboekenmuseum door het

leerkrachten in te spelen op de wensen vanuit

museum geselecteerde boeken. Zo wordt de

scholen, zoals op maat aangepaste lessen voor

leesverdieping gestimuleerd en leren leerlingen

bijzondere groepen van bijvoorbeeld speciaal

een goed beargumenteerde mening over een

onderwijs of internationale groepen.

boek te vormen. Onder het motto ‘Ga vol inspiratie het voorjaar Een andere veelbelovende pilot uitgevoerd

in’ organiseerde het NLL op 16 maart 2016 een

in 2015 werd in 2016 verder getest: het NT2

docentendag vol inspiratie en praktische tips

(Nederlands als tweede taal)-project, dat

over lezen, schrijven en leesplezier. Annemarie

het NLL ontwikkelde in samenwerking met

Bon, Benny Lindelauf, Bette Westera en

de Openbare Bibliotheek Den Haag. Dit

Martine Letterie verzorgden een workshop of

lestraject wordt met name aangeboden aan

een lezing. Ook door de samenwerking met het

cursusgroepen van Ouder en School Plus.

Praxis Bulletin, het gerenommeerde educatieve magazine van uitgeverij Malmberg voor

22

In 2015 ontwikkelde het NLL samen

leerkrachten uit het basisonderwijs, profileerde

met de Bibliotheek Den Haag de les

het NLL zich bij de juiste doelgroep; het aan

‘Een koffer vol Kinderboekenbeesten’; dit

het Kinderboekenmuseum gewijde nummer

educatieve programma werd in 2016 voor

verscheen begin 2016. Het museum was deels

het eerst aangeboden. Het lespakket bij de

voor de inhoud daarvan verantwoordelijk.

De lees­verdieping wordt gestimuleerd en leerlingen leren een goed bear­gumenteerde mening over een boek te vormen.

23


Museum

Linksonder: Niki Smit tijdens Night at the Museum. Foto: Eveline van Egdom.

Evenementen

Rechtsboven: Op de Paul van Loon Familiedag. Foto: Tuffcat Media.

Maar liefst 54 evenementen organiseerde

museum, gebouwd aan het RiRaReuzeMonster.

het NLL in 2016. Op zondag 12 juni vond

Hoogtepunt van de Kinderboekenparade was

voor de vijfde maal het gratis festival de

de bekendmaking van de winnaars van de Prijs

Kinderboekenparade plaats. Jong en oud

van de Nederlandse Kinderjury. Het gratis

genoot van optredens en workshops van

festival trok 5.500 bezoekers. Een speciale

onder meer Paul van Loon, Jacques Vriens,

extra-editie van de Kinderboekenparade

Tosca Menten, Janneke Schotveld, Niki Smit,

werd in het kader van 2016 Jaar van het Boek

Stine Jensen en Dolf Verroen. De dag werd

georganiseerd aan ’t IJ in Amsterdam op

afgetrapt door Winne die met Victoria Dolna

zondag 18 september met o.a. Tosca Menten,

(groep 8) live een door haar geschreven

Jet Boeke, Studio Schaapman en Mark Janssen.

boekenrap bracht. De jubileumeditie van de

In het MediaLab konden kinderen de nieuwste

Kinderboekenparade had een monsterlijk

eBooks en literaire apps uitproberen en voor

tintje. Zo werd er op het tot Monsterplein

alle leesvragen was er de Boekendokter.

omgedoopte Anna van Buerenplein, vóór het

Rechtsonder: Paul van Loon en Alma Mathijsen op de Griezelbusdag. Foto: Tuffcat Media.

Met een groep van zestig kinderen slapen

Het Kinderboekenmuseum trakteerde in de

in een museum; dat kon tijdens de zesde

herfstvakantie op griezelig goede activiteiten,

editie van Night at the Museum van het

aangezien Paul van Loon in 2016 twee jubilea

Kinderboekenmuseum. Deze stond in het teken

vierde: Dolfje Weerwolfje bestond 20 jaar en

van Niki Smit. De schrijfster van de populaire

De Griezelbus een kwart eeuw. Paul van Loon

100 %-boeken gaf fashiontips en -tricks en na

zelf, maar ook Saskia Halfmouw, Hugo van Look,

een ontdekkingstocht door het museum werd

Alma Mathijsen, Thomas Olde Heuvelt en Camila

de avond afgesloten met een verhaal voor het

Fialkowski droegen aan de feestvreugde bij.

slapengaan. De laatste maand van 2016 stond in het

Links: Alice Hoogstad op de Kinderboekenparade. Foto: Eveline van Egdom. Rechtsboven: Janneke Schotveld op de Kinderboekenparade. Foto: Eveline van Egdom.

In vakanties organiseerde het Kinderboeken­

teken van Kikker. Op 10 december werd de

museum traditiegetrouw vele activiteiten,

nieuwe Kikker-tentoonstelling geopend door

schrijversoptredens en workshops. Tijdens de

Kinderdirecteur Jan Dirk Pesman en Rindert

voorjaarsvakantie konden bezoekers genieten

Kromhout. Speciaal voor deze gelegenheid

van theatervoorstellingen gebaseerd op figuren

konden kinderen die zaterdag aanschuiven bij

uit kinderboeken: Dikkie Dik en Boer Boris.

een Kikker-workshop en in het Verhalentheater

In samenwerking met NTjong realiseerde het

vertelden voorlezers van de VoorleesExpress

NLL toneelateliers. In de meivakantie werd het

Kikker-verhalen. Ter ere van de tentoonstelling

Verhalenlab van het Kinderboekenmuseum

vierde het Kinderboekenmuseum de kerst­

omgetoverd tot Rapfabriek en op zaterdag 9

vakantie met Kikker en bood het allerlei extra

juli opende het Kinderboekenmuseum weer de

activiteiten aan, nadat eerder al, op 23 maart,

deuren van zijn Zomertekenschool. Tot en met

de Kikkertiendaagse was afgetrapt met de

4 september konden kinderen in het museum

presentatie van het nieuwe boek De vader van

terecht voor tekenworkshops. Iris Deppe, Philip

Kikker van Max Velthuijs en Rindert Kromhout.

Hopman en Floor Rieder waren de illustratoren

In de kerstvakantie trok het museum in twee

van dienst.

weken 10.000 bezoekers. Een recordaantal!

Rechtsonder: Op de Kinderboekenparade aan ‘t IJ. Foto Eveline van Egdom.

24

25


Museum Boven: Tijdens de Annie M.G. Schmidtlezing. Onder: Harm de Jonge houdt de Annie M.G. Schmidtlezing. Foto’s: Eveline van Egdom.

Esther Captain, Jessica Durlacher, Yra van Dijk, Roman Helinski, Judith Herzberg, Marcel Möring, Jan de Roder en Sana Valiulina voerden het woord. In 2016 hoste het Literatuurmuseum in Op woensdag 27 januari organiseerde het

meester-illustrator en kinderboekenschrijver

samenwerking met Hans Spit regelmatig een

Kinderboekenmuseum een Voorleesontbijt

Sieb Posthuma en diens favoriete kunstenaar

Literaire Salon: Jacqueline Bel sprak over

met Alexander Pechtold. Hij las circa 40

Alexander Calder. Op zondag 24 april bracht het

haar magnum opus Bloed en rozen en Gerard

peuters van Kinderopvang 2Samen voor uit het

museum de interactieve voorstelling ‘De draad

Koolschijn over het door hem bezorgde boek

Prentenboek van het Jaar: We hebben er een

van Alexander’ door theaterduizendpoot Ton

Natuurlijk bestaat God. Nanne Tepper stond

geitje bij! Voor het Kinderboekenmuseum was

Meijer naar het boek van Sieb Posthuma over

3 juli centraal. Aanleiding daarvoor was het

dit Voorleesontbijt niet alleen de start van de

de jonge Calder. Adriaan van Dis presenteerde

verschijnen van Teppers brievenuitgave De

Nationale Voorleesdagen, maar ook de eerste in

tijdens de Museumweek op 17 april Literatuur­

kunst is mijn slagveld. Onder meer Kees ’t

een reeks van activiteiten in het kader van 2016

museum live! Hij ontving deze zondag enkele

Hart sprak deze middag. Op 16 oktober was de

Jaar van het Boek. Speciaal voor de Poëzieweek

curatoren van het online museum: Karin

Literaire Salon gewijd aan Hendrik de Vries.

bracht het Kinderboekenmuseum op zondag 31

Amatmoekrim, Hanna Bervoets, Alfred Birney,

Dit naar aanleiding van het verschijnen van

januari de voorstelling Bobbie & Zora, vol poëzie

Ernest van der Kwast en Christiaan Weijts. De

Brieven aan H. Marsman, Roel Houwink en

en muziek. In oktober werd traditiegetrouw

dag werd muzikaal omlijst door Lucky Fonz III.

Arthur Lehning, 1922-1939. De Vries’ biograaf

de Kinderboekenweek gevierd, uiteraard

Jan van der Vegt sprak en er was muziek van

ook in het Kinderboekenmuseum. Onder het

flamencogitarist Arturo Ramon. Ellen Deckwitz

motto Voor altijd jong stond het museum, net

verzorgde deze middag een poëtisch intermezzo

als de Kinderboekenweek, in het teken van

als ode aan de door haar bewonderde Groningse

opa’s en oma’s. Tevens haakte het NLL aan

Het NLL vierde de Week van de Afrikaanse

bard. De veelgeprezen biografie van Arjen

bij de Nationale Museumweek gehouden van

roman niet alleen met een kleine tentoon­

Fortuin, Geert van Oorschot, uitgever, stond

16 t/m 24 april. Het Kinderboekenmuseum

stelling, maar ook met een bijeenkomst op

zondag 27 november centraal.

stond in het teken van de te vroeg overleden

14 september in het Literatuurmuseum, Boven: Alfred Birney, Christiaan Weijts, Ernest van der Kwast en Adriaan van Dis tijdens Literatuumuseum live! Onder: Voorleesontbijt met Alexander Pechtold. Foto’s: Eveline van Egdom.

waaraan de schrijvers Adriaan van Dis, Ena

Ook in 2016 regende het literaire prijzen.

Jansen, Marlene van Niekerk en Francois Smith

Op 17 januari organiseerde het NLL in het

meewerkten.

Theater aan het Spui, samen met Writers Unlimited en de Jan Campert-Stichting, de

Op 11 mei werd de tentoonstelling Tegen de

uitreiking van vier Jan Campert-prijzen,

wind in lezen geopend door T. van Deel en een

waaronder de Constantijn Huygens-prijs aan

week later hield Harm de Jonge onder de titel

Atte Jongstra. Op donderdag 19 mei, ontving

Het paradijs van de fantasie. Van het fluitketeltje

Astrid H. Roemer in het Literatuurmuseum

van Annie MG tot de paddoknabbels van Alice in W.

de P.C. Hooft-prijs 2016. Elsbeth Etty, Maaike

de zeventiende Annie M.G. Schmidtlezing.

Meijer, Cindy Kerseborn, Rudy Lion Sjin Tjoe en Astrid H. Roemer zelf voerden het woord.

Het Literatuurmuseum deed 29 oktober

Izaline Calister zong, begeleid door Phaedra

mee aan de Museumnacht en zette een eigen

Kwant en Erik Rutjes, drie nummers en

poëziebus in, die met dichters als Lieke

Vivaldi’s La primavera werd uitgevoerd door

Marsman en Manu van Kersbergen pendelde

het Spring Quartet. Namens haar man Dick

tussen de Hofvijver en het Gemeentemuseum.

Bruna nam Irene de Jongh op 22 september de driejaarlijkse Max Velthuijs-prijs in

Op vrijdag 25 november organiseerde het

ontvangst. Hermanherman bracht door Dick

NLL samen met de Jan Campert-Stichting

Bruna geliefde Franse chansons ten gehore:

‘De literaire getuige’, het Campert-symposium

La Bohème, La Mer en Nathalie.

2016. Dit jaar ging het symposium, gehouden in het Literatuurmuseum, over kampliteratuur. 26

27


Museum Virtueel bezoek

2015

2016

170.857

101.196

n.v.t.

158.367

Bezoeken website Kinderboekenmuseum

102.104

110.772

Totaal bezoeken websites**

242.058

372.625

Facebook likes

6.788

26.622

Twitter volgers

3.882

5.069

n.v.t.

1.302

12.516

12.633

Bezoeken website Letterkundig Museum* Bezoeken website Literatuurmuseum

Marketing en Publieksbereik

* (per 1-11-2016 opgeheven) ** incl sites als harrymulischhuis.nl, stenenbruidsbed.nl etc.

Net als vorige jaren genereerde het NLL

Naast de pr-inspanningen bracht het

met succes free publicity. Het verstuurde

NLL zichzelf ook onder de aandacht door

54 persberichten. De organisatie werd vaak

middel van (social) media-activiteiten,

genoemd in printmedia en online en in het

communi­catie richting het onderwijs en

verslagjaar regelmatig benaderd voor optredens

advertenties. Ook profileerde het zichzelf

in radio- en tv-programma’s, waaronder het

op diverse (culturele) evenementen, zoals

Jeugdjournaal, De Taalstaat, Close-up en Opium

het Haags UITfestival en het Groot Niet te

op 4. Bovendien werd directeur Aad Meinderts

Missen Haags Kinderboekenfestival. Om

door diverse radioprogramma’s geïnterviewd.

het Kinderboekenmuseum en de Kinder­

Diverse blogs en vlogs werden aan het NLL

boekenparade onder de aandacht te brengen

gewijd en het Kinder­boekenmuseum werd

verzorgde het museum een Dolfje Weerwolfje-

in onder meer Kampioen en Ouders van Nu

workshop in het Zuiderstrandtheater, vooraf­

getipt. In totaal leverde de pr-inspanningen

gaand aan de Dolfje Weerwolfje Musical.

Het budget voor marketing en communicatie

Ook online is het NLL actief. Het beheert

994 berichten in printmedia op (met

Vanuit de wens de doelgroep te verbreden

is bescheiden, maar wordt zeer weloverwogen

een aantal vaste websites, waaronder in 2016

een advertentiewaarde van € 2.342.915) en

en ook kinderen met een taalachterstand

en doelgericht besteed. De traditionele

kinderboekenmuseum.nl, literatuurmuseum.

34 items op rtv.

en/of met een niet-Westerse achtergrond

middelen zoals outdoor en printreclame

nl, en social media-kanalen. Digitale

te informeren en enthousiasmeren over het

werden in 2016 beperkt ingezet. Voor enkele

nieuwsbrieven, Facebook, Twitter en apps

Kinderboekenmuseum, was de organisatie niet

tentoonstellingen zoals Tegen de wind in lezen

werden aangewend om potentiële bezoekers

alleen aanwezig bij evenementen gericht op

en Ik ben Kikker en diverse evenementen,

bij exposities en activiteiten van het museum

de kinderen van welgestelde, hoger opgeleide,

zoals de Kinderboekenparade, de Annie M.G.

te betrekken en om traffic op de sites en

Westerse ouders, maar ook bijvoorbeeld tijdens

Schmidt-lezing en het symposium van de Jan

applicaties te genereren. Bovendien is het

het Escamp­festival, het Ooievaarsfestival en op

Campert-Stichting, werden posters en/of flyers

NLL in 2016 begonnen met Instagram voor

het Bevrijdingsfestival; dit laatste evenement

ontwikkeld die onder meer verspreid werden

zowel het Kinderboekenmuseum als het

trekt gemiddeld 70.000 bezoekers uit alle lagen

onder bibliotheken, in (kinder)boekhandels,

Literatuurmuseum.

van de bevolking. Om het Literatuur­museum

culturele instellingen en cafés.

Instagram volgers Abonnees digitale nieuwsbrieven

onder de aandacht te brengen bij het voortgezet

28

Het NLL heeft de afgelopen jaren ervaring

onderwijs was het NLL aanwezig op de Dag

Ter promotie van het Literatuurmuseum.

opgedaan met online campagnes. Zo werd

van het Literatuuronderwijs. Daarnaast zette

nl werden diverse producten ontwikkeld,

in 2016 een Facebook-campagne ingezet om

het NLL 13 promoties en acties in om zijn

waaronder linnen tasjes, elegante moleskine

het Kinderboekenmuseum in het algemeen

activiteiten in de kijker te spelen.

boekjes met het Literatuurmuseumlogo en

en de Kinderboekenparade in het bijzonder

ansichtkaarten met prikkelende citaten. Om

te promoten. Ook voor het generen van

het online platform ook bij het voortgezet

een continue stroom aan bezoekers op

onderwijs onder de aandacht te brengen,

Literatuurmuseum.nl is in 2016 zwaar

maakte het NLL een zestal posters met

ingezet op online communicatie. Om traffic

schrijversportretten, eveneens voorzien

naar het platform te generen, maar vooral

van een kort fragment uit het werk van de

ook om betrokkenheid en affectie van het

betreffende schrijver. Docenten konden deze

publiek te bewerkstelligen. Met name

sets opvragen ter verlevendiging van hun

Facebook is het kanaal waarop het NLL

klaslokalen en daar werd gretig gebruik van

interactie en engagement creëert voor het

gemaakt.

Literatuurmuseum.nl.

29


Foto: Eveline van Egdom.

Museum

Samenwerkingen Op de Kinderboekenparade. Foto: Eveline van Egdom.

De doelgroepen van het NLL zijn zeer divers.

Google-analytics resultaten tonen aan dat

Het museale deel richt zich op diverse

Literatuurmuseum.nl een mondiaal bereik

doelgroepen die vanuit een recreatieve en

heeft. Van Alaska tot Nieuw-Zeeland; het online

educatieve behoefte naar het museum komen,

platform wordt bijna overal ter wereld door

waaronder cultuurliefhebbers en het voortgezet

hen die het Nederlands machtig zijn, bezocht.

onderwijs. Het Kinderboekenmuseum

Opvallend is eveneens de leeftijdsspreiding.

trekt vooral families met kinderen van 0-13

Waar het NLL met zijn archief en museale deel

jaar. Daarnaast wordt dit museum bezocht

voor volwassenen vooral 55+ers trok, weet

door het primair onderwijs en de brugklas,

het Literatuurmuseum.nl ook opvallend veel

waardoor de organisatie veel kinderen met

jongeren te bereiken.

een migrantenachtergrond en uit de lagere sociale welstandsklassen bereikt. Ook het gratis festival de Kinderboekenparade trekt publiek uit alle lagen van de bevolking. Het archiefdeel bereikt via de studiezaal een kleine maar zeer geĂŻnteresseerde groep professionals, zoals wetenschappers, journalisten en biografen. Met het Literatuurmuseum.nl richt de organisatie zich nu op een veel breder publiek. Er wordt nu ook gefocust op literatuurliefhebbers en geĂŻnteresseerden in literair erfgoed en het onderwijs (bovenbouw voortgezet onderwijs, hoger en postdoctoraal onderwijs en studenten Neerlandistiek in het buitenland).

30


Samenwerkingen Foto: Chris van Houts.

H

et NLL was ook in 2016 een interessante

Het NLL was ook een van de mede­

samenwerkingspartner voor vele

organisatoren van een groots landelijk

uiteenlopende organisaties, zowel binnen als

samenwerkingsproject: 2016 Jaar van het

buiten het eigen domein en de eigen sector.

Boek. Het NLL heeft samen met de CPNB, de

Van de gerenommeerde uitgeverij De Bezige

Koninklijke Bibliotheek, Bijzondere Collecties

Bij tot aan de Bibliotheek Den Haag, van de

van de UvA, de Leescoalitie, Stichting Lezen

Nederlandse Spoorwegen tot aan Art-S-Cool,

en Stichting Lezen & Schrijven de krachten

en van het Haags Historisch Museum tot aan de

gebundeld om in 2016 een jaar lang op vele

educatieve Haagse samenwerkingsverbanden

verschillende manieren het fenomeen boek in

Cultuurmenu en de Cultuurschakel. De meeste

de spotlights te zetten.

“Het Jaar van het Boek is het Jaar van Alles en Nog Meer. Want een boek voert je mee in zinnenroes en woordenstroom en geeft je duizenden verhalen.” -

samenwerkingen betroffen communicatie, tentoonstellingen, educatieprojecten

Daarnaast maakte het NLL ook in 2016 deel

en evenementen en waren gericht op

uit van besturen van diverse letterkundige

zichtbaarheid, het bereiken van meer en/of

organisaties en was het belast met de

nieuw publiek, een efficiëntere bedrijfsvoering

activiteiten die het Willem Kloosfonds, de

et cetera. Dankzij shared services met de

Stichting P.C. Hooft-prijs voor Letterkunde

Koninklijke Bibliotheek (o.a. ict, bewaking ,

en de Jan Campert-Stichting ontplooiden.

restauratieve voorzieningen en veiligheid)

Tevens faciliteerde het organisaties als de

waren ook in 2016 belangrijke voorzieningen

Schrijversvakschool.

efficiënt en effectief georganiseerd.

Aad Meinderts Ook het Literatuurmuseum.nl is voor het

Het NLL heeft met buren Koninklijke

NLL een knooppunt op het gebied van

Bibliotheek en het Nationaal Archief, de handen

De Kinderboekenparade is voor het NLL

samenwerkingen. Niet eerder werkte de

ineen geslagen om in samenwerking met New

In 2016 sloot het NLL zich aan bij de

een hub op het gebied van samenwerkingen.

organisatie met zoveel verschillende partners

Babylon, Stichting Den Haag Nieuw Centrum,

Leescoalitie. Dit samenwerkingsverband is

Het festival kent vele partners: Art-S-Cool,

samen om literair erfgoed te ontsluiten en het

Universiteit Leiden en Gemeente Den Haag

opgericht in 2012 en bestaat uit Stichting Lezen,

het Haags HipHop Centrum, de Haagse

brede publiek toegang te geven tot de collectie.

het gebied rondom het Anna van Buerenplein

de CPNB, de KB, de Vereniging Openbare

VoorleesExpress, Den Haag Marketing en de

De meeste partnerschappen zijn inhoudelijk

te verlevendigen en passanten uit te nodigen

Bibliotheken en Stichting Lezen & Schrijven.

Ooievaarspas. Als belangrijkste en vaste partner

van aard, waarbij de diverse partners afkomstig

een bezoek te brengen aan de nabijgelegen

Deze organisaties bundelen hun krachten om

van de Kinderboekenparade moet de CPNB

zijn uit de literaire wereld (schrijvers,

erfgoedinstellingen. Dit heeft onder meer

zoveel mogelijk mensen aan te zetten tot lezen

genoemd worden, organisator van de landelijke

genootschappen et cetera), de wetenschap

geresulteerd in het EAST RIVER-kunstproject,

en voorlezen.

campagne de Nederlandse Kinderjury.

en het onderwijs. De belangrijkste partner op

naar een ontwerp van VollaersZwart.

inhoudelijk gebied is de wetenschappelijke onderzoeksinstelling Huygens ING. Andere Links: Uitreiking van de Jan Campert-prijzen aan Annelies Verbeke, Adriaan van Dis, Anna Woltz en Ilja Leonard Pfeijffer door Joris Wijsmuller tijdens het Schrijversfeest. Foto: Serge Ligtenberg. Rechts: Typhoon tijdens het het Schrijversfeest. Foto: Serge Ligtenberg.

32

inhoudelijke samenwerkingen betreffende Literatuurmuseum.nl zijn vaak tijdelijk van aard, waarbij de partners betrokken zijn bij de totstandkoming van een verhaal.

Astrid H. Roemer ontvangt de P.C. Hooft-prijs 2016. Foto: Mylène Siegers.

33


Organisatie

Het Literatuurmuseum en het Kinder­boeken­museum vormen samen de Stichting Nederlands Literatuurmuseum en Literatuur­archief. Binnen de organi­satie is er qua personeel geen scheiding in entiteiten.

Bestuur Als het actieve bestuur van de Stichting NLL

Het bestuur vergaderde in aanwezigheid van

functioneerde op 31 december 2016:

de directeur en de adjunct-directeur in 2016 vier maal. Daarnaast was er geregeld bilateraal

Koos van der Steenhoven, voorzitter

overleg tussen de directeur en de voorzitter. Het

Marita Mathijsen, secretaris

bestuur heeft in het verslagjaar de Governance

Jan Boerstoel, penningmeester

Code Cultuur toegepast en onderschrijft de

Helma van Lierop-Debrauwer

Code Culturele Diversiteit.

Martijn David

Personeel De personeelsbezetting is als gevolg van de

Op donderdag 2 juni vond onder grote belang­

bezuinigingen in 2013 (die geleid heeft tot een

stelling een literair programma plaats ter

ontslag van 30% van het personeelsbestand)

gelegenheid van het afscheid van Jeannette

nog steeds uiterst kwetsbaar, waardoor ook in

Smit, adjunct-directeur / hoofd Bedrijfsvoering

2016 de collectie- en wetenschapsfunctie steeds

van het museum, die in het verslagjaar de

verder in het gedrang is gekomen.

pensioengerechtigde leeftijd bereikte. Anton Korteweg en Ester Naomi Perquin lazen

Op 31 december 2016 waren 20 medewerkers

uit eigen poëzie, Leine (op toetsen begeleid

in dienst; het aantal formatie-eenheden

door Thijs Borsten) zong onder andere een

was 16,9 fte. Naast de medewerkers die in

sonnet van Shakespeare en Marijke Boon

vaste dienst zijn, werd de organisatie in 2016

bracht levensliederen ten gehore. Directeur

bijgestaan door ca. 30 freelancers, stagiaires

Aad Meinderts sprak de scheidende adjunct-

en uitzendkrachten en ca. 30 vrijwilligers

directeur toe en roemde haar grote bijdrage

- zowel op structurele als op incidentele basis.

aan de verdere ontwikkeling van het museum

Zij verzorgden rondleidingen, museum­

gedurende ruim 20 jaar.

lessen, bemanden het Verhalenlab van het Kinderboekenmuseum, waren gastheer/

Het personeel bestond op 31 december 2016 uit

gastvrouw, werkten aan het archief et cetera.

de hierna vermelde personen.

35


Organisatie

Boven: Museumles Dit lees ik. Foto: Eveline van Egdom. Onder: Vrijwilligers tijdens de Kinderboekenparade. Foto: Ingrid Verkiel.

Directie

Aad Meinderts, directeur Ingrid Verkiel, adjunct-directeur / hoofd Publiekszaken en Tentoonstellingen Inge Stikkelorum, directie-assistent De directeur bekleedt een aantal nevenfuncties. Zo is hij voorzitter van de Jan CampertStichting en ambtelijk secretaris van de Stichting P.C. Hooft-prijs voor Letterkunde en het Willem Kloosfonds. De hoofdconservator heeft zitting in de besturen van het Louis Couperus Museum en de Vroman Foundation. Conservator Daan Cartens is secretaris van het Poëziecentrum voor Nederland en lid van de Adviesraad van de Eva Tas Foundation.

Collecties

Salma Chen, hoofdconservator Carina Brummel, conservator Daan Cartens, conservator Dick Welsink, conservator Christie Hak, medewerker collecties Annelies Flinterman, medewerker studiezaal Madelon Monté, medewerker studiezaal Anita van Oostrom, medewerker studiezaal

Bedrijfsvoering

Marian van Wissen, hoofd bedrijfsvoering Tom Asselman, medewerker bedrijfsvoering

Publiekszaken

Jessica Brul, assistent publiekszaken

Lucie Rietdijk, senior financiën Marieke van Wissen, medewerker personeelszaken / financiële administratie

Jef van Gool, projectleider Literatuurmuseum.nl (freelance) Maaike Kramer, pr en communicatie Nadine van Maanen, assistent Literatuurmuseum.nl (freelance) Astrid Oosterhof, coördinator evenementen

Vaste Vrijwilligers Niels Bokhove, medewerker collecties

Lucienne Peeters, assistent publiekszaken (freelance)

Connie de Korte, medewerker educatie

Maud van Tongeren, coördinator educatie

Aad van Onselen, medewerker educatie Leni Quann, medewerker collecties

De directie informeert de medewerkers onder

Melody Akkerman, medewerker educatie (freelance)

Nanny Sabelis, medewerker educatie

meer door een intern informatiebulletin

Marjolein van Heiningen, medewerker evenementen (freelance)

Rudy Schreijnders, medewerker collecties 

en tijdens de maandelijkse informele

Sanne Kappert, medewerker educatie (freelance)

Tineke Spiering, medewerker educatie

personeelsbijeenkomsten. Daarnaast kent de

Mirona Koelemeijer, medewerker educatie (freelance)

Sven Veenstra, medewerker collecties

organisatie een personeelsvertegen­woordiging

Leontine Lieffering, medewerker educatie (freelance)

Janine Vogelaar, medewerker educatie

(PVT), die in 2016 bestond uit Carina Brummel,

Lysanne Plugge, medewerker educatie (freelance)

Alexandra de Vries, medewerker collecties

Maud van Tongeren en Tom Asselman en twee

Caja van der Poel, medewerker educatie (freelance)

Ronald van Zoelen, medewerker collecties

maal met de directie vergaderde.

Tamara van Sprundel, medewerker educatie (freelance) Gerjanne van Zuilen, medewerker educatie (freelance)

36

37


Financiën en cultureel ondernemerschap

H

et NLL streeft als cultureel ondernemer

In het verslagjaar werd door medewerkers van

naar een gezonde financiële situatie

alle afdelingen een traject gevolgd in het kader

waarin risico’s worden gespreid, kostenefficiënt

van het landelijk programma Wijzer Werven.

en synergetisch wordt gewerkt – onder andere

De belangrijkste doelstelling daarvan was een

door samenwerking met andere organisaties

strategie te ontwikkelen voor een gezondere

– en eigen inkomsten en bijdragen uit private

financieringsmix, waarvan een nieuwe opzet

middelen worden gestimuleerd. De organisatie

van de Stichting Vrienden deel uitmaakt.

is behoedzaam en neemt geen risico’s in verband met een beperkt eigen vermogen.

Exploitatierekening 2016 BATEN Publieksinkomsten Indirecte opbrengsten

begroting

2015

418.291

302.000

406.836

35.290

33.000

32.439

2.119.329

2.316.709

2.316.708

Overige subsidies uit publieke middelen

815.835

438.500

1.105.753

Bijdragen uit private middelen

502.042

193.500

322.795

5.812

291

10.481

3.896.599

3.284.000

4.195.012

1.344.783

1.205.000

1.303.628

327.447

330.000

337.937

1.352.208

1.318.000

1.125.235

7.372

15.000

270.646

Subsidie OCW

Zaalverhuur

2016

Saldo rentebaten/-lasten TOTALE BATEN

LASTEN 43

Salarislasten Afschrijvingen Huisvesting Verwervingskosten Overige lasten

1.079.799

416.000

994.805

4.111.609

3.284.000

4.032.251

SALDO

-215.010

0

162.761

Bestemmingsreserves/-fondsen

-215.010

0

160.339

0

0

2.422

TOTALE LASTEN

RESULTAAT

38

39


Financiën en cultureel ondernemerschap

Ondernemerschap

Huisvesting

Ook in 2016 is het museum uiterst succesvol

museumwinkel, commerciële evenementen,

In het kader van de stelselwijziging van

opgeleverd. In deze business case zijn

gebleken in fondsenwerving; van diverse

verjaardagsfeestjes en zaalverhuur.

huisvesting voor rijksmusea heeft het

vijf huisvestingsscenario’s opgesteld die

fondsen werden gelden ontvangen, ondermeer

Rijksvastgoedbedrijf in 2016 een nieuw

een indicatie vormen voor de scope van

van: de Gemeente Den Haag (Subsidie

De planning en controlcyclus van het museum

concept huurcontract voorgelegd aan het

het project, van ‘minimaal technisch’ tot

Culturele Projecten), Stichting Dorodarte,

was ook in 2016 sterk: deze geeft goed inzicht

Literatuurmuseum. Onder de stelselwijziging

‘sloop-nieuwbouw’. Gezien de aard van de

VSB Fonds, Fonds 1818, M.A.O.C. Gravin van

in de financiële processen waardoor tijdig

(en dus ook onder het nieuwe huurcontract)

renovatiewerkzaamheden, ook in het minimaal

Bylandt Stichting, Stichting Weeshuis der

bijsturen mogelijk is. Er wordt conservatief

zal het museum per 1 januari 2017 verant­

technische scenario, is het niet mogelijk dat

Doopsgezinden, de Stichting dr. Hendrik

begroot en verplichtingen worden pas

woordelijk worden voor dat deel van het

de instellingen gedurende de uitvoering in het

Muller’s Vaderlandsch Fonds, Stichting Max

aangegaan als financiële dekking gevonden is.

Koninklijke Bibliotheek-complex dat het

pand blijven.

Velthuijs, Stichting Lezen, het Nederlands

bewoont, alsof zij eigenaar is. Relevant in

Letterenfonds en de Stichting Hendrik de Vries-

De verdienmogelijkheden werden verder

dit kader is dat er substantieel achterstallig

Het museum heeft moeten concluderen dat

Riek van der Zee. Voorts kreeg het museum

geëxploreerd, waarbij gedacht moet worden

onderhoud aan het pand moet worden

elk van de vijf bovenbedoelde scenario’s de

financiële ondersteuning van de Vrienden van

aan intensivering fondsen- en sponsorwerving

uitgevoerd. Daarvoor is op enig moment een

organisatie diep in de rode cijfers zou brengen

het Letterkundig Museum, de Steunstichting

en een nieuw vriendenconcept dat meer geld

ingrijpende renovatie vereist, waarbij het

en mede op grond hiervan besloten dat het

Letterkundig Museum, de Vereniging voor

genereert. De naamsverandering van het

museum het gehuurde tijdelijk zal moeten

zijn toekomst elders ziet, bijvoorbeeld in

Bibliotheken Zuid-Holland en mevrouw M.

Letterkundig Museum naar Literatuurmuseum

verlaten.

het Museumkwartier van de gemeente Den

Holsbergen-Blok. Bovendien doneerde een

werd mede ingegeven door de overtuiging

aantal Vrienden een veel hoger bedrag dan

dat de combinatie van Literatuurmuseum en

In het verslagjaar kon het museum het door het

Management Advies de opdracht gegeven

aan hun donateurschap verbonden is. Het

Kinderboekenmuseum een aantrekkelijker

RVB voorgelegde huurcontract niet tekenen,

alternatieve huisvestingsmogelijkheden

museum is de organisaties en particulieren zeer

propositie is voor bedrijven en particulieren.

en ook op het moment dat dit jaarverslag ter

voor het museum als zelfstandig huurder te

perse ging ( juni 2017), was het contract nog

onderzoeken: ‘nieuwbouw’ en ‘huren andere

De gewenste nieuwe huisvesting moet mede

altijd niet getekend. Het aangaan van een

locatie’. De Raad voor Cultuur pleitte in haar in

Naast de succesvolle fondsenwerving werd de

gericht zijn op toename van de verdien­

nieuwe huurovereenkomst kan naar de mening

2016 uitgebrachte advies voor een structurele

financiële positie versterkt door de toegenomen

mogelijk­heden, onder andere op het gebied

van het museum niet los gezien worden van de

locatie elders.

verkoop, de stijging van de omzet uit de

van horeca en zaalverhuur.

afspraken over de kostenverdeling ten aanzien

dankbaar voor hun steun.

van de voorgenomen renovatie en het in dat

Een adequate huisvesting is vanuit

kader uit te voeren achterstallig onderhoud.

publieksperspectief voor het museum van vitaal belang, omdat het museum door

Prestatiedoelstellingen

Zeer complicerend is het gegeven dat het

OCW onder meer beoordeeld wordt op het

Koninklijke Bibliotheek-complex huisvesting

aantal bezoekers en het percentage eigen

biedt aan drie organisaties: de KB (ca. 80%), het

inkomsten, wat overigens niet geldt voor

Het NLL wordt door het ministerie van OCW

Daarnaast toetst het ministerie de organisatie

RKD (ca. 10%) en het NLL (ca. 10%) omdat de

KB en RKD. Het museum trok in 2015 en

getoetst op het behalen van verschillende

op cultureel ondernemerschap. De indicator

voorzieningen (bijvoorbeeld op het gebied van

2016 per jaar 65.000 bezoekers en meer dan

doelstellingen. Zoals hierboven beschreven, is

hiervoor, de eigen inkomsten uitgedrukt in

klimaatinstallatie) zodanig verstrengeld zijn dat

43.000 in de eerste vijf maanden van 2017. Het

met 66.685 bezoekers de bezoekersdoelstelling

een percentage van de structurele subsidie,

het museum zijn regierol op huisvestingsgebied

jaarlijks gemiddeld bezoek van KB en RKD is

van 45.000 ruimschoots behaald. Ook op

bedroeg 45,1%. De organisatie voldoet hiermee

niet of nauwelijks op zich kan nemen.

respectievelijk 16.000 en 6.000. Los van deze

educatief gebied heeft de organisatie met ruim

ruimschoots aan de minimumnorm die door

9.502 leerlingen een uitstekende prestatie

het ministerie is vastgesteld (21,5%).

geleverd; de doelstelling was 6.000.

40

Haag. Vervolgens heeft het museum Brink

cijfers: de literatuur, de leesbevordering en In het verslagjaar werd door het RVB de

het nationaal literair erfgoed verdienen een

‘Vertrouwelijke business case voor de

huis dat volledig recht doet aan de kracht van

renovatie en functionele aanpassing van

verhalen. Een inspirerende locatie passend bij

het Koninklijke Bibliotheek-complex,

de familiepropositie en de educatieve functie

Prins Willem-Alexanderhof 5 te Den Haag’

voor het onderwijs.

41


Bijlagen Aanwinsten A

Grierson vertaalde gedich­

D

met aantekeningen voor

corres­pondentie met

typoscripten en persoonlijke

–– Bertus Aafjes, brieven aan

ten, waaronder ‘Sonnet’.

–– Max Dendermonde,

Ik kom terug, Familieziek,

o.a. Amsterdams Fonds,

documenten waaronder

mevrouw H. Verhoeven,

–– Johan Braakensiek, 30 teke­

archivalia, waaronder

Tikkop; manuscripten

James Brockway, Herman

getuigschriften en portret­

correspondentie met Titia

van Barbaar in China

de Coninck, T. van Deel,

foto’s.

Hazelhoff-Oldhof en Imke

(fragment), Casablanca,

Anna Enquist, Marko

Streuding-Hazelhoff,

Classics, Nathan Sid,

Fondse, Niels Hansson,

nalaten­schap, waaronder

manuscripten en foto’s.

Onder de rijken, De rat

Kees Klok, Johanna Kruit,

typoscripten, 2 boeken

–– Dichter Aan Huis, 12 foto’s

van Arras, Tropenjaren,

Tomas Lieske, uitgeverij

van E.M. Corian met

Zilver, drukproeven Totok;

Meulenhoff, Guus Middag,

ingeplakte tekening en

toneelscripts van Ik kom

Wouter Noordewier, Pieter

potloodaantekeningen.

handschrift van het gedicht ‘Als een genezende’.

ningen. –– Wim Brands, boek Nederland

–– Gerrit Achterberg, corres­

met handtekeningen van de

pondentie met Boy Wander. –– J.A. Alberdingk Thijm,

auteurs. –– Cor Bruijn, foto.

manuscript van het gedicht

–– Boudewijn Büch, archivalia,

van Alberdingk Thijm ‘Aan

o.a. brieven aan zijn moeder,

mevrouw J. Langelaan, 14

een geboortekaartje,

met brieven van o.a. Sonja

terug, De krant, Een uur in

van Oudheusden, Peter

november 1884’.

inentingspapieren en King

Barend, F. Bolkestein,

de wind en Zilver; dummy

Schellens, Patty Scholten,

Atlas Nederland voor school

Breyten Breytenbach, T.

van In Afrika waarin aan­

Theun de Vries, Beb Vuyk

en toerisme, gekregen op de

van Deel, Marko Fondse,

tekeningen voor ‘Gambia

en Michaël Zeeman; hand­

archivalia uit nalatenschap

basisschool.

Maarten ‘t Hart, A.J. Heerma

Palmwijn’; boeken met

schriften, typoscripten en

van Danny de Glopper-Bolle,

van Voss, H.J.A. Hofland,

opdrachten van o.a. André

notitieboekjes.

waaronder corres­pondentie,

Hans Keller, Ben Knapen,

Brink, boek Kunstkannibaal

Rudy Kousbroek, Laurens

van Peter Klashorst met

F

waaronder handschriften,

van Krevelen, Geert Mak,

geschilderd portret van Van

–– Johan Fabricius, drie

foto’s en een brief.

uitgeverij Meulenhoff,

Dis, tekening en opdracht

manus­cripten van de

Nederlandsch-Indië met

–– Hans Andreus, brief aan Nol Gregoor.

B –– Lex Barten, typoscript van ‘Het schilderij’. –– Frédéric Bastet, brieven aan Patrick Buch, Maarten Klein

C –– Bernard Canter, archivalia,

door Onno Meeter. –– Adriaan van Dis, archief

–– Ronald Giphart, getekend portret. –– Danny de Glopper-Bolle,

enkele tijdschrift­afleve­ ringen van Archief voor de Suikerindustrie in

en Beatrice Stokhuyzen.

–– Bart Chabot, afdruk van een

Neeltje Min, Margriet de

door Klashorst; diverse

niet-­gepubliceerde roman

artikelen van P.C. Bolle en

–– Nicolaas Beets, brief aan

karikatuur van Bart Chabot

Moor, Marcel Möring,

parafernalia.

Mathilde. Roman uit Corsica.

een portretfoto van Danny

Louisa Jeanette Alexandrine

en Ronald Giphart door

Charlotte Mutsaers, Cees

Evradine van Panthaleon

Thijs Wessels.

Nooteboom, Monika van

–– Isabelle Dolhain,

Ethel Portnoy, Salman

E

Huub Beurskens, Breyten

met Guillaume van der

Rushdie, Jan Siebelink, Cri

–– Jan G. Elburg, overlijdens­

Breytenbach, F. Budé, Stefan

Graft, Nol Gregoor, Lisette

Stellweg, Marten Toonder,

bericht van zijn moeder.

Hertmans, Simeon ten

Lewin, Rascha Peper en Jan

Diederik van Vleuten,

Holt en documentatie en

Siebelink.

Misha de Vreede, Hendrik

De stok van Schopenhauer. –– Anna Blaman, brieven aan J. Henkes-Heyboer en

–– Hugo Claus, exemplaar van

de Vries, Hans Warren, Rogi

De hondsdagen met opdracht

Wieg, Willem Wilmink,

van aan Simon Vinkenoog.

Olga Zuiderhoek en Joost Zwagerman; handschriften

–– Thérèse Cornips, diverse

elektrische schrijfmachine, type Triumph, Gabriele 5000.

Paemel, Herman Pleij,

waaronder correspondentie

handschriften betreffende

–– Dimitri Frenkel Frank,

tekeningen.

–– Rody Chamuleau, archivalia

van Eck, 1892; –– H.C. ten Berge, brieven van

–– Jan Engelman, handschriften, een foto en

de Glopper-Bolle. –– Groningen Geschreven, archief van Groningen Geschreven. Een bloemlezing

G

van Groninger schrijvers,

–– C.M. van Hille-Gaerthé,

uitgegeven door uitgeverij

brieven aan Trientje Bolt-

Holmsterland, met o.a.

Ausema.

documentatie betreffende

een opdrachtexemplaar.

–– Marcel Galle, handschrift

–– Anna Enquist, artikelen in

van het gedicht ‘In the

Dort, Remco Ekkers, J.D.

kopie uit de schoolkrant

moonlight’ en corres­pon­

Plenter, C.O. Jellema, Stef

Torenvalk.

dentie Dick Houwaart en het

Kempen, Rutger Kopland,

Louis Couperus­genootschap

Jan de Kort, Gerrit Krol,

over Marcel Galle.

Albi Nieuwenhuis, Sim

–– Hans Ester, brieven van

Job Bolhuis, Erik van

archivalia, waaronder foto’s,

en typoscripten, waaronder

opdrachtexemplaren, hand­

aantekeningen voor Op

Charles Dickens door Narda

schrift van Chris J. van Geel

oorlogspad in Japan en

–– Charles Eyck, drukwerk met

–– Chris J. van Geel, prent

Noordhof, Ronald Ohlsen,

Koenen en een briefje van

en knipwerk van F. Harmsen

Dubbelliefde; typoscripten

tekening van chimpansees

getiteld ‘Interieur’.

Hannie Rouweler, Albert

van Beek.

van artikelen; typoscripten

door Corn. Santbergh

met inleidende teksten

(Charles Eyck).

S. Vestdijk. –– Godfried Bomans, portret als

J.H. Braak. –– P.C. Boutens, handschriften van door Sir Herbert

–– A.C. Craandijk-Schuil, handschriften.

voor ‘Hier is…’; cahiers

Madeleine Rietra.

–– Jan Eijkelboom, aanvulling op de nalatenschap,

42

–– Wim Gerth, literaire

–– Arie Gelderblom, aan­

Schaalma, Kees Spiering, Jos

vul­ling op de literaire

Steegstra, Aafke Steenhuis,

nalaten­schap, waaronder

Marianne van Voorn en

brieven, handschriften en

Hans Werkman.

43


Bijlagen

H

–– Coby Hol, illustraties.

K

‘Dieren en hun talen. Deel I’,

landsche Regeerings

–– Jacques Hamelink, brief aan

–– J.W. Holsbergen, literaire

–– Gerrit Komrij, archivalia

cahier met verhalen en

Voorlichtingsdienst met

‘interacademiaal literair

R. Bisseling en J. Groenen­

nalatenschap, waaronder

betreffende schetsontwerp

tekeningen; brieven aan

excerpten uit publicaties

tijdschrift voor Nederlandse

dijk.

brieven van. I. Abrahami,

door Alma Brevé voor

zijn ouders, grootvader,

(1942) en excerpten uit pers

en Vlaamse studenten’,

–– Jan Hanlo, archivalia van

J. Bernlef, C. Buddingh’,

tentoonstellingsopbouw

adresboekje met naast

en radio (1942); getypte

in hoofdzaak bestaande

Jan Hanlo uit de collectie

R.A. Cornets de Groot,

van de de Talens-Paletprijs

adressen ook aantekeningen,

teksten ‘Radio Oranje’, 1943-

uit brieven en originele

van Cock van de Pavoordt.

Kester Freriks, Rudolf Geel,

2002.

een biografische lijst

1944, diverse handschriften

Correspondentie van

Gust Gils, Nol Gregoor,

1940-1946 en tekeningen;

en typoscripten met radio­

Hanlo met Cock van de

Jan Greshoff, Jaap Harten,

nalatenschap met o.a.

agenda’s, deels met dagboek­

toespraken; typoscript

nalatenschap met ook veel

Pavoordt, foto’s genomen

Martin Hartkamp, Henk van

brieven van Joukje Akveld,

notities uit 1944 t/m 1950;

‘Rapport over mijn erva­

archivalia betreffende het

in en rond het Poorthuisje

Kerkwijk, Helen Knopper,

H.C. ten Berge en zijn zonen

aantekenboekjes met

ringen op Curaçao sinds

bezorgen van heruitgaven

‘Geerlingshof’ en bij kasteel

Charlotte Mutsaers, Podium,

Fridjof en Stijn, Uitgeverij

naast praktische aan­

october 1943’, map ‘Invasie’

van J. van Oudshoorn en

Chaloen, boeken van en

Sybren Polet, F. Portegies

Fontein, Annemarie van

teke­ningen ook enkele

met programmaschema’s

originele documenten

over Hanlo waaronder

Zwart, K. Schippers,

Haeringen, Mies van Hout,

gedichten, 2 schetsboekjes

van radio-uitzendingen

(waaronder dagboeken) van

Niet ongelijk met op los

Marten Toonder, Joop

uitgeverij Lemniscaat,

met potloodtekeningen;

te Curaçao; diverse hand­

vel en Franse pagina, een

den Uyl, Adriaan van der

fan­mail; ‘Arie en Eleonora’,

cahier met ‘Kanttekeningen

schriften en typoscripten;

handschrift van Hanlo over

Veen, Peter Verstegen,

‘Chaamse volksverhalen’,

bij Marcus Antonius’

persoonlijke documenten

door Denise Cecile en

het gedicht ‘Oote’.

Simon Vinkenoog, Bert

handschriften en typo­

en ‘Notes Reformation-

waaronder kasboek (1939-

de grammofoonplaat

–– Wim Hazeu, aanvulling

–– Hanna Kraan, literaire

illustraties. –– W.A.M. de Moor, literaire

deze auteur. –– Harry Mulisch, portret

Voeten, Sjoerd de Vries

scripten; persoonlijke

Epigenesis’; bladen met

1940); Akte van Volmacht;

Harry Mulisch leest met

op het archief van Wim

en L.H. Wiener; foto’s en

documenten, zoals een

typoscript van de gedichten

financiële bescheiden,

fragmenten uit Het stenen

Hazeu, waaronder brieven

handschriften en typo­

schoolrapport HBS; portret

‘Het glazensnoer’ en ‘Een

lidmaatschapsbewijzen,

bruidsbed en Voer voor

van Bertus Aafjes, Jan de

scripten van o.a. ‘The

door Hans Hazenbroek.

nieuwe wereld ging open’;

paspoorten, trouwkaarten,

psychologen.

Hartog, Harry Scholten, het

conversion of Bacchus’,

–– Gerrit Krol, brief aan A.F.M.

persoonlijke documenten

‘Bewijzen van Aanmelding’

tijdschrift Kentering, Simon

‘Muziek voor een oorwurm’,

zoals Getuigschrift van

van gezinsleden De Man

N

Vinkenoog, J. Slauerhoff, S.

‘The price of a head’, ‘Een

Het Haagsche Lyceum

in 1941, Akte van Naams­

–– Nel Noordzij, boek Schrij­vers

Vestdijk, Willem Brakman

valk in de volière’, diverse

tekeningen, verhaalopzet en

uit 1943, Monsterboekje

verandering, icono­grafisch

blootshoofds met hand­

en brieven van Willem

artikelen en verhalen,

typoscript van De vader van

(zeemansboekje) uit 1946,

materiaal zoals foto’s van

tekeningen van diverse

Barnard, Willem G. van

poëzie, reclameteksten,

Kikker.

familie, portretten, van

schrijvers.

Maanen, Jozef Eijckmans,

scripts voor toneel,

Jan G. Elburg, A. Marja,

radio en tv; persoonlijke

Helga Ruebsamen, Heere

documenten zoals lidmaat­

Heeresma en Antal Sivirsky;

schapskaarten, akte van

L

portretfoto’s van Heere

benoeming, contracten met

–– Letterkundig Museum,

Heeresma.

uitgeverijen, cahier met

–– Hans Vlek, correspondentie Hazeu met Hans Vlek, met gedichten. –– W.F. Hermans, brief aan Ineke van Dijk-van Beek. –– Annemie Heymans, pentekening.

44

–– Minerva, archief van het

dagboekaantekeningen uit

Delemarre. –– Rindert Kromhout, aan­

–– Ernest van der Kwast, portret door Maus Bullhorst.

–– Tessa de Loo, brief aan Otto Gooiker.

M

auto- en motor rally’s, diverse locaties; tekeningen

O

waaronder een originele

–– Ton Oudwijk, archivalia

–– Herman de Man, literaire

illustratie van Eelco ten

betreffende Anna Koppel­

nalatenschap met o.a.

Harmsen van der Beek;

man (pseudoniem Ton van

foto’s van o.a. de oprich­

brieven van zoon Joseph

archief van zoon Joseph

Oudwijk).

tingsvergadering.

en dochter Marie, Dietsche

(Joost).

P

–– De Literaire Salon, archief.

Warande en Belfort, Leo

–– F.B. Hotz, houten speelgoed

–– Hans Lodeizen, archivalia

Fuld, Jan Lebon, Wouter

HTM-tram gemaakt voor

daterend uit zijn vroege

Lutkie, A. Pelt en Stijn

zijn zoon Jeroen.

jeugd, zoals cahierbladen

Streuvels; uitgetypte teksten

met gedichten van o.a.

met verhalen waaronder

van uitzendingen van Radio

Goethe en Heine, in hand­

‘Zieke Jan’, cahier getiteld

Oranje, mei-oktober 1942,

schrift van Willem de

archivalia, o.a. brieven van

stencils van De Neder­

Mérode.

Hans Dorrestijn, A.F.Th. van

ca. 1970-1978.

–– H. Marsman, brieven aan Roel Houwink. –– Willem de Mérode, cahier

–– Drs. P., portret van Drs. P. (H.H. Polzer) vermoedelijk door Hovinga. –– J.F. Paardenkooper, diverse

45


Bijlagen

der Heijden, F. Springer en

S

Hans Vervoort; boeken met

–– Bert Schierbeek, diverse

–– Renate Stoute, archivalia,

Vertalers (VSenV), archief uit de jaren 2000-2011.

–– J.J.F. Wap, archief van J.J.F.

middel­bare school.

Wap met o.a. brieven van

–– Jan Wolkers, bief aan

archivalia, waaronder

typoscripten en corres­

J.A. Alberdingk Thijm,

Oecumenische Jongeren

–– Augusta Peaux, archivalia

brieven en foto’s.

pondentie met o.a. De

nalatenschap, bevat corres­

De Chateaubriand,

Sociëteit te Zwolle.

uit de nalatenschap van

–– Annie M.G. Schmidt,

Arbeiderspers, Kees de

pondentie met Jeroen

Isaac da Costa, Dunkler,

Bakker, Carla Bogaards,

Brouwers, W.F. Hermans,

Girardin, A. van der Hoop

Y –– Gijs IJlander, literair

opdracht.

haar broer, o.a. brieven van Augusta Peaux en hand­

literaire nalatenschap. –– J.B. Schuil, archivalia,

–– Judicus Verstegen, literaire

Simon Carmiggelt, Herman

Peter Gielissen, W. van

Jr., Victor Hugo, J.J.L. ten

schriften, typoscripten en

waaronder handschriften,

de Coninck, Jan Donkers,

Tongeren en Ab Visser,

Kate, J. Kneppelhout, A.

archief met onder meer

foto’s.

een brief aan Schuil en

Koos Hageraats, Joke van

handschriften, typoscripten

de Lamartine, Jacob van

aantekeningen, hand­

een cahier met dagboek­

Leeuwen, Gerard Reve, Hans

en foto’s.

Lennep, W. Messchert,

schriften, typoscripten en

aantekeningen.

Roest, Simon Vinkenoog,

W.T.G. Nicolai, Silvio Pellico,

deels ook drukproeven en

Carel Vosmaer, J.M. Wap,

documentatiemateriaal voor

–– J.J. Voskuil, productiescripts

prins Frederik en prinses

o.a. ‘ALVB’, ‘De aanstoot’,

van de hoorspelen gebaseerd

Marianne, handschriften

‘Brandvee’, ‘Een fabelachtig

–– Michel van der Plas, portret door Reza Shalileh.

–– Simon Vinkenoog, getekend

–– Plato-club, archivalia o.a.

–– Kees Simhoffer, literaire

bestaande uit correspon­

nalatenschap met hand­

dentie tussen leden van

schriften, typoscripten,

de Plato-club onder wie

correspondentie met

met o.a. briefwisseling Max

op Het Bureau door Krijn ter

(waaronder een album

uitzicht’, ‘Geen zee maar

Yoeri Albrecht, Andreas

o.a. literair tijdschrift

de Jong en Jan Vermeulen;

Braak en Peter te Nuyl.

amicorum) en foto’s.

water’, ‘De kapper’, ‘De

Burnier, Oek de Jong,

Appel, Ton van Beek, Gert

brieven van Max de Jong aan

René van Hezewijk, Peter

Boonekamp, Gerrit Borgers,

o.a. zijn vader, Didi de Jong,

literair archief met o.a.

Nelissen, Chris Rutenfrans

W.K. Coumans, uitgeverij De

Theo van Baaren en brieven

brieven van Hugo Brandt

–– Rogi Wieg, 14 tekeningen.

‘Vergeef ons onze zwakheid’,

en Joost Vroege en diverse

Geus, Kriterium, uitgeverij

van Jan Vermeulen aan Max

Corstius, Remco Campert,

–– Henk van Woerden, literaire

‘Wildzang’ en ‘Zwart Wild’.

typoscripten.

Manteau, Rob Molin,

de Jong.

Lucebert, Hugo Raes,

nalatenschap met o.a.

Marte Röling, Jan Timman,

brieven van Catherine

Z

Wim Verstappen, Simon

Chavanna, Peter E. Clarke,

–– Joost Zwagerman, literaire

Vinkenoog, A. Viruly,

Peter Day, Adriaan van

nalatenschap (aanvulling)

–– Frans Pointl, portret door

Nieuwe Comedie, Wouter

Hans Warren en Koos van Zomeren. –– Hans van Straten, archivalia

portret.

–– Mischa de Vreede,

licht­val’, ‘De nieuwe brug’,

–– Annie Westerman, diverse

‘Twee harten op een schotel’,

archivalia.

Sylvia Willink-Quiël,

Noordewier, PEN Centrum,

T

getiteld ‘Frans Pointl in de

A. Prinsen Geerligs, Ton

–– Thé Tjong-Khing, illus­

kattenhemel’, typoscripten

van Reen, R.M. Shabeleh,

traties o.a. voor boeken van

Ab Visser, Henny Vrienten

Dis, Herman Franke, Tijs

met brieven van Pieter

en brieven aan Sylvia

Ria Simhoffer en andere

Annie M.G. Schmidt, Bette

en Theun de Vries, hand­

Goldschmidt, Bridget

Boskma, Jeroen Brouwers,

familieleden.

Westera, Anna Woltz en

schriften en typo­scripten,

Hazel, Pieter Hermanides,

Herman de Coninck,

Miep Diekmann.

persoonlijke documenten

Rudy Kousbroek, Joyce

Klaas Gubbels, A.F.Th. van

en foto’s

Roodnat, Antony Sher, Clive

der Heijden, Geert Mak,

Stannard, familieleden van

Ans Markus, Frans van

en typoscripten van ge­

Van Woerden onder wie

Veen, Arielle Veerman,

dichten en foto’s.

zus Anneke, moeder Jopie,

Patrick Verelst en zijn

Willink-Quiël.

–– Soma, archief van het

R

tijdschrift Soma (1969-1972).

–– Gerard Reve, brief aan J.A. Touw.

–– Jos Steegstra, literaire nalaten­schap met o.a. hand­

V

–– Piet de Vries, handschriften

–– M. Vasalis, archivalia

schriften, typoscripten

waaronder aan Vasalis toe­

speech bij de Herdenking

en correspondentie met

gezonden manuscripten

dochter Nicole (Nicky),

moeder, handschriften,

van de Afschaffing van de

Anne Brechbühl, Willem

van Annie Aufderheyde,

op de nalatenschap Leo en

echtgenote Nicole van

typoscripten en persoonlijke

Slavernij.

Enzick, Johan Fabricius,

Ka-Tzetnik, Jan Dhont,

Tineke Vroman.

Woerden-Müller en Michaël

documenten, waaronder

Groninger Culturele

Louis Evers, Bram Hulzebos,

agenda’s, een adresboekje,

handschriften en opdracht­

Gemeenschap, Albert

C. Levenson en Peter Paul

W

Zeeman; aantekeningen, handschriften en typo­

cijferlijsten en diploma’s;

exemplaren.

Hagenaars, Huldi­gings­

Peterich; brieven van lezers

–– Elly de Waard, rijmprent

scripten van o.a. Moenie

diverse boeken met opdracht aan Jasper Dalhuisen.

–– Astrid H. Roemer, keynote

–– A. Roland Holst, brieven,

–– Renate Rubinstein, foto.

–– Leo Vroman, aanvulling

fonds Lidy van Eijsselsteyn,

en boeken met opdracht.

met het gedicht ‘O futuris­

kyk nie, Een mond vol glas,

Egbert Hulzebus, Kentering,

–– Rob Verbeek, brieven van

tische architektuur’ en een

Tikoes en Ultra­marijn, foto’s

illustratie door Doortje de

en persoon­lijke documenten

Vries.

zoals certificaten van de

Bill Kunst, Pieter de Laat en Theo Monckhorst.

46

waaronder handschriften,

Vasalis en Lucebert. –– Vereniging van Schrijvers en

47


Schenkers en bruikleengevers 2016 A

C

G

–– Mevrouw M.J.A.J. van der

–– Mevrouw M. Catz-Lin,

–– Mevrouw Hilde Gelderblom,

Aa, Den Bosch –– Mevrouw Loes van Alphen,

Purmerend –– De heer Bart Chabot, Den

Amsterdam –– De Arbeiderspers, Amsterdam –– De heer Maarten Asscher,

Vroman, Helotes (VS) –– De heer Jan Groenendijk,

Haarlem –– De heer Martin Cuiper,

Sappemeer

Midwoud –– De heer Han Cuperus, Den

B

Rotterdam

Zaltbommel

H

–– Mevrouw Louisa Beech, Congleton (GB)

D Leiden

–– Mevrouw Renée Begeer, Bergen

–– De heer Wim Hazeu, Baarn

Den Haag

Heijden, Helmond

Dordrecht

Warnsveld

Voeren (België)

–– Adriaan van Dis, Eefde

–– De heer Jan Boerstoel,

–– De heer N.J. Drost, Paesens

–– De heer F.W.M. Hol, Gouda

–– Mevrouw Alice van Duffelen,

–– Mevrouw M. Holsbergen-

Rucphen

–– De heer Niels Bokhove, Utrecht

–– prof.dr. Joris Duytschaever, –– Mevrouw Ineke van Dijk-van

–– De heer B. Braak, Egmond aan Zee –– De heer Krijn ter Braak, Muiderberg –– Mevrouw Alma Brevé, Rotterdam –– Mevrouw M.M. Brinkel-de Jong, Leidschendam –– De heer Patrick Buch,

E

Hilversum Eggels, Beersel

–– Mevrouw Janis Eleonore, Eindhoven –– De heer Hans Ester, Nijmegen –– Mevrouw Roelien Eijkelboom, Dordrecht

K

L

Mijnsheerenland Amsterdam –– De heer P. Ketner,

Amsterdam

R Den Haag

–– De heer Jacob Roffel,

Langelaan, Amsterdam –– Mevrouw Joke Linders,

Eenrum –– Mevrouw M. Romeyn,

Bloemendaal –– De heer Erik Lindner, Den

Renkum –– Mevrouw Karolijn de Rooy,

Haag –– Mevrouw Patricia Lodeizen, Den Haag

M –– De heer Jean Marie Mersmans, Weesp –– Erven W.A.M. de Moor, Nijmegen

Den Haag

O

Aarle Rixtel

V Vertalers, Amsterdam –– Mevrouw Britt Verstegen, Utrecht –– De heer Ton Visser, Bussum –– Mevrouw Janneke Visser, Amsterdam –– Mevrouw Mischa de Vreede, Amsterdam

W –– Mevrouw Annelies de

S

–– De heer Hans Wap,

Waard, Bergen NH

–– De heer Pieter Simhoffer, Maastricht –– De heer Ferry Simonis, Den Haag –– Mevrouw Muriël Steegstra, –– Mevrouw Magda van der

–– Mevrouw Lidy Otto, Soest

–– De heer A. Uijtenbogaart,

–– R. de Ruiter, Bergen (NH)

Den Haag

N

U

–– Vereniging van Schrijvers en

–– De heer Marcel Raadgeep,

Amsterdam

–– Mevrouw Michaja

Vorden

–– Mevrouw Cindy Kerseborn,

Doorenbos, Apeldoorn

Maartensdijk –– Mevrouw Ellen Touw, Delft

–– Praaning & Roekens,

–– Mevrouw N. Rentenaar,

–– De heer Peter te Nuyl,

–– Mevrouw Kars-ten Cate,

Amsterdam –– Mevrouw Post-Clinge

Rotterdam

Surhuizum –– De heer D.W.B. Hulsker,

–– Mevrouw drs. Hanneke

–– Ernest van der Kwast,

Enschede –– De heer Philip Huizer,

Beek, Rotterdam

–– De heer Arnold Bomans, Heemstede

Blok, Amsterdam –– De heer Dick Houwaart,

Antwerpen (België)

–– Mevrouw Magda Bolt, Harfsen

Purmerend

Amsterdam –– Mevrouw Nancy Poerschke,

–– Rindert Kromhout, Weesp

–– Mevrouw Thea de Hilster,

–– Alfred Birney, Den Haag Amsterdam

–– De heer Jens Kraan, Bunnik

–– De heer René van Hezewijk,

–– De heer A.F.M. Delemarre,

–– De heer Lode Tomsen,

–– Anton Korteweg, Leiden

–– De heer P.C.M. van der

–– De heer W.H.K. van Dam,

–– H.C. ten Berge, Zutphen –– De heer Paul Bielke,

Zoetermeer

–– De heer Jasper Dalhuisen,

Amsterdam

Riekje Kuipéri, Huizen

–– De heer Willem van Halm,

T

–– Mevrouw Maaike Pereboom,

–– Mevrouw Jeannette Kok,

Paardenkooper, Amsterdam

Haag

–– De heer J.W. Back, Bussum

der Woude, Joppe

–– De heer en mevrouw Ton en

–– Mevrouw Ingrid Hagenbeek-

P

–– Mevrouw H.C.S. Kluwer-van

–– Mevrouw Peggy Gracy-

Oosterbeek –– Mevrouw Therese Cornips,

Amsterdam –– Mevrouw A.P. Attema,

Bergschenhoek

Zoetermeer

–– De heer Roman Gelderblom,

Haag –– De heer Rody Chamuleau,

–– De heer Fred Klaver,

Ster, Tholen –– Mevrouw Joke van Stratenvan der Sterre, Utrecht –– De heer Hans Straver, Zaltbommel

Rotterdam –– Mevrouw S. Willink-Quiël, Amsterdam –– De heer Jan Winters, Apeldoorn –– De heer Hans van Witteloostuijn, Delft –– Mevrouw Nicole van Woerden-Müller, Amsterdam –– De heer Gerard van Wijk, Renkum

–– De heer G. Streuding, Lakeway, (VS)

Bennekom

Wassenaar

48

49


Colofon

Beeld: Collectie NLL, Mike Bink, Sarah Dona

Dit Jaarverslag is een uitgave van de

Fotografie, Eveline van Egdom, Willem

Stichting Nederlands Literatuurmuseum

Frederik Hermans, Chris van Houts, Serge

en Literatuurarchief.

Ligtenberg, Mylène Siegers, This is Jane / Janneke Hooymans, Annemieke van der Togt

50

Tekst: Aad Meinderts, Maaike Kramer en

en Tuffcat Media.

Ingrid Verkiel

De portretten van de schrijvers (p. 9) zijn

Vormgeving: Vlijt ontwerp, Den Haag

gemaakt door Rebecca Clarke, de foto’s van de

Druk: Veenman+, Rotterdam

archiefstukken door Michiel Spijkers.


Stichting Nederlands Literatuurmuseum en Literatuurarchief Prins Willem-Alexanderhof 5 2595 BE Den Haag Postbus 90515, 2509 LM Den Haag telefoon 070 333 9666

Op de hoogte blijven? Volg ons: @litmuseum en/of @kinderboekenmus

www.literatuurmuseum.nl www.kinderboekenmuseum.nl

Jaarverslag 2016 van het Literatuurmuseum / Kinderboekenmuseum  

In het Jaarverslag 2016 kijkt de Stichting Nederlandse Literatuurmuseum en Literatuurarchief terug op een succesvol jaar. Het museum bruiste...