Page 1

UITERWAARD NATUUR! Bouwen met groen en glas


Uiterwaard Natuur! Norman Witteborg LĂŠon Nypels juni 2013


Dit document is afgedrukt op papier afkomstig van verantwoord beheerde bossen.


Uiterwaard Natuur! Bouwen met groen en glas

Afstudeerders LĂŠon Nypels In de Betouwstraat 29 6511 GB Nijmegen (NL) Studentennummer: 456910 Norman Witteborg KĂśnigstrasse 3 46419 Isselburg (DE) Studentennummer: 455421

Afstudeerbedrijf Croonen Architecten Postbus 1384 6501 BJ Nijmegen T (024) 354 02 22 F (024) 356 28 98 E postbus@croonenarchitecten.nl Contactpersoon: De heer Fred Meerdink E meerdink@croonenarchitecten.nl

University of Applied Science HAN faculteit Techniek - Buil environment Ruitenberglaan 26 6826 CC Arnhem T (026) 365 81 81 F (026) 364 50 66 E info@han.nl Begeleiders: De heer Wienberg E peter.wienberg@han.nl De heer Schultheiss E frits.schultheiss@han.nl


Zusammenfassung In der Anfangsphase unserer Bachelorarbeit an der “Hogeschool van Arnhem en Nijmegen” in Arnheim begannen wir in Zusammenarbeit mit Croonen Architecten in Nimwegen das Projekt “Uiterwaard natuur!”. (Der Titel bedeutet sinngemäß: “Deichvorland Natur!” bzw. “Natürlich Natur!”) Von Croonen Architecten bekamen wir den Auftrag, ein Café-Restaurant im Deichvorland von Millingen aan de Rijn in den Niederlanden zu entwerfen, wobei wir dem Projekt ein eigenes Thema zu Grunde legen durften. Als Thema haben wir “Bauen mit Grün und Glas” gewählt. Durch unser freiwählbares Semester zu Beginn des vierten Studienjahres, dem Minor – “Low Ec High Tec”, in dem Nachhaltigkeit und Bautechnik die wichtigste Rolle spielten, wuchs unser Interesse an Energie- und Klimakonzepten von Gebäuden. Der komplexe und dynamische Charakter eines Gebäudes wird deutlich durch sein Energie- und Klimakonzept. Es bestimmt im großen Maße, ob verantwortungsvoll mit Energie umgegangen wird und wie nachhaltig das Gebäude ist. Ein gut funktionierendes Klimakonzept gebraucht, unserer Meinung nach, Energie nicht nur auf verantwortungsvolle Weise, sondern fördert auch die Gesundheit der Gäste und des Personals. In dem Projekt „Uiterwaard natuur!“ wollen wir untersuchen, in wie weit der architektonische Entwurf beitragen kann an einem gesunden Klimakonzept, wobei nach einem Gebäude gestrebt wird, das sich selbst mit Energie versorgt. Um letzten Endes ein Klimakonzept entwerfen zu können, welches durch architektonische Entwurfsmittel unterstützt wird, war es zunächst wichtig eine gute Übersicht von den ortsgebundenen Energiequellen zu erlangen. - Welche Arten und Mengen von Energie gibt es und auf welche können wir zugreifen? – Um diese Frage beantworten zu können, haben wir die potenziellen Energiequellen Sonne, Wind, Wasser, Geothermie und Biomasse miteinander verglichen. Trotz der Tatsache, dass, dicht an unserem Grundstück gelegen, der Rhein die größte Energiequelle ist, sind wir zu dem Schluss gekommen, dass Sonnenenergie das größte Potenzial hat, um als Energiequelle für unser Gebäude zu dienen. Mit Hilfe von architektonischen Entwurfsmitteln ist es möglich diese Energie durch eine sinnvolle Kombination aus Form, Materialgebrauch und Orientierung brauchbar zu machen. Hierdurch wird es möglich, erneuerbare Energie aus der Umgebung zu verwenden, ohne dass Installationen von Nöten sind. Im Fachjargon wird dies als passive Energiegewinnung bezeichnet. Um den Komfortanforderungen an das Gebäude gerecht zu werden, können wir jedoch nicht verleugnen, dass dennoch Installationen benötigt werden, die aktiv Energie erzeugen und das Klimakonzept unterstützen. Nachhaltigkeit ist ein wichtiger Aspekt unserer Vision und das Streben nach Autarkie ist ein Teil unserer Entwurfszielsetzung. Unsere Nachforschungen ergaben jedoch, dass eine vollständige Autarkie nicht per Definition nachhaltig ist. Man muss in einem größeren Maßstab denken und sich verdeutlichen, dass die Verarbeitung von Abfall und das Produzieren von Trinkwasser auf Gemeinde-, Städte-, oder Landesniveau effizienter und nachhaltiger ist. Wir kamen zu dem Ergebnis, dass wir am besten selbst Wärme und Elektrizität erzeugen können, aber dass wir das Gebäude an das Stromnetz, Entwässerungssystem, und dem Trinkwassernetz anschließen wollen. Die Kernfrage unseres Projekts, in wie weit der architektonische Entwurf beitragen kann an einem gesunden Klimakonzept, wird mit unserem Entwurf des Café-Restaurants beantwortet. Das Gebäude ist nach unserem Projektthema “Bauen mit Grün und Glas” entworfen. “Grün” in Form von Pflanzen haben wir in dem vertikalen Gewächshaus im Süden aber auch teilweise in dem massiven Teil des Restaurants im Norden integriert. Die Pflanzen unterstützen das gesunde Klimakonzept des Gebäudes und tragen zum Wohlbefinden des Menschen bei. “Glas” wurde vor allem beim Gewächshausteil verwendet. Dieses Gewächshaus wird als Semi- Außenraum für Gäste des Restaurants und als geschützter Bereich für die Pflanzen benutzt. Darüberhinaus hat das Geächshaus eine weitere, viel wichtigere Funktion. Es ist die Antriebskraft oder der grüne Motor des Energie- und Klimakonzeptes und verbindet das Gebäude durch die verwendeten Materialien, Orientierung und dem “Knick” mit seinem besonderen Standort. Das Grün und Glas bilden die Basis des Entwurfes, aber auch andere architektonische Entwurfsmittel, spielen eine kleinere, in der Gesamtheit jedoch mindestens ebenso wichtige Rolle. Es wurden mehrere Maßnahmen ergriffen, die die Extremwerte in dem Temperaturverlauf der Tage über das gesamte Jahr im Gebäude verringern. Dies sind unter anderem der Dachüberstand, hervorgerufen durch die Dachterrasse, die PCM (Phase Changing Materials) verarbeitet auf der Innenseite der massiven Gewächshausrückwand, die großen Durchlüftungsöffnungen in der Fassade und auf dem Dach des Gewächshauses (Diese dienen im Sommer auch zur Auskühlung bei Nacht) und der intelligente Außen-Sonnenschutz. Ein speziell entworfenes Installationskonzept, das lediglich eine unterstützende Funktion hat, rundet das Klimakonzept ab und garantiert, dass das Gebäude zu jeder Zeit den Komfortanforderungen der Gäste und des Personals entspricht.


Samenvatting Tijdens het afstudeertraject aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen hebben wij in samenwerking met Croonen Architecten te Nijmegen het project ‘Uiterwaard natuur!’ opgezet. Van Croonen Architecten kregen wij de opdracht een café-restaurant in de uiterwaard van Millingen aan de Rijn te ontwerpen, waarbij wij de mogelijkheid kregen aan het project een eigen invulling te geven. Naar aanleiding van de minor “Low Ec High Tec”, waarin duurzaamheid en bouwtechniek de belangrijkste rol speelden, raakten wij geïnteresseerd in klimaatconcepten van gebouwen. Het complexe en dynamische karakter van een gebouw komt tot uiting in het klimaatconcept. Het bepaalt in grote mate hoe verantwoord met energie wordt omgegaan en hoe duurzaam het gebouw is. Een goed klimaatconcept maakt volgens ons niet alleen op een verantwoorde manier gebruik van energie, maar bevordert ook de gezondheid van de gebruiker. Met het project ‘Uiterwaard natuur!’ wilden wij onderzoeken in hoeverre het architectonische ontwerp kan bijdragen aan een gezond klimaatconcept waarbij gestreefd wordt naar een gebouw dat zichzelf voorziet van energie. Om uiteindelijk een klimaatconcept te kunnen ontwerpen dat door architectonische ontwerphulpmiddelen kan worden ondersteund, was het in eerste instantie belangrijk een goed overzicht te krijgen van de locatie gebonden energiebronnen. Welke vormen van energie zijn in welke mate aanwezig en kunnen we eventueel gebruiken? Om deze vraag te beantwoorden zijn de potentiële energiebronnen zon, wind, water, geothermie en biomassa met elkaar vergeleken. Ondanks het feit dat op onze locatie de Rijn de grootste bron van energie is zijn we tot de conclusie gekomen dat zonne-energie de meeste potentie heeft dienst te doen als energiebron voor ons gebouw. Met behulp van architectonische ontwerpmiddelen is het mogelijk deze energie door een goede combinatie van vorm, materiaalgebruik en oriëntatie te gebruiken. Daardoor wordt het mogelijk energie te benutten zonder dat er installaties aan te pas komen. In vakjargon wordt dit de passieve manier van energieopwekking genoemd. Om aan de comforteisen te voldoen ontkomen we er echter niet aan installaties te gebruiken die actief energie opwekken en het klimaatconcept ondersteunen. Duurzaamheid is een belangrijk aandachtspunt in onze visie en het streven naar zelfvoorziening is een onderdeel van onze ontwerpdoelstelling. Uit ons onderzoek bleek echter dat volledige autarkie niet per definitie duurzaam is. Denk aan de voordelen van het op een hoger schaalniveau verwerken van afval en het produceren van drinkwater. We kwamen tot de conclusie dat we het beste zelf warmte en elektriciteit kunnen opwekken, maar dat we het gebouw wel op het elektriciteitsnet, het riool en het drinkwaternet willen aansluiten. De hoofdonderzoeksvraag in hoeverre het architectonische ontwerp kan bijdragen aan een gezond klimaatconcept kan het best met ons ontwerp van het café-restaurant worden beantwoord. We kozen ervoor het gebouw te ontworpen volgens het “Bouwen met groen en glas”-principe. “Groen” in de vorm van planten hebben wij in de verticale kas op het zuiden maar deels ook in het massieve gedeelte van het restaurant geïntegreerd. De planten ondersteunen het gezond klimaatconcept en dragen bij aan het welbevinden van de gebruiker. “Glas” is vooral toegepast in het kasgedeelte. Deze kas wordt gebruikt als semi-buitenverblijfsruimte voor gasten van het restaurant en als beschermende ruimte voor de planten. De kas met zijn groen heeft echter nog een belangrijkere functie. Hij is de drijfkracht of de groene motor van het klimaatconcept en laat het gebouw door materiaalkeuze, oriëntatie en de ‘knik’ specifiek in deze omgeving passen. Groen en glas vormen de basis van het ontwerp. Maar ook andere architectonische ontwerpmiddelen, die bijdragen aan een gezond klimaatconcept, spelen een kleinere maar in zijn totaliteit minstens zo belangrijke rol in ons ontwerp. Er zijn een aantal maatregelen getroffen die de pieken in het gebouw tijdens het temperatuurverloop van de dag in de verschillende seizoenen verlagen. Dit zijn onder andere het overstek veroorzaakt door het dakterras, de PCM (Phase Changing Materials) verwerkt in het binnenblad van ‘t massieve wandgedeelte van de kas, de massa van het massieve restaurantgedeelte, de ruime spuivoorzieningen in de gevel en op het dak van de kas (tevens voor nachtkoeling) en de intelligente buitenzonwering van de kas. Een slim ontworpen installatieconcept dat slechts een ondersteunende functie heeft, rondt het klimaatconcept af en garandeert dat het gebouw op alle tijdstippen aan de comforteisen voldoet van gasten en personeel in dit bijzondere restaurant.


Voorwoord Wij, Norman en Léon, zijn studenten Bouwkunde aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen met als afstudeerrichting Architectuur. Tijdens onze minor Bouwtechniek ‘Low Ec. High Tec.’ werd het ons duidelijk dat een gezond binnenklimaat voor ons hoge prioriteit heeft met als belangrijk aandachtspunt dat de benodigde energie uit vernieuwbare energiebronnen opgewekt wordt. We ontwierpen een klimaatconcept, dat door een natuurlijke ventilatie, veel daglicht en een groot atrium ter bevordering van de luchtkwaliteit en het comfort van de gebruiker, een beperkte hoeveelheid energie behoeft en toch in theorie een gezond binnenklimaat opleverde. De benodigde energie werd uit locatie gebonden (vernieuwbare) energiebronnen geput. We ontwikkelden een eigen visie op het gebied van gezond en duurzaam bouwen. Toen we in onze zoektocht naar een geschikt afstudeeronderwerp in contact kwamen met Alexander van de Beek, auteur van het boek ‘Bouwen met groen en glas’, werden we gesterkt in onze visie. Een gesprek met architect Fred Meerdink leidde uiteindelijk tot de opdracht ‘Uiterwaard natuur!’. De opdracht een café-restaurant in de uiterwaard van Millingen aan de Rijn te ontwerpen was overzichtelijk en er was genoeg ruimte voor onze eigen invulling. Waardoor we de mogelijkheid hadden ons te verdiepen in de architectuur als brug tussen locatie gebonden energiebronnen en een gezond klimaatconcept. Met de tijdens de minor opgedane kennis en onze leergierigheid begonnen we aan het afstudeertraject.

We willen graag iedereen bedanken die een bijdrage heeft geleverd aan de totstandkoming van deze scriptie. Fred Meerdink, architect en eigenaar van Croonen Architecten Nijmegen, voor de begeleiding en de inspirerende gesprekken. Geert Filippini, HVAC engineer / energy consultant Royal Haskoning, voor zijn expertise aangaande installaties en energie. Alexander van de Beek, Facilitator van duurzame energie transitie projecten en technologie makelaar en auteur van het boek ‘Bouwen met groen en glas’, voor het motiverend gesprek en voor het exemplaar van het boek dat wij van hem kregen. Peter Wienberg, architect / eigenaar KWSA architecten en docent bij de HAN, voor het delen van zijn vakkennis, voor een inzage in zijn zelf ontworpen kaswoning en voor de begeleiding. Frits Schultheiss, architect en hoofddocent Lectoraat Duurzame Energie - Energieneutraal Bouwen bij de HAN, voor zijn begeleidende rol. Fred Koiter, senior consultant bij Metrum en projectmanager bij exploitatiemaatschappij Villa Flora BV, voor de informatieve rondleiding in Villa Flora te Venlo. Raymond Nypels, vader van Léon, voor het corrigeren van de tekst. Allen onze hartelijke dank.

Arnhem, juni 2013.


Inhoudsopgave ! Uiterwaard natuur ............................................................................ 2! Millingen aan de rijn .................................................................... 4! Eerste indruk van het perceel ..................................................... 6!

Locatieanalyse ................................................................................. 8! Analyse van het terrein.............................................................. 10!

Energiebronnen analyse ................................................................ 14! Samenvatting energiebronnen .................................................. 16! Zonne-energie ...................................................................... 16! Windenergie ......................................................................... 16! Waterenergie ........................................................................ 16! Geothermie ........................................................................... 17! Biomassa .............................................................................. 17!

Zonnestudie .............................................................................. 18!

Programma van eisen .................................................................... 20! Eisen opdrachtgever ................................................................. 22! Relatieschema ...................................................................... 24! Vlekkenplan .......................................................................... 25! Functie analyse ..................................................................... 25!

Wet en regelgeving ................................................................... 26! Bestemmingsplan ................................................................. 26! Koninklijke Horeca Nederland .............................................. 26!

Ontwerpuitgangspunten gebouwzelfvoorziening .......................... 28! Referentie projecten ...................................................................... 34! Villa Flora ................................................................................... 36! Ecologische kaswoningen, Culemborg .................................... 40! Inspiratiebronnen ...................................................................... 41!

Het ontwerp ................................................................................... 42! Beeldkwaliteitsplan ................................................................... 44! Schetsontwerp ...................................................................... 44! Vormstudie ............................................................................ 46! Proces definitieve vormgeving ............................................. 48! Ontwerp ten opzichte van de zon & het structuurplan ......... 50! Materialisatie ......................................................................... 52!

Definitief ontwerp ...................................................................... 54! Ontsluiting ................................................................................. 56! Routing naar het gebouw ..................................................... 56! Routing binnen het gebouw ................................................. 58!

Ontwerp installatie en klimaatconcept .......................................... 60! Specifiek PVE ............................................................................ 62! Definitie gezond binnenklimaat ............................................ 62!

Klimaatconcept ......................................................................... 64! Het energetisch systeem ...................................................... 64! Schema klimaatconcept ....................................................... 66! Zonnestudie .......................................................................... 68!

Installatieconcept ...................................................................... 70!

Bijlage I Energiebronnen analyse Bijlage II Kassen integreren in ontwerp Bijlage III Studie interieurbeplanting Bijlage IV Warmteaccumulatie Bijlage V Berekening constructie Bijlage VI Berekening Rc-waardes Bijlage VII GPR berekening Literatuurlijst

Interieurbeplanting .................................................................... 72! GPR berekening ........................................................................ 74!

Ontwerp hoofddraagconstructie ................................................... 76! Specifiek PVE ............................................................................ 78! Opzet constructie ...................................................................... 80! De kas ....................................................................................... 82!

Bouwkundig tekenwerk DO – 01 Architectonische overzichtstekening (A0) DO – 02 Plattegronden (A0) DO – 03 Gevelaanzichten & doorsneden (A0)


Uiterwaard Natuur!

Vooronderzoeksfase

In samenwerking met Croonen Architecten te Nijmegen is het project “Uiterwaard natuur” ontstaan. Het project omvat het ontwerp van een specifiek café-restaurant dat op vele manieren verbonden is met zijn bijzondere locatie: de uiterwaarden van Millingen aan de Rijn. Tijdens de studie groeide onze visie waarin een synergie bestaat tussen een architectonisch waardevol gebouw en een gezond binnenklimaat. In deze scriptie geven we een eerlijk beeld van de manier waarop architectonische ontwerpmiddelen hieraan bijdragen en zelfs energie opwekken. In hoeverre kan het architectonische ontwerp in de uiterwaarden van Millingen aan de Rijn, bijdragen aan een gezond klimaatconcept waarbij gestreefd wordt naar een gebouw dat zichzelf voorziet van energie?

Uit


Locatie analyse Locatieanalyse

erwaard natuur!

(Natuurlandschap)

2


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Millingen aan de Rijn Millingen aan de Rijn ligt in de Nederlandse provincie Gelderland.

(Fluit)

De gemeente is onderdeel van de stadsregio Arnhem – Nijmegen en telt ca. 6.000 inwoners. De plaats is gelegen aan het Bijlandsch kanaal en wordt gekenmerkt door het buitenleven op en rondom de dijk. Deze omgeving wordt de Millingerwaard genoemd, een natuurgebied met een gevarieerde flora en fauna. Een gebied waar de natuur volop ruimte krijgt zich te ontwikkelen met weinig ingrijpen van de mens. Zo zijn er grote grazers als Konikpaarden en Galloways te bewonderen. Door de pittoreske omgeving en het groot aanbod van wandel- en fietsroutes is de Millingerwaard erg geliefd bij wandelaars en fietsers.

(Kemp van der, Panoramio.com)

(Daalen van)

(Kemp van der, Panoramio)

(Matim46)


Locatie analyse

(Henq)

(Hotel in Netherlands)

(Openstreetmap)

(Kievitsveerdiensten.com)

(Walterkrutser)

4


Uiterwaard natuur!

Eerste indruk van het perceel Maandag 4 februari 2013 hebben we de locatie bezocht. Het doel van deze dag was kennis maken met het perceel en de omgeving, de gemeente Millingen ad. Rijn. We hebben de aspecten gefotografeerd die volgens ons belangrijk voor de locatie zijn en het dijklichaam ingemeten. Laten we vooropstellen dat het zeer slechte weer onze eerste indruk niet ten goede kwam. Er was niet veel leven merkbaar op en rondom de dijk. Op enkele wandelaars na hebben we niemand gezien en de grote grazers waren ook nergens te bekennen. De bomen waren kaal en het enige groen was het gras van de dijk, kortom een typisch winters beeld. Het waaide, regende en het was vooral erg koud op de dijk. Het was tenslotte hartje winter. Desondanks heeft de omgeving tijdens dit jaargetijde ook zijn charmes en was het gemakkelijk voor te stellen hoe prachtig de natuur moet zijn in volle bloei tijdens de lente en de zomer. De rust, het ruwe water en het uitgestrekte landschap maakte het tot een schilderachtige omgeving waar het voor veel mensen prettig toeven is. Het prachtige uitzicht maakt de dijk tot een geliefde wandel- en fietsroute en tot sleutel van een heerlijk verblijf in een gebouw dat in zijn omgeving past.

Vooronderzoeksfase


Locatie analyse

(Openstreetmap)

6


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Locatie analyse (Nypels, 2013)


Locatie analyse

Voorafgaand aan de locatieanalyse is een beeld geschetst van de directe omgeving, Millingen aan de Rijn. Met behulp van het volgende onderzoek willen wij vanuit verschillende invalshoeken en op drie verschillende

schalen

analyseren

wat

er

zoal

aanwezig is op en rondom de locatie en de vraag beantwoorden of deze locatie Ăźberhaupt geschikt is om een cafĂŠ-restaurant te vestigen. Daarbij zoomen we in eerste instantie vanuit geheel Nederland in op de provincie Gelderland dan op Millingen aan de Rijn en tot slot op het perceel.

8


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Analyse van het terrein

Gelderland

Groen en water De bovenste van de drie kaarten geven op drie niveaus een duidelijk beeld van het aanwezige groen en water. Binnen de Millingerwaard krijgt de natuur volop ruimte om zich te ontwikkelen met weinig ingrijpen van de mens. Dat geldt in grote maten ook voor de rivier. Het is de bedoeling dat het water van de rivier weer zijn eigen loop kan vinden zodat er weer nevengeulen ontstaan. Natte bossen of ooibossen met eiken en zwarte populieren zullen daardoor weer ontstaan. Ook de groei van de beverpopulatie wordt hierdoor gestimuleerd. Het zijn dieren die het best leven in een voortdurend wisselend rivierenlandschap. In het zicht van het perceel bevindt zich de opsplitsing van de Rijn in de Waal en het Pannerdens-kanaal, wat het perceel vanuit het oogpunt water eveneens een bijzonder karakter geeft. Binnen dit rivierenlandschap wordt vooral op kleinere schaal al heel snel duidelijk dat het beoogde perceel wordt omringd door de typische uiterwaard-begroeiing. Met name knotwilgen zijn er heel veel te vinden en kenmerken de omgeving van de locatie. Hoofdwegen Kaarten in het midden; de ligging tussen de Rijn en de grens naar Duitsland maakt Millingen aan de Rijn een wat moeilijk te bereiken locatie. De locatie is niet per trein of snelweg te bereiken. Men kan gebruik maken van wegen als de N840 en de buslijn 80/82. Door zijn afgelegen ligging en rustgevende omgeving ontstond er voor het toerisme een goede infrastructuur bestaand uit zowel veerverbindingen,

fiets-

en,

wandelroutes

(Fietsroutenetwerk

Stadsregio Arnhem Nijmegen). Bebouwing Op de onderste kaarten is de bevolkingsdichtheid weergegeven. Door de relatief kleine bevolkingsdichtheid, 680 inwoners per vierkante kilometer (Nijmegen; 3100 inw/km2), is de omgeving in de directe omgeving van het perceel zeer ruim en uitgestrekt met weinig

bebouwing.

De

bebouwing

binnen

het

centrum

compenseert door een bebouwingsdichtheid die je verwacht bij een

dorpscentrum.

De

bebouwing

binnen

het

centrum

vertegenwoordigd alle varianten van kleine tot middelgrote woningen. Terwijl er tussen het centrum en de rand van Millingen grotere en robuuste vrijstaande woningen te vinden zijn. Helemaal

Snelweg (A12, A50, A1, A15, A2, A28)

aan de rand (grensgebieden) bevinden zich veel boerderijen.

Treinenverbinding Bebouwing

*Voor de kaarten is googlemaps en openstreetmap gebruikt (Openstreetmap).


Locatie analyse

Perceel

Millingen aan de Rijn

N840 Heerbaan

Wandelboulevard

Buslijn 80 & 82

Jaagpad

Bushaltes: Grenskantoor, Rembrandtstraat, etc.) Fietsroutes met knooppunten Veerpont: Millingen ad. Rijn – Pannerden en Millingerwaard – Doornenburg

10


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Conclusie De locatie die wij voor ogen hadden voordat we er daadwerkelijk geweest waren komt in grote lijnen overeen met de werkelijkheid. Waarschijnlijk omdat we vaker in een uiterwaard geweest zijn. Wat deze locatie uniek maakt en wat ons direct opviel was de breedte van de rivier ter hoogte van de splitsing. Ook was het uitzicht naar de andere kant, dus gezien met de rug naar het water, erg mooi. Deze uitgestrekte pittoreske beelden geven nieuw inzicht in de zichtlijnen die we uiteindelijk willen handhaven, benadrukken of juist willen blokkeren. Zoals gezegd viel het weer erg tegen waardoor de foto’s mogelijk somber ogen. De locatie bleek inderdaad een rustig gevoel op te wekken en is in onze ogen prima geschikt om tot rust te komen. De wetenschap dat de omgeving door deze eigenschappen veel recreanten aantrekt geeft het restaurant potentie. De gemeente beschikt over een sterk met de natuur verbonden karakter en sluit naadloos aan op onze ambitie een zelfvoorzienend gebouw te ontwikkelen. Structuurplan In de schets hiernaast is de door ons tijdens de analyse opgedane kennis vertaald naar een onderlegger. Deze onderlegger wordt gebruikt om de positieve aspecten die de omgeving te bieden heeft te benadrukken en de negatieve aspecten juist te verbergen door tijdens het ontwerp rekening te houden met zichtlijnen (zie aantekeningen schets). Het zijn ontwerpuitgangspunten met een bepaalde waarde. Natuurlijk worden in het ontwerp meerdere ontwerpuitgangspunten verwerkt zoals klimaatconcept, routing,

Prachtig zicht over de oever en mogelijk los lopend wild. Een uitzicht dat benadrukt mag worden

etc. waarbij weloverwogen keuzes leiden tot een verzameling van ontwerppunten die terug te vinden zullen zijn in het ontwerp waarvan de zichtlijnen een belangrijke factor is.

Veel water en groen in een prachtige buurt. Goed voor de directe omgeving maar helaas niet zichtbaar vanaf het perceel

(Google)

Veel groen en uitgestrekte weilanden zorgen voor een schilderachtig landschap op het zuiden. Een prettig uitzicht om van te genieten vanaf het perceel


Locatie analyse

De steenfabriek contrasteert enorm met de groene omgeving. Gelukkig verbergt het vele groen de Opsplitsing van de Rijn en de Waal. De rivier is op

fabriek tijdens het voorjaar en de zomer. Ook de

dit punt enorm breed en biedt een fraai dynamisch

afstand

uitzicht vanaf het perceel. Een uitzicht dat we in

verdoezelt de impact van de fabriek op de

ieder geval moeten benadrukken met het ontwerp

omgeving

tussen

het

perceel

en

de

fabriek

Breed uitgestrekt rivierbed. Boten en schepen zijn vaak interessant om naar te kijken. De rivier voorziet de locatie van een dynamisch uitzicht waardoor de recreanten langer op dezelfde plek kunnen vertoeven zonder verveelt te raken

Het uitzicht naar het oosten is in onze ogen het minst aantrekkelijk. Het bedrijfspand verstoord de lieflijke rustieke omgeving. Mogelijk houden we hier rekening mee in het ontwerp om het uitzicht naar het oosten te beperken doormiddel van een visuele barrière

Typische bebouwing voor de omgeving deels verborgen achter bomen

Prachtig oud gebouw; mag absoluut

Het bedrijfspand; wordt door ons als

gezien worden maar hoeft niet

negatief zicht gezien

12


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase Vooronderzoeksfase

Energie


Energiebronnen analyse

Om tijdens de ontwerpfase het gebouw te laten inspelen op de locatie gebonden aanwezige energiebronnen hebben we een vooronderzoek naar deze potentiele energiebronnen gedaan. Zie bijlage I voor het uitgebreide onderzoek.

Het

uitgangspunt

was

zo

onbevooroordeeld

mogelijk

energiestromen te analyseren en vergelijkbare waardes te berekenen. Deze waardes worden in dit hoofdstuk met elkaar vergeleken. Om uiteindelijk te kunnen concluderen welke energiebron het best bij dit specifieke gebouw past.

bronnen analyse

(Smith)

14


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Conclusie onderzoek Het uitgebreide onderzoek “Locatie gebonden aanwezige energie” vindt u in “Bijlage I”. Hieronder de conclusie.

Nr.

Omschrijving

kJ/m³

1

Lucht (gem. 18°)

2

Rivierwater (gem. 13,2°)

3

Grondwater (gem. 12°)

50231

4

Geothermie (graniet, gem. 70°)

149000

22 55254

Tabel 02 Thermische energie in kJ/m³

Tabel 02 geeft de aanwezige thermische energie aan in Kilojoule per kubieke meter. Opvallend is de lage hoeveelheid energie in lucht. Dit heeft vooral te maken met de lage dichtheid van lucht. De dichtheid van water is ongeveer duizend keer zo groot. Nog enkele vermeldenswaardige aspecten om meer inzicht te geven in het

Vakkundige zijn in veel gevallen geneigd om direct naar

onderzoek: •

technische installaties te kijken zonder zich ervan bewust te zijn

De temperatuur van de buitenlucht is sterk afhankelijk van de seizoenen en in de winter ook wel onder de nul

welke bronnen van energie er op een specifieke locatie al

graden. Het voordeel van lucht is dat deze overal

aanwezig is. Het is de kortste en gemakkelijkste manier om het

aanwezig is.

klimaat in het gebouw aanvaardbaar te krijgen. •

Wij vroegen onszelf af wat de locatie te bieden heeft op het gebied

De temperatuur van het rivierwater verschilt per diepte.

van energie zonder tussenkomst van installaties. Pure, gratis en

Omdat het water stroomt zal de rivier nooit helemaal

hernieuwbare groene energie.

bevriezen (4° t/m 20°). •

Bij de onderzoeksresultaten wordt onderscheid gemaakt tussen de

Grondwater heeft een relatief constante temperatuur (8° t/m 14°).

aanwezige stralingsenergie, kinetische-energie en de aanwezige thermische-energie. Voor de berekeningen is altijd uitgegaan van

De warmte diep in de grond is vrij hoog. Hoe dieper je

gemiddelden. Ten slotte zijn alle waarden omgezet naar één

boort hoe hoger de temperatuur. Deze energie is in het

eenheid zodat deze waarden vergeleken kunnen worden.

algemeen moeilijk te bereiken.

Voor de berekeningen is altijd uitgegaan van gemiddelden wat de mogelijkheid biedt om, door middel van één vaste waarde met één

Je kunt je afvragen waarom we dan niet allemaal in deze

bepaalde eenheid, de verschillende energiebronnen met elkaar te

specifieke

kunnen vergelijken.

geothermie. Het antwoord is simpel: er zijn installaties voor nodig

omgeving

gebruik

maken

van

waterenergie

en

om kinetische en thermische-energie om te zetten in elektriciteit Nr.

Omschrijving

W/m²

en- / of warmte, met alle nadelige gevolgen van dien.

1

Zonne energie (stralingsenergie)

151

Zonnestralen worden daarentegen automatisch omgezet in warmte

2

Windenergie (kinetische energie)

26

op het moment dat deze naar binnen schijnen (broeikaseffect).

3

Waterenergie (kinetische energie)

3429

Tabel 01. Stralingsenergie & kinetische energie in W/m²

Daardoor kunnen wij concluderen dat het verstandig is te focussen op

de

zon

als

energiebron.

We

willen

achterhalen

hoe

architectonische ontwerpmiddelen kunnen worden ingezet om een gezond en energiezuinig klimaatconcept te creëren. De zon heeft

Tabel 01 geeft de kinetische- en de stralingsenergie weer in Watt

om deze reden een grote invloed op de vormgeving van het

per vierkante meter. Het is opvallend hoe de kinetische energie

gebouw. Andere energiebronnen zoals de wind of de rivierwater

van water de overige soorten te niet doet. De kinetische-energie in

zou je met behulp van installaties nog steeds, na realisatie van het

wind is te verwaarlozen bij die van water.

gebouw, kunnen aansluiten aan de energievoorziening. Bij het

Interessant te vermelden zijn de volgende eigenschappen van de

ontwerp wordt het maximaal benutten van de zon een belangrijk

verschillende energiebronnen:

ontwerpuitgangspunt.

De zon geeft continu straling af maar wordt in hoge mate beïnvloed door de bewolking. Voor de W/m2 geldt: sterk bewolkt = circa 0 t/m 20 W/m² en geen bewolking = circa 640 W/m²

De snelheid van wind is sterk schommelend. Voor de W/m² geldt: Als de snelheid wordt verdubbeld schiet de waarde exponentieel omhoog.

De snelheid van het rivierwater moet ter plekke nauwkeurig worden gemeten, maar is over het jaar gezien relatief constant.

Zonneenergie& Waterenergie& Windenergie& Verhouding stralings- & kinetische-energie. Cirkeldiagram op basis van “Tabel 01”

Lucht& Rivierwater& Grondwater& Geothermie& Verhoudingen thermische-energie. Cirkeldiagram op basis van “Tabel 02”.


Energiebronnen analyse

De

Zonstudie

invalshoeken

zijn

niet

alleen

karakteriserend

voor

de

zonnestand van de dag zelf maar ook bij het ontwerpen van belang. Omdat er bij de vormgeving op moet worden ingespeeld. Concluderend onderbouwd de zonstudie onze eerste inschatting; als we het gebouw naar de splitsing van de rivier gericht oriënteren

We hebben uit de analyse van de energiebronnen geconcludeerd dat we het best van de zon gebruik kunnen maken. Daarom moeten we een zo goed mogelijk beeld krijgen van de loop van de zon. De zon geeft natuurlijk continu straling af, maar als we het gebouw niet bewust oriënteren op de zon kunnen we de stralingsenergie ook niet optimaal benutten. De zonnestudie zal inzichtelijk maken hoe de zon over het gehele

en de noordgevel open houden is dit ongunstig voor het klimaatconcept (zie afbeelding 06). Omdat we het café-restaurant zo optimaal mogelijk op de zon gericht willen ontwerpen levert dit natuurlijk een uitdaging op. Deze uitdaging kan ook als kans worden gezien, omdat het de mogelijkheid biedt een gebouw te ontwerpen dat zowel volgens het wenselijk klimaatconcept goed is en ook alle voordelen heeft van een prachtig uitzicht.

jaar ten opzichte van het perceel in Millingen aan de Rijn verloopt. In tabel 01 wordt een overzicht van de 12 verschillende zonnestanden gegeven (zie pagina 17&18). We hebben de vier seizoenen op de datum van meteorologisch begin (01-03 / 01-06 / 01-09 / 01-12) op drie verschillende tijdstippen (9.00, 13.00 en 17.00 uur) weergegeven. Bij het maken van de impressies was het belangrijk rekening te houden met lokale eigenschappen van het terrein, de topografie (met name de dijk), de bestaande bebouwing en de beplanting. Deze aspecten zijn maatgevend om de schaduw van de omgeving te kunnen voorspellen. Verder hebben we per plaatje opgezocht wat de invalshoek van de zon op de drie verschillende tijdstippen is en dit in tabel 01 verwerkt. Ook is er de invalshoek van de hoogste stand van de zon op deze dag aangegeven.

Lente 01 maart

Tijd

Hoek zoninstr.

Plaatje 1.

9.00

13,40°

Extra informatie

Plaatje 2.

13.00

30,30°

Plaatje 3.

17.00

Zomer 01 juni

Tijd

Hoek

Zonsopgang

7.25

0,07°

Geen plaatje

Hoogste stand van de zon

12.52

30,34°

10.39°

Extra informatie

Zonsondergang

18.10

0,22°

Tijd

Hoek zoninstr.

De zon

Tijd

Hoek

Plaatje 4.

9.00

30,20°

Geen plaatje

Zonsopgang

5.25

0,01°

Plaatje 5.

13.00

59,39°

Extra informatie

Hoogste stand van de zon

13.32

60,14°

Plaatje 6.

Zonsondergang

21.42

0,02°

Tijd

Hoek

17.00

40,59°

Geen plaatje

Herfst 01 september

Tijd

Hoek zoninstr.

De zon

Plaatje 7.

9.00

19,35°

Extra informatie

Zonsopgang

6.49

0,13°

Plaatje 8.

13.00

46,02°

Geen plaatje

Hoogste stand van de zon

13.35

46,64°

Plaatje 9.

Zonsondergang

20.23

0,12°

Tijd

Hoek

17.00

28,39°

Extra informatie

Winter 01 december

Tijd

Hoek zoninstr.

De zon

Plaatje 10.

9.00

4,43°

Geen plaatje

Zonsopgang

8.22

0,09°

Plaatje 11.

13.00

16,22°

Extra informatie

Hoogste stand van de zon

12.22

16,60°

Plaatje 12.

17.00

-4,68°

Geen plaatje

Zonsondergang

16.28

0,02°

Tabel 03. Overzicht + nadere informatie – zonnestudie (Hoffmann)

16


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

W I N T E R 01-DECEMBER

H E R F S T 01-SEPTEMBER

Z O M E R 01-JUNI

L E N T E 01-MAART

9.00 uur

Afbeelding 06. Overzicht verloop van de zon + Orientatie


Energiebronnen analyse

13.00 uur

17.00 uur

18


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Het café-restaurant Het café-restaurant moet ruimte bieden aan circa 100 personen. De doelgroep zijn dagjesmensen voor koffie/thee/gebak, lunch en a la carte diner. Daarnaast is het de bedoeling dat er diners voor groepen van 6 tot 15 personen na reservering, met name in de weekenden, kunnen plaatsvinden. Door de week wordt de dinerruimte en de keuken benut voor het geven van kookworkshop ‘s.


Programma van eisen

Programma van eisen 20


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Programma van eisen In dit document zijn de eisen van de opdracht gevende partij opgenomen. Algemeen Nieuwbouw van een café-restaurant met een capaciteit van ca. 100

personen.

De

doelgroep

zijn

dagjesmensen

voor

koffie/thee/gebak, lunch en a la carte diner. Daarnaast diners voor groepen van 6 tot 15 personen na reservering, met name in de weekenden. Door de week; kookworkshop ‘s voor het maken van voorgerechten.

Beleving De locatie is bijzonder, dat moet uitgebuit worden. Het gebouw moet een attractie zijn, die al van verre de nieuwsgierigheid oproept. De beleving moet zo zijn, dat men na korte tijd dit nog eens wil meemaken, maar dan met vrienden of familie. Dat het culinaire deel van de beleving ook prima is, spreekt vanzelf, maar daar kan het gebouw slechts gedeeltelijk aan bijdragen. Het restaurant moet worden ingericht met tafels en stoelen; er zijn voorts 2 verzamelplekken aanwezig die ingericht zijn als een ‘knusse’ nis voorzien van een open haard. Deze zijn bedoeld voor groepen die gereserveerd hebben of families. Het kookgedeelte is afgeschermd van het restaurantgedeelte door een bar, waar dranken geserveerd kunnen worden en kan worden gewacht totdat er een tafel vrijkomt

Nadere uitwerking overige programmapunten Het gebouw is bereikbaar met de auto, met de fiets en te voet. Parkeren zo veel mogelijk “wegstoppen”, dus onder het gebouw. De bezoekers met de auto kunnen het gebouw ‘beklimmen’; of gaan met de lift naar boven. Fietsers doen hetzelfde; zij rijden de dijk af en stallen de fietsen onder het gebouw. Voetgangers OPENINGSTIJDEN

kunnen rechtstreeks vanaf de dijk het gebouw binnengaan.

April t/m Oktober

November t/m Maart

Vanuit het restaurant kun je naar de volledige omgeving kijken; dat

Maandag

-

Maandag

-

kon ook al op de dijk, daarom moet het restaurantniveau

Dinsdag

11:00 – 23:00

Dinsdag

-

aanzienlijk hoger zijn dan de dijk ( 1,5 – 2 m1).

Woensdag

11:00 – 23:00

Woensdag

11:00 – 17:00

Donderdag

11:00 – 23:00

Donderdag

11:00 – 17:00

Het restaurant kan geopend worden naar het terras. Op dit terras

Vrijdag

11:00 – 23:00

Vrijdag

11:00 – 23:00

is accommodatie voor ongeveer 50 personen; een deel van het

Zaterdag

11:00 – 23:00

Zaterdag

11:00 – 23:00

restaurant behoort zomers tot de buitenruimte en kan bij plotseling

Zondag

11:00 – 23:00

Zondag

11:00 – 23:00

slecht weer als overdekte buitenruimte beschouwd worden.


Programma van eisen

Op het dak van het restaurant is nog een ‘dek’. Hier heeft men een

Exploitatie

nog mooier uitzicht. In speciale gevallen kan dit terras als

Het gebouw moet gemakkelijk te onderhouden zijn door het

feestruimte gebruikt worden voor groepen van ca. 100 personen.

personeel tijdens de slappe uurtjes. Het energieverbruik van het

De inrichting van dit dek wordt dan verzorgd door een horeca-

gebouw

verhuurbedrijf, zodat er geen opslag behoeft te worden gemaakt

vaatwasmachine die al gevuld wordt met warm water uit een

voor het meubilair. Dit dek is ook met de lift bereikbaar.

zonnecollector. Vriesgedeelte bevindt zich in het koelgedeelte van

moet

beperkt

worden.

Denk

bijvoorbeeld

aan

de verse opslag. Toepassing van hogedruk-stoom apparatuur voor De mogelijkheid dient te worden geschapen om in de toekomst

het kook- en gaar proces.

een woning te kunnen bouwen op of boven het dek. Uitgaan van

Lage pieken in het stroomverbruik door gelijktijdigheid van

een appartement van ca. 70 m² BVO ( bruto vloeroppervlak)

energieverslinders te vermijden (organisatie van het proces speelt

Deze uitbreiding dient al in het ontwerp te worden meegenomen.

daarbij ook een grote rol)

Goederen en diensten

Ruimtestaat

De goederen worden aangevoerd met kleine bestelauto’s en moeten worden opgeslagen op het aanvoerniveau: droge opslag en koelopslag. Op dit niveau worden ook de vuile goederen

Nr.

2

Omschrijving

BVO (m )

1

Parkeerplaats 15 auto’s

De aan- en afvoer van schoon en vuil dient gescheiden te zijn.

2

Fietsenstalling

(hier

3

Entrée stijgpunt (incl. trap)

24

4

Vluchttrap

3,5

naar behoefte naar het restaurantniveau getransporteerd met de

5

Lift

3,5

lift.

6

Opslagruimte (droge- en koelopslag)

20

7

Inst. Ruimte

8

Opstelplaats vuilcontainers

6

9

Vaatwas ruimte

14

verwerkt: afvoer van resten en het wassen van servies en bestek. zijn de HACCP-eisen van de EU van toepassing). Denk

verder aan de plaats en opstelling van vuilcontainers. Deze worden wekelijks geledigd. De te verwerken goederen worden

De productie vindt plaats in een open keuken waar het publiek het klaarmaken van de gerechten kan volgen. In de keuken is voldoende koelcapaciteit voor 30 a la carte diners.

286 25 - 30

n.t.b.

De producten worden volledig van vers bereid tot eindproduct: de

Tabel 1. Begane grond

producten worden verpakt aangevoerd. De werkwijze: uit de verpakking nemen; schoonmaken; maken mis-en-place, bewerken; koken en/ of stomen, warm houden; sausbereiding; samenstellen afwerken; opdienen en uitserveren.

Nr.

2

Omschrijving

BVO (m )

1

Toiletten (heren / dames en inval.)

10

De bezetting bestaat gemiddeld uit: chef-kok met twee assistenten

2

Entree (hal)

12

en

dag-situatie

3

Trap

16

(koffie/thee/lunch) bestaat de bezetting uit gemiddeld twee

4

Lift

3,5

5

Bar-/ openkeuken

2

personen

in

de

bediening;

In

de

personen. Lunch is eenvoudig van uitsmijter tot carpaccio. Deze producten zijn in koeling aanwezig en behoeven slechts te worden gebakken/ samengesteld.

Comfort en Veiligheid

25 – 301

Restaurant (incl. Terras, max 100 6

personen)

7

Kantoor

8

Verzamelplek met haard (2x)

Beschutting tegen slecht weer bij buitenverblijf is een pré:

280 - 320 n.t.b. 12 - 14

Tabel 2. Restaurant niveau. 1 (Neufert & Ernst)

windschermen/ luifels. Een aparte ruimte voor rokers zou op het bovendek kunnen worden gerealiseerd, waarbij deze beschut zijn tegen regen ( een soort abri-achtige oplossing is gewenst) Het bouwbesluit is van toepassing, daarnaast is het belangrijk dat

Nr.

Omschrijving

kinderen min of meer hun eigen gang kunnen gaan, zonder zelf

1

Dek

gevaar te lopen of anderen sterk te hinderen. Voorkomen moet

2

Abri – achtig rookersverblijf

worden dat tijdens sluitingstijd mensen in of op het gebouw komen.

2

BVO (m ) 100 n.t.b.

Uitbreidingsmogelijkheid 3

bedrijfswoning (max 500m3)

< 70 Tabel 3. Dakterras niveau

22


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Relatieschema Opslagruimte Parkeerplaats Opstelplaats vuilcontainers EntrĂŠe stijgpunt

Inst. Ruimte

Fietsenstalling

Lift / Figuur 1. Beganegrond

trap

Bar-/ openkeuken Entree stijgpunt / hal

Verzamelplek met haard

Restaurant

Toiletten

Lift / trap Kantoor(tje) Terras

Figuur 2. Restaurant / terras

Abri- achtige

Uitbreidingsmogelijkheid

rookersruimte

bedrijfswoning

Dek

Lift / trap Inst. Ruimte

Figuur 3. Dakterras


Programma van eisen

bezetting

Tijd van

Comfort

ving

Nr.

ag

Omschrij-

Opsl

oriëntatie

Parkeerplaats

Wenselijke

Functie analyse

Temp. (c°)

Vlekkenplan

Trap 1

Parkeerplaats

--

-

-

-

hius

2

Opslag

--

12 - 16

N

-

3

Trappenhuis

-+

5 - 24

O/W

-

-

2

Terras

-+

-

N/Z/W

-

3

Entree (hal)

+-

18 - 21

O/W

12hr – 23hr

bezetting

Z

Tijd van

18 - 21

orientatie

Temp. (c°)

+-

ving

Toiletten

Omschrij-

1

Nr.

Comfort

Wenselijke

pen-

Terras

-

5 – 24

O/W

-

6

Bar-/ openkeuken

++

20 – 22

-

12hr – 23hr

7

Restaurant

++

20 – 22

N

17hr – 23hr

8

Kantoor

++

18 – 24

-

-

9

Verzamelplek

++

20 - 22

-

12hr – 23hr

Temp. (c°)

Trappen huis

Dek

Uitbreidingsmogelijk heid bedrijfswoning

1

Dek

2 3 4

Trap

orientatie

Toiletten

bezetting

O/W

+-

Tijd van

5 – 24

Lift

Wenselijke

-+

5

ving

Trap

/ hal

Omschrij-

Entree

openkeuken

Nr.

Bar /

4

Comfort

Restaurant

penhuis

--

-

N/Z/W

-

Trappenhuis

--

16 - 24

O/W

-

Rokersruimte

+-

-

-

-

Installatieruimte

--

-

N

-

24


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

vervullen van een waterkerende functie, onder meer doormiddel

Wet- en regelgeving

van

de

aanleg

en

instandhouding

van

een

dijklichaam.

(Bestemmingsplan Millingen ad. Rijn)

Afwijking Tijdens een gesprek met Fred Meerdink (d.d. 06 maart 2013) kwam naar voren dat we ervan uit mogen gaan dat van de vooraf bepaalde maximale vierkante meters 10% afgeweken mag worden. Dit indien het maximale aantal vierkante meters voor de bestemming, in ons geval horeca, niet voldoende is om het

Inleiding

gebouw in te delen zoals in het PVE beschreven.

Om binnen ons afstudeerproject zo praktijkgericht mogelijk te werken hebben wij besloten om rekening te houden met de vanuit

Belangrijke eisen volgens Koninklijke Horeca Nederland (KHN)

het bestemmingsplan gestelde eisen aan het ontwerp. Op het

Aan de volgende bepalingen moet de inrichting van het café-

kavel zijn in totaal 4 doeleinden van toepassing:

restaurant voldoen volgens het KHN:

1.

Groen, artikel 15 (lichtgroen);

2.

Verblijfsdoeleinden, artikel 17 (wit);

3.

Horeca, artikel 10 (rood);

4.

Waarbij op de witte en rode oppervlakten een dubbele

Ten minste één horecalokaliteit aanwezig met een vloeroppervlakte van minstens 35m2;

Een horecalokaliteit heeft een hoogte van ten minste 2,40m van de vloer af gemeten. Nieuw te bouwen

bestemming geldt, Waterstaatkundige doeleinden, artikel

horecagelegenheden moeten volgens het bouwbesluit

23.

een hoogte hebben van 2,60m; •

Binnen dit onderzoek zullen wij ons vooral richten op de eisen die

Een

horecalokaliteit

heeft

een

goed

werkende

mechanische ventilatie-inrichting die rechtstreeks de

de gemeente stelt aan het te ontwerpen café-restaurant. (Horeca,

buitenlucht

artikel 10 & artikel 23, bestemmingsplan Millingen aan de Rijn)

in

verbinding

staat

en

een

luchtverversingscapaciteit van 3,8 x 10-3 m3/s per m2

Daarnaast worden er vanuit de Koninklijke Horeca Nederland nog

vloeroppervlakte heeft. Omgerekend betekent dit een

enkele andere eisen gesteld aan de inrichting.

luchtverversingsfrequentie van 5,7 keer per uur bij een hoogte van 2,40m;

Belangrijke eisen volgens het bestemmingsplan

Artikel 10 Horeca. Volgens

bestemmingsplan

mag

een

horecabedrijf

beschikt over energie;

worden

gebouwd, dat voldoet aan de volgende eisen: •

Het

gebouw

dient

vrijstaand,

half

vrijstaand

• •

In de onmiddellijke nabijheid van uw horecagelegenheid zijn ten minste twee volledig van elkaar gescheiden

Maximale goothoogte van alle 3 types is 8m boven

toiletgelegenheden aanwezig;

dijklichaam; •

U beschikt over een voorziening voor het voeren van telefoongesprekken;

of

aaneengesloten te worden gebouwd; •

U beschikt over een drinkwatervoorziening, zodat u voor consumptie en hygiëne geschikt water heeft;

Binnen de op plankaart aangeduide bouwvlak mag per bouwperceel max. 70% - m² worden bebouwd;

U heeft een voorziening voor elektriciteit, zodat u

Minimale afstand tot achterste perceelgrens van alle 3

Elke toiletgelegenheid bevat ten minste: Een

types is 5m; •

Verder

of

meer

behoorlijke

en

afsluitbare

toiletruimte;

Minimale afstand tot zijdelingse perceelgrens is bij het

Een of meer behoorlijke voorzieningen om de

vrijstaande gebouw aan beide zijden 3m & bij het half

handen met goed stromend water te kunnen

vrijstaande gebouw 3m aan één zijde.

wassen;

mag

volgens

bestemmingsplan

per

bedrijf

één

een horecalokaliteit.

bedrijfswoning worden gebouwd, die voldoet aan de volgende eisen:

De toiletruimten zijn niet rechtstreeks toegankelijk vanuit

In

bovenstaande

bepalingen

wordt

veel

over

“lokaliteiten”

Binnen het op plankaart aangeduide bouwvlak mag max.

gesproken. Lokaliteiten zijn: voor publiek toegankelijke ruimtes,

70% - m² worden bebouwd;

exclusief toiletten en dergelijke. Aan elkaar grenzende ruimten

Maximale inhoud 500m³;

vallen onder één lokaliteit als zij met elkaar verbonden zijn door

Maximale goothoogte van 8m boven dijklichaam.

een permanente wandopening, met een hoogte van minstens

2,20m vanaf de vloer gemeten, met een breedte van minstens Artikel 23 Waterstaatkundige doeleinden.

twee derde van de scheidingswand met een minimum van 2,40m.

Tenslotte vereist de dubbele bestemming, Waterstaatkundige

Of als de aan elkaar grenzende ruimten alleen gescheiden zijn

doeleinden, dat er bij het ontwerp rekening dient te worden

door een afscheiding van lager dan 1,25 vanaf de vloer gemeten.

gehouden met het behoud en de bescherming van en het

(Koninklijke Horeca Nederland)


Programma van eisen

Afbeelding 1. Bestemmingsplan Millingen ad. Rijn (Bestemmingsplan Millingen ad. Rijn)

Afbeelding 2. Situatie met aantekeningen. (Waterschap Rivierenland)

26


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Ontwerpuit gebouw ze In dit hoofdstuk worden enkele ontwerpuitgangspunten gedefinieerd ten aanzien van de energievoorzieningen van het gebouw. Deze uitgangspunten worden net als de zon- en groen gerelateerde uitgangspunten integraal meegenomen in het ontwerp. Zodat naast een optimaal gebruik van daglicht, zonnewarmte en groen, met als doel een comfortabel en gezond binnenklimaat te realiseren, ook het streven om zelfvoorzienend te zijn wordt bevorderd.


Ontwerpuitgangspunten gebouw zelfvoorziening

gangspunten lfvoorziening 28


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

De energiestroming van een traditioneel gebouw zijn onder te verdelen in de volgende aspecten: gebouwinput: gas, water en

Energiestromingen Traditioneel gebouw

elektriciteit. Gebouwoutput: (rest)afval en grijs- /zwartwater. Bij een traditioneel gebouw voorzien de nutsbedrijven het gebouw van deze input. Bij een geheel zelfvoorzienend, oftewel autarkisch, gebouw voorziet het gebouw zichzelf in de opwekking van de benodigde

Drinkwater

energie. En kent voor zover mogelijk een gesloten kringloop ten

Gas

aanzien van water en afval (Encyclo). In ons land zal autarkie op gebouwniveau in veel situaties niet

Rest- / GFT afval Grijs- / zwartwater

Elektriciteit

optimaal zijn op het gebied van duurzaamheid. Dit vanwege mogelijke schaalvoordelen van collectieve voorzieningen op een hoger schaalniveau (bijvoorbeeld op wijk of gemeente niveau) (Agentschap NL, 2012).

Energiestromingen Zelfvoorzienend gebouw

Energiebehoefte van het restaurant Om

tot

een

reëel

kengetal

te

komen

van

het

jaarlijks

energieverbruik voor wat betreft het koelen, verwarmen en de benodigde elektriciteit zijn kengetallen die zijn verkregen tijdens een

assistentie

met

HVAC

Engineer

bij

Royal

Haskoning

Rest- / GFT afval

G.Filippini. Deze getallen, die G.Filippini op basis van ervaring

Grijs- / zwartwater

heeft opgedaan, zijn door ons vergeleken met een restaurant van onze grootte. Zie tabel 1, onderaan de pagina. Van een soortgelijk gebouw dat uitsluitend de horecafunctie bekleed waren geen kengetallen voorhanden. In overleg met G.Filippini is besloten de kengetallen van de kantoorfunctie als uitgangspunt te gebruiken. Echter werd ons afgeraden deze getallen rechtstreeks te implementeren, aangezien de functies qua energiebehoeften niet geheel hetzelfde zijn. Omdat de getallen

Afbeelding 01. Indicatie schets – verschillen tussen een traditioneel en zelfvoorzienendgebouw

waren afgestemd op een kantoorfunctie met veel glasoppervlak in de gevel is het percentage van het energieverbruik verlaagd. Vervolgens werd de koude-warmtevraag van een kantoorfunctie met de horecafunctie vergeleken en kwamen we tot de conclusie dat er minder behoefte is aan koeling en meer aan verwarmen bij de horecafunctie ten opzichte van de kantoorfunctie. Ook de afwijkende openingstijden van de horecafunctie waren van invloed op de kengetallen en werden meegenomen in de berekening. Tot

Om te voldoen aan de energiebehoefte van elektriciteit (27.300 kWh)

slot is er nog rekening gehouden met de positieve invloed van de,

moeten we rekenen op tenminste 60 - 70m2 aan oppervlak voor

op het zuiden georiënteerde kas, die buiten de thermische schil

semitransparante pv-panelen (70% transparant).

van het massieve gedeelte van het gebouw valt. Koelen

Verwarmen

Elektriciteit

Elektriciteit.

Totaal

kWh/m 2

kWh/m 2

kWh/m 2

kWh (*210m 2 )

kWh/m 2

60

50

130

-

240

40

50

130

27.300

220

Kantoor (op negatieve wijze beïnvloedt door grote raamoppervlakten in de gevel) Restaurant (op positieve wijze beïnvloedt door, een op het zuiden gerichte en buiten de thermische schil gesitueerde, kas) Tabel 01. Weergave energiebehoeften uitgedrukt in kWh/m2


Ontwerpuitgangspunten gebouw zelfvoorziening

Een zelfvoorzienend gebouw Zoals we eerder kenbaar maakten streven wij naar een zelfvoorzienend

gebouw.

Door

het

streven

naar

een

zelfvoorzienend gebouw wordt geprobeerd de footprint van het gebouw ten aanzien van het milieu te minimaliseren. We moeten wel opletten dat we hierin niet doorslaan. Het zelfvoorzienend willen zijn moet wel een bijdrage leveren aan het minimaliseren van de negatieve inpakt op het milieu. In hoeverre is het opslaan van

Afbeelding 02. Het energiezuinige concept.

zelfopgewekte stroom in accu’s goed of beter gezegd in mindere mate slecht voor het milieu? Gezien de schadelijke levenscyclus van een accu. Ook bij het lokaal zuiveren van grondwater en/of regenwater om er vervolgens drinkwater van te maken is een erg grote verantwoordelijkheid voor de eigenaar van het gebouw en moet dus goed overwogen worden. Een geheel zelfvoorzienend gebouw klinkt erg milieubesparend maar is misschien helemaal niet reëel binnen deze context en wellicht niet eens zo duurzaam. Afbeelding 03. Het elektriciteit leverende concept

1. Elektriciteit In de analyse van de locatie gebonden energiebronnen is uitgebreid

de

aanwezige

energie

onderzocht

(hoofdstuk:

Energiebronnen analyse). Met behulp van installaties, zoals pvpanelen, wordt het mogelijk om van zonne-energie elektriciteit te maken. Er moet bepaald worden op welke manier de elektriciteit wordt gebruikt. Er is een verschil in milieubelasting tussen zonnepanelen mét accu en zonnepanelen aangesloten op het elektriciteitsnetwerk. Zo zijn de netgekoppelde zonnepanelen

Afbeelding 04. Het autarkisch elektriciteit concept

Voor de elektriciteitsvoorziening zijn er verschillende concepten overwogen. 1.

afbeelding 02. 2.

accu’s

is

ook

van

de

woning

in

de

gehele

elektriciteitsvoorziening, is het gebouw dat ook elektriciteit

geheel afhankelijk van accu’s voor het opslaan van elektriciteit. de

Het elektriciteit leverende concept; een stap verder in functionaliteit

geheel ontkoppelen van de nutsvoorzieningen is het gebouw van

het

energie opgewekt en- / of geleverd aan het net. Zie

wordt terug te leveren aan het net. Daardoor voorziet het gebouw

stoffen

wordt

gloeilampen en (oude) plasma schermen. Er wordt geen

hoeveelheid elektriciteit die niet direct door het gebouw gebruikt

schadelijke

hiermee

door energie onzuinige producten te vermeiden zoals

Bovendien is het bij netgekoppelde zonnepanelen mogelijk om de

de

concept;

de algemene energievraag van het gebouw te beperken en

milieuvriendelijker, ook goedkoper (Milieucentraal).

Naast

zuinige

wordt er meer verantwoord omgegaan met elektriciteit door

geen accu nodig. Netgekoppelde zonnepanelen zijn behalve

het bovendien leverancier, uiteraard tegen een vergoeding. Bij het

energie

traditioneel gebruik van het elektriciteitsnet bedoeld. Wel

minder milieubelastend. Ze zijn namelijk meer efficiënt en er is

zichzelf niet alleen in zijn eigen elektriciteitsbehoefte maar wordt

Het

levert aan het elektriciteitsnet. Dit kan lokaal geproduceerde

de

elektriciteit zijn of elektriciteit die gedurende een periode in of

betrouwbaarheid niet optimaal. Er gaat energie verloren bij het

bij de woning is opgeslagen, bijvoorbeeld in accu’s. Als de

opslaan van elektriciteit in de accu’s, de levensduur is beperkt en

momentane elektriciteitsproductie hoger is dan momentane

is het de vraag of de accu’s toereikend zijn tijdens piekuren in het

elektriciteitsvraag in de woning kan het overschot aan het

restaurant. Bij een horecafunctie is het van groot belang dat de

elektriciteitsnet worden geleverd. Het leverende gebouw heeft

elektra ten allen tijden moet functioneren. Om deze redenen lijkt

als concept twee belangrijke voordelen: het draagt bij aan

het ons verstandig zelf elektriciteit op te wekken maar wel

een (meer) duurzame elektriciteitsproductie en het kan

aangesloten te zijn op het elektriciteitsnetwerk. Zodat het gebouw

fluctuaties opvangen tussen vraag en aanbod in het landelijke

over een geheel jaar gezien tenminste evenveel energie opwekt als

net. Deze behoefte zal in de toekomst toenemen, naarmate

dat het nodig heeft.

het aandeel wind- en zonne-energie toe- neemt in de totale elektriciteitsproductie. De vraag is overigens wel of opslag op woningniveau energetisch en economisch efficiënter is dan opslag op lokaal of landelijk niveau. Zie afbeelding 03. 3.

Het autarkisch elektriciteit concept; is om de woning geheel los te koppelen van een elektriciteitsnet. Een zogenaamde autarkie woning, hier in de zin van ‘autark op elektriciteitsgebied’, is elektrisch geheel zelfvoorzienend. Dit vergt opslagsystemen voor elektriciteit, en/of stuurbare elektriciteitsproductie op woningniveau (Leguijt , Groot, Koot, & Wielders, 2009). Zie afbeelding 04.

30


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

2. Water

De passieve energieopwekking

Tijdens een ontmoeting met de heer F.Koiter, senior consultant bij

We willen het hoofdstuk afsluiten met een minstens zo belangrijk

exploitatiemaatschappij onder andere van Villa Flora, werd ons

ontwerpuitgangspunt ten opzichte van de zelfvoorziening. De

verteld dat, in tegenstelling van alle artikelen op internet, de functie

passieve warmteopwekking. De tot nu toe behandelde onderdelen

van de dak elementen om drinkwater te produceren niet

zijn bepaald aan de hand van de gebruikelijke gebouwinput. Bij

operationeel is. De reden hiervan is enerzijds omdat de techniek

deze onderdelen wordt al snel aan installaties gedacht. Energie

nog niet zo ver is anderzijds omdat het drinkwater moet voldoen

opwekken met behulp van installaties wordt ook wel een actieve

aan de kwaliteitseisen vastgelegd in de drinkwaterwet en het

wijze genoemd. We willen in eerste instantie zo veel mogelijk

drinkwaterbesluit. Indien het gebouw zelf drinkwater produceert is

energie opwekken en de energievraag voor installaties beperken

de eigenaar verantwoordelijk.

op passieve wijze. In dit kader hebben we uitgebreid onderzoek

Grijswater, water voor toilet, beplanting of om de was mee te doen

gedaan naar het integreren van kassen in het ontwerp (bijlage II)

is een ander verhaal. Omdat grijswater in de regel niet ingenomen

en warmte accumulatie (bijlage III). De passieve maatregelen

wordt zijn hier andere eisen aan verbonden. Hiervoor kan

worden in de volgende hoofdstukken uitgebreid behandeld.

regenwater of lokaal

gereinigd water (door helofytenfilter of

hydrofytenfilter) worden gebruikt. 3. Gas Het gebruik van fossiele brandstoffen willen we juist beperken of zelfs voorkomen. Buiten het verwarmen van het gebouw en warmtapwater doormiddel van een gasgestookte ketel moeten we een alternatief gebruiken voor een traditioneel gasgestookt fornuis. Het gebouw is dan geheel onafhankelijk van gas.

Het (lokaal) sluiten van kringlopen Zoals eerder vermeld bestaat de output van het gebouw voornamelijk uit zwart- / en grijswater en (rest)afval. Het zwart- / en grijswater kan lokaal gefilterd worden met een helofytenfilter of hydrofytenfilter. Dit water is vervolgens bruikbaar voor het spoelen van de toilet en de beplanting en wasmachine voorzien van water. Het is mogelijk het water tot drinkwater te filteren maar dit is een veel complexer proces. Het water moet meerdere malen per jaar gecontroleerd worden door een erkend bedrijf. Waarbij het naar alle waarschijnlijkheid de afweging waard is gebruik te maken van de mogelijke schaalvoordelen van collectieve voorzieningen op bijvoorbeeld wijkniveau. Het regenwater kan opgevangen worden om deel te nemen aan het grijswaternet. Regenwater is van voldoende kwaliteit om het toilet mee te spoelen en de beplanting te voorzien van water. Het (rest)afval is onder te verdelen in groen, fruit, tuin afval en restafval. Het groen, fruit en tuin afval (GFT) kan lokaal worden afgebroken doormiddel van composteren. De compost kan vervolgens als voedsel voor de beplanting dienen. Idealiter zou het GFT lokaal worden vergist tot olie of gas zodat het direct, middels een warmtekrachtkoppeling, omgezet kan worden in energie (warmte en elektriciteit) ten behoeven van het gebouw. Maar tijdens de assistentie met G.Filippini kwam naar voren dat het gebouw te kleinschalig is voor een eigen vergister en loont het zich pas

wanneer

meerdere

bedrijven

of

boerderijen

samen

aangesloten zijn op ĂŠĂŠn vergister. Ook dit is een voorbeeld van een van de schaalvoordelen op bijvoorbeeld buurt- of wijkniveau. In

tegenstelling

tot

het

volledig

autarkisch-systeem

op

gebouwniveau. Voor het restafval, zoals plastic en papier, is het vooralsnog het beste dit op grotere schaal te verwerken en recyclen dan wanneer dit

individueel

aanbieden.

gebeurd.

We

kunnen

het

wel

gescheiden


Ontwerpuitgangspunten gebouw zelfvoorziening

â&#x20AC;&#x153;In ons land zal autarkie op gebouwniveau in veel situaties niet optimaal zijn op het gebied van duurzaamheid. Dit vanwege mogelijke schaalvoordelen van collectieve voorzieningen op een hoger schaalniveau.â&#x20AC;? Agentschap NL

32


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

De vooronderzoeksfase maakt plaats voor de ontwerpfase. â&#x20AC;&#x153;Het ontwerpâ&#x20AC;? geeft het proces van het tot stand komen van het definitieve ontwerp weer. We beginnen bij het schetsontwerp daarna worden de belangrijke stappen uitgelegd en eindigen met het definitief ontwerp. Waarom er bepaalde keuzes worden gemaakt wordt gemotiveerd.

Het ontwer


Het ontwerp

p 42


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Beeld Beeldkwaliteitsplan Kwaliteit Stap 1. Tijdens de eerste reeks schetsen hadden we het idee Schetsontwerp

plan

het gebouw met de dijk te verbinden. Vanaf de rivier gezien zou het gebouw de dijk overstijgen maar wel met een groendak met ongeveer de zelfde helling als het dijklichaam zelf. Waardoor het gebouw op een verhoging van de dijk zou lijken. Het ontwerp oogde rommelig en een dichte gevel waar hij, gezien het uitzicht, eigenlijk open moest zijn was geen goed idee, zie afbeelding 01.

Afbeelding 01

Afbeelding 02

De eerste schetsen waren al gemaakt tijdens de vooronderzoeksfase van het afstudeerproject. De belangrijke ontwerpuitgangspunten die toen zijn ontdekt werden direct, schetsmatig, in beeld gebracht zodat er al in een vroeg stadium rekening mee werd gehouden. Een selectie van deze ondersteunende schetsen zijn te vinden in het procesportfolio. Tijdens de ontwerpfase zijn we in eerste instantie begonnen met het op schaal schetsen van de vorm van het gebouw. Met alle ontwerpuitgangspunten in gedachte werden vormen geschetst waarin alle functies grofweg de juiste indeling hebben. De meest bepalende functies van het gebouw zijn de kas en het restaurant. De indeling hiervan bepaald voor een groot deel de vorm van het gebouw. Tijdens onze onderzoeken “Kassen integreren in ontwerp” en “Warmteaccumulatie” kwamen we tot de conclusie dat het volume en de oriëntatie op de zon belangrijk is voor het succes van het benutten van energie op een passieve wijze, zie bijlage II en IV. Daarom besloten we de kas als een verticale schijf op het zuiden te plaatsen. Het restaurantgedeelte is het meest overzichtelijk als horizontale schijf. Als er maar één verdieping is kun je met minder personeel het gehele restaurant overzien en is het niet nodig gerechten verticaal te transporteren.


Het ontwerp

Ook het parkeren had een belangrijke rol in het ontwerp. Volgens het PVE moet er plaats zijn voor circa 15 auto’s (zie Programma van eisen). Tevens moeten deze uit het zicht geplaatst worden. We kwamen tot de conclusie dat de mooiste oplossing zou zijn als de parkeergelegenheid geïntegreerd werd in het gebouw. Omdat de restaurantfunctie boven het dijklichaam uitsteekt is onder het restaurant de ruimte. Uiteraard moet er wel rekening worden gehouden met de constructie van het overstek. Doordat het parkeren dan onder het gebouw plaatsvindt is het niet nodig een extra voorziening voor het parkeren te realiseren. Het gebouw vormt dan één object waarin zich “alles” afspeelt. Mochten we voor een extra voorziening kiezen dan zouden we de carport een belangrijke tweede functie kunnen geven. Namelijk het oogsten van warmte en elektriciteit. We zouden het dakoppervlak kunnen voorzien van zonnepanelen. Het wordt dan een energieleverend element waaronder men parkeert. De zijkanten worden begroeid met klimop zodat de auto’s minder zichtbaar worden, zie afbeelding 03. Een derde mogelijkheid voor het uit het zicht parkeren is het uitzicht vanaf het restaurant zo te oriënteren dat de parkeergelegenheid buiten het zicht valt.

Afbeelding 03

Stap 2. Omdat de vorige ontwerpen wat rommeling oogden is bij de volgende reeks schetsen geprobeerd eenvoud en structuur in het ontwerp te brengen. We zijn uitgegaan van een rechthoekige kubus. Door deze in drie gelijke delen te splitsen ontstonden drie schijven. De eerste verticale schijf vormt de kas. Door deze verticaal te plaatsen wordt met een relatief klein vloeroppervlak een groot volume mogelijk. De tweede verticale schijf moest een massief gedeelte voorstellen met daarin het stijgpunt. Met de kas als grote warme luchtcollector wordt de warmte langer vastgehouden door massa aan het kasgedeelte toe te voegen. De derde schijf is een overstek waar het restaurant en de entree zijn gepositioneerd. Deze horizontale schijf wordt als het ware geplakt op de bovenkant van de twee verticale schijven. Geheel volgens onze locatie-analyse is het zicht vanuit het restaurant op bijvoorbeeld de splitsing van de rivier maximaal. Het gebouw wordt als het waren over de dijk getild, zie afbeelding 02.

44


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Vormstudie Stap 3. Door alleen bezig te zijn met schetsen kregen we onvoldoende gevoel voor de vorm en zijn verhouding. Daarom besloten we het ontwerpproces voort te zetten met behulp van maquettes (1:200). Er zijn in totaal 14 maquettes gemaakt voordat we tevreden waren over de vorm en indeling van het gebouw. Hiernaast zijn de maquettes weergegeven die het meest belangrijk waren voor het proces.

Schijven stappelen We verdeelden een rechthoekige vorm ter grootte van de maximale

afmetingen

(volgens

bestemmingsplan)

in

verschillende schijven. Deze schijven hadden allemaal een kenmerkende functie zoals we ook al bij het schetsen hadden besloten. Het idee was om het restaurant over de dijk te tillen. Zodat het uitzicht dat men al op de dijk had, letterlijk en figuurlijk, naar een hoger level werd getild. Het parkeren was in dit stadium nog buiten beschouwing gelaten. Op afbeelding 04 is het open principe te zien. Door Afbeelding 04

de opgetilde restaurantschijf zou het parkeren onder het gebouw kunnen plaatsvinden. De kas en het stijgpunt ontbreken nog. Op afbeelding 05 is de maquette van een eerder gemaakte schets weergegeven, zie de schets op afbeelding 02. Als je bovenop het gebouw kijkt zie je de drie schijven waaruit het

1

gebouw is opgebouwd. Ook is er gekozen voor een overstek

e

aan de dijkzijde. Het stijgpunt bevindt zich in de kas of in het 2e

massieve gedeelte. De verhouding van de schijven met de afmeting van ieder 1/3 blijkt minder in de smaak te vallen dan

3e

dat we in eerste instantie bij het schetsen dachten. Op afbeelding 06 is het uiteindelijk ontwerp te zien. Het gebouw oogt dynamischer dan de voorgaande ontwerpen. Toch is er niet heel veel anders. Bepaalde eigenschappen uit eerdere maquettes zoals het overstek aan de dijkzijde, het stijgpunt in de kas en een bescheiden overstek aan de westzijde van het gebouw zijn verwerkt in dit ontwerp. Wat het ontwerp bijzonder maakt is de zon georiënteerde vorm aan de zuidkant van het gebouw. Er is gekozen om de kas in het midden te “knikken” waardoor er een hoek ontstaat. Door deze hoek staat de zoninstraling slechts tijdens de ochtend Afbeelding 05

en de namiddag loodrecht op de zuidgevel waardoor de warmte van de zon optimaal wordt benut wanneer deze gewenst is (hierover meer op pagina 49 “Ontwerp ten opzichte van de zon & het structuurplan”). Op de volgende pagina zijn de belangrijkste maquettes van bovenaf (afbeelding 07) en vanaf de rivier (afbeelding 08) weergegeven.

Afbeelding 06


Het ontwerp

Afbeelding 07

Afbeelding 08

46


Uiterwaard natuur!

Proces definitieve vormgeving

Ontwerpfase


Het ontwerp

48


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Ontwerp ten opzichte van de zon & het structuurplan

Afbeelding 09. OriĂŤntatie met positieve werking op de zoninstraling

Zonnestand

Zomer (1 juli)

Winter (30 nov)

A

12:38 uur

10:31 uur

B

13:39 uur

12:28 uur

C

14:39 uur

14:15 uur

Tabel 01. Tijden waarop de zon loodrecht op het gebouw staat

In het kader van het verlagen van pieken in het temperatuurverloop van de dag is gekozen voor een knik in het gebouw. Door de knik staat de relatief lage ochtend- en namiddagzon loodrecht op de geknikte zuidgevel terwijl de zon op het heetst van de dag juist niet loodrecht op de zuidgevel staat, zie afbeelding 9. In het algemeen geldt: hoe scherper de hoek van de zoninstraling op de zuidgevel hoe minder warmtetransmissie er optreedt doordat er meer wordt gereflecteerd. Hierdoor warmt de zon het gebouw in de ochtend eerder op, wordt de warme piek rond de middag verlaagd en blijft het gebouw langer warm tijdens de namiddag en avond. Rechtsboven in afbeelding 9 wordt de zuidgevel vergroot en zijn de zonnestanden A, B en C weergegeven. De gevel waar de zonnestand B loodrecht op staat ontbreekt bij ons gebouw. De tijdstippen waarop dat de zon loodrecht op de zuidgevel staat wordt in tabel 01 weergegeven.


Het ontwerp

Afbeelding 10. Oriëntatie ten opzichte van de locatie naar aanleiding van de locatie-analyse.

Tijdens de locatie analyse zijn een aantal positieve aspecten in de omgeving ontdekt, zie hoofdstuk “Locatie analyse”. We kwamen tot de conclusie dat de splitsing van de rivier een prachtig uitzicht biedt dat bovendien dynamisch is door de scheepsvaart (noordwesten). Een rustgevend uitzicht dat tijdens een lunch of diner altijd interessant is. Het gebied op het zuiden is ook een prachtig zicht. Veel groen en uitgestrekte weilanden zorgen voor een schilderachtig landschap. Het oosten is daarentegen het minst aantrekkelijk. Daardoor is besloten het gebouw op de splitsing van de rivier te oriënteren. Exact op de helft van de meest interessante zichtlijn hebben we een denkbeeldige lijn getrokken. Waar de lijn het perceel kruist is het gebouw loodrecht op deze lijn gepositioneerd. Ten opzichte van een denkbeeldige oost-westlijn ontstaat er een hoek van 17° graden. De knik heeft naast het klimaat technische een ander voordeel. Het zicht op het zuiden is dankzij de knik toegenomen terwijl het zicht op het oosten is afgenomen.

50


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Materialisatie De keuze van het materiaalgebruik voor het gebouw is gebaseerd op het PVE, de natuurlijke omgeving en de kwaliteit van het materiaal. Volgens het PVE moet het gebouw uitnodigend en opvallend zijn. Dit bereiken we door in eerste instantie weinig verschillende materialen te gebruiken. Waardoor het gebouw van verre herkenbaar is en opvalt in zijn omgeving. Het gebouw bestaat voornamelijk uit een warm- en een koud materiaal. We gebruiken veel glas vanwege de kas. Het gebouw krijgt hierdoor een luxe en transparante uitstraling. Voorbijgangers zien wat er zich in het gebouw afspeelt en bezoekers binnen het gebouw ervaren de omgeving maximaal door de grote hoeveelheid van dit materiaal. Hout als afwerklaag geeft een warme uitstraling. In deze natuurlijke omgeving past het gebruik van hout als geen ander materiaal. Het samenspel van deze koude en warme materialen benadrukt

elkaars

uitstraling

en

wekt

de

interesse

bij

voorbijgangers op. Uiteraard is gekozen voor hout afkomstig uit duurzaam

beheerde

bossen,

FSC

en

PEFC

gecertificeerd

(PlatoNIUM速 Oslo). Hetzelfde hout heeft zich eerder bewezen bij onder andere het Nederlandse instituut voor ecologie (NIOOKNAW gebouw) in Wageningen. Ook wordt tenminste een gevel voorzien van een verticale tuin. Zodat niet alleen de beplanting binnen maar ook buiten het gebouw bijdraagt aan een vriendelijke, gezonde en milieubewuste uitstraling van het gebouw. De eerder vermelde horizontale en verticale schijven van het restaurant en de kas worden benadrukt door de houten afwerklatten in dezelfde, horizontale of verticale, richting mee te laten lopen.

Afbeelding 11. De entree vanaf de parkeergelegenheid


Het ontwerp

Eigenschappen gevelbekleding: •

Door en door veredeld.

Zeer geringe vochtopname.

Stabiel en vormvast.

Hoge duurzaamheid, dus lange levensduur.

Licht van gewicht.

Goede mechanische eigenschappen.

Makkelijk te bewerken en verwerken.

Behandeling Eurobrandklasse B mogelijk.

Een fraai aanzien met een licht- of middelbruine kleur.

Bij uitstek een hernieuwbare grondstof.

Garantie op meerdere houteigenschappen.

Onderhoudsarm.

Abeelding 12 (Thomas31)

Afbeelding 13 (Julia, 2005)

52


Uiterwaard natuur!

Definitief ontwerp

Ontwerpfase


Het ontwerp

54


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Ontsluiting X

Routing naar het gebouw Vanaf het centrum van Millingen aan de Rijn is het ongeveer 5 minuten lopen naar het restaurant. Het restaurant is vanaf grote afstand waarneembaar en via de dijk gemakkelijk te bereiken. Je kunt het restaurant in twee richtingen benaderen. Vanuit de Millingerwaard over de dijk, zie perspectief 1. Automobilisten (eventueel leveranciers), fietsers en wandelaars kunnen via deze route over de dijk het restaurant bereiken. Al van verre valt met name de elegante horizontale schijf van het restaurant op

dat over de dijk â&#x20AC;&#x153;getildâ&#x20AC;? lijkt te worden. Het

vurenhout contrasteert goed met de groene omgeving. Op circa 75 meter afstand is hetgeen perspectief 1 weergeeft waarneembaar. Het relatief kleine gedeelte glas onderaan de schijf versterkt het beeld van de bovenliggende horizontale schijf en maakt je tegelijker tijd nieuwsgierig naar wat erachter plaatsvindt als er geen mensen op het dak van het uitzicht genieten verklapt de slanke glazen borstwering deze, gezien het uitzicht, aantrekkelijke mogelijkheid. Bij aankomst bij het restaurant is door de verdiepingshoge transparante noordwestgevel te zien wat er zich afspeelt in het gebouw. Betreed je het gebouw via de parkeergelegenheid dan ontgaat de overgang tussen het hout en

Afbeelding 14. Perspectief 1

glas in de gevel je zeker niet. De houtengevelelementen steken op verschillende stukken over waardoor ze voor het glas lopen. Door deze speelse overgang lijkt de glazen kas als het waren uit de gevel te knallen (zie afbeelding 11). Vanuit het centrum van Millingen aan de Rijn over de dijk, zie perspectief 2 Automobilisten (eventueel leveranciers), fietsers en wandelaars kunnen ook via deze route over de dijk het restaurant bereiken. Wat deze zijde het gebouw kenmerkt is de grote verticale schijf van glas. De met groen overgoten ruimte is goed zichtbaar en wekt interesse bij de in natuur geĂŻnteresseerde mens. In de zomer staan de verticale glazen delen open en wordt de glazen kas als open ruimte op het zuiden gebruikt. Ook dit heeft een uitnodigend karakter voor iedere voorbijganger. De slank uitgevoerde brug verbindt de dijk met het restaurant op elegante wijze. Ook de houten kolommen die, doordat ze parallel aan het gebouw lopen, erg slank lijken, zullen de voorbijganger niet onopgemerkt blijven omdat deze door het gebouw steken.

Afbeelding 15. Perspectief 2


Het ontwerp

Afbeelding 16. Van boven naar beneden; noordgevel, zuidgevel, oostgevel en westgevel

56


Uiterwaard natuur!

Routing binnen het gebouw

Ontwerpfase

Via een flauwe helling wordt de parkeergelegenheid bereikt. Onder begeleiding van stukken damwand, die op willekeurige wijze uit de grond lijken te verrijzen, en de LED-verlichting aan de onderzijde van het overhellende restaurant, die de houten delen en de ingang accentueert, wordt de bezoeker verleid het gebouw te betreden. Eenmaal binnen is het aan de bezoeker of er voor de luie en snelle- (de lift) of de actieve route wordt gekozen voor het beklimmen van het gebouw. De actieve route is een korte verticale reis door de kas waar een divers aanbod aan flora en fauna en zelfs kruiden te ontdekken is, zie hoofdstuk “Ontwerp installatie- en klimaatconcept.

Afbeelding 17. Souterrain 3d plattegrond van de ontsluiting

Wordt het restaurant via de loopbrug betreden dan heeft de bezoeker de keuze een wat langere flauwe of een korte maar steilere helling te nemen. Zodra de bezoeker het restaurant betreedt is dat door het personeel vanuit de keuken te zien, zodat de gastvrouw/heer adequaat kan reageren. De lange, lichte en met groen bekleedde “gang” zal de bezoeker de weg wijzen. De kolommen die vanaf de dijk dwars door het gebouw leken te steken worden in het restaurant voorzien van een verticaal tuintje. Daarna wordt de open keuken zichtbaar. Aan tafel ervaart de bezoeker de uiterwaard vanuit een nieuw perspectief. Omgeven door het rijke aanbod aan groen in het restaurant en in de kas heeft de bezoeker een prachtig eersterangs zicht op het dynamische rivierbeeld aan de noordzijde, terwijl aan de zuidzijde een lieflijke en uitgestrekte weide perfect zichtbaar is. Afbeelding 18. Souterrain 3d plattegrond van de ontsluiting


Het ontwerp

Afbeelding 19. Links; verdieping - 2. Rechts; verdieping - 1

Linksboven; verdieping - 2. Gebouw entree oostzijde, fietsenstalling, installatie ruimte ten behoeve van warmtepomp (WP) en waterboiler, verkeersruimte, lift en toetreding kas. Er is bewust gekozen voor een lange strakke gang. De daglichttoetreding is er dynamisch en zorgt voor een mooi effect in deze ruimte. De uitgestrekte binnenwand leent zich uitstekend om een tijdlijn van de historie van de uiterwaarde op weer te geven. Aan het eind van de tijdlijn, het heden, loopt men de met daglicht overgoten kas binnen. Rechtsboven; verdieping - 1. Ruimte kas beschikbaar voor incidenteel gebruik (partijen of overbezetting). De ruimte is voorzien van een groot scala aan interieurbeplanting en kruiden, zie hoofdstuk â&#x20AC;&#x153;Ontwerp installatie- en klimaatconceptâ&#x20AC;? en kan worden verwarmd door een traditionele houtkachel. Toiletten (man, vrouw en mensen met een beperking), lift en trappenhuis in het oostgedeelte van de kas. Linksonder; verdieping 0. Restaurant, openkeuken, afwasruimte, eetbalkons, lift en trappenhuis. Het restaurant biedt ruimte voor circa 118 man. Vanaf de balkons zit men hoog en beschut in deze semi-buitenruimte met bovendien een prachtig uitzicht. Rechtsonder; verdieping + 1. Ruim dakterras, installatie ruimte ten behoeve van luchtbehandelingskast (LBK) en verkeersruimten. Op het dakterras heeft men een nog mooier uitzicht. In speciale gevallen kan dit terras als feestruimte gebruikt worden voor groepen van ca. 100 personen. De inrichting van dit dek wordt dan verzorgd door een horeca-verhuurbedrijf, zodat er geen opslag behoeft te worden gemaakt voor het meubilair. Dit dek is ook met de lift bereikbaar.

Afbeelding 20. Links; verdieping 0. Rechts; verdieping + 1

58


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Referentie (Li-Tech Inregelservice BV)


Referentie Projecten Referentieprojecten

In dit hoofdstuk behandelen we de twee referentieproject: “Villa Flora, Venlo” en de “Ecologische kaswoningen, Culemborg”. Bij deze referenties gaat onze aandacht vooral uit naar de volgende aspecten: de integratie van de kas in het ontwerp, het klimaatconcept, de zelfvoorziening van het gebouw en de interieurbeplanting.

projecten 34


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Villa Flora, Venlo Het wordt het groenste kantoor van Nederland genoemd. Tijdens de Floriade 2012 herbergde het gebouw de binnen tentoonstelling voor groen. Na de Floriade kreeg het gebouw een geheel andere functie: die van kantoor. De verscheidenheid aan toegepaste duurzame

ontwikkelingen maken het gebouw tot een waardig

“duurzaamheidsicoon” in vele opzichte. De basis van het gebouw is de energie producerende kas. Tijdens de expo bood de kas ruimte voor de hoofdexhibitie-ruimte, tegenwoordig draagt de kas en zijn beplanting bij aan een gezonde werkomgeving voor ca. 700 werknemers. Zonne-energie is de drijfkracht of de groene motor achter het gebouw. Er is daardoor geen externe bron nodig voor het leveren van elektriciteit en water. Een aansluiting op het riool is overbodig door het lokaal verwerken van afval en gebruikt water.

Energieconcept en zelfvoorziening van het gebouw 1 2 2 9

4

8

3

7

4

5

6

3

4

6

2

6

3

5

1

4

4

4

7

2

3

3

3

6

2

4

2

4

6

3

1

3

5

2

2

2

4

1

2

3

2

1 8° 2

4

7

2

2

3

6

2

6

Afbeelding 01. Schetsmatige doorsnede Villa Flora

1

3 2

2 1 2 2

1 2 2

25° 18° 8

5 2 4 1. Parabolische dakpanelen zijn voorzien van zon thermische collectoren en fotovoltaïsche panelen (dunne film techniek). 2 Breathing 2 3 windows aan de noordzijde van het gebouw. 3. Betonkernactivering is toegepast en zorgt voor de basistemperatuur binnen het gebouw. 4 4. Fewihex warmtewisselaars zorgen dat er bijna geen energie verloren gaat bij het vernieuwen van verse lucht. 5. De geïntegreerde kas 3 draagt bij aan het prettige binnenklimaat en zorgt voor transparantie met alle voordelen van dien. Het organische afval van de 2 beplanting wordt vergist (doormiddel van anaerobic fermentation) tot biogas (6. biomassavergisting); brandstof voor de microturbine die 1 het gas omzet in elektriciteit. De overige gassen worden gefilterd en weer voor de kas gebruikt (CO2 fertilisatie). 7. Watertank opslag 2 (70°). 8. Aquifer, seizoensgebonden opslag (WKO). 9. fotovoltaïsche panelen geïntegreerd in het, op het zuiden georiënteerde, dak 2 zetten straling om in elektriciteit. De combinatie van deze verschillende systemen maken het tot een energie neutraal gebouw.


Referentie Projecten Referentieprojecten

Algemene gebouwinformatie Project: Villa Flora; Architect: Kristinsson; Energetisch adviseur: Volantis; Opdrachtgever: Regio Venlo; Initiatiefnemer: Stichting Innovatie Glastuinbouw; Plaats: Venlo, Limburg – Nederland; Bouwkosten: Ca. 18 miljoen euro; Bouwmethodiek: Prefab beglaasde elementen; Oppervlakte: 11765m2; Oplevering: 2011. Kenmerken gebouwontwerp Bouwen

met

groen

en

glas:

energy-producing

greenhouse; Drijfkracht achter integraal ontwerp was zonne-energie; Cradle to cradle principe (C2C); CO2 neutraal; Met de ambitie op zelfvoorzienendheid. Energievoorzieningen Zonthermisch passieve collectoren (VLTH); Fotovoltaische zonnepanelen (dunne film techniek); Biomassavergisting

met

warmtekrachtkoppeling

(bronnen: organisch kas afval en zwartwater); Fewihex warmtewisselaars; Betonkernactivering (BKA); Breathing Window (BW, CO2 gestuurd); Energy-producing greenhouse; Intelligente LED-verlichting (gestuurd door van een bewegingssensor).

(Hecht)

Overdag De parabolische dakpanelen zijn bekleed met hoog reflecterend materiaal. De zonnecollectoren en ultra dunne fotovoltaïsche cellen (PV-cellen) zijn samen op een element in het brandpunt geplaatst waardoor een veel hogere temperatuur kan worden gehaald dan bij regulier geplaatste zonnecollectoren. Het grote voordeel hiervan is dat het warme water (+70 graden) direct kan worden gebruikt

zonder

gevaar voor de legionella bacterie. De door de PV-cellen opgewekte elektriciteit wordt opgeslagen voor het opladen van elektrische wagens. ‘s Nachts Dankzij het hoog reflecterend materiaal (fluoropolymer coating) wordt de temperatuur van de dakpanelen zeer snel verlaagd tijdens een heldere

avond

en/of

nacht,

waardoor

de

omliggende

lucht

condenseert. Dit systeem maakt het mogelijk om vrijwel overal ter

Afbeelding 02. Principe van de parabolische dakpanelen aan de noordzijde

wereld drinkwater te produceren door het opvangen van condensatie.

36


Uiterwaard natuur! Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase Vooronderzoeksfase


Referentieprojecten Referentie Projecten

Foto collage excursie Villa Flora, Venlo Onder begeleiding van de heer F.Koiter kregen we de gelegenheid het gebouw van buiten en binnen te ervaren. Ook werden we in de gelegenheid gesteld enkele vragen te stellen en heeft de heer Koiter ons uitgebreid het energieconcept van het gebouw toegelicht.

38


Uiterwaard natuur!

Vooronderzoeksfase

Ecologische kaswoningen, Culemborg

Algemene gebouwinformatie Project: Ecologische kaswoningen, Culemborg; Architect: KWSA Architecten ingenieurs V.O.F.; Opdrachtgever: Particulier. Kenmerken gebouwontwerp Bouwen met groen en glas: energievraag beperken door kas (bufferfunctie); Vervagen van de buiten- binnengrens; Duurzame materialen als: leem, cellulose isolatie, EPDM dakbedekking, FSC-hout; Hoge isolatiewaarden (EPC = 0,5); Transparantie. Energievoorzieningen Vloerverwarming in combinatie met

Initiatief Het EVA Lanxmeer gebied in Culemborg is een voormalig watergebied. Vanuit een particulier initiatief heeft het gebied zich ontwikkeld tot duurzame ecologische wijk waar een groene en sociale gedachtegang de norm is. Er wordt slim omgegaan met afvalwater. Het regenwater wordt niet direct weggespoeld via het riool maar wordt verzameld in beekjes, vijvers en uiteindelijk komt het bij het grondwater terecht. Door een hydrofytfilter wordt lichtvervuild water op natuurlijke wijze gezuiverd. Door op deze manier “problemen” op locatie op te lossen wordt het rioolnet ontlast. Deze norm vind je terug in het karakter van de ecologische kaswoningen van KWSA Architecten. Het transparante- , energiebesparende- en groene karakter van de kas past perfect in de wijk, bovendien wordt door deze bufferruimte het comfortabel buiten zitten met ca. 8 maanden verlengd. Het sluiten van kringlopen De kunst van het lokaal sluiten van kringlopen, dat ook in deze wijk een grote rol speelt,

wordt zelfs vergroot doordat het

klimaat in de kas het de gebruiker mogelijk maakt zelf groenten en kruiden te kweken. Waardoor de gebruikers niet alleen in mindere mate afhankelijk zijn van grote energieleveranciers maar ook het heft in eigen hand nemen op het gebied van verantwoord voedsel. Integratie kas in ontwerp De kas is een belangrijk onderdeel van het ontwerp en is bepalend voor het binnenklimaat in de woningen. Doordat de kas als bufferruimte fungeert, de lucht in de kas wordt opgewarmd door de grote glasoppervlakten en de zon vrij spel heeft, wordt er tijdens de koude periode minder gestookt om toch een comfortabele binnentemperatuur te behouden. Minstens 10% van het dakoppervlak kan geopend worden zodat er in de warme periode voldoende wordt geventileerd. Daarnaast wordt de kas op vele andere manieren gebruikt. Het grootste gedeelte van het jaar is de kas als het ware een uitbreiding van de woonkamer, eetkamer, speelkamer of gewoon een aangename plek om, beschut en midden tussen de beplanting, van het buitenzijn te genieten. Want dat is eigenlijk precies wat de kas doet. het vervagen van de buiten – binnengrens.

(Schijndel van)

gemeenschappelijk laagtemperatuur verwarmingssysteem (LTH); Warmtepompboiler (WPB); Fotovoltaïsche zonnepanelen.


Referentie Projecten

Inspiratiebronnen

Toelichting Linksboven, (Moran): Opvallende donkerhouten onderkant met ge誰ntegreerde LED-verlichting. Rechtsboven, (Weisskirchner): optisch bedrog door twee kolommen onder een hoek en de derde verwerkt in de trap. Linksonder, (Archilovers): 2 totaal verschillende daken met twee totaal verschillende functies die beide gericht zijn op de zon. Rechtsonder, (Dipl. Ing. Architekt; Richard J. Dietrich): prachtige integratie van de kas in het ontwerp.

40


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Het bevorderen van het binnenklimaat door middel van architectonische ontwerpmiddelen, dat tijdens het vooronderzoek werd onderzocht en tijdens het ontwerpen werd toegepast, wordt in dit hoofdstuk uitgebreid belicht. Zie bijlage II, III en IV voor de uitgebreide onderzoeken.

Ontwerp


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

installatie- en

klimaatconcept 60


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Bijdragen aan het gezond binnenklimaat door middel van het

Specifiek PVE

“Bouwen met groen en glas” in het algemeen Mensen voelen zich prettiger buiten in de natuur dan tussen de vier muren van een gebouw; dat ervaren we tijdens onze vakanties. Door de natuur naar binnen te halen creëer je voor de gebruikers van een gebouw een verbetering van het leefklimaat. Groen en daglicht vitaliseren, het kijken naar groen zorgt voor een vermindering van stress en het werken in een groene omgeving zorgt ervoor dat het ziekteverzuim daalt. De positieve uitstraling, de akoestische kwaliteiten, schone lucht, opvang van fijnstof en

Definitie van een gezond binnenklimaat

luchtvochtigheid zijn positieve kwaliteiten van groen. Zeker in

In een gezond binnenklimaat is een gevoel van behaaglijkheid en

kwetsbare omgevingen zoals scholen en gezondheidsgebouwen is

comfort noodzakelijk. De termen “behaaglijk” en “comfort” worden

een klimaat nodig waarin mensen zich prettig voelen.

te pas en te onpas gebruikt. Om onduidelijkheid te voorkomen is En groen verbindt: een (functionele) groene omgeving nodigt uit

het belangrijk eerst een definitie van deze termen te geven.

om

te

gebruiken

en

elkaar

te

ontmoeten.

Goede

Definitie “behaaglijk”

groentoepassingen in of als verbinding tussen gebouwen zorgen

“behaaglijk bijv.naamw.Uitspraak: [b!ˈhaxl!k] waar je je

voor positieve interactie en daarmee meer sociale cohesie tussen

prettig bij voelt Voorbeelden: `een behaaglijke trui`, `een

de gebruikers (Knooppunt bouwen met groen).

behaaglijke temperatuur`, `een behaaglijk ingericht huis” (ENCYCLO online escyclopedie).

“Bouwen met groen en glas” ter verbetering van het binnenklimaat van ons ontwerp

Definitie “comfort”

In ons ontwerp onderscheiden we twee klimaatzones, zie

“Een gevoel van gemak en bevrediging van lichamelijke

afbeelding 01. Het gedeelte binnen de thermische schil (massief

behoeften, geheel vrij van pijn of angst. Categorie:

en gesloten - rood), en het kasgedeelte buiten de thermische schil

Abstracte Begrippen > gevoel” (WOORDEN nederlandse

(voornamelijk glas en open – blauw). Deze twee zones vragen een

taal).

verschillende wijze van klimatiseren. We houden rekening met de mogelijkheid de grens tussen de twee zones te vervagen indien dit

Ondanks het feit dat de termen vaak als synoniemen van elkaar

het algemene binnenklimaat ten goede komt, bijvoorbeeld door in

worden gebruikt is er in onze ogen wel degelijk verschil tussen de

het voor- of najaar de scheiding te verwijderen.

termen. In de meeste bronnen wordt de term “behaaglijk” gekoppeld aan de “thermische behaaglijkheid”. Deze thermische behaaglijkheid wordt bepaald door verschillende factoren, zoals: de

luchttemperatuur,

relatieve

gemiddelde

vochtigheid,

stralingstemperatuur,

luchtsnelheid,

enz.

Het

is

de een

overkoepelende term. Terwijl de term “comfort” vaak gezien wordt als onderdeel dat bijdraagt aan de behaaglijkheid. Een voorbeeld is het visuele comfort. Beide termen zijn niet uit te drukken in een absoluut getal. Volgens het onderzoek van de heer Fanger zijn de volgende 12 factoren bepalend voor het behaaglijkheidsgevoel van de mens, waarvan de eerste 7 factoren betrekking hebben op de thermische behaaglijkheid (C + B advies en expertise): 1.

de luchttemperatuur;

2.

de gemiddelde stralingstemperatuur;

3.

de luchtsnelheid;

4.

de waterdampdruk;

De kas

5.

de thermische weerstand van de kleding;

Een groot op het zuiden gelegen gedeelte van het gebouw zal

6.

het activiteitenniveau;

uitgevoerd worden in glas. Het kasgedeelte. Dit gedeelte valt

7.

de relatieve vochtigheid;

buiten de thermische schil van het gebouw. Het gedeelte dat wel

8.

de samenstelling van het luchtgehalte aan toxische

binnen de thermische schil valt bestaat voornamelijk uit gesloten

stoffen en geuren;

delen met enige massa. Wel is er de mogelijkheid de scheiding

het stofgehalte van de lucht;

tussen het glazen gedeelte en het gesloten deel te verwijderen

9.

Afbeelding 01. Begane grond, verdeling verschillende zones

10. het geluidniveau;

waardoor de twee verschillende klimaten elkaar beïnvloeden. De

11. het lichtniveau;

kas functioneert als grote buffer tussen buiten en binnen, een

12. de psychische gesteldheid van de mens.

buffer die het grootste gedeelte van het jaar gebruikt kan worden


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

om in te verblijven omringt door een grote hoeveelheid flora en fauna. Omdat de kas buiten de thermische schil valt is het onverstandig deze door middel van installaties te klimatiseren. Het klimaat in de kas wordt dus vooral bepaald door het gematigd klimaat in Nederland. Daarom is het belangrijk het klimaat in de kas zo aangenaam mogelijk te maken met behulp van passieve maatregelingen. De kas wordt onder een gunstige hoek geplaatst ten opzichte van de zon (zie hoofdstuk “Het Ontwerp”), er wordt regelbare buitenzonwering toegepast en de kas krijgt veel te openen delen waardoor koelen door middel van spuien mogelijk wordt. Daarnaast is het mogelijk om een houtkachel in de kas te plaatsten die incidenteel gebruikt kan worden, bijvoorbeeld tijdens een feest in de winter. Daarnaast beïnvloedt de kas met de rijkelijke aanwezigheid van groen de luchttemperatuur, de relatieve vochtigheid, de samenstelling van en het gehalte aan toxische stoffen en geuren en het stofgehalte van de lucht, voordat de lucht via de kas het restaurant wordt ingeblazen. Daarnaast is het een prachtige ruimte om in te verblijven. Het Restaurant Het restaurantgedeelte bevindt zich binnen de thermische schil. Deze klimaatzone is goed geïsoleerd en wordt verwarmd, gekoeld en geventileerd met behulp van installaties. We voorspellen dat het gebruik van deze ruimte erg variabel is. Tijdens lunch- en dinertijden kan het ineens vrij druk worden. Daarom is het belangrijk dat er naast een “trage” basis temperatuur een “snelle” regelbare temperatuur mogelijk is. In het restaurant is ook de ventilatie een belangrijk aandachtspunt in verband met het bereiden van maaltijden en het grote aantal mensen. Ontwerpuitgangspunt Tot slot, maar zeker niet minder belangrijk: we hechten veel waarde aan de bijdrage die het ontwerp kan leveren aan het beperken

van

de

energievraag,

aan

het

benutten

van

hernieuwbare bronnen op passieve wijze en aan een aangenaam binnenklimaat. Natuurlijk wordt het benutten van deze bronnen versterkt door het gebruik van actieve systemen als PV-panelen en ontkomen we er niet aan om technische installaties te gebruiken ter bevordering van het binnenklimaat. Tijdens onze literatuurstudie: “Uiterwaard Natuur, bouwen met groen en glas” ontdekten we onderstaand citaat van Schittich. Het citaat werd een belangrijk uitgangspunt bij het ontwerpen van het gebouw.

“Solares Bauen kun je niet bereiken door alleen enkele maatregelen, zoals zonnecollectoren of PV-panelen op het dak, te treffen. Een gebouw moet als complex geheel worden begrepen – als een energetisch systeem – dat de ter plekke aanwezige natuurlijke energiebronnen, zoals Zonne-energie, wind en aardwarmte zo goed mogelijk gebruikt om te reageren op veranderlijke klimaatomstandigheden” - Schittich.

62


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Klimaatconcept Het energetisch systeem

Het massieve gedeelte van het gebouw ligt op het noorden.

Met het klimaatconcept tonen we aan hoe architectonische

Het heeft een goed geïsoleerde thermische schil en is

ontwerpmiddelen zoals: vorm, verhoudingen, oriëntatie en

verbonden met een lichte constructie; de kas. Deze op het

materialisering worden ingezet om het binnenklimaat in het

zuiden gelegen semi-buitenruimte warmt snel op en koelt snel

gebouw, dat volgens de heer Schittich als complex geheel

af. Alleen binnen de thermische schil wordt kunstmatig

moet worden gezien, te bevorderen.

geklimatiseerd.

Er is bewust voor een overstek in de verdiepingsvloer en dak gekozen. Een dergelijk overstek op het zuiden beperkt hoge zoninstraling in de zomer door de grote invalshoek. Terwijl de zoninstraling in de winter, door de kleine invalshoek, tot diep in het gebouw reikt. De rood gearceerde wand geeft de warmte accumulerende wand aan. De wand wordt gedurende de dag door de zon opgewarmd. Doordat er een Phase changing material (PCM) is opgenomen in de afwerking van de wand wordt deze warmte vastgehouden om later afgegeven te kunnen worden. Op het moment dat de temperatuur in de kas afneemt verandert het materiaal van vorm (van vast naar vloeibaar). Tijdens dit proces komt warmte vrij waardoor de temperatuur in de ruimte binnen de kas minder snel afneemt.

De kas biedt ruimte voor een groot aanbod aan (sub tropische) planten. Bezoekers ervaren de positieve werking van groen. “Groen en daglicht vitaliseren, het kijken naar groen zorgt voor een vermindering van stress en het werken in een groene omgeving zorgt ervoor dat het ziekteverzuim daalt. De positieve uitstraling, de akoestische kwaliteiten, schone lucht, opvang van fijnstof en luchtvochtigheid zijn positieve kwaliteiten van groen.” (Knooppunt bouwen met groen).

Door

de

“knik”

staat

de

relatief

lage

ochtend-

en

namiddagzon loodrecht op de geknikte zuidgevel terwijl de zon op het heetst van de dag juist niet loodrecht op de zuidgevel staat, zie afbeelding 09. In het algemeen geldt: hoe scherper de hoek van de zoninstraling op de zuidgevel hoe minder warmtetransmissie er optreedt doordat er meer wordt gereflecteerd. Hierdoor warmt de zon het gebouw in de ochtend eerder op, wordt de warme piek rond de middag verlaagd en blijft het gebouw langer warm tijdens de namiddag en avond.

Afbeelding 02. De architectonische bijdrage aan het klimaat; het energetisch systeem


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

Door het dak onder een hoek te plaatsen wordt de zon minder gereflecteerd. Hierdoor wordt in eerste instantie de zonneenergie op een passieve manier effectiever benut. Door semitransparante fotovoltaïsche cellen (PV-cellen) op te nemen in het schuine, naar de zon georiënteerde, dak wordt ook op een actieve wijze gebruikgemaakt van deze hernieuwbare bron van energie.

Door de grote hoeveelheid te openen delen in zowel dak als gevels wordt het kasgedeelte goed geventileerd op het moment dat dit nodig is. Bijvoorbeeld tijdens een zomerdag wanneer de temperatuur binnen de kas onprettig hoog kan oplopen indien er niet geventileerd wordt.

Het restaurantgedeelte bevindt zich binnen de thermische schil. De goed geïsoleerde schil heeft een Rc-waarde van 6,3 m2K/W, zie bijlage VI. Hierdoor mag de verwarming van het gebouw op tijden dat het niet gebruikt wordt lager dan wanneer de schil minder goed geïsoleerd is. En zal het de ruimte sneller opwarmen indien er wel verwarmt wordt.

Door de kas een groot volume te geven krijgt de kas meer capaciteit om dienst te doen als grote warme luchtcollector. Tevens functioneert de kas als “bufferruimte” voor het massieve

gedeelte

van

het

gebouw.

Waardoor

de

energievraag binnen de thermische schil afneemt.

Nachtkoeling is een simpele maar effectieve maatregel voor het beperken van een hoge opwarming van het gebouw. Dit is geheel zonder installaties mogelijk. Door ’s nachts zo veel mogelijk te openen delen te openen koelt het gehele gebouw af door de relatief lage nachttemperatuur. De volgende ochtend is het gebouw aanzienlijk koeler waardoor er langer Indien nodig wordt de opwarming van het gebouw beperkt

een aangename temperatuur heerst.

met behulp van buitenzonwering (vanwege de duidelijkheid van de afbeelding niet zichtbaar). Deze “intelligente

Het schema van het samenspel van deze passieve

buitenzonwering”

maatregelen wordt op de volgende pagina weergegeven.

is

aangesloten

op

gebouwbeheersysteem (GBS) waardoor volautomatisch

het de

meest effectieve positie van de zonwering wordt bepaald. Omdat het klimaat in de kas niet kunstmatig wordt beïnvloedt wordt door deze passieve maatregel het klimaat aanzienlijk verbeterd. Eventueel verkrijgbaar met geïntegreerde PVcellen.

64


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Schema klimaatconcept

WINTER

HERFST

ZOMER

LENTE

06:00 uur

12:00 uur


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

18:00 uur

24:00 uur

66


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

09.00 uur

Zonstudie Om een duidelijk beeld te geven van het verloop van de zoninstraling en de daarbij te verwachte schaduwval binnen het gebouw is een zonnestudie gedaan. Het verloop van de Op de afbeeldingen is te zien in hoeverre bepaalde materialen en objecten de zoninstraling blokkeren. De zonnecellen, die de glaspanelen van het dak en een gedeelte van de gevel van de kas bekleden, laten voldoende

LENTE

zon op dag niveau tijdens de vier jaargetijden is onderzocht.

daglicht door. Ook geeft de zonnestudie goed weer dat de hoge zomerzon wordt geweerd door het overstek terwijl de lage winterzon tot diep in het gebouw schijnt. Zowel in de ochtend als avond is er een goede zoninstraling op het kasgedeelte. Tevens wordt de wand die voorzien is van PCM goed belicht door de zon. In alle jaargetijden wordt de kas al in de ochtend opgewarmd. Terwijl er een grote hoeveelheid schaduwval te zien is op het heetst van de dag. Hetgeen overigens precies gebeurt volgens ons ontwerpuitgangspunt. In het begin van de avond Automatische dynamische buitenzonwering voorkomt de hoge warmtepieken in de zomer. Deze zonwering is in deze

Afbeelding 03. Overzicht verloop van de zon + oriĂŤntatie

WINTER

HERFST

afbeeldingen niet getekend.

ZOMER

wordt met name het kasgedeelte op het oosten verwarmd.


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

13.00 uur

17.00 uur

68


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Installatieconcept !

Vloerverwarming

en

koeling

verzorgen

de

Ondanks de architectonische ontwerpmiddelen ontkomen we

basistemperatuur van het restaurantgedeelte. Omdat dit

niet aan het geringe gebruik van technische installaties om een

gedeelte van het gebouw goed geïsoleerd is kan een

gebouw met restaurantfunctie van een gewenst binnenklimaat

aangename temperatuur worden behaald met behulp van lage

te kunnen voorzien.

temperatuur verwarming (LTV). Door een verticale bodem warmtewisselaar

wordt

een

relatief

koude

of

warme

temperatuur uit de bodem onttrokken, zie doorsnede op Inblaas in restaurant ca. 2500 m3/h

afbeelding 04 en 05. Na- verwarmen of koelen gebeurd met de

bij 75 personen (30 m3/h p.p.).

warmtepomp voordat de warmte of koude via de vloer wordt afgegeven.

Restaurant

en

keuken,

A-A

210m2

Rc-waarden

thermische

schil: •

Gevels 6,3 m2K/W;

Vloer 4,2 m2K/W;

Dak 4 m2K/W.

LB K

Indien de temperatuur van de lucht binnen de kas aangenaam is (19° - 23°) wordt de thermische schil, tussen het restaurantgedeelte en de kas, voor een gedeelte geopend. Het restaurant gedeelte wordt nu op natuurlijke wijze voorzien van frisse lucht maar wordt wel mechanisch afgezogen. Indien de lucht binnen de kas aangenamer is dan de buitenlucht wordt deze via de LBK het restaurant gedeelte ingeblazen. Voorbeeld: In het voorjaar is de buitentemperatuur min 5° terwijl de temperatuur in de kas 10° bedraagt. Via sensoren en het GBS wordt geconcludeerd dat het gebruik van de lucht in de kas efficiënter is ten opzichte van de koudere buitenlucht. De LBK hoeft nu slechts 10° tot 15° bij te verwarmen om een prettige binnentemperatuur te realiseren. De kas als grote warme luchtcollector en het installatiesysteem worden beide ingezet, zie afbeelding 04.

De afzuiging van de gehele ruimte vindt plaats in de openkeuken. In verband met het bereiden van gerechten wordt de lucht in deze ruimte mechanisch afgezogen. Doordat niet alleen de lucht van het keukengedeelte maar de lucht van het gehele restaurant wordt afgezogen wordt rekening gehouden met een grote capaciteit (ca. 2500 m3/h). De lucht wordt via kanalen naar de LBK gezogen. Voordat de lucht het gebouw verlaat wordt de warmte teruggewonnen (WTW).


Ontwerp installatieen klimaatconcept ! ! ! ! ! !

Het gebouw kan op drie manieren geventileerd worden. •

Mechanische luchtaanvoer uit kas in combinatie met mechanische luchtafvoer (afbeelding 04);

Mechanische aanvoer via buitenlucht in combinatie met mechanische luchtafvoer (afbeelding 05);

Natuurlijke luchtaanvoer uit kas in combinatie met mechanische luchtafvoer (afbeelding 05).

Wanneer de lucht op natuurlijke wijze wordt aangevoerd wordt de thermische schil, tussen het restaurantgedeelte en de kas, voor een gedeelte geopend.

! ! ! !

Fotovoltaïsche cellen (PV-panelen)

!

Afbeelding 04. Wintersituatie; ventilatie mech. aanvoer en afvoer in doorsnede A-A.

De panelen mogen de werkwijzen van de kas niet beperken. Daarom

is

gekozen

zonnepanelen.

Deze

voor

semitransparante

glaspanelen

zijn

glas-

verkrijgbaar

met

geïntegreerde fotovoltaïche cellen (156mm x 156mm). Zonlicht kan tussen de cellen schijnen omdat deze uit elkaar zijn geplaatst (transparantie 70%).

Er is gekozen voor drie

verschillende oriëntaties ten opzichte van de zon. Waardoor de gemiddelde zoninstraling op de cellen 92% is. In het hoofdstuk “Ontwerp

uitgangspunten

gebouwzelfvoorziening”

is

aangegeven dat de elektriciteitsbehoefte van het gebouw circa 27.300 kWh bedraagt. Het gebouw zal bijna het dubbele aan

LBK Waterbuffer Warmtepomp

elektriciteit opwekken. Het overschot elektriciteitsnet worden geleverd. Onderstaande zonnepanelen

afbeelding

toont

de

zal

oriëntatie

aan

het

van

de

Groen; PV=panelen onder een hoek van 12° , 75m2

Orange; PV-panelen op plat dak (0°), 45m2

Geel; PV-panelen onder een hoek van 90°, 30m2

Afbeelding 05. Zomersituatie; ventilatie nat. aanvoer en mech. afvoer in doorsnede A-A

Zonnecollectoren Voor het warmtapwater zijn zonnecollectoren in combinatie met twee waterbuffers gekozen. Het drinkwater komt met een temperatuur van circa 10 graden het gebouw binnen en wordt via een warmtewisselaar door de zonnecollectoren in het eerste buffer verwarmd. Gezien de geringe behoefte aan warmtapwater is 4m2 tot 6m2 aan zonnecollectoren voldoende. De buffers zijn direct boven de installatieruimte geplaatst waardoor het warmtetransport klein is. De temperatuur die het water bereikt is afhankelijk van de zon. In de zomer kan de temperatuur wel 65 graden worden. Indien nodig, wordt de temperatuur in het 2e buffer verhoogd. Deze is aangesloten op de warmtepomp en kan de temperatuur tot maximaal 55 graden verwarmen. Om de kans op legionella uit te sluiten wordt de temperatuur tot 65 graden verhoogd door een elektrische na verwarmer. •

Gestreept zwart – wit; zonnecollectoren, 6m2 Afbeelding 06. Perspectief met zonnepanelen

70


Uiterwaard natuur!

Interieur beplanting

Ontwerpfase

!

Zie bijlage III: â&#x20AC;&#x153;Studie interieurbeplantingâ&#x20AC;? voor een uitgebreide omschrijving van de gekozen planten.

Eerder in dit hoofdstuk beschreven we de positieve invloed van groen op de mens. Op deze bladzijde wordt de indeling van het groen weergegeven in de plantengrond 01. Bouwen met groen is ingewikkelder dan het in eerste instantie lijkt. Iedere plant heeft andere eigenschappen en behoeft specifieke aandacht waarmee bij het uitkiezen van de beplanting rekening gehouden moet worden. Niet iedere ruimte is geschikt voor iedere plant. Planten die normaal in de bergen groeien zijn bijvoorbeeld goed bestand tegen grote schommelingen in temperatuur. Deze planten kunnen goed overleven in een met glas overgoten ruimte (atrium) die in de winter een vrij koude en in de zomer een vrij hoge temperatuur heeft. Andere planten overleven nog geen seizoen in een dergelijk klimaat (van de Beek). We kozen de volgende beplanting voor het gebouw. De Hedera helix (klimop) wordt aan de reling van de balkons geplant. De plant is naast een klimmer ook een goede hangplant. De plant zou over de reling van het balkon naar beneden kunnen groeien. Een belangrijke eigenschap van de plant is het sterk absorberen van gassen zoals formaldehyde en methanol. Plantengrond 01.

De Dracaena fragrans heeft opvallend groene bladeren en heeft behoefte aan veel licht. Bij het ouder worden ontwikkelt ze een stevige houten stam waardoor ze wel drie meter hoog kan worden. In de schaduw van de plant kunnen andere planten leven die minder behoefte aan licht hebben. Ze vraagt weinig onderhoud en produceert meer vocht dan vele andere planten. De Dypsis lutescens (goudpalm) is een elegante plant en is erg populair als interieurbeplanting. Omdat het een (kleine) palmboom is heeft het iets vrolijks over zich, je zou het kunnen vergelijken met het vakantie gevoel. De Dypsis lutescens draagt bij aan het vochtgehalte van de lucht in de kas. Een enkele plant produceert 1 liter water per etmaal, verwijdert De Aglaonema wordt in de schaduw van de Dracaena fragrans

giftige stoffen uit de lucht en is natuurlijk een feest voor het

geplant. Ze kan erg goed omgaan met schommelingen in

oog. Met haar lichte groen geveerde bladeren is ze zeer

temperatuur en wateropname. Hierdoor dus ook erg gemakkelijk te

geschikt voor het warmere klimaat. Een laagje Hedera helix op

onderhouden

de bodem verhoogt de temperatuur van de plant.


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

Het kweken van kruiden gaat erg goed in een kas. Kruiden als basilicum, bieslook, salie, rozemarijn en koriander zijn bovendien heerlijk als garnering voor de gerechten. De bezoekers kunnen de kruiden in de kas bekijken en in het restaurant proeven.

De Hedera helix wordt langs de noord-oostgevel geplant. Ook in het restaurant verfraait ze de ruimten. Het is een goede en veel voorkomende klimplant. Ze heeft niet veel daglicht nodig en past zich gemakkelijk aan de omgeving aan. Ze doet het prima in het Nederlandse klimaat dus ze hoeft niet persé in de kas geplaatst te worden.

De Spathiphyllum, ook wel lepelplant genoemd, is een tropische plant en heeft groene langwerpige bladeren. Ze staat bekend om haar luchtzuiverende kwaliteiten en valt daardoor onder de “air so pure”- planten. Ze geeft met een hoog tempo vocht af, neutraliseert schadelijke stoffen en ziet er dankzij de prachtige witte bloemen erg mooi uit. Ze heeft indirect zonlicht nodig.

(Wentink, 2013) De hemelwaterafvoer van de kas is aangesloten op een vijver

De hoge kas leent zich uitstekend om ruimte te bieden aan

(7m2). Met een elektrische pomp wordt het water naar een

een bijzondere boom. We hebben voor de Cinnamomum

verhoging van steen gepompt om vervolgens naar beneden te

zeylanicum (kaneelboom) gekozen. Het is een tropische,

kletteren. Op deze manier zit er beweging in het water. Het

snel groeiende boom. Hij kan wel 7 meter hoog worden en

geluid van het water geeft een gezellige sfeer in de kas.

heeft niet veel verzorging nodig. Kaneel bloeit met kleine,

Daarnaast absorbeert de vijver warmte uit de kas. Dit komt het

onopvallende witgroene bloemen die zich tot eironde purperen

klimaat in de kas ten goede.

bessen ontwikkelen. De bast is dun, zacht en lichtbruin. Zowel bast als ook bladeren geuren aromatisch (Kaneelboom).

72


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

GPR Berekening Zie bijlage VII: “GPR berekening” voor de uitgebreide GPR berekening.

Is ons (klimaat)concept van het gebouw wel echt zo goed als wij beweren? Om deze vraag te beantwoorden is besloten een duurzaamheidscertificaat aan het gebouw toe te kennen. Hiervoor zijn verschillende programma’s voorhanden. Omdat het welzijn en de gezondheid van de mens voor ons belangrijk zijn hebben we een programma gekozen dat deze aspecten meeneemt in de berekening. Uit de programma’s: BREEAM-NL, LEED en GPR is voor GPR gekozen. Om erachter te komen of ons architectonisch ontwerp bijdraagt aan een gezond klimaatconcept, waarbij gestreefd wordt naar een gebouw dat zichzelf voorziet van energie, is voor ons ook het onderdeel energie belangrijk.

Op het gebied van energie, gezondheid, gebruikerskwaliteit en toekomstwaarde scoren we hoog. Opmerkelijk is de lagere score voor ‘milieu’. Deze score is opgebouwd uit de drie onderdelen: water (8,8 telt mee voor 2/10), milieuzorg (9,1 telt mee voor 1/10) en materiaal (5,0 telt mee voor 7/10). De reden voor de lage score is dus het toegepaste materiaal: 150 m2 aan zonnepanelen, overige technische installaties, driedubbel glas, breedplaatvloeren etc.

Ondanks

het

feit

dat

deze

materialen

niet

bepaald

milieuvriendelijk zijn, zijn de meeste materialen bewust gekozen. PV-panelen zijn bijvoorbeeld gekozen om elektriciteit op te wekken. Omdat we tijdens de initiatieffase hebben besloten om tijdens het afstuderen geen onderzoek te doen naar de schaduwprijzen van materialen is deze lage score voor milieu geen verrassing voor ons.

Gebouwkenmerken die bijdragen aan de hoge score voor energie, gezondheid, gebruikerskwaliteit en toekomstwaarde zijn onder andere

goede

daglichttoetreding,

hoge

Rc-waarden,

lage

temperatuurverwarming, geen gebruik van fossiele brandstoffen, het zelf opwekken van energie, een rijk aanbod aan interieurgroen, hoog visueel comfort en de afwisselende verschijningsvorm van gebouwonderdelen.


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

Afbeelding 07. GPR-berekening

74


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Het bevorderen van het binnenklimaat door middel van architectonische ontwerpmiddelen, dat tijdens het vooronderzoek werd onderzocht en tijdens het ontwerpen werd toegepast, wordt in dit hoofdstuk uitgebreid belicht. Zie bijlage II, III en IV voor de uitgebreide onderzoeken.

Ontwerp


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

installatie- en

klimaatconcept 60


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Bijdragen aan het gezond binnenklimaat door middel van het

Specifiek PVE

“Bouwen met groen en glas” in het algemeen Mensen voelen zich prettiger buiten in de natuur dan tussen de vier muren van een gebouw; dat ervaren we tijdens onze vakanties. Door de natuur naar binnen te halen creëer je voor de gebruikers van een gebouw een verbetering van het leefklimaat. Groen en daglicht vitaliseren, het kijken naar groen zorgt voor een vermindering van stress en het werken in een groene omgeving zorgt ervoor dat het ziekteverzuim daalt. De positieve uitstraling, de akoestische kwaliteiten, schone lucht, opvang van fijnstof en

Definitie van een gezond binnenklimaat

luchtvochtigheid zijn positieve kwaliteiten van groen. Zeker in

In een gezond binnenklimaat is een gevoel van behaaglijkheid en

kwetsbare omgevingen zoals scholen en gezondheidsgebouwen is

comfort noodzakelijk. De termen “behaaglijk” en “comfort” worden

een klimaat nodig waarin mensen zich prettig voelen.

te pas en te onpas gebruikt. Om onduidelijkheid te voorkomen is En groen verbindt: een (functionele) groene omgeving nodigt uit

het belangrijk eerst een definitie van deze termen te geven.

om

te

gebruiken

en

elkaar

te

ontmoeten.

Goede

Definitie “behaaglijk”

groentoepassingen in of als verbinding tussen gebouwen zorgen

“behaaglijk bijv.naamw.Uitspraak: [b!ˈhaxl!k] waar je je

voor positieve interactie en daarmee meer sociale cohesie tussen

prettig bij voelt Voorbeelden: `een behaaglijke trui`, `een

de gebruikers (Knooppunt bouwen met groen).

behaaglijke temperatuur`, `een behaaglijk ingericht huis” (ENCYCLO online escyclopedie).

“Bouwen met groen en glas” ter verbetering van het binnenklimaat van ons ontwerp

Definitie “comfort”

In ons ontwerp onderscheiden we twee klimaatzones, zie

“Een gevoel van gemak en bevrediging van lichamelijke

afbeelding 01. Het gedeelte binnen de thermische schil (massief

behoeften, geheel vrij van pijn of angst. Categorie:

en gesloten - rood), en het kasgedeelte buiten de thermische schil

Abstracte Begrippen > gevoel” (WOORDEN nederlandse

(voornamelijk glas en open – blauw). Deze twee zones vragen een

taal).

verschillende wijze van klimatiseren. We houden rekening met de mogelijkheid de grens tussen de twee zones te vervagen indien dit

Ondanks het feit dat de termen vaak als synoniemen van elkaar

het algemene binnenklimaat ten goede komt, bijvoorbeeld door in

worden gebruikt is er in onze ogen wel degelijk verschil tussen de

het voor- of najaar de scheiding te verwijderen.

termen. In de meeste bronnen wordt de term “behaaglijk” gekoppeld aan de “thermische behaaglijkheid”. Deze thermische behaaglijkheid wordt bepaald door verschillende factoren, zoals: de

luchttemperatuur,

relatieve

gemiddelde

vochtigheid,

stralingstemperatuur,

luchtsnelheid,

enz.

Het

is

de een

overkoepelende term. Terwijl de term “comfort” vaak gezien wordt als onderdeel dat bijdraagt aan de behaaglijkheid. Een voorbeeld is het visuele comfort. Beide termen zijn niet uit te drukken in een absoluut getal. Volgens het onderzoek van de heer Fanger zijn de volgende 12 factoren bepalend voor het behaaglijkheidsgevoel van de mens, waarvan de eerste 7 factoren betrekking hebben op de thermische behaaglijkheid (C + B advies en expertise): 1.

de luchttemperatuur;

2.

de gemiddelde stralingstemperatuur;

3.

de luchtsnelheid;

4.

de waterdampdruk;

De kas

5.

de thermische weerstand van de kleding;

Een groot op het zuiden gelegen gedeelte van het gebouw zal

6.

het activiteitenniveau;

uitgevoerd worden in glas. Het kasgedeelte. Dit gedeelte valt

7.

de relatieve vochtigheid;

buiten de thermische schil van het gebouw. Het gedeelte dat wel

8.

de samenstelling van het luchtgehalte aan toxische

binnen de thermische schil valt bestaat voornamelijk uit gesloten

stoffen en geuren;

delen met enige massa. Wel is er de mogelijkheid de scheiding

het stofgehalte van de lucht;

tussen het glazen gedeelte en het gesloten deel te verwijderen

9.

Afbeelding 01. Begane grond, verdeling verschillende zones

10. het geluidniveau;

waardoor de twee verschillende klimaten elkaar beïnvloeden. De

11. het lichtniveau;

kas functioneert als grote buffer tussen buiten en binnen, een

12. de psychische gesteldheid van de mens.

buffer die het grootste gedeelte van het jaar gebruikt kan worden


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

om in te verblijven omringt door een grote hoeveelheid flora en fauna. Omdat de kas buiten de thermische schil valt is het onverstandig deze door middel van installaties te klimatiseren. Het klimaat in de kas wordt dus vooral bepaald door het gematigd klimaat in Nederland. Daarom is het belangrijk het klimaat in de kas zo aangenaam mogelijk te maken met behulp van passieve maatregelingen. De kas wordt onder een gunstige hoek geplaatst ten opzichte van de zon (zie hoofdstuk “Het Ontwerp”), er wordt regelbare buitenzonwering toegepast en de kas krijgt veel te openen delen waardoor koelen door middel van spuien mogelijk wordt. Daarnaast is het mogelijk om een houtkachel in de kas te plaatsten die incidenteel gebruikt kan worden, bijvoorbeeld tijdens een feest in de winter. Daarnaast beïnvloedt de kas met de rijkelijke aanwezigheid van groen de luchttemperatuur, de relatieve vochtigheid, de samenstelling van en het gehalte aan toxische stoffen en geuren en het stofgehalte van de lucht, voordat de lucht via de kas het restaurant wordt ingeblazen. Daarnaast is het een prachtige ruimte om in te verblijven. Het Restaurant Het restaurantgedeelte bevindt zich binnen de thermische schil. Deze klimaatzone is goed geïsoleerd en wordt verwarmd, gekoeld en geventileerd met behulp van installaties. We voorspellen dat het gebruik van deze ruimte erg variabel is. Tijdens lunch- en dinertijden kan het ineens vrij druk worden. Daarom is het belangrijk dat er naast een “trage” basis temperatuur een “snelle” regelbare temperatuur mogelijk is. In het restaurant is ook de ventilatie een belangrijk aandachtspunt in verband met het bereiden van maaltijden en het grote aantal mensen. Ontwerpuitgangspunt Tot slot, maar zeker niet minder belangrijk: we hechten veel waarde aan de bijdrage die het ontwerp kan leveren aan het beperken

van

de

energievraag,

aan

het

benutten

van

hernieuwbare bronnen op passieve wijze en aan een aangenaam binnenklimaat. Natuurlijk wordt het benutten van deze bronnen versterkt door het gebruik van actieve systemen als PV-panelen en ontkomen we er niet aan om technische installaties te gebruiken ter bevordering van het binnenklimaat. Tijdens onze literatuurstudie: “Uiterwaard Natuur, bouwen met groen en glas” ontdekten we onderstaand citaat van Schittich. Het citaat werd een belangrijk uitgangspunt bij het ontwerpen van het gebouw.

“Solares Bauen kun je niet bereiken door alleen enkele maatregelen, zoals zonnecollectoren of PV-panelen op het dak, te treffen. Een gebouw moet als complex geheel worden begrepen – als een energetisch systeem – dat de ter plekke aanwezige natuurlijke energiebronnen, zoals Zonne-energie, wind en aardwarmte zo goed mogelijk gebruikt om te reageren op veranderlijke klimaatomstandigheden” - Schittich.

62


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Klimaatconcept Het energetisch systeem

Het massieve gedeelte van het gebouw ligt op het noorden.

Met het klimaatconcept tonen we aan hoe architectonische

Het heeft een goed geïsoleerde thermische schil en is

ontwerpmiddelen zoals: vorm, verhoudingen, oriëntatie en

verbonden met een lichte constructie; de kas. Deze op het

materialisering worden ingezet om het binnenklimaat in het

zuiden gelegen semi-buitenruimte warmt snel op en koelt snel

gebouw, dat volgens de heer Schittich als complex geheel

af. Alleen binnen de thermische schil wordt kunstmatig

moet worden gezien, te bevorderen.

geklimatiseerd.

Er is bewust voor een overstek in de verdiepingsvloer en dak gekozen. Een dergelijk overstek op het zuiden beperkt hoge zoninstraling in de zomer door de grote invalshoek. Terwijl de zoninstraling in de winter, door de kleine invalshoek, tot diep in het gebouw reikt. De rood gearceerde wand geeft de warmte accumulerende wand aan. De wand wordt gedurende de dag door de zon opgewarmd. Doordat er een Phase changing material (PCM) is opgenomen in de afwerking van de wand wordt deze warmte vastgehouden om later afgegeven te kunnen worden. Op het moment dat de temperatuur in de kas afneemt verandert het materiaal van vorm (van vast naar vloeibaar). Tijdens dit proces komt warmte vrij waardoor de temperatuur in de ruimte binnen de kas minder snel afneemt.

De kas biedt ruimte voor een groot aanbod aan (sub tropische) planten. Bezoekers ervaren de positieve werking van groen. “Groen en daglicht vitaliseren, het kijken naar groen zorgt voor een vermindering van stress en het werken in een groene omgeving zorgt ervoor dat het ziekteverzuim daalt. De positieve uitstraling, de akoestische kwaliteiten, schone lucht, opvang van fijnstof en luchtvochtigheid zijn positieve kwaliteiten van groen.” (Knooppunt bouwen met groen).

Door

de

“knik”

staat

de

relatief

lage

ochtend-

en

namiddagzon loodrecht op de geknikte zuidgevel terwijl de zon op het heetst van de dag juist niet loodrecht op de zuidgevel staat, zie afbeelding 09. In het algemeen geldt: hoe scherper de hoek van de zoninstraling op de zuidgevel hoe minder warmtetransmissie er optreedt doordat er meer wordt gereflecteerd. Hierdoor warmt de zon het gebouw in de ochtend eerder op, wordt de warme piek rond de middag verlaagd en blijft het gebouw langer warm tijdens de namiddag en avond.

Afbeelding 02. De architectonische bijdrage aan het klimaat; het energetisch systeem


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

Door het dak onder een hoek te plaatsen wordt de zon minder gereflecteerd. Hierdoor wordt in eerste instantie de zonneenergie op een passieve manier effectiever benut. Door semitransparante fotovoltaïsche cellen (PV-cellen) op te nemen in het schuine, naar de zon georiënteerde, dak wordt ook op een actieve wijze gebruikgemaakt van deze hernieuwbare bron van energie.

Door de grote hoeveelheid te openen delen in zowel dak als gevels wordt het kasgedeelte goed geventileerd op het moment dat dit nodig is. Bijvoorbeeld tijdens een zomerdag wanneer de temperatuur binnen de kas onprettig hoog kan oplopen indien er niet geventileerd wordt.

Het restaurantgedeelte bevindt zich binnen de thermische schil. De goed geïsoleerde schil heeft een Rc-waarde van 6,3 m2K/W, zie bijlage VI. Hierdoor mag de verwarming van het gebouw op tijden dat het niet gebruikt wordt lager dan wanneer de schil minder goed geïsoleerd is. En zal het de ruimte sneller opwarmen indien er wel verwarmt wordt.

Door de kas een groot volume te geven krijgt de kas meer capaciteit om dienst te doen als grote warme luchtcollector. Tevens functioneert de kas als “bufferruimte” voor het massieve

gedeelte

van

het

gebouw.

Waardoor

de

energievraag binnen de thermische schil afneemt.

Nachtkoeling is een simpele maar effectieve maatregel voor het beperken van een hoge opwarming van het gebouw. Dit is geheel zonder installaties mogelijk. Door ’s nachts zo veel mogelijk te openen delen te openen koelt het gehele gebouw af door de relatief lage nachttemperatuur. De volgende ochtend is het gebouw aanzienlijk koeler waardoor er langer Indien nodig wordt de opwarming van het gebouw beperkt

een aangename temperatuur heerst.

met behulp van buitenzonwering (vanwege de duidelijkheid van de afbeelding niet zichtbaar). Deze “intelligente

Het schema van het samenspel van deze passieve

buitenzonwering”

maatregelen wordt op de volgende pagina weergegeven.

is

aangesloten

op

gebouwbeheersysteem (GBS) waardoor volautomatisch

het de

meest effectieve positie van de zonwering wordt bepaald. Omdat het klimaat in de kas niet kunstmatig wordt beïnvloedt wordt door deze passieve maatregel het klimaat aanzienlijk verbeterd. Eventueel verkrijgbaar met geïntegreerde PVcellen.

64


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Schema klimaatconcept

WINTER

HERFST

ZOMER

LENTE

06:00 uur

12:00 uur


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

18:00 uur

24:00 uur

66


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

09.00 uur

Zonstudie Om een duidelijk beeld te geven van het verloop van de zoninstraling en de daarbij te verwachte schaduwval binnen het gebouw is een zonnestudie gedaan. Het verloop van de Op de afbeeldingen is te zien in hoeverre bepaalde materialen en objecten de zoninstraling blokkeren. De zonnecellen, die de glaspanelen van het dak en een gedeelte van de gevel van de kas bekleden, laten voldoende

LENTE

zon op dag niveau tijdens de vier jaargetijden is onderzocht.

daglicht door. Ook geeft de zonnestudie goed weer dat de hoge zomerzon wordt geweerd door het overstek terwijl de lage winterzon tot diep in het gebouw schijnt. Zowel in de ochtend als avond is er een goede zoninstraling op het kasgedeelte. Tevens wordt de wand die voorzien is van PCM goed belicht door de zon. In alle jaargetijden wordt de kas al in de ochtend opgewarmd. Terwijl er een grote hoeveelheid schaduwval te zien is op het heetst van de dag. Hetgeen overigens precies gebeurt volgens ons ontwerpuitgangspunt. In het begin van de avond Automatische dynamische buitenzonwering voorkomt de hoge warmtepieken in de zomer. Deze zonwering is in deze

Afbeelding 03. Overzicht verloop van de zon + oriĂŤntatie

WINTER

HERFST

afbeeldingen niet getekend.

ZOMER

wordt met name het kasgedeelte op het oosten verwarmd.


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

13.00 uur

17.00 uur

68


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Installatieconcept !

Vloerverwarming

en

koeling

verzorgen

de

Ondanks de architectonische ontwerpmiddelen ontkomen we

basistemperatuur van het restaurantgedeelte. Omdat dit

niet aan het geringe gebruik van technische installaties om een

gedeelte van het gebouw goed geïsoleerd is kan een

gebouw met restaurantfunctie van een gewenst binnenklimaat

aangename temperatuur worden behaald met behulp van lage

te kunnen voorzien.

temperatuur verwarming (LTV). Door een verticale bodem warmtewisselaar

wordt

een

relatief

koude

of

warme

temperatuur uit de bodem onttrokken, zie doorsnede op Inblaas in restaurant ca. 2500 m3/h

afbeelding 04 en 05. Na- verwarmen of koelen gebeurd met de

bij 75 personen (30 m3/h p.p.).

warmtepomp voordat de warmte of koude via de vloer wordt afgegeven.

Restaurant

en

keuken,

A-A

210m2

Rc-waarden

thermische

schil: •

Gevels 6,3 m2K/W;

Vloer 4,2 m2K/W;

Dak 4 m2K/W.

LB K

Indien de temperatuur van de lucht binnen de kas aangenaam is (19° - 23°) wordt de thermische schil, tussen het restaurantgedeelte en de kas, voor een gedeelte geopend. Het restaurant gedeelte wordt nu op natuurlijke wijze voorzien van frisse lucht maar wordt wel mechanisch afgezogen. Indien de lucht binnen de kas aangenamer is dan de buitenlucht wordt deze via de LBK het restaurant gedeelte ingeblazen. Voorbeeld: In het voorjaar is de buitentemperatuur min 5° terwijl de temperatuur in de kas 10° bedraagt. Via sensoren en het GBS wordt geconcludeerd dat het gebruik van de lucht in de kas efficiënter is ten opzichte van de koudere buitenlucht. De LBK hoeft nu slechts 10° tot 15° bij te verwarmen om een prettige binnentemperatuur te realiseren. De kas als grote warme luchtcollector en het installatiesysteem worden beide ingezet, zie afbeelding 04.

De afzuiging van de gehele ruimte vindt plaats in de openkeuken. In verband met het bereiden van gerechten wordt de lucht in deze ruimte mechanisch afgezogen. Doordat niet alleen de lucht van het keukengedeelte maar de lucht van het gehele restaurant wordt afgezogen wordt rekening gehouden met een grote capaciteit (ca. 2500 m3/h). De lucht wordt via kanalen naar de LBK gezogen. Voordat de lucht het gebouw verlaat wordt de warmte teruggewonnen (WTW).


Ontwerp installatieen klimaatconcept ! ! ! ! ! !

Het gebouw kan op drie manieren geventileerd worden. •

Mechanische luchtaanvoer uit kas in combinatie met mechanische luchtafvoer (afbeelding 04);

Mechanische aanvoer via buitenlucht in combinatie met mechanische luchtafvoer (afbeelding 05);

Natuurlijke luchtaanvoer uit kas in combinatie met mechanische luchtafvoer (afbeelding 05).

Wanneer de lucht op natuurlijke wijze wordt aangevoerd wordt de thermische schil, tussen het restaurantgedeelte en de kas, voor een gedeelte geopend.

! ! ! !

Fotovoltaïsche cellen (PV-panelen)

!

Afbeelding 04. Wintersituatie; ventilatie mech. aanvoer en afvoer in doorsnede A-A.

De panelen mogen de werkwijzen van de kas niet beperken. Daarom

is

gekozen

zonnepanelen.

Deze

voor

semitransparante

glaspanelen

zijn

glas-

verkrijgbaar

met

geïntegreerde fotovoltaïche cellen (156mm x 156mm). Zonlicht kan tussen de cellen schijnen omdat deze uit elkaar zijn geplaatst (transparantie 70%).

Er is gekozen voor drie

verschillende oriëntaties ten opzichte van de zon. Waardoor de gemiddelde zoninstraling op de cellen 92% is. In het hoofdstuk “Ontwerp

uitgangspunten

gebouwzelfvoorziening”

is

aangegeven dat de elektriciteitsbehoefte van het gebouw circa 27.300 kWh bedraagt. Het gebouw zal bijna het dubbele aan

LBK Waterbuffer Warmtepomp

elektriciteit opwekken. Het overschot elektriciteitsnet worden geleverd. Onderstaande zonnepanelen

afbeelding

toont

de

zal

oriëntatie

aan

het

van

de

Groen; PV=panelen onder een hoek van 12° , 75m2

Orange; PV-panelen op plat dak (0°), 45m2

Geel; PV-panelen onder een hoek van 90°, 30m2

Afbeelding 05. Zomersituatie; ventilatie nat. aanvoer en mech. afvoer in doorsnede A-A

Zonnecollectoren Voor het warmtapwater zijn zonnecollectoren in combinatie met twee waterbuffers gekozen. Het drinkwater komt met een temperatuur van circa 10 graden het gebouw binnen en wordt via een warmtewisselaar door de zonnecollectoren in het eerste buffer verwarmd. Gezien de geringe behoefte aan warmtapwater is 4m2 tot 6m2 aan zonnecollectoren voldoende. De buffers zijn direct boven de installatieruimte geplaatst waardoor het warmtetransport klein is. De temperatuur die het water bereikt is afhankelijk van de zon. In de zomer kan de temperatuur wel 65 graden worden. Indien nodig, wordt de temperatuur in het 2e buffer verhoogd. Deze is aangesloten op de warmtepomp en kan de temperatuur tot maximaal 55 graden verwarmen. Om de kans op legionella uit te sluiten wordt de temperatuur tot 65 graden verhoogd door een elektrische na verwarmer. •

Gestreept zwart – wit; zonnecollectoren, 6m2 Afbeelding 06. Perspectief met zonnepanelen

70


Uiterwaard natuur!

Interieur beplanting

Ontwerpfase

!

Zie bijlage III: â&#x20AC;&#x153;Studie interieurbeplantingâ&#x20AC;? voor een uitgebreide omschrijving van de gekozen planten.

Eerder in dit hoofdstuk beschreven we de positieve invloed van groen op de mens. Op deze bladzijde wordt de indeling van het groen weergegeven in de plantengrond 01. Bouwen met groen is ingewikkelder dan het in eerste instantie lijkt. Iedere plant heeft andere eigenschappen en behoeft specifieke aandacht waarmee bij het uitkiezen van de beplanting rekening gehouden moet worden. Niet iedere ruimte is geschikt voor iedere plant. Planten die normaal in de bergen groeien zijn bijvoorbeeld goed bestand tegen grote schommelingen in temperatuur. Deze planten kunnen goed overleven in een met glas overgoten ruimte (atrium) die in de winter een vrij koude en in de zomer een vrij hoge temperatuur heeft. Andere planten overleven nog geen seizoen in een dergelijk klimaat (van de Beek). We kozen de volgende beplanting voor het gebouw. De Hedera helix (klimop) wordt aan de reling van de balkons geplant. De plant is naast een klimmer ook een goede hangplant. De plant zou over de reling van het balkon naar beneden kunnen groeien. Een belangrijke eigenschap van de plant is het sterk absorberen van gassen zoals formaldehyde en methanol. Plantengrond 01.

De Dracaena fragrans heeft opvallend groene bladeren en heeft behoefte aan veel licht. Bij het ouder worden ontwikkelt ze een stevige houten stam waardoor ze wel drie meter hoog kan worden. In de schaduw van de plant kunnen andere planten leven die minder behoefte aan licht hebben. Ze vraagt weinig onderhoud en produceert meer vocht dan vele andere planten. De Dypsis lutescens (goudpalm) is een elegante plant en is erg populair als interieurbeplanting. Omdat het een (kleine) palmboom is heeft het iets vrolijks over zich, je zou het kunnen vergelijken met het vakantie gevoel. De Dypsis lutescens draagt bij aan het vochtgehalte van de lucht in de kas. Een enkele plant produceert 1 liter water per etmaal, verwijdert De Aglaonema wordt in de schaduw van de Dracaena fragrans

giftige stoffen uit de lucht en is natuurlijk een feest voor het

geplant. Ze kan erg goed omgaan met schommelingen in

oog. Met haar lichte groen geveerde bladeren is ze zeer

temperatuur en wateropname. Hierdoor dus ook erg gemakkelijk te

geschikt voor het warmere klimaat. Een laagje Hedera helix op

onderhouden

de bodem verhoogt de temperatuur van de plant.


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

Het kweken van kruiden gaat erg goed in een kas. Kruiden als basilicum, bieslook, salie, rozemarijn en koriander zijn bovendien heerlijk als garnering voor de gerechten. De bezoekers kunnen de kruiden in de kas bekijken en in het restaurant proeven.

De Hedera helix wordt langs de noord-oostgevel geplant. Ook in het restaurant verfraait ze de ruimten. Het is een goede en veel voorkomende klimplant. Ze heeft niet veel daglicht nodig en past zich gemakkelijk aan de omgeving aan. Ze doet het prima in het Nederlandse klimaat dus ze hoeft niet persé in de kas geplaatst te worden.

De Spathiphyllum, ook wel lepelplant genoemd, is een tropische plant en heeft groene langwerpige bladeren. Ze staat bekend om haar luchtzuiverende kwaliteiten en valt daardoor onder de “air so pure”- planten. Ze geeft met een hoog tempo vocht af, neutraliseert schadelijke stoffen en ziet er dankzij de prachtige witte bloemen erg mooi uit. Ze heeft indirect zonlicht nodig.

(Wentink, 2013) De hemelwaterafvoer van de kas is aangesloten op een vijver

De hoge kas leent zich uitstekend om ruimte te bieden aan

(7m2). Met een elektrische pomp wordt het water naar een

een bijzondere boom. We hebben voor de Cinnamomum

verhoging van steen gepompt om vervolgens naar beneden te

zeylanicum (kaneelboom) gekozen. Het is een tropische,

kletteren. Op deze manier zit er beweging in het water. Het

snel groeiende boom. Hij kan wel 7 meter hoog worden en

geluid van het water geeft een gezellige sfeer in de kas.

heeft niet veel verzorging nodig. Kaneel bloeit met kleine,

Daarnaast absorbeert de vijver warmte uit de kas. Dit komt het

onopvallende witgroene bloemen die zich tot eironde purperen

klimaat in de kas ten goede.

bessen ontwikkelen. De bast is dun, zacht en lichtbruin. Zowel bast als ook bladeren geuren aromatisch (Kaneelboom).

72


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

GPR Berekening Zie bijlage VII: “GPR berekening” voor de uitgebreide GPR berekening.

Is ons (klimaat)concept van het gebouw wel echt zo goed als wij beweren? Om deze vraag te beantwoorden is besloten een duurzaamheidscertificaat aan het gebouw toe te kennen. Hiervoor zijn verschillende programma’s voorhanden. Omdat het welzijn en de gezondheid van de mens voor ons belangrijk zijn hebben we een programma gekozen dat deze aspecten meeneemt in de berekening. Uit de programma’s: BREEAM-NL, LEED en GPR is voor GPR gekozen. Om erachter te komen of ons architectonisch ontwerp bijdraagt aan een gezond klimaatconcept, waarbij gestreefd wordt naar een gebouw dat zichzelf voorziet van energie, is voor ons ook het onderdeel energie belangrijk.

Op het gebied van energie, gezondheid, gebruikerskwaliteit en toekomstwaarde scoren we hoog. Opmerkelijk is de lagere score voor ‘milieu’. Deze score is opgebouwd uit de drie onderdelen: water (8,8 telt mee voor 2/10), milieuzorg (9,1 telt mee voor 1/10) en materiaal (5,0 telt mee voor 7/10). De reden voor de lage score is dus het toegepaste materiaal: 150 m2 aan zonnepanelen, overige technische installaties, driedubbel glas, breedplaatvloeren etc.

Ondanks

het

feit

dat

deze

materialen

niet

bepaald

milieuvriendelijk zijn, zijn de meeste materialen bewust gekozen. PV-panelen zijn bijvoorbeeld gekozen om elektriciteit op te wekken. Omdat we tijdens de initiatieffase hebben besloten om tijdens het afstuderen geen onderzoek te doen naar de schaduwprijzen van materialen is deze lage score voor milieu geen verrassing voor ons.

Gebouwkenmerken die bijdragen aan de hoge score voor energie, gezondheid, gebruikerskwaliteit en toekomstwaarde zijn onder andere

goede

daglichttoetreding,

hoge

Rc-waarden,

lage

temperatuurverwarming, geen gebruik van fossiele brandstoffen, het zelf opwekken van energie, een rijk aanbod aan interieurgroen, hoog visueel comfort en de afwisselende verschijningsvorm van gebouwonderdelen.


Ontwerp installatie- en klimaatconcept

Afbeelding 07. GPR-berekening

74


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

hoofddraag


Ontwerp Ontwerphoofddraagconstructie hoofddraagconstructie

In het vorige hoofdstuk is voornamelijk het architectonische ontwerp en het door ons ontworpen klimaatconcept vanuit verschillende hoeken belicht. Aan het ontwerp van de hoofddraagstructuur kon binnen de geraamde tijd niet evenveel aandacht worden geschonken als aan de bovengenoemde aspecten. Om deze reden hebben we in het laatste hoofdstuk slechts een concept voor de hoofddraagconstructie bedacht en eenvoudige berekeningen gemaakt om aan te tonen dat het ontwerp ook constructief realiseerbaar is. Het beeld van het ontwerp zal dan ook geen cruciale aanpassingen behoeven wanneer het door de constructeur wordt berekend.

Ontwerp constructie 76


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Specifiek PVE Uitgangspunt Vanuit architectonisch oogpunt stellen we de eis dat het gebouw in de voorgestelde technische uitwerking door de constructeur kan worden berekend, zonder dat de noodzakelijke constructie onrealistische maatregelen en kosten met zich meebrengt. Dat er aanpassingen moeten worden gedaan, die het beeld van het gebouw cruciaal veranderen. Externe eisen, bijzondere locatie De bijzondere locatie stelt ook eisen aan de constructie van het ontwerp. Door de onmiddelijke nabijheid van de dijk moet er bij de constructieve berekeningen rekening mee worden gehouden dat de dijk in toekomst verhoogd moet kunnen worden. Hierdoor zouden hogere horizontale drukkrachten tegen de kolommen op de voorkant en de grond kerende muur van de -2de verdieping ontstaan, die door de constructie moeten worden opgevangen. Ook moet bij de fundering rekening worden gehouden met een mogelijk hogere grondwater, die door de rivier sterk kan variëren. Materiaal keuze Uit het vooronderzoek en in de ontwerpfase bleek dat de hoofddraagconstructie

sterk

wordt

beïnvloed

door

het

architectonisch ontwerp en het klimaatconcept. Het uiterlijk van het gebouw wordt, zoals in hoofdstuk “Het ontwerp, Materialisering” omschreven, bepaald door warme en koude materialen. In het hoofdstuk “Ontwerp installatie- en klimaatconcept, Het energetisch systeem” geven wij aan dat wij het restaurantgedeelte op de noordkant, vanwege het warmteaccumuleerende effect, massief willen uitvoeren. Het verticale kasgedeelte voeren we daarentegen ,vanwege de warmte opwekkende werking, in glas uit. Met de keuze van de materialen van de hoofddraagconstructie moeten we dus rekening houden met deze eerder gemaakte keuzes.


Ontwerp hoofddraagconstructie

Afbeelding 01. Vogelvlucht impressie defintief ontwerp.

78


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Opzet constructie In het begin van de ontwerpfase hebben we een vormstudie met

De materialen van de hoofddraagconstructie werden volgens het

behulp

materialiseringsprincipe

van

een

maquette

gemaakt

(zie

“Het

ontwerp”,

van

het

architectonisch

beeld

en

“beeldkwaliteitsplan”, “vormstudie”). Vervolgens hebben wij de

klimaatconcept gekozen. Het met hout beklede deel van het

uiteindelijke vorm constructief verder uitgewerkt.

gebouw wordt door dragende wanden van kalkzandsteen

De schuimblokken vormden twee onderdelen, de verticale

(op de impressie groen aangegeven) van massa voorzien en de

kasconstructie

kasconstructie met behulp van stalen

met

de

“knik”

en

het

uitkragende

kolommen

(groen)

restaurantgedeelte. Om te voldoen aan onze uitgangspunt

overdragen op de fundering. De koude materialen glas en staal

hebben wij kolommen ontworpen die het effect van het uitkragende

creeeren een harmonische uitstraling van de kas en contrasteren

restaurantgedeelte

zijn

met de warme uistraling van de houten gevels. De kolommen van

geïntegreerd in het ontwerp (zie “Het ontwerp”, “ontsluiting”,

het restaurant (groen) worden daarentegen van prefab beton

“Routing naar het gebouw”). Als we deze kolommen niet zouden

gemaakt, omdat deze slanker kunnen worden uitgevoerd en zo

plaatsen, zou het noodzakelijk zijn een ingewikkelde constructie

nodig met wapening kunnen worden versterkt.

met een enorme tegengewicht of een paalfundering, belast door

De

enorme trekkrachten, uit te werken.

breedplaatvloeren, omdat in dit systeem makkelijk wapening kan

nauwelijks

verstoren

en

die

goed

vloeren

(transparant)

worden

gerealiseerd

met

worden opgenomen die werkt als een in de vloer verwerkte balk. Op

de

constructieve

plattegrond

is

het

stramienplan

weergegeven. De stramienlijnen lopen altijd door het hart van de dragende onderdelen en de afstand tussen de assen is altijd een gebruikelijke vermenigvuldiging van 300mm of 600mm is. De verticale stramienen A t/m E bepalen de afstand tussen de kolommen, die de belastingen van de kasconstructie overdragen op de fundering. De assen C’, 04’ en 03’ geven aan dat er een knik zit in het gebouw. Zonder deze knik zouden de assen gelijk lopen met de assen C, 04 en 03. De assen ha en hb zijn hulpassen.

Afbeelding 02. Constructieve plattegrond, Begane grond.

Dit zorgt voor het opvangen van de 3m uitkragende vloer tussen hulpstramien ha en stramien A.


Ontwerp hoofddraagconstructie

De stabiliteit van het gebouw kan (in overleg met de heer

Funderen kun je op deze locatie naast een rivier het best op

Beuker, hoofddocent HAN, mechanica & constructie) door de knik

palen, omdat het grondwater vrij hoog staat en sterk kan variëren.

in de dragende muur op stramien 03 / 03’ en met de blauw

Ook al omdat we energiepalen in het installatieconcept hebben

gekleurde muren (zie impressie) worden verkregen. De blauwe

geintegreerd kiezen wij voor een fundering op palen.

muren en de de liftschacht staan haaks op de muur (stramien 03 /

Het palenplan zou er dan als volgt uit kunnen zien: Op de

03’) waardoor wordt voorkomen dat de muur kan kantelen. De

snijpunten van de assen 03, 04, 03’, 04’ met A, B, C, C’, D, E

constructieve en op de impressie gekleurde onderdelen van het

worden prefab beton palen in de grond geheid tot op de volgens

gebouw worden door middel van de vloeren (schijven) met elkaar

de sondering draagkrachtige zandlaag. Deze palen worden met

verbonden.

funderingsbalken met elkaar verbonden en vormen de basis voor de gehele bovenbouw. Natuurlijk moeten de kolommen van het restaurant op de noordkant, afhankelijk van de sondering, in de grond worden gefundeerd. De constructieve delen, zoals vloeren, kolommen en dragende wanden,

hebben

wij

met

behulp

van

vuistregels

gedimensioneerd (zie bijlage V). Het massieve gedeelte van het gebouw is opgebouwd uit breedtplaatvloeren, prefab kolommen aan de voorkant en een dragende kalkzandsteenmuur in het midden. De lichte kasconstructie bestaat uit stalen kolommen en liggers. Ook bij de dimensionering van deze constructieve delen speelde het

klimaatconcept

een

rol.

Vooral

de

niet-dragende

kalkzandsteenmuren van het restaurant zijn met 214mm dik kalkzandsteen constructief overgedimensioneerd. Dit is niet noodzakelijk, maar het verhoogt de massa van het gebouw, waardoor het in de zomer minder snel overhit en waardoor in de winter wisselingen in de buitentemperatuur niet zo snel merkbaar worden. De verwarming hoeft niet zo snel te reageren en de binnentemperatuur blijft constanter.

Berekend werden de volgende dimensies: Restaurant gedeelte: •

Prefab betonkolommen van 200mm dikte

Kalkzandsteenmuren van 214mm dikte (CS12)

Breedtplaatvloer ( begane grond) van 275mm dikte (excl. cementdekvloer)

En de breedtplaatvloer van het dak van 300mm dikte

Kasconstructie •

HEA320 kolommen op het snijpunt van stramien 04 & ha en op het snijpunt van 04 & C (met 2 kniksteunen)

Alle anderen kolommen zijn HEA200 profielen (met 4 kniksteunen)

Afbeelding 03. Isometrie hoofddraagconstructie.

De liggers van de kasconstructie zijn IPE220 profielen.

80


Uiterwaard natuur!

Ontwerpfase

Uiteindelijk hebben we voor de kasconstructie gekozen, omdat

De kas

deze niet alleen goedkoper is maar ook beter past bij het concept van ons gebouw. In ons klimaatconcept doet de kas dienst als warmeluchtcollector en thermische buffer. Bovendien creëert de kas een geschikt klimaat voor een aantal planten, die het welbevinden en de gezondheid van de mens positief beinvloeden. Het beschutten van

Vliesgevel of kasconstructie? De kas – De motor van het klimaatconcept en een bijzondere verblijfsruimte van het restaurant. Dit gedeelte van het restaurant vormt misschien wel het meest markante deel van het gebouw. Zeker als je vanuit het centrum van Millingen aan de Rijn via de dijk naar het gebouw loopt, zie je het eerst de verticale kas (zie afbeelding 04/05 en hfdst. “Het ontwerp”, “Ontsluiting”). Omdat het beglazingsysteem het uiterlijk van de kas bepaald, trok dit extra aandacht. Al in een vroeg stadium was duidelijk dat we of een

moderne

vliesgevel-constructie

kasconstructie wilden toepassen.

Afbeelding 04. Impressie kasconstructie.

Afbeelding 05. Impressie vliesgevelconstructie.

of

een

traditionionele

tropische planten tegen het europese gematigde klimaat was de oorspronkelijke functie van kassen en orangerieën. De traditionele kasconstructie is veel authentieker dan een moderne vliesgevel en past dus beter in de beleving van het gebouw. Als je afbeelding 04 en 05 bekijkt wordt meteen al duidelijk, dat het gebouw meer de nieuwsgierigheid prikkelt bij de voorbijganger. - Er valt daar wat te beleven! Meer dan in een modern kantoorgebouw.


Ontwerp hoofddraagconstructie

Opbouw De kasconstructie is opgebouwd uit verzinkte stalen kolommen (HEAprofielen), die door middel van verzinkte stalen kokerprofielen met elkaar zijn verbonden. Samen met de tevens verzinkte stalen liggers (IPE-profielen),

die

het

dak

dragen,

vormen

zij

de

hoofddraagconstructie van de kas, (blauw). De twee oranje kolommen zijn zwaarder gedimensioneerd, omdat deze ook nog de belasting van het dakterras moeten afdragen naar de fundering. Op de groene aluminium stijlen wordt de beglazing bevestigd. Deze bestaat uit glasplaten van max. 780x1590 mm, die door aluminium

Afbeelding 06. Schematische opbouw kasconstructie.

roedes met elkaar zijn verbonden.

82


Literatuurlijst

Fietsroutenetwerk Stadsregio Arnhem Nijmegen. (n.d.). Retrieved februari 22, 2013, from Lekkerfietsen: http://www.lekkerfietsen.nl/components/lekkerfietsen/root /files/deelkaarten/deelkaart-2b.pdf Fluit, W. (n.d.). Retrieved from Panoramio.com: http://www.panoramio.com/photo_explorer#view=photo&

(n.d.). Retrieved februari 2013, from Kievitsveerdiensten.com: http://www.kievitsveerdiensten.com/routes.html "Window Farmers" Growing Food in Tiny Apartments Year-Round. (n.d.). Retrieved april 04, 2013, from On earth: http://www.onearth.org/node/1339 Agentschap NL. (2012). Nieuwe DigiGids Energieneutraal Bouwen. Agentschap NL, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Archilovers. (n.d.). Gallery: 40,000 Recycled Plastic Bottl... Retrieved april 16, 2013, from Inhabitat: http://inhabitat.com/40000-recycled-plastic-bottles-

position=6&with_photo_id=56771216&order=date_desc &user=6075634 Hecht, F. (n.d.). Retrieved maart 19, 2013, from Vebidoo: http://www.vebidoo.de/flora+hecht Henq. (n.d.). Retrieved from Panoramio.com: http://www.panoramio.com/photo/78597396 Hoffmann, T. (n.d.). 6566 Millingen aan de Rijn, The Netherlands. Retrieved Maart 14, 2013, from sonnenverlauf: http://www.sonnenverlauf.de/#/51.8697,6.0383,18/2012.0 7.01/13:44 Hotel in Netherlands. (n.d.). Retrieved maart 19, 2013, from hotels-

insulate-the-gorgeous-zero-energy-tvzeb-studio-in-

world: http://www.hotels-

italy/tvzeb-by-traverso-vighy-arch-02/?extend=1

world.com/tp.hotels.in/Millingen_aan_de_Rijn/hotel.9043

Barreveld, De. (n.d.). Producten. Retrieved april 08, 2013, from Barreveld: http://www.barreveld.nl/producten/kamerplanten/aglaone ma-freedman-17-cm/item74 BASF The Chemical Company. (2008, November). Mit

1/Gelderland/Hotel_Millings_Centrum.htm Ikea. (n.d.). Planten. (Ikea, Producer, & Ikea) Retrieved april 08, 2013, from Ikea: http://www.ikea.com/nl/nl/catalog/products/66804047/ INFOBLAD 420 - ONTWERPEN MET GROEN IN GEBOUWEN.

Latentwärmespeichern Kühlenergie sparen. Retrieved

(n.d.). Retrieved april 04, 2013, from SRB

April 17, 2013, from Micronal:

KENNISPLATFORM VOOR DE BOUW EN VASTGOED:

http://www.micronal.de/portal/basf/ide/dt.jsp?setCursor=

http://www.sbr.nl/producten/infobladen/ontwerpen-met-

1_286688 Beek van de, A. (n.d.). Plants. In A. Beek van de, Building with GREEN and LIGHT (pp. 16 - 17). Ki Plant Concepts BV, InnovationNetwork, SIGN. Bestemmingsplan Millingen ad. Rijn. (n.d.). Retrieved februari 16,

groen-in-gebouwen Jellema. (2004). Jellema Hogere Bouwkunde, 3 draagstructuur. Utrecht/Zutphen: Thieme Meulenhoff. Jong de, T. M. (2001, 12 27). In het licht van de zon is ons energiegebruik te verwaarlozen. Retrieved Maart 04,

2013, from

2013, from team.bk.tudelft:

http://webservice.crotec.nl/module3/gmaps.asp?project

http://team.bk.tudelft.nl/Publications/2002/In%20het%20li

=MILLINGEN&x=199651&y=431455 Bio-energie. (n.d.). Retrieved maart 25, 2013, from Agentschap NL: http://www.agentschapnl.nl/onderwerp/bio-energie C + B advies en expertise. (n.d.). Behaaglijkheid van het binnenklimaat. Retrieved april 24, 2013, from C + B advies en expertise: http://www.cplusb.nl/Nieuws/Fanger.html Daalen van, F. (n.d.). Retrieved from Panoramio.com: http://www.panoramio.com/photo/34844053 Dipl. Ing. Architekt; Richard J. Dietrich. (n.d.). ÖKO-SOLAR-HAUS IN TANN, 1989. Retrieved april 16, 2013, from Dipl. Ing. Architekt Richard J. Dietrich: http://www.dietrich-

cht%20van%20de%20zon.htm Julia. (2005, oktober 5). APPLICATIVE VERTICAL GARDEN DESIGNS. Retrieved mei 10, 2013, from Iroonie: http://www.iroonie.com/applicative-green-wall-gardendesigns-2/applicative-vertical-garden-designs-2/ Kaneelboom. (n.d.). Retrieved from stemderbomen: http://www.stemderbomen.nl/pages/artikelen/art_kaneelb oom.htm Kemp van der, M. (n.d.). Retrieved from Panoramio: http://www.panoramio.com/photo/71386849 Kemp van der, M. (n.d.). Retrieved from Panoramio.com: http://www.panoramio.com/photo/71386955

ingenieur-architektur.de/AS-2-start-TAOS.htm

Knooppunt bouwen met groen. (n.d.). Welbevinden. Retrieved april

eCO creaties. (n.d.). Kas-Huis. Retrieved April 08, 2013, from eCO

24, 2013, from Knooppunt bouwen met groen:

creaties - Duurzaam perspectief op samenwerken: http://ecocreaties.nl/profiel/leefstijl/wonen/ Encyclo. (n.d.). Autarkisch gebouw. Retrieved april 11, 2013, from Encyclo Online Encyclopedie: http://www.encyclo.nl/begrip/Autarkisch%20gebouw ENCYCLO online escyclopedie. (n.d.). Opzoeken: Comfort.

http://www.knooppuntbouwenmetgroen.nl/bouwen-metgroen-en-glas/idee/groenwaarden/105 Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut. (n.d.). Klimaatatlas. Retrieved Maart 06, 2013, from klimaatatlas.nl: http://www.klimaatatlas.nl/klimaatatlas.php Kortmann, R., Peijnenborgh, E., Harrewijn, J., & Hulst van, L. (n.d.).

Retrieved april 24, 2013, from ENCYCLO online

Climate Quest. Retrieved Maart 04, 2013, from 1.3

escyclopedie:

Klimaatfactoren:

http://www.encyclo.nl/zoek.php?woord=comfort

http://www.climatequest.org/page/reference.php?id=3


KWSA architecten. (n.d.). Kaswoning. Retrieved April 10, 2013,

Schijndel van, K. (n.d.). Dag 3 Culemborg EVA-Lanxmeer.

from www.eva-lanxmeer.nl: http://www.eva-

Retrieved from karsindebuurt:

lanxmeer.nl/nieuw/over/nu/woningbouwprojecten/kaswon

http://karsindebuurt.blogspot.nl/2010/10/dag-3-

ingen Leguijt , C., Groot, M., Koot, M., & Wielders, L. (2009). Electrische Concepten voor Woningen. Delft: CE Delft. Leitner, E., & Finckh, U. (n.d.). Strahlung auf die Erde. Retrieved

culemborg-eva-lanxmeer.html Schittich, C., & Hegger Manfred. (2003). im DETAIL - Solares Bauen. München: Birkhäuser - Verlag für Architektur. Smith, R. (n.d.). De uiterwaarden in de Honswijkerwaarden

Maart 01, 2013, from LEIFI Physik:

Hagesteinse Uiterwaard en Heerwaard alsmede bij het

http://www.leifiphysik.de/web_ph08_g8/grundwissen/10a

Stuweiland Hagestein worden verlaagd ID404311.

_strahlerde/strahlung_erde.htm

Retrieved mei 18, 2013, from RWS:

Linden van der, A. (2011). Bouwfysica. Amersfoort: ThiemeMeulenhoff. Li-Tech Inregelservice BV. (n.d.). Retrieved maart 18, 2013, from litech: http://www.litech.nl/referenties.html LOG ID. (1977). Grüne Archen, In Harmonie mit Pflanzen leben. 7400 Tübingen: Dieter Fricke GmbH. Lunine, J. (1999). Samenstelling van de aarde. In J. Lunine, Earth, evolution of a habitable world,. Cambridge University Press. Matim46. (n.d.). Retrieved from Panoramio.com: http://www.panoramio.com/photo/52091352 Milieucentraal. (n.d.). Zonnepanelen met accu. Retrieved april 11,

https://beeldbank.rws.nl/RuimtevoordeRivier/MediaObjec t/Details/De_uiterwaarden_in_de_Honswijkerwaarden__H agesteinse_Uiterwaard_en_Heerwaard__alsmede_bij_he t_Stuweiland_Hagestein__worden_verlaagd_404311 Thomas31. (n.d.). wood-floorboards-texture.jpg. Retrieved mei 7, 2013, from student-kmt.hku.nl: http://studentkmt.hku.nl/~thomas31/wp-content/uploads/woodfloorboards-texture.jpg TNO-NITG. (n.d.). Waterafvoer/drainage grondwater. Retrieved Maart 14, 2013, from http://www.trampolineinbouwen.nl/aandachtspunten/waterafvoerdrainage/ Vestas. (n.d.). Vestas - Offshore-Windkraftanlage. Retrieved April

2013, from Milieucentraal:

15, 2013, from http://www.directindustry.de/:

http://www.milieucentraal.nl/themas/energie-

http://www.directindustry.de/prod/vestas/offshore-

besparen/zonnepanelen/zonnepanelen-met-accu Moran, M. (n.d.). Gallery: KPF Transforms a Boring Subur... Retrieved april 15, 2013, from Inhabitat:

windkraftanlagen-20680-596603.html Walterkrutser. (n.d.). Retrieved from panoramio.com: http://www.panoramio.com/photo/51198205

http://inhabitat.com/kpf-transforms-a-boring-suburban-nj-

Waterschap Rivierenland. 2004.

office-into-an-exciting-sustainable-building/centra-

Weerstation Doornenburg. (n.d.). WU Grafieken. Retrieved Maart

metropark-kpf-1/?extend=1 Natuurlandschap. (n.d.). Millingerwaard. Retrieved mei 18, 2013, from Natuurlandschap: http://www.natuurlandschap.nl/wouter2/gelderland/millin gerwaard/ Nederlands Normalisatie-instituut. (n.d.). Door wind veroorzaakte extreme waarde van de stuwdruk. In NEN 6702. Neufert, E., & Neufert, P. (2000). Architect's data. Blackwell Sience. Noguera, A. (2012, Aug 30). Rustikale moderne Innenarchitektur. Retrieved April 11, 2013, from deko-ideen.net: http://deko-ideen.net/innendesign/08/rustikale-moderneinnenarchitektur.html Novem - Nederlands onderneming voor energie en milieu b.v. (1993). Bouwen met de zon. Gauda: Drukkerij Twigt, Waddinxveen. Open Database License (ODbL). (n.d.). Retrieved Maart 14, 2013, from Openstreetmap: http://www.openstreetmap.de/karte.html Patterson, S. (n.d.). How to Transplant an Aloe Vera Plant. Retrieved april 08, 2013, from Do it yourself: http://www.doityourself.com/stry/how-to-transplant-analoe-vera-plant#b Rivierkleibodem. (n.d.). Retrieved maart 19, 2013, from Geologie van Nederland: http://www.geologievannederland.nl/ondergrond/bodem s/rivierkleibodem-rivierkleilandschap RIWA - Vereniging van Rivierwaterbedrijven. (2010). Jaarrapport De Rijn 2010.

06, 2013, from Weerstation Doornenburg: http://www.doornenburgweer.nl/wxwugraphs/graphy7a.p hp?w=900&h=350&y=2012 Weerstation Houten. (2007-2013). Jaargrafieken. Retrieved Maart 14, 2013, from Weerstation Houten: http://www.weerstationhouten.nl/pages/grafieken/jaar.php Weisskirchner, P. (n.d.). Eiermuseum Wander Bertoni. Retrieved april 15, 2013, from ig architectur: http://www.igarchitektur.at/cms/index.php?idcatside=1213 Wentink, R. (2013, 05 26). Koninklijke Serres te Laken Brussel. Retrieved from bloementoer: http://www.bloementoer.nl/koninklijke-serres-te-lakenbelgi WOORDEN nederlandse taal. (n.d.). Behaaglijk. Retrieved april 24, 2013, from WOORDEN nederlandse taal: http://www.woorden.org/woord/behaaglijk


Uiterwaard Natuur! de Scriptie (1/2)  

LNNW architectuur - Afstudeerscriptie Uiterwaard Natuur! Waardering examencommissie 9/10. Built environment 2013, Arnhem. Door Norman Witt...

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you