Issuu on Google+

‫لێکداوەوەیەکی ئابىوری لەسەر دەوڵەتی سەربەخۆی کىردی‬

‫پێىەًذی ًێىاى دەوڵەت و ئابىوری‪ ،‬لە دەورەی "ئادام ضویت"ەوە‪ ،‬واتە دەورەی دەضتپێکی‬ ‫ئابىوری ی هۆدێرى‪ ،‬لەالیەى زۆر لە غارەزایاًی ئابىورییەوە باش و دهەتەقەیەکی زۆری لەضەر‬ ‫کراوە و ئەوەی هەهىویاى لەضەری هاودەًگي ئەوەیە کە ئابىوری بەغی هەرە گریٌگی پێکهاتەی‬ ‫دەوڵەتێکی ضەربەخۆیە‪.‬‬ ‫ئاماوج‬ ‫ئاهاًج لە پێػکەغکردًی ئەم باضە هەڵطەًگاًذًە لەضەر ئەم پرضە کە ئایا لە باری‬ ‫ئابىورییەوە کىرد بە قازاًجیەتی کە دەوڵەتێکی ضەربەخۆی کىردی دابوەزرێٌێت یاى ًا؟ یا‬ ‫ئەوەی کە ئایا کىرد دەکرێ لەباری ئابىورییەوە لەضەرپێی خۆی ڕابىەضتێت و دەوڵەتی‬ ‫ضەربەخۆ و هىضتەقیللی خۆی هەبێت؟‬ ‫خاڵە ضەرەکییەکاى کە دەهاًهەوێت باضیاى بکەیي ئەهاًەى‪:‬‬ ‫‪ )1‬کىرتەیەک لە هێژووی پەرەضەًذًی ئابىوریی کىردضتاى‪.‬‬ ‫‪ )2‬دوا گۆڕاًکاری و پێػکەوتٌەکاًی باغىوری کىردضتاى‪.‬‬ ‫‪ )3‬لێکۆلیٌەوەیەکی ئابىوریی کە ئەگەر کىرد بیهەوێ واڵتی ضەربەخۆی کۆردضتاى پێک بێٌێ‬ ‫لەباری ئابىورییەوە دەبێ چ بکا‪.‬‬ ‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫‪-١.١‬ئا کىرتەیەک لە هێژووی ئابىوریی کىردضتاى‬ ‫(لە ًێىاى ضاڵەکاًی ٯ‪ ٨٬٥‬تا ٯ‪)٨ٰ٥‬‬ ‫‪ ‬غا ئیطواعیل ضەفەوی لە ضاڵی ٯ‪٨٬٥‬ی زاییٌیذا کىردضتاًی داگیر کرد‪.‬‬ ‫‪ ‬ضىڵتاى ضەلیوی عىضواًی لە ضاڵی ‪٨٬٨٫‬ی زاییٌیذا دەضتی بەضەر بەغێکی زۆری‬ ‫کىردضتاى داگرت‪( .‬غەڕی چاڵذڕاى)‬ ‫‪ ‬دوای دەیاى ضاڵ غەر‪ ،‬هەردووالی ضەفەوی و عىضواًی بەوە گەیػتي کە ًاتىاًي‬ ‫بەتەواویی یەکتر لەًاو بەرى و ضەرکەوتٌی زیاتر وەدەضت بهێٌي‪.‬‬ ‫‪ ‬ڕۆژی ٰ‪٩‬ی هاًگی های ضاڵی ‪٨٬٬٬‬ی زاییٌی ًىێٌەراًی دوو ئیوپڕاتىوری عىضواًی و‬ ‫ضەفەوی لە ئاهاضیا (تىرکییای ئەهڕۆ) بەیەکەوە داًیػتي و ڕێککەوتٌی ئاهاضیایاى واژۆ‬ ‫کرد‪ .‬ئەهە یەکەم ڕێککەوتٌٌاهە بىو لەضەر دابەغکردًی کىردضتاى لە ًێىاى دوو‬ ‫ئیوپڕاتىوری فارش و تىرکدا‪( .‬بەهادوری ‪،٩٥٥٬‬ٯ)‬ ‫‪ ‬کىردضتاى کرا بە دوو بەظ و ًیىە ڕۆژئاوایەکەی هەتا ضاڵی ‪٩٪‬٭‪٨‬ی زاییٌی کە ضەفەوی‬ ‫هێرغیاى دەضتپێکردەوە لەژێر ضەیتەرەی ئیوپڕاتىوری عىضواًیدا بىو‪.‬‬ ‫‪ ‬ئەم غەڕە بەردەوام بىوە لە ًێىاى ئیوپڕاتىوری تىرک و فارشدا لەضەر داگیرکردًی‬ ‫خاکی کىردضتاى هەتا ضاڵی ٰ‪٪‬٭‪٨‬ی زاییٌی کە بەتەواویی کۆتایی پێهات و‬ ‫ڕێککەوتٌٌاهەی "زەهاو"ی لێکەوتەوە‪.‬‬ ‫‪ ‬ڕێککەوتٌٌاهەی زەهاو لە ضاڵی ٰ‪٪‬٭‪٨‬ی زاییٌیذا یەکەم گرێبەضتە کە وغەی "کىردضتاى"ی‬ ‫تێیذا هاتىوە و تێیذا ًىوضراوە‪ :‬کە ڕۆژهەاڵتی کىردضـــــــــتاى لەالیەى ضەفەوییەکاى و‬ ‫ڕۆژئاوای کىردضتــــــــاى لە الیەى عىضواًییەکاًەوە بەڕێىە دەچێت‪.‬‬

‫کىرتەیەک لە هێژووی ئابىوریی کىردضتاى‬ ‫(دەورەی یەکەم لە وێىان ساڵەکاوی ‪)١٠٥١-١٥٥٥‬‬ ‫ئیوپڕاتىورییەکاًی عىضواًی و ضەفەوی لە داگیرکردًی‬ ‫کىردضتاى هەرکاهەیاى دوو هەبەضتی ضەرەکییاى هەبىو‪:‬‬ ‫یەکەم ئەوە کە دەضتەاڵتی خۆیاى بەضەر خاکی کىرددا‬ ‫بطەپێٌي‪ ،‬چىًکە خاکی کىردضتاى لەباری ئاژەڵذاری و‬

‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫کػتووکاڵەوە پڕ پیت و بەرەکەت بىوە و ویطتىویاًە لەم دوو بىارەدا بەرهەهی هەرزاًیاى‬ ‫دەضت بکەوێت‪.‬‬ ‫زەوی کػتىوکاڵی کىردضتاى( ٯ‪ ٩‬لە ضەتی خاکی کىردضتاًە) کە ئەم ڕێژەیە لە هەڵطەًگاًذى‬ ‫لەچاو واڵتاًی ڕۆژهەاڵتی ًاوەراضتذا لە هەهىواى زیاترە‪.‬‬ ‫دووهەم ئەوە کە ئیوپڕاتىوری ضەفەوی دەیەویطت هەزهەبی غیعە لە کىردضتاىدا پەرە پێبذات و‬ ‫ئیوپڕاتىوری عىضواًیع لە بیر باڵوکردًەوەی هەزهەبی ضىًٌیدا بىو‪.‬‬ ‫‪ ‬بریتاًیا و ڕووضیا دوو بازاری چاکیاى بۆ پەرەپێذاًی بازرگاًی خۆیاى لەًێى دوو‬ ‫ئیوپڕاتىوری عىضواًی و ضەفەویدا دەضتکەوتبىو‪.‬‬ ‫‪ ‬هەردوو واڵتەکاى بە هەبەضتی گەیػتي بە ئاوی کەًذاوی فارش‪ ،‬دەیاًەویطت جێ‬ ‫پێی خۆیاى لەًێى دوو ئیوپڕاتىوری عىضواًی و ضەفەویدا بکەًەوە و هاوکات دوو‬ ‫بازاری گەورەغیاى بۆ قازاًج و بەرژەوەًذی واڵتەکاًی خۆیاى و وەگیرخطتبىو ‪.‬‬ ‫‪ ‬بریتاًیا دەیهەویطت کە چاودێریػی بەضەر (ڕێگای ئاوریػن)دا هەبێت کە بە ًێى‬ ‫کىردضتاًذا تێذەپەڕی و ڕێگای پێىەًذی و هاتىوچۆی ًێىاى هیٌذوضتاى و ئىرووپا‬ ‫بىو‪.‬‬ ‫‪ ‬ڕووضەکاى کىردیاى پێ ئاڵترًاتیىێکی زۆر گرًگ بىو کە لە ڕێگەی ئەواًەوە بتىاًي‬ ‫بگەًە کەًذاوی فارش و لەوێىە خۆیاى بگەیەًٌە ئىقیاًىوضی هیٌذ‪.‬‬

‫‪-٢.١‬ئا کىرتەیەک لە هێژووی ئابىوریی کىردضتاى‬ ‫( دەورەی دووهەم لە ًێىاى ضاڵەکاًی ٯ‪)٨ٰ٩٪-٨ٰ٥‬‬ ‫‪ ‬زلهێساًی ئەوکاتی جیهاى واتە بریتاًیا‪ ،‬فەراًطە‪ ،‬ئاڵواى و ڕووضیا پاظ دۆزیٌەوەی‬ ‫ًەوت‪ ،‬چاویاى بڕایە کىردضتاى و ڕۆژهەاڵتی ًاوەڕاضت و حیطابێکی تازەیاى بۆ ئەم‬ ‫ًاوچەیە کردەوە و وەک هەلێکی تازە و گەورەی ئابىوری هێٌایاًە ئەژهار‪.‬‬ ‫‪ ‬هەر بەم بۆًەوە‪ ،‬پێع غەری یەکەهی جیهاًی‪ ،‬کىردضتاى بىو بە غىێٌێکی ضتراتێژی‬ ‫گرًگ لە لێکذاًەوە ًێىًەتەوییەکاًی ضیاضی ئەم واڵتاًەدا‪.‬‬ ‫‪ ‬بریتاًیا بەڵێٌی یارهەتی دا بە کىرد بۆ پێکهێٌاًی دەوڵەتێکی ضەربەخۆی کىردی بەو‬ ‫هەرجەی کىردەکاى دژایەتی لەگەڵ بەرەیەکی تىرکیـئاڵواًی بکەى‪( .‬ئەحوەد‪٫:‬ٯٰ‪)٫٥-٪٨،٨‬‬ ‫‪ ‬ضاڵی ‪٨ٰ٩٪‬ی زاییٌی تىرکیا وەک ًەتەوەیەکی ضەربەخۆ بە فەرهی ًاضرا‪.‬‬ ‫‪ ‬گرێبەضتی لۆزاى واژۆ کرا‪.‬‬ ‫‪ ‬گرێبەضتەکە ًاوچەی ڕۆژئاوای کىردضتاًی کە لەژێر ضەیتەرەی ئیوپڕاتىوری عىضواًیدا‬ ‫بىو‪ ،‬بەضەر ضێ واڵتی تازە پێکهاتىوی تىرکییا و عێراق و ضىوریادا دابەظ کرد‬

‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫‪-٣.١‬ئا کىرتەیەک لە هێژووی ئابىوریی کىردضتاى‬ ‫( دەورەی ضێهەم لە ًێىاى ضاڵەکاًی ‪)٨ٰٰ٨-٨ٰ٩٪‬‬ ‫لە ًێىاى ضاڵەکاًی ‪ ٨ٰ٩٪‬و ‪٨ٰٰ٨‬ی زاییٌیذا ضێ فاکتەری ضەرەکی غىێٌیاى لەضەر ئابىوریی‬ ‫کىردضتاى داًاوە‪.‬‬

‫فاکتەری یەکەم‬ ‫‪ ‬ئێراى) ‪،٬‬ٮ‪ ٨‬لە ضەتیی داًیػتىاًی ئێراى کىردى بەاڵم دەوری ضێ لەضەتی کىردضتاى‬ ‫ضەًعەتی بۆ چىوە‪.‬‬ ‫‪ ‬عێراق) وزە و ئێٌێرژی عێراق کە ًەوت و گازە‪ ،‬ٮ٭ لە ضەتیی لە ًێى خاکی کىردضتاًذا‬ ‫هەڵکەوتىوە‪ .‬بەاڵم هەڵقىڵیٌی ًەوت و ئەو گەغە ئابىورییە خێرایەی عێراق کە لە ضاڵی‬ ‫‪٥‬ٮٰ‪٨‬ەوە دەضتی پێکرد‪ ،‬بۆ کىردضتاى پێچەواًە بىو‪ .‬لە ضاڵی ‪٬‬ٮٰ‪٨‬ەوە حکىوهەتی عێراق‬ ‫لە بەغذا پڕۆژەیکی بۆ وێراًکردًی ژیٌگە و دێهاتەکاًی کىردضتاى دەضتپێکرد و لە ئاکام‬ ‫دا دەوری ‪ ٫٥٥٥‬گىًذی لەم بەغەی کىردضتاىدا خاپىور کرد‪.‬‬ ‫‪ ‬تىرکییا) تىرکییا هاوەیەکی دووروودرێژ گىًذەکاًی کىردضتاًی وێراى کرد و لەو‬ ‫غىێٌاًەی ًەوتی تێذا بىو وک ضیرت و دیاربەکر‪ ،‬خەڵکەکەیاى بەزۆر لە ًاوچەی خۆیاى‬ ‫دەرپەڕاًذ و بە بیاًىوی ئەوەی کە کىردی جیاوازیخىاز و ضێپاڕاتیطتی تێذا دەژی‪،‬‬ ‫ًاچاریاى کردى زەوی و زاری خۆیاى بەجێ بهێڵي و برۆى بۆ غىێٌیتر‪.‬‬ ‫‪ ‬ضىوریا) ڕێژیوی ضىوریا حاغای لە بىوًی پتر لە ‪ ٪٥٥٥٥٥‬کىردی خەڵکی قاهیػلی و‬ ‫رۆژهەاڵتی باکىوری ضىوریا کردووە‪ ،‬چىًکە لە دەوری چاڵە ًەوتەکاًذا ژیاوى و‬ ‫ًاضٌاهەی ضىوری ًەداوًێ‪.‬‬

‫فاکتەری دووهەم‬ ‫‪ ‬جگە لە هەلىوهەرجی ًالەباری ئابىوری ژیاًی کىردەکاى‪ ،‬ضروغتیع لەگەڵ کىرد‬ ‫ًاضازگار بىوە و خاکەکەی لەضەر هێڵی بىوهەلەرزە هەڵکەوتىوە و الفاوو و بەاڵی‬ ‫ضروغتیی زۆری بەضەر هاتىوە‪.‬‬ ‫‪ ‬بەاڵی ضرووغتیی و هەلىوهەرجی ًالەباری ئابىوریی‪ ،‬کىردەکاًی ًاچار کردووە کە‬ ‫خاک و واڵتی خۆیاى بەجێبهێڵي و تىوغی قەیراًی گەورەی کۆچ بي‪.‬‬

‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫‪ ‬لە تىرکییا بەغێکی زۆری کىردەکاى زێذ و خاکی خۆیاى بەجێهێػتىوە و‬ ‫پەرەوازەی ئیطتاًبىول و ئیسهیر و ئاًکارا و ئاداًا بىوى و لەم غاراًەدا‬ ‫ًیػتەجێ بىوى‪.‬‬ ‫‪ ‬بیطت لە ضەتی داًیػتىواًی بەغذا لە عێراق کىردى‪.‬‬ ‫‪ ‬پازدە لە ضەتی داًیػتىواًی تاراى لە ئێراى کىردى‪.‬‬ ‫بەجێهێػتٌی کىردضتاى و ئەم ًیػتەجێبىوًاًە‪ ،‬هۆی هەرە ضەرەکییاى باری ئابىوریی‬ ‫بىوە‪(.‬جاف‪)٨ٰٰ٬،٫:‬‬

‫فاکتەری سێهەم‪ :‬کۆچی کۆردەکان بۆ ئىڕووپا‬ ‫‪ )a‬لە ًیىەی دوایی دەیەی ‪٨ٰ٬٥‬وە ژهارەیەک لە کىردەکاى ڕوویاى لە ئىرووپا کرد‬ ‫بۆ خىێٌذى بەاڵم زۆر ًەبىوى‪.‬‬ ‫‪ )b‬لە ًێىاى ضاڵەکاًی ‪٥‬٭ٰ‪ ٨‬و ‪٥‬ٮٰ‪٨‬دا کىرد وەک هێسی کار ڕوویاى کردە ئىڕووپا‪.‬‬ ‫‪ )c‬لە ًێىەڕاضتی دەیەی ‪٥‬ٯٰ‪٨‬وە و لە ‪ ٨ٰٰ٥‬بە دواوە کىرد وەک پەًابەر ڕوویاى کردە‬ ‫ئىڕووپا ( بە تایبەتی بۆ ئاڵواى و فەراًطە و ئىتریع)‪.‬‬

‫(ئایاتا‪)٨٫٨،٩٥٨٨ :‬‬

‫‪ ‬ضایتی ئىرووپاڕۆد لەضەر ژهارەی کىردەکاى لە ئىڕووپادا باش لە ضەرەوەی یەک‬ ‫هیلیىى کەش دەکات‪.‬بەاڵم بۆچىوًی ئەًێطتیتۆی کىرد لە پاریص و ًاوەًذی خىێٌذکاراًی‬ ‫کىرد لەضەر ژهارەی کىردەکاى لە ئىڕووپا ئەوە ًییە و غتێکی ترە‪.‬‬ ‫‪ ‬فێذراضیۆًی کۆهەڵە کىردەکاى لە ضىیذ و ئاڵواى پێیاى وایە کە ژهارەی کىردەکاى لە‬ ‫ئىرووپادا زۆر لە ئەوە زیاترە و تەًاًەت باش لە ضەرەوەی دوو هیلیىى کىرد دەکەى و‬ ‫دەڵێي تەًیا لە ئاڵواى ‪ ٰ٥٥‬هەزار کىرد دەژی‪.‬‬

‫( ئایاتا‪:‬‬

‫‪)٨٫٨،٩٥٨٨‬‬ ‫ژهارەیەکی یەکجار بەرچاو لەو کىرداًەی چىوبىوى بۆ ئىڕووپا دوای ضاڵی ‪٩٥٥٥‬ی زاییٌی‬ ‫گەڕاوًەوە بۆ تىرکییا‪.‬‬ ‫جێگای ئاهاژەیە کە لە هاوەی دە ضاڵ دا ب ى پ( واتە ضەرجەهی بەرهەهی ًەتەوەیی یا کۆی‬ ‫بەرهەههێٌاى لە هاوەی ضاڵێک لە واڵتێکذا) لە تىرکییا دووبەرابەر بىوە‪.‬‬

‫( ‪)٩٥٨٥-٩٥٥٥‬‬

‫ئەوجامی کۆتایی ئەم بەشە لە لێکۆڵیىەوەکە‬

‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫‪ ‬زۆر ڕووى و ئاغکرایە کە لە هاوەی ‪ ٰ٥‬ضاڵی ڕابردوودا کىردضتاى لە باری ئابىورییەوە‬ ‫پەرەی دەضتاًذ ئەگەر حکىوهەتەکاًی ًاوەًذی لە واڵتاًی ئێراى‪ ،‬عێراق‪ ،‬تىرکییا و‬ ‫ضىورییادا‪:‬‬ ‫‪ )a‬پارەی پێىیطتیاى بۆ کىردضتاى تەرخاى کردبا‪.‬‬ ‫‪ )b‬ضیاضەتێکی دروضتی ئابىورییاى تێذا بەڕێىە بردبا‪.‬‬ ‫‪ )c‬ژێرخاًێکی بەهێسی ئابىورییاى بۆ داڕغتبا‪.‬‬ ‫‪ )d‬ژێربەًایەکی ئابىوری باغیاى بۆ داهەزراًذبا‪.‬‬ ‫‪ )e‬یارهەتیی گەغەپێذاًی ئابىوریاى دابا‪.‬‬ ‫‪ ‬بەاڵم بە پێچەواًەی ئەهاًە کىردضتاى تەًاًەت بۆ دابیٌکردًی ضەرەتاییتریي‬ ‫پێذاویطتییەکاًی ژیاًی خۆغی بەضتراوەتەوە بە دەرەوەی کىردضتاى‪.‬‬

‫‪-١.٤‬ئا کىرتەیەک لە هێژووی ئابىوریی کىردضتاى‬ ‫( دەورەی چىارەم لە ًێىاى ضاڵەکاًی ‪)٩٥٨٫-٨ٰٰ٨‬‬

‫لەم هاوەیەدا گرًگتریي ڕووداوی ئابىوری لە دوو بەغی کىردضتاىدا ڕوویاى داوە‪ ،‬یەکیاى‬ ‫بەغی تىرکییا و ئەوی تریاى بەغی عێراقە‪.‬‬ ‫بەغی تىرکییا‬

‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫‪ ‬بە پێی ڕاپۆرتی هەواڵذەریی دەیلیًییىز‪ ،‬ئەو کىرداًەی کە لە ڕۆژهەاڵتی تىورکییاوە پەرەوازەی‬ ‫بەغەکاًی تری تىرکییا بىوى‪ ،‬گەورەتریي غىێٌیاى لەضەر پەرەضەًذًی ئابىوری تىورکییا‬ ‫داًاوە‪.‬‬ ‫‪ ‬کۆهپاًیا چىوک و ًیىًجییەکاًی تىورکییا زۆربەی بەدەضت کىردەوەى‪ ،‬بەتایبەتی ئەو‬ ‫کىرداًەی کە لە ئىڕووپا ڕا گەڕاوًەوە بۆ تىرکییا‪ .‬بەغی تىوریطتی و ضەیروضیاحەتی‬ ‫تىورکیاظ زۆربەی بەدەضت کىردەوە و کىرد هەڵیذەضىوڕێٌي‪.‬‬

‫بەغی عێراق‬

‫دوا گۆڕاًکاری و پێػکەوتٌەکاًی باغىوری کىردضتاى‬ ‫ئەم بەغەی کىردضتاى لە ‪ ٨ٰٰ٨‬ەوە تا ‪ ٩٥٨٫‬بە دوو قۆًاخذا تێپەڕیىە‪:‬‬ ‫‪ )1‬دوای غەڕی کەًذاو لە ‪ ٨ٰٰ٨‬تا ‪٩٥٥٪‬‬ ‫‪ )2‬دوای هێرظ و داگیرکردًی ئەهریکا لە ‪٩٥٥٪‬وە تا ‪٩٥٨٫‬‬ ‫لە هەردوو لەم قۆًاخاًەدا هەم لە غەری کەًذاو (ضاڵی ‪ )٨ٰٰ٨‬و هەم لە هێرغی ئەهریکادا بۆ‬ ‫ضەر عێراق (ضاڵی ‪ )٩٥٥٪‬هەل و دەرفەتێکی گەورەی هێژوویی بۆ کىرد ڕەخطا‪.‬‬ ‫‪ )1‬کىرد لە هاوەی ‪ ٩٩‬ضاڵی ڕابردوودا‪ ،‬لە کىردضتاًی ژێردەضتی عێراقدا‪ ،‬تىاًیی‬ ‫بەتەواویی کارووباری خۆی بەڕێىەبەرێت‪.‬‬ ‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫‪ )2‬کىرد حەولی داوە کە لەم بەغەی کىردضتاًذا هۆدێلێکی ئابىوری تایبەت بە خۆی‬ ‫دابوەزرێٌێت‪.‬‬ ‫‪ ‬ضەرًج دەدەیٌە ضەر بەغی دووهەم‪ ،‬واتە حەولی داًاًی هۆدێلی ئابىوری تایبەت بە کىردضتاى‬ ‫و لەم بىوارە دا چاو لە دوو ضەرچاوەی ضەرەکی دەکەیي‪:‬‬ ‫‪ )1‬بۆچىوًی ًاوەًذی لێکۆڵیٌەوەی گەغەضەًذًی ًەتەوەیەکگرتىوەکاًە ( ٯ‪ )٩٥٥‬لەضەر‬ ‫ڕەوتی پێػکەوتٌی حکىوهەتی هەرێوی کىردضتاى‪ .‬ئار تی ئی ًێىًەتەوەیی‬ ‫‪ )2‬بۆچىوًی وەزاڕەتی پالىداڕغتٌی حکىوهەتی هەرێوی کىردضتاى ضەبارەت بە ضتراتێژی‬ ‫گەغەی ئابىوری کىردضتاى لە ًێىاى ضاڵەکاًی ‪ ٩٥٨٩‬و ٭‪ .٩٥٨‬هاًگی هارضی ‪٩٥٨٨‬هەولێر‬ ‫مۆدێلی ئابىوری حکىومەتی هەرێمی کىردستان‪:‬‬ ‫‪ )1‬کىردەکاى دەیاًهەوێ بازارێکی ئازادی بازرگاًی بە غێىەی واڵتاًی دەورووبەری کەًذاو‬ ‫لە کىردضتاى دابوەزرێٌي‪.‬‬ ‫پڕۆژە دەوڵەتییەکاى دەدرێي بە‪:‬‬ ‫‪ )a‬ئەو کۆهپاًیاًەی کە لەالیەى دەضتەاڵتذاراًی دەرەوە و ًاوەوەی کىردضتاى‬ ‫دەضتٌیػاى کرابي‪.‬‬ ‫‪ )b‬ئەو کۆهپاًیاًەی کە بە ًاوی کاربەدەضتاًی کىردضتاًەوە لە ژوورەوە یاى لە‬ ‫واڵتاًی دەرەوەی کىردضتاى تۆهار کرابي‪.‬‬ ‫‪ )2‬دەضتەاڵتذارە کىردەکاى خاوەى بڕیاری ضەرەکی ئابىوریی کۆهپاًیاکە بي‪.‬‬ ‫‪ )3‬قازاًجی ضەرەکی کۆهپاًیاکە گاڕاًتی بکرێ کە دەگەڕێتەوە بەردەضت کاربەدەضتاًی‬ ‫کىردضتاى‪.‬‬ ‫‪ )4‬ضیاضەتی خسهەتگىزاریی کۆهەاڵیەتیی‪.‬‬ ‫ژوهارەی داًیػتىواًی هەرێوی کىردضتاى ٯ‪٥٬‬ٮ‪٬‬ٮ‪ ٪‬کەش ڕاگەیەًذراوە‪ .‬حکىوهەتی هەرێوی‬ ‫کىردضتاى هاًگاًە هەعاظ دەدا بە یەک و ًیى هیلیۆى کەش وەک فەرهاًبەر یا کارهەًذ کە لە‬ ‫بەغی خسهەتگىزاری کۆهەاڵیەتیذا کار دەکەى‪ .‬یاًی لە ًاوچەی هەرێن لە هەر دووًەفەروًیىاى‬ ‫ًەفەرێک فەرهاًبەرە و پارە لە حکىوهەت دەضتێٌێت‪.‬‬

‫وەزارەتی کشتوکاڵی حکوومەتی هەرێمی کوردستان ‪ ٠٣٣٣١‬فەرمانبەری هەیە‪ .‬ئەم ئامارە بە پێی ئاماری‬ ‫وەزارەتخانەکانی پێوەنذیذار بە کشتوکاڵی ئەمریکا لە ئیالەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا ‪ ٠٩٨٣‬کەش و لە ئیالەتی ئاریسۆنای‬ ‫ئەمریکا ‪ ٣٣١‬کەسە‪.‬‬

‫‪ )5‬بازاری کىردضتاى کراوە بىوە بۆ هاتٌی کەلوپەل لە دەرەوەڕا بەتایبەتیی لە تىرکییا و‬ ‫ئێراىەوە‪.‬‬ ‫‪ )6‬گرًگییەکی تایبەت دراوە بە بەغی بیٌاضازکردى‪.‬‬ ‫‪ )7‬بازاری کىردضتاى کراوە بىوە بۆ هاتٌی کرێکار لە بەًگالدێع و پاکطتاى و فیلیپیٌەوە‪.‬‬

‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫‪ )٪‬لێکۆلیٌەوەیەکی ئابىوریی کە ئەگەر کىرد بیهەوێ واڵتی ضەربەخۆی کۆردضتاى‬ ‫پێک بێٌێ لەباری ئابىورییەوە دەبێ چ بکا؟‬

‫کىردضتاى خاوەى یەک ڕیس تىاًایی ئابىوری زۆر تایبەتییە کە لە زۆر واڵتی تری جیهاًذا ًییە‪.‬‬ ‫‪ )1‬ضەرچاوە ضروغتییەکاًی کىردضتاى زۆرى‪ .‬لەواًە‬

‫ًەوت‬ ‫گاز‬ ‫ئاو ی خىاردًەوە کە ئێطتا ًرخی لە ًەوت لەضەرترە‬ ‫بەردەخەڵىوز‬ ‫وزەی تاو‬ ‫و زۆر وزە و ئێٌێرژی پارێسراوی دیکەی وەک ئۆراًیۆم کە لە باری ئابىورییەوە زۆر‬ ‫بەًرخي‪.‬‬ ‫‪ )2‬کىردضتاى خاوەى زەوییەکی زۆر پڕ بەرەکەتە بۆ کػتوکاڵ‪ ،‬باراًی چاکی لێ دەبارێت‪،‬‬ ‫ڕووباری زۆر و پڕئاوی هەیە‪ ،‬هەوای خۆغە بۆ ژیاى و ضەیر و ضیاحەت و تىاًاییەکی‬ ‫یەکجار زۆری هەیە بۆ بەرهێٌاى‪ .‬زەوی وا کە لە ضاڵێک دا چەًذیي جار بکێڵذرێ و بەر‬ ‫بهێٌێت‪.‬‬ ‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫کىردضتاى واڵتێکی دەوڵەهەًذە لە باری‪:‬‬ ‫‪ )a‬گەًوە غاهی و داًەوێڵە و گىڵەبەڕۆژەوە‬ ‫‪ )b‬بەاڵڵىوکی خۆڕضت‪ ،‬و ئەو داًەوێاڵًەی لە زەوی ًەرم دا بەرهەم دێي‬ ‫‪ )c‬هیىە و ترێ‬ ‫‪ )d‬ئەو هیىاًەی دەکرێ وغک بکرێي‬ ‫‪ )e‬زەیتىوى‬ ‫‪ )3‬زەوییەکی زۆری ًەرهی تاوگر کە لۆکە و ئەو بەرهەهاًەی لە بٌەهاڵەی لۆکەى تێیذا‬ ‫بەرهەم دەهێٌذرێت‪.‬‬ ‫‪ )4‬ضەًعەتێکی هامًاوەًذی‪ ،‬لە غێىەی ضەًعەتی کەرەضتەی بیٌاضازیی و ئەو غتاًەی بۆ‬ ‫ضازکردًی خاًىو بەکار دەبردرێي‪ ،‬کەرەضتەی ضازکردًی پارچە‪ ،‬هەروەها غەکر‪ ،‬کە‬ ‫هەهىویاى دەتىاًي کاریگەریی زۆریاى هەبێت لەضەر پێػخطتٌی ئابىوری کىردضتاى‪.‬‬ ‫‪ )5‬هێسی کاریی هەرزاى‪.‬‬ ‫کىردضتاى خاوەًی هەهىو ئەو خاڵە ضەرەکییاًەیە کە بۆ پێػکەوتٌی بەپەلەی واڵتێک لە باری‬ ‫ئابىورییەوە دەبێ واڵتێک هەیبێت‪ .‬هەهىو ئەم فاکتەرە ضەرەکییاًەظ پێىیطتییاى بە‬ ‫ضیاضەتێکی دروضت و بٌەڕەتیی ئابىوری هەیە کە بۆ گەغەکردًی ضەًعەتی کػتوکاڵ و‬ ‫بەرهەهی ئاژەڵذاریی پێىیطتە بەڕێىە بچێت‪.‬‬

‫پێشىیاری ئابىوریی بۆ پێکهێىاوی دەوڵەتی سەربەخۆی کىردی‬ ‫‪ ‬ضیاضەتێکی بەرباڵوی ئابىوری کە گػت چاالکییە ئابىورییەکاى بگرێتەوە لە‬ ‫کىرتخایەًەوە هەتا درێژخایەى ‪.‬‬ ‫‪ ‬هەردوو بەغەکاًی ضیاضەتی ویطت و ئیرائە یا عەرزە و تەقازا دەبێ بە تەواوی ضەرًجی‬ ‫بذرێتێ و لەبەرچاو بگیرێت هەتا بتىاًرێ کە لە هەهىو تىاًاییەکاًی واڵت بە قازاًجی‬ ‫وەگەڕخطتٌی هێسی کار کەڵک وەربگیرێت‪.‬‬ ‫بۆ گەیشته بەم ئاماوجاوە ئەم چاالکیاوە پێىیسته‪:‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬

‫کەڵکىەرگرتي لە هۆدێلە ضەرکەوتىوەکاًی جیهاى‪.‬‬ ‫پێىیطتە هۆدێلە ئابىورییە ضەرکەوتىوەکاًی جیهاى وەک واڵتاًی ئاڵواى‪ ،‬ژاپۆى‪ ،‬کىرەی‬ ‫باغىور و ضىیذ لەبەرچاو بگیرێي و کەڵکیاى لێ وەربگیرێت‪.‬‬ ‫دەبێ پارە بۆ بەرهەههێٌاى کەڵکی لێ وەربگیرێت ًەک پارە بۆ پارە‪.‬‬ ‫ئەو پێػٌیاراًەی کە لەالیەى ئای ئێن ئێف ‪ International Monitery Fund‬باًکی جیهاًییەوە‬ ‫دەکرێي دەبێ زۆر بە گرًگ وەربگیردرێي و بایەخیاى پێبذرێت‪ .‬حکىوهەتی هەرێوی‬ ‫کىردضتاى پێىیطتە ضیاضەتێکی ئابىوری تایبەت بە کىردضتاى بگرێتە بەر بە لەبەرچاو‬ ‫گرتٌی گػت تایبەتوەًذییەکاًی ئابىوریی کىردضتاى‪.‬‬

‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬

‫‪‬‬ ‫‪‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬

‫‪‬‬ ‫‪‬‬

‫ڕۆڵی حکىوهەتی هەرێوی کىردضتاى لەباری ئابىورییەوە دەبێ بەرهەههێٌاى بێت‪ً ،‬ەك‬ ‫بەرخۆریی‪.‬‬ ‫ضیاضەتێکی بٌەڕەتی و باوەرپێکراوی باًکی داهەزرێٌذرێت‪.‬‬ ‫حکىوهەتی هەرێن دەبێ لە ڕێگەی هاوکاری باًکە دەوڵەتییەکاًەوە ضیاضەتی ئابىوری‬ ‫خۆی دابڕێژێت هەر وەک ئەوەی ئاڵواى و ژاپۆى دوای غەڕی دووهەهی جیهاًی کردیاى‪.‬‬ ‫ئەوکاتە باًکە دەوڵەتییەکاى هاوکار دەبي لە جێبەجێکردًی ئەم پڕۆژە گەوراًە دا کە بە‬ ‫کۆهپاًیا تاقەکەضییەکاى بەڕێىە ًاچي و جێبەجێبىوًی ئەم پڕۆژاًە پێىیطتیاى بە‬ ‫ضەرهایەی زۆر گەورەوە هەیە کە پاڵپػتیاى بێت‪.‬‬ ‫پڕۆژە بٌەڕەتییەکاى دەبێ لە الیەى بەغی ضەرهایەگىزاری دەوڵەتییەوە بەڕێىە بچي‬ ‫ئەوەی پێػتر ئاهاژەی پێکرا‪.‬‬ ‫باًکە دەوڵەتییەکاى دەبێ پڕۆژەی هاوبەغیاى هەبێت لەگەڵ ئەو کەضاًەی پارەیاى هەیە‬ ‫و دەیاًهەوێت دەکاری باوێي واتە بەغی خطىوضی یا تاقەکەضی بە هەبەضتی‬ ‫بەهێسکردًی کەرتی تایبەت لە باری ئابىورییەوە‪.‬‬ ‫کاتێک ئابىری کىردضتاى بەیارهەتیی بەغی خطىوضی گەورە بۆوە و گەغەی ضەًذ‬ ‫ئەوکاتە پێىیطتە ڕۆڵی حکىوهەت کەهڕەًگ بکرێتەوە و دەوڵەت وردەوردە خۆی‬ ‫بکػێٌێتەوە دواوە و ضیاضەتێکی ئابىوری وەها ڕەچاو بکات کە بتىاًێ‪:‬‬ ‫پێع بە ضىوتخۆری و ضیاضەتی پارە بۆ پارە بگرێت و ًەیهێڵێت‪.‬‬ ‫هەًگاوی دروضت هەڵهێٌێتەوە لە پێٌاو کارداًەوەی باغتر و وەگەڕخطتٌی پتری کەرتی‬ ‫خطىوضی‪.‬‬ ‫ضیطتوێکی کارا و ڕووى و غەفافی ئابىوری دابوەزرێٌێت‪ .‬ضیطتەهێکی هاڵیاتی هۆدێرى و‬ ‫پێػکەوتىو کە بساًێ پارە چۆى و لە چی خەرج دەکرێت و چەًذ دێت و چەًذ دەڕوا‪.‬‬ ‫بازاڕ لەضەر بٌەهای ضیاضەتێکی پتەو و بەهێس و غیاو بۆ ئاڵىوگۆڕ و‬ ‫بەرەوپێػەوەچىوى دابوەزرێت و ڕۆڵی ژى لە بازاردا پتر بکرێ و بایەخی زیاتری پێبذرێ‪.‬‬ ‫یاضایەکی هىدێڕى کە گاڕاًتی هافی تاکەکەضەکاى بکات‪ ،‬لە باری خاوەًذارییەتی و‬ ‫هافەکاًی کۆهەاڵیەتێىە بىًیات بٌرێت‪.‬‬ ‫داهاتی ضەرچاوە ضروغتییەکاًی وەک ًەوت و گاز‪ ،‬دەبێ تەرخاى بکرێ بۆ یارهەتی‬ ‫ئابىوری کىردضتاى وەک یەک هاڵ‪ ،‬کە ئی هەهىواًە‪.‬‬ ‫ضیاضەتی کػتىوکاڵیی دەبێ لەضەر بٌاغەی یارهەتیی داًی تێر و تەضەلی وەرزێڕ و‬ ‫جىوتیاراى بۆ بەرەو پێػبردًی کػتىوکاڵ و ئاژەڵذاری لە کىردضت��ى دابوەزرێ‪.‬‬ ‫کىردضتاى یەکێک لەو چەًذ داًە واڵتەی جیهاًە کە لەم بىارەدا دەتىاًێت جگە لە‬ ‫دابیٌکردًی پێذاویطتییەکاًی خۆی تەًاًەت بۆ دەرەوەی کىردضتاًیع بەرهەم بٌێرێت و‬ ‫خۆی پێ بژێٌێت‪.‬‬ ‫پالًی تایبەتی هەبێ بۆ یارهەتی ئەو کۆهپاًیا چىوک و ًێىًجییاًەی پێىیطتییاى بە‬ ‫یارهەتیی دەبێت‪.‬‬ ‫بە یارهەتیی ئیوکاًاتێکی کە دەوڵەت هەیەتی پێىیطتە ضیطتەهێکی هۆدێڕًی خىێٌذى‬ ‫دابوەزرێت‪.‬‬

‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‪ ،‬هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬

‫وەرگێڕاى و ئاه‬


‫وەرگێڕاى و ئاه‬

‫ حکىوهەت دەبێ بە باوەغێکی ئاوەاڵوە پێػىازی بکات لە هەهىو ئەو هێتۆدە تازە‬ ‫ئابىوریاًەی کە رۆژلەگەڵرٶژ دەدۆزرێٌەوە هەتا لە باری ئابىورییەوە کىردضتاى بەرەو‬ .‫پێػکەوتي و ئاوەداًبىوًەوە بەرێت‬

:‫ضەرچاوەکاى‬ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Ahmad, Kamal Mudhir (1984) Kurdistan during the World War One. Baghdad, Afaq Al-Arabiya Printing House. Ayata, Bilgin (2008) Mapping Euro-Kurdistan, in: Middle Eastern Report (MERIP), 247, 18-24. Bahadori, Mazi (2005) The History and Geopolitics of the Iran-Iraq War. Berkeley: University of California. Cusimno, Joseph (1992) An analysis of Iran-Iraq bilateral border treaties. Case Western Reserve Journal of International Law, 24, Retrieved July 04, 2007, from http://web.macam.ac.il/~arnon/Int-ME/extra/AN%20ANALYSIS%20OF%20IRAN.htm. Fisher, Sydney N. and Ochsenwald, William (1990) The Middle East: A History. 5th Ed, New York: McGraw-Hill Publishing Company. Izady, Mehrdad R. (1992) The Kurds: A Concise Hand Book. New York: Taylor & Francis International Publisher. Jaff, Akram (2007)The fractured economy of Kurdistan. Retrieved November 03, 2007, from http://www.kurd.org/about/economy.htm. Kilic, Altemur (1959) Turkey and the World. Washington: Public Affairs Press. Kurdistan Regional Government Ministry of Planning (2011) Regional Development Strategy for Kurdistan Region 2012-2016. Erbil March 2011. Leezenberg, Michiel (2000) Humanitarian Aid in Iraqi Kurdistan. CEMOTI, No. 29 (also available online as http://www.cerisciencespo.com/publica/cemoti/textes29/leezenbe.pdf). Muhammad Amin, Kamaran (2000) International and Regional Powers Competition, Conflicts and Clash of Interests in Kurdistan 1890-1932. Suleimania: Sardam Publishing. Majeed, Kamal (1997) Kurds and Oil: A study in the Iraq-Iran and Kuwaiti relations. London: Dar Al-Hikma. Olson, Robert (1991) The Emergence of Kurdish Nationalism 1880-1925. Austin: University of Texas Press. The United States Agency for International Development (2008) Kurdistan Region Economic Development Assessment. RTI International.

‫ هاهۆضتای زاًطتی ئابىوری لە زاًکۆی لەًذەى‬،‫لێکۆڵیٌەوە و ًىوضیٌی دوکتىور هىعتەضەم تاتایی‬


سەربەخۆیی و ئابووری