Page 1

Mniej statków − więcej ryb?

Społeczno-ekonomiczne skutki redukcji  floty rybackiej na Morzu Bałtyckim.


Mniej statków − więcej ryb?

Społeczno-ekonomiczne skutki redukcji  floty rybackiej na Morzu Bałtyckim.

Październik 2009 WWF Polska


Mniej statków − więcej ryb?

Społeczno-ekonomiczne skutki redukcji  floty rybackiej na Morzu Bałtyckim.

Autorzy: dr Emil Kuzebski, dr Bogusław Marciniak Morski Instytut Rybacki w Gdyni ul. Kołłątaja 1 81-332 Gdynia Opracowanie graficzne: Przemysław Miłosz Redakcja tekstu: Ewa Milewska, Piotr Prędki Redakcja techniczna tekstu: Justyna Składowska Wydawca: WWF Polska ul. Wiśniowa 38 02-520 Warszawa Tel.: +48 22 849 84 69 +48 22 848 73 64 +48 22 848 75 92 Fax.: +48 22 646 36 72 © WWF Polska Pragniemy serdecznie podziękować Stoczni “Parsęta” s.c. T. Jawdyk & M. Cieślak z siedzibą w Kołobrzegu, przy ulicy Stoczniowej 14 a za zgodę na nieodpłatne wykorzystanie zdjęć w niniejszej publikacji. Autorzy zdjęć na okładce: © WWF / E. Kuzebski, G. Okołów

Publikacja jest dostępna na stronie internetowej: http://www.wwf.pl/raportnzp Za treść publikacji odpowiada WWF Polska.


Spis treści 1. Wstęp.. . . . . . . . . . . . . . ................................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 5 2. Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich............................. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 9 2.1. Zarządzanie potencjałem floty rybackiej w ramach Wspólnej Polityki Rybackiej.. . . . . . . . . . . . . . . . ... 10 2.2. Zmiany w potencjale połowowym państw bałtyckich w latach 2000-2008.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 14 2.3. Wpływ FIFG na zmiany wielkości floty rybackiej w krajach bałtyckich w latach 2000-2008.. . . ... 20 2.3.1. Finansowanie programów restrukturyzacji floty bałtyckiej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 20 2.3.2. Potencjał floty zredukowany w ramach FIFG.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 24 2.3.3. Wiek floty wycofanej w ramach FIFG.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 28 2.3.4. Wpływ złomowania na wielkość połowów bałtyckich.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 29 Podsumowanie rozdziału............................ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 33 3. Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce.. . . . . . . . . . . . . ... 34 3.1. Uwarunkowania działania polskiej floty bałtyckiej w latach 2004-2008.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 35 3.2. Wpływ funduszy strukturalnych na zmniejszenie potencjału połowowego polskiej floty bałtyckiej..................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 43 3.2.1. Założenia programu redukcji floty rybackiej.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 43 3.2.2. Wpływ FIFG na zmiany w potencjale połowowym floty bałtyckiej w latach 2004-2008.. ................ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 44 3.2.2.1. Zmiany w liczbie, tonażu i mocy floty rybackiej.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 44 3.2.2.2. Wpływ restrukturyzacji floty na intensywność połowów.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 49 3.2.2.3. Wpływ restrukturyzacji floty na wielkość polskich połowów bałtyckich.. . . . . . . . ... 50 3.2.2.4. Społeczno-ekonomiczne efekty złomowania floty rybackiej.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 52 Podsumowanie rozdziału............................ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 53 4. Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich.. . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 55 4.1. Wstęp.. . . . . . . . ................................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 56 4.2. Metodologia badań.. ........................ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 57 4.3. Opinie rybaków uczestniczących w programie wycofywania jednostek z czynnego uprawiania rybołówstwa oraz przedstawicieli lokalnych władz administracyjnych gmin nadmorskich. Raport z badań...... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 58 4.4. Opinie przedstawicieli terenowych władz administracyjnych o programie wycofywania jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 74 4.5. Program redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofywanie jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa w opinii przedstawicieli Morskiego Instytutu Rybackiego w Gdyni, oddziału regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, przedstawicieli organizacji rybackich oraz przedstawiciela muzeum regionalnego mającego swoją siedzibę na terenie gminy nadmorskiej............ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 83 Podsumowanie rozdziału............................. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 90

3


5. Opis planu wycofywania jednostek w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego 2007-2013.. .................. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 93 5.1. Program operacyjny.................. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 94 5.2. Redukcja potencjału połowowego polskiej floty bałtyckiej.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 97 5.3. Koszty redukcji nakładu połowowego polskiej floty bałtyckiej.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ......... 100 5.4. Ocena efektywności redukcji nakładu połowowego.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......... 103 Podsumowanie rozdziału..................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......... 107 Wnioski.. . . . . . . . ..................................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ......... 109 Spis rysunków.................................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......... 112 Spis tabel.. . . . . ..................................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ......... 114 Spis literatury...................................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ......... 115 Streszczenie.. . . ................................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ......... 119

4


1. Wstęp dr Emil Kuzebski, dr Bogusław Marciniak

Foto: © WWF / A. M. Bieniecka


1 W okresie swobodnego dostępu do łowisk, ograniczone wyłącznie barierami technologicznymi rybołówstwo rozwijało się w tempie pozwalającym w ciągu dekady na podwojenie wielkości połowów. Tak ekspansywna eksploatacja trwała do lat 70. Wprowadzenie nowego prawa morza (UNCLOS – 1982) ostatecznie usankcjonowało podział łowisk światowych i stworzyło podstawy nowego porządku zarządzania zasobami ryb na świecie. Około 90% łowisk zyskało swojego właściciela, część flot musiała opuścić dotychczas eksploatowane rejony, nawiązać współpracę z nowymi właścicielami bądź wycofać się w ogóle z połowów. Nie rozwiązało to jednak problemu nadmiernego potencjału połowowego, a wręcz pogorszyło w tym zakresie sytuację wielu krajów na świecie, szczególnie tych posiadających nieproporcjonalnie rozwinięte floty rybackie w stosunku do dostępnych dla nich zasobów. Przykładem takiej sytuacji było m.in. polskie rybołówstwo. Sytuacja rybołówstwa na Morzu Bałtyckim, eksploatowanym przez ograniczoną liczbę flot krajów nadbrzeżnych, skupiła jak w soczewce problemy nadmiernego potencjału, jakie istniały na łowiskach światowych. Obecność ekspansywnie rozwijających się flot państw z bloku socjalistycznego, zarządzanych w oderwaniu od zdrowych ekonomicznie podstaw i nie wolnych od politycznych celów, spowodowała, że właśnie na tym morzu problem nadmiernego potencjału zaczął być szczególnie widoczny. Niska efektywność połowów z jednej strony oraz subwencjonowanie rybołówstwa z drugiej doprowadziły do jego szybkiego narastania. Równoległym czynnikiem wpływającym na niezbilansowanie wielkości nakładu połowowego z wielkością i kondycją zasobów były niewątpliwie warunki środowiskowe, do zmian których, czasami bardzo szybkich, trudno było dostosować potencjał połowowy.

6

Przez długie lata kwestia nadmiernego potencjału połowowego na Morzu Bałtyckim pozostawała nierozwiązana, co przyczyniało się do powstawania nowych problemów (np. nielegalnych i nieraportowanych połowów). Wejście czterech krajów bałtyckich do UE (Polski, Litwy, Łotwy i Estonii) w 2004 r. i przyjęcie przez nie zasad Wspólnej Polityki Rybackiej spowodowało, że problem nadmiernej wielkości floty zaczął być rozwiązywany w sposób systemowy – głównie poprzez programy złomowania statków. Redukcja nadmiernego potencjału floty rybackiej poprzez odkupywanie przez państwo statków od ich właścicieli (buyback programmes) jest szeroko stosowanym na świecie (np. w USA, Kanadzie, Tajwanie, Japonii)1 sposobem na ograniczenie liczby statków zaangażowanych w połowy. Potencjał połowowy polskiej floty rybackiej poławiającej w rejonie Morza Bałtyckiego jest zbyt duży w stosunku do wielkości zasobów, powoduje przez to groźną dla środowiska naturalnego eksploatację żywych zasobów morza i znaczne obniżenie efektywności prowadzonych połowów.2 Sytuacja taka nie gwarantuje także stabilności dochodów rybaków. Aby możliwe było uprawianie na Morzu Bałtyckim odpowiedzialnego rybołówstwa3, konieczne stało się ustanowienie trwałej równowagi pomiędzy istniejącymi zasobami a nakładem połowowym. Spośród wielu działań mających na celu zagwarantowanie takiej równowagi, jako najistotniejsze określono redukcję potencjału połowowego poprzez złomowanie statków rybackich. Celem opracowania jest ocena społeczno-ekonomicznych efektów procesu złomowania statków rybackich, jaki miał miejsce w rejonie Morza Bałtyckiego, a w szczególności w Polsce, w oparciu o środki FIFG oraz odpowiedź na ile działanie to było efektywne w sensie ekonomicznym i spełniło założone cele (dostosowania wielkości floty do zasobów). FAO, Fisheries Management 3. Managing Fishing Capacity, Technical Guidelines For Responsible Fisheries, Rome 2008. J. Horbowy, E. Kuzebski, Wpływ funduszy strukturalnych UE na stan floty i zasobów w rybołówstwie bałtyckim, WWF Polska, Morski Instytut Rybacki w Gdyni, Gdynia 2006. 3 Code of conduct for responsible fisheries,FAO, Rome, 1995. 1 2


Wstęp

1

W opracowaniu przedstawiono rezultaty wycofywania statków rybackich w rejonie Morza Bałtyckiego, w tym wpływ realizowanych programów złomowania statków na faktyczną redukcję potencjału floty rybackiej w państwach bałtyckich należących do UE. Dokonano oceny efektywności wydatkowanych środków na ten cel w poszczególnych krajach oraz wpływu złomowania na ogólną kondycję rybołówstwa (wielkość połowów i stan techniczny pozostałej eksploatowanej floty). Opracowanie zawiera również szczegółową analizę efektów programu złomowania w samej Polsce. Mając na uwadze fakt, że program redukcji był tylko jednym z czynników oddziałujących na wyniki rybołówstwa, odniesiono się również do pozostałych uwarunkowań mających wpływ na funkcjonowanie rybołówstwa. Dokonano szczegółowej charakterystyki samego programu redukcji potencjału połowowego i jego wpływu na zmianę parametrów technicznych floty rybackiej, intensywności połowów, wielkości połowów oraz konsekwencji społeczno-ekonomicznych redukcji floty. Publikacja zawiera także wyniki badań socjologicznych prezentujących ocenę realizacji programu wycofywania jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa w latach 2004-2006, dokonaną przez tych rybaków, którzy zdecydowali się skorzystać z oferowanej im wówczas możliwości, opinię władz gminnych o skutkach społeczno-ekonomicznych realizacji tego programu, a także ocenę programu dokonaną przez osoby zajmujące znaczące stanowiska w strukturach organizacyjnych polskiego rybołówstwa. Ważnym elementem tych badań było także zaprezentowanie opinii o błędach popełnionych przy realizacji programu i propozycji zmian uniemożliwiających ponowne ich popełnienie w przyszłości. Oceniając efekty dotychczasowych działań zmierzających do dostosowania wielkości floty do wielkości zasobów ryb bałtyckich, nie sposób uciec od oceny dalszych wysiłków zmierzających do rozwiązania tego problemu. Dlatego opracowanie zawiera również charakterystykę planów dostosowywania potencjału połowowego w latach 2007-2013 na Morzu Bałtyckim, a w szczególności polskiego planu dostosowania nakładu połowowego. Szczególną uwagę poświęcono tu spodziewanym efektom przyjętego przez rząd polski programu dalszej redukcji floty rybackiej.

Foto: © A. Wiliński / OIRM Gdynia

7


1 Charakter opracowania wymagał wykorzystania w nim materiałów z różnych źródeł. Charakterystyka zmian we flocie rybackiej krajów z akwenu Morza Bałtyckiego została przeprowadzona na podstawie szczegółowej analizy wspólnotowego rejestru statków rybackich z lat 2000-2009. Podobnie jak we wcześniejszym opracowaniu na ten temat (WWF Polska, Wpływ funduszy strukturalnych UE na stan floty i zasobów w rybołówstwie bałtyckim), napotkano tu problem identyfikacji statków bałtyckich. Jakkolwiek nie dotyczy to niektórych krajów, jak np. Polski, gdzie statki dalekomorskie poławiające poza Morzem Batyckim mają całkowicie odmienne parametry techniczne, stąd łatwo je wydzielić, to w przypadku takich krajów, jak Szwecja, Dania czy Niemcy, nie jest to możliwe. Wynika to z faktu prowadzenia przez część floty połowów zarówno na Morzu Bałtyckim, jak i poza nim (np. na Morzu Północnym). Przez to flota tych krajów ma mniej różnorodną strukturę wielkościową. Dlatego trudno jest na podstawie długości statku czy też tonażu zakwalifikować statek do floty bałtyckiej lub dalekomorskiej. Ostatecznie przyjęto, podobnie jak i we wcześniejszej publikacji WWF, pojemność 500 GT jako granicę oddzielającą statki bałtyckie od statków dalekomorskich. Jakkolwiek nie jest to doskonałe rozwiązanie, niemniej pozwala na poprawny podział floty przynajmniej dla nowych krajów członkowskich UE, a w przypadku starych krajów wyłącza przemysłowe trawlery dalekomorskie. W analizie problemu nadmiernego potencjału połowowego oparto się również na szeregu publikacji światowych, których wykaz wymieniono na końcu opracowania.

8

Szczegółowa analiza efektów złomowania floty rybackiej w Polsce została przeprowadzona w oparciu o bazę danych połowów Departamentu Rybołówstwa MRiRW, a także informacji zbieranych w ramach Narodowego Programu Zbierania Danych Rybackich. Niemniej odpowiedzialność za kompilację tych danych, otrzymane wyniki i formułowane wnioski pozostaje na autorach.

Foto: © WWF / G. Okołów


2. Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich dr Emil Kuzebski

Foto: © WWF / E. Kuzebski


2 2.1. Zarządzanie potencjałem floty rybackiej w ramach Wspólnej Polityki Rybackiej

W

dokumencie Komisji Europejskiej z 2003 r.4, czyli opublikowanym 20 lat po inauguracji pierwszego z wieloletnich programów sterowania flotą (MAGP I), czytamy: „Część stad jest w stanie spadku od wielu lat. Głównym powodem tego jest przełowienie zasobów spowodowane niezbilansowaną wielkością nakładu połowowego floty unijnej z wielkością dostępnych zasobów”. Pokazuje to, jak mało skuteczne były działania realizowane przez Komisję Europejską w celu zahamowania spadku zasobów lub odbudowy już przełowionych stad. W dalszej części dokumentu czytamy: „Nadmierny potencjał połowowy to główny czynnik wpływający na degradację zasobów ryb. Powoduje on nie tylko degradację stad i środowiska morskiego, ale także czyni działalność rybacką ekonomicznie nieefektywną i przyczynia się do spadku zatrudnienia w ostatnich latach.” Wielkość połowów krajów UE-15 w latach 19832003 spadła o 1,7 mln ton, tj. o 25% (dane Eurostat), z kolei wartość importu ryb i produktów rybnych wzrosła niemal pięciokrotnie (wg danych FAO). Widoczny regres wspólnotowego rybołówstwa wiązał się bezpośrednio z coraz bardziej przetrzebionymi łowiskami i coraz mniej opłacalnymi dla nadmiernie rozbudowanej floty połowami ryb. Według szacunków FAO z końca lat 90. odzyskanie równowagi między dostępnymi zasobami ryb na świecie a eksploatującymi je flotami wymagałoby zredukowania tych ostatnich przynajmniej o 30%.5

10

Działania Komisji Europejskiej zmierzające do unormowania sytuacji na łowiskach prowadzone były wielotorowo. Pierwszym problemem było określenie faktycznej wielkości floty rybackiej, jaką dysponują państwa członkowskie UE, co wymagało stworzenia narzędzia ścisłej ewidencji floty rybackiej państw UE. W tym celu w 1989 r. został stworzony wspólnotowy rejestr statków rybackich, w którym przechowywane są podstawowe parametry techniczne statków rybackich zarejestrowanych w poszczególnych krajach UE. Miarą potencjału połowowego floty UE, zgodnie z Rozporządzeniem Rady 2930/86, jest moc silnika mierzona w kW oraz pojemność brutto statku mierzona w GT. Każda zmiana parametru statku, ewentualnie wykreślenie statku z krajowego rejestru bądź dodanie nowego musi zostać odnotowane w bazie danych rejestru UE. Stworzenie wspólnotowego rejestru statków rybackich oraz uporządkowanie kwestii ewidencji pojemności statków (jednolite pomierzenie pojemności statków) przyczyniło się do poprawy zarządzania potencjałem połowowym w ramach wieloletnich programów sterowania flotą (MAGP). Programy te (w latach 1983-2002 były ich cztery edycje) wyznaczały wieloletnie cele dla potencjału połowowego wszystkich krajów UE, w zależności od rodzajów i kondycji eksploatowanych przez poszczególne floty stad ryb.6 W większości zakładane w ramach MAGP cele udawało się zrealizować, jednakże trudno było doszukać się ich wpływu na realny spadek nakładu połowowego.7 Przyczyną tego było przyjmowanie mało ambitnych poziomów redukcji floty (które, jak się np. okazało w momencie startu MAGP IV, były nawet wyższe od poziomu wyjściowego) oraz trudności w zdefiniowaniu faktycznej nadwyżki potencjału połowowego – a przez to niezbędnego poziomu redukcji. Za istotny mankament realizowanej COMMON FISHERIES POLICY COMPLIANCE SCOREBOARD, Communication from the Commission (COM(2003)344) of 11. 06. 2003 on compliance with the rules of the Common Fisheries Policy. 5 FAO, Report of the Technical Consultation on the Measurement of Fishing Capacity, Fisheries Report No. 615. 6 więcej na temat MAGP można przeczytać w publikacji WWF Polska, Wpływ funduszy strukturalnych UE na stan floty i zasobów w rybołówstwie bałtyckim, str. 51. 7 E. Lindebo , Role of subsidies In EU fleet Capacity Management.,Marine Resource Economics, vol 20. 4


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

polityki odnośnie floty rybackiej uważa się fakt, że subsydiowano nie tylko trwałe wycofanie statków rybackich, ale również dofinansowano budowę nowych statków bądź też modernizację istniejących jednostek rybackich. Z obecnego punktu widzenia uznaje się obydwa działania za sprzeczne ze sobą, dlatego w późniejszych latach całkowicie wstrzymano możliwość subsydiowania budowy nowych statków oraz ograniczono środki na modernizację. Innym zagadnieniem, na jakie zwraca się uwagę oceniając niepowodzenie w realizacji celów zbilansowania potencjału połowowego z zasobami ryb, jest postęp technologiczny we flocie rybackiej. Może on skutecznie zniwelować wpływ redukcji nominalnego potencjału połowowego poprzez wzrost produktywności floty pozostałej w połowach. Dlatego czynnik ten powinien być brany pod uwagę przy określaniu oczekiwanej wielkości redukcji potencjału.8 W latach 1991-2002 flota państw UE została zredukowana o około 20%, jednakże przyjmując roczny 2-procentowy wzrost zdolności połowowej floty w wyniku postępu technologicznego, zaistniały spadek powinien zostać skorygowany o 22%, a przez to trudno go nazwać spadkiem.9 Oceniając wpływ postępu technologicznego na zdolność połowową floty rybackiej niewątpliwie trzeba mieć na uwadze jego zróżnicowanie zarówno w odniesieniu do konkretnych typów jednostek (rodzaju floty), jak i czasu, w jakim został wprowadzony. Nie bez znaczenia będzie tu również kondycja ekonomiczna sektora i jego zdolność do inwestowania, a także istniejące przepisy prawne ograniczające wprowadzanie niektórych zmian technicznych na statkach rybackich. Takie restrykcje pojawiły się w przepisach UE po zreformowaniu WPR w 2002 r. Polegały one na ograniczeniu subsydiów modernizacyjnych i zakazie inwestycji powodujących zwiększenie pojemności statku, a przez to jego zdolności połowowej. R. Banks, S. Cunningham, W. Davidse, E. Lindebo, A. Reed, E. Sourisseau, J.W. de Wilde, The impact of Technologicall Progress on Fishing Effort, EC, 2001. E. Lindebo . op.cit.

8 9

Foto: © WWF / E. Kuzebski

11


2 Reforma WPR w 2002 r. zakończyła funkcjonowanie MAGP. Uznano, że przyniosły one zbyt skromne rezultaty. Niemniej utrzymano zarządzanie potencjałem połowowym w oparciu o dwa główne parametry statków, tj. o moc silnika i pojemność brutto. Na podstawie osiągniętych w MAGP IV celów wyznaczono poziomy referencyjne dla flot poszczególnych krajów UE. Określały one maksymalny pułap potencjału floty (mierzonego GT i kW), który wyznaczał podstawę odniesienia do dalszej redukcji floty.10 Dodatkowo wprowadzono restrykcyjną kontrolę rejestracji nowych jednostek – system wejścia/wyjścia. Żaden nowy statek nie mógł być wprowadzony bez uprzedniego wycofania podobnej wielkości statku lub statków.

12

Odejście od zarządzania w ramach zasad określonych przez MAGP oznaczało zerwanie z odgórnym wyznaczaniem celów przez Komisję Europejską dla poszczególnych typów rybołówstwa/segmentów statków w zależności od kondycji eksploatowanych przez nie stad. Była to poważna zmiana w stosunku do istniejącego wcześniej, scentralizowanego systemu zarządzania potencjałem połowowym. Tym samym kwestię ukierunkowania planów dostosowania potencjału floty pozostawiono państwom członkowskim do indywidualnego rozpatrzenia. Na ile była to słuszna decyzja, będzie można ocenić m.in. po realizacji ogłoszonego w maju 2009 r. przez Komisję Europejską przetargu na przygotowanie opracowania dotyczącego oceny nadmiaru potencjału połowowego w krajach UE.11 Niewątpliwie określanie jednolitego poziomu redukcji dla danych segmentów floty (zaangażowanych w eksploatację konkretnego stada ryb) miałoby sens, jeśli nadmiar potencjału połowowego w równych częściach występowałby we wszystkich krajach zaangażowanych w eksploatację. Porównując np. obecną sytuację rybołówstwa pelagicznego w Szwecji i Polsce widać, że w obydwu krajach występuje niezbilansowanie wielkości potencjału połowowego ze stanem zasobów. Z tym, że o ile Szwecja nie ma najmniejszych problemów, żeby odłowić dostępne limity śledzi i szprotów, w Polsce wykorzystuje się zaledwie połowę dostępnego limitu tych ryb. Tym samym zasadne jest oddzielne traktowanie poszczególnych krajów UE w kontekście zbilansowania zasobów ryb z potencjałem floty. Rola Komisji Europejskiej w tym zakresie zostaje ograniczona do wyznaczania obostrzeń, które w sposób pośredni wpływają na zarządzanie flotą rybacką w krajach członkowskich, np. poprzez długoterminowe programy zarządzania stadami ryb. Na Morzu Bałtyckim wieloletni plan w zakresie zasobów dorsza został wprowadzony w 2008 r., ustala on m.in. odgórne limity liczby dni połowowych oraz uzależnia wielkości corocznych TAC od faktycznego poziomu śmiertelności połowowej (szerzej o planie w rozdz. 3.1.). Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1438/2003 z dnia 12 sierpnia 2003 r. ustanawiające przepisy wykonawcze do polityki dotyczącej floty wspólnotowej, określonej w rozdziale III Rozporządzenia Rady (WE) nr 2371/2002. 11 Call for tenders – ref. MARE/2009/03, Lot 1 Assessment of the overcapacity in EU fisheries. 10

Foto: © Stocznia “PARSĘTA” s.c. T. Jawdyk & M. Cieślak


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

Wielkość redukcji floty rybackiej jest również przedmiotem dwustronnych negocjacji pomiędzy Komisją Europejską i krajami członkowskimi, a konieczność przygotowania planów dostosowania nakładu połowowego jest warunkiem koniecznym do otrzymania środków pomocowych na restrukturyzację floty rybackiej w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego (art. 22.1 Rozporządzenia Rady (WE) nr 1198/2006). Potencjał floty rybackiej ogółem UE w 2008 wynosił ok. 1,9 mln GT (87 tys. statków), co stanowiło ok. 7% wielkości światowej floty rybackiej. Mniej więcej tyle samo udziału (ok. 6%) kraje te mają w ogólnej wielkości połowów, co w pobieżnej ocenie wskazywałoby, że flota UE w ograniczonym zakresie odpowiedzialna jest za nadmierny potencjał połowowy na świecie, co nie znaczy że posiadany potencjał floty jest zbilansowany z dostępnymi zasobami. Między innymi w wyniku podejmowanych przez Komisję Europejską działań ograniczających potencjał wspólnotowej floty rybackiej w latach 2000-2008 tonaż floty państw UE-15 został zredukowany o 330 tys. GT (-16%), a tonaż rozszerzonej UE-25, skurczył się w 2008 r. o 245 tys. GT (-12%). Odpowiedzi na pytanie czy zaistniała redukcja floty rybackiej jest wystarczająca dla zbilansowania potencjału floty z dostępnymi zasobami, udziela sama Komisja Europejska. W kolejnym raporcie z 2009 r. dotyczącym tego problemu czytamy: „Biorąc pod uwagę ciągły rozwój technologiczny neutralizujący efekty redukcji potencjału, bilans redukcji floty UE jest ciągle niewystarczający, słaba kondycja większości zasobów eksploatowanych przez flotę UE, a w szczególności ryb dennych, wskazuje na potrzebę dalszej drastycznej redukcji floty”.12

EU25

EU15

Włochy

W. Brytania

Szwecja

Słowenia*

Portugalia

Polska*

Niemcy

Malta*

Łotwa*

Litwa*

Irlandia

Holandia

Hiszpania

Grecja

Francja

Finlandia

Estonia*

Dania

Cypr*

Belgia

Szczegółowe dane dotyczące zmian w potencjale floty rybackiej państw UE zawierają załączniki 1 i 2.

10% 2%

0% -3%

-10% -11%

-20% -18%

-9%

-12%

-10% -9%

-17% -28% -32%

-12% -16%-16%

-19% -22%

-23%

-30%

-7%

-31%

-33%

-40% -45%

-50% -60%

-55%

Źródło: Eurostat, New Cronos database, 2009. * dla nowych krajów członkowskich zmiana tonażu obliczona dla lat 2004-2008.

Rysunek 1. Względne zmiany w tonażu floty rybackiej państw UE w latach 2000-2008. Annual Report From The Commission To The European Parliament And The Council on Member States’ efforts during 2007 to achieve a sustainable balance between fishing capacity and fishing opportunities, Brussels, 25. 5. 2009 COM(2008) 902 final/2.

12

13


2 2.2. Zmiany w potencjale połowowym państw bałtyckich w latach 2000-2008 Potencjał połowowy floty rybackiej państw UE-15 (liczony w GT i kW) został zredukowany w latach 2000-2008 o 16%, w tym samym czasie flota starych krajów członkowskich graniczących z Morzem Bałtyckim (Niemiec, Danii, Szwecji i Finlandii) uległa redukcji o 20%. Podobną skalę redukcji w latach 2004-2008 (czyli w okresie o połowę krótszym) osiągnęły również cztery nowe kraje członkowskie (Polska, Litwa, Łotwa i Estonia). W poniższej tabeli (Tabela 1) przedstawiono dane o liczebności, tonażu oraz mocy silników floty rybackiej państw graniczących z Morzem Bałtyckim. Tabela 1. Stan floty rybackiej państw bałtyckich UE w latach 2004-2008. Kraje

Stare UE

Kraj

Nowe UE

2004

GT

kW

Liczba

GT

kW

Liczba

GT

kW

Dania

4 139

107 471

393 373

3 406

96 002

335 653

2 895

73 040

263 914

Finlandia

3 663

20 819

197 703

3 394

18 303

179 496

3 240

16 046

169 707

Niemcy

2 315

71 168

167 744

2 163

66 293

161 990

1 828

69 135

161 248

Szwecja

2 016

51 394

244 610

1 600

44 590

217 914

1 486

41 806

208 912

12 133

250 852

1 003 430

10 563

225 188

895 053

9 449

200 027

803 781

Estonia

1 051

24 873

63 244

966

17 808

45 973

Litwa

302

75 375

77 809

221

50 478

59 794

Łotwa

942

42 102

72 521

841

38 228

61 080

Polska

1 243

45 557

146 894

833

40 971

98 959

3 538

187 907

360 468

2 861

147 485

265 806

14 101

413 095

1 255 521

12 310

347 512

1 069 587

Nowe UE Suma Razem

2008

Liczba

Stare UE Suma

14

2000

12 133

250 852

1 003 430

Źródło: Eurostat, New Cronos database, 2009. Stan na koniec roku.

Foto: © A. Wiliński / OIRM Gdynia


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

Największa względna redukcja tonażu floty rybackiej spośród krajów bałtyckich miała miejsce na Litwie. W latach 2004-2008 w rejestrze statków rybackich tego kraju ubyła aż 1/3 statków (Rysunek 2). W większości na taką skalę redukcji wpływ miało wykreślenie dużych statków prowadzących połowy dalekomorskie (poza Morzem Bałtyckim). Statki te były wycofywane bez udziału pomocy publicznej. Podobnie wysoka skala redukcji floty rybackiej miała miejsce w Danii. W latach 2000-2008 duńska flota rybacka została odchudzona aż o 32%.

15

Rysunek 2. Względne zmiany w tonażu floty rybackiej państw bałtyckich UE w latach 2000-2008 (stare kraje UE) oraz 2004-2008 (nowe kraje UE).

Tabela 2. Stan floty rybackiej państw bałtyckich UE w latach 2004-2008 (statki <500 GT) Kraje

Stare UE

Kraj

2004

GT

kW

Liczba

GT

kW

Liczba

GT

kW

Dania

4 118

89 912

362 501

3 380

73 584

291 663

2 876

50 993

218 717

Finlandia

3 662

20 175

195 243

3 394

18 303

179 496

3 239

15 478

167 757

Niemcy

2 302

32 152

130 392

2 152

31 101

128 007

1 819

30 581

123 310

Szwecja

2 006

44 116

221 658

1 589

36 905

193 479

1 473

33 027

182 819

12 088

186 355

909 794

10 515

159 893

792 645

9 407

130 079

692 603

Estonia

1 040

11 950

41 831

958

7 477

30 339

Litwa

281

7 974

19 410

208

4 895

13 259

Łotwa

929

16 523

45 812

830

12 176

32 954

Polska

1 238

36 019

134 117

829

19 735

81 168

3 488

72 466

241 170

2 825

44 283

157 720

14 003

232 359

1 033 815

12 232

174 362

850 323

Nowe UE Suma Razem

2008

Liczba

Stare UE Suma

Nowe UE

2000

12 088

186 355

909 794

Źródło: Eurostat, New Cronos database, 2009. Stan na koniec roku

W celu wyeliminowania z analizy statków nie prowadzących połowów na Morzu Bałtyckim w powyższej tabeli (Tabela 2) pokazano dane statków rybackich o tonażu nie przekraczającym 500 GT. Osza-


2 cowany w ten sposób łączny tonaż floty bałtyckiej w 2008 r. wynosił 174 tys. GT, co stanowiło około 10% wielkości całej floty rybackiej UE. Stare kraje UE miały 75% udziału w tonażu floty bałtyckiej, w tym najliczniejsza flota Danii niemal 1/3 tonażu ogółem. Wśród nowych krajów członkowskich największy potencjał floty łowczej należał do Polski (11%) w dalszej kolejności do Łotwy (7%) i Estonii (4%). Łączna redukcja tonażu floty bałtyckiej państw UE w latach 2000-2008 (dla starych krajów UE) lub 2004-2008 (dla nowych krajów członkowskich) wyniosła 33% (Rysunek 3). Aż o niemal 40% spadł potencjał połowowy nowych członków, podczas gdy stare kraje UE ograniczyły tonaż floty o ok. 30%. Największa względna zmiana tonażu nastąpiła we flocie polskiej, gdzie potencjał spadł aż o 45%. Podobnie wysoka redukcja floty bałtyckiej miała miejsce w Danii (-43%), na Litwie (39%) oraz w Estonii (-37%). Relatywnie najmniej ucierpiała flota niemiecka, która została zredukowana zaledwie o 5%.

-33%

RAZEM

-39%

nowe UE

-45%

Polska -26%

Łotwa

-39%

Litwa Estonia

-37%

16

-30%

stare UE Szwecja

-25% -5%

Niemcy Finlandia

-23% -43% -50%

-45%

Dania -40%

-35%

-30%

-25%

-20%

-15%

-10%

-5%

0%

Źródło: opracowanie własne na podstawie Eurostat, New Cronos database, 2009.

Rysunek 3. Względne zmiany w tonażu floty rybackiej państw bałtyckich UE w latach 2000-2008 (stare kraje UE) oraz 2004-2008 (nowe kraje UE) – statki <500 GT.

Na względną zmianę wielkości floty rybackiej wpływ miała zarówno ilość wycofanych statków rybackich (w ramach rządowych programów złomowania lub z przyczyn losowych, np. zatoniecie), jak i ilość statków wprowadzonych do rybołówstwa. Udział FIFG w ogólnej redukcji potencjału floty rybackiej dla starych państw UE w latach 2000-2007 wyniósł 34%, a w nowych krajach członkowskich 67% (w latach 2004-2007). Na poniższym wykresie (Rysunek 4) pokazano strukturę floty rybackiej (w klasach długości) starych państw UE poławiających na Morzu Bałtyckim. Jak widać, mimo zdecydowanego zmniejszenia liczby statków rybackich i ich tonażu, względny udział poszczególnych grup jednostek we flocie ogółem nie uległ wyraźnym zmianom. Biorąc pod uwagę liczbę jednostek, dominującą grupą statków zarówno w 2000 r. jak i 2008 r. były małe łodzie rybackie (jednostki mniejsze od 12 m) – aż 85%. Generalnie w tej grupie statków najwięcej jest jednostek charakteryzujących się najniższą aktywnością połowową lub wręcz w ogóle nieaktywnych.


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

3%

19%

3%

2000

2008

35%

36%

Liczba statków

14%

6–11,9 m 12–17,9 m 18–23,9 m 24–29,9 m 30–35,9 m

48%

17%

0–5,9 m

2008

11%

15%

2000

9%

GT

19%

19%

15% 19%

36–41,9 m

11%

49%

18%

12% 18%

Źródło: opracowanie własne na podstawie Eurostat, New Cronos database, 2009. Wyłączone statki o długości powyżej 42 m (poławiające generalnie poza Morzem Bałtyckim).

Rysunek 4. Struktura floty rybackiej starych państw UE prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim, lata 2000-2008.

Podobnie niemal niezmieniona struktura floty po czterech latach od rozpoczęcia programów redukcji pozostała w nowych krajach członkowskich UE. Jedyną zauważalną zmianą jest wzrost udziału we flocie najmniejszych jednostek, do 6 metrów, z 32% do 39%, a udział statków do 12 metrów wzrósł w tych krajach do 82% (z 74% w 2004 r.). Tym samym struktura floty nowych krajów UE zbliżyła się do struktury w starych państwach UE. W porównaniu do starych krajów UE zasadniczo różna jest natomiast struktura tonażowa statków. W takim zestawieniu wyraźnie dominującą grupą są statki o długości 24-30 metrów (należą do niej w większości trawlery denne i pelagiczne) – 57-61%. W starych krajach UE żadna z grup długości nie ma więcej niż 20% udziału w tonażu ogółem. 8% 12% 2%

2004

11%

0–5,9 m 32%

Liczba statków

39%

12–17,9 m 18–23,9 m 24–29,9 m

43%

36–41,9 m

11% 9% 13%

6–11,9 m

30–35,9 m 42%

3% 6% 3%

2004

9%

2008

7%

2008

1%

GT

14%

7% 6%

61% 57%

Źródło: opracowanie własne na podstawie Eurostat, New Cronos database, 2009. Wyłączone statki o długości powyżej 42 m (poławiające generalnie poza Morzem Bałtyckim).

Rysunek 5. Struktura floty rybackiej nowych państw UE prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim, lata 2004-2008.

Interesujące jest porównanie struktury wielkości floty rybackiej w poszczególnych krajach. Dla roku 2008 obrazuje to Rysunek 6. Wśród flot 8 krajów UE prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim trudno jest znaleźć dwie floty o zbliżonej strukturze długości statków. Wynika to niewątpliwie z ukształtowanych historycznie uwarunkowań uprawiania rybołówstwa, jak również eksploatowanych gatunków ryb. Niemniej najbardziej podobne pod względem struktury są floty krajów byłego ZSRR (Litwy, Łotwy, Estonii), które odziedziczyły – jeszcze po czasach centralnie realizowanych planów budowy statków – niewiele różniące się między sobą typy jednostek rybackich.

17


2

nd ia em cy Sz w ec ja Es to ni a Li tw a Ło tw a Po l sk a

a

Fi n

la

Da

ni

nd ia em cy Sz w ec ja Es to ni a Li tw a Ło tw a Po l sk a Ni

la Fi n

Da

ni

a

36– 41,9 m 30– 35,9 m 24– 29,9 m 18– 23,9 m 12– 17,9 m 6– 11,9 m 0– 5,9 m

GT

100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

Ni

Liczba statków

100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

Źródło: opracowanie własne na podstawie Eurostat, New Cronos database, 2009. Wyłączone statki o długości powyżej 42 m (poławiające generalnie poza Morzem Bałtyckim).

Rysunek 6. Struktura floty rybackiej państw bałtyckich w 2008 r. wg klas długości.

Flota polska pod względem liczby statków znajdujących się w poszczególnych grupach długości, charakteryzuje się najmniejszą liczbą łodzi rybackich do 12 metrów długości. Zdecydowanym liderem wśród państw o najwyższej względnej liczbie łodzi rybackich jest Finlandia – 96% udziału w ogólnej liczbie oraz 41% w całkowitym tonażu. Należy mieć, jednak na u wadze fakt, że z ogólnej liczby ponad 3000 fińskich statków, jakie znajdują się w rejestrze wspólnotowym, zaledwie ok. połowa jest aktywna. Duża liczba nieaktywnych łodzi rybackich znajduje się również w rejestrach Danii i Szwecji.

18 Na poniższym wykresie (Rysunek 7) zestawiono wiek floty poszczególnych państw bałtyckich w 2000 r. (dla starych krajów UE) i w 2004 r. (w przypadku nowych członków) oraz w 2008 r. 30,0

25,0

20,0 [wiek]

2000 15,0

2004 2008

10,0

5,0

Dania

Finlandia

Niemcy

nowe UE

Szwecja

Estonia

Litwa

Łotwa

Polska

stare UE

Źródło: obliczenia własne na podstawie rejestru statków UE, lipiec 2009.

Rysunek 7. Wiek floty rybackiej państw bałtyckich (statki <500GT).

Średni wiek statków rybackich państw UE prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim wynosił w 2008 r. 25,4 roku i był on w stosunku do 2004 r. wyższy o około 2 lata, a w stosunku do 2000 r. (dla starych krajów UE) wyższy o 4 lata, tym samym średnie tempo starzenia floty rybackiej było niższe od naturalnego upływu czasu. Najstarszą flotę rybacką, z krajów prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim w 2008 r., miała Szwecja (29,5 roku), następnie Dania (28,6 roku) oraz Polska (27,2 roku). Najmłodsza flota należała do Estonii (19,2 roku). W okresie 2004-2008 flota szwedzka postarzała się o 2,2 roku, duńska o 1,6 roku, a polska o 1,3 roku. Statkom we flocie estońskiej przybyły 3 lata. Generalnie najmłodszą


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

flotą, ale jednocześnie o najmniejszym udziale w połowach, są łodzie rybackie, ich średni wiek wynosił w 2008 r. 24 lata, podczas gdy pozostałych jednostek – 32,7 roku. Poniższy wykres (Rysunek 8) przedstawia porównanie wieku floty poszczególnych krajów UE we wcześniej analizowanych latach, jednakże z wyłączeniem jednostek mniejszych niż 12 metrów (jak wspomniano są one zdecydowanie młodsze od pozostałych statków). 40,0 35,0 30,0 25,0 [wiek]

2000 2004

20,0

2008 15,0 10,0 5,0

Dania

Finlandia

Niemcy

nowe UE

Szwecja

Estonia

Litwa

Łotwa

Polska

stare UE

Źródło: obliczenia własne na podstawie rejestru statków UE, lipiec 2009.

Rysunek 8. Wiek floty rybackiej państw bałtyckich (statki <500GT i dłuższe niż 12 m).

W takim porównaniu zdecydowanie najgorzej wypada flota polska, której średni wiek w 2008 r. wynosił 36,6 roku i w stosunku do 2004 r. pogorszył się o 1,7 roku. Podobnie zaawansowane wiekowo (choć o nieco niższym średnim wieku) były kutry wszystkich starych krajów UE. Z kolei wyraźnie młodsze statki o długości powyżej 12 metrów znajdowały się w rejestrach Litwy, Łotwy i Estonii.

Foto: © S. Skibior / IRM Świnoujście

19


2 2.3. Wpływ FIFG na zmiany wielkości floty rybackiej w krajach bałtyckich w latach 2000-2008

2.3.1. Finansowanie programów restrukturyzacji floty bałtyckiej

Ogólna wielkość funduszy dostępnych wszystkim krajom członkowskim w ramach Finansowego Instrumentu Wspierania Rybołówstwa w latach 2000-2006 wynosiła 4,1 mld. euro (w tym 272 mln euro przypadało na nowe kraje członkowskie), z tego ok. 15% środków przeznaczonych było na złomowanie floty rybackiej. Planowana wielkość środków z FIFG przeznaczonych na złomowanie w starych państwach członkowskich prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim wynosiła ok. 32 mln euro (ok. połowa to alokacja dla Danii). Była ona zdecydowanie niższa od wielkości funduszy przewidzianych na współfinansowanie budowy statków (56 mln euro) oraz modernizację floty (67 mln euro) . W tym kontekście budżet na złomowanie statków samej Polski, jaki planowano w 2004 r. zasilić środkami z FIFG, był imponujący i wynosił 107 mln euro (w tym 80 mln euro z FIFG). Szczątkową wielkość środków przewidziano na budowę i modernizację statków rybackich.

20

Faktycznie wydatkowana wielkość środków związanych ze złomowaniem i budową statków rybackich (z uwagi na późniejsze modyfikacje budżetu oraz przesunięcia funduszy), różniła się od zaplanowanej. W tabeli poniżej (Tabela 3) pokazano faktycznie poniesione koszty programu restrukturyzacji floty rybackiej w krajach bałtyckich w latach 2000-2007.

Tabela 3. Wysokość środków wydatkowanych na złomowanie i budowę nowych statków w krajach bałtyckich w ramach FIFG 2000-2006 w EUR (w okresie od 01. 01. 2000 r. do 31. 12. 2007 r.). Złomowanie Kraje

Kraj

Budowa nowych statków

Razem

FIFG

Dania

60 644

30 390

30 254

6 273

4 705

1 568

54 372

Finlandia

4 132

2 066

2 066

2 149

711

1 439

1 983

Niemcy

820

513

307

1 466

611

855

-646

Szwecja

11 745

5 875

5 871

828

650

177

10 918

77 342

38 843

38 498

10 716

6 676

4 039

66 626

Estonia

4 223

2 227

1 996

861

752

109

3 362

Litwa

7 561

5 671

1 890

7 561

Łotwa

16 855

13 484

3 371

16 855

Polska

80 746

60 560

20 187

80 746

Nowe UE Suma

109 385

81 941

27 443

861

752

109

108 523

Razem

186 727

120 785

65 942

11 577

7 429

4 148

175 149

Stare UE

Stare UE Suma

Nowe UE*

Razem

FIFG

wkład krajowy

Bilans złom.-bud.

wkład krajowy

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z: Information, communication, inter-institutional relations, evaluation and programming unit Directorate General Maritime Affairs and Fisheries, czerwiec 2009. W danych uwzględniono również statki prowadzące połowy poza Morzem Bałtyckim. * dane za okres od 01.05.2004 do 31.12.2007.


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

W latach 2000-2007 złomowanie statków rybackich w krajach bałtyckich pochłonęło łącznie 186,7 mln euro, w tym 120,7 mln stanowiły środki wspólnotowe, a 66 mln euro środki państw członkowskich. Zdecydowanie mniej niż planowano wydano pieniędzy na inwestycje związane z budową statków rybackich, co wynikało z mocno zaostrzonych kryteriów warunkujących skorzystanie z tych środków. Pomoc publiczna na budowę nowych statków mogła dotyczyć tylko jednostek mniejszych niż 400 GT, była dostępna do końca 2004 r. i objęta obostrzeniami związanymi z systemem wejścia/wyjścia. Również wysokość dofinansowania, wymagająca od inwestorów zaangażowania minimum 60% własnych środków, mogła zniechęcać do skorzystania z tych funduszy. W latach 2000-2007 zbudowano z dofinansowaniem ponad 200 statków rybackich o pojemności 4,6 tys. GT; w większości były to małe łodzie rybackie, nie przekraczające 12 metrów długości. Wielkość wydatkowanych pieniędzy na złomowanie statków rybackich w nowych krajach członkowskich wyniosła 109,4 mln euro, stanowiła więc niemal 60% wielkości środków ogółem wydatkowanych na złomowanie floty w krajach bałtyckich. Największe koszty złomowania związane były z restrukturyzacją polskiej floty rybackiej. W latach 2000-2007 wyniosły one 81 mln euro, tj. 43% środków ogółem wydatkowanych na ten cel w krajach bałtyckich (Rysunek 9).

Dania 32,5% Polska 43,2%

21

Finlandia 2,2%

Łotwa 9,0%

Litwa 4,0%

Niemcy 0,4% Szwecja 6,3% Estonia 2,3%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych – Tabela 3 Rysunek 9. Udział poszczególnych krajów bałtyckich w środkach wydatkowanych na złomowanie statków w latach 2000-2007.

Koszt złomowania floty duńskiej wyniósł 61 mln euro, co stanowiło 32% środków przeznaczonych na program wycofania. Programy redukcji potencjału połowowego realizowane przez pozostałe kraje bałtyckie, były zdecydowanie mniej kosztowne i wahały się w granicach od 0,4% (Niemcy) do 9% (Łotwa) łącznych środków wydanych na ten cel w państwach bałtyckich. Stawki rekompensat wypłacanych za wycofanie potencjału zdecydowanie różniły się w poszczególnych krajach UE. Rysunek 10 pokazuje porównanie średniej ceny 1 GT statku wycofanego w latach 2000-2007 z pomocą publiczną statku w państwach bałtyckich. Generalnie najwyższe kwoty odszkodowań wypłacane były w nowych krajach członkowskich UE. Najhojniejszym pod tym względem krajem była Łotwa. Łotewski rząd wypłacał średnio 4240 euro za GT złomowanego, nieco mniejsza średnią rekompensatę otrzymywali właściciele złomowanych jednostek


2 śr. GT złomowanego statku

rekompensata Euro/GT

120

4500 4000

100 3500

[EUR/GT]

2500 60 2000

[ś r.GT]

80

3000

40

1500 1000

20 500 0

0

t Ło

a w

a

ni

Da

ka

s

l Po

a w Lit

a

la

i nd

Fin

em

cy

Ni

Sz

ja ec

w

a ni

to

Es

e

ar

st

UE

E eU w o n

Ra

m ze

Źródło: jak Tabela 3.

Rysunek 10. Średnia wysokość rekompensat wypłacanych za GT złomowanego statku oraz średni tonaż wycofywanych statków.

250%

200%

150%

100%

50%

średnia nowe kraje UE

średnia stare kraje UE

średnia razem

Niemcy

Estonia

Szwecja

Dania

Finlandia

Łotwa

Litwa

0% Polska

22

w Polsce (średnio 4 150 euro/GT) oraz na Litwie (3 940 Euro/GT). Wysokie stawki odszkodowań wypłacała również Dania (4 230 euro/GT). Podobnie jak w przypadku Łotwy i Polski wynikało to pośrednio z wielkości statków, jakie były złomowane (zgodnie z przepisami UE rekompensaty za mniejszye statki były, w przeliczeniu na GT, średnio wyższe od odszkodowań wypłacanych za duże statki) – w tych krajach średni tonaż wycofywanych statków był relatywnie niski. Dużo niższe rekompensaty płaciły pozostałe kraje: Finlandia, Niemcy, Szwecja i Estonia. Jednak w tych krajach (za wyjątkiem Niemiec) wycofywane statki były nawet dwukrotnie większe od statków wycofywanych w pozostałych krajach.

Źródło: obliczenia na podstawie danych jak Tabela 3 oraz „The 2008 Annual Economic Report on The EU Fishing Fleet (SGECA 09-01)”, Ispra, 9-13 March 2009. Dla nowych krajów UE średnia za lata 2005-2007, Finlandia i Niemcy za lata 2002-2006, Dania za lata 2003-2007.

Rysunek 11. Stosunek wartości środków wypłaconych za złomowanie statków do średnich rocznych przychodów generowanych przez rybołówstwo w latach 2002-2007.


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

Ciekawe wyniki przynosi zestawienie wydatkowanych na złomowanie statków rybackich środków z przychodami generowanymi przez branżę w poszczególnych krajach (Rysunek 11). Pokazuje ono, jak dalece flota rybacka jest uzależniona od pomocy publicznej i jak niewielkie miałaby szanse na funkcjonowanie w przypadku przerzucenia kosztów zarządzania (w tym wypadku samego złomowania statków) na jej barki.16 Relacja kosztów złomowania do wielkości przychodów generowanych przez rybołówstwo najgorzej wypada w Polsce. Ograniczenie potencjału połowowego polskiej floty kosztowało niemal dwukrotnie więcej niż średnia roczna wartość przychodów generowanych przez rybołówstwo. Podobnie wysoki wskaźnik można było zaobserwować na Litwie i nieco niższy na Łotwie (ok. 80% wartości rocznych połowów). Zdecydowanie bardziej realne kwoty – w kontekście rachunku ekonomicznego –były wydawane na wycofanie floty w starych krajach UE oraz Estonii. Jednym z celów programów restrukturyzacji floty rybackiej, obok dostosowania potencjału do wielkości zasobów, była poprawa kondycji ekonomicznej branży. Jednak oceniając wyłącznie z punktu widzenia efektywności ekonomicznej zainwestowany w złomowanie floty rybackiej kapitał, program restrukturyzacji floty rybackiej w państwach bałtyckich UE trudno uznać za korzystny. Teoria ekonomii mówi, że efektem każdej inwestycji (nakładów kapitałowych) powinien być wzrost zysków w przyszłości (ew. wzrost przepływów pieniężnych, produkcji, konkurencyjności itp.).17 Złomując statki, czyli ograniczając de facto wielkość środków produkcji, trudno oczekiwać wzrostu przychodów. Nie ulega jednak wątpliwości, że wydatkowane pieniądze powinny przyczynić się w szczególności do redukcji kosztów stałych funkcjonowania rybołówstwa, a przez to zwiększyć rentowność połowów ogółem. Traktując w uproszczony sposób rybołówstwo jako firmę, efektywność zainwestowanego kapitału w poszczególnych krajach możemy ocenić porównując wskaźnik zwrotu nakładów inwestycyjnych. Im krótszy czas zwrotu poniesionych nakładów inwestycyjnych, tym efektywniejsza jest inwestycja. Zwrot poniesionych nakładów można mierzyć wartością przepływów finansowych (zysk plus amortyzacja). Czas zrównoważenia nakładów wielkością wpływów pieniężnych to okres zwrotu nakładów. Można to zapisać wzorem:

I PPN Gdzie: I – nakłady inwestycyjne; PPN – przepływy pieniężne netto (cash flow).18 OZ =

Im mniejsza wartość obliczonego powyżej wskaźnika, tym wyższa efektywność inwestycji. Danych dotyczących wielkości przepływów pieniężnych (GCF – obliczony jako zysk + amortyzacja + koszty zainwestowanego kapitału) w rybołówstwie poszczególnych krajów UE dostarcza raport SGECA-STECF.19 Natomiast wielkość inwestycji to wysokość środków finansowych wydanych na złomowanie statków rybackich. Jak wspomniano we wcześniejszej części opracowania, trudno jest stwierdzić, w jakim stopniu na uzyskiwane przez flotę rybacką wyniki ekonomiczne wpłynęła realizacja programów redukcji System partycypowania armatorów statków rybackich w kosztach zarządzania rybołówstwem jest na szeroką skalę stosowany w rybołówstwie Nowej Zelandii i Australii, a także Islandii. Szerzej na temat kosztów zarządzania rybołówstwem – E. Kuzebski, Koszty zarządzania rybołówstwem, Wiadomości rybackie 1-2/2009. 17 Z. Leszczyński, Analiza ekonomiczno-finansowa spółki, PWE, Warszawa 2004. 18 j.w. 19 The 2008 Annual Economic Report on The EU Fishing Fleet (SGECA 09-01), Ispra, 9-13 March 2009. (AER 2008). 16

23


2 floty. Na efektywność ekonomiczną wpływa również szereg innych niezależnych od zmian w potencjale połowowym czynników. Dlatego przedstawione na poniższym wykresie (Rysunek 12) wskaźniki zwrotu zainwestowanego kapitału mogą być wyłącznie przybliżoną miarą efektywności realizowanych programów złomowania. Niemniej, zakładając, że wszystkie floty państw bałtyckich prowadzą działalność w podobnym otoczeniu gospodarczym (podobne względne zmiany TAC, zmiany cen ryb czy cen paliwa), obliczony wskaźnik może być użyteczny w porównawczej ocenie efektów zrealizowanych programów redukcji floty rybackiej poszczególnych krajów. 12 10 8 6 4 2

24

Dania

Finlandia

Niemcy

Szwecja

Estonia

Łotwa

Polska

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych zawartych w AER 2008 oraz danych o wielkości wypłaconych środków za złomowanie statków. Okres zwrotu zainwestowanego kapitału jest ilorazem różnicy rocznej wielkości przepływów pieniężnych brutto (gross cash flow – GCF) osiągniętych w 2007 r. (dla Finlandii i Niemiec w 2006 r.) oraz wielkości GCF z 2002 r. (lub 2004 r. dla nowych krajów członkowskich). W obliczeniach pominięto Litwę z uwagi na ujemny GCF w 2007 r.

Rysunek 12. Okres zwrotu zainwestowanego w pogramy złomowania statków kapitału (w latach).

Najdłuższy okres zwrotu wydanych na program redukcji floty rybackiej środków finansowych widoczny jest w Polsce. Wydane na złomowanie statków rybackich środki były tu niemal dwunastokrotnie wyższe od wzrostu wartości przepływów finansowych zanotowanych w latach 2004-2007 i jednocześnie sześciokrotnie wyższe niż GCF floty osiągnięty w 2007 r. Dwukrotnie niższy wskaźnik zwrotu (6 lat) zainwestowanych w program redukcji pieniędzy był na Łotwie (wydane na złomowanie statków środki stanowiły dwukrotność GCF z 2007 r.). W pozostałych krajach nie przekraczał on 2 lat, a stosunek kosztów programów redukcji floty do GCF nie przekraczał jedności. Wysokość kosztów realizacji programów złomowania była mniej więcej zbieżna z osiągniętymi przez poszczególne kraje rezultatami mierzonymi wielkością wycofanego tonażu oraz liczbą złomowanych statków rybackich. 2.3.2. Potencjał floty zredukowany w ramach FIFG Podstawowym celem programów redukcji floty rybackiej było zmniejszenie potencjału połowowego, a wymiernym efektem miała być redukcja tonażu, mocy oraz liczby statków rybackich zaangażowanych w połowy. We wcześniejszym rozdziale (2.2. Zmiany w potencjale połowowym państw bałtyckich


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

w latach 2000-2008) przedstawiono względne zmiany potencjału flot rybackich państw bałtyckich, jakie zaszły w ostatnich ośmiu latach. Część tych zmian wynikała z realizowanych w ramach pomocy publicznej programów redukcji floty rybackiej, niemniej część floty była wycofywana również bez środków pomocowych. Jak wspomniano wcześniej, FIFG sfinansował ok. 1/3 redukcji floty jaka miała miejsce w latach 2000-2007 w starych krajach członkowskich, oraz ok. 70% (w latach 2004-2007) w nowych krajach członkowskich. W poniższej tabeli (Tabela 4) zestawiono liczbę, tonaż i moc statków rybackich, jakie zostały złomowane w ramach odszkodowania współfinansowanego z FIFG. Tabela 4. Liczba, tonaż i moc statków wycofanych i zbudowanych w ramach pomocy publicznej ze współfinansowaniem z FIFG w krajach bałtyckich, 2000-2007. Kraje

Kraj

Złomowanie

Budowa nowych statków

Bilans

Liczba

GT

kW

Liczba

GT

kW

Liczba

GT

kW

Dania

300

14 863

61 483

56

3 117

11 016

-244

-11 746

-50 467

Finlandia

15

1 430

6 117

108

688

10 997

93

-742

4 880

Niemcy

9

326

985

11

331

1 463

2

5

478

Szwecja

64

4 982

17 888

33

252

5 178

-31

-4 729

-12 710

388

21 601

86 473

208

4 388

28 654

-180

-17 213

-57 819

Estonia

19

1 977

5 133

12

240

662

-7

-1 737

-4 470

Litwa

24

1 918

3 735

-24

-1 918

-3 735

Łotwa

75

3 975

9 448

-75

-3 975

-9 448

Polska

394

19 471

56 232

-394

-19 471

-56 232

Nowe UE Suma

512

27 342

74 548

12

240

662

-500

-27 101

-73 886

Razem

900

48 943

161 021

220

4 628

29 316

-680

-44 314

-131 704

Stare UE

Stare UE Suma

Nowe UE

Źródło: jak Tabela 3.

Ogólna liczba statków rybackich wycofanych w ramach FIFG w krajach bałtyckich w latach 2000--2007 to 900 jednostek o tonażu 49 tys. GT oraz mocy 161 tys. kW. Z tego 388 jednostek o tonażu 22 tys. GT i mocy 86 tys. kW zostało wycofanych w starych krajach członkowskich, a 512 statków o tonażu 27 tys. GT i mocy 74 tys. kW – w nowych państwach członkowskich (Tabela 4). W przypadku starych członków UE oznaczało to redukcję około 9%, a w przypadku nowych – redukcję 15% zarejestrowanego tonażu statków w 2000 lub 2004 r. Bilans tonażu statków zbudowanych przy dotacji z FIFG do statków złomowanych z pomocą publiczną wyniósł 44 tys. GT i na tyle netto można ocenić realny wpływ funduszy UE na zmniejszenie potencjału floty rybackiej państw bałtyckich w latach 2000-2007. Mimo mniejszej liczby lat funkcjonowania FIFG, w nowych krajach członkowskich wycofano netto więcej potencjału floty niż w starych krajach. Wszystkie stare państwa UE wprowadziły w latach 2000-2007 do eksploatacji nowe statki współfinansowane ze środków UE, a w dwóch krajach – Finlandii oraz Niemczech – zbudowano nawet więcej statków z pomocą UE niż wycofano. Z kolei tylko jeden nowy kraj członkowski, Estonia współfinansował z funduszy UE budowę statków. Ciekawych i bardziej szczegółowych danych dotyczących struktury złomowanych statków rybackich dostarcza analiza wspólnotowego rejestru statków rybackich.20 Jakkolwiek informacje w nim mogą 20

http://ec.europa.eu/fisheries/fleet/index.cfm

25


2 być nieco rozbieżne od prezentowanych we wcześniejszych tabelach danych, skala tych rozbieżności nie jest na tyle istotna, aby zmienić wyniki ogólnego wnioskowania. Poniżej (Tabela 5) przedstawiono liczbę i tonaż floty rybackiej państw bałtyckich, wycofanej w latach 2000-2009 z pomocą publiczną, w podziale na klasy długości. Analiza danych zawartych w powyższej tabeli pokazuje, że struktura długości statków wycofanych z pomocą FIFG w latach 2000-2009 w nowych i starych krajach UE była zdecydowanie odmienna. Najwyraźniej obrazuje to Rysunek 13. Tabela 5. Liczba i tonaż statków wycofanych w krajach bałtyckich w latach 2000-2009 z pomocą publiczną FIFG. Kraje

12-24 mm

12-24 mm

<12m

24m

40m

>40m

<12m

24m

40m

>40m

52

219

27

1

432

5 457

5 729

464

9

6

592

838

125

2 293

2 738

565

8 342

9 305

90

1 594

Finlandia Niemcy

1

Szwecja

17

38

15

70

266

48

4

17

Stare UE Suma Estonia

26

GT

Kraj

Dania Stare UE

Liczba statków

8

1

464

Litwa

1

8

24

6

368

2 599

Łotwa

50

32

60

246

1 113

5 429

Polska

174

112

94

1

879

4 697

10 852

3 708

Nowe UE Suma

225

156

195

1

1 131

6 268

20 474

3 708

Razem

295

422

243

2

1 695

14 610

29 779

4 172

Nowe UE

Źródło: obliczenia własne na podstawie rejestru statków UE, lipiec 2009.

W starych krajach członkowskich największy udział (39%) w liczbie złomowanych statków miały jednostki o długości od 12 do 18 metrów (o średniej długości 14,4 m). Z kolei w państwach przyjętych do UE w 2004 r. dominujący udział (42%) w złomowanej flocie miały statki o długości 6-12 metrów, czyli o średniej długości 8,7 metra. Biorąc pod uwagę tonaż wycofanych statków rybackich widać, że zdecydowanie dominujący udział w nowych krajach UE miały statki o długości 24-30 metrów i średnim tonażu 100 GT (aż 63%), co łatwo wytłumaczyć również wysoką reprezentacją tych jednostek w 2004 r. we flocie ogółem (por. Rysunek 5). Tak wysokiego udziału którejś z grup statków trudno doszukać się wśród statków zarejestrowanych w starych krajach UE, niemniej wśród wycofanych statków wyraźnie widać przewagę dwóch grup jednostek – o długości 18-24 metrów i 30-36 metrów, co odpowiada 26% i 29% wycofanego tonażu. Nie do końca z kolei odpowiada to strukturze floty ogółem, w której te dwie grupy statków miały 18% i 19% udziału w 2000 r. W tym kontekście struktura flot ogółem w momencie startu programów redukcji floty rybackiej oraz struktura statków wycofanych mogą wskazywać na ukierunkowanie programów złomowania re-


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich 5%

8%

19%

12– 17,9m 18– 23,9m

29%

re sta w no

ek

24– 29,9m 30– 35,9m

9%

GT

raje UE kr aje UE

39%

18%

36– 41,9m

9% 63%

r sta w no

26%

e

7%

0– 5,9m 6– 11,9m

27%

Liczba statków

13%

5%

13%

42%

kr a je U E kr aje UE

20%

5%

e

29%

4%

2

Źródło: opracowanie własne na podstawie Eurostat, New Cronos database, 2009. Wyłączone statki o długości powyżej 42 m (poławiające generalnie poza Morzem Bałtyckim).

Rysunek 13. Struktura długości statków wycofanych w państwach bałtyckich w ramach FIFG (stare kraje UE w latach 2000-2009, nowe kraje UE w latach 2004-2009).

alizowanych przez poszczególne kraje na dane typy jednostek eksploatujące konkretne gatunki ryb. Dokładne zbadanie tego zagadnienia byłoby możliwe tylko poprzez szczegółową analizę struktury połowów wycofywanych jednostek, co z uwagi na brak dostępu do tego typu danych nie jest możliwe ani na poziomie poszczególnych krajów, ani na poziomie grupy państw. Taka analiza dla floty polskiej została przedstawiona w rozdziale 3.2.2.3. Wpływ restrukturyzacji floty na wielkość polskich połowów bałtyckich. Na poniższym wykresie (Rysunek 14) pokazano strukturę tonażu wycofanych statków w podziale na klasy długości oraz indywidualne kraje. Jak widać, wspomniane wcześniej prawidłowości dotyczące udziału poszczególnych klas długości w złomowanej flocie ogółem potwierdzają się dla większości krajów bałtyckich. Jakkolwiek niedoskonałym źródłem informacji o rodzaju wycofanych jednostek rybackich ukierunkowanych na połowy danych gatunków ryb może być rejestr statków rybackich, stanowi on jedyne dostępne źród100% 90% 80%

36-41,9m

70%

30-35,9m

60%

24-29,9m

50%

18-23,9m

40%

12-17,9m 6-11,9m

30%

0-5,9m

20% 10%

a Po l sk

a Ło tw

a Li tw

ia Es to n

cy

ec ja Sz w

Ni

em

ia nd nl a Fi

Da

ni

a

0%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z rejestru statków UE, lipiec 2009., bez statków dłuższych niż 42 m.

Rysunek 14. Struktura floty rybackiej wycofanej z pomocą FIFG w latach 2000-2009 (w ujęciu tonażowym).

27


2 ło wiedzy na ten temat. Na poniższym wykresie (Rysunek 15) pokazano strukturę tonażową nowych i starych państw bałtyckich w podziale na narzędzia połowowe. Obliczeń dokonano na podstawie danych o głównym (pierwszym) narzędziu przypisanym do statku rybackiego we wspólnotowym rejestrze statków. Struktura floty w 2000 r. lub w 2004 r.

Struktura floty wycofanej

100%

100%

90%

90%

80%

80%

70%

70%

60%

inne

60%

50%

nety

50% 40%

Polska

Łotwa

Litwa

Estonia

Szwecja

Polska

Łotwa

Litwa

Estonia

Szwecja

Niemcy

0% Finlandia

10%

0% Dania

20%

10%

Niemcy

30%

20%

Finlandia

włok denny

30%

Dania

włok pelagiczny

40%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z rejestru statków UE, lipiec 2009, bez statków >500GT.

Rysunek 15. Struktura floty rybackiej zarejestrowanej w 2000 r. (stare kraje UE) lub w 2004 r. (nowe kraje UE) oraz floty wycofanej z pomocą FIFG w latach 2000-2009 w podziale na narzędzia połowowe (w ujęciu tonażowym).

28

Obraz struktury floty rybackiej widoczny na powyższych wykresach potwierdza wniosek, że struktura wycofywanych statków w poszczególnych krajach (nowych członkach UE) odpowiadała mniej więcej strukturze floty ogółem zarejestrowanej w momencie startu programów wycofania (co potwierdzałoby tezę o braku ukierunkowania programu na konkretne grupy statków). Zauważalną różnicę można dostrzec natomiast w starych państwach członkowskich, a w szczególności we flocie szwedzkiej. W tym przypadku widać wyraźne ukierunkowanie złomowania na statki prowadzące połowy włokami dennymi (sieci używane powszechnie do połowów dorszy). Zdecydowanie mniejszy w stosunku do struktury floty z 2000 r. był tonaż wycofanych statków pelagicznych. 2.3.3. Wiek floty wycofanej w ramach FIFG Jednym z celów WPR była poprawa konkurencyjności i efektywności działania floty rybackiej. W kontekście niedawnych problemów rybołówstwa związanych z kryzysem paliwowym Komisja Europejska podjęła działania mające na celu zmniejszenie energochłonności floty rybackiej, w tym m.in. dofinansowanie wymiany silników na mniej paliwożerne. W tym świetle ukierunkowanie złomowania na statki najstarsze, czyli teoretycznie najmniej sprawne technicznie powinno być działaniem przyczyniającym się do osiągnięcia tego celu. Przepisy unijne premiowały jednak młodsze statki. Wypłacana zgodnie z przepisami UE premia za złomowane jednostki była degresywna w stosunku do wieku statków (właściciele najmłodszych statków mogli liczyć na największe odszkodowania), tym samym nie stanowiła zachęty do wycofywania najstarszych jednostek. Niemniej krajowe regulacje niekoniecznie musiały stosować się do tej zasady, a wytyczne narodowych programów złomowania mogły zawierać kryteria kwalifikacji do programu zachęcające do wycofywania starszych statków.


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

Jak zostało to przedstawione we wcześniejszym rozdziale, flota rybacka krajów UE prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim jest generalnie stara. W 2004 r. średni wiek statków starych krajów członkowskich wynosił 24 lata, a dla kutrów dłuższych niż 12 metrów – aż 31 lat. Wiek floty nowych członków UE był podobnie zaawansowany i wynosił odpowiednio 21 i 30 lat. Rysunek 16 przedstawia porównanie średniego wieku floty rybackiej dla starych i nowych krajów UE w 2000 i 2004 r. oraz średniego wieku statków, jakie zostały wycofane z pomocą środków z FIFG. Dla wszystkich krajów – zarówno nowych jak i starych członków UE – średni wiek floty wycofywanej był wyższy od średniego wieku floty ogółem w momencie startu złomowania. Dla starych członków UE różnica ta wynosiła około 20 lat, w nowych krajach członkowskich – niecałe 10 lat. Mając na uwadze, że przepisy UE uniemożliwiały złomowanie statków młodszych niż 10 lat, nawet tej wysokości różnicę wieku między flotą wycofywaną a pozostającą w eksploatacji należy uznać za niewielką. 50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0,0 -10,0 -20,0 -30,0 Dania

Finlandia Niemcy

Szwecja

wiek wycofane

razem stare UE

Estonia

Litwa

wiek w 2000 lub 2004 r.

Łotwa

Polska

razem nowe UE

rónica

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z rejestru statków UE, lipiec 2009, bez statków >500GT.

Rysunek 16. Porównanie średniego wieku floty wycofanej oraz średniego wieku floty ogółem w momencie startu programów wycofania (2000 r. – stare kraje UE, 2004 r. – nowe kraje UE).

Najbardziej widoczna eliminacja najstarszych statków spośród statków ogółem miała miejsce w Finlandii i Szwecji. W pierwszym z tych krajów różnica między średnim wiekiem statków w momencie startu programu a średnim wiekiem wycofywanych jednostek wyniosła aż 22 lata. Złomowane statki szwedzkie były najstarszymi statkami spośród statków w pozostałych krajach bałtyckich – ich średni wiek wynosił 45 lat, przy wieku floty wynoszącym ogółem 25 lat. Zdecydowanie mniej korzystnie wyliczenia te przedstawiają się dla nowych krajów UE. Średni wiek złomowanych statków w Polsce to 31 lat podczas gdy średni wiek statków ogółem w 2004 r. to 26 lat. Pod tym względem najkorzystniej wypada ocena średniego wieku statków estońskich i litewskich. Średni wiek statków rybackich we flocie estońskiej wynosił w 2004 r. 16 lat, podczas gdy statki złomowane były o ok. 18 lat starsze. Różnica w wieku złomowanych statków we flocie litewskiej w stosunku do floty ogółem wynosiła 13 lat, a we flocie łotewskiej ok. 10 lat. 2.3.4. Wpływ złomowania na wielkość połowów bałtyckich Pośrednim efektem złomowania statków rybackich są zmiany w wielkości i strukturze połowów. Teoretycznie, zmniejszenie liczby statków powinno w konsekwencji przełożyć się na zmniejszenie wyników połowowych (wielkości połowów). Jednak w przypadku istnienia nadmiernych zdolności po-

29


2 łowowych taka prosta zależność może nie mieć miejsca. Skutki redukcji floty połowowej na osiągane wielkości połowów zależeć będą bowiem od wcześniejszego zaangażowania (udziału) redukowanych statków w połowy. Jak zostało to szerzej opisane w dalszym rozdziale (5.4. Ocena efektywności redukcji nakładu połowowego), zredukowanie części nawet bardziej aktywnych statków może przyczynić się do zwiększenia aktywności pozostałej mniej aktywnej floty, a tym samym do zniwelowania efektu redukcji potencjału. Poza tym trzeba pamiętać, że większość gatunków ryb poławianych na Morzu Bałtyckim jest objęta TAC, tym samym określony jest maksymalny pułap połowów. Również inne zmiany w otoczeniu, jak wprowadzane plany odbudowy zasobów, limitowanie nakładu połowowego i techniczne środki ochrony, uwarunkowania rynkowe (o których m.in. mowa w rozdziale 3.1. Uwarunkowania działania polskiej floty bałtyckiej w latach 2004-2008) mogą bezpośrednio wpływać na wielkość połowów. Dlatego przedstawione poniżej zmiany w wielkości połowów niekoniecznie muszą być bezpośrednim efektem pokazanych wcześniej zmian w wielkości flot państw bałtyckich.

30

W 2007 r. flota państw UE złowiła na Morzu Bałtyckim 762 tys. ton ryb, co stanowiło w stosunku do 2000 r. spadek o 12%. Redukcja połowów była w szczególności zauważalna w starych krajach UE, a jej skala wyraźnie zróżnicowana między poszczególnymi państwami. Połowy ogółem dokonywane przez stare państwa członkowskie spadły w latach 2000-2007 o 17%. Najwyższy spadek zanotowała flota duńska, aż o 46%. Wysoki (28%) spadek połowów miał miejsce w szwedzkim rybołówstwie, z kolei Finlandia oraz Niemcy zwiększyły połowy. Wyładunki floty fińskiej wzrosły o 5%, natomiast niemieckiej – aż o 159%. Skala redukcji połowów w nowych krajach członkowskich była zdecydowanie mniejsza od redukcji w starych krajach UE i wyniosła, zarówno w stosunku do 2000, jak i 2004 r., 3%. Również i w tym wypadku występowały znaczne różnice pomiędzy poszczególnymi krajami. Największy spadek połowów miał miejsce w rybołówstwie polskim (-24% w latach 2004-2007). Regres w połowach pozostałych krajów był zdecydowanie mniej zauważalny, lub wręcz nastąpił wzrost połowów. W Estonii wyładunki spadły o 4%, natomiast na Łotwie oraz Litwie połowy wyraźnie wzrosły o odpowiednio 11% i aż 216%. 1 000 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 2000 Dania

2001 Finlandia

2002 Niemcy

2003 Szwecja

2004 Estonia

2005 Litwa

2006 Łotwa

2007 Polska

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych FISHTAT+ database, FAO, ICES 2009.

Rysunek 17. Połowy bałtyckie w latach 2000-2007 wg państw UE (w tys. ton).


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

W analizowanych latach wyróżniają się dwa okresy – okres zdecydowanego spadku połowów do 2003 r. i okres wzrostu połowów w latach 2003-2007 (Rysunek 17). Na taką sytuację wpływ miała poważna redukcja limitów połowowych, praktycznie wszystkich gatunków ryb, w latach 2000-2003. Kwoty połowowe dorszy zostały zredukowane o ok. 30%, natomiast TAC dla śledzi spadło aż o 60% – z 380 tys. ton do 160 tys. ton. W latach 2003-2007, wraz za wzrostem limitów połowowych (głównie śledzi), rosły również połowy. Rysunek 18 pokazuje względne zmiany wielkości połowów trzech najważniejszych gatunków ryb poławianych na Morzu Bałtyckim (szprotów, śledzi i dorszy) w latach 2004-2007 dla poszczególnych krajów UE prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim. Jak widać na wykresie, rozpiętość względnych zmian w wysokości połowów była mocno zróżnicowana. Większość krajów odnotowała wzrost połowów szprotów, w przypadku Litwy wyniósł on aż 200%, co było niewątpliwie wynikiem zarówno zmian w strukturze floty tego kraju wynikających z programu złomowania, jak i wyższych limitów połowowych. W latach 2005-2007 litewska flota pelagiczna zwiększyła się z czterech do siedmiu trawlerów, przy znaczącym zmniejszeniu floty trawlerów dennych i floty poławiającej sieciami stawnymi.

200%

31

150%

100%

50%

0%

Szprot

Śledź

Polska

Łotwa

Litwa

Estonia

Szwecja

Niemcy

Finlandia

Dania

Polska

Łotwa

Litwa

Estonia

Szwecja

Niemcy

Finlandia

Dania

Polska

Łotwa

Litwa

Estonia

Szwecja

Niemcy

Finlandia

Dania

-50%

Dorsz

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych FISHTAT+ database, FAO, ICES 2009.

Rysunek 18. Względne zmiany wielkości połowów bałtyckich ważniejszych gatunków ryb, lata 2000-2007 (wg krajów UE).

Połowy szprotów spadły tylko w Danii (na co wpływ mógł mieć wprowadzany system ITQ w rybołówstwie pelagicznym) oraz w Polsce, co było wynikiem redukcji dużej części floty pelagicznej. Podobne prawidłowości można było również zaobserwować w rybołówstwie śledziowym. Wspomniane zmiany w wielkości połowów miały bezpośredni wpływ na poziom wykorzystania TAC. Rysunek 19 ilustruje ten problem na przykładzie poziomu odłowionych kwot szprotów. Dla większości państw, zarówno starych jak i nowych członków UE, połowy szprotów były na tyle atrakcyjne, że TAC tak w 2004 r. jak i w 2007 r. było wykorzystywane w stu lub prawie stu procentach.


2 120% 100% 80% 2004 2007

60% 40% 20% 0% Dania

Finlandia

Niemcy

Szwecja

Estonia

Litwa

Łotwa

Polska

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Yearbook of Fishery Statistics 2007, Fiskeristatistisk Årbog 2007. Obliczenia dla kwot po wymianach.

Rysunek 19. Wykorzystanie dostępnego TAC szprotów bałtyckich w krajach UE.

32

Wyraźne odstępstwo od tej reguły w 2007 r. widoczne było w przypadku Polski i Litwy, gdzie połowy szprotów w 2007 r. były o 53% (dla Polski) oraz o 33% (dla Litwy) niższe od dostępnych limitów połowowych. O ile w przypadku Litwy wynikało to z nieproporcjonalnie wysokiego wzrostu dostępnego TAC szprotów w 2007 w porównaniu z innymi krajami bałtyckimi (na skutek zrezygnowania z wymian tymi rybami), które zmniejszały dostępną kwotę szprotów w 2004 r., to w przypadku Polski był to wyłącznie, uboczny efekt zakończonego programu złomowania statków.


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w krajach bałtyckich

2

Podsumowanie rozdziału Zaczęty przez Komisję Europejską na początku lat 80. proces ograniczania potencjału połowowego (MAGP I) w celu zbilansowania wielkości floty z dostępnymi (stale kurczącymi się) zasobami ryb trwa już niemal 30 lat, a jego efekty pozostawiają ciągle wiele do życzenia. W dokumencie z 2009 r. Komisja stwierdza, że konieczne są dalsze drastyczne cięcia we flocie rybackiej. W programie operacyjnym 20002006 większość wysiłków i środków finansowych związanych z ograniczaniem potencjału połowowego ukierunkowana była na złomowanie statków rybackich. Wydatki publiczne na złomowanie statków rybackich stanowiły jedne z największych pozycji kosztowych w realizowanych programach strukturalnych. Dotyczyło to głównie nowych krajów członkowskich (Polski, Litwy, Łotwy), gdzie były one nieproporcjonalnie wysokie w stosunku do przychodów generowanych przez rybołówstwo. Najmniej efektywnym ekonomicznie pod tym względem był program zrealizowany przez Polskę. Nowym krajom członkowskim brakowało doświadczenia w realizacji programów złomowania statków rybackich. Generalnie wypłacane przez nie rekompensaty za wycofane statki były wyższe od stawek stosowanych przez starych członków UE. Choć wydaje się, że z uwagi na duże zainteresowanie oferowanymi pieniędzmi (brak wcześniejszych programów wycofywania floty), powinny one być zdecydowanie niższe. Struktura wycofywanych statków w poszczególnych krajach – nowych członkach UE – odpowiadała mniej więcej strukturze floty ogółem zarejestrowanej w momencie startu programów wycofania. Potwierdzałoby to tezę o braku ukierunkowania programu na konkretne grupy statków, a więc i rodzaje rybołówstwa. Z kolei w starych krajach UE widoczne było ukierunkowanie na jednostki prowadzące połowy włokami dennymi, czyli statki łowiące dorsze. W przypadku tych krajów zauważalne było również ukierunkowanie redukcji na starsze jednostki rybackie, podczas gdy nowe kraje członkowskie wycofywały relatywnie młodsze statki. Szczególnie niekorzystna relacja średniego wieku zarejestrowanych na początku startu programu złomowania do wieku wycofanych jednostek zauważalna była w Polsce. W latach 2000-2007 połowy realizowane przez państwa bałtyckie spadły o ok. 12%. Redukcja połowów w nowych krajach członkowskich w latach 2000-2007 wyniosła zaledwie 3%. Wyraźnie niekorzystny wpływ złomowania statków rybackich na wielkość połowów i wykorzystanie kwot ryb pelagicznych widoczny był w Polsce. Oprócz Polski tylko Dania zanotowała spadek wyładunków szprotów i śledzi, jednak w tym kraju, w przeciwieństwie do Polski, utrzymano wysoki poziom wykorzystania dostępnych kwot.

33


3. Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce dr Emil Kuzebski

Foto: Š WWF / E. Kuzebski


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce

3

3.1. Uwarunkowania działania polskiej floty bałtyckiej w latach 2004-2008 Akcesja do UE Wstąpienie Polski do UE było niewątpliwie najważniejszym czynnikiem, determinującym możliwości i kierunki dalszego rozwoju polskiego rybołówstwa, po 2004 r. Podpisanie Traktatu akcesyjnego wiązało się z koniecznością przyjęcia całości dorobku prawnego UE, w tym przepisów regulujących funkcjonowanie rybołówstwa. W przypadku rybołówstwa bałtyckiego wejście w ramy Wspólnej Polityki Rybackiej oznaczało przeniesienie dotychczasowych kompetencji odnośnie ustalania wielkości narodowych kwot połowowych poszczególnych gatunków ryb oraz technicznych środków ochrony zasobów z Międzynarodowej Komisji Rybołówstwa Morza Bałtyckiego (MKRMB) do Komisji Europejskiej. Maksymalna wysokość połowów dostępnych w 2004 r. na Morzu Bałtyckim została po raz ostatni ustalona przez MKRMB na 29 sesji komisji. Wysokość i zasady wykorzystania kwot należnych Polsce oraz pozostałym krajom bałtyckim w 2005 r. zostały ustalone już w drodze negocjacji na forum Komisji Europejskiej. Należy jednak podkreślić, że wejście Polski i pozostałych krajów bałtyckich do UE nie zmieniło zasad podziału TAC na poszczególne kraje prowadzące połowy na Morzu Bałtyckim. Parytety udziału w ogólnym TAC zostały zapisane w traktacie akcesyjnym gwarantującym ich niezmienność w ramach wspólnotowej zasady „relative stability”. Nielegalne, nieraportowane i nieuregulowane połowy (IUU – illegal, unreported and unregulated fishing) Niewątpliwie największe oczekiwania, ale także obawy związane z akcesją Polski do UE dotyczyły rybołówstwa dorszowego – najbardziej dotkniętego problemem nielegalnych połowów. Nadmierny potencjał połowowy floty dorszowej w stosunku do kurczących się zasobów ryb pozostawał nierozwiązany od wielu lat i środki strukturalne UE stwarzały dobrą okazję do podjęcia próby zmierzenia się z nim. Najważniejszym mechanizmem zastosowanym w tym celu było ograniczenie potencjału floty rybackiej poprzez złomowanie statków (o czym szerzej w dalszej części opracowania). Niemniej istotnym działaniem, zwłaszcza w kontekście nieraportowanych połowów, było zwiększenie kontroli wyładunków. Kontrolą rybołówstwa na morzu oraz w portach rybackich w 2004 r. zajmowały się trzy regionalne inspektoraty zlokalizowane na zachodnim (Szczecin), środkowym (Słupsk) oraz wschodnim (Gdynia) wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Ponieważ znaczna część polskich łowisk po wejściu do UE została włączona do wód wspólnotowych, kontrola na tym obszarze znalazła się również w kompetencji inspektorów z pozostałych krajów Wspólnoty. Wspólne działania kontrolne w rybołówstwie dorszowym na Morzu Bałtyckim zostały sformalizowane w październiku 2006 r. poprzez przyjęcie w ramach Wspólnotowej Agencji Kontroli (Community Fisheries Control Agency) skoordynowanego planu kontroli.22 Działania te okazały się bolesne dla polskiego rybołówstwa. W ich konsekwencji w latach 2007-2008 doszło do wcześniejszego zamknięcia połowów dorszy dla Polski z uwagi na wykryte przełowienie lub pełne wykorzystanie kwot. W 2007 r. Komisja Europejska na podstawie przeprowadzonych kontroli stwierdziła, że polskie połowy dorszy na stadzie wschodnim były faktycznie trzykrotnie wyższe od połowów oficjalnie raportowanych przez Polskę.23 Tym samym, zgodnie z przepisami UE, kwoty połowowe należne Polsce na następne lata zostały zmniejszone o wysokość przekroczenia z 2007 r. http://cfca.europa.eu/baltic/index_en.htm Commission Regulation (EC) No 804/2007 of 9 July 2007 establishing a prohibition of fishing for cod in the Baltic Sea (Subdivisions 25-32, EC Waters) by vessels flying the flag of Poland.

22 23

35


3 Zgodnie z rozporządzeniem Rady WE w 2008 r. polska kwota połowowa dorszy została pomniejszona o 10% (800 ton) wielkości przełowienia, w kolejnych latach – 2009-2011 – TAC będzie pomniejszona o 30% wysokości przełowienia (2 400 ton w każdym roku).24 Do podobnego zagrożenia przełowieniem doszło w 2008 r., jednak administracja polska – decydując się na wydłużenie o ponad miesiąc letniego okresu ochrony dorszy – nie dopuściła do przełowienia kwoty. Wyczerpanie przez Polskę kwoty dorszy na stadzie wschodnim zostało ogłoszone przez Komisję Europejską z dniem 26 września 2008 r.25 W zamian za brak możliwości połowów statki dorszowe uzyskały możliwość otrzymania rekompensat finansowych (podobnie jak miało to miejsce w 2007 r.). Rekompensaty finansowe Wejście Polski do UE dało możliwość wykorzystania przez sektor rybołówstwa środków finansowych dostępnych w ramach funduszy strukturalnych. Wśród nich były niedostępne wcześniej rekompensaty za czasowe zawieszenie połowów.26 Środki te dawały zabezpieczenie finansowe armatorom rybackim, którzy byli zmuszeni do całkowitej rezygnacji z połowów, wynikającej z wprowadzanych nadzwyczajnych środków ochrony zasobów. Do kwietnia 2009 r. w ramach tej pomocy rząd polski wypłacił łącznie ok. 25 mln złotych, co stanowi ok. 15% rocznej wartości połowów bałtyckich. Wielkość pomocy finansowej stanowiącej odszkodowanie za zaniechanie połowów była generalnie uzależniona od wielkości statku oraz liczby Council Regulation (EC) No 338/2008 of 14 April 2008 providing for the adaptation of cod fishing quotas to be allocated to Poland in the Baltic Sea (Subdivisions 25-32, EC Waters) from 2008 to 2011. 25 COMMISSION Regulation (EC) No 1012/2008 establishing a prohibition of fishing for cod in Baltic Sea subdivisions 25-32 (EC waters) by vessels flying the flag of Poland. 26 Article 16, Council Regulation (EC) No 2792/1999 laying down the detailed rules and arrangements regarding Community structural assistance in the fisheries sector. 24

36

Foto: © S. Skibior / IRM Świnoujście


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce

3

dni wyłączenia z połowów. W 2007 r. wysokość rekompensaty dla armatora statku, który nie prowadził połowów przez 26 dodatkowych dni na obszarze 22-24 lub 24 dni na obszarze 25-27, wyniosła – w przypadku łodzi rybackiej o długości do 15 metrów - 24 633 zł. Największe jednostki, powyżej 25 m otrzymały 33 440 zł. Dodatkowo wypłacano 3 565 zł na każdego członka załogi. W 2008 r. rekompensata za brak możliwości prowadzenia połowów dorszy w okresie od 22 maja do 30 czerwca i od 1 do 30 września wyniosła odpowiednio w wymienionych grupach długości 23 675 zł i 32 125 zł oraz 3 425 zł dla każdego członka załogi. Z pomocy finansowej zostali wyłączeni armatorzy, którzy nie przestrzegali wprowadzonego 9 lipca 2007 r. zakazu połowów dorszy.27 Wypłaty rekompensat za zaniechanie połowów były niestosowanym wcześniej instrumentem zarządzania rybołówstwem w Polsce. Uruchomienie ich (w ramach środków Sektorowego Programu Operacyjnego Rybołówstwo i Przetwórstwo Ryb 2004-2006) umożliwiło bieżące łagodzenie negatywnych skutków nadmiernej zdolności połowowej floty dorszowej. Niemniej jednak, równolegle do tych działań, odbywał się proces trwałego wycofywania statków rybackich. Zarządzanie potencjałem połowowym, techniczne środki ochrony Do momentu wejścia Polski do UE jedynym środkiem regulującym wielkość potencjału połowowego było limitowanie maksymalnej liczby statków w poszczególnych grupach długości, jakie mają prawo prowadzić połowy na Morzu Bałtyckim. W 2003 r. ogólna liczba jednostek rybackich upoważnionych do połowów na Polskich Obszarach Morskich (POM) została określona na 994 statki, w tym 8 statków o długości powyżej 30 metrów i mocy 611 kW (trawlery rybackie), 408 statków o długości od 15 do 30 metrów (kutry) oraz 578 statków o długości do 15 metrów (łodzie rybackie).28 W maju 2004 r. zaczęły obowiązywać w Polsce wspólnotowe ograniczenia nakładu połowowego. Wprowadzono poziom referencyjny oraz tzw. system wejścia/wyjścia, dający możliwość wprowadzenia każdego nowego statku pod warunkiem wcześniejszego wycofania bez pomocy publicznej podobnej wielkości jednostki. Aktywną formą zarządzania nakładem połowowym było niewątpliwie ograniczanie potencjału w drodze trwałego wycofania statków rybackich, potocznie nazywane złomowaniem. Zgodnie z założeniami Sektorowego Programu Operacyjnego z 2004 r., zamierzonym efektem realizacji programu redukcji floty miało być wycofanie 30-40% potencjału połowowego.29 Przewidziane na ten cel środki wynosiły 111,3 mln euro, z tego 83,5 mln euro pochodziło z budżetu UE. Oprócz regulacji dotyczących potencjału połowowego prowadzenie połowów w latach 20042008 ograniczone było szeregiem technicznych obwarowań, określających zasady uprawiania rybołówstwa. Do najważniejszych należały wspomniane wcześniej corocznie ustalane wielkości kwot połowowych (TAC – Total Allowable Catches) oraz indywidualne limity połowowe dostępne poszczególnym statkom rybackim. Ważne z punktu widzenia ochrony zasobów były również regulacje dotyczące minimalnych rozmiarów ryb, jakie mogą być poławiane, oraz wielkości oczek i konstrukcji sieci używanych do połowów. Podobnie ważnym elementem ochrony zasobów były przepisy dotyczące okresów ochronnych i obszarów ochronnych. Środki te ukierunkowane były na ograniczenie swobody prowadzenia rybołówstwa w okresach tarła ryb lub miejscach tarlisk. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 29 kwietnia 2002 r. w sprawie nakładu połowowego floty (Dz. U. z dnia 14 maja 2002 r.). Dz.U. nr 55, poz. 486 z 2003 r. 29 Sektorowy Program Operacyjny „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006”, Załącznik do rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11.08.2004 r. (poz. 2027). 27 28

37


3 Wysokość należnych Polsce kwot połowowych gatunków limitowanych (dorsz, śledź, szprot, łosoś, gładzica) od 2005 r. wyznaczana jest w drodze rozporządzeń Komisji Europejskiej.30 Wielkość kwot połowowych poszczególnych gatunków ryb przyznawaną Polsce w latach 2004-2009 pokazuje (Tabela 6). Tabela 6. Wysokość kwot połowowych ryb bałtyckich należnych Polsce w latach 2004-2009 (w tonach). Gatunek

2004

2005

2006

2007

2008

2009

szprot

110 880

141 275

123 552

133 435

145 549

117 424

śledź

28 870

33 847

34 753

39 507

44 468

39 315

dorsz

15 825

13 088

15 310

14 081

11 626

11 299

łosoś (sztuk)

28 368

28 368

28 368

26 950

22 907

19 471

gładzica

565

565

565

565

480

456

Razem

156 282

188 917

174 322

187 723

202 238

168 591

Źródło: jak w przypisie 30, dane skorygowane o wielkości przełowienia lub nie odłowienia pełnego limitu w poprzednim roku, wpływające na wysokość kwoty w roku następnym. Nie uwzględnione wymiany kwot między krajami. W pozycji „Razem” łosoś przeliczony na tony w relacji 1 szt. = 5 kg.

38

Jak widać z danych zebranych w tabeli, wysokość dostępnych Polsce kwot połowowych w latach 2004-2009 ulegała zmianie, jednakże fluktuacje te dotyczyły przede wszystkim gatunków pelagicznych (śledzi i szprotów) oraz łososi. Niski stopień wykorzystywania dostępnych limitów tych gatunków (za wyjątkiem 2004 r.) wskazywałby, że wysokość limitów połowowych ryb pelagicznych nie ograniczała możliwości prowadzenia połowów. Odmienna sytuacja miała miejsce w przypadku kwot połowowych dorszy. Jak widać na poniższym wykresie, w latach 2004-2006 (podobnie zresztą jak i w latach wcześniejszych) ich wykorzystanie było zbliżone do 100%. Trzeba jednak pamiętać, że faktyczne połowy, wliczając również wielkości nieraportowane, zdecydowanie mogły przekraczać wyznaczone limity. Podobnie, według informacji Komisji Europejskiej, wyższe od dostępnych limitów połowy miały miejsce w 2007 r. Niska skuteczność zarządzania flotą za pomocą limitów połowowych coraz mocniej przesuwa w latach 2004-2008 ciężar środków stosowanych w celu ochrony zasobów na ograniczenia w wielkości nakładu połowowego (input control) aniżeli samych połowów (output control). Podstawowym środkiem stosowanym w tym celu są ograniczenia w liczbie dni, w których statki mogą prowadzić połowy ryb. Zamknięte okresy ochronne stosowane w celu ochrony dorszy w okresie tarła są stosowane na Bałtyku od wielu lat, jednakże de facto po raz pierwszy dopiero w 2007 r. wprowadzono dodatkowe dni wyłączone z połowów, wynikające z konieczności ograniczenia nakładu połowowego. Rysunek 21 przedstawia, w kolejnych latach, liczbę dni, w których statki rybackie nie mogły prowadzić połowów 2005 of 22 December 2004 fixing for 2005 the fishing opportunities and associated conditions for certain fish stocks and groups of fish stocks, applicable in Community waters and, for Community vessels, in waters where catch limitations are required. Council Regulation (EC) No 52/2006 of 22 December 2005 fixing the fishing opportunities and associated conditions for certain fish stocks and groups of fish stocks applicable in the Baltic Sea for 2006. Council Regulation (EC) No 1941/2006 of 11 December 2006 fixing the fishing opportunities and associated conditions for certain fish stocks and groups of fish stocks applicable in the Baltic Sea for 2007. Council Regulation (EC) No 1404/2007 of 26 November 2007 fixing the fishing opportunities and associated conditions for certain fish stocks and groups of fish stocks applicable in the Baltic Sea for 2008. Council Regulation (EC) No 1322/2008 of 28 November 2008 fixing the fishing opportunities and associated conditions for certain fish stocks and groups of fish stocks applicable in the Baltic Sea for 2009.

30


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce

3

100% 90% 80% 70% 60%

szprot śledź

50%

dorsz łosoś

40% 30% 20% 10% 0% 2004

2005

2006

2007

2008

Źródło: obliczenia własne. W latach 2007 i 2008 wykorzystanie kwoty połowowej dorszy obliczone na podstawie oficjalnych raportów połowowych (bez oszacowanego przez KE przekroczenia). Dane uwzględniają wielkość kwot połowowych po wymianach z innymi krajami bałtyckimi.

Rysunek 20. Poziom wykorzystania polskich limitów połowowych.

dorszy z uwagi na istniejące regulacje prawne. Ustalona na 2004 r., czyli przed wejściem Polski do UE, łączna liczba dni wyłączonych z połowów dorszy wynosiła 61. W kolejnych latach rosła ona systematycznie do 164 dni na Bałtyku zachodnim i 205 dni na Bałtyku wschodnim w 2009 r. 250

200

150

100

50

0 22-32 2004

22-24

25-32 2005

22-24

25-32 2006

22-24 2007

25-32

22-24 2008

25-32

22-24

25-32 2009

Źródło: jak w przypisie 30, obliczenia własne. Nieuwzględnione dodatkowe dni zamknięte, wynikające z wcześniejszego wyczerpania kwoty dorszy.

Rysunek 21. Liczba dni wyłączonych z połowów dorszy w latach 2004-2009.

Z początkiem 2008 r. weszło w życie Rozporządzenie Rady WE (1098/2007) ustalające wieloletni plan w zakresie zasobów dorsza w Morzu Bałtyckim oraz połowów tych ryb. Celem rozporządzenia jest zapewnienie zrównoważonej ekonomicznie, środowiskowo i społecznie eksploatacji dorsza bałtyckiego. Przyjęcie rozporządzenia pozwoli uwolnić się od corocznych politycznych targów w sprawie zmian wysokości TAC rekomendowanego przez ICES (negocjacje między krajami członkowskimi i Komisją Europejską). Realizacja zapisów rozporządzenia ma również umożliwić osiągnięcie bezpiecznego biologicznie poziomu zasobów stada dorsza wschodniego oraz zapewnić poziom pełnej zdolności

39


3 reprodukcyjnej obu stad (wschodniego i zachodniego). Wysokość TAC dla dorszy określona w rozporządzeniu uzależniona jest od poziomu śmiertelności połowowej i nie może się zmieniać z roku na rok o więcej niż +/- 15%. Wieloletni plan ochrony dorsza bałtyckiego wprowadza również stałe okresy ochronne (na Bałtyku zachodnim od 1 do 30 kwietnia i na wschodnim od 1 lipca do 31 sierpnia) oraz zaostrza przepisy dotyczące raportowania wielkości połowów dorszy, transportu oraz wyładunków tych ryb. Pomimo że większość działań administracji rybackiej rzutujących na funkcjonowanie rybołówstwa bałtyckiego odnosiła się do zarządzania rybołówstwem dorszowym, warto pamiętać również o uwarunkowaniach rzutujących na funkcjonowanie pozostałych segmentów floty. Niewątpliwie jedną z najboleśniej odczuwalnych konsekwencji dla części polskiego rybołówstwa po wejściu do UE była konieczność stopniowego wycofania z połowów ryb łososiowatych poławianych pławnicami. Z uwagi na stwierdzenie incydentalnych przyłowów morświnów przy użyciu tych sieci Rada Unii Europejskiej zdecydowała się, począwszy od 2005 r., ograniczać stosowanie pławnic (poprzez limitowanie liczby statków upoważnionych do ich używania), aż do całkowitego zakazu ich stosowania od stycznia 2008 r.31

900 800 700 600

[ton]

40

Dodatkowo rozporządzenie rady wprowadziło na niektórych obszarach obowiązek używania urządzeń odstraszających w połowach narzędziami skrzelowymi i oplątującymi (głównie netami dorszowymi). Konieczność dostosowania się do przepisów prawa wspólnotowego w kwestii ochrony ssaków morskich spowodowała niemal całkowitą likwidację segmentu specjalizującego się w połowach łososi i troci, liczącego w 2004 r. około 30 statków i zatrudniającego ok. 120 rybaków. W 2004 r. pławnice miały dominujący udział w polskich połowach ryb łososiowatych (około 70%), a udział wartości połowów tych ryb w połowach bałtyckich ogółem wynosił około 5% (10 mln złotych). Całkowity zakaz prowadzenia połowów przy użyciu pławnic spowodował dramatyczny spadek połowów łososi i troci. W 2008 r. stanowiły one zaledwie 20% połowów z 2004 r.

500 400 300 200 100 0 2004

2005

2006

2007

2008

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Systemu Informacji Rybołówstwa Morskiego (SIRM) oraz Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiRW).

Rysunek 22. Połowy łososi i troci w latach 2004-2008. 31 Council Regulation (EC) No 812/2004 of 26.4.2004 laying down measures concerning incidental catches of cetaceans in fisheries and amending Regulation (EC) No 88/98.


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce

3

Część przepisów ochronnych, jakie zaczęły obowiązywać po wejściu do UE, uległa zaostrzeniu, część pozostała bez zmian, natomiast inne zostały złagodzone. Było tak między innymi w przypadku regulacji połowowych storni. Wraz z przyjęciem przepisów UE, obowiązujący wcześniej polskich rybaków na całym Bałtyku okres ochronny tych ryb (od 15 lutego do 15 maja) przestał obejmować obszar statystyczny ICES 25 (środkowe wybrzeże), skąd pochodzi ponad 60% polskich połowów storni. Dzięki temu po 2004 r. zanotowano wzrost połowów storni, które w 2005 r. osiągnęły rekordowy w historii poziom ponad 11 tys. ton, prawie o 30% więcej w stosunku do roku poprzedniego. Indywidualne limity połowowe Istotnym elementem warunkującym opłacalność prowadzenia rybołówstwa są indywidualne limity połowowe. W odróżnieniu od TAC przydzielane są one na podstawie krajowych regulacji i dotyczą indywidualnych statków rybackich. Wielkość dostępnych limitów w dużej mierze zależy od wysokości dostępnego, narodowego TAC (wyższe TAC – wyższe limity). Same zasady rozdziału na poszczególne jednostki są wynikiem prowadzonej przez rząd polityki mogącej, poprzez przydzielanie wyższych kwot, faworyzować określoną grupę (typy) statków lub też, poprzez mniejsze limity, zmniejszać ich udział w danym typie rybołówstwa. Spośród najważniejszych pod względem gospodarczym gatunków ryb eksploatowanych przez polskie rybołówstwo cztery gatunki – szproty, śledzie, dorsze i łososie objęte są TAC, przy czym dorsze i łososie – dodatkowo limitami indywidualnymi. Połowy szprotów i śledzi odbywają się w ramach wspólnego dla wszystkich jednostek limitu. Limit dorszy i łososi, jaki przypada na dany statek, od wielu lat uzależniony jest od wielkości jednostki (długości całkowitej statku). Zasady podziału indywidualnych kwot połowowych łososi w latach 2004-2009 ulegały niewielkim zmianom. Generalną zasadą był podział statków łososiowych na dwie grupy jednostek. Pierwsza to łodzie rybackie (statki o długości do 15 metrów lub – od 2005 r. – do 10 metrów), którym

Foto: © Stocznia “PARSĘTA” s.c. T. Jawdyk & M. Cieślak

41


3 przysługiwała do wspólnego wykorzystania pewna część narodowej kwoty (około 10%). Pozostała część kwoty połowowej była dzielona na kutry rybackie mające prawa historyczne do połowów łososi w równych częściach (bez względu na długość jednostki).

120,0

Przedziały długościowe w 2009 r.: a) 12-14,99 m; b) 15-18,49; c) 20,50-25,49; d) 25,5100,0 2004

80,0

[tony]

42

O ile sposób podziału kwoty połowowej łososi przeważnie nie budził większych kontrowersji (z uwagi na relatywnie niewielkie znaczenie połowów tych ryb), o tyle podział kwoty dorszy był zawsze tematem trudnych negocjacji rządu ze środowiskiem rybackim. Sposób podziału kwoty dorsza na indywidualne limity połowowe, jaki stosowano w latach 2004-2009, wynikał z ukształtowanego jeszcze za czasów MKRMB systemu podziału jednostek na klasy długości. Generalnie większe statki rybackie otrzymywały większe indywidualne limity połowowe (z uwagi na większą moc łowczą), a łodzie rybackie (najpierw do 15 metrów, a od 2005 r. do 10 metrów długości) korzystały ze wspólnej kwoty połowowej. W 2003 i 2004 r. złamano tę regułę i wszystkie kutry rybackie, bez względu na wielkość, otrzymały identyczny limit połowowy. W 2005 r., z uwagi na znaczne obniżenie TAC dorsza przy wysokich kwotach ryb pelagicznych, zdecydowano się na przydzielenie mniejszych limitów indywidualnych dorszy dużym statkom – wychodząc z założenia, że będą one w stanie zrekompensować sobie ubytek wyższymi połowami śledzi i szprotów. Podobna sytuacja miała miejsce w 2006 r., kiedy to statki 25-metrowe i większe otrzymały identyczną kwotę, jak kutry o długości od 15 do19 metrów. W 2007 r. z kolei największą kwotę połowową otrzymały wszystkie jednostki powyżej 19,5 m długości (w równej wysokości, łącznie z dużymi trawlerami). W 2008 r., z uwagi na ponowny duży spadek TAC dla dorszy, znacznie ograniczono limity indywidualne dla statków o długości powyżej 27 metrów, przyznając największe kwoty statkom o długości od 15 do 24 metrów. W 2009 r. nastąpiła poważna zmiana w systemie podziału limitu dorszy. Polegała ona na wyłączeniu z połowów (w zamian za odszkodowanie) 2/3 floty dorszowej i przyznanie pozostałej flocie wyższych limitów. Tym samym dla niektórych grup statków limit dorszy, mimo niższego TAC, był ponad trzykrotnie wyższy niż rok wcześniej. Zmienne zasady rozdziału kwot połowowych pozwoliły paradoksalnie zapewnić większą stabilność prowadzenia połowów dorszy. Dotyczyło to w szczególności najliczniejszych grup statków o długości od 10 do 20 metrów (Rysunek 23). Najmniej stabilne limity połowowe otrzymywały duże jednostki o długości przekraczającej 25 metrów, do których w większości należały trawlery prowadzące ukierunkowane połowy ryb pelagicznych. Wysokość otrzymywanych kwot połowowych w tej grupie statków mogła się różnić z roku na rok nawet o 40%.

2005 2006

60,0

2007 2008

40,0

2009

20,0

0,0

10-14,99a

15-19,49b

19,5-24,99c

24,99- d

TAC (tys. ton)

[klasy długości]

Źródło: obliczenia własne.

Rysunek 23. Wysokość indywidualnych limitów połowowych dorszy w poszczególnych klasach długości statków.


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce

3

3.2. Wpływ funduszy strukturalnych na zmniejszenie potencjału połowowego polskiej floty bałtyckiej 3.2.1. Założenia programu redukcji floty rybackiej Zgodnie z założeniami Sektorowego Programu Operacyjnego „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006”, polska flota rybacka miała zostać w latach 2004-2006 zredukowana o 30-40%, tj. o ok. 120 statków rybackich o tonażu ok. 10 000 GT, mocy 30 tys. kW, poławiających ok. 25 tys. ton ryb.32 Przewidziana suma na realizację tego celu wynosiła 110 mln euro, w tym 80,1 mln euro wkładu z Finansowego Instrumentu Sterowania Rybołówstwem (FIFG – Financial Instrument for Fisheries Guidance). Środki na redukcję potencjału połowowego stanowiły największą część wydatków przewidzianych w ramach polityki sektorowej (ok. 40%). Pozostała część zaplanowanego budżetu były przeznaczone na odnowę i modernizację floty rybackiej (77 mln euro) oraz na inne działania (66 mln euro) – przede wszystkim na premie wypłacane rybakom za utratę miejsca pracy. Polska administracja rybacka w wyniku trudnych negocjacji ze środowiskiem rybackim nie zdecydowała się na obwarowanie dostępu do środków przeznaczonych na likwidację floty zbyt wieloma warunkami. Aby móc skorzystać z dostępnych pieniędzy trzeba było spełnić tylko kilka podstawowych kryteriów wymaganych przez prawo europejskie (Rozporządzenie Rady (WE) No 2792/1999). Po pierwsze, do programu złomowania mogły przystąpić tylko te statki, które prowadziły działalność rybacką w morzu przez co najmniej 75 dni w każdym z dwóch 12-miesięcznych okresów poprzedzających datę złożenia wniosku o trwałe wycofanie. Po drugie, armator chcący otrzymać rekompensatę za złomowanie statków nie mógł złomować jednostki młodszej niż 10 lat. Z perspektywy czasu można powiedzieć, że zastosowanie takiego podejścia nie było trafione. Pozwoliło ono co prawda na w miarę szybkie osiągnięcie założonych celów redukcji (ograniczenie GT), jednak nie ukierunkowywało tego działania na grupy statków, w których nadmiar potencjału był szczególnie odczuwalny (flota denna). W przypadku zgłoszenia się zbyt wielu chętnych do złomowania pierwszeństwo miały statki poławiające na Morzu Bałtyckim. Jednym z kryteriów, jakie brano pod uwagę przy selekcji, był staż w rybołówstwie – w pierwszej kolejności rekompensata finansowa miała być przyznawana za złomowanie statków najdłużej wykonujących rybołówstwo morskie. Ostatnim kryterium wyboru był okres posiadania tytułu własności statku rybackiego – pierwszeństwo mieli wnioskodawcy posiadający najdłużej tytuł własności złomowanego statku rybackiego. W praktyce jednak, z uwagi na bardzo dużą wielkość dostępnych środków, do programu kwalifikowane były wszystkie jednostki, które tylko spełniły podstawowe warunki dostępu (liczbę dni połowowych i wiek). Decyzja o tym czy złomować swoją jednostkę była suwerenną decyzją każdego z właścicieli statków rybackich. Zachętą odejścia od rybołówstwa były bardzo wysokie rekompensaty za wycofane jednostki. Zostały one uzależnione od wielkości (tonażu) statku oraz jego wieku i wahały się patrz przypis 29.

32

43


3 w granicach od kilkudziesięciu tysięcy złotych do ponad 3 mln zł. Wielkości te, wyznaczone w oparciu o maksymalne dopuszczalne przez KE wysokości, zdecydowanie przekraczały ówczesne wartości rynkowe i wartości ubezpieczeniowe statków rybackich. W latach 1997-2002 trwał czwarty wieloletni program sterowania flotą UE (MAGP), w wyniku którego tonaż i moc silników flot państw UE-15 zmniejszyły się odpowiednio o 107 tys. GT (5,3%) i 929 tys. kW (11,8%).33 Po jego zakończeniu kompetencje w zakresie ograniczenia wielkości floty łowczej przekazano poszczególnym krajom członkowskim, ograniczając kompetencje UE do wyznaczenia poziomów referencyjnych (tj. określenia maksymalnej wielkości potencjału połowowego dla poszczególnych krajów) oraz przyjęcia tzw. systemu wejścia/wyjścia (entry/exit regime). Zgodnie z zasadami tego systemu państwom członkowskim UE zabroniono rejestrowania nowych statków, dopóki nie zostaną wycofane z rybołówstwa (bez pomocy publicznej) inne statki rybackie o takim samym lub większym potencjale połowowym (mierzonym w GT i kW). 3.2.2. Wpływ FIFG na zmiany w potencjale połowowym floty bałtyckiej w latach 2004-2008 3.2.2.1. Zmiany w liczbie, tonażu i mocy floty rybackiej

44

Zmiany we flocie bałtyckiej, jakie miały miejsce po 2004 r., niemal w całości wynikały z prowadzonego programu redukcji potencjału połowowego. Zaledwie około tysiąc GT zostało wycofanych bez pomocy publicznej (w większości w celu zastąpienia nowym potencjałem). Potencjał polskiej floty bałtyckiej w latach 2004-2008 uległ redukcji o 17 tys. GT – 46% (Tabela 7), co mniej więcej odpowiada ilości wycofanych statków w ramach programu redukcji floty rybackiej. J. Horbowy, E. Kuzebski, Wpływ funduszy strukturalnych UE na stan floty i zasobów w rybołówstwie bałtyckim, WWF Polska, Morski Instytut Rybacki w Gdyni, Gdynia 2006.

33

Foto: © A. Wiliński / OIRM Gdynia


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce

3

Wynikiem przeprowadzonej redukcji floty rybackiej było wykreślenie z rejestru do końca 2008 r. 440 statków rybackich prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim, o mocy 59 tys. kW i pojemności 17,5 tys. GT. Stanowiło to 34% liczby, 43% mocy oraz aż 47% tonażu statków bałtyckich zarejestrowanych w dniu akcesji Polski do UE. Niespotykana do tej pory w historii polskiego rybołówstwa bałtyckiego redukcja potencjału połowowego była największym takim programem przeprowadzonym w ostatnich latach wśród krajów prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim i w UE ogółem.

Należy jednak pamiętać, że do momentu wejścia Polski do UE nie były realizowane żadne krajowe programy redukcji floty rybackiej, obowiązywały jedynie przepisy ograniczające dalszy wzrost potencjału. Skalę nadmiernego potencjału może ilustrować fakt, że tonaż floty bałtyckiej w przededniu akcesji Polski do UE był porównywalny do tonażu z 1980 r., natomiast połowy były o niemal 40% niższe. Również struktura połowów w latach osiemdziesiątych XX wieku, kiedy dominującą rolę odgrywał dorsz (56%), była nieporównywalnie korzystniejsza niż struktura połowów z pierwszych lat XXI wieku, gdy dorsze miały zaledwie kilkanaście procent udziału w połowach ogółem. Tabela 7. Zmiany w polskiej flocie bałtyckiej w latach 2004-2008 (wg grup długości statków). Grupy długości

01.05.2004

31.12.2008

45

Różnica 2008/2004

l. statków

GT

kW

l. statków

GT

kW

l. statków

GT

kW

Łodzie do 8 m

335

791

8 072

259

594

5 986

-76

-197

-2 086

Łodzie 8-12 m

470

2 953

24 534

319

2 188

17 856

-151

-764

-6 678

Łodzie 12-14,9 m

58

1 285

6 729

53

1 265

6 536

-5

-20

-192

Kutry 15-17,9 m

169

6 074

22 980

86

3 088

13 066

-83

-2 986

-9 914

Kutry 18-19,9 m

35

1 627

7 658

19

917

4 345

-16

-710

-3 314

Kutry 20-22,9 m

31

2 340

8 405

17

1 238

4 858

-14

-1 102

-3 547

Kutry 23-24,9 m

85

8 102

19 980

23

2 291

6 397

-62

-5 811

-13 583

Kutry 25-25,9 m

47

6 490

19 310

23

3 131

9 165

-24

-3 359

-10 145

Kutry 26 m i większe

44

7 358

19 341

29

5 051

12 959

-15

-2 307

-6 382

Razem

1274

37 020

137 008

828

19 764

81 167

-446

-17 256

-55 841

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Rejestru Statków Rybackich, MRiRW

Z uwagi na wspominane wcześniej relatywnie łatwe procedury uzyskania pomocy, tempo działań związanych z redukcją floty było bardzo szybkie. W trakcie zaledwie kilku miesięcy 2004 r. zostało złożonych 180 aplikacji o złomowanie statków rybackich. W 2005 r. złożono kolejnych 260 wniosków. Duże zainteresowanie oferowanymi środkami spowodowało, że zostały one wyczerpane już w marcu 2006 r. Do czerwca 2009 r. złożono 437 wniosków o złomowanie statku rybackiego na łączną kwotę 411 mln złotych. Oprócz złomowania statków rybackich program operacyjny przewidywał również możliwość trwałego wycofania statku rybackiego w drodze przeniesienia go do krajów trzecich lub zmiany przeznaczenia jednostki. Od uruchomienia programu złożono 79 wniosków dotyczących


3 zmiany przeznaczenia jednostki na łączną kwotę dofinansowania wynoszącą 28 mln złotych (możliwość eksportu statku poza UE nie była wykorzystywana z uwagi na mniej korzystną formę finansowania takiej operacji).

500

20000

450

18000

400

16000

350

14000

300

12000

250

10000

200

GT

6000

100

4000

50

2000

0

0 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 5 6 7 8 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 5

46

8000

Liczba statków

150

[GT]

[Liczba statków]

Fizyczne niszczenie statków i wykreślanie jednostek z rejestru rozpoczęło się kilka miesięcy po rozpoczęciu przyjmowania wniosków. W styczniu 2005 r. flotę opuściło niemal 60 jednostek rybackich (Rysunek 24). W kolejnych miesiącach dynamika złomowania statków rybackich była zdecydowanie niższa. Od marca 2006 r. (gdy wstrzymano nabór nowych wniosków) liczba statków, które co miesiąc wycofywano z rybołówstwa, nie przekraczała generalnie 10 jednostek.

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Rejestru Statków Rybackich, MRiRW.

Rysunek 24. Liczba i tonaż statków bałtyckich wycofanych z pomocą publiczną (narastająco).

Statkami, które w pierwszej kolejności zgłosiły się do kasacji, były najstarsze i najbardziej kosztowne w utrzymaniu, ponad trzydziestoletnie statki burtowe (typ B-25) specjalizujące się w połowach dorszy. Ich liczba zmalała o ponad 70%. Wyraźnie spadła również liczba statków w najliczniejszej i najstarszej, bo średnio 45-letniej, grupie kutrów o długości od 16 do 18 metrów specjalizujących się w połowach dorszy i łososi narzędziami stawnymi. W latach 2004-2008 z rybołówstwa wycofanych zostało ponad 40% początkowego stanu tych kutrów. Nie do końca zamierzonym efektem przeprowadzonej redukcji floty było wycofanie z eksploatacji jednych z najmłodszych statków, specjalizujących się w połowach śledzi i szprotów. W porównaniu z majem 2004 r., w 2008 r. liczebność tych statków zmniejszyła się o około 1/3 (25 jednostek). W poniższej tabeli zebrano dane o wielkości polskiej floty rybackiej prowadzącej połowy na Morzu Bałtyckim w latach 2004-2008 według grup statków ukierunkowanych na połowy określonymi narzędziami połowowym (segmentacja UE). Jak widać, największa redukcja miała miejsce w grupie statków o długości od 12 do 24 metrów prowadzących połowy przy użyciu włoków dennych (24-40 DTS). Segment ten jest ukierunkowany przede wszystkim na połowy dorszy oraz innych ryb dennych w tym głównie storni. Statki te mogą również sezonowo (wiosną i jesienią) prowadzić połowy ryb pelagicznych. O połowę zmniejszył się tonaż jednostek o długości od 12 do 24 metrów prowadzących


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce

3

połowy przy użyciu narzędzi stawnych (12-24 DFN), ukierunkowanych na połowy przede wszystkim dorszy, storni oraz ryb łososiowatych. Relatywnie mniejsza w stosunku do pozostałych grup statków redukcja potencjału nastąpiła w grupie dużych trawlerów ukierunkowanych na połowy ryb pelagicznych (24-40 PTS). Tabela 8. Zmiany w polskiej flocie bałtyckiej w latach 2004-2008 (wg segmentów statków). Segment

01.05.2004

31.12.2008

zmiana 2008/2004

l. Statków

GT

kW

l. Statków

GT

kW

l. Statków

GT

kW

00-12 PG

780

4 016

33 094

549

2 668

22 970

-30%

-34%

-31%

12-24 DFN

119

4 337

15 492

70

2 176

8 569

-41%

-50%

-45%

12-24 DTS

141

6 203

25 802

89

3 904

17 882

-37%

-37%

-31%

12-24 HOK

19

529

1 972

13

359

1 700

-32%

-32%

-14%

24-40 DTS

93

9 561

24 345

22

2 349

6 839

-76%

-75%

-72%

24-40 PTS

80

11 723

33 047

52

7 982

21 683

-35%

-32%

-34%

nieaktywne

42

651

3 257

33

327

1 523

-21%

-50%

-53%

Razem

1274

37 020

137 008

828

19 764

81 167

-35%

-47%

-41%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Rejestru Statków Rybackich, MRiRW

Legenda: 00-12 PG 00-12 DTS 12-24 DTS 12-24 DFN 12-24 HOK 24-40 PTS 24-40 DTS

łodzie rybackie do 12 metrów prowadzące połowy przy użyciu narzędzi stawnych łodzie rybackie do 12 metrów prowadzące połowy narzędziami czynnymi trawlery denne o długości od 12 do 24 metrów statki o długości od 12 do 24 metrów prowadzące połowy przy użyciu sieci stawnych statki o długości od 12 do 24 metrów prowadzące połowy przy użyciu haków trawlery pelagiczne o długości powyżej 24 metrów trawlery denne o długości powyżej 24 metrów

W strukturze wycofywanych statków zdecydowanie dominującą pozycję miały wspomniane wcześniej trawlery denne o długości 24-40 metrów – 40%, w dalszej kolejności trawlery pelagiczne o długości powyżej 24 metrów, czyli segmenty statków również z dominującym udziałem we flocie ogółem. 00-12 PG 7,1%

24-40 PTS 24,4%

12-24 DFN 10,8%

12-24 DTS 17,3%

24-40 DTS 40,0%

12-24 HOK 0,3%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Rejestru Statków Rybackich, MRiRW. Legenda j.w.

Rysunek 25. Struktura wycofanego w ramach pomocy publicznej tonażu bałtyckiej floty rybackiej (wg segmentów statków, stan na 31. 12. 2008 r.).

47


3 Redukcja floty rybackiej w różnym stopniu dotknęła poszczególne przystanie i porty rybackie. Plan redukcji floty rybackiej nie miał określonych regionalnie celów, dlatego zmniejszenie floty w poszczególnych portach i przystaniach było kwestią indywidualnej oceny szans kontynuowania działalności rybackiej przez armatorów stacjonujących w określonych portach lub rejonach wybrzeża. Wpływ na zróżnicowanie przestrzenne liczby wycofanych statków miała także struktura floty (typy statków rybackich) stacjonującej w poszczególnych portach i przystaniach rybackich. W wyniku programu złomowania statków rybackich stan floty w niektórych portach uległ zdecydowanej redukcji. W 2004 r. na polskim wybrzeżu było zarejestrowanych ok. 70 portów i miejsc wyładunkowych. W latach 2004-2008 w 6 przystaniach rybackich (m.in. w Gdyni) liczba statków zmniejszyła się o ponad 75%. W 12 przystaniach i portach rybackich (m.in. w Dziwnowie, Górkach Wschodnich i Górkach Zachodnich) liczba jednostek pozostałych w rybołówstwie zmniejszyła się o 50-75%. W 26 przystaniach i portach ubyło od 25 do 50% statków rybackich, a w 27 przystaniach liczebność floty rybackiej uległa redukcji o mniej niż 25%.

150

100

50

Hel

Trzebież

Łeba

Świnoujście

Dziwnów

Jastarnia

Darłowo

Władysławowo

-50

Kołobrzeg

0 Ustka

48

W ślad za malejącą liczba statków redukcji uległy również wyładunki w poszczególnych portach i przystaniach rybackich, co było kolejnym czynnikiem mającym negatywny wpływ na znaczenie rybołówstwa w danym regionie. Zmiany w potencjale łowczym floty rybackiej były bezpośrednią przyczyną zmian w intensywności połowów (nakładzie połowowym), a co za tym idzie, w wielkości połowów.

-100 2004 (liczba statków)

2008 (liczba statków)

% redukcji

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Rejestru Statków Rybackich, MRiRW

Rysunek 26. Zmiany w liczbie statków rybackich zarejestrowanych w najważniejszych portach w okresie od 2004 (maj) do 2008 roku.

Jednym z celów restrukturyzacji floty była poprawa kondycji technicznej statków. Oprócz wykorzystania środków dostępnych na modernizację można było to osiągnąć złomując w pierwszej kolejności najstarsze i najmniej efektywne ekonomicznie jednostki. Program restrukturyzacji floty rybackiej nie przyniósł jednak oczekiwanych efektów w tym zakresie. Średni wiek floty bałtyckiej w 2008 r. (27,5 lat) pozostał na niemal niezmienionym – w stosunku do maja 2004 r. – poziomie (26 lat). Przy czym, po wyłączeniu łodzi rybackich, które są zdecydowanie młodsze od floty kutrowej, średni wiek tych ostatnich wynosił w 2008 r. 40 lat, podczas gdy w maju 2004 r. – 36,5 lat.


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce

3

3.2.2.2. Wpływ restrukturyzacji floty na intensywność połowów Pozytywnie, w kontekście oceny efektywności programu redukcji floty, należy ocenić fakt, że wraz z malejącą liczbą statków rybackich wyraźnej redukcji uległ również nakład połowowy (liczba dni w morzu) statków rybackich. Zmniejszenie presji połowowej było, obok poprawy rentowności, najważniejszym do osiągnięcia celem programu redukcji floty. W 2008 r. liczba dni połowowych floty bałtyckiej była o ponad połowę niższa od dni połowowych z 2004 r. Należy jednak pamiętać, że zaistniała redukcja nakładu połowowego była zarówno wynikiem ograniczeń wprowadzonych wieloletnim planem odbudowy dorsza oraz wcześniejszego zamknięcia połowów, jak i samego złomowania statków. W poniższej tabeli (Tabela 9) pokazano wpływ programu redukcji floty rybackiej na zmniejszenie nakładu połowowego w poszczególnych segmentach statków. Największa redukcja nakładu, bo niemal o 70%, widoczna była w przypadku statków z grupy 24-40 DTS ukierunkowanych głównie na połowy dorszy. Podobnie wyraźnie zmniejszył się nakład statków 12-24 DTS (również ukierunkowanych na połowy dorszy). Niewątpliwie, jak wspomniano wcześniej, negatywnym skutkiem było zmniejszenie o prawie 40% nakładu połowowego w segmencie 24-40 PTS – statków specjalizujących się w połowach szprotów i śledzi. Limity połowowe tych dwóch gatunków ryb od wielu lat pozostają niewykorzystane (głównie z powodu niewystarczającego potencjału i niskiego popytu). Tabela 9. Nakład połowowy floty bałtyckiej w 2004 r. oraz dni połowowe statków wycofanych z pomocą publiczną. Segment

Nakład połowowy

Redukcja nakładu

2004

2004-2008*

00-12 PG

84 907

25 225

30%

12-24 DFN

13 130

4 773

36%

12-24 DTS

16 105

7 286

45%

12-24 HOK

1 405

88

6%

24-40 DTS

11 988

8 429

70%

24-40 PTS

12 536

4 778

38%

Razem

140 071

50 579

36%

*Dni połowowe w 2004 r. statków wycofanych z pomocą publiczną w latach 2004-2008, kody segmentów floty jak w Tabela 8.

Źródło: opracowanie własne.

Mając na uwadze kryzysową sytuację rybołówstwa dorszowego na Morzu Bałtyckim, głównym wynikiem redukcji floty rybackiej powinno być zmniejszenie nakładu ukierunkowanego na połowy dorszy. Co prawda, program redukcji floty rybackiej wyeliminował znaczną część nakładu ukierunkowanego na połowy tych ryb (ok. 38% w stosunku do 2004 r.), jednak zaistniałe po 2006 r. sytuacje (konieczność wcześniejszego zamknięcia połowów w latach 2007-2008 oraz czasowe wyeliminowanie z połowów 2/3 statków w 2009 r.) pokazują, że była to ciągle niewystarczająca wielkość redukcji. Z kolei wycofany przy użyciu pomocy publicznej nakład na połowy śledzi, który wyniósł niemal 40% w stosunku do nakładu z 2004 r., oraz - wysoka redukcja nakładu na szproty (31%), wydają się zbędne, a środki przeznaczone na te cele mogły być lepiej wykorzystane, np. na dalszą redukcję nakładu dorszowego.

49


3 3.2.2.3. Wpływ restrukturyzacji floty na wielkość polskich połowów bałtyckich W latach 2004-2005 połowy ryb bałtyckich spadły o 30%. Spadek połowów był najbardziej widoczny w rybołówstwie kutrowym (statkach powyżej 15 metrów długości). Wyładunki tej grupy statków spadły w latach 2004-2007 o ponad 30%. Regres w rybołówstwie łodziowym był mniej widoczny, ale również i tu zanotowano spadek połowów o 16%. W 2008 r. wielkość polskich połowów na Morzu Bałtyckim była o niemal 40% niższa niż w 2004 r. Zanotowany względny spadek był różny w różnych segmentach floty. Największy wśród statków poławiających hakami (12-24 HOK), najmniejszy w grupie statków o długości od 12 do 24 metrów poławiających włokami dennymi (Rysunek 27). Obydwa segmenty zaangażowane były przede wszystkim w połowy dorszy, jednak ich udział, podobnie jak i udział pozostałych grup statków w ogólnych połowach w porównaniu ze statkami pelagicznymi (24-40 PTS), można uznać za niewielki (poniżej 10%). Ponad 70% odpowiedzialności za regres w wyładunkach ryb bałtyckich w latach 2004-2008 miały właśnie duże trawlery pelagiczne, których połowy spadły w przeciągu tych czterech lat aż o 45 tys. ton. VL2440 PTS VL2440 DTS VL1224 HOK

50

VL1224 DTS VL1224 DFN VL0012 PG -80%

-70%

-60%

-50%

-40%

-30%

-20%

-10%

0%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych SIRM, MRiRW, kody segmentów floty jak w Tabela 8.

Rysunek 27. Spadek połowów w poszczególnych segmentach floty w latach 2004-2008.

Trudno jest powiedzieć, w jakim stopniu sam program redukcji floty rybackiej wpłynął na zaistniały spadek połowów. Na wielkość wyładunków wpływa bowiem również wiele innych czynników, niezależnych od potencjału floty (np. wysokość kwot połowowych, wydajności połowowe, zmiany w otoczeniu rynkowym, ekonomika połowów). Dane na temat wielkości połowów statków złomowanych, jakkolwiek interesujące w aspekcie poznania wymiernych skutków programu redukcji floty, nie były dotychczas publikowane. Poniżej prezentowana jest próba oszacowania wpływu samego programu złomowania statków rybackich na spadek połowów, na podstawie historycznych połowów statków wycofanych z pomocą publiczną. W tym celu zsumowano wielkość połowów poszczególnych gatunków ryb dla każdego wycofanego statku w roku poprzedzającym rok złomowania. Łączna wielkość połowów z poszczególnych lat (2004-2007) obrazuje roczną zdolność połowową floty (mierzoną faktyczną wielkością możliwych do odłowienia ryb), jaka została wycofana z pomocą publiczną.


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce

3

W połowach realizowanych przez statki złomowane przeważały ryby pelagiczne – szproty i śledzie – łącznie 35,1 tys. ton, czyli 75% rocznych połowów realizowanych przez wycofane statki. Zdolność połowowa dorszy została zmniejszona o 5,6 tys. ton rocznie, a storni – o 4,5 tys. ton. Przedstawione dane obrazują skalę i ukierunkowanie zredukowanego potencjału połowowego na poszczególne gatunki ryb. Nie można jednak na ich podstawie oceniać faktycznego zmniejszenia zdolności połowowej polskiej floty bałtyckiej i formułować prognozy połowów poszczególnych gatunków ryb w przyszłości, te bowiem zależą również od wielu innych czynników, niezwiązanych bezpośrednio z potencjałem floty (o czym była mowa wcześniej). Tabela 10. Wysokość połowów realizowanych przez statki wycofane z pomocą publiczną w roku poprzedzającym złomowanie (tony). Gatunek

2004

2005

2006

2007

Razem

szprot

15 508

5 820

603

3 081

25 011

śledź

6 244

1 480

1 906

505

10 135

dorsz

3 894

897

427

411

5 629

stornia

2 681

933

345

531

4 490

inne

879

326

65

113

1 382

Razem

29 205

9 456

3 345

4 641

46 647

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych SIRM, MRiRW

Foto: © S. Skibior / IRM Świnoujście

51


3 3.2.2.4. Społeczno-ekonomiczne efekty złomowania floty rybackiej Podstawowym celem złomowanie statków rybackich jest ustanowienie trwałej równowagi między zasobami a nakładem połowowym. Zbyt duża liczba statków rybackich powoduje nadmierną eksploatację żywych zasobów morza i skutkuje niską opłacalnością połowów. W związku z tym dostosowanie potencjału połowowego do wielkości zasobów powinno przyczynić się do podniesienia efektywności ekonomicznej połowów oraz zapewnić stabilność tym armatorom rybackim, którzy pozostają w rybołówstwie. Wyniki ekonomiczne polskich statków prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim w 2007 r. pokazują, że ich efektywność uległa w stosunku do 2004 r. znaczącej poprawie. O ile w 2004 r. wskaźnik rentowności połowów wynosił ok. 2%, w 2007 r. wzrósł on do ponad 20%. Było to wynikiem znacznego (o około 1/3) wzrostu przychodów jednostkowych statków rybackich, natomiast koszty jednostkowe pozostały niemal na tym samym poziomie. Na poprawę wyników wpłynął również wzrost cen ryb, jaki nastąpił po wejściu do UE (głównie dorszy i ryb łososiowatych). Subwencje przyznawane rybakom (które wcześniej nie były dla nich dostępne) za dni wyłączone z połowów, wpłynęły dodatkowo na wzrost przychodów. 200,0

52

150,0

[mln. zł]

100,0

50,0

0,0 2004

2005

2006

2007

-50,0 Przychody

Wartość dodana

Cash flow

Zysk ekonomiczny

Źródło: THE 2008 ANNUAL ECONOMIC REPORT ON THE EU FISHING FLEET (SGECA 09-01) ISPRA, 9-13 MARCH 2009 (przeliczone z euro po kursach: 2004 – 4,53; 2005 – 4,02; 2006 – 3,89; 2007 – 3,78).

Rysunek 28. Wyniki ekonomiczne polskiej floty bałtyckiej, 2004-2007.

Najważniejszym czynnikiem był jednak wzrost indywidualnych limitów połowowych (głównie dorszy, stanowiących najważniejszy pod względem ekonomicznym gatunek). Wycofanie znacznej liczby statków posiadających licencje połowowe dorszy umożliwiło zwiększenie indywidualnych limitów na połów tych ryb w kolejnych latach od momentu rozpoczęcia programu, mimo że ogólna kwota połowowa ulegała obniżeniu. W 2007 r. TAC dla dorszy było mniejsze od kwoty z 2004 r. o 12%, jednak średnie limity indywidualne przyznane kutrom wzrosły przeciętnie o prawie 60% (por. Rysunek 23). Negatywnym skutkiem programu restrukturyzacji floty rybackiej była utrata miejsc pracy w rybołówstwie. Do końca 2008 r. wypłacono 1500 rekompensat za utracone miejsca pracy na statkach


Rezultaty programu wycofania jednostek z eksploatacji w ramach FIFG w Polsce

3

rybackich. Na tyle też można mniej więcej szacować liczbę rybaków, którzy stracili zatrudnienie na statkach rybackich w wyniku wdrożenia programu restrukturyzacji floty rybackiej. Stanowi to ok. 40% całkowitej liczby zatrudnionych we flocie bałtyckiej w 2004 r.

Podsumowanie rozdziału Wejście Polski do UE znacząco zmieniło warunki działania polskiego rybołówstwa bałtyckiego. Konieczność przyjęcia prawodawstwa wspólnotowego oraz przekazanie części kompetencji odnośnie zarządzania zasobami rybnymi do Komisji Europejskiej uporządkowało zasady funkcjonowania floty rybackiej. Zdecydowanemu zmniejszeniu uległa szara strefa (połowy nieraportowane), na co wpływ miało ostrzegawcze, wcześniejsze zamknięcie połowów w 2007 r. i nałożenie kar za przełowienia limitu dorsza. Wprowadzenie dodatkowych środków kontroli rybołówstwa i obostrzeń dotyczących wyładunków dorszy konsekwentnie przyczyniło się do dalszego ograniczenia nielegalnych połowów. Fundusze strukturalne stały się dodatkowym narzędziem, wcześniej niedostępnym dla polskiego rybołówstwa, wspomagającym zarządzanie flotą rybacką. Czasowe zawieszenie prowadzenia połowów, w zamian za rekompensaty finansowe, pozwoliło złagodzić ekonomiczne konsekwencje przełowienia zasobów, mogło także pośrednio odsunąć konieczność złomowania większej liczby jednostek rybackich. Zwiększanie liczby dni zamkniętych dla połowów dorszy prowadzi model zarządzania tym rybołówstwem w kierunku schematu bazującego na środkach ograniczania nakładu – effort management. Niemniej zarządzanie poprzez limitowanie wielkości połowów (harvest control rule) ciągle pozostaje ważnym elementem kontroli eksploatacji zasobów. Uzależnienie w zapisach wieloletniego planu ochrony zasobów dorszy wysokości TAC dla tego gatunku od poziomu śmiertelności połowowej, pozwoliło od 2008 r. ograniczyć naciski polityczne na ostateczną wysokość rekomendowanych przez ICES limitów. Przyznawane Polsce limity połowowe dorszy w roku 2004 r. charakteryzowały się tendencją spadkową, rosły limity śledzi, wahały się limity szprotów. W żadnym wypadku nie były to jednak znaczące zmiany w stosunku do roku poprzedniego. Spadek limitów dorszy był rekompensowany większymi połowami storni, z uwagi na zniesienie okresu ochronnego po wejściu do UE (w obszarze ICES 25). Duża redukcja floty rybackiej przyczyniła się dodatkowo do wzrostu indywidualnych limitów tych ryb. Stopniowemu ograniczaniu, na skutek restrykcji w stosowaniu pławnic, ulegały połowy łososi i troci, aż do całkowitego regresu tego rybołówstwa w 2008 r. Nowe państwa członkowskie otrzymały dużą niezależność w formułowaniu celów restrukturyzacji floty rybackiej oraz w ich wdrażaniu przy wykorzystaniu funduszy strukturalnych UE. Jak pokazuje doświadczenie, nie zawsze administracja rybacka była dobrze przygotowana do realizacji działań w ramach FIFG. Podstawowym problemem polskiego rybołówstwa od końca lat 80. była słabnąca kondycja zasobów dorszy, a co za tym idzie, i kondycja sektora rybackiego. Brak odpowiednich środków finansowych spowodował, że problem nadmiernego potencjału połowowego był odkładany w czasie. Skutkiem tego była konieczność drastycznej redukcji floty rybackiej w momencie akcesji Polski do UE. W chwili obecnej widać, że nie została ona ukierunkowana we właściwy sposób, ponieważ problem nadmiernego potencjału nadal istnieje w najważniejszej części floty – rybołówstwie dorszowym.

53


3 Floty starych krajów UE w latach 1983-2002 były zarządzane centralnie poprzez MAGP, które ukierunkowywały restrukturyzację floty na konkretne segmenty statków w zależności od eksploatowanych stad ryb, stanu zasobów tych stad oraz stopnia realizacji założonych wcześniej celów.34 Brak klarownego podziału polskiej floty rybackiej na segmenty statków i ukierunkowanie redukcji floty na konkretne segmenty (statki dorszowe) było podstawowym błędem, jaki został popełniony w trakcie realizacji FIFG w latach 2004-2008.

Ubocznym skutkiem tych działań była nieuzasadniona redukcja potencjału floty pelagicznej a przez to nieefektywne wykorzystanie dostępnych Polsce limitów połowowych. Przyjęcie maksymalnych stawek rekompensat, jakie były dopuszczalne przez KE, w oderwaniu od realiów ekonomicznych rynku krajowego spowodowało wzrost kosztów zainwestowanego kapitału, zmniejszenie mobilności, a przez to efektywności zainwestowanego kapitału oraz wzrost oczekiwań odnośnie przyszłych rekompensat. Niemniej mniejsza konkurencja na łowiskach przyczyniła się do poprawy podstawowych wskaźników ekonomicznych floty rybackiej. WWF Polska, Wpływ funduszy strukturalnych UE na stan floty i zasobów w rybołówstwie bałtyckim.

34

54

Foto: © S. Skibior / IRM Świnoujście


4. Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

Raport z badań przeprowadzonych wśród rybaków, właścicieli statków rybackich, przedstawicieli lokalnych władz administracyjnych i organizacji rybackich. dr Bogusław Marciniak

Foto: © WWF / B. Marciniak


4 4.1. Wstęp W Morskim Instytucie Rybackim w Gdyni zrealizowano projekt badawczy, którego celem była prezentacja oceny realizacji programu wycofywania z rybołówstwa jednostek rybackich przez tych rybaków, którzy zdecydowali się dobrowolnie skorzystać z oferowanej im możliwości złomowania swojej jednostki, a także przez tych, dla których decyzja taka oznaczała czasową lub trwałą rezygnację z pracy w rybołówstwie. Innym celem było ukazanie społeczno-ekonomicznych skutków realizacji tego programu dla mieszkańców nadmorskich społeczności rybackich, dla których rybołówstwo było znaczącym źródłem dochodów i znaczącym elementem ich kultury. Wyniki badań powinny dostarczyć odpowiedzi, czy założone przez autorów programu wycofywania jednostek z rybołówstwa cele i działania zostały zaakceptowane przez rybaków i mieszkańców osad rybackich, na co przeznaczono uzyskane w ten sposób środki finansowe i czy rybołówstwo stanowi nadal atrakcyjną formę zarobkowania dla tych, którzy zdecydowali się pracować w tym zawodzie. Spróbujemy także przedstawić opinie o błędach popełnionych przy realizacji programu i proponowane przez respondentów zmiany w jego realizacji, które pozwalają uniknąć popełnienia podobnych błędów w następnej edycji programu.

56

Głównym celem tej części opracowania było zweryfikowanie najczęściej pojawiających się, w odniesieniu do SPO Ryby, stwierdzeń: • stworzone przez autorów SPO Ryby warunki złomowania jednostek rybackich jedynie częściowo obniżyły nakład połowowy ukierunkowany na połowy dorsza. Znaczne zmniejszenie liczby jednostek uczestniczących w połowach tylko w niewielkim stopniu ograniczyło liczbę osób, dla których praca w rybołówstwie jest jednym ze źródeł utrzymania; • niewłaściwie określono kryteria kwalifikujące jednostki do złomowania, w wyniku czego kasacji uległo sporo jednostek, które mogły być wykorzystane do innych celów niż rybołówstwo; • przy realizacji Sektorowego Programu Operacyjnego „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” popełniono wiele zasadniczych błędów organizacyjnych, głównie w polityce informacyjnej dotyczącej założeń programu i sposobów jego realizacji; • pozyskane w wyniku uczestnictwa w programie środki finansowe tylko w niewielkim stopniu wpłynęły na zmiany struktury społeczno-zawodowej lokalnych społeczności rybackich. Jako teren realizacji prac badawczych wybrano nadmorskie miejscowości rybackie w których: • praca w rybołówstwie kutrowym ma wielopokoleniowe tradycje i stanowi istotne, choć nie jedyne źródło utrzymania wielu mieszkańców; • rybołówstwo łodziowe uprawia się na jednym bądź dwóch akwenach np. jednym od strony Zatoki Gdańskiej i drugim od strony Zalewu Wiślanego; • praca w rybołówstwie jest w wielu przypadkach łączona z aktywnością zawodową w innych dziedzinach gospodarki, zwłaszcza w turystyce. Badanie obejmować miało następujące zagadnienia: • społeczne skutki decyzji o złomowaniu jednostki dla właściciela jednostki, członków jego rodziny, pozostałych członków załogi i ich rodzin;


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

• społeczne skutki decyzji o złomowaniu jednostek rybackich dla pozostałych członków badanych społeczności; • analizę i ocenę przebiegu operacji likwidacji jednostek rybackich; • analizę źródeł informacji i związanej z programem złomowania polityki informacyjnej władz administracji państwowej; • ocenę przebiegu procesu złomowania jednostek rybackich; • analizę celów, na które przeznaczono środki finansowe otrzymane za trwałe wycofanie jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa; • ocenę współpracy pomiędzy beneficjentami a oddziałami regionalnymi Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) oraz lokalnymi władzami administracyjnymi; • analizę problemów i trudności w realizacji programu; • opracowanie listy zmian proponowanych przez respondentów, a mających usprawnić działanie programu w ramach PO na lata 2007-2013.

4.2. Metodologia badań Badania prowadzone były przy pomocy różnorodnych metod i technik badawczych, które umożliwić miały przeprowadzenie wielowątkowej analizy badanej sytuacji społecznej. Szczególnie ważne okazały się materiały zebrane przy zastosowaniu: • pogłębionego wywiadu swobodnego (unstructured interview) z rybakami i osobami sprawującymi ważne funkcje społeczne w miejscowościach, w których przeprowadzano badania; • wywiadu kwestionariuszowego; • analizy dokumentów urzędowych; • zogniskowanych wywiadów grupowych (focus group discussion). W badaniach uczestniczyli mieszkańcy nadmorskich miejscowości polskiego wybrzeża, takich jak: Tolkmicko, Krynica Morska, Piaski, Sztutowo, Mikoszewo, Jastarnia, Hel, Władysławowo, Darłowo, Kołobrzeg. Respondentów-rybaków biorących udział w naszych badaniach zaliczyć można do starszej i średniej grupy wiekowej. Do kategorii wiekowej „ 30-49 lat” należało 56% respondentów, do kategorii wiekowej „50 lat i więcej” – 9 respondentów, co stanowiło 39% biorących udział w badaniach. Tylko jeden rybak, spośród biorących udział w badaniach, miał mniej niż 29 lat. 83% rybaków biorących udział w badaniach posiadało co najmniej wykształcenie zasadnicze zawodowe, a spośród nich aż 35% ukończyło szkoły średnie i wyższe. W większości posiadali oni wykształcenie w zawodach bezpośrednio związanych z pracą w rybołówstwie, np. byli absolwentami Technikum Rybołówstwa Morskiego. Wszyscy respondenci mieli ponad sześcioletni staż pracy w zawodzie rybaka morskiego, a wśród nich 65% pracowało w tym zawodzie lat 21 i więcej. Foto: imię i nazwisko autora

57


4 78% respondentów-rybaków było właścicielami kutra bądź łodzi rybackiej, wykonując jednocześnie zawód rybaka. 14% respondentów było współwłaścicielami łodzi bądź kutra i jednocześnie członkiem załogi. Jedynie dwóch respondentów było właścicielami złomowanej jednostki niewykonującymi zawodu rybaka. Dla 89% respondentów-rybaków praca w zawodzie rybaka była dotąd głównym źródłem utrzymania całej rodziny. Czterech respondentów (17% badanych) miało inne, przynoszące większe aniżeli praca w rybołówstwie źródła dochodów. Osoby te zatrudnione były przeważnie w turystyce bądź, w czasie wymuszonych przepisami przerw połowowych, pracowały na kontraktach poza granicami kraju.

4.3. Opinie rybaków uczestniczących w programie wycofywania jednostek z czynnego uprawiania rybołówstwa oraz przedstawicieli lokalnych władz administracyjnych gmin nadmorskich. Raport z badań

58

1. Główne źródła informacji o Sektorowym Programie Operacyjnym „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” (SPO Ryby) Wielu respondentów mówiło o trudnościach w dostępie do informacji o programie, wskazując przede wszystkim na niepełny zakres informacji i niewłaściwą formę ich prezentacji. Instytucjami, które odpowiedzialne były za poinformowanie rybaków o warunkach realizacji programu wycofywania jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa, były oddziały regionalne Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, które ze swoim programem dotarły bezpośrednio do 48% respondentów. Niewiele mniej, bo 39% respondentów, skorzystało z informacji udzielanych przez okręgowe inspektoraty rybołówstwa morskiego. Dużym zaskoczeniem jest fakt, że aż 35% respondentów musiało korzystać z informacji dostarczanych przez znajomych rybaków, a także poprzez media (30%). Potwierdza to opinię, że informacje rozprowadzane przez powołane do tego instytucje nie docierały

Foto: © WWF / B. Marciniak


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

do wszystkich rybaków bądź docierały do nich w formie utrudniającej, a nawet uniemożliwiającej prawidłowe skorzystanie z programu. Koniecznym więc stało się korzystanie z innych źródeł informacji, takich jak znajomi, media, zrzeszenia rybackie bądź Internet. Zastanawiająca jest bardzo niska ocena działalności władz administracyjnych gmin nadmorskich w tym zakresie. Tylko jeden respondentrybak wymienił władze gminy jako rzetelne źródło informacji o programie. Władze gminne powinny być zainteresowane tym, kto i na jakich zasadach chce skorzystać z programu, a także tym, jakie będą konsekwencje realizacji tego programu dla sytuacji społeczno-ekonomicznej gminy. 2. Ocena dostępu do informacji o Sektorowym Programie Operacyjnym Respondenci bardzo nisko ocenili stopień dostępności informacji o programie. Większość respondentów-rybaków (78%) informację o programie, która do nich dotarła, ocenia jako niepełną, bądź niedostateczną. Zdaniem badanych, nie można było na niej polegać bez dalszych konsultacji z innymi instytucjami bądź osobami. Jedynie 12% respondentów zadowolonych było z jakości informacji o programie i sposobie ich prezentacji. 3. Współpraca rybaków z oddziałami regionalnymi Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (OR ARiMR) Bardzo wiele zastrzeżeń wzbudzała współpraca rybaków z OR ARiMR. 57% respondentów-rybaków wyraziło opinie, że pomoc OR ARiMR przy realizacji wniosku, była niewystarczająca. Badani wielokrotnie stwierdzali, że wskutek niekompetencji urzędników musieli wielokrotnie jeździć do siedziby OR ARiMR, by poprawiać wcześniej dostarczoną dokumentację bądź uzupełniać ją nowymi i po raz kolejny ponownie aktualizowanymi dokumentami. 43% respondentów wyrażało niezadowolenie z powodu odkładania terminu wypłaty pieniędzy do ostatniego, przewidywanego przepisami dnia. Badani rybacy wyrażali życzenie, by do realizacji programu, zwłaszcza przy rozprowadzaniu informacji o nim i wypełnianiu aplikacji, włączone zostały okręgowe inspektoraty rybołówstwa. Opinie respondentów-rybaków: Rybak kutrowy, wiek 30-39 lat, staż pracy w zawodzie 6-20 lat: „Cały proces powinien nadzorować miejscowy inspektor rybacki. Jest to człowiek nam znany, z którym niemal codziennie się spotykamy. Jest to konkretny człowiek, a nie anonimowy urzędnik. Możemy zawsze liczyć na jego pomoc, a poza tym jest on tu na miejscu. Nikt w takiej sytuacji nie musi tracić czasu na dojazd do siedziby Agencji w dużym mieście. Tam ludzie nie mają pojęcia o morzu i pracy w rybołówstwie.” Potwierdzeniem niezadowolenia ze współpracy z OR ARiMR są liczne zmiany proponowane przez respondentów, które należałoby wprowadzić do programów SPO Ryby i sposobów jego realizacji. Respondenci-rybacy postulują, by: • informacja o koniecznych procedurach przełożona została z języka prawniczego na język zrozumiały dla większości rybaków; • Agencja uwzględniała ważność dokumentacji z innych urzędów, np. z Izby Morskiej; • poprawić koordynację pracy tak, aby rybacy nie musieli wielokrotnie uzupełniać wymaganej przez ARiMR dokumentacji; Foto: imię i nazwisko autora

59


4 • zdecydowanie skrócić okres realizacji wniosków; • delegować jednego, tego samego urzędnika, który będzie pilotował proces złomowania jednostki od początku do końca; • ustalić jednoznaczną interpretację przepisów tak, aby różni urzędnicy nie mogli ich interpretować w odmienny sposób; • ludzie odpowiedzialni za realizację projektu byli odpowiednio przygotowani merytorycznie i nie zmieniali się zbyt często, gdyż uniemożliwia im to nabycie odpowiedniego doświadczenia; • znaleźć takie sposoby i takie przepisy, aby wycofywane z rybołówstwa jednostki nie były niszczone bezpowrotnie. Opinie respondentów: Rybak łodziowy, wiek 40-49 lat, staż pracy 21 lat i więcej: „Agencja powinna dotrzeć do rybaków z informacjami o programie parę miesięcy przed rozpoczęciem akcji. Powinna ona zorganizować szkolenie, jak wypełniać podania i nadzorować każdego rybaka czy prawidłowo ubiega się o należne mu odszkodowanie. W rzeczywistości była to bardzo zła obsługa. Dali nam jakieś papiery, a dalej radźcie sobie sami. O jakiejkolwiek pomocy nie było mowy. Człowiek spotykał się tylko z niekompetencją i arogancją urzędników. W Agencji powinni być zatrudnieni ludzie chcący nam pomóc i mający wiedzę o morzu i pracy rybaka.”

60 Rybak kutrowy, wiek 40-49 lat, staż pracy 21 lat i więcej: „Trzeba zmniejszyć liczbę dokumentów koniecznych do dostarczenia do Agencji. Należy także wydłużyć ważność dostarczonych dokumentów tak, aby nie było sytuacji, że po odmowie przyjęcia jednego dokumentu tracą ważność pozostałe. Całym procesem powinna zajmować się Agencja, bo ma specjalnie przeszkolony personel i pilotuje cały program. Urzędnicy Agencji winni zrozumieć, że jestem rybakiem i znam się na rybołówstwie, a nie na ciągle od nowa tworzonych przepisach prawnych.” 43% rybaków uczestniczących w badaniach wyraziło opinię przeciwną podkreślając, że nie doświadczyli żadnych trudności w kontaktach z urzędnikami Agencji. Wielu spośród nich wyrażało uznanie dla urzędników Agencji za chęć pomocy w prawidłowym interpretowaniu przepisów prawnych i cierpliwość okazywaną przez nich w bezpośrednich kontaktach z rybakami. Badani stwierdzali, że takie relacje pomiędzy Agencją a rybakami są możliwe w sytuacji, gdy ten sam urzędnik zajmuje się daną sprawą od początku jej rozpatrywania do samego końca. 4. Opinia rybaków o zawartej w SPO Ryby propozycji wycofania z rybołówstwa części jednostek rybackich Właścicieli likwidowanych jednostek rybackich i zatrudnionych na nich rybaków poproszono o wyrażenie opinii o zaoferowanej im poprzez program możliwości wycofania z rybołówstwa eksploatowanych przez nich jednostek rybackich: 68% badanych pozytywnie zaopiniowało zaoferowaną im przez SPO Ryby możliwość wycofania ich jednostki z rybołówstwa. Prezentujący taką opinię respondenci motywowali to tym, iż:


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

• ryb jest coraz mniej, bo łowiska są już tak bardzo przełowione, iż rybołówstwo obecnie nie jest w stanie zapewnić dostatecznych środków do utrzymania rodziny; • posiadana przez nich jednostka jest już tak stara, że nie opłaca się jej remontować, a na zakup nowej ich nie stać; • jest to dobre rozwiązanie dla rybaków starszych wiekiem, emerytów i zbyt schorowanych, by móc kontynuować prace w tym zawodzie. 52% badanych (część spośród badanych, obok opinii negatywnych wyrażała także opinie pozytywne i dlatego, po dodaniu liczby respondentów wyrażonej w procentach, otrzymujemy więcej niż 100%), prezentuje opinię przeciwną. Uważają oni, że jest to rozwiązanie niekorzystne dla polskiego rybołówstwa mimo, iż sami skorzystali z takiej możliwości. Respondenci podkreślali, że wycofanie pewnej liczby jednostek rybackich nie zmniejszy problemu zbyt dużego nakładu połowowego polskiego rybołówstwa. Część pieniędzy otrzymanych jako rekompensata za złomowanie jednostki jest ponownie inwestowana w rybołówstwo. Za pieniądze te rybacy zakupują nowe sieci, wyposażają jednostki w nowoczesny sprzęt nawigacyjny, instalują nowe lepsze silniki zwiększając tym samym zdolność połowową pozostałej w użyciu floty rybackiej. Duże niezadowolenie, wpływające na negatywny stosunek do programu, wywołał fakt złomowania jednostek w dobrym stanie technicznym, mogących poławiać jeszcze przez długie lata. Opinie respondentów: Rybak łodziowy, wiek 30-39 lat, staż pracy od 6 do 20 lat: „Nieporozumieniem jest fizyczne niszczenie zupełnie dobrych łodzi. Na Zalewie zniszczono wiele laminowanych łodzi, które mogły służyć do różnych celów jeszcze przez wiele lat. Niepotrzebnie zlikwidowano także wiele starych, drewnianych łodzi, które mają swoją duszę (historię) i powinny być przekazywane do muzeów”.

Foto: © imię WWF i nazwisko / G. Okołów autora

61


4 Rybak kutrowy, wiek 60 lat i więcej, staż pracy 21 lat i więcej: „Brak perspektyw ekonomicznych na prace w rybołówstwie wymusił taką decyzję. Żaden szczebel administracji państwowej nigdy nie pomógł i nie zainteresował się naszą sytuacją. Również MIR nie wyraził najmniejszego zainteresowania naszym losem i losem jednostek rybackich. Powinno się złomować jednostki najgorsze a nie takie, które mogły pływać jeszcze przez wiele lat. Gdzie byli ludzie z MIR-u, gdy podejmowano taką zbrodniczą decyzję. Czy państwo nasze jest aż tak bogate, by tolerować takie marnotrawstwo?”

62

5. Opinie o możliwości przekazania wycofywanych z rybołówstwa jednostek do kraju trzeciego, niebędącego członkiem Unii Europejskiej 61% uczestniczących w badaniach rybaków potwierdziło, że znana im była możliwość przekazania, wycofanej w Polsce z uprawiania rybołówstwa, jednostki rybackiej do kraju trzeciego, niebędącego członkiem Unii Europejskiej. Żaden spośród deklarujących taką opinie respondentów nie skorzystał z tej możliwości. Jako przyczynę podawali oni między innymi fakt, iż: • w momencie podejmowania decyzji o wycofaniu z uprawiania rybołówstwa swojej jednostki nie posiadali oni jeszcze wystarczającej informacji o tym, kto i na jakich zasadach może tego dokonać; • procedura takiego przekazania była, zdaniem rybaków, zbyt skomplikowana i wymagała znacznie dłuższego procesu przekazywania jednostki niż mogliby to zaakceptować dotychczasowi właściciele łodzi bądź kutra; • transport łodzi do kraju trzeciego byłby bardzo kosztowny, a prezentowane rybakom procedury przekazu nie gwarantowały, że odbędzie się to na koszt nowego właściciela; • urzędnicy Agencji sugerowali, aby nie korzystać z takiej możliwości ze względu na zbyt skomplikowane i czasochłonne procedury przekazywania; • oferta taka pojawiła się w wielu przypadkach już po podpisaniu przez rybaka decyzji o zgodzie na kasację jego jednostki; • jednostki złomowane nie były przystosowane do pracy na wodach oceanicznych. W zgodnej opinii rybaków, ta nierealistyczna możliwość przekazania jednostki do kraju trzeciego została im zaoferowana głównie po to, by usprawiedliwić przed opinią publiczną niczym nieuzasadniony proces bezpowrotnego, fizycznego niszczenia jednostek nadających się jeszcze do wieloletniej eksploatacji. Propozycja ta, zdaniem wielu rybaków, tylko podkreśliła moralnie naganny proces realizacji całego programu. 6. Motywy podjęcia decyzji o likwidacji jednostki rybackiej Decyzja o wycofaniu jednostki rybackiej z czynnego uprawiania rybołówstwa dla większości badanych nie była decyzją łatwą. Oznaczała ona stałą bądź czasową rezygnację z uprawiania zawodu, który uprawiało się od wielu lat, do którego wykonywania nabyło się odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie zawodowe, a także konieczność rozpatrzenia planów dotyczących bliższej i dalszej przyszłości. Jako główny motyw podjętej decyzji respondenci-rybacy wymieniali brak stabilności zawodowej oraz brak realnych perspektyw na to, by praca w zawodzie rybaka mogła w przyszłości zapewnić dochód pozwalający im na utrzymanie rodziny. Na motyw ten wskazywało 57% respondentów. Na


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

Tabela 11. Motywy, jakimi kierowali się respondenci-rybacy przy podejmowaniu decyzji o likwidacji swojej łodzi bądź kutra. Motywy

Liczba

%

Brak stabilności i dobrych perspektyw na przyszłość

13

57

Zbyt małe dochody z rybołówstwa

11

48

Zbyt duże koszty eksploatacji

9

39

Konieczność pozyskania środków finansowych na polepszenie wyposażenia i remont pozostałych jednostek

5

22

Konieczność spłaty długów zaciągniętych na uprawianie rybołówstwa

3

13

Ograniczenia w połowach

3

13

Wiek emerytalny właściciela jednostki

3

13

Brak rekompensat za czas postojowy

2

9

Atrakcyjna cena oferowana za złomowanie

2

9

Brak chętnych do pracy w charakterze członka załogi

2

9

Zły stan zdrowia (choroba reumatyczna)

2

9

Wiek jednostki

2

9

Wielkość jednostki

1

4

Uwaga: suma procentowa jest większa niż 100, gdyż każdy z respondentów mógł wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

63 motyw zbyt małych dochodów osiąganych obecnie z rybołówstwa powoływało się 48% respondentów, dodając jednocześnie, że charakter pracy w rybołówstwie nie pozwala im na podjęcie żadnej innej stałej pracy zarobkowej. Na podobny motyw, jakim jest, zdaniem badanych, zbyt wysoki koszt eksploatacji jednostek rybackich przy zbyt niskich cenach oferowanych za złowione ryby, powoływało się 39% respondentów. 22% badanych wskazało na konieczność pozyskania dodatkowych środków finansowych potrzebnych na opłacenie remontu bądź wyposażenie w sprzęt połowowy i nawigacyjny pozostałych w użyciu łodzi bądź kutrów. 13% respondentów wymieniło zbliżający się wiek emerytalny właściciela jednostki, bardzo podeszły wiek jednostki rybackiej niepozwalający na kolejny jej remont, bądź zbyt małe wymiary jednostki niezezwalające na zróżnicowanie połowów i wypływanie na odległe od portu akweny jako główne motywy złomowania. 9% badanych za główny motyw kasacji jednostki podało: • brak rekompensat finansowych za czas wymuszonego przepisami administracyjnymi postoju w porcie; • warunki klimatyczne niezezwalające na kontynuowanie połowów; • atrakcyjne ceny oferowane za wyrażenie zgody na złomowanie jednostki; • zły stan zdrowia (wymieniano przede wszystkim postępującą chorobę reumatyczną) uniemożliwiający kontynuowanie pracy na morzu. Również 9% respondentów powoływało się na brak chętnych do pracy w charakterze członka załogi. Jako główną przyczynę braku chętnych do pracy w rybołówstwie podawano brak możliwości zagwarantowania przez właściciela jednostki stałej pracy dla członków załogi oraz brak możliwości zagwarantowania im wypłaty rekompensaty finansowej za okres przerwy w połowach. Foto: imię i nazwisko autora


4 Opinie respondentów: Rybak kutrowy, wiek 30-39 lat, staż pracy od 6 do 20 lat: „Brak pewności, jak wyglądać będzie sytuacja w rybołówstwie w nadchodzących latach. Ceny za złowioną rybę od wielu lat nie ulegają zmianie, a koszty eksploatacji kutra systematycznie wzrastają, głównie za sprawą wzrostu kosztów paliwa. Ograniczenia połowów poprzez wprowadzanie coraz to nowych limitów spowodowały, że pieniądze uzyskane za złowioną rybę nie wystarczają na pokrycie kosztów paliwa i pensji załogi. Pytam się, dlaczego wszędzie, tylko nie w rybołówstwie, porządny pracownik może dostać porządną pensję? Praca w zawodzie rybaka nie gwarantuje żadnej stabilności i dlatego, jeśli się nie ma innego zatrudnienia, to nie można się z rybołówstwa utrzymać.” Rybak łodziowy, wiek 50-59 lat, staż pracy 21 lat i więcej: „Zadecydował brak ryby w Zalewie. Koszty utrzymania gospodarstwa domowego i łodzi systematycznie wzrastają, a zyski z rybołówstwa są coraz mniejsze. Nie ma prawidłowego odbioru złowionej ryby ani miejscowego przetwórstwa. Dwóch odbiorców skupuje tyle ryby, ile chce i nie patrzy, co się dzieje z resztą złowionej przez rybaka ryby. Nie ma żadnej minimalnej ceny, której wysokość dyktują tylko skupujący.”

64

Rybak łodziowy, wiek 50-59 lat, staż pracy 21 lat i więcej: „O decyzji złomowania mojej łodzi zadecydowały pieniądze, jakie za złomowanie zaoferowały mi władze państwowe. Wkrótce przechodzę na emeryturę i dobrze wiedziałem, że później nikt mi nie da aż tyle pieniędzy, gdybym chciał swoją łódkę sprzedać innym rybakom.” 7. Utrudnienia w realizacji SPO Ryby – komponent wycofywania jednostek rybackich Wśród elementów utrudniających sprawną i prawidłową realizację programu respondenci wymieniali przede wszystkim dużą liczbę koniecznych załączników (86% badanych rybaków), których zebranie zajęło rybakom wiele czasu (czasochłonne były głównie dojazdy do rozmaitych urzędów usytuowanych w dużych miastach). 69% biorących udział w badaniach rybaków żaliło się na skomplikowaną, wielostopniową procedurę aplikacyjną, z którą większość rybaków nie miała nigdy przedtem do czynienia. Ten sam procent respondentów-rybaków zasygnalizował brak profesjonalnie przygotowanej informacji o projekcie. Przepisy regulujące zasady kasacji jednostek rybackich ulegały nie tylko zmianie w czasie trwania programu, ale były też rozmaicie interpretowane przez różnych urzędników. Respondenci skarżyli się na niekompetencję urzędników i dużą ilość błędów przez nich popełnianych. To one przede wszystkim wymuszały konieczność wielokrotnych, często zajmujących cały dzień, przyjazdów do biur Agencji, które uniemożliwiały kontynuowanie pracy rybaka. Badani postulowali potrzebę zatrudnienia dobrze przygotowanych merytorycznie konsultantów w urzędach gminnych, którzy pomagaliby rybakom w prawidłowym pisaniu aplikacji i udzielali informacji dotyczących warunków realizacji programu. Opinie respondentów: Rybak kutrowy, wiek 50-59 lat, staż pracy 21 lat i więcej: „Nikt się nie interesował moją sytuacją. Trzeba było się ciągle zapożyczać, by opłacić koszty eksploatacji jednostki. Opłacalność połowów systematycznie malała. Byłem zdany wyłącznie na samego siebie. Obec-


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

Tabela 12. Opinia respondentów o utrudnieniach w realizacji programu wycofywania jednostek rybackich. Rodzaje utrudnień

Liczba

%

Duża liczba koniecznych załączników

20

86

Brak profesjonalnej informacji o projekcie

16

69

Skomplikowana (wielostopniowa) procedura

16

69

Zbyt duża odległość do punktów konsultacyjnych

15

65

Niezrozumiały język, w którym sformułowano propozycje (trudności w zrozumieniu prezentowanych materiałów informacyjnych)

14

61

Niewielkie zainteresowanie lub jego całkowity brak ze strony władz gminnych

14

61

Zbyt duża odległość do punktów konsultacyjnych

13

57

2

9

Inne

Uwaga: suma procentowa jest większa niż 100, gdyż każdy z respondentów mógł wybrać więcej niż jedną odpowiedź. Jaka jest Państwa opinia o zawartych w SPO kryteriach selekcji jednostek rybackich przeznaczonych do złomowania? brak opinii 17%

kryteria dobre 17%

65 kryteria złe 66%

Rysunek 29. Opinia o zawartych w SPO Ryby kryteriach selekcji jednostek rybackich przeznaczonych do złomowania.

nie jest podobnie. Zostałem bezrobotnym bez prawa do zasiłku i opieki zdrowotnej. Władz to nie obchodzi, gdyż w ich mniemaniu mam tyle pieniędzy, iż nie wiem, co z nimi zrobić”. Na problem niezrozumiałego dla rybaków języka, w którym sformułowano propozycje wycofywania z rybołówstwa jednostek rybackich, wskazało 61% respondentów-rybaków. Ich zdaniem, program napisany został w języku prawniczym, zupełnie niezrozumiałym dla większości rybaków. Mieli oni sporo trudności nie tylko z właściwym zrozumieniem znaczenia wielu użytych tam terminów, ale również z ich wykładnią prawną. 61% badanych rybaków jako istotną przeszkodę wymieniło również niewielkie zainteresowanie (lub jego całkowity brak) ze strony władz administracyjnych gminy, a 57 % respondentów wskazało na trudności w szybkim otrzymaniu należnych im pieniędzy. 8. Ocena zawartych w SPO Ryby kryteriów selekcji jednostek rybackich przeznaczonych do złomowania Jednym z warunków powodzenia realizacji programu wycofywania jednostek z rybołówstwa było prawidłowe określenie kryteriów selekcji jednostek rybackich przeznaczonych do likwidacji. Kryteria te Foto: imię i nazwisko autora


4 decydowały o tym, czy program osiągnie swój główny cel – zmniejszenie nakładu połowowego polskiego rybołówstwa, szczególnie dorszowego, i jednocześnie o tym, czy spotka się on z aprobatą społeczną tych, których dotyczy.

66

66% respondentów-rybaków określiło kryteria selekcji jednostek rybackich przeznaczonych do wycofania z rybołówstwa jako złe. Prezentujący taką opinię respondenci stwierdzali iż: • kryteria selekcji zostały ustalone odgórnie, prawie bez jakiejkolwiek konsultacji z rybakami. Ogół rybaków nie miał na nie żadnego wpływu (opinii tej nie podzielają przedstawiciele organizacji rybackich, którzy uczestniczyli w spotkaniach organizowanych przez Departament Rybołówstwa Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi); • błędem było proponowanie wysokiej rekompensaty finansowej za likwidację jednostek mogących jeszcze poławiać przez wiele następnych lat. W rezultacie takiej selekcji zniszczeniu uległy również te jednostki rybackie, które można było przeznaczyć do innych celów i które mogły być jeszcze eksploatowane przez wiele lat; • skompletowanie dokumentów potrzebnych do wycofania z rybołówstwa starej jednostki było o wiele trudniejsze niż dla nowej; • w wyniku takiej selekcji nie tylko wycofano z eksploatacji w rybołówstwie szereg dobrych jednostek rybackich, ale wywołano ogromne niezadowolenie wśród mieszkańców miejscowości nadmorskich, określających niszczenie takich jednostek mianem bezprecedensowego marnotrawstwa majątku narodowego.

Foto: © WWF / G. Okołów


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

Opinie respondentów: Rybak łodziowy, wiek 40-49 lat, staż pracy od 6 do 20 lat: „Jako skandal można nazwać promowanie kasacji prawie nowych i całkowicie zdatnych do wieloletniej jeszcze eksploatacji jednostek. Jest to po prostu przestępstwo czynione przez biurokratów z Unii Europejskiej i ubezpieczane przez polski rząd. Jeśli za kryterium przyjmiemy wiek jednostki, to powinny zostać zlikwidowane łodzie stare, rozwalające się, a nie, jak to się dzieje obecnie, prawie nowe i gotowe do wieloletniej jeszcze eksploatacji”. Rybak kutrowy, wiek 40-49 lat, staż pracy 21 lat i więcej: „Ogólne zasady programu są dobre, ale efekt finalny wręcz opłakany. Skasowano jednostki, które nie są najstarsze. Wręcz odwrotnie – skasowano te najmłodsze, z reguły dobrze wyposażone i o większej niż pozostałe sprawności łowczej”. 17% respondentów-rybaków określiło kryteria selekcji jednostek rybackich przeznaczonych do wycofania z rybołówstwa jako dobre. Podkreślali oni, iż znacznie wcześniej planowali sprzedaż bądź likwidację swoich jednostek. Pieniądze otrzymane jako rekompensata za realizację programu znacznie przewyższyły kwotę, którą mogliby otrzymać za sprzedaż swojej jednostki. Ten sam procent badanych wstrzymał się od wyrażania swojej opinii twierdząc, że program ten ma swoje pozytywne i negatywne strony, a jego ocena uzależniona jest od indywidualnej sytuacji społeczno-ekonomicznej (wiek, dochody, posiadanie następców chętnych do pracy w zawodzie) każdego rybaka. 9. Poziom satysfakcji z otrzymanej rekompensaty finansowej Za bezpowrotne wycofanie z eksploatacji w rybołówstwie swoich jednostek rybackich ich właściciele otrzymali rekompensaty finansowe, których wysokość uzależniona była głównie od wielkości tonażu przekazywanej jednostki i jej wieku. Członkowie załogi niebędący właścicielami bądź współwłaścicielami jednostki mogli otrzymać rekompensaty finansowe w wysokości 10 tys. euro każdy. Warunkiem otrzymania takiej rekompensaty było zobowiązanie się do niepodejmowania pracy w rybołówstwie przez okres jednego roku. Nie wszyscy rybacy byli zadowoleni z wysokości zaoferowanej im w ramach programu rekompensaty finansowej, ale przeważali ci, których rekompensata ta w pełni zadowalała. Czy jest pan zadowolony z wielkości uzyskanej rekompensaty finansowej?

nie mam zdania 9%

nie jestem zadowolony 39%

zadowolony 52%

Rysunek 30. Zadowolenie z wielkości uzyskanej rekompensaty finansowej. Foto: imię i nazwisko autora

67


4 52% uczestniczących w badaniach rybaków wyraziło duże zadowolenie z wysokości uzyskanej rekompensaty finansowej. Stwierdzili oni, że nie byliby w stanie uzyskać porównywalnej z otrzymaną rekompensatą kwoty pieniędzy, gdyby próbowali sprzedać swoją jednostkę na wolnym rynku. Zadowolenie z rekompensaty wyrażali również ci spośród respondentów, którzy planowali zakończyć pracę w rybołówstwie i już od dłuższego czasu próbowali sprzedać swoją jednostkę. Nie mogli jednak znaleźć chętnych na taki zakup, głównie dlatego, że rybołówstwo łodziowe – ze względu na rozmaite ograniczenia w połowach i coraz mniejszą ilość ryb – przestało być pracą gwarantującą stabilny i wystarczający na utrzymanie rodziny dochód. Opinie respondentów: Rybak łodziowy, wiek 40-49 lat, staż pracy od 6 do 20 lat: „Nigdy i nigdzie nie sprzedałbym łodzi za tak duże pieniądze. Prawdę mówiąc, to nie było komu jej sprzedać, bo któż dzisiaj chciałby parać się rybołówstwem. Jest to praca zbyt niestabilna i bez przyszłości. Poza tym jednostka jest zbyt stara, bym mógł na nią znaleźć dobrego kupca. Zrobiłem to teraz, bo muszę spłacić zaciągnięte długi.”

68

39% respondentów-rybaków nie było jednak zadowolonych z wysokości otrzymanej rekompensaty finansowej. Część z nich jako przyczynę swojego niezadowolenia podawała fakt, że stosunkowo niedawno wydali oni bardzo dużo pieniędzy na przeprowadzenie gruntownych remontów swoich jednostek. Brak wcześniejszej informacji o programie spowodował, że dzisiaj mają oni odczucie, iż niepotrzebnie zainwestowali tak dużo pieniędzy. Wcześniejsza informacja o warunkach i sposobie realizacji programu mogłaby temu zapobiec. Spora grupa rybaków – właścicieli łodzi i kutrów – zdecydowała się na likwidację swoich jednostek głównie ze względu na konieczność spłaty długów, zaciągniętych na uprawianie rybołówstwa. Inni byli niezadowoleni z powodu złej oceny stanu technicznego ich łodzi. Mimo zaawansowanego wieku łódź była, ich zdaniem, nadal w bardzo dobrym stanie technicznym. Prawie wszyscy niezadowoleni narzekali na to, że przeciągające się w czasie procedury administracyjne przy systematycznym obniżaniu się kursu euro spowodowały, że wysokość otrzymanej rekompensaty okazała się o wiele mniejsza od oczekiwanej. Duże niezadowolenie spowodowane było również zbyt niską, zdaniem badanych, wysokością rekompensat dla członków załóg likwidowanych jednostek. Inną przyczyną niezadowolenia z wysokości otrzymanej rekompensaty finansowej była konieczność podjęcia innej pracy zawodowej, która, zdaniem respondentów, nie odpowiadała ich kwalifikacjom zawodowym i nie sprawiała takiej radości, jakiej dostarczała im praca w rybołówstwie. 10. Analiza celów, na które przeznaczono otrzymane w wyniku złomowania środki finansowe Jednym z kluczowych zagadnień naszych badań było znalezienie odpowiedzi, na co beneficjenci programu wydali otrzymane w formie rekompensaty pieniądze. Największa grupa respondentów-rybaków (48%) zainwestowała swoje pieniądze, w całości bądź częściowo, w akcje na giełdzie i w bankowe fundusze stabilnego wzrostu. 10 spośród 11 respondentów, którzy tak postąpili, było właścicielami kutrów, a otrzymane przez nich kwoty rekompensat były znacznie wyższe aniżeli było to w przypadku rybaków łodziowych. 35% respon-


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

Tabela 13. Cele, na jakie przeznaczone zostały pieniądze uzyskane w wyniku realizacji SPO Ryby. Cel

Liczba

%

Oszczędności

11

48

Działalność gospodarcza związana z rybołówstwem

8

35

Wspomożenie innych członków rodziny

6

26

Działalność gospodarcza niezwiązana z rybołówstwem

6

26

Spłata długów

5

22

Zakup dóbr konsumpcyjnych

2

9

Inne

3

13

Uwaga: suma procentowa jest większa niż 100, gdyż każdy z respondentów mógł wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

dentów-rybaków przeznaczyło otrzymane pieniądze na działalność gospodarczą związaną z rybołówstwem. Za pieniądze te kupiono elementy wyposażenia (głównie sprzęt nawigacyjny i środki bezpieczeństwa) dla pozostałych w użyciu łodzi i kutrów. Część tych pieniędzy przeznaczono na rozwój infrastruktury lądowej, takiej jak transport złowionej ryby, wędzarnictwo czy też innego rodzaju przetwórstwo rybne. 26% respondentów-rybaków przeznaczyło te pieniądze na wspomożenie innych członków rodziny – głównie dzieci. Za pieniądze te opłacono naukę w szkołach średnich i wyższych, mających swoje siedziby w miastach oddalonych od miejscowości nadmorskich. Część tych pieniędzy przeznaczono na wiano ślubne dzieci bądź na finansowe wspomożenie ich w pierwszych latach ich kariery zawodowej. Również 26% respondentów-rybaków przeznaczyło pieniądze uzyskane z rekompensaty na działalność niezwiązaną z rybołówstwem. Pieniądze te zainwestowano przede wszystkim w rozwój rodzinnej bazy turystycznej, budując za nie dodatkowe pokoje dla turystów, polepszając warunki sanitarne pomieszczeń wynajmowanych turystom bądź zakładając przydomowe punkty żywieniowe. W kilku przypadkach pieniądze te przeznaczono na zakup terenów, na których powstaną zabudowania , głównie nowe domy. 22% respondentów przeznaczyło pieniądze z rekompensaty na spłatę długów, które zaciągnięte zostały na remonty jednostek rybackich i zakup nowego sprzętu połowowego. Respondenci ci twierdzili, że gdyby nie możliwość likwidacji jednostki rybackiej za tak duże pieniądze, to mieliby oni ogromne trudności ze spłatą zbyt pochopnie zaciągniętych pożyczek. Podkreślali oni jednocześnie, że gdyby nie tak trudna sytuacja finansowa, w jakiej się znaleźli, to nigdy by się nie zdecydowali na sprzedaż swojej łodzi bądź kutra. Zakupu towarów luksusowych (samochodu osobowego, sprzętu audiowizualnego) dokonało jedynie 2 respondentów. Fakt ten obala szeroko rozpowszechnioną opinią, że większość beneficjentów programu otrzymane pieniądze wydała wyłącznie na zakup produktów, bez których mogliby się obejść. Trzech spośród badanych w momencie przeprowadzania badań utrzymywało z tych pieniędzy siebie i swoją rodzinę. Równie ważną jest informacja, że pieniądze z rekompensat w większości wydane zostały na terenie gminy, w której zamieszkiwali respondenci. Postąpiło tak 65% badanych rybaków. 35% wydało pieniądze uzyskane jako rekompensatę na terenie województwa, w którym zamieszkiwali. Były to pieniądze ulokowane w miejscowych bankach i przeznaczone w przyszłości na kształcenie dzieci bądź zakup dla nich mieszkań. Foto: imię i nazwisko autora

69


4 11. Ocena skuteczności realizacji programu redukcji floty rybackiej W wyniku realizacji Sektorowego Programu Operacyjnego zredukowano o 40% stan polskiej floty rybackiej. Pojawia się pytanie, czy osiągnięto w ten sposób główny cel programu – dostosowanie wielkości polskiej floty rybackiej do wielkości istniejących zasobów ryb. Konsekwencją tego pytania musi być próba znalezienia odpowiedzi na inne nowe pytanie – czy wprowadzając w życie założenia programu umożliwiono pozostałym, zawodowo czynnym rybakom uprawianie rybołówstwa w sposób pozwalający im i ich rodzinom na traktowanie tej aktywności zawodowej jako źródła dochodu gwarantującego im normalny standard życiowy. Czy zredukowanie o 40% floty rybackiej pozwoliło na dostosowanie jej do istniejących zasobów ryb?

Tak 22%

Nie 78%

70 Rysunek 31. Opinie respondentów o skuteczności realizacji programu redukcji floty rybackiej.

78% badanych rybaków jest zdania, że wymienionych powyżej celów nie osiągnięto. Zdaniem respondentów, potwierdzają to fakty wprowadzania w życie coraz to nowych ograniczeń w połowach. Także postęp technologiczny powoduje nieustanne zwiększanie zdolności połowowych nadal eksploatowanych jednostek rybackich, niwelując w ten sposób, osiągnięte przez redukcję floty, czasowe zmniejszenie jej zdolności połowowej. Respondenci podkreślali, że program ten, a zwłaszcza formy jego realizacji, spowodował również ogromne szkody społeczne, takie jak odczucie degradacji społeczno-ekonomicznej części rybaków, zwiększenie bezrobocia w gminach nadmorskich, utratę przez pozbawionych pracy rybaków pozycji społecznej i prestiżu społecznego oraz poczucie bezsilności w konfrontacji z aparatem administracji państwowej. Jedynie pięciu respondentów – rybaków łodziowych – stwierdziło, że w wyniku realizacji programu znacznie zmniejszyła się liczba łodzi rybackich poławiających na tym samym akwenie, zwiększając tym samym ilość ryb, którą mogą łowić pozostałe w użytkowaniu łodzie. Być może możliwe jest podjęcie innego typu działań, by skutecznie chronić zasoby ryb nie redukując jednocześnie wielkości floty rybackiej i liczby rybaków w niej zatrudnionych. Zdaniem badanych, cel ten można by osiągnąć podejmując działania przedstawione w Tabeli 14 działania. Wszyscy respondenci-rybacy postulują wprowadzenie stałych rekompensat finansowych za czasowe ograniczenia połowów poszczególnych gatunków ryb lub czasowe ograniczenia ilości dni połowowych. Wprowadzenie tego typu rekompensat pozwoli, zdaniem badanych, zapewnić stałe dochody członkom


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

Tabela 14. Działania, jakie można by podjąć w celu ochrony posiadanych zasobów, nie redukując przy tym wielkości floty rybackiej i liczby rybaków w niej zatrudnionych. Wyszczególnienie

Liczba

%

Stałe rekompensaty za czasowe ograniczenia połowów poszczególnych gatunków ryb lub czasowe ograniczenia dni połowowych

23

100

Zmiana struktury cen za złowione ryby

23

100

Wprowadzenie systemu dotowania rybołówstwa

19

83

Wprowadzanie nowego rodzaju narzędzi połowowych pozwalających na większą selektywność poławianych ryb, a także zmniejszających penetrację dna morskiego

11

48

Skrócenie terminów połowów

6

26

Wprowadzenie segmentacji floty

4

17

Mniejsze zróżnicowanie poławianych ryb

0

0

Inne

7

30

Uwaga: suma procentowa jest większa niż 100, gdyż każdy z respondentów mógł wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

załóg rybackich, bez względu na wprowadzane coraz to nowe limity połowowe. Wprowadzenie stałych rekompensat powinno wpłynąć też na znaczne ograniczenie emigracji rybaków w poszukiwaniu pracy. Również 100% respondentów-rybaków proponuje zmianę struktury cen za złowione ryby, opowiadając się tym samym za zastąpieniem ograniczeń czasowo-ilościowych i ograniczeń połowowych działaniami ekonomicznymi. 83% respondentów-rybaków opowiedziało się za koniecznością wprowadzenia w trybie natychmiastowym systemu dotowania rybołówstwa, wskazując na to, iż jest to powszechnie stosowana praktyka w wielu innych krajach Unii Europejskiej. 48% badanych rybaków proponowało wprowadzenie na szeroką skalę nowych rodzajów narzędzi połowowych, pozwalających na większą selektywność używanych sieci połowowych, a także zmniejszających penetrację dna morskiego. Zdaniem rybaków, zmniejszy to znacznie straty w rybostanie spowodowane niezamierzonym przez nich tzw. przyłowem, czyli połowem niezamierzonych oraz niewymiarowych gatunków ryb. 26% respondentów-rybaków proponowało dalsze skrócenie terminów połowów, a 17% opowiedziało się za wprowadzeniem segmentacji floty, tzn. za wprowadzeniem deklarowanej przez rybaków specjalizacji w połowach poszczególnych gatunków ryb. Wśród innych rozwiązań (przedstawiło je 7% respondentów-rybaków) wymieniano: • wprowadzenie ustawowego ograniczenia mocy silników instalowanych na jednostkach rybackich; • wprowadzenie zakazu połowów pelagicznych w czasie tarła; • akceptację połowów dorsza siatkami dennymi o ograniczonej wysokości; • stworzenie bardzo przejrzystych regulacji prawnych niepozostawiających żadnych możliwości ich omijania i zabezpieczających przed wpływami grup lobbystów; • stworzenie dobrej sieci odbioru ryb i ich przetwórstwa oraz wprowadzenie nakazu dostarczania złowionych ryb do licencjonowanych punktów skupu. 12. Opinie rybaków o możliwości kontynuacji programu wycofywania jednostek rybackich z rybołówstwa Pytani o to, czy należy kontynuować program wycofywania jednostek rybackich z rybołówstwa, uczestniczący w badaniu rybacy odpowiedzieli następująco: Foto: imię i nazwisko autora

71


4 Czy pana zdaniem należy kontynuować program wycofywania jednostek rybackich z rybołówstwa?

Tak 32% Nie 68%

Rysunek 32. Opinie rybaków o możliwości kontynuacji programu wycofywania jednostek rybackich z rybołówstwa.

72

68% badanych rybaków oczekuje, że wycofywanie jednostek rybackich z rybołówstwa nie będzie dłużej kontynuowane. Prezentujący taką opinię respondenci motywowali to następująco: • likwidację jednostek rybackich należy powstrzymać, gdyż przyczynia się ona do całkowitego zniszczenia polskiego rybołówstwa, zwłaszcza przybrzeżnego. Już teraz w wielu miejscowościach nadmorskich nie ma ani jednej jednostki rybackiej i nie mieszka tam ani jeden rybak; • likwidując jednostki rybackie w praktyce likwiduje się wiele miejsc pracy bezpośrednio bądź pośrednio związanych z rybołówstwem; • pozbawieni miejsc pracy członkowie załóg rybackich prędzej czy później opuszczą dotychczasowe miejsca zamieszkania, emigrując w poszukiwaniu nowych miejsc pracy do innych miejscowości bądź poza granice kraju. Zdaniem respondentów, będzie to emigracja bezpowrotna. Opinie respondentów: Rybak kutrowy, wiek 40-49 lat, staż pracy 6-20 lat: „Trzeba powstrzymać ten proces, żeby nie wymarł zawód rybaka. Rybołówstwo jest w fazie wyginięcia. Tracimy coraz to nowe stanowiska pracy, a rybak to zawód wielopokoleniowy. Polscy rybacy staną się wkrótce parobkami pracującymi pod obcymi banderami. Część jednak będzie musiała tu pozostać i żyć z rybołówstwa. Jak tak dalej pójdzie, to wszystkie kutry zostaną zniszczone i nie będzie rybołówstwa kutrowego. Powinna być większa pomoc od państwa np. za wymuszony postój powinniśmy otrzymać godziwą rekompensatę finansową. Co to za państwo, w którym człowiek chce pracować, a nie może?” 32% respondentów-rybaków jest zdania, że program wycofania jednostek rybackich z działalności w rybołówstwie należy kontynuować. Propozycja ta jest szczególnie atrakcyjna dla tych, którzy zamierzali bądź zamierzają zakończyć pracę w rybołówstwie. Przyczynami takiej decyzji mogą być: stan zdrowotny właściciela łodzi i członków jego załogi, nie pozwalający na kontynuowanie pracy w zawodzie rybaka, osiągnięcie wieku emerytalnego bądź decyzja o podjęciu pracy w nowym zawodzie, np. w obsłudze ruchu turystycznego. Niektórzy zwolennicy kontynuowania programu uważają, że program ten powinien przez cały czas dawać możliwość godnego zakończenia pracy w rybołówstwie. Ich zdaniem, wskutek systematycznego starzenia się populacji rybaków i braku chętnych do pracy w rybołówstwie już wkrótce nie będzie chętnych do pracy na pozostałych w użyciu jed-


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

nostkach rybackich. Wskazano także na bardzo zaawansowany wiek dużej części floty rybackiej i konieczność jej stopniowej likwidacji ze względu na niemożność sprostania obowiązującym warunkom bezpieczeństwa. Zwolennicy kontynuowania procesu wycofywania jednostek rybackich z uprawiania rybołówstwa zalecali jednak by: • urzędnicy kierujący programem i nadzorujący jego realizację byli znacznie lepiej przygotowani zawodowo do wykonywania tej pracy i okazywali znacznie więcej szacunku dla rybaków, którzy mają prawo nie znać wszystkich przepisów i ich wykładni prawnej; • uproszczone zostały umowy i formularze aplikacyjne; • zwiększyć wielkość rekompensat za złomowanie jednostek i czasową rezygnację z pracy w rybołówstwie; • zastąpić deklarację dożywotniej pracy w rybołówstwie rezygnacją na czas określony . 13. Opinia środowiska rybaków o wpływie środków finansowych, uzyskanych w wyniku złomowania jednostek i przejścia na rentę rybacką, na ożywienie miejscowości zależnych od rybołówstwa morskiego Władze administracyjne gmin nadmorskich i autorzy Sektorowego Programu Operacyjnego „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” zakładali, że środki finansowe uzyskane za wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich i przejście rybaków na rentę rybacką, wpłyną na ożywienie miejscowości zależnych gospodarczo od rybołówstwa morskiego. Zdaniem większości badanych, tak się jednak nie stało. 65% respondentów-rybaków uważa, że uzyskane w formie rekompensat środki finansowe są zbyt małe by mogły znacząco wpłynąć na poprawę sytuacji ekonomicznej w gminach i miejscowościach nadmorskich. Zmieniły one, na krótki okres czasu, strategię materialną poszczególnych rodzin, ale nie całych miejscowości. Opinię tę prezentowali przede wszystkim rybacy z miejscowości, w których dominuje rybołówstwo łodziowe.

Foto: © imię WWF i nazwisko / B. Marciniak autora

73


4 Opinie respondentów o wpływie środków finansowych uzyskanych w wyniku złomowania jednostek i przejścia rybaków na rentę rybacką na ożywienie miejscowości zależnych od rybołówstwa morskiego.

Tak wpłynęły na ożywienie 35%

Nie wpłynęły na ożywienie 65%

Rysunek 33. Wpływ środków finansowych, uzyskanych w wyniku złomowania jednostek i przejścia rybaków na rentę rybacką, na ożywienie miejscowości zależnych od rybołówstwa morskiego.

74

35% respondentów zauważyło pewne ożywienie gospodarcze w swoich miejscowościach spowodowane napływem pieniędzy otrzymanych przez rybaków jako rekompensaty za rezygnację z pracy w rybołówstwie. Zdaniem respondentów, mieszkańcy tych miejscowości zakupili znacznie więcej (niż kupowali poprzednio) sprzętu wyposażenia domowego, samochodów, a nawet zaczęli podróżować za granicę. Znaczną część otrzymanych pieniędzy zainwestowano w rozwój bazy turystycznej i zakup gruntów pod przyszłe nieruchomości. Zjawiska te zaobserwowano przede wszystkim w tych miejscowościach nadmorskich, w których likwidującymi swoje jednostki rybackie byli rybacy kutrowi. Za likwidację kutra można było otrzymać bowiem znacznie większą rekompensatę finansową aniżeli za małą łódź rybacką.

4.4. Opinie przedstawicieli terenowych władz administracyjnych o programie wycofywania jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa Bardzo ważną częścią badań było poznanie opinii władz polityczno-administracyjnych gmin nadmorskich, na terenie których realizowano proces wycofywania jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa. W tej części badań udział wzięli przedstawiciele władz gmin: Sztutowo, Darłowo, Frombork, Władysławowo, Jastarnia, Stegna, Puck. O wyrażenie opinii poproszono także Dyrektora Muzeum Ziemi Puckiej, który od wielu lat podejmuje próby zgromadzenia jak największej ilości informacji o kaszubskim rybołówstwie łodziowym i kutrowym. Jest on także autorem konkretnych inicjatyw mających na celu uchronienie przed zniszczeniem tych łodzi i kutrów, które z racji wieku powinny być zachowane jako obiekty muzealne, potwierdzające ogromne znaczenie rybołówstwa kutrowo-łodziowego dla mieszkańców terenów nadmorskich. Przedstawicieli władz gmin nadmorskich zapytano o to, czy władze gminy wykazały zainteresowanie: • decyzjami miejscowych rybaków o złomowaniu jednostek rybackich; • możliwościami przekazania jednostek rybackich do krajów trzecich; • możliwościami zmiany przeznaczenia jednostek rybackich;


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

• tym, na co przeznaczone zostały pieniądze otrzymane przez rybaków za złomowanie ich jednostek bądź za rezygnację z pracy w rybołówstwie na okres jednego roku (10 tys. euro); • a także tym, czy uzyskane w wyniku złomowania jednostek rybackich fundusze zostały zainwestowane na terenie gminy, z której pochodziły złomowane jednostki rybackie. 1. Stopień zainteresowania Sektorowym Programem Operacyjnym ze strony władz wybranych gmin nadmorskich Zdaniem przedstawicieli władz gmin rybackich, wykazali oni dość spore zainteresowanie decyzjami rybaków o złomowaniu ich jednostek rybackich. Czterech spośród siedmiu przedstawicieli gmin stwierdziło, że na bieżąco obserwowali oni ten proces i posiadają wiedzę, w jaki sposób wykorzystane zostały uzyskane przez rybaków pieniądze. Trzech spośród siedmiu reprezentantów władz gminnych stwierdziło, że decyzje te podejmowali rybacy samodzielnie, a władze gmin do momentu rozpoczęcia kasacji jednostek nie były informowane o decyzji rybaków. Jedynie dwóch spośród siedmiu przedstawicieli gmin było poinformowanych o możliwości przekazania wycofywanych z rybołówstwa jednostek do krajów trzecich. Wiadomość ta dotarła do nich w czasie, gdy program kasacji jednostek był w pełnym toku. Poza tym, wraz z informacją o istnieniu takiej możliwości, nie przekazano żadnych szczegółów, w jaki sposób należałoby tego dokonać, do jakich krajów mogłyby trafić te jednostki i kto poniósłby koszty ich transportu. Z tego też względu możliwość tą potraktowano raczej jako rozwiązanie czysto teoretyczne, bez żadnych szans na jej realizację. Prawie wszyscy przedstawiciele władz gminnych wiedzieli także o możliwości zamiany przeznaczenia jednostki. Decyzja ta jednak nie leżała w gestii urzędów gmin i ich reprezentanci nie widzieli jakiejkolwiek możliwości swojej interwencji w tym zakresie. Urzędy gmin nie posiadały w tym czasie wystarczających funduszy na to, by przejąć część przeznaczonych do likwidacji jednostek, by wykorzystać je do celów edukacyjnych bądź jako obiekty muzealne. 2. Ocena Sektorowego Programu Operacyjnego przez przedstawicieli lokalnych władz administracyjnych Przedstawiciele wszystkich gmin potwierdzili, że znane im były założenia i cele programu wycofywania jednostek rybackich z czynnego rybołówstwa. Reprezentanci władz gminnych różnili się jednak znacząco w ocenie tego zjawiska. Ci, którzy oceniali je negatywnie (czterech spośród siedmiu), podkreślali, że proces ten bardzo szybko spowoduje dość istotne zubożenie społeczeństwa w ich gminach. Ich zdaniem, większość rybaków po likwidacji łodzi, a więc dotychczasowych miejsc ich pracy, będzie miała ogromne trudności w znalezieniu dla siebie miejsca w nowej dla nich rzeczywistości społecznoekonomicznej. Podkreślali oni, że ci spośród rybaków, którzy podjęli taką decyzję, to w większości ludzie w bardzo zaawansowanym wieku i nie posiadający żadnego innego przygotowania zawodowego, które umożliwiłoby im kontynuowanie pracy zawodowej.

Foto: imię i nazwisko autora

75


4 W przypadku rybołówstwa łodziowego podkreślano fakt, że zdolności połowowe tego rodzaju rybołówstwa są tak małe, że nie mogą one znacząco wpływać na stałe obniżanie się wielkości zasobów ryb w rejonie Morza Bałtyckiego. Kutry i łodzie rybackie gwarantowały jednak miejsca pracy dla dość sporej liczby mieszkańców miejscowości nadmorskich, zwłaszcza tych, którzy nie mieli żadnego przygotowania zawodowego do wykonywania innej pracy. Przedstawiciele władz gminnych prezentujący negatywną opinię stwierdzali też, że zmniejszenie liczby kutrów i łodzi znacznie zmniejszyło liczbę miejsc pracy na terenie gminy, a także znacząco wpłynęło na zmniejszenie dochodów gmin nadmorskich i wielu firm, które obsługują rybołówstwo przybrzeżne i które mają swoje siedziby na terenie gminy. Szczególną troskę wyrażano o los tych członków załóg łodzi rybackich, którzy otrzymali stosunkowo niewielką rekompensatę finansową w zamian za wymuszone na nich zobowiązanie o rocznej rezygnacji z pracy w zawodzie rybaka. Zlikwidowane decyzją właścicieli łodzi miejsca pracy, w większości przypadków nie mogły zostać zastąpione nowymi, gwarantującymi na tyle stabilny dochód, aby mógł on stanowić główne źródło utrzymania byłych rybaków i ich rodzin. Zdaniem przedstawicieli gmin, ludzie ci w bardzo krótkim czasie zwrócą się do władz gminnych o zapomogi socjalne i będą stanowić dodatkowe obciążenie i tak już niewysokich budżetów gmin.

76

Podkreślano także specjalne znaczenie społeczno-kulturowe rybołówstwa przybrzeżnego. Rybołówstwo takie jest nie tylko miejscem pracy dla sporej grupy mieszkańców miejscowości nadmorskich, ale stanowi również rdzeń lokalnej kultury, wyznaczając obyczaje i normy społeczne, kształtując hierarchię prestiżu społecznego i organizując życie społeczne mieszkańców. Dla wielu turystów rybołówstwo przybrzeżne stanowiło główną atrakcję turystyczną miejscowości nadmorskich. Zanik rybołówstwa, zwłaszcza łodziowego, z całą pewnością znacząco wpłynie na zmniejszenie atrakcyjności tych miejscowości i w rezultacie spowoduje spadek liczby turystów, a co za tym idzie, również dochodów gminy pochodzących z turystyki. Opinie respondentów: Przedstawiciel gminy z województwa zachodniopomorskiego, w której istnieje zarówno rybołówstwo łodziowe, jak i kutrowe: „Kasacja łodzi i kutrów rybackich nie wpływa znacząco na zmniejszenie nakładu połowowego. Proces kasacji oceniam negatywnie, gdyż wraz z likwidacją jednostek rybackich ważny dotąd w życiu gospodarczym gminy sektor rybołówstwa traci bardzo na znaczeniu, a nawet zanika. Mniejsza flota rybacka to mniejsze dochody dla gmin i wielu firm obsługujących rybołówstwo.” Przedstawiciel gminy z województwa pomorskiego , w której funkcjonuje jedynie rybołówstwo łodziowe: „Kasacja jednostek spowoduje zubożenie pewnej, wcale nie tak małej, części społeczeństwa naszej gminy. Rybacy i tak byli zawsze najgorzej zarabiającą częścią ludności gminy. Nie wszyscy ci, co likwidują swoje jednostki, będą umieli znaleźć się w nowej rzeczywistości. Nie wszyscy się przebranżowią. Część rybaków natychmiast skonsumuje uzyskane pieniądze, wydając je na towary luksusowe, część będzie żyła


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

na zasadzie rentierstwa, co oznacza całkowity zanik ich aktywności zawodowej. Tylko ci najmłodsi muszą być aktywni i mądrze zainwestować uzyskane pieniądze. Starsi zaś chcą zatrzymać uzyskane pieniądze wyłącznie dla siebie i ani myślą, aby podjąć jakiekolwiek grupowe działania inwestycyjne.” Przedstawiciel gminy województwa pomorskiego, w której funkcjonuje jedynie rybołówstwo łodziowe: „Program wycofywania łodzi rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa oceniam raczej negatywnie. Rybołówstwo takie na naszym terenie nie miało i nie ma istotnego znaczenia ekonomicznego. Te niewielkie ilości ryb poławianych przez rybaków łódkowych nie są w stanie znacząco wpłynąć na zmniejszenie stada ryb. Rybołówstwo na naszym terenie potrzebne jest nie ze względów ekonomicznych, ale kulturowych. Od początku lat 90. zostały u nas tylko pojedyncze łodzie rybackie, a wsie, dotąd rybackie, przestały nimi być. A to przecież obecność rybołówstwa decydowała o ich atrakcyjności dla wczasowiczów przybyłych z głębi lądu.” Oceniający negatywnie program złomowania jednostek rybackich przedstawiciele władz gmin nadmorskich stwierdzili jednak, że rybołówstwo łodziowe, w większości przypadków, nigdy nie było jedynym źródłem utrzymania rybaków i ich rodzin. Dla starszych wiekiem rybaków, zwłaszcza tych, którzy nie posiadali żadnych innych kwalifikacji zawodowych oraz tych, którzy nie mieli młodszych następców gotowych do pracy w rybołówstwie, możliwość kasacji łodzi za tak duże kwoty pieniężne była niespodziewaną okazją. Nie dziwi nikogo fakt, że z okazji takiej skwapliwie skorzystano. Podstawą do zaprezentowania negatywnej opinii był jednak fakt, że łodzie i kutry zostały zniszczone bezpowrotnie, choć wiele spośród nich mogło być jeszcze przez wiele lat eksploatowanych. Trzech spośród siedmiu przedstawicieli władz gminnych oceniło program wycofania jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa zdecydowanie pozytywnie. W całości zgadzali się oni z argumentami naukowców wskazującymi na zbyt wielki potencjał połowowy polskiej floty rybackiej w stosunku do wielkości występujących u naszych wybrzeży zasobów ryb. Dysproporcje te systematycznie, ich zdaniem, pogłębia coraz szybszy postęp techniczny, pozwalający na łowienie coraz większej ilości ryb w coraz krótszym czasie. Ich zdaniem, Morze Bałtyckie jest zbyt małym akwenem, by można było pozwolić sobie na przełowienie istniejących zasobów ryb. Bezpowrotne zniszczenie zasobów przyniesie o wiele większe straty ekonomiczne, kulturowe i środowiskowe aniżeli straty wywołane redukcją wielkości floty rybackiej i znaczącym ograniczeniem wielkości połowów. Badani podkreślali także konieczność rozważenia możliwości przeznaczenia części likwidowanych jednostek lokalnym muzeom, aby mogły tam potwierdzać wieloletnie tradycje rybackie miejscowej ludności. Zwolennicy redukcji liczebności floty rybackiej nie są jednak zwolennikami całkowitej likwidacji kutrów i łodzi. Chcą oni, aby w ich miejscowościach nadal mieszkali rybacy, którzy pracować będą na znacznie lepiej wyposażonych kutrach i łodziach rybackich. Co więcej, ograniczenie liczby aktywnie poławiających rybaków spowoduje wzrost indywidualnych kwot połowowych, co przyczyni się do wzrostu rentowności prowadzonych przez rybaków działań, a co za tym idzie, ograniczeniu ilości nielegalnych połowów. Sytuacja taka przyczyni się do utrzymania liczebności stad na poziomie gwarantującym ich przetrwanie. Foto: imię i nazwisko autora

77


4 Opinie respondentów: Przedstawiciel gminy z województwa pomorskiego, w której funkcjonuje zarówno rybołówstwo kutrowe, jak i łodziowe: „Uczestniczyłem w pracach zespołu monitorującego SPO Ryby – Złomowanie jednostek. Mam o tym programie bardzo pozytywną opinię. Za tym powinna iść decyzja o dalszej modernizacji pozostałej floty. Jest to dobra decyzja, bo Bałtyk jest morzem, które wymaga szczególnej opieki, gdyż zasoby ryb są w nim coraz bardziej ograniczone. Można oczekiwać, że dotychczasowa redukcja nakładu połowowego da tym, którzy pozostaną w zawodzie, szanse pracy przez długie lata. Inne kraje Morza Bałtyckiego muszą w tym procesie aktywnie współuczestniczyć. Szkoda bardzo, że nie zawsze skasowano najstarsze i znajdujące się w najgorszym stanie jednostki rybackie. Część naszych Kaszubów skusiła się na pieniądze i likwidowała całkiem dobre jednostki. Powinno się zakończyć program złomowania jednostek rybackich, a wycofane z rybołówstwa jednostki przeznaczać na cele turystyczne bądź przekazywać je do lokalnych muzeów. Powoli Półwysep Helski przestanie nam się kojarzyć z rybakami, ale zacznie kojarzyć się z bardzo dobrym standardem miejscowych pensjonatów. Redukcja rybołówstwa nie ogranicza szans życiowych młodego pokolenia. Już dzisiaj 90% miejscowego biznesu jest w rękach kaszubskich. Ci spośród młodych, którzy wyemigrowali, by pracować w zagranicznych flotach rybackich, wrócą tu za parę lat, by pracować przede wszystkim w turystyce, a nie w zawodzie rybaka.”

78

Przedstawiciel gminy z województwa warmińsko-mazurskiego, w której funkcjonuje rybołówstwo łodziowe: „Uważam, że program wycofywania części jednostek rybackich był niezbędny i całkowicie dobrowolny. Większość rybaków skorzystała na tym ekonomicznie. Skasowali oni te jednostki, które nadawały się jedynie do kapitalnego remontu. W większości przypadków decyzję o złomowaniu jednostek podejmowali emeryci i renciści i nie posiadający następców chętnych do pracy w rybołówstwie. Dobrze więc, że jest ten program, bo i tak zlikwidowano by te jednostki. Nie nadawały się one do sprzedaży ze względu na bardzo zły stan techniczny. I gdyby nie ten program, nikt nie dałby za nie tak dużych pieniędzy.” Przedstawiciel gminy z województwa pomorskiego , w której funkcjonuje rybołówstwo kutrowe i łodziowe: „Redukcja liczby jednostek rybackich musiała nastąpić ze względu na zbyt duży potencjał połowowy naszej floty. Niestety nie opracowano mechanizmu takiej selekcji, która by zachęcała do wycofywania najstarszych jednostek. Wręcz odwrotnie – najlepiej nagradzano likwidację jednostek mogących jeszcze przez wiele lat uczestniczyć w połowach. Uzyskane w wyniku kasacji jednostek pieniądze, pozwolą rybakom podnieść standard ich życia, bo większość pieniędzy przeznaczona jest na rozwój lokalnej bazy turystycznej i lepsze wyposażenie rybackich gospodarstw domowych. Spora część rybaków przeznacza uzyskane pieniądze na modernizację pozostawionych im jednostek rybackich.” 3. „Nowe” pieniądze w gminie – opinie przedstawicieli lokalnych władz administracyjnych o wykorzystaniu pieniędzy uzyskanych za wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich pochodzących z terenów ich gminy


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

Niezwykle ważnym problemem jest właściwe wykorzystanie pieniędzy uzyskanych za złomowanie jednostek rybackich bądź za czasową rezygnację z pracy w rybołówstwie. W tym celu zapytano przedstawicieli władz gminnych: 1. Czy władze gminy posiadają jakąkolwiek wiedzę, na co przeznaczane są pozyskane w wyniku złomowania jednostek fundusze? oraz 2. Jakie działania podejmują władze gminy, aby uzyskane w wyniku złomowania jednostek rybackich fundusze zostały zainwestowane na terenie gminy? Przedstawiciele władz gminnych potwierdzili, iż posiadają pewien zasób wiedzy o celach, na jakie przeznaczono pieniądze uzyskane w wyniku złomowania jednostek bądź czasowego zawieszenia pracy w rybołówstwie. Jest to jednak wiedza bardzo fragmentaryczna, bo oparta na informacjach uzyskiwanych podczas nieformalnych spotkań z mieszkańcami gminy i na obserwacji codziennych zachowań byłych rybaków. Ze względu na ograniczenia formalne, w objętych badaniami gminach nie prowadzono żadnej dokumentacji pozwalającej na precyzyjne ustalenia, na co i w jakiej wysokości wydatkowane zostały otrzymane pieniądze. Na podstawie obserwacji i prywatnych rozmów przeprowadzanych z rybakami przedstawiciele lokalnych władz administracyjnych stwierdzili, że: 1. Pieniądze te zostały w większości przeznaczone na poprawę warunków życiowych rybaków i ich rodzin. Wyremontowano za nie domy i mieszkania rybaków, zakupiono nowe meble, a także, w niektórych przypadkach, dobudowano nowe pomieszczenia mieszkalne. 2. Wielu spośród rybaków zainwestowało otrzymane pieniądze w modernizację miejscowej bazy hotelowej. Dobudowano nowe piętra z pokojami przeznaczonymi do wynajmu turystom. Pokoje dla

Foto: © imię WWF i nazwisko / B. Marciniak autora

79


4

80

turystów wyposażono w nowe meble i telewizory, zbudowano nowe węzły sanitarne, ulepszono dojazdy do posesji. Zakupiono także sporą liczbę urządzeń sportowych przeznaczonych do wynajmu turystom, np.: rowery, piłki, rakiety do gry w badmintona i tenisa. Ci spośród rybaków, którzy prowadzili punkty żywieniowe dla swoich turystów, zainwestowali pieniądze na zakup mebli, naczyń kuchennych i innego wyposażenia kuchennego. 3. Część rybaków przeznaczyła uzyskane pieniądze na zakup działek budowlanych, na których zamierza rozbudować swoją bazę hotelową dla turystów bądź postawić dom dla swoich dzieci. 4. Równie liczna grupa rybaków (szacuje się, że ponad połowa) przeznaczyła pieniądze uzyskane ze złomowania jednostek na zakup nowych samochodów i innych towarów luksusowych (np. szerokoekranowych telewizorów). 5. Ci spośród rybaków, którzy nadal posiadali kutry i łodzie rybackie, zainwestowali uzyskane pieniądze w modernizację pozostałych jednostek pływających. Zakupiono przede wszystkim nowe urządzenia zapewniające bezpieczeństwo pracy na morzu, takie jak: radary, echosondy, GPS-y czy też nowoczesny sprzęt połowowy. Prawie wszyscy rybacy zdecydowali się także na gruntowny remont kadłuba i silnika w nadal eksploatowanych przez nich jednostkach rybackich. 6. Niewielka część spośród rybaków, zwłaszcza wśród starszych wiekiem, zdecydowała się wpłacić uzyskane pieniądze na konto bankowe i utrzymywać siebie i swoje rodziny z oprocentowania posiadanych oszczędności. 7. Wielu rybaków mających dorastające dzieci za pieniądze uzyskane ze złomowanych jednostek zakupiło dzieciom mieszkania w mieście, przeznaczyło część tych pieniędzy na posag dla dzieci bądź zdecydowało się opłacić studia wyższe swoich dzieci w odległym mieście. 8. Nieliczni rybacy wyjechali z rodzinami na wczasy w góry, a w paru przypadkach na wczasy zagraniczne. Są to jednak bardzo nieliczne przypadki, potwierdzające brak tradycji spędzania wakacji poza miejscem zamieszkania. 9. Przedstawiciele władz gminnych z ubolewaniem stwierdzili, iż spora część uzyskanych przez rybaków pieniędzy została wydana na zakup alkoholu w miejscowych sklepach i barach. Reprezentanci władz gminnych podkreślali, że zwłaszcza rybacy kutrowi, którzy otrzymali znaczące ekonomicznie rekompensaty finansowe, w zdecydowanej większości zainwestowali otrzymane pieniądze w rozwój miejscowej bazy turystycznej i modernizację pozostałych w eksploatacji łodzi i kutrów rybackich. Tym samym, proces złomowania jednostek pozytywnie wpłynął zarówno na modernizacje rybołówstwa, jak i rozwój bazy turystycznej na terenach nadmorskich, stwarzając wielu mieszkańcom solidne źródła utrzymania na długie lata. Badani podkreślali jednak, że proces złomowania jednostek rybackich nie zawsze przebiegał tak, jak to planowali organizatorzy programu. Szczególne wątpliwości budzi fakt, że złomowano jednostki w dobrym stanie technicznym. Większość spośród nich mogła być jeszcze przez wiele lat wykorzystana do pracy w rybołówstwie bądź turystyce rybackiej. Przedstawiciele władz gminnych stwierdzali, iż miejscowe władze lokalne nie mogły w żaden sposób ingerować w to, jak i na co rybacy wydają swoje pieniądze. Tylko w nielicznych przypadkach zaproponowano im wykup gruntów pod przyszłą zabudowę mieszkaniową bądź sugerowano możliwość zainwestowania tych pieniędzy w rozwój miejscowej bazy turystycznej.


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

Opinie respondentów: Przedstawiciel gminy z województwa pomorskiego , w której funkcjonuje rybołówstwo łodziowe: „Prawie wszystkie pieniądze natychmiast zainwestowano w rozbudowę bazy turystycznej, w celu zakupu nowych budynków przeznaczonych na wynajem dla turystów i zakup ich wyposażenia. Turystyka była tu od dłuższego już czasu głównym źródłem utrzymania. Skala bezrobocia w gminie po redukcjach w rybołówstwie nie zwiększyła się zbytnio, gdyż i tak spora część spośród członków załóg nadal uczestniczy w połowach, choć tym razem nielegalnie.” Przedstawiciel gminy z województwa pomorskiego, w której funkcjonuje rybołówstwo łodziowe i kutrowe: „Wśród rybaków łodziowych, decydujących się na złomowanie swoich jednostek, zdecydowaną większość stanowili ludzie starsi wiekiem i nie zawsze mający następców chętnych do pracy w rybołówstwie. Zjawisko to nasiliło się zwłaszcza teraz, gdy przyszłość tego rodzaju rybołówstwa jest tak niepewna. Przy obecnej organizacji rybołówstwa rybacy łódkowi nie mają żadnych szans na przetrwanie. Armatorzy, którzy posiadali inne jednostki, pieniądze uzyskane w wyniku złomowania zainwestowali w sprzęt połowowy i modernizację pozostałych w użyciu jednostek. Gmina nasza nie mogła ze względów formalnych ingerować w to, jak i na co rybacy wydali otrzymane przez nich pieniądze. Wydaje mi się, że większość tych pieniędzy została wydatkowana na terenie naszej gminy. Sporą ilość pieniędzy przeznaczono na inwestycje w przemyśle przetwórczym, zwłaszcza rybnym, bo gwarantuje on stabilną pracę dla całej rodziny. W razie braku naszych ryb zawsze możemy liczyć na ich import z zagranicy.”

Foto: © WWF / B. Marciniak

81


4 Przedstawiciel gminy z województwa zachodniopomorskiego, w której funkcjonuje rybołówstwo łodziowe i kutrowe: „Pieniądze wydano głównie na zakup nieruchomości przeznaczonej dla bazy turystycznej. Sporo pieniędzy wydano na zakup działek budowlanych przeznaczonych w przyszłości na mieszkania dla dzieci rybaków. Jest to bardzo dobra lokata kapitału, bo ceny gruntów i nieruchomości rosną w bardzo szybkim tempie. Część rybaków zdecydowała się zawiesić jakąkolwiek działalność zawodową i postanowiła żyć z oprocentowania oszczędności ulokowanych na koncie bankowym. Są to jednak pojedyncze przypadki, bo wymagana jest do tego bardzo duża kwota pieniędzy ulokowana na koncie bankowym. Poza tym, postawa taka nie spotyka się z aprobatą pozostałych mieszkańców gminy.”

82

Równie istotnym zagadnieniem było to, czy władze gminy podjęły jakiekolwiek działania, aby uzyskane w wyniku złomowania jednostek rybackich fundusze zostały zainwestowane na terenie gminy. Przedstawiciele gmin objętych badaniami nie mogli bezpośrednio ingerować w to, gdzie, ile i w jaki sposób rybacy wydają pieniądze uzyskane w wyniku złomowania jednostek. Na działania takie nie zezwalają żadne istniejące przepisy prawne. W sześciu spośród siedmiu objętych badaniami gmin podjęto jednak pewne działania, by uzyskane przez rybaków pieniądze zostały zainwestowane bądź wydatkowane na terenie gminy. Dla rybaków organizowano specjalne spotkania, na których rozmawiano o warunkach i możliwościach zakupu gruntów przeznaczonych pod budowę nieruchomości. W pięciu gminach opracowano nowe plany zagospodarowania przestrzennego. Na zebraniach mieszkańców gmin informowano o nowych możliwościach inwestowania w rozwój bazy turystycznej. O możliwościach takiego zainwestowania pieniędzy informowały też gazety lokalne. Tylko w jednej gminie nie podjęto żadnych działań w tym zakresie, tłumacząc to brakiem formalnego zezwolenia na podjęcie takiej działalności i tym, że otrzymane rekompensaty pieniężne były tak niewielkie, iż nie mogły znacząco wpłynąć na sytuację ekonomiczną gminy. Opinie respondentów: Przedstawiciel gminy z województwa pomorskiego, w której funkcjonuje rybołówstwo łodziowe i kutrowe: „Nie wolno było stwarzać żadnych preferencji dla rybaków. Opracowaliśmy nowy plan zagospodarowania przestrzennego gminy, tak aby rybacy i pozostali mieszkańcy gminy mogli zakupić działki budowlane pod przyszłą zabudowę. Nie ma żadnych dokumentów, które by pozwoliły ustalić, na co zostały wydatkowane pieniądze. Widzę jednak, że armatorzy kutrów zakupili nowe samochody bądź stawiają nowe obiekty hotelarskie. Nieliczni przeznaczyli pieniądze na modernizację pozostałych jednostek. Uważam, że większość pieniędzy została wydatkowana bądź zainwestowana na terenie naszej gminy.” Przedstawiciel gminy z województwa warmińsko-mazurskiego, w której funkcjonuje rybołówstwo łodziowe: „Rybołówstwo z roku na rok traciło na znaczeniu w życiu ekonomicznym naszej gminy. Ani armatorzy, ani rybacy nie dostali aż tak dużych pieniędzy, aby spowodowały one zauważalne zmiany w poziomie ich życia. Większość pieniędzy wydano na modernizację pozostałych łodzi bądź na remont mieszkań. Członkowie


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

załóg, nie będący właścicielami łodzi, najzwyczajniej je przejedli bądź przepili. Teraz nie mają ani pieniędzy, ani pracy. Młodzi to mogą jeszcze wyjechać za granicę, ale co robić z pięćdziesięciolatkami?” Należy stwierdzić, iż władze gmin posiadały wystarczającą wiedzę o programie wycofywania jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa, o ilości rybaków, którzy w nim uczestniczyli i o wielkości kwoty pieniężnej, która została im przekazana. Były one również dość dobrze (choć nieformalnie) poinformowane o tym, na co przeznacza się uzyskane w wyniku wycofania jednostek rybackich pieniądze. Nie podjęły one jednak żadnych specjalnych działań mających pomóc rybakom w jak najlepszym zainwestowaniu uzyskanych pieniędzy na terenie gminy, będącej ich miejscem zamieszkania.

4.5. Program redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofywanie jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa w opinii przedstawicieli Morskiego Instytutu Rybackiego w Gdyni, oddziału regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, przedstawicieli organizacji rybackich oraz przedstawiciela muzeum regionalnego mającego swoją siedzibę na terenie gminy nadmorskiej 1. Opinia dr. Zbigniewa Karnickiego, przedstawiciela Morskiego Instytutu Rybackiego w Gdyni. Proces złomowania powinien być świadomym elementem polityki rybackiej i nie powinien być procesem niekontrolowanym. Dlatego też powinno się stworzyć jasne wytyczne, według których winien przebiegać ten proces. Niestety nie stworzono, koniecznych do tego narzędzi politycznych i prawnych. Kasacja jednostek rybackich winna objąć przede wszystkim jednostki najstarsze, znajdujące się w najgorszym stanie technicznym i to głównie w segmencie dorszowym. Niestety, w większości skasowane zostały jednostki z segmentu pelagicznego, a w niezadowalającym stopniu jednostki z sektora dorszowego. Informacje o zasadach kasacji jednostek otrzymywali rybacy od ARiMR, która organizowała i nadzorowała cały proces. Rybacy zgłaszali zastrzeżenia co do zasad i sposobów realizacji programu, między innymi do Morskiego Instytutu Rybackiego w Gdyni, a ten przekazywał je do Ministerstwa Rolnictwa, organu, w imieniu którego działa ARiMR. Szczególnie wiele zastrzeżeń pojawiło się w początkowym okresie realizacji programu i dotyczyły one głównie zróżnicowania interpretacji rozporządzeń projektu, a także odmiennych form ich wdrażania przez poszczególne oddziały Agencji. W dużej mierze zastrzeżenia te powodowane były brakiem doświadczenia pracowników Agencji przy załatwianiu takich spraw. Według rozeznania MIR-u, rybacy podejmowali decyzje o kasacji jednostek dlatego, iż była to dla nich doskonała okazja do otrzymania gratyfikacji finansowej, której nie otrzymaliby, gdyby wystawili jednostkę na sprzedaż na wolnym rynku. Spory wpływ wywarły także: zaawansowany wiek rybaków, ich zły stan zdrowia, a także brak następców chętnych do pracy w tym zawodzie. W zasadzie nie skorzystano z możliwości przekazania jednostek do kraju trzeciego, niebędącego członkiem Unii Europejskiej, gdyż ich stan techniczny był nieodpowiedni, a także dlatego, iż za złomowanie jednostki w kraju rybak otrzymać mógł znacznie większą kwotę pieniędzy. Foto: imię i nazwisko autora

83


4 Pieniądze uzyskane za wycofanie jednostek rybackich przeznaczano w dużej mierze na modernizację rodzinnej bazy turystycznej, a także na modernizację pozostałych w użyciu jednostek. W większości przypadków pieniądze te zostały wydatkowane na terenie gminy będącej miejscem zamieszkania rybaka. Nie stosowano żadnych formalnych kryteriów wymuszających złomowanie określonego typu jednostek, pozostawiając decyzję każdemu z rybaków. Program wycofywania jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa powinien być kontynuowany, zwłaszcza w odniesieniu do floty dorszowej, której zaledwie 20-procentowa redukcja, pomimo odbudowy zasobów, nadal nie stwarza warunków do ekonomicznie opłacalnego funkcjonowania tego segmentu floty rybackiej. Redukcja wielkości floty nie powinna dotyczyć floty pelagicznej i rybołówstwa przybrzeżnego (łodziowego). W ustalaniu zasad redukcji należałoby wykorzystać doświadczenia z realizacji SPO Ryby w latach 2004-2006, a także uwzględnić krytyczne głosy rybaków dotyczące sposobu, w jaki realizowano program.

84

Współpraca pomiędzy władzami gmin nadmorskich a rybakami przy realizacji programu była bardzo zróżnicowana. Większość gmin nie wykazała zbyt dużego zainteresowania tym, jak rybacy zamierzają wykorzystać możliwości, jakie daje program, pozostawiając to ich indywidualnym decyzjom. Było jednak parę gmin, które traktowały rybołówstwo jako ważny element gospodarczy, podnoszący chociażby atrakcyjność turystyczną gminy. Gminy te, mogąc uzyskać prefinansowanie, zainwestowały w modernizację infrastruktury portowej, stwarzając znacznie korzystniejsze warunki pracy rybakom i w pewnym stopniu zniechęcając ich do odchodzenia z rybołówstwa.

Foto: © WWF / E. Kuzebski


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

2. Opinia przedstawiciela jednego z oddziałów regionalnych Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa: Opinie na temat stanu technicznego wycofywanych statków i łodzi rybackich były i są podzielone. Generalnie panuje przekonanie, że pod względem stanu technicznego nasza (polska) flota rybacka jest w słabej kondycji: przestarzałe technologie, kilkuletnie zaniedbania inwestorskie i brak środków finansowych na działania modernizacyjne. Zaznaczyć jednak wyraźnie trzeba, że Sektorowy Program Operacyjny „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” (SPO Ryby) sprzyjał wycofywaniu jednostek młodych, czyli potencjalnie w dobrym stanie technicznym. Kryteria przyznawania pomocy finansowej były opracowane w ten sposób, iż za młodszy statek rybacki bądź za młodszą łódź rybacką beneficjent otrzymywał znacznie większą kwotę pomocy niż w przypadku starszych jednostek rybackich, przy takim samym tonażu statku (GT). Dostęp do informacji SPO Ryby był bardzo ograniczony. Generalnie w trakcie całego programu nie było żadnej kampanii reklamowej. Pojawiła się ona jedynie pod koniec programu i miała bardzo mały i słaby wydźwięk – głównie o charakterze informacyjno-edukacyjnym. Patrząc z perspektywy czasu, jedyne informacje o programie można było uzyskać na stronach internetowych Agencji i MRiRW oraz bezpośrednio w oddziałach ARiMR. Opinię na temat współpracy pomiędzy ubiegającymi się o pomoc z SPO Ryby a Agencją powinno się odnieść do zagadnienia „kiedyś a dziś”. Z moich obserwacji, być może subiektywnych, choć staram się unieść ponad urzędniczy subiektywizm, od 2005 r. można zauważyć znaczącą poprawę w tym zakresie i coraz mniejszy odsetek niezadowolonych wnioskodawców. Na poprawę współpracy wpływają bez wątpienia wzrastające systematycznie wzajemne zrozumienie, zdobywane w trakcie realizacji programu (zarówno przez urzędników Agencji jak i rybaków) doświadczenie oraz coraz większe umiejętności rozwiązywania wspólnych problemów. W miarę możliwości, poprzez kierowanie małym wydziałem chciałbym, aby Agencja – choć w tej jednej komórce – była odbierana jako firma nowoczesna, odległa od wizerunku bezdusznego urzędu. Choć z drugiej strony zdaję sobie w pełni sprawę z faktu, że przez słabe ustawodawstwo i nie zawsze doskonałe procedury bywa to czasami bardzo trudne i, co gorsza, odbywa się to czasami kosztem potencjalnych beneficjentów. Współpraca gmin z oddziałami regionalnymi Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa była bardzo nikła. Właściwie tylko dwie gminy z województwa pomorskiego wykazały aktywność w zakresie pomocy dla swoich rybaków przybrzeżnych – bądź poprzez wyłożenie (pożyczkę) pieniędzy, bądź poprzez inwestycje w infrastrukturę portową (budowę lub modernizację przystani rybackich). Motywami decyzji o likwidacji jednostek rybackich była chęć otrzymania szybkiej i znaczącej rekompensaty finansowej lub chęć rezygnacji z uprawiania rybołówstwa w związku z brakiem motywacji do dalszego wykonywania tego zawodu. Program stworzył możliwości realizacji obydwu celów. W naszym oddziale Agencji nie złożono ani jednego wniosku o dofinansowanie w ramach przeniesienia statku rybackiego do kraju trzeciego. Działanie 1.2 „Przeniesienie statków do krajów trzecich lub zmiana ich przeznaczenia” realizowanego w ramach SPO Ryby, cieszyło się małym powodzeniem, Foto: imię i nazwisko autora

85


4 zwłaszcza na początku programu. Jednym z powodów było to, iż większość rybaków wycofujących swoje statki, nie wiedziała o takiej możliwości i nastawiona była wyłącznie na złomowanie – znacznie prostsze rozwiązanie problemu. Drugim powodem był problem w przekazaniu jednostki osobom trzecim; odpowiedzialność za to, iż jednostka nie powróci do rybołówstwa, zawsze ponosił wnioskodawca, a nie zawsze w tym układzie miał kontrolę nad przekazanym statkiem. Zmiana przeznaczenia statku, czyli przeniesienie go do działalności niedochodowej (muzea, fundacje) lub do działalności rekreacyjnej (własnej), dotyczyła zazwyczaj mniejszych jednostek. Celem programu było zredukowanie potencjału połowowego floty rybackiej poprzez złomowanie statków rybackich i dostosowanie potencjału połowowego floty rybackiej do istniejących odnawialnych zasobów morza. Kryteria selekcji jednostek były następujące: statek musiał posiadać polską przynależność, być wpisany do krajowego Rejestru Statków Rybackich (RSR), posiadać ważne dokumenty uprawniające do żeglugi i połowów oraz być w wieku powyżej 10 lat. Wielkość przyznawanej rekompensaty finansowej uzależniona była od wieku statku i jego pojemności GT.

86

Skuteczność procesu redukcji floty rybackiej w ramach SPO Ryby była wysoka. Szkoda tylko, że objęła ona sporo nowych jednostek. Wycofano w kraju 439 jednostek (188 województwo pomorskie). W tym zezłomowano 380 (167 województwo pomorskie), dokonano zmiany przeznaczenia 59 statków (21 województwo pomorskie). Kontynuacja działań związanych z trwałym wycofywaniem jednostek rybackich znajduje swoich zwolenników u tych właścicieli statków rybackich, którzy pragną zakończyć swoją działalność w rybołówstwie ze względu na wiek emerytalny bądź niskie kwoty połowowe i jednocześnie uzyskać wysoką rekompensatę finansową za zezłomowanie swojego statku. Kontynuacja działań redukcji wielkości floty rybackiej znajduje także swoich przeciwników, którzy twierdzą, iż w ten sposób niszczy się potencjał polskiego rybołówstwa. 3. Opinia przedstawiciela organizacji zrzeszającej rybaków łodziowych: Realizacja programu wycofywania z czynnego uprawiania rybołówstwa jednostek rybackich liczących mniej niż 20 lat była zwykłym niedopatrzeniem ze strony Departamentu Rybołówstwa. Zezłomowano jednostki zbyt młode wiekiem, które mogłyby poławiać przez wiele kolejnych lat. Program był najzwyczajniej nieczytelny dla większości rybaków. Rybacy nie posiadają odpowiedniego wykształcenia, aby móc prawidłowo odczytać tekst napisany językiem prawniczym. Należałoby zorganizować specjalne szkolenia, które by wyjaśniły wykładnie prezentowanych w programie przepisów. Czasami mam wrażenie, iż zrobiono to specjalnie, aby rybacy nie mogli w pełni kontrolować przebiegu tego procesu. Około 70% zrzeszonych u nas rybaków miało kłopoty w prawidłowej interpretacji przepisów. ARiMR oskarżam o celowo wprowadzane co chwila dezinformacje upokarzające rybaków i uniemożliwiające prawidłową realizację programu. Ze strony Agencji w realizacji programu uczestniczyła cała grupa ludzi niekompetentnych, nieumiejących jednoznacznie zinterpretować przepisów. Urzędnik powinien pomagać rybakowi, a nie go prześladować strasząc coraz to nowymi ograniczeniami. Ci panowie zapominali, że mają pracę dlatego, że są rybacy, a nie odwrotnie. Nie było współpracy z Agencją.


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

Motywami skorzystania z oferowanej w programie propozycji zezłomowania jednostek rybackich były przede wszystkim podeszły wiek rybaków i zły stan ich zdrowia. Brak rynku zbytu na poławiane ryby i zaawansowany wiek jednostek rybackich miały także istotne znaczenie przy podejmowaniu decyzji. Dopuszczono do ruiny naszej floty rybackiej. Trzeba zabezpieczyć część tych jednostek dla naszej floty, bo wkrótce nie będzie tu komu łowić, a na nasze miejsca wejdą rybacy z Danii i Szwecji. Nikt nie poinformował (zrobiono to znacznie później) nas o tym, że można wycofać flotę do kraju trzeciego i założyć tam spółkę joint venture, tak jak zrobiła to Łotwa, przekazując część swojej floty do Senegalu. Pieniądze uzyskane w wyniku kasacji jednostek rybackich nie przyczyniły się do podniesienia standardu życia mieszkańców nadmorskich osad. Skończyło się tak, jak z górnikami. Pieniądze szybko przejedzono, a ponieważ większość rybaków nie posiada żadnych innych kwalifikacji zawodowych, to obecnie nie mają oni pomysłu na dalsze życie. Problemu nie rozwiązano kompleksowo ani w zakresie kasacji jednostek, ani sposobu zagospodarowania otrzymanych pieniędzy. Stało się tak dlatego, iż w konsultacjach dotyczących programu w większości brali udział ludzie nie mający mandatu ze strony swoich społeczności. Należy wstrzymać ten proces, ponieważ nie uwzględnia on koniecznej segmentacji floty. Dlaczego z jednej strony systematycznie zmniejsza się flotę rybacką, a z drugiej strony pozwala się na wprowadzanie nowych jednostek o znacznie większych (ze względu na posiadane wyposażenie) możliwościach połowowych? Kontynuacja programu winna uwzględniać postulaty rybaków i mieć bardzo ograniczony zasięg, tak aby nie zlikwidować polskiego rybołówstwa. 4. Opinia przedstawiciela organizacji zrzeszającej rybaków kutrowych i łodziowych: Przy podejmowaniu decyzji o trwałym wycofaniu kutra bądź łodzi rybackiej z czynnego uprawiania rybołówstwa rybacy kierowali się przede wszystkim stanem technicznym jednostki. Następ-

Foto: © imię WWF i nazwisko / G. Okołów autora

87


4 nym elementem, który brano pod uwagę, był brak następców chętnych do kontynuowania pracy w zawodzie ojców. Systematycznie zmniejszający się stan zasobów rybnych w Morzu Bałtyckim stał się również jednym z ważnych czynników wpływających na podejmowane decyzje o kasacji jednostek rybackich i zaprzestaniu pracy w rybołówstwie. Rybacy naszego zrzeszenia otrzymali pełen zakres informacji o zasadach złomowania jednostek rybackich. Zorganizowano dwa spotkania – jedno, w którym uczestniczyli rybacy kutrowi i drugie dla rybaków łodziowych. Omówiono na nich wszystkie możliwości wycofania jednostki z uprawiania rybołówstwa i zaprzestania pracy w rybołówstwie. Zrzeszenie zorganizowało także pomoc w wypełnianiu koniecznych wniosków. Program wycofania części jednostek z czynnego uprawiania rybołówstwa rybacy ocenili raczej pozytywnie. Wątpliwości budziły skomplikowane procedury biurokratyczne z tym związane, a zwłaszcza duża liczba koniecznych dokumentów. Nie braliśmy pod uwagę możliwości przekazania jednostek rybackich do kraju trzeciego, bo nie przedstawiono nam takiej propozycji.

88

Uzyskane rekompensaty finansowe przeznaczono głównie na polepszenie stanu technicznego pozostałych w użyciu jednostek rybackich. Flota rybacka sektora prywatnego jest flotą powstałą z jednostek byłych przedsiębiorstw państwowych i likwidowanych spółdzielni rybackich, a więc nie jest to flota młoda. Błędem programu był brak jakiejkolwiek selekcji jednostek ze względu na dalszą ich przydatność połowową. Gospodarz zasobów winien mieć wyobrażenie, jakiej wielkości i jakiego rodzaju floty potrzebuje. W wyniku selekcji pozostawiono sporo jednostek niezbyt przydatnych w naszej strefie połowowej, tzn. ukierunkowanych głównie na połowy dorsza. Niezbędnym jest szukanie takich rozwiązań, które wyeliminują z połowów kutry nienadające się już do modernizacji ani do połowów innych gatunków ryb. Innym błędem było to, iż pieniądze w zbyt dużej części trafiły do rąk ludzi niezwiązanych z połowami. Dalsza redukcja floty jest wymuszona przepisami Unii Europejskiej, ale, prowadzona na dotychczasowych zasadach, może doprowadzić do rozwoju segmentu połowów dorsza i likwidacji floty pelagicznej. 5. Opinia o procesie złomowania jednostek rybackich prezentowana przez Dyrektora Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy, Mirosława Kuklika: „W regionach o długiej, kilkusetletniej tradycji rybackiej, liczba złomowanych jednostek jest tak niewielka, że nie wpłynęło to na osłabienie znaczenia rybołówstwa dla mieszkańców tych terenów. Szczególnie na wybrzeżu kaszubskim proces ten wystąpił jedynie w szczątkowej postaci. Uważam, że każdy rybak powinien mieć zagwarantowane prawo do kasacji swojej łodzi. Z drugiej jednak strony trudno mi sobie wyobrazić takie miejscowości, jak Kuźnica czy Chałupy, bez łódek, rybaków, narzędzi połowowych w przydomowych ogródkach. Przybrzeżne rybołówstwo rodzinne powinno być specjalnie wspierane ze względu na swoje wielkie znaczenie kulturowe. Dotychczasowe miejscowości rybackie pozbawione łódek i kutrów rybackich staną się takimi samymi miejscowościami letniskowymi, jak każda inna w głębi kraju. Rybołówstwo łodziowe to obecnie rybołówstwo, w którego uprawianie zaangażowani są w zdecydowanej większości rybacy-emeryci. Jest to rybołówstwo na tak małą skalę, że nie powinny tu obowiązywać żadne ograniczenia. Powinno być tak, jak w rolnictwie, gdzie każdy rolnik ma prawo do uprawy przyzagrodowej działki. Nie należy


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

kontynuować procesu złomowania jednostek rybackich. Nie wolno też zamknąć rybakom możliwości rezygnacji z uprawiania rybołówstwa. W takich przypadkach należy ich łódź przekazać do miejscowej placówki muzealnej bądź oddać tym rybakom-emerytom, którzy gotowi są kontynuować pracę na morzu w ograniczonym zakresie. W ten sposób tradycja nie zaginie, a miejscowość zachowa swój dotychczasowy rybacki charakter.” Zaprezentowane tu opinie dość znacznie różnią się od siebie. Różnice te są konsekwencją odmiennego usytuowania tych instytucji w strukturach organizacyjnych polskiego rybołówstwa, odmiennych celów, które przyszło im realizować, a także możliwości ich realizacji. Morski Instytut Rybacki w Gdyni chce, aby w jak najszybszym czasie stworzono rzetelne zasady, według których winien przebiegać proces dostosowania procesu redukcji polskiej floty rybackiej do ilości zasobów ryb w Bałtyku. Proces ten powinien doprowadzić do sytuacji, w której znaczne obniżenie nakładu połowowego (zdolności połowowej) polskiej floty rybackiej poławiającej w rejonie Morza Bałtyckiego będzie odpowiadało wielkości zasobów, a eksploatacja żywych zasobów morza nie będzie stanowić zagrożenia dla środowiska naturalnego. Przedstawiciel Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa podkreślał bardzo ograniczone przepisami możliwości działania i brak zrozumienia tego faktu przez rybaków korzystających z programu. Podkreślił także, iż słabe ustawodawstwo (tworzone poza strukturami Agencji) i nie zawsze doskonałe procedury bywają bardzo często przyczyną trudnych do rozwiązania, obarczających dodatkowymi kosztami potencjalnych beneficjentów, rozbieżności. Przedstawiciele organizacji rybackich zaprezentowali bardzo zróżnicowane opinie, podkreślając zarówno pozytywne, jak i negatywne aspekty programu redukcji floty rybackiej. Pozytywnie oceniono możliwość trwałego bądź czasowego wycofania się z działalności w rybołówstwie za odpowiednią rekompensatą finansową. Sporo zastrzeżeń wzbudziły jednak zastosowane kryteria umożliwiające kasację jednostek znajdujących się w dobrym stanie technicznym i fakt, że program tworzony był bez konsultacji z całą społecznością rybaków kutrowych i łodziowych. Sporo zastrzeżeń budziły też zasady realizacji programu przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, a zwłaszcza fakt nikłej współpracy Agencji z rybakami w prowadzonej akcji informacyjnej. Przedstawiciele organizacji rybackich wyrażali też wątpliwości dotyczące skali redukcji floty rybackiej i sposobów kontynuacji redukcji w nowym Programie 2007-2013. Ich zdaniem, skala i zasady redukcji powinny być zróżnicowane w zależności od segmentu floty rybackiej (wielkości nakładu połowowego przypadającego na poszczególne segmenty), wielkości zasobów rybnych i specyfiki regionów geograficznych, w których redukcja floty rybackiej miałaby być przeprowadzona. Na szczególną uwagę zasługuje głos muzealnika, który przyznając prawo każdego rybaka do decyzji o kasacji posiadanej przez niego jednostki rybackiej, podkreślał znaczenie kulturowe rybołówstwa w życiu nadmorskich społeczności lokalnych. Rybołówstwo pełni bardzo ważną funkcję symbolu tych miejscowości, symbolu, bez którego staną się jednymi z wielu podobnych do siebie Foto: imię i nazwisko autora

89


4 miejscowości letniskowych. Odnotowania warta jest także propozycja przekazywania części przeznaczonych do kasacji jednostek do lokalnych placówek muzealniczych i izb pamięci, jako ważnego elementu potwierdzającego istnienie długoletniej tradycji rybołówstwa w tych miejscowościach.

4.6. Podsumowanie rozdziału Badania w pełni potwierdziły hipotezy badawcze mówiące, że: - stworzone przez autorów SPO Ryby warunki wycofania jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa jedynie częściowo obniżyły nakład połowowy floty. Znaczna redukcja liczby jednostek uczestniczących w połowach w mniejszym niż oczekiwano stopniu ograniczyła liczbę osób, dla których praca w rybołówstwie jest jednym ze źródeł utrzymania. Spora część członków załóg wycofanych z działalności rybackiej jednostek, po wymaganym przepisami okresie rocznej przerwy, ponownie podjęła pracę w rybołówstwie, najczęściej w charakterze pracowników sezonowych. W przypadku armatorów posiadających większą liczbę jednostek, pieniądze uzyskane za zezłomowanie łodzi lub/i kutra, bardzo często przeznaczano na modernizację pozostałych w eksploatacji łodzi i kutrów, znacznie zwiększając ich możliwości połowowe;

90

- niewłaściwie określono kryteria kwalifikujące jednostki do złomowania, w wyniku czego kasacji uległo sporo jednostek, które mogłyby być wykorzystane do innych celów niż rybołówstwo. Kasacji uległy, w zbyt dużej ilości, jednostki niezbyt stare, w dobrym stanie technicznym, prezentujące ten segment polskiej floty pelagicznej, na której utrzymaniu (ze względu na niewykorzystywanie przyznanych Polsce kwot połowowych) państwu bardzo zależy. W stopniu znacznie mniejszym niż oczekiwany zmniejszeniu uległa flota specjalizująca się w połowach dorsza – ryby, której ochrona jest jednym z najważniejszych elementów Wspólnej Polityki Rybackiej Unii Europejskiej i w stosunku do której program powinien być adresowany; - przy realizacji Sektorowego Programu Operacyjnego „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006” popełniono wiele błędów organizacyjnych, głównie w obszarze polityki informacyjnej dotyczącej założeń programu i sposobów jego realizacji; - pozyskane w wyniku uczestnictwa w programie środki finansowe, tylko w niewielkim stopniu wpłynęły na zmiany struktury społeczno-zawodowej lokalnych społeczności rybackich, zwłaszcza tych, w których dominowało rybołówstwo łodziowe. Otrzymane przez rybaków łodziowych, jako rekompensata za wycofanie z czynnego uprawiania rybołówstwa jednostek rybackich, środki finansowe pozwoliły jedynie na bardzo krótkotrwałą poprawę standardu życiowego ich rodzin. Znacznie większe rekompensaty finansowe otrzymali rybacy kutrowi i wielu spośród nich, głównie poprzez inwestycje w turystykę, wzmocniło znaczenie innych źródeł dochodów swojej rodziny. Pozostali mieszkańcy nadmorskich społeczności rybackich nie stwierdzili żadnych istotnych zmian w dotychczasowym standardzie i stylu życia. W wyniku przeprowadzonych badań należy stwierdzić, że: - rybacy mieli bardzo duże problemy z uzyskaniem pełnych i rzetelnych informacji o SPO Ryby. Większość spośród nich dotarła do tych informacji przy pomocy mediów bądź otrzymała je od inspektorów rybackich;


Dyskusja o społeczno-ekonomicznych aspektach realizacji programu redukcji potencjału połowowego poprzez trwałe wycofanie z rybołówstwa jednostek rybackich

4

- informacja o możliwościach ubiegania się o pieniądze należne za złomowanie jednostki dotarła do rybaków stosunkowo późno i nie całkiem zrozumiałym było to, w jaki sposób można się o te fundusze ubiegać; - informacje o SPO Ryby prezentowane były przez przedstawiciela Agencji bądź zrzeszenia rybackiego w sposób, który uniemożliwiał pełne ich zrozumienie. Zredagowano je posługując się terminologią prawniczą, której większość słuchaczy nie rozumiała. Bardzo często występowały problemy różnorodnej interpretacji procedur związanych ze składaniem wniosków przez różnych urzędników ARiMR; - dużo problemów stwarzały trudności w skontaktowaniu się z urzędnikami ARiMR. Terminologia, jaką posługiwali się urzędnicy Agencji, zbyt mało czasu, jaki gotowi byli oni poświęcić rybakowi, a także konieczność dojazdu z miejsc zamieszkania rybaków do odległej siedziby Agencji, powodowały, iż rybacy większość informacji uzyskiwali za pośrednictwem mediów, od kolegów z innych nadmorskich miejscowości i od członków rodzin zamieszkałych w większych ośrodkach miejskich (siedzibach biur ARiMR); - rybacy apelowali o uproszczenie procedur biurokratycznych przy składaniu wniosków, organizowanie większej ilości spotkań informacyjnych i skierowanie do miejscowości nadmorskich odpowiednio przeszkolonych urzędników, którzy pomagaliby przy wypełnianiu wniosków; - w większości przypadków władze gminy nie wykazywały, tak bardzo oczekiwanego przez rybaków, zainteresowania programem i nie można było oczekiwać od nich żadnej pomocy. W bardzo wielu przypadkach, uważały one, że pieniądze przyznano rybakom niesłusznie, usprawiedliwiając w ten sposób swoją pasywną postawę; - z powodu braku dalekosiężnej i jasno sprecyzowanej polityki rybackiej państwa gwarantującej stabilność pracy w rybołówstwie, ci rybacy, którzy po rocznej przerwie planują powrót do zawodu, obawiają się zainwestowania zbyt dużej kwoty własnych pieniędzy w inwestycje związane z rybołówstwem, zwłaszcza że w większości portów i miejscowości nadmorskich nie uregulowano spraw własnościowych; - większość badanych oczekuje, że wycofywanie jednostek rybackich z rybołówstwa nie będzie dłużej kontynuowane. Uważają oni, iż likwidację jednostek rybackich należy powstrzymać bądź znacząco ograniczyć, gdyż przyczynia się ona do całkowitego zniszczenia polskiego rybołówstwa, zwłaszcza przybrzeżnego. Już teraz w wielu miejscowościach nadmorskich nie ma ani jednej jednostki rybackiej i nie mieszka tam ani jeden rybak. W opinii wielu rybaków i przedstawicieli lokalnych władz administracyjnych, likwidując jednostki rybackie w praktyce likwiduje się wiele miejsc pracy bezpośrednio bądź pośrednio związanych z rybołówstwem. Zezłomowanie jednostek oznacza dla większości członków ich załóg utratę miejsc pracy. Miejscowości nadmorskie nie oferują zbyt wielu alternatyw dla tych, którzy nie byli właścicielami jednostek rybackich i którzy w związku z tym nie mogli liczyć na takie rekompensaty finansowe, które by pozwalały im na rozpoczęcie innej, samodzielnej działalności gospodarczej. W większości przypadków dołączyli oni do, licznej w tych miejscowościach, grupy czasowo bezrobotnych, gotowych do podjęcia się każdej dorywczej pracy i oczekujących na zwolnienie się miejsca pracy na nadal poławiających łodziach czy kutrach rybackich; Foto: imię i nazwisko autora

91


4 - władze lokalne obawiają się, że pozbawieni miejsc pracy członkowie załóg rybackich prędzej czy później opuszczą dotychczasowe miejsca zamieszkania, powodując tym samym znaczne uszczuplenie kapitału ludzkiego w tych miejscowościach; - spora część spośród członków załóg złomowanych jednostek przeszła do tzw. szarej strefy, rozpoczynając nielegalną pracę w sektorach: rybackim, turystycznym i rozmaitych usługach. Na stałe zrezygnowali z pracy w rybołówstwie jedynie ci, którzy z racji wieku bądź złego stanu zdrowia mogli przejść na rentę lub emeryturę; - otrzymujący, w wielu przypadkach bardzo wysokie, rekompensaty finansowe właściciele łodzi i kutrów rybackich zamierzają przeznaczyć je na inwestycje na terenie miejscowości, w których mieszkają (przeważnie turystyka), zakup takich dóbr luksusowych, jak bardzo drogi samochód czy znaczne powiększenie powierzchni mieszkalnej. Część spośród nich zamierza ulokować pieniądze na lokatach bankowych, tak by móc zainwestować je w niedalekiej przyszłości bądź wspomóc dorastające dzieci; - zadowolenie z wielkości uzyskanych rekompensat wyrazili właściciele złomowanych jednostek i ci spośród członków załogi, którzy, po upływie rocznej karencji w pracy w zawodzie rybaka, planowali przejście na rentę lub emeryturę. Niezadowolenie okazywali ci członkowie załóg, którzy po rocznej karencji zmuszeni będą do kontynuowania pracy zawodowej;

92 - koniecznym jest natychmiastowe podjęcie innego typu działań umożliwiających skuteczną ochronę posiadanych zasobów rybnych. Redukcja powinna objąć ten segment polskiej floty rybackiej, w którym istnieje nadmiar potencjału połowowego; - proponowane przez rybaków zmiany to: wprowadzenie stałych rekompensat za czasowe ograniczenia połowów poszczególnych gatunków ryb lub za czasowe ograniczenia dni połowowych, dokonanie zmiany struktury cen za złowione ryby, wprowadzenie systemu dotowania rybołówstwa, wprowadzanie nowego rodzaju narzędzi połowowych zezwalających na większą selektywność poławianych ryb i zmniejszających penetrację dna morskiego, skrócenie terminów połowów i wprowadzenie segmentacji redukowanej floty; - do ustalania zasad korzystania z przyznanych Polsce kwot połowowych, zasad czasowego ograniczenia połowów oraz zasad walki z nielegalnymi połowami i nielegalną sprzedażą ryb należy włączyć wszystkich rybaków. Jedynie tzw. demokracja uczestnicząca (participatory democracy) jest w stanie zagwarantować, że większość rybaków przestrzegać będzie, ustalonych przy ich współudziale, zasad ochrony morskich zasobów naturalnych. Do realizacji tego zadania konieczne jest jednak zaakceptowanie przez wszystkie zainteresowane strony długoterminowych planów ochrony morskiego środowiska naturalnego, tak aby mogło ono służyć całemu społeczeństwu, a zwłaszcza rybakom i mieszkańcom społeczności nadmorskich.


5. Opis planu wycofywania jednostek w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego 2007-2013 dr Emil Kuzebski

Foto: © imię WWF i nazwisko / P. Prędki autora


5 5.1. Program operacyjny Podstawowym dokumentem określającym kierunki wykorzystania funduszy strukturalnych w Polsce w latach 2007-2013 jest Program Operacyjny „Zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa i nadbrzeżnych obszarów rybackich”. Sformułowany w nim cel ogólny: „Stworzenie konkurencyjnego, nowoczesnego i dynamicznego sektora rybackiego poprzez zrównoważoną eksploatację zasobów”, kładzie nacisk zarówno na budowę efektywnego, szeroko pojmowanego sektora rybackiego (połowy, hodowla, przetwórstwo), jak i na bezpieczną eksploatację zasobów. Realizacji tego celu ma służyć m.in. dostosowanie polskiej floty bałtyckiej do dostępnych zasobów wraz z towarzyszącymi działaniami społeczno-ekonomicznymi. Cały program dzieli się na pięć głównych osi priorytetowych: I. Środki na rzecz dostosowania floty bałtyckiej do dostępnych zasobów; II. Akwakultura, rybołówstwo śródlądowe, przetwórstwo i obrót produktami rybnymi; III. Środki służące wspólnemu interesowi; IV. Zrównoważony rozwój obszarów zależnych od rybactwa; V. Pomoc techniczna.

94

Zaplanowana wielkość budżetu na realizację programu to 978,8 mln euro, w tym wkład UE z EFR – 734,1 mln euro. Największa część z tych pieniędzy ma być przeznaczona na oś IV, czyli zrównoważony rozwój obszarów zależnych od rybactwa (313 mln euro), działania związane z dostosowaniem floty rybackiej stanowią drugą najpoważniejszą część budżetu i zostały oszacowane na 225 mln euro, tj. 23% środków ogółem (Rysunek 34). Realizacji celu szczegółowego: „1.1 – dostosowanie polskiej floty bałtyckiej do dostępnych zasobów” służyć mają dwa podstawowe środki – trwałe zaprzestanie działalności połowowej (poprzez wycofanie statku w drodze złomowania lub zmiany przeznaczenia) oraz czasowe zawieszenie działalności połowowej. Środki przewidziane w osi I będą również wykorzystane na modernizację statków rybackich, rybołówstwo przybrzeżne oraz rekompensaty społeczne.

oś priorytetowa IV 32%

oś priorytetowa V 5%

oś priorytetowa III 20%

oś priorytetowa I 23%

oś priorytetowa II 20%

Źródło: opracowanie własne na podstawie Programu Operacyjnego „Zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa i nadbrzeżnych obszarów rybackich 2007-2013”, str. 117.

Rysunek 34. Alokacja środków finansowych pomiędzy osie priorytetowe (środki publiczne – UE i budżet państwa).


Opis planu wycofywania jednostek w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego 2007-2013

5

Szczegółowe założenia działań zmierzających do ograniczenia wielkości potencjału połowowego polskiej floty bałtyckiej zostały określone w dokumencie „Plan dostosowania nakładu połowowego”.35 Zaplanowane koszty polskiego programu operacyjnego są najwyższe spośród wszystkich krajów bałtyckich, a w całej UE tylko program hiszpański jest droższy od programu polskiego. Środki przewidziane w PO „Zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa i nadbrzeżnych obszarów rybackich 2007-2013” przewyższają niemal czterokrotnie wartość inwestycji zaplanowanych w drugim najdroższym programie, jaki będzie realizowany w rejonie Morza Bałtyckiego przez rząd duński. Podobnie bardzo wysoka w stosunku do pozostałych krajów bałtyckich została określona wielkość funduszy publicznych w ramach osi priorytetowej I (środki na rzecz dostosowania floty bałtyckiej do dostępLitwa 4%

Estonia 5% Łotwa 7%

Polska 61%

Dania 11%

Niemcy 4%

Szwecja 6% Finlandia 2%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z krajowych programów operacyjnych 2007-2013, http://ec.europa.eu/fisheries/

Rysunek 35. Udział poszczególnych krajów bałtyckich w funduszach zaplanowanych w latach 2007-2013 na oś priorytetową I.

nych zasobów). Udział Polski w łącznej wielkości tych funduszy krajów bałtyckich to aż 61%, daleko więcej niż w Danii (11%) czy Szwecji (6%), dwóch pozostałych krajach z największą flotą na Morzu Bałtyckim. Najwyższą średnią wysokością środków przeznaczonych na dostosowanie floty rybackiej (oś I) w przeliczeniu na tonaż floty w krajach bałtyckich charakteryzują się nowe państwa członkowskie. Wynika to po części z faktu, że jest to dopiero druga tura funduszy strukturalnych, z jakiej nowe państwa członkowskie mają możliwość skorzystać. W Polsce jest to około 11,5 tys. euro/GT, wskaźnik nieporównywalnie wysoki w stosunku do pozostałych krajów prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim (Rysunek 36). Jest to 4-, 5-krotnie więcej niż w innych krajach – nowych członkach UE (Litwie, Łotwie, Estonii) – oraz kilkanaście razy więcej niż np. w Szwecji czy Danii. Niewątpliwie jedną z przyczyn tego jest także niższy udział własny niezbędny do wspófinansowania inwestycji realizowanych w ramach EFR. Dla nowych krajów członkowskich wynosi on generalnie 25%, podczas gdy stare państwa UE muszą z własnych budżetów współfinansować średnio 40-50% wartości realizowanych inwestycji. Plan dostosowania nakładu połowowego, MRiRW, Warszawa styczeń 2009. http://www.rybactwo.info/media/plan_dostosowania_nakladu_ polowowego.pdf Foto: imię i nazwisko autora

35

95


5 11407

2792

Polska

2722

Litwa

2284

Estonia

Łotwa

838

690

Dania

Szwecja

516

434

Finlandia

Niemcy

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z krajowych programów operacyjnych 2007-2013, http://ec.europa.eu/fisheries/

Rysunek 36. Wielkość środków finansowych w ramach osi priorytetowej I w stosunku do tonażu floty państw bałtyckich (EUR/GT, statki poniżej 500GT).

96

W prawidłowym rachunku ekonomicznym uzasadnieniem każdej inwestycji powinien być odpowiedni zwrot zainwestowanego kapitału w jak najkrótszym czasie. Na poniższym wykresie (Rysunek 37) przedstawiono relację średnich rocznych wydatków w ramach osi priorytetowych ukierunkowanych na inwestycje w rybołówstwie morskim w stosunku do wielkości przychodów generowanych przez rybołówstwo w poszczególnych krajach bałtyckich.

239% op 1,2,4 op 1 168%

93% 73% 54% 20%

Polska

Litwa

Łotwa

28%

25% 4%

Finlandia

7% Estonia

12%

1%

Niemcy

6% 2% Dania

6% 2% Szwecja

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z krajowych programów operacyjnych 2007-2013. http://ec.europa.eu/fisheries/ oraz THE 2008 ANNUAL ECONOMIC REPORT ON THE EU FISHING FLEET (SGECA 09-01) ISPRA, 9-13 MARCH 2009.

Rysunek 37. Stosunek średniej rocznej wielkości środków zaplanowanych w osiach priorytetowych I, II i IV do wielkości rocznych dochodów floty rybackiej w 2007 r.

Ponieważ rzeczywistymi beneficjentami programu redukcji floty rybackiej są pozostający w rybołówstwie, istnieją opinie, że takie programy powinny być finansowane przez nich samych (lub współfinansowane). W przeciwnym wypadku ich koszt może przewyższyć rentę ekonomiczną, jaką generuje program złomowania statków.36 Rodziłoby to potrzebę wypracowania sposobu udziału R. Hannesson, 2004, Do Buyback Programs Make Sense? Workshop on Fishing Vessel and License Buy-Back Programs, La Jolla, CA, USA.

36


Opis planu wycofywania jednostek w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego 2007-2013

5

własnego sektora w takim programie, a przez to dawało uzasadnienie zaangażowania środków publicznych.37 Dane przedstawione na wykresie powyżej pokazują, że w realiach polskich przyjęcie takich rozwiązań nie miałoby najmniejszych szans powodzenia – sektor nie byłby w stanie udźwignąć obciążeń wynikających z ewentualnego współfinansowania programu. Wysokość średniej rocznej pomocy finansowej dla rybołówstwa morskiego w latach 2007-2013 w Polsce przekracza ponad dwukrotnie wartość przychodów, jakie branża wygenerowała w 2007 r. Realizacja inwestycji tylko w ramach osi priorytetowej I w każdym roku pochłonęłaby 70% rocznej wartości połowów, a na finansowanie programu redukcji nakładu połowowego należałoby przeznaczyć w każdym z siedmiu lat jego realizacji niemal połowę rocznej wartości przychodów branży. Podobna sytuacja, lecz już w mniej jaskrawej postaci, ma miejsce także w innych nowych krajach członkowskich – Litwie i Łotwie. W przypadku krajów o największych flotach na Morzu Bałtyckim – Danii i Szwecji – stosunek wartości inwestycji do rocznych przychodów generowanych przez rybołówstwo jest już na zdecydowanie rozsądniejszym poziomie – 2-6%.

5.2. Redukcja potencjału połowowego polskiej floty bałtyckiej Jak zostało przedstawione we wcześniejszym rozdziale, w latach 2004-2008 polska flota bałtycka skurczyła się o około 40-47%. Szybkie wyczerpanie kwoty połowowej dorszy w 2008 r. oraz przełowienie limitu tych ryb w 2007 r. pokazało, że ciągle istnieje nadmiar nakładu połowowego, głównie w segmencie statków dennych. Z kolei kwoty połowowe ryb pelagicznych (śledzie i szproty) pozostają od wielu lat niewykorzystane. Świadczy to o braku równowagi w potencjale połowowym floty, co w konsekwencji powoduje nieefektywne, z punktu widzenia ekonomicznego, wykorzystanie zdolności łowczej floty. Mając na uwadze wspomniane niedoskonałości oraz obserwowane tendencje w rozwoju wielkości biomasy dorszy w najbliższych latach, zdecydowano się na działania zmierzające do dostosowania nakładu połowowego do wielkości zasobów. Działania te, prowadzone w latach 2009-2013, obejmować będą: • zmniejszenie liczby specjalnych zezwoleń na połów dorszy, • trwałe wycofanie statków dorszowych z eksploatacji, • modernizację i stałe przeniesienie jednostek do sektora pelagicznego, • wprowadzenie praw własności, • inne działania. Wśród wymienionych działań trzy pierwsze będą miały bezpośrednie znaczenie w ograniczaniu nakładu połowowego ukierunkowanego na dorsza. Wykorzystując możliwość sfinansowania kosztów czasowego wstrzymania działalności połowowej ze środków EFR, w 2009 r. po raz pierwszy zmniejszono liczbę wydanych zezwoleń połowowych dorszy o 2/3, wypłacając statkom, które nie otrzymały zezwoleń połowowych na dorsze, rekompensaty finansowe. Liczbę i potencjał połowowy statków upoważnionych do połowów dorszy w 2009 r. pokazuje poniższa tabela. W.E. Foto: Schrank, imię R. i nazwisko Arnason, R. autora Hannesson,2003, The cost of Fisheries Management.,UK, Ashgate Publishing.

37

97


5 Tabela 15. Liczba zezwoleń na połów dorszy w 2009 r. Klasy długości

Kwota połowowa [ton/jednostkę]

kW

GT

Liczba jednostek

8-11,99 m

55

4 143,7

601,3

68

12-14,99 m

65

2 600,0

449,1

17

15-18,49 m

85

4 552,6

1 100,1

30

18,5-20,49 m

90

1 377,0

335,0

5

20,5-25,49 m

102,5

3 642,4

1 313,0

13

25,5 m i więcej

70

6 029,8

2 289,0

14

Średnia/Ogółem

69,1*

22 345,5

6 087,5

147

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Plan dostosowania nakładu połowowego, MRiRW, Warszawa styczeń 2009 r.

120 100 80 [ton]

98

Założona wysokość indywidualnych kwot połowowych ma pozwolić statkom w poszczególnych grupach długości na ekonomicznie opłacalną działalność, a przez to wyeliminować problem nielegalnych, nieraportowanych i nieuregulowanych połowów. Przydzielone indywidualne limity połowowe dorszy są zdecydowanie wyższe (od 2 do 3 razy) od obowiązujących rok wcześniej limitów dostępnych poszczególnym grupom statków (Rysunek 38). Trudno jest jednak powiedzieć, na ile ten wzrost będzie wystarczający, aby zachęcić właścicieli statków rybackich do całkowitego porzucenia nielegalnych połowów. Oszacowana w 2007 r. przez Komisję Europejską faktyczna wielkość połowów dorszy w stosunku do wielkości oficjalnie raportowanych była 3 razy wyższa, tym samym zaproponowana skala wzrostu kwot połowowych dorszy odpowiada mniej więcej skali nieraportowanych połowów.

2008

60

2009

40 20 0 8-11,99 m

12- 14,99 m

15- 18,49 m

18,5- 20,49 m

20,5-25,49 m

25,5 m i więcej

Źródło: opracowanie własne na podstawie rozporządzeń MRiRW (Dz.U. z 2008 r. nr 5 poz. 30, Dz.U. z 2008 r. nr 225 poz. 1497).

Rysunek 38. Indywidualne kwoty połowowe dorszy w latach 2008-2009.

Zapewnienie ekonomicznie opłacalnej eksploatacji zasobów (w granicach dostępnych kwot połowowych) dla statków prowadzących połowy to jedna część programu restrukturyzacji floty rybackiej do 2013 r. Druga część to zapewnienie rekompensat finansowych dla tych statków, które zostały pozbawione kwot połowowych dorszy. Zgodnie z Planem dostosowania nakładu połowowego liczba


Opis planu wycofywania jednostek w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego 2007-2013

5

statków, jaka w latach 2009-2011 będzie wyłączona z połowów dorszy w zamian za rekompensaty finansowe, uzależniona będzie od wielkości przyszłych kwot połowowych tych ryb. Im wyższy limit dorszy, tym więcej statków otrzyma zezwolenia połowowe, ich liczba została określona wzorem:

N=

NTAC X

gdzie: N – liczba specjalnych zezwoleń na połów dorszy; NTAC – krajowy TAC dla dorsza w tonach; X – średnia ekonomicznie opłacalna kwota dorsza. Jak wynika z powyższego wzoru, wielkość nakładu połowowego w kolejnych latach uzależniona będzie głównie od wielkości dostępnego Polsce TAC dorszy. Wielkość średniej kwoty połowowej dorszy (69 ton) ma pozostać w tych latach na niezmienionym poziomie. W tabeli poniżej przedstawiono symulację wielkości floty dorszowej (liczby statków) przy założeniu poprawy kondycji zasobów i corocznego zwiększania TAC o 15%. Tabela 16. Symulacja wielkości kwot połowowych oraz liczby statków dorszowych w latach 2009-2013. Dane

2009

2010

2011

2012

2013

TAC

13 699

15 754

18 117

20 834

23 960

Spłata przełowienia

2 400

2 400

2 400

TAC dla łodzi <8 m

1130

1130

1130

1130

1130

Dostępne TAC

10 169

13 354

15 717

20 834

23 960

Kwota dorsza (X)

69,1

69,1

69,1

69,1

69,1

Liczba statków (N)

147

193

227

302

347

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych Planu dostosowania nakładu połowowego, przyjęto założenie 15-procentowego wzrostu TAC dorszy w latach 2010-2013.

Foto: © Päivi Rosqvist / WWF-Finland

99


5 Jak widać z przeprowadzonych obliczeń (zakładając wariant optymistyczny, tj. zgodnie z długoterminowym planem odbudowy dorszy rokroczne wzrosty TAC o 15%), liczba statków, które mogłyby prowadzić połowy w 2013 r. wyniosłaby 347 jednostek o szacunkowej pojemności ok. 14 tys. GT. Stanowi to około 75% aktualnego potencjału połowowego floty dorszowej o długości powyżej 8 m. Tym samym w perspektywie najbliższych 4 lat będzie nadal istniał nadmiar potencjału dorszowego w wysokości ok. 25% (tj. 5 tys. GT, 17 tys. kW lub 113 statków – wartości uśrednione). O mniej więcej taką wielkość potencjału zamierza się zmniejszyć flotę w drodze trwałego wycofania statków z eksploatacji. Zgodnie z planem dostosowania, trwałe wycofanie z eksploatacji jednostek poławiających dorsze ma stanowić najważniejszy element dostosowania nakładu do dostępnych zasobów tego gatunku. Celem planu jest osiągnięcie do końca 2011 roku redukcji tonażu o 6 tys. GT oraz mocy o 20 tys. kW. Trzecim, założonym w planie dostosowania, pomysłem na ograniczenie nakładu połowowego ukierunkowanego na połowy dorszy jest modernizacja części statków, prowadzących połowy wielogatunkowe (z dominującym udziałem w połowach śledzi i szprotów) i przekwalifikowanie ich wyłącznie na połów gatunków pelagicznych. W tym celu konieczna będzie w perspektywie lat 2009-2013 modernizacja 51 dużych trawlerów (m.in. przebudowa ładowni, zmiana systemu przechowywania i transportu ryb na statku). Statki te po dokonanej modernizacji nie będą wykorzystywane do połowów dorszy i tym samym zmniejszą potencjał ukierunkowany na połowy tych ryb. Tonaż ogółem tego segmentu floty to 7,8 tys. GT, a moc to 21,7 tys. kW.

100

Wszystkie wymienione działania ukierunkowane bezpośrednio na redukcję nakładu połowowego floty dorszowej będą w większości finansowane w ramach środków dostępnych w EFR.

5.3. Koszty redukcji nakładu połowowego polskiej floty bałtyckiej Jak zostało powiedziane we wcześniejszej części opracowania, całkowity koszt redukcji potencjału połowowego w ramach środków dostępnych w FIFG w latach 2004-2008 wyniósł ok. 365 mln złotych (105 mln euro). Planowana wielkość funduszy na działania związane z dostosowaniem floty rybackiej na lata 2009-2013 to 225 mln euro (1 mld złotych). Z uwagi na inną konstrukcję osi priorytetowych FIFG i EFR, tylko część tych pieniędzy jest przeznaczona na bezpośrednie działania ukierunkowane na zmniejszenie nakładu połowowego. Na poniższym wykresie (Rysunek 39) przedstawiono finansowanie poszczególnych działań w ramach osi priorytetowej I. Jak widać, łączna suma środków przeznaczonych na ograniczenie nakładu połowowego wyniesie ok. 110 mln euro, czyli mniej więcej tyle samo, ile wydano w pierwszej edycji programu restrukturyzacji floty. Planowana wysokość środków przeznaczona na trwałe wycofanie statków rybackich to 53,3 mln euro, a środki przeznaczone na czasowe wstrzymanie połowów to 58,6 mln euro. Wysokość rekompensat wypłacanych za wycofywane statki rybackie, podobnie jak to miało miejsce w poprzednim programie operacyjnym, została uzależniona od wielkości (tonażu) statku rybackiego. Wyjściowe stawki rekompensat pozostały w stosunku do poprzedniego okresu niezmienione i odzwierciedlają maksymalne dopuszczalne przez Komisję Europejską wielkości określone w Rozporządzeniu Rady (WE) No 2792/1999 (obowiązującym w okresie działania FIFG).


Opis planu wycofywania jednostek w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego 2007-2013

5

1

0

50

100

150

200

25 0

[mln euro]

trwałe wycofanie Inwestycje na statkach rekompensaty społeczno-gospodarcze

tymczasowe wycofanie rybactwo przybrzeżne

Źródło: opracowanie własne na podstawie projektu rozporządzenia MRiRW w sprawie podziału środków finansowych na realizację Programu Operacyjnego „Zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa i nadbrzeżnych obszarów rybackich 2007-2013”.

Rysunek 39. Wysokość środków przeznaczonych na rzecz dostosowania floty rybackiej w ramach EFR (wkład publiczny – krajowy i UE). Tabela 17. Wysokość stawek za trwałe wycofanie statku w drodze złomowania. Grupy tonażowe

za 1 GT

plus za statek

0<10

11 000 €

2 000 €

10<25

5 000 €

62 000 €

25<100

4 200 €

82 000 €

100<300

2 700 €

232 000 €

300<500

2 200 €

382 000 €

500 i więcej

1 200 €

882 000 €

Źródło: Rozporządzenie MRiRW z dnia 26 czerwca 2009 r. (Dz. U. z dnia 29 czerwca 2009 r.).

W celu zachęcenia do szybkiego wycofywania statków w pierwszym roku (2009) wypłacane stawki będą zwiększone o 10%, w drugim roku o 5%, a w trzecim i następnym zmniejszone o 10%. Warunki dostępu do środków na złomowanie nie zawierają specjalnych obostrzeń ani kryteriów wyboru, przez co powtarzają błąd popełniony w poprzednim okresie złomowania floty (tzn. nie ukierunkowują tego działania na konkretne segmenty floty, tj. statki dorszowe, gdzie redukcja jest najbardziej pożądana). Statek rybacki, aby został zakwalifikowany do programu złomowania, musi spełnić cztery podstawowe warunki: 1) mieć polską przynależność, 2) być wpisany do rejestru statków rybackich przed dniem 1 stycznia 2007 r., 3) być w wieku powyżej 10 lat, 4) mieć ważną licencję połowową. Podobnie jak w poprzednim okresie funkcjonowania programu redukcji nakładu połowowego, pozostawiono również możliwość przekwalifikowania statku na dochodową lub niedochodową działalność niezwiązaną z rybołówstwem. W tym jednak wypadku wypłacana rekompensata stanowić będzie odpowiednio 70% i 90% wartości środków za trwałe wycofanie statku w drodze złomowania. Foto: imię i nazwisko autora

101


5 Wysokość odszkodowania wypłacana armatorom statków z tytułu czasowego zaprzestania połowów została określona proporcjonalnie do wielkości limitu dorszy statku rybackiego, jaki mógłby on otrzymać w przypadku, gdyby znalazł się w grupie 1/3 wylosowanych do połowów jednostek. Wysokość pomocy publicznej z tytułu tymczasowego zaprzestania działalności połowowej dla poszczególnych grup statków przedstawiono poniżej:38 1) od 8 do 12 m – w wysokości 132.000 zł, 2) od 12 do 15 m – w wysokości 156.000 zł, 3) od 15 do 18,5 m – w wysokości 204.000 zł, 4) od 18,5 do 20,5 m – w wysokości 216.000 zł, 5) od 20,5 do 25,5 m – w wysokości 246.000 zł, 6) od 25,5 m – w wysokości 231.000 zł. Dodatkowo rekompensaty zwiększa się o 15 tys. złotych za każdą osobę zatrudnioną na statku. W tym 11 tys. złotych na zatrudnionego wypłacane armatorowi statku oraz 4 tys. złotych wypłacane indywidualnie rybakom.

102

Uzyskanie prawa do otrzymania pomocy za tymczasowe zaprzestanie działalności połowowej zostało uzależnione od kilku podstawowych warunków: • armator danego statku musiał być uprawniony do połowu dorszy, • armator danego statku nie otrzymał kwoty połowowej tych ryb w danym roku, • armator danego statku nie prowadził połowów w okresie do 120 dni, • armator danego statku nie został ukarany za naruszenie zasad wspólnej polityki rybackiej w roku, za który ma otrzymać rekompensatę. Rozporządzenie MRiRW z dnia 26 czerwca 2009 r., § 10. 1. (Dz. U. z dnia 29 czerwca 2009 r.).

38

Foto: © WWF / P. Prędki


Opis planu wycofywania jednostek w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego 2007-2013

5

Wielkość pomocy będzie wypłacana proporcjonalnie do liczby dni, w których statek pozostawał w porcie (np. połowę wymienionych wyżej pieniędzy w przypadku zaprzestania działalności przez 60 dni).

5.4. Ocena efektywności redukcji nakładu połowowego Zgodnie z przepisami UE w celu ułatwienia realizacji planów dostosowania nakładu połowowego państwa członkowskie mogą ogłaszać przetargi lub zaproszenia do składania ofert. Państwa członkowskie mogą również określić poziom pomocy publicznej, uwzględniając najlepszy stosunek kosztów do skuteczności na podstawie obiektywnych kryteriów, takich jak: a) cena statku rybackiego na rynku krajowym lub jego wartość ubezpieczeniowa, b) obroty statku rybackiego, c) wiek statku rybackiego oraz jego tonaż wyrażony w GT lub moc silnika wyrażona w kW.” 39 Z przedstawionych powyżej zaleceń Komisji Europejskiej administracja polska zdecydowała się zastosować tylko jedno kryterium – wielkości statku (GT) – jako czynnika wyznaczającego wysokość środków wypłacanych za złomowanie statku. Takie działanie można uznać za efektywne zarówno w fazie tworzenia założeń programu (nie wymaga pracochłonnych analiz), ale także na etapie implementacji, gdyż pozwala zdecydowanie uprościć system naliczania i wypłaty rekompensat. Jednakże efektywność z punktu widzenia ograniczenia obciążeń administracyjnych wcale nie oznacza efektywności z punktu widzenia powodzenia realizacji założonych celów. Podobnie niska może być skuteczność wydawanych środków publicznych, w przypadku gdy środki zostaną spożytkowane na wycofanie statków w niewielkim stopniu aktywnych w rybołówstwie dorszowym. Dodatkowym zagrożeniem w tym wypadku jest możliwość niepotrzebnego skasowania statków ukierunkowanych na połowy ryb, których zasoby pozostają niewykorzystane (śledzie i szproty), lub statków w niewielkim stopniu zagrażających zasobom dorszy (flota przybrzeżna). Z punktu widzenia efektywności programu redukcji nakładu połowowego, w pierwszej kolejności powinny być wycofywane statki w największym stopniu zaangażowane w połowy dorszy. Zgodnie z definicją, zdolność połowowa to tonaż statku w GT i jego moc w kW, natomiast nakład połowowy to rezultat zdolności połowowej oraz działalności statku rybackiego.40 Nakład połowowy statków prowadzących połowy narzędziami biernymi określa się przeważnie iloczynem GT i dni połowowych, natomiast nakład połowowy statków stosujących czynne techniki połowowe – iloczynem kW i dni połowowych. W poniższej tabeli (Tabela 18) przedstawiono hipotetyczne warianty redukcji nakładu połowowego polskiej floty bałtyckiej w drodze trwałego zaprzestania działalności spełniające założony w planie dostosowania nakładu połowowego cel trwałej redukcji tonażu w wysokości 6 000 GT oraz progowe warunki dostępu do programu (złomowanie statków starszych niż 10 lat). Przedstawione obliczenia mają charakter orientacyjny, a ich celem jest pokazanie, jakie skutki mogłoby przynieść nastawienie redukcji w takim lub innym kierunku. ROZPORZĄDZENIE RADY (WE) NR 1198/2006 z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Rybackiego (art. 23). art. 3. ROZPORZĄDZENIA RADY (WE) NR 2371/2002 z dnia 20 grudnia 2002 r. w sprawie ochrony i zrównoważonej eksploatacji zasobów rybołówstwa w ramach Foto:wspólnej imię i nazwisko polityki autora rybołówstwa.

39 40

103


5 Tabela 18. Hipotetyczne rezultaty złomowania floty bałtyckiej (w wysokości 6 tys. GT) w założonych wariantach. Dane dla złomowanych statków Wariant 1

Wariant 2

Wariant 3

Wariant 4

Wariant 5

Wariant 6

35

52

70

209

106

199

838

15 500

17 300

19 300

24 800

21 100

21 800

82 350

27

31

37

39

43

30

31

26 600

30 600

33 000

44 600

36 800

35 800

53 311/2

Koszt 1 GT (tys. euro)

4,4

5,1

5,5

7,4

6,1

6,0

8,9/3

Zatrudnienie

270

320

400

920

570

780

2 900

Połowy (ton)4

53 249

22 859

12 057

8 762

7 151

35 607

102 000

Wartość połowów (tys. zł)4

40 460

25 633

24 037

37 068

27 444

43 524

167 000

GT*dni (dorsz)4

141 000

390 000

415 000

334 000

432 100

238 000

776 000

GT*dni (pelagiczne)4

568 700

219 000

80 000

0

26 600

328 000

818 000

Liczba statków Moc (kW) statków Średni wiek statków Odszkodowanie (mEUR)

104

Flota ogółem1

Źródło: opracowanie własne na podstawie średnich danych o nakładzie połowowym z lat 2006-2008 oraz wielkości floty na koniec 2008 r. 1 flota zarejestrowana wg stanu z maja 2009 r.; 2 założona wielkość środków na złomowanie; 3 średnia dla floty starszej niż 10 lat; 4 średnia wartość z lat 2006-2008. Warianty: 1– minimalizacja kosztów programu; 2 – maksymalizacja redukcji nakładu dorszowego; 3 – jak w wariancie drugim, z ograniczeniem redukcji nakładu pelagicznego (kosztem zwiększenia liczby wycofanych statków); 4 – minimalizacja redukcji nakładu pelagicznego oraz kosztów programu; 5 – maksymalizacja redukcji nakładu dorszowego przy minimalizacji redukcji nakładu pelagicznego; 6 – losowy wybór statków do złomowania.

W wariancie 1 założono osiągniecie celu jak najmniejszym kosztem, pomijając całkowicie inne aspekty (jak np. typ złomowanych statków). W wariancie 2 założono, że redukcja będzie ukierunkowana na statki o największym udziale w nakładzie (GT*dni) ukierunkowanym na dorsze. W wariancie 3, podobnie jak w wariancie 2, założono złomowanie w pierwszej kolejności statków ukierunkowanych na połowy dorszy (statki o najwyższej wartości GT*dni tych ryb), wykluczając jednak z nich statki o wysokim nakładzie pelagicznym (powyżej 10 tys. GT*dni). W wariancie 4 ze złomowania zostają wyłączone wszystkie statki prowadzące połowy ryb pelagicznych, z pozostałych statków wybrane zostały te, których koszt złomowania jest najniższy. W wariancie 5 na podstawie rankingu wybrano te statki, które w relacji do innych miały najwyższy nakład połowowy dorszy i jednocześnie najniższy nakład pelagiczny. W wariancie 6 wybrano statki „na chybił trafił” tak, aby ich łączny tonaż wyniósł 6 tys. GT. W ten sposób wybrane jednostki stanowią przekrój całej populacji (średni tonaż i moc silników wyselekcjonowanych statków są zbliżone do średniego tonażu i mocy silników całej floty). Można się spodziewać, że tak otrzymana zbiorowość jest hipotetycznie najbardziej zbliżoną do możliwego scenariusza, jaki będzie miał miejsce w przypadku pozostawienia obecnych, liberalnych kryteriów klasyfikacji statków do złomowania. Jak widać z przedstawionych obliczeń, jednym z najgorszych (z wielu względów) wariantów jest przyjęcie losowego złomowania statków (wariant 6). W tym wariancie liczba statków jaka zostanie (dla osiągnięcia założonego celu) wycofana, to ok. 200 jednostek o mocy 21,8 tys. kW. Trwałe wycofanie tych statków zmniejszyłoby nakład połowowy ukierunkowany na połowy dorszy o 238 tys.


Opis planu wycofywania jednostek w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego 2007-2013

5

GT*dni, tj. o ok. 30% nakładu ogółem. Ubocznym efektem złomowania w tym wariancie będzie wycofanie aż 328 tys. GT*dni nakładu pelagicznego (ok. 40% średniej rocznej wielkości z lat 2006-2008). Średnia wielkość połowów wycofanych w tym wariancie statków w latach 2006-2008 wyniosła 35 tys. ton, a wartość – 43 mln złotych. Wysokość wypłaconych odszkodowań za złomowane jednostki wyniosłaby ok. 36 mln euro, czyli niecałe 70% wielkości zaplanowanych środków. Niewątpliwie jednym z bardziej negatywnych skutków ubocznych pozostawienia kwestii wyboru statków losowi jest wysoka liczba rybaków, jaka straci zatrudnienie (ok. 780 osób). Wynika to bezpośrednio z faktu złomowania dużej liczby mniejszych jednostek (taka sytuacja miała miejsce w pierwszej edycji programu złomowania). Gorszym od tego wariantu byłby tylko wariant 4, który jest jednym z trzech wariantów (obok wariantu 1 i 6) nieukierunkowanym na wycofanie nakładu dorszowego. Zakłada on w pierwszej kolejności minimalizację redukcji nakładu pelagicznego, a w drugiej minimalizację kosztów złomowania. Spowodowałoby to ukierunkowanie programu na tę część floty (głównie łodziowej), która w ogóle nie prowadzi połowów ryb pelagicznych. Realizacja tego wariantu mogłaby doprowadzić do utraty pracy przez niemal tysiąc rybaków. Mając na uwadze fakt, że złomowanie powinno przede wszystkim przyczynić się do zmniejszenia nakładu ukierunkowanego na połowy dorszy, najbardziej optymalnymi z rozważanych wariantów byłyby warianty 3 i 5. W wariancie 3, który jest wariantem pośrednim między wariantem 2 i 5, selekcji statków do złomowania dokonano na podstawie ich zaangażowania w połowy dorszy, wykluczając z tak wybranych jednostek najefektywniejsze statki pelagiczne. Taka ingerencja pozwala ograniczyć negatywne skutki uboczne, jakie daje wariant 2 (nadmierna wielkość wycofanego nakładu pelagicznego). W porównaniu z wariantem 5, wariant ten ogranicza też ogólną liczbę wycofywanych jednostek, a przez to i liczbę likwidowanych miejsc pracy. Wielkość wycofanego nakładu ukierunkowanego na połowy dorszy w uznanym za optymalny wariancie 3 wynosi 415 tys. GT*dni, co stanowi ponad 50% średniego nakładu z lat 2006-2008. Taką redukcję można osiągnąć przy stosunkowo niewielkim, bo 10-procentowym, ograniczeniu nakładu ukierunkowanego na gatunki pelagiczne oraz 15procentowej redukcji miejsc pracy, dodatkowo oszczędzając 2,8 mln euro w stosunku do wariantu 6, w którym nie zostały określone warunki wyboru złomowanych statków. Przedstawione obliczenia pokazują, że zaplanowana wielkość środków na redukcję potencjału połowowego w drodze trwałego zaprzestania działalności połowowej (53,3 mln euro) w latach 20092013 jest zdecydowanie wyższa od hipotetycznych kosztów wycofania nakładu. Zamierzając za te środki wycofać 6 tys. GT, koszt 1 GT wyniósłby ok. 8,9 tys. euro, podczas gdy średni koszt 1 GT floty starszej niż 10 lat to ok. 6 tys. euro. Tym samym można się spodziewać, że część środków zaplanowanych na trwałe wycofanie będzie niewykorzystana i zostanie przesunięta na inne działania w ramach osi I. Inną możliwością byłoby kontynuowanie złomowania aż do momentu pełnego wykorzystania zaplanowanych środków (podobnie jak miało to miejsce w SPO 2004-2006), co może spowodować wycofanie ponad 8 tys. GT zamiast planowanych 6 tysięcy.

105


5 Warto zadać sobie pytanie, czy stawki rekompensat za złomowanie zostały przyjęte przez polską administrację na optymalnym poziome, czy też są zawyżone lub zbyt niskie dla osiągnięcia założonych celów. Doświadczenia wcześniejszej edycji złomowania – szybkie tempo wycofywania statków, duża liczba chętnych – pokazują, że program był dla właścicieli statków rybackich bardzo atrakcyjny finansowo. Przedstawione w rozdziale 2.3.1. Finansowanie programów restrukturyzacji floty bałtyckiej dane pokazują, że premie za złomowane statki w Polsce były jednymi z najwyższych spośród premii wypłacanych w krajach bałtyckich. Przyjęte w obecnej edycji programu premie, zostały zwiększone o 10% w stosunku do programu z lat 2004-2006. Mimo mniejszej liczby potencjalnych odbiorców pomocy, pozwala to prognozować, że nie powinno być problemu z wycofaniem zakładanej wielkość potencjału. Potwierdza to przykład Szwecji, gdzie w miarę szybko udało się zrealizować założony w programie operacyjnym cel wycofania statków dorszowych. Wycofanie 6 trawlerów dorszowych o pojemności 1040 GT kosztowało budżet szwedzki 49 milionów euro, co daje średnią kwotę 4,7 tys. euro/GT.41 Jest to wielkość zbliżona do rekompensat założonych w polskim programie dla tej klasy jednostek.

106

Decyzja o złomowaniu statku rybackiego jest zawsze suwerenną decyzją każdego z właścicieli i, podobnie jak miało to miejsce w poprzedniej edycji programu złomowania, atrakcyjność tej drogi działania będzie zależeć od tego, za jak bardzo atrakcyjne uznają armatorzy proponowane stawki rekompensat oraz za jak mało atrakcyjne ocenią perspektywy dalszego prowadzenia działalności połowowej. Poprawiająca się kondycja zasobów dorszy i wyższe limity połowowe będą niewątpliwie zniechęcać do wycofania się z rybołówstwa, jednak z drugiej strony wysokie premie za złomowanie statku, generalnie zaawansowany wiekowo stan jednostek oraz starzejąca się kadra rybacka będą skłaniać do skorzystania z zaproponowanych rekompensat. Dodatkowym czynnikiem zachęcającym do skorzystania z programu jest przesłanka, że będzie to ostatni taki program finansowanym przez budżet UE. Przyszła Wspólna Polityka Rybacka może zostać w znacznej mierze okrojona z szeroko stosowanych obecnie w rybołówstwie UE subsydiów.42 Będzie to dodatkowym czynnikiem zachęcającym do szybkiego skorzystania z dostępnych środków w obecnym programie. Mając na uwadze doświadczenia innych krajów prowadzących programy redukcji floty, podstawową słabością przyjętego przez polski rząd programu złomowania statków rybackich pozostaje brak jego ukierunkowania na konkretne typy (segmenty) statków specjalizujących się w połowach określonych gatunków ryb. Redukcja szwedzkiej floty rybackiej została ukierunkowana na poszczególne typy statków, w zależności od typu rybołówstwa, w jakim prowadzą one połowy (Tabela 19). Publikacje FAO sugerują, że redukcja potencjału powinna być nakierowana na te jednostki, które są najbardziej zależne od rybołówstwa, m.in. poprzez wprowadzanie progowych minimalnych wartości nakładu kwalifikujących do programu, np. dni połowowych w roku.43 W każdej flocie rybackiej możemy znaleźć statki mniej lub bardziej aktywnie prowadzące połowy. Efektywność programu zależeć będzie od tego, na które statki z tych dwóch grup jednostek zostanie nakierowany pro Successful Swedish scrapping campaign,14/01/2009, http://www.fishsec.org/article.asp?CategoryID=1&ContextID=304 Green Paper, Reform of the Common Fisheries Policy, Brussels, 22. 04. 2009. COM(2009)163 final. 42 FAO, Fisheries Technical Paper. Management of Fishing Capacity: a Review of Policy and Technical Issues, Rome 2001. 41 42


Opis planu wycofywania jednostek w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego 2007-2013

5

Tabela 19. Cele redukcji szwedzkiej floty rybackiej. Typy statków

Stan wyjściowy

2010

2015

Krewetkowce

4 815 GT

-3% (-144 GT)

-10% (-481 GT)

Trawlery pelagiczne i sejnery

23 914 GT

-8% (-1 913 GT)

-30% (-7 174 GT)

Trawlery denne

9 482 GT

-13% (-1 233 GT)

-50% (-4 741 GT)

Żródło: Operational Programme for the fisheries sector in Sweden 2007-2013, REV V, 20071130.

gram złomownia. Doświadczenia innych państw dowodzą, że złomowanie statków mniej aktywnych nie przynosi proporcjonalnych do wycofanego potencjału efektów, chociaż może się ono wiązać z niższymi kosztami realizacji (w zależności od przyjętych kryteriów). Z drugiej strony premiowanie w pierwszej kolejności jednostek najbardziej zaangażowanych w połowy może skłaniać do wyższej aktywności właścicieli statków mniej zaangażowanych w połowy, chcących w przyszłości skorzystać z wyższych premii za złomowanie.44 Dlatego samemu procesowi redukcji nakładu połowowego powinny towarzyszyć działania ograniczające dalszy wzrost nakładu. W przypadku polskiego rybołówstwa niewątpliwie takim ograniczeniem jest system exit/entry blokujący możliwość wprowadzenia nowego statku do rybołówstwa bez wcześniejszego wycofania starego (z pominięciem pomocy publicznej). Również limitowanie dni połowowych może skutecznie zapobiegać nadmiernemu wzrostowi aktywności statków. Skutecznym sposobem mogącym ograniczyć zachętę do zwiększania potencjału floty jest oparcie się na systemie praw połowowych, np. indywidualnych zbywalnych kwot (ITQ – Individual Transferable Quota).45 Administracja rybacka w Danii zdecydowała się w ogóle zrezygnować z redukcji potencjału połowowego w drodze złomowania pozostawiając regulację wielkości floty mechanizmom rynkowym. Wprowadzony w 2003 r. system ITQ we flocie pelagicznej pokazał, że jest on w stanie skutecznie unormować problem nadmiernego potencjału połowowego.46 Plan wprowadzenia systemu indywidualnych zbywalnych kwot połowowych w polskim rybołówstwie bałtyckim jest jednym z celów obecnie realizowanego planu dostosowania nakładu połowowego. Szersze wprowadzenie go do rybołówstwa europejskiego to jedna z nowych propozycji zawartych w planach reformy Wspólnej Polityki Rybackiej.

Podsumowanie rozdziału W najbliższych latach sektor rybołówstwa zostanie zasilony wsparciem publicznym w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego w wysokości niemal 1 miliarda euro. Daje to w perspektywie siedmiu lat ok. 140 milionów euro pomocy rocznie. Środki te będą w większości przeznaczone na rybołówstwo morskie (osie priorytetowe I, III i IV) – 730 mln euro (średnio 100 mln euro na rok). Te 100 mln euro to ponad dwukrotnie więcej niż średnia wartość wyładunków floty bałtyckiej w ostatnich latach (ok. 40 mln euro). Około 14% wielkości funduszy zostało przewidzianych na działania związane z ograniczaniem aktywność floty rybackiej (trwałe i czasowe zaprzestanie działalności połowowej oraz rekompensaty społeczne). Złomowanie statków rybackich ma pochłonąć 53 mln euro, czyli około połowy wydanej sumy we wcześniejszym programie złomowania (2004-2006). Założona wielkość potencjału połowowego, jaki ma zostać trwale wycofany, to 6 tys. GT, co stanowi ok. 34% wielkości op. cit. Holland S. Daniel. On Direct and Indirect management of Capacity. Marine Resource Economics, Volume 14, 2000. 46 Operational Programme for development of the Danish fisheries and aquaculture sector 2007-2013, December 2007. Ministry of Food, Agriculture and Fisheries. 44 45

107


5 wycofanej floty w poprzedniej edycji programu złomowania oraz 30% obecnego stanu floty bałtyckiej. Wcześniejsza edycja programu złomowania zrealizowała z nawiązką założone cele redukcji, nie była jednak wolna od błędów. Brak przyjęcia jasnych kryteriów selekcji spowodował, że niepotrzebnie wycofano dużą liczbę statków pelagicznych, nie uległ odmłodzeniu średni wiek pozostałych w eksploatacji jednostek, a nakład dorszowy nie został zbilansowany z dostępnymi zasobami tych ryb. Brak określenia tych kryteriów w obecnej edycji programu powoduje, że powiela on błędy popełnione w SPO 2004-2006. Przedstawione w niniejszym rozdziale hipotetyczne scenariusze złomowania w najbliższych latach pokazują, że przyjęte liberalne założenie nieograniczonego dostępu do programu dla każdego ze statków (jeśli ma tylko więcej niż 10 lat) nie jest efektywne ani z punktu widzenia kosztów programu, ani wpływu na zmniejszenie nakładu dorszowego. Nie przyczyni się również znacząco do spadku średniego wieku statków. Może mieć natomiast zdecydowanie negatywne konsekwencje społeczne (w postaci nadmiernej redukcji miejsc pracy).

108

Przyjęte w obecnej edycji programu stawki za złomowanie statków zostały w stosunku do poprzednich stawek zwiększone o 10%. Zainteresowanie poprzednim programem i tempo jego realizacji pokazuje, że podaż (czyli zainteresowanie premią) była wyższa od popytu na złomowane statki, co sugerowałoby (zgodnie z prawami ekonomii), że cena, czyli premia za złomowanie, nie była zrównoważona – powinna być niższa. Przyjmując wysokie stawki w poprzednim programie, niezwykle trudno będzie je jednak obniżyć obecnie, z uwagi przede wszystkim na ukształtowane oczekiwania ze strony sektora rybackiego, a także chęć szybkiej realizacji założonych celów. Ważnym elementem sankcjonującym powodzenie programu redukcji potencjału połowowego będzie wprowadzenie w Polsce praw połowowych – systemu indywidualnych zbywalnych kwot połowowych (ITQ). Dotychczasowe doświadczenia na świecie, a w szczególności ostatnie doświadczenia rybołówstwa duńskiego pokazują, że taki system skutecznie redukuje presję nadmiernego wzrostu potencjału i może z powodzeniem zastępować kosztowną redukcję floty w drodze złomowania.


Wnioski dr Emil Kuzebski, dr Bogusław Marciniak

Foto: © Quentin Bates / WWF-Canon


Zaczęty przez Komisję Europejską na początku lat 80. proces ograniczania potencjału połowowego w celu zbilansowania wielkości floty z dostępnymi zasobami, mimo prawie 30 lat funkcjonowania, nie przyniósł do tej pory satysfakcjonujących efektów. W 2009 r. Komisja Europejska po raz kolejny stwierdza, że konieczna jest dalsza, poważna redukcja floty rybackiej. W latach 2000-2007 na złomowanie floty rybackiej w krajach bałtyckich wydano niemal 190 mln euro, co stanowiło ok. 25% średnich rocznych przychodów generowanych przez rybołówstwo tych krajów. Największa skala redukcji floty, w wyniku programu złomowania statków rybackich, miała miejsce w nowych krajach członkowskich, w szczególności w Polsce. Koszty finansowania programów redukcji floty rybackiej w nowych krajach członkowskich prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim były zdecydowanie wyższe niż w starych państwach UE i nieproporcjonalnie wysokie w stosunku do przychodów generowanych przez rybołówstwo. Nowym krajom członkowskim brakowało doświadczenia w realizacji programów złomowania statków rybackich. Generalnie wypłacane przez nie rekompensaty za wycofane statki były wyższe od stawek stosowanych przez starych członków UE. Po części było to uzasadnione strukturą wycofywanych statków (przewaga małych jednostek), jednakże mając na uwadze duży popyt na wypłacane środki, programy złomowania mogły zostać zrealizowane taniej (przy zastosowaniu mniejszych premii za złomowanie).

110 W nowych państwach członkowskich (w odróżnieniu od starych) zauważalny był brak ukierunkowania programu na konkretne grupy statków (rodzaje rybołówstwa), np. na statki dorszowe, ewentualnie na najstarsze jednostki rybackie. W tym kontekście na tle wyników redukcji floty we wszystkich krajach bałtyckich najmniej korzystnie wypada Polska. Podstawowym problemem polskiego rybołówstwa od końca lat 80. była słabnąca kondycja zasobów dorszy, a co za tym idzie, i kondycja sektora rybackiego. W tym kontekście większość wysiłków finansowanych ze środków FIFG powinna być ukierunkowana na ten segment rybołówstwa. Jak pokazują osiągnięte wyniki, polski program złomowania statków w latach 2004-2006 nie został właściwie ukierunkowany – nie zniknął problem nadmiernego potencjału we flocie dorszowej, pojawił się natomiast problem deficytu potencjału we flocie pelagicznej. Gdyby środki przeznaczone na niepotrzebnie wycofane statki pelagiczne z FIFG ukierunkować na flotę dorszową, koszty dostosowania floty do dostępnych zasobów w ramach EFR mogłyby być zdecydowanie niższe. Zaplanowane na lata 2007-2013 środki w ramach EFR w Polsce są, zaraz po Hiszpanii, najwyższe wśród krajów UE. Fundusze Polski zaplanowane na działania dostosowujące flotę rybacką do dostępnych zasobów w ramach EFR (oś I) stanowią niemal 2/3 środków ogółem zaplanowanych na ten cel w krajach bałtyckich. Brak wyraźnego określenia kryteriów (priorytetów) złomowania floty w nowej edycji programu EFR sprawia, że program ten powiela błędy popełnione w SPO 2004-2006. Nie dokonano w nim selekcji statków, np. ze względu na dominujące w połowach gatunki ryb. W procesie wyboru statków nie uwzględniono również aktywności tych jednostek ani wieku statków.


Wnioski Przedstawione w opracowaniu hipotetyczne scenariusze rozwoju złomowania w najbliższych latach pokazują, że przyjęte liberalne założenie nieograniczonego dostępu do programu dla każdego ze statków nie jest efektywne, ani z punktu widzenia kosztów programu, ani wpływu na zmniejszenie nakładu dorszowego. Nie przyczyni się również do znaczącego spadku wieku statków. Może mieć natomiast zdecydowanie negatywne konsekwencje w postaci nadmiernej redukcji miejsc pracy i dalszego ograniczenia potencjału statków pelagicznych. Pozytywnym elementem planowanego programu redukcji potencjału połowowego w Polsce jest zapowiedź wprowadzenia zarządzania w oparciu o system indywidualnych zbywalnych kwot połowowych (ITQ). Dotychczasowe doświadczenia na świecie, a w szczególności ostatnie doświadczenia rybołówstwa duńskiego pokazują, że taki system skutecznie redukuje presję nadmiernego wzrostu potencjału i może z powodzeniem zastępować kosztowną redukcję floty w drodze złomowania.

111


Spis rysunków

112

Rysunek 1. Względne zmiany w tonażu floty rybackiej państw UE w latach 2000-2008.. . . . ............ 13 Rysunek 2. Względne zmiany w tonażu floty rybackiej państw bałtyckich UE w latach 2000-2008 (stare kraje UE) oraz 2004-2008 (nowe kraje UE).. . . . . . . . . . . . . . . . ........... 15 Rysunek 3. Względne zmiany w tonażu floty rybackiej państw bałtyckich UE w latach 2000-2008 (stare kraje UE) oraz 2004-2008 (nowe kraje UE) – statki <500 GT.................. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 16 Rysunek 4. Struktura floty rybackiej starych państw UE prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim, lata 2000-2008.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 17 Rysunek 5. Struktura floty rybackiej nowych państw UE prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim, lata 2000-2008.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 17 Rysunek 6. Struktura floty rybackiej państw bałtyckich w 2008 r. wg klas długości.. . . . . . . . . . . . ............ 18 Rysunek 7. Wiek floty rybackiej państw bałtyckich (statki <500GT).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 18 Rysunek 8. Wiek floty rybackiej państw bałtyckich (statki <500GT i dłuższe niż 12 m).. . . . . . . . ............ 19 Rysunek 9. Udział poszczególnych krajów bałtyckich w środkach wydatkowanych na złomowanie statków w latach 2000-2007.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 21 Rysunek 10. Średnia wysokość rekompensat wypłacanych za GT złomowanego statku oraz średni tonaż wycofywanych statków... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 22 Rysunek 11. Stosunek wartości środków wypłaconych za złomowanie statków do średnich rocznych przychodów generowanych przez rybołówstwo w latach 2002-2007.. ........... 22 Rysunek 12. Okres zwrotu zainwestowanego w pogramy złomowania statków kapitału (w latach).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 24 Rysunek 13. Struktura długości- statków wycofanych w państwach bałtyckich w ramach FIFG (stare kraje UE w latach 2000-2009, nowe kraje UE w latach 2004-2009).......... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 27 Rysunek 14. Struktura floty rybackiej wycofanej z pomocą FIFG w latach 2000-2009 (w ujęciu tonażowym).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 27 Rysunek 15. Struktura floty rybackiej zarejestrowanej w 2000 r. (stare kraje UE) lub w 2004 r. (nowe kraje UE) oraz floty wycofanej z pomocą FIFG w latach 2000-2009 w podziale na narzędzia połowowe (w ujęciu tonażowym)......... 28 Rysunek 16. Porównanie średniego wieku floty wycofanej oraz średniego wieku floty ogółem w momencie startu programów wycofania (2000 r. – stare kraje UE, 2004 r. – nowe kraje UE).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 29 Rysunek 17. Połowy bałtyckie w latach 2000-2007 wg państw UE (w tys. ton).. . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 30 Rysunek 18. Względne zmiany wielkości połowów bałtyckich ważniejszych gatunków ryb, lata 2000-2007 (wg krajów UE).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 31 Rysunek 19. Wykorzystanie dostępnego TAC szprotów bałtyckich w krajach UE. . . . . . . . . . . . . . ............ 32 Rysunek 20. Poziom wykorzystania polskich limitów połowowych.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 39 Rysunek 21. Liczba dni wyłączonych z połowów dorszy w latach 2004-2009.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 39 Rysunek 22. Połowy łososi i troci w latach 2004-2008.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ 40 Rysunek 23. Wysokość indywidualnych limitów połowowych dorszy w poszczególnych klasach długości statków.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 42


Spis rysunków Rysunek 24. Liczba i tonaż statków bałtyckich wycofanych z pomocą publiczną (narastająco).. . .... 46 Rysunek 25. Struktura wycofanego w ramach pomocy publicznej tonażu bałtyckiej floty rybackiej (wg segmentów statków, stan na 31. 12. 2008 r.).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 47 Rysunek 26. Zmiany w liczbie statków rybackich zarejestrowanych w najważniejszych portach w okresie od 2004 (maj) do 2008 roku.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 48 Rysunek 27. Spadek połowów w poszczególnych segmentach floty w latach 2004-2008.. . . . . . . . . . . ... 50 Rysunek 28. Wyniki ekonomiczne polskiej floty bałtyckiej, 2004-2007.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 52 Rysunek 29. Opinia o zawartych w SPO Ryby kryteriach selekcji jednostek rybackich przeznaczonych do złomowania.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 65 Rysunek 30. Zadowolenie z wielkości uzyskanej rekompensaty finansowej.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 67 Rysunek 31. Opinie respondentów o skuteczności realizacji programu redukcji floty rybackiej.. . ... 70 Rysunek 32. Opinie rybaków o możliwości kontynuacji programu wycofywania jednostek rybackich z rybołówstwa.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 72 Rysunek 33. Wpływ środków finansowych, uzyskanych w wyniku złomowania jednostek i przejścia rybaków na rentę rybacką, na ożywienie miejscowości zależnych od rybołówstwa morskiego.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 74 Rysunek 34. Alokacja środków finansowych pomiędzy osie priorytetowe (środki publiczne – UE i budżet państwa).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 94 Rysunek 35. Udział poszczególnych krajów bałtyckich w funduszach zaplanowanych w latach 2007-2013 na oś priorytetową I.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... 95 Rysunek 36. Wielkość środków finansowych w ramach osi priorytetowej I w stosunku do tonażu floty państw bałtyckich (EUR/GT, statki poniżej 500GT).. . . . . . .... 96 Rysunek 37. Stosunek średniej rocznej wielkości środków zaplanowanych w osiach priorytetowych I, II i IV do wielkości rocznych dochodów floty rybackiej w 2007 r............. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 96 Rysunek 38. Indywidualne kwoty połowowe dorszy w latach 2008-2009.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 98 Rysunek 39. Wysokość środków przeznaczonych na rzecz dostosowania floty rybackiej w ramach EFR (wkład publiczny – krajowy i UE). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101

113


Spis tabel

114

Tabela 1. Stan floty rybackiej państw bałtyckich UE w latach 2004-2008... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......... 14 Tabela 2. Stan floty rybackiej państw bałtyckich UE w latach 2004-2008 (statki <500 GT).. ........... 15 Tabela 3. Wysokość środków wydatkowanych na złomowanie i budowę nowych statków w krajach bałtyckich w ramach FIFG 2000-2006 (w okresie od 01. 01. 2000 r. do 31. 12. 2007 r.).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......... 20 Tabela 4. Liczba, tonaż i moc statków wycofanych i zbudowanych w ramach pomocy publicznej ze współfinansowaniem z FIFG w krajach bałtyckich, 2000-2007.. . . . . . ........... 25 Tabela 5. Liczba i tonaż statków wycofanych w krajach bałtyckich w latach 2000-2009 z pomocą publiczną FIFG.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 26 Tabela 6. Wysokość kwot połowowych ryb bałtyckich należnych Polsce w latach 2004-2009 (w tonach).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 38 Tabela 7. Zmiany w polskiej flocie bałtyckiej w latach 2004-2008 (wg grup długości statków)....... 45 Tabela 8. Zmiany w polskiej flocie bałtyckiej w latach 2004-2008 (wg segmentów statków).. ........ 47 Tabela 9. Nakład połowowy floty bałtyckiej w 2004 r. oraz dni połowowe statków wycofanych z pomocą publiczną.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 49 Tabela 10. Wysokość połowów realizowanych przez statki wycofane z pomocą publiczną w roku poprzedzającym złomowanie (tony). . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 51 Tabela 11. Motywy, jakimi kierowali się respondenci-rybacy przy podejmowaniu decyzji o likwidacji swojej łodzi bądź kutra.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......... 63 Tabela 12. Opinia respondentów o utrudnieniach w realizacji programu wycofywania jednostek rybackich.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......... 65 Tabela 13. Cele, na jakie przeznaczone zostały pieniądze uzyskane w wyniku realizacji SPO Ryby... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......... 69 Tabela 14. Działania, jakie można by podjąć w celu ochrony posiadanych zasobów, nie redukując przy tym wielkości floty rybackiej i liczby rybaków w niej zatrudnionych.. .......... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 71 Tabela 15. Liczba zezwoleń na połów dorszy w 2009 r... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........... 98 Tabela 16. Symulacja wielkości kwot połowowych oraz liczby statków dorszowych w latach 2009-2013.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......... 99 Tabela 17. Wysokość stawek za trwałe wycofanie statku w drodze złomowania.. . . . . . . . . . . . . . . ......... 101 Tabela 18. Hipotetyczne rezultaty złomowania floty bałtyckiej (w wysokości 6 tys. GT) w założonych wariantach.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ......... 104 Tabela 19. Cele redukcji szwedzkiej floty rybackiej.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......... 107


Spis literatury 1. Annual Report from the Commission to the European Parliament and the Council on Member States’ efforts during 2007 to achieve a sustainable balance between fishing capacity and fishing opportunities. Brussels, 25.5.2009 COM(2008) 902 final/2. 2. Code of conduct for responsible fisheries. FAO, Rome, 1995. 3. Commission Regulation (EC) No 1012/2008 establishing a prohibition of fishing for cod in Baltic Sea subdivisions 25-32 (EC waters) by vessels flying the flag of Poland. 4. Commission Regulation (EC) No 804/2007 of 9 July 2007 establishing a prohibition of fishing for cod in the Baltic Sea (Subdivisions 25-32, EC Waters) by vessels flying the flag of Poland. 5. Common Fisheries Policy Compliance Scoreboard, Communication from the Commission (COM(2003)344) of 11.06.2003 on compliance with the rules of the Common Fisheries Policy. 6. Council Regulation (EC) No 1322/2008 of 28 November 2008 fixing the fishing opportunities and associated conditions for certain fish stocks and groups of fish stocks applicable in the Baltic Sea for 2009. 7. Council Regulation (EC) No 1404/2007 of 26 November 2007 fixing the fishing opportunities and associated conditions for certain fish stocks and groups of fish stocks applicable in the Baltic Sea for 2008. 8. Council Regulation (EC) No 1941/2006 of 11 December 2006 fixing the fishing opportunities and associated conditions for certain fish stocks and groups of fish stocks applicable in the Baltic Sea for 2007. 9. Council Regulation (EC) No 338/2008 of 14 April 2008 providing for the adaptation of cod fishing quotas to be allocated to Poland in the Baltic Sea (Subdivisions 25-32, EC Waters) from 2008 to 2011. 10. Council Regulation (EC) No 52/2006 of 22 December 2005 fixing the fishing opportunities and associated conditions for certain fish stocks and groups of fish stocks applicable in the Baltic Sea for 2006. 11. Council Regulation (EC) No 812/2004 of 26.4.2004 laying down measures concerning incidental catches of cetaceans in fisheries and amending Regulation (EC) No 88/98. 12. Council Regulation (EC) No 2792/1999 laying down the detailed rules and arrangements regarding Community structural assistance in the fisheries sector. 13. E. Kuzebski. Koszty zarządzania rybołówstwem, Wiadomości rybackie 1-2/2009. 14. FAO, Fisheries Technical Paper. Management of Fishing Capacity: a Review of Policy and Technical Issues, Rome 2001. 15. FAO, Report of the Technical Consultation on the Measurement of Fishing Capacity. Fisheries Report No. 615. 16. FAO, Fisheries Management 3. Managing Fishing Capacity, Technical Guidelines For Responsible Fisheries, Rome 2008. 17. Green Paper, Reform of the Common Fisheries Policy, Brussels, 22. 04. 2009. COM(2009)163 final. 18. R. Hannesson, 2004. Do Buyback Programs Make Sense? Workshop on Fishing Vessel and License Buy-Back Programs, La Jolla, CA, USA. 19. D.S. Holland On Direct and Indirect management of Capacity, Marine Resource Economics, Volume 14, 2000. 20. E. Lindebo, Role of subsidies In EU fleet Capacity Management, Marine Resource Economics, vol 20.

115


116

21. Operational Programme for development of the Danish fisheries and aquaculture sector 20072013, December 2007, Ministry of Food, Agriculture and Fisheries. 22. Plan Dostosowania Nakładu Połowowego, MRiRW, Warszawa styczeń 2009. 23. R. Banks, S. Cunningham, W. Davidse, E. Lindebo, A. Reed, E. Sourisseau, J.W. de Wilde. The impact of Technological Progress on Fishing Effort. EC, 2001. 24. Rozporządzenie Rady (WE) NR 2371/2002 z dnia 20 grudnia 2002 r. w sprawie ochrony i zrównoważonej eksploatacji zasobów rybołówstwa w ramach wspólnej polityki rybołówstwa. 25. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1438/2003 z dnia 12 sierpnia 2003 r. ustanawiające przepisy wykonawcze do polityki dotyczącej floty wspólnotowej, określonej w rozdziale III rozporządzenia Rady (WE) nr 2371/2002. 26. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 29 kwietnia 2002 r. w sprawie nakładu połowowego floty (Dz. U. z dnia 14 maja 2002 r.). 27. Rozporządzenie Rady (WE) nr 1198/2006 z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Rybackiego. 28. W.E. Schrank, , R. Arnason, R. Hannesson, The cost of Fisheries Management, UK, Ashgate Publishing, 2003. 29. Sektorowy Program Operacyjny „Rybołówstwo i przetwórstwo ryb 2004-2006”, Załącznik do rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11. 08. 2004 r. (poz. 2027). 30. Successful Swedish scrapping campaign,14/01/2009. 31. The 2008 Annual Economic Report on The EU Fishing Fleet (SGECA 09-01), Ispra, 9-13 March 2009(AER 2008). 32. Third Edition Of The Common Fisheries Policy Compliance Scoreboard, 2005. 33. J. Horbowy, E. Kuzebski, Wpływ funduszy strukturalnych UE na stan floty i zasobów w rybołówstwie bałtyckim, , WWF Polska. 34. Z. Leszczyński, Analiza ekonomiczno-finansowa spółki, PWE, Warszawa 2004.


96 002

19 292

2007

259 104

274 743

277 403

272 634

191 487

2 014 751

191 629

1 966 055

241 150

183 773

1 907 446

229 307

Źródło: Eurostat, New Cronos database, 2009.

EEA30

EEA28

EEA18

2 583 883

2 579 766

384 834

2 595 420

392 316

2 609 916

403 678

2 552 245

394 561

2 486 546

395 327

2 690 132

2 469 243

394 846

191 267

2 104 019

1 883 130

2 571 667

2 388 810

373 282

181 390

2 016 995

1 834 138

218 532

2 511 444

2 337 878

368 149

179 417

1 963 878

1 790 312

215 390

1 058

43 922

106 700

1 915 652

1 750 526

213 200

970

2 449 477

2 438 044

2 272 918

354 833

372 166

180 203

2 022 901

264 407

1 065

44 222

106 919

Norwegia

180 821

2 014 111

265 145

44 590

107 566

167 559

2 024 619

267 523

44 785

112 807

187 098 359 480

2 024 616

266 286

45 738

116 054

29 972

163 725

Islandia

2 042 567

266 283

49 085

117 932

31 608

158 364

1 927 085

2 084 621

263 481

51 394

117 313

30 260

171 672

15 195

33 694

60 965

196 998

EU27

EU25

EU15

270 586

50 155

118 609

198 892

223 043

265 040

52 517

123 132

198 923

W. Brytania

52 521

123 135

204 000

1 060

54 570

125 522

212 466

Słowenia

58 220

127 880

191 754

15 321

37 247

62 170

207 201

70 672

90 386

43 251

136 005

175 241

15 321

38 549

64 399

212 929

84 520

92 288

214 046

15 994

470 709

19 330

76 472

69 080

Szwecja

148 708

175 241

215 634

87 801

93 515

214 782

16 416

482 894

20 703

85 713

61 867

5 458

20 035

2006

2 426

164 873

178 975

216 838

86 862

95 555

215 052

17 171

487 556

24 219

91 469

64 069

9 044

22 584

2005

Rumunia

178 997

180 205

215 712

85 444

98 840

215 127

112 468

181 240

180 540

221 744

82 771

102 094

228 131

Portugalia

173 311

232 467

72 330

108 596

229 913

45 557

173 866

246 769

68 282

107 407

230 789

18 303

Polska

174 477

255 779

64 836

107 882

224 077

19 597

487 137

97 825

195 307

178 145

255 785

60 432

111 254

215 207

19 887

519 539

103 206

Holandia

254 780

60 431

111 251

210 348

19 967

525 847

104 888

20 016

258 540

59 399

110 842

210 346

20 819

521 838

107 471

64 049

Malta

263 892

60 717

110 224

198 457

21 516

533 331

104 327

66 792

42 102

267 117

59 047

112 595

182 994

24 367

550 340

104 073

71 075

Łotwa

272 963

57 547

113 295

187 759

24 363

550 336

104 076

71 168

75 375

278 722

60 398

120 645

191 308

23 582

573 385

104 163

69 364

22 752

Litwa

Włochy

58 231

Irlandia

56 379

120 773

Grecja

198 791

607 493

179 207

209 379

644 226

Francja

666 930 24 668

706 433

Finlandia

732 407

107 124

67 939

23 794

2004

491 194

745 085

109 996

67 937

24 276

2003

Hiszpania

110 827

73 004

24 091

2002

24 873

125 142

76 887

23 054

2001

Estonia

132 572

78 810

22 838

2000

136 728

78 010

22 911

1999

Dania

81 988

22 911

1998

66 293

84 103

22 407

1997

111 244

22 870

1996

Niemcy

24 022

1995

4 999

24 142

1994

11 906

25 650

1993

Cypr

27 429

1992

9 006

26 204

Belgia

1991

Bułgaria

1990

kraj/rok

Załącznik 1. Tonaż statków rybackich w krajach UE w latach 1990-2008.

2 392 744

2 382 027

2 217 215

363 169

160 246

1 869 329

1 858 612

1 693 800

206 000

983

41 807

1 670

106 516

40 971

146 925

10 961

38 228

50 478

196 313

69 867

88 805

199 269

16 046

461 071

17 808

73 040

69 135

5 383

9 047

19 007

2008


208

Belgia

1 122

11 552

10 702 102 404

Źródło: Eurostat, New Cronos database, 2009.

EEA30

EEA28

EEA18

117 584

13 248

13 635

102 404

8 255

Norwegia

101 116

8 255

1 932

103 868

8 368

2 335

11 352

Islandia

EU27

EU25

EU15

9 655

2 335

11 352

113 117

13 196

1 970

97 951

7 860

2 066

10 839

1 118

110 515

13 017

1 997

95 501

7 643

2 016

10 692

1 101

106 347

11 922

2 016

92 409

7 554

1 887

10 443

994

102 685

10 640

1 939

90 106

7 423

1 816

10 319

869

99 690

9 933

1 876

87 881

7 112

1 727

10 212

867

14 909

1 600

10 068

1 248

862

102 233

95 491

8 183

1 828

92 222

85 480

7 035

11 437

2 451

11 517

1 059

15 498

1 436

18 545

W. Brytania

2 508

11 746

1 059

15 779

1 510

19 058

7 884

169

9 488

12 237

1 064

16 438

1 587

19 468

8 090

Słowenia

11 513

12 774

1 023

17 369

1 580

20 048

8 156

3 394

14 057

1 051

3 406

2 163

897

121

2004

97 946

92 251

7 723

1 756

88 467

82 772

6 768

171

1 603

9 155

974

829

1 424

928

268

14 401

1 419

18 269

7 857

3 266

13 700

1 047

3 268

2 117

883

120

2005

96 128

90 623

7 302

1 686

87 140

81 635

6 762

175

1 566

8 717

885

831

1 416

897

267

14 093

1 841

17 843

8 165

3 196

13 365

993

3 132

2 017

872

107

2006

8 632

867

840

1 389

879

251

13 780

1 952

17 568

8 148

3 162

13 011

964

2 960

1 872

867

2 847

102

2007

97 647

94 361

88 965

7 041

1 608

88 998

85 712

80 316

6 778

179

1 511

13 722

1 016

18 260

1 615

19 962

7 987

3 501

14 398

3 572

2 211

125

2003

Szwecja

14 364

1 615

19 008

1 689

20 069

8 181

3 572

14 924

3 818

2 245

130

2002

439

15 789

1 554

19 008

1 845

20 702

8 303

3 612

15 436

4 018

2 282

130

2001

Rumunia

Portugalia

Polska

Holandia

1 484

19 147

1 845

20 702

8 819

3 663

16 678

4 139

2 315

127

2000

2 133

19 359

1 908

20 666

8 819

3 765

17 321

4 220

2 313

128

1999

Malta

19 660

2 044

20 718

6 481

3 989

17 978

4 578

2 337

147

1998

942

20 092

2 105

20 869

6 831

3 989

17 978

4 578

2 337

147

1997

Łotwa

20 399

2 118

20 820

7 021

4 019

18 151

4 828

2 370

146

1996

302

20 552

2 105

21 624

7 274

18 385

5 180

2 392

154

1995

Litwa

Włochy

2 096

Irlandia

2 080

22 293

Grecja

7 702

18 917

5 303

2 458

168

1994

6 598

8 734

18 918

3 298

2 479

172

1993

Francja

19 142

3 492

2 567

186

1992

4 106

19 507

3 694

1 855

209

1991

Finlandia

Hiszpania

19 852

3 771

Dania

Estonia

1 247

Niemcy

Cypr

Bułgaria

1990

kraj/rok

Załącznik 2. Liczba statków rybackich w krajach UE w latach 1990-2008.

94 910

91 620

86 257

6 790

1 533

86 587

83 297

77 934

6 555

181

1 486

438

8 585

833

825

1 152

841

221

13 683

2 023

17 353

7 941

3 240

11 420

966

2 895

1 828

1 169

2 852

100

2008


Streszczenie W latach 2000 – 2007 w krajach Unii Europejskiej kontynuowany był program restrukturyzacji potencjału połowowego w drodze złomowania statków. W przypadku starych członków UE prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim (Niemiec, Danii, Szwecji i Finlandii) wycofano 9% tonażu. Redukcja floty w nowych krajach członkowskich (Polska, Litwa, Łotwa, Estonia) wyniosła 15% zarejestrowanego w 2004 r. GT statków. Zaistniałe zmiany były możliwe dzięki wydatkowaniu znacznych środków z budżetu UE i budżetów krajowych, które łącznie wyniosły 187 mln euro, co stanowiło ok. 1/5 wartości rocznych połowów tych krajów. Szczególnie kosztowny program redukcji floty rybackiej został zrealizowany w nowych krajach członkowskich. Koszty ograniczenia potencjału połowowego polskiej floty wyniosły niemal dwukrotnie więcej niż średnia roczna wartość przychodów generowanych przez rybołówstwo. Podobnie wysoki wskaźnik można było zaobserwować na Litwie i nieco niższy na Łotwie (ok. 80% wartości rocznych połowów). Wydatki publiczne na złomowanie statków rybackich stanowiły jedne z największych pozycji kosztowych w realizowanych programach strukturalnych finansowanych z FIFG w tych krajach. Generalnie najwyższe kwoty odszkodowań wypłacane były w nowych krajach członkowskich UE. Wysokość wypłacanych rekompensat nie była skorelowana z faktycznie generowanymi przez poszczególne floty rybackie dochodami. Wydane na złomowanie polskich statków rybackich środki były niemal dwunastokrotnie wyższe od wzrostu wartości przepływów finansowych zanotowanych w latach 2004 – 2007 i jednocześnie sześciokrotnie wyższe niż GCF (Gross Cash Flow) floty osiągnięty w 2007 r. Przyjęcie maksymalnych dopuszczalnych przez KE stawek odszkodowań, oderwanych od realiów ekonomicznych rynku krajowego spowodowało wzrost kosztów zainwestowanego kapitału, zmniejszenie możliwości przepływu, a przez to efektywności zainwestowanego kapitału, a także wzrost oczekiwań odnośnie przyszłych rekompensat. Polska doświadczyła największej skali redukcji floty rybackiej w drodze złomowania. Wynikiem przeprowadzonej redukcji floty rybackiej w Polsce było wykreślenie z rejestru do końca 2008 r. 440 statków rybackich prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim, o mocy 59 tys. kW i pojemności 17,5 tys. GT. Stanowiło to 34% liczby, 43% mocy oraz aż 47% tonażu statków bałtyckich zarejestrowanych w dniu akcesji Polski do UE. Niespotykana do tej pory w historii polskiego rybołówstwa bałtyckiego redukcja potencjału połowowego była największym takim programem przeprowadzonym w ostatnich latach wśród krajów prowadzących połowy na Morzu Bałtyckim i w UE ogółem. Nowe państwa członkowskie, w tym Polska otrzymały dużą niezależność w formułowaniu celów restrukturyzacji floty rybackiej oraz w ich wdrażaniu przy wykorzystaniu funduszy strukturalnych UE. Jak pokazuje doświadczenie, nie zawsze administracja rybacka była dobrze przygotowana do właściwego ukierunkowania działań w ramach FIFG. W Polsce największym problemem był nadmierny potencjał floty dorszowej. Po zakończeniu programu pozostał on nadal nierozwiązany. Gdyby część pieniędzy, wydaną na złomowanie floty pelagicznej, przeznaczyć na statki denne ukierunkowanie wycofania byłoby bardziej racjonalne. Brak klarownego podziału polskiej floty rybackiej na segmenty statków i ukierunkowanie redukcji floty na konkretne segmenty (statki dorszowe) było podstawowym błędem, jaki został popełniony w trakcie realizacji FIFG w latach 2004 – 2008. Z drugiej strony nieuzasadniona redukcja potencjału floty pelagicznej, spowodowała w konsekwencji niemożność pełnego wykorzystania dostępnych Polsce limitów połowowych szprotów i śledzi.

119


Program restrukturyzacji potencjału połowowego będzie kontynuowany w najbliższych latach. Zaplanowane w EFF na lata 2007 – 2013 środki na rzecz dostosowania floty bałtyckiej do dostępnych zasobów to ok. 370 mln euro. Dominujący udział w nich ma Polska - 61%, daleko więcej niż następna w kolejności Dania (11%) czy Szwecja (6%), dwa pozostałe kraje z największą flotą na Morzu Bałtyckim. Zaplanowana wysokość średniej rocznej pomocy finansowej dla rybołówstwa morskiego w latach 2007 – 2013 w Polsce przekraczać będzie ponad dwukrotnie wartość przychodów, jakie branża ta wygenerowała w 2007 r. Planowana wielkość funduszy na działania związane z samym dostosowaniem polskiej floty rybackiej do 2013 r. to 225 mln euro (oś priorytetowa 1). W tym ok. połowa to środki przeznaczone zarówno na stałe jak i czasowe wyłączenie statków z połowów. Dosyć liberalne warunki dostępu do funduszy jakie miały zastosowanie przy wyborze statków do złomowania w latach 2004 – 2006, zostały w programie na lata 2007 – 2013 jeszcze bardziej złagodzone. Zrezygnowano m.in. z wymogu minimalnej aktywności połowowej statku (wcześniej było to 75 dni w roku). Możliwe scenariusze złomowania w najbliższych latach pokazują, że tak przyjęte założenie nieograniczonego dostępu do programu dla każdego ze statków nie jest efektywne ani z punktu widzenia kosztów programu, ani wpływu na zmniejszenie nakładu dorszowego. Nie przyczyni się również znacząco do spadku średniego wieku statków. Może mieć natomiast zdecydowanie negatywne konsekwencje społeczne (w postaci nadmiernej redukcji miejsc pracy).

120

Społeczne koszty redukcji floty rybackiej jakkolwiek trudne do skwantyfikowania nie powinny być pomijane w ocenie programów redukcji potencjału połowowego. W opracowaniu przedstawiono wyniki projektu badawczego zrealizowanego w Morskim Instytucie Rybackim w Gdyni, którego celem była prezentacja oceny realizacji programu wycofywania jednostek rybackich z czynnego uprawiania rybołówstwa przez tych rybaków, którzy zdecydowali się dobrowolnie skorzystać z oferowanej im możliwości złomowania swojej jednostki, a także przez tych, dla których decyzja taka oznaczała czasową lub trwałą rezygnację z pracy w rybołówstwie. Opracowanie przedstawia społeczno – ekonomiczne skutki realizacji tego programu dla mieszkańców nadmorskich społeczności rybackich, dla których rybołówstwo było znaczącym źródłem dochodów i znaczącym elementem ich kultury.


Notatki

121


122


Notatki

123


124

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Zrównoważone rybołówstwo. Więcej informacji na temat projektu: Ewa Milewska: emilewska@wwf.pl Piotr Prędki: ppredki@wwf.pl oraz na stronie www.wwf.pl ISBN: 978-83-60757-16-1 Wyprodukowano na papierze ekologicznym.


Chronimy przyrodę z ludźmi i dla ludzi. WWF jest jedną z największych na świecie organizacji zajmujących się ochroną przyrody. Od 1961 roku działamy na rzecz powstrzymania degradacji środowiska naturalnego i stworzenia przyszłości, w której ludzie będą żyli w harmonii z przyrodą. Obecnie ok. 1,300 projektów prowadzonych jest przez WWF na całym świecie. W Polsce zabiegamy o ocalenie najcenniejszych rzek i lasów, staramy się przeciwdziałać zmianom klimatu, prowadzimy także projekt ochrony największych drapieżników – wilka, rysia i niedźwiedzia. Walczymy z nielegalnym handlem ginącymi gatunkami. Staramy się o to, aby rozwój gospodarczy Polski odbywał się z poszanowaniem przyrody i potrzeb ludzi. Prowadzimy także projekt zagraniczny, którego celem jest ochrona zagrożonych gatunków zwierząt w dorzeczu Konga, w sercu Afryki. Realizacja naszej misji nie byłaby możliwa, gdyby nie wsparcie jakie otrzymujemy ze strony polskiego społeczeństwa. Ty też możesz nam pomóc wpłacając darowiznę na konto: 24 1030 1999 7111 0000 0700 0001 Więcej informacji: www.wwf.pl

WWF Polska ul. Wiśniowa 38 02-520 Warszawa tel.: 022 849 84 69 faks: 022 646 36 72

www.

wwf .pl

Mniejstatkow wiecej ryb  

WWF - Społeczno-ekonomiczne skutki redukcji floty rybackiej na Morzu Bałtyckim.

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you