Issuu on Google+


DANIEL LAVESEDO

OLLADAS ATLÁNTICAS

1


Š Texto: Daniel Lavesedo Š Lastura Editiones www.lastura.es.tl www.lastura.blogspot.com Marzo 2013

2


DOSINDA

Baleal aínda é unha illa. Malia a estrada e as pedras que botaron alá os presos de Salazar, malia a area que baila por riba delas, que as engole, Baleal aínda é unha illa. A xente ten ese carácter dos illeiros, esa mistura de liberdade e desconfianza cos do continente que une arousáns, corsos e conejeros. Unha parella de brasileiras que vivían en Lanzarote dicían que a culpa de todo era do vento, da ladaíña de mar e aire que arrola os illeiros dende o berce até o cadaleito. E dende logo, vento non falta en Baleal.

Tamén

non

faltaban

surfeiros,

windsurfeiros e kye-surfeiros, chegados de todas as nacións do continente, coas súas carriñas ateigadas de autocolantes surfeiros e as súas guedellas surfeiras queimadas polo salitre e o sol. E precisamente diso, dos surfeiros, era do que menos gustaba Dosinda. Todo o que trouxera o turismo, o feito de mudar de persoa anónima a 3


monicreque para o lecer dos habitantes do continente non a amolara nadiña. Facíalle moita graza o discurso dalgúns en Baleal, dos fillos dos armadores, dos que chegaran de Lisboa a traballar para o goberno, de que o turismo era unha hecatombe para Baleal, para a súa identidade. Ela gostou moito de pasar de pobre anónima a monicreque de feira, xa non rica, mais si non tan miserentamente pobre. Porén todo iso estaba a mudar cos surfeiros. Hai trinta ou corenta anos, a xente chegaba no seu carro das grandes cidades, da Espanha, viñan moito da banda da Galiza, incluso da Franza e de máis alá, e paraban todos no seu posto

de

artesanía.

As

parellas

ficaban

estantías, marabilladas coas patelas de vimbio, coas viradeiras cun galo pintado de moitas cores, e o home terminaba por tirar a carteira do peto e deixar escoller a súa dona o que ela gustar. Dosinda chegara até a desenvolver unha teoría, aquelada en xornadas de silencio paciente, -non foi ela nunca de berrar, que iso escorrenta o bo cliente-, sobre a relación existente entre a zona de procedencia e o 4


souvenir

escolleito.

Adoitaba

acertar.

Lisboetas, algo pequeno sempre, co nome do lugar, sen chegar ao mal gusto dos españois, pois aqueles sempre procuraban algo útil, mentres que estes só pretendían seguir a completar

a

colección

de

agasallos

que

amoreaban por riba do televisor e dos mobles do seu salón. A xente do norte, mira e non leva ren. Tampouco os galegos. Aínda que se o galego levar, do mellor. Igual ca os franceses. E así, cos países todos da Europa, cando menos os que ela coñecía, e coas rexións de Portugal. Mais iso eran tempos. Agora os surfeiros andaban entre a total indiferenza e a bulra directa para co seu

pequeno posto

de

artesanía. Dosinda matinou moito sobre todo isto, sozinha cada día atrás das mesas onde cada mañá colocaba o seu produto, sabendo que o volvería recoller case sen baixa ningunha á noitiña. Matinaba nos surfeiros do diaño, e cando o facía os seus ollos aínda se engurraban máis do que xa o estaban despois de oitenta anos loitando contra o vento. Finalmente deu en comentar o asunto coa veciñanza, xa que ela 5


non se mirou quen de lle atopar solución. E foi ese día, ao llelo comentar na praça da República aos que estaban á raxeira, apoiados nos

caxatos

ou

sentados

a

machucar

escarvadentes, cando se abríu unha fenda entre Dosinda e os seus veciños. Ela era a única que non gustaba dos surfeiros. Manel Andrade tiña cheo o hoteliño de estranxeiros. O Jõao tamén. Paula tamén vendera artesanía coma ela e xa o deixara hai catro anos, mais o seu neto mesmo abrira unha tenda onde os surfeiros mercaban esas táboas e eses traxes de mergullo que levaban. Coa mocidade nin se podía falar do tema. Andaban eles tamén con eses trebellos polas ondas e após, á noite, polos bares e terrazas de Baleal atrás dos que viñan de fóra. Ninguén a comprendía e mesmo algunha aconsellouna pechar de vez o negocio e deixarse de andrómenas. E así como ía escoitando as palabras dos veciños, máis grande se facía a fenda que a separaba deles. Unha illa dentro da illa. Unha illa en Baleal, arrodeada de mar, vento, area e xente que non a comprende. 6


Á mañá seguinte, Dosinda fungou na cama ao soar o espertador por vez primeira en ducias de anos e estivo a piques de quedar no leito e de non montar nunca máis o posto e de ir onda os do goberno que lle amañasen unha pensionciña e de facer vida de reformada e deixarse murchar á porta da casa a ollar para o inmenso océano. Mais algo reboliu nalgures con forza dabondo para ela se erguer e apañar o carro de man en que transportaba todo o material até o cruzamento de estradas, á entrada da aldea, onde puña o posto. Aquelou todo coma sempre, con agarimo e orde, e chantou dediante un cartaz onde coa ortografía esquencida

da

escola

escribira: Eu sou a ilha.

7

da

mestra

Casais


JOANA

Joana era unha muller frioleira, demasiado para ter apenas cincuenta anos. Tanto que, dende que Miguel deixara de traballar polas tardes, o obrigaba a ila buscar á oficina de turismo no auto. Non lle chistaba moito ao marido, taxista en Peniche, ter que voltar cada tarde até a vila para recoller a súa muller no traballo. Óbidos-Peniche-Óbidos pola mañá co taxi, máis os servizos, e Óbidos-PenicheÓbidos pola tarde no seu auto. Dicía que pasaba o día na estrada. Mais ela retrucáballe sempre que non tivese queixa, porque sempre se queixaba na derradeira viaxe de volta a Óbidos e aínda se queixaba máis se chovía ou se o Benfica perdía, não te queixes meu bem, dicíalle ela decote. Se tu não vinheres cada dia, o auto ía-se estragar no garagem de non usármo-lo. Nunca lle confesou a verdade, que aterecía coa friaxe na parada do bus, con ese vento maldito que lle furaba os abrigos todos. E puido dicir calquera outra cousa, que tiña 8


medo de voltar soa, que podían así dar unha voltiña xuntos, até dicirlle a verdade, sen máis reviravoltas. Tenho frio, Miguel. Mais non. Díxolle sempre, porque sempre tiñan a mesma leria no auto de volta a Óbidos, que era moi bo para o carro dar unha voltiña cada día, dar un paseo, coma os cans ou os cabalos, chegara a dicir un día. Por iso, o día que lles roubaron o carro os berros de desesperación da Joana resoaron nas murallas da vila. Miguel espertou con eles e baixou case a rebolos do primeiro andar até o garaxe, onde atopou a súa muller chorando anicada no curiosamente grande oco que deixara o coche ao ser roubado. Non te amoles, mulherinha. Díxolle. Agora podemos mercar um deses carros japoneses que anunciam na televisão. Disque são tam bos que não precisam sair a rua mais que uma vez à semana.

9


XELA

Despoxados da economía tradicional de pesca e agricultura de auto-consumo coa entrada na Europa, os habitantes de Baleal, dos que nunca souben o xentilicio, mudaran o labor, mais non o traxe tradicional da rexión do Oeste. Agora todo o mundo vivía do turismo e a meirande parte

consentía

monicreque

de

con feira

gusto para

ter o

virado

estranxeiro

adiñeirado pola medra económica, notábel, e polas

melloras

en

infraestruturas

e

comunicacións. Poucos paraban a pensar que no século XXI, na Europa que amolecía na inercia de séculos de rapina e roubo por outros continentes, poucos moraban en chabolas de folla de lata e madeira agás os rexeitados pola Grande

Comunidade

nos

arrabaldes

das

megacidades. Poucos o pensaban mais moitos aínda moraban naquelas chabolas comestas pola ferruxe que sementaba o océano. Doutro xeito non podería acontecer. Se moitos o pensaren, probabelmente poucos vivirían nelas. 10


O turista perdería a grande foto que ensinaba despois fachendoso na oficina, -aún te viven muy mal en Portugal, eh!-,

mais a xente

gañaría en dignidade. Por iso, cando chegou Xela a Baleal, -seica é do norte, da Galiza-, os veciños andaban todos alporizados. É comunista, ou ecoloxista, ou tudo a um tempo, dicían. Falou de igualdade, de loita, de dignidade, do orgullo do pobo. Di o mesminho que dijerom outros, dicían os vellos. Mais tem ração, dicían os novos. Cada día falaba cos veciños, dedicándolle o mesmo vagar á casa da rica e a chabola do pobre. Falaba. Non souberon porque dera en chegar a Baleal. Só sabían que alí estaba. E cada día falaba. E falaba. E cada noitiña, mentres o sol se puña atrás das Berlengas, ela ía a correr até Peniche, polo carreiriño que pintaran na beirarrúa para as bicicletas dos turistas. E despois voltaba, polo mesmo carreiriño, e chegaba con noite pecha a Baleal. Foi o día despois de estrear no cinema de Peniche o último filme do actor de moda norteamericano que alguén tivo a idea de 11


ir correr a canda a Xela todas as noites. E levouna a cabo. De alí a catro semanas, da lúa nova de Xaneiro á de Febreiro por dar máis datos, máis dun cento de habitantes de Baleal, dos que nunca souben o xentilicio, corrían a acarón da galega eco-comunista. Todos vestidos co traxe tradicional co que pasaban o día pintando o mono para os estranxeiros. O ruído dos tramancos a bater no carreiriño que fixeran na beirarrúa para as bicicletas dos turistas, rematou por sorprender os propios turistas un día e non tardaron en tentar inmortalizar aquela curiosa escena dun grupo de paisanos a correr coa vestimenta típica atrás dunha moza. Mais foi nese intre cando todo o que a Xela lles falara da dignidade, da loita do pobo, da revolução se revirou na cabeza de Antònia Alvalade e saíu cun pau na man disposta a lles zorregar aos estranxeiros. Eu só queria defender a dignidade do povo. Esta foi a declaración que fixo á GNR cando a interrogaban na comisaría acusada de lesións multiples a un matrimonio de Cuenca. 12


PAULA

O océano espertaba cada mañá a Paula, coa mornura dun arrolo ou coa furia dunha labazada, sempre imprevisible; nin tan sequera mirar pola noite, antes de se deitar, pola xaneliña do seu cuarto lle valía para saber que atoparía pola mañá. Mais ela gustaba disto, desta incerteza, desas mil facianas do océano. Ela sabía que o verdugo ten unha soa cara, por moito que procure camuflarse atrás de mil carautas. Ela sabía que ao pechar a porta verde da súa casa, aínda que non quixese, aínda que toda a súa vontade turrase dela para non erguer a ollada, ía mirar a pintada. Letras vermellas sobre o cal branco da parede. Querote Paula. Un día chorara ao mirala. E despois chorou máis, chorou arreo, chorou a cachón, mais as bágoas non deron borrado a pintada. A pintada repetíuse despois, en máis sitios. Non eran moitas pintadas, non; era sempre a mesma pintada, feita coa paciencia do artesán, coa tranquilidade que só teñen os tolos cando 13


traballan. Na ruela que leva ao elevador. En catro ou cinco rúas da parte baixa. Enfronte da tenda de zapatos onde traballaba. Olha!! A Paula

tem

namorado!!

As

compañeiras

brincaban. Bisbaban entre os andeis ateigados de zapatiños para as crianzas, de mil cores, e de zapatos para os homes, todos grises e pardos. Porque cadaquén ten que levar nos seus pés a cor da súa vida e por iso Paula levaba zapatos negros, sempre mouros, planos, sen tacón, sen tan sequera un adubío, un lazo, un debuxo, nada. Negros. Non como as compañeiras que bisbaban entre os andeis, cos seus taconazos e o vermello e o azul e mais o verde cubrindo os pés. Cores do calcaño as dedas fronte á negrura fonda. Sempre igual. Da casa ao elevador, do elevador ao traballo, do traballo ao elevador, do elevador á casa. Cos ollos no chan, para non mirar a pintada. Sempre a pintada. Só había vagar no elevador. Aparecera unha pintada mais logo a limpou un dos condutores e Paula podía mirar Nazaré cada día, entre o neboeiro, 14


alagado na chuva ou adurmiñado ao sol. Por iso devecía polas noites, soa na cama, por saber como a espertaría o océano. Recibir o saúdo do mar e imaxinar automaticamente cal das mil facianas de Nazaré ía encontrar no elevador era o único que fuxía da rutina na súa vida. Ben, había algo máis. Saber cando el o ía facer. Porque o verdugo só ten unha cara, non como Nazaré ou o océano, que teñen mil facianas. Ela tamén gostaría de ter mil caras e coller un día as compañeiras e dicirlles que de namorado nada, que o que ela tiña era un mozo cabrón que xurara matala o día que ela o botou da casa. Por borracho. Por bruto. Por cabrón. E que non o mirara nunca máis dende aquela pero que ao día seguinte aparecera por vez primeira a pintada no muro enfronte da súa porta verde. E que sabía que a mataría. Que algún día aparecería morta na praia. Descalza.

15


MARGARIDA

Margarida naceu en Vila Praia de Âncora é con quince anos xa pasaba barro do Porriño a Braga. Aos dezaoito ía camiño de se converter na raíña dos puticlubes da grande cidade pero un cabrón, un calquera, un de tantos que alí había, cruzoulle a cara cun vaso de whisky no Blanca

Paloma

e

despois

os

máis

depravados de entre os cabróns requerían os servizos da desfigurada. Volveu ao tráfico e caeu nunha redada en Tui, na ponte vella, con centocincuenta gramos de heroína metidos na váxina. Foi á Lama doce anos e despois viviu esmolando polas rúas das cidades. Deseguro que algunha vez a miraches, mentres subías a toda présa a xaneliña electrónica do teu auto. Hoxe saíu na prensa. Morreu de fame, de frío, de soidade nalgunha calella, entre os outros ionquis. Os políticos laiaranse nos medios e a sociedade curiosa xirará a ollada un par de días cara ao submundo. Os xornalistas que non saben nada irán atrás dos pobres polas 16


cidades. Eles tampouco saben nada pero han reaccionar con violencia, por precaución, por teren aprendido que é mellor así. E o ollo da sociedade abrirase con abraio aínda máis e despois virán os anuncios e La isla de los famosos e ninguén lembrará nada.

17


MARÍA

Donón é a fin do mundo. Outra Fisterra. Din que aló hai familias que gardan nos faiados xigantescas árbores xenealóxicas, onde sobre o liño aparecen escritos os nomes dos seus devanceiros até os tempos do deus Berobreo. Igual todo son faladurías, que ninguén que non fose de Donón mirou nunca ningún daqueles panos escritos e os da aldea non che son amigos de falar do detalle. En Donón antes a xente vivía do agro, terra de mariñeiros nunca foi moito malia durmir co océano todas as noites. E isto sabémolo sen coñecer os panos escritos, porque foi así até hai ben pouco, mais agora xa non se traballa o campo e incluso as viñas devalan entre as silveiras. Agora todos che son programadoras web ou fotógrafos. Camioneiras ou azafatos e tamén hai en Donón unha afinadora de acordeóns. E todo por casualidade. En Donón, como en calquera aldea atlántica, a xente toca o acordeón. 18


Porque en Donón, como en calquera aldea atlántica, un barco naufragou nunha noite de galerna cunha carga de acordeóns que se laiaron a noite toda nos cantís da Soavela e aterrorizaron os habitantes da aldea, nunca lles souben o xentilicio, coas súas voces de ultratumba. Mais os veciños de Donón, como en calquera aldea atlántica, foron curiosos e descubriron os instrumentos entre os cons a mañá seguinte e logo aprenderon a tocalos. Isto é o normal. Aconteceu de igual maneira en Figueira da Foz, en Baleal, na Guarda, na illa de Arousa, en Louro e en Corcubión. Canto menos. Aínda non está estudado, mais a liña náufrago-musical pódese seguir de Amsterdam a Lisboa, todo un ronsel de música ciscado pola bravura do océano. Mais a casualidade fixo que en Donón, unha das habitantes da aldea, Maruxa do Quinteiro, apréndese a afinar acordeóns na emigración, en Dörtmund e que montase á volta un obradoiro na aldea. E co obradoiro de Maruxa seguiu a filla, a María, cando a vellice lle impediu á nai aquelar 19


os instrumentos que respiran. A sona do obradoiro da Maruxa do Quinteiro espallarase polo Morrazo todo. Músicos de Cangas, de Aldán, de Moaña ou do Seixo viñan cos seus trebellos ao lombo até a aldea para deixar nas mans habelenciosas da muller a ferramenta coa que facían beillar a veciñanza nas romarías; e cando a filla relevou a nai, a sona do obradoiro chimpou alén da Cruz da Maceira. Músicos da Galiza e de Portugal viaxaban, agora xa non cos trebellos ao lombo, senón nos maleteiros dos seus autos, até a aldea fisterrá para ver de acadar a perfección sonora nas súas ferramentas. Pero nos autos que traían os músicos tamén foron chegando os veraneantes, e algúns deles mercaron casas en Donón, na procura do acougo que non daban atopado nas grandes cidades. E os veraneantes non gustaron do obradoiro da

Maruxa.

Dixeron

que

contaminaba.

Contaminación acústica, dixeron. Denunciaron o caso no concello, e unha mañanciña apresentáronse na aldea unha parella de 20


municipais, que comprobou que efectivamente o obradoiro incumpría a normativa vixente sobre

ruídos

e

actividades

insalubres

e

molestas, para alén de non contar cun feixe de autorizacións municipais, nacionais, estatais e comunitarias precisas para a realización da súa actividade. Tes que fechar, dixéronlle. A María non

acreditaba.

Remexeu

concellarías,

direccións xerais, consellarías, ministerios, escribiu tamén a valedores do pobo, do cidadán, do consumidor, mais non achou máis ca a mesma resposta. Tes que pechar, dixéronlle en Pontevedra e Compostela. Tiene usted que cerrar, dixéronlle en Madrid. You must to close down, dixéronlle en Bruxelas. Mais non fechou. Deu en armar unha protesta musical e para iso avisou os seus clientes, que chegaron unha tarde de Maio, entre as nubes e o sol, preparados a protestar acarón da súa artesá. Viñeron de Cangas, de Aldán, de Moaña e do Seixo, tamén da terra de Montes, da Ulla, da Coruña ou de Viana do Castelo. Xuntaron a forza das súas ferramentas, abriron asemade os foles dos seus acordeóns 21


para despois pechalos tamén ao unísono e os veciños todos sentiron a forza do Atlántico a cobreguear

polos

recantos

da

aldea,

levándolles ás pedras dos muros, aos limoeiros dos eidos e ás mazarocas que durmiñaban nos cabazos sinfonías mariñas que nunca antes escoitaran. Apenas houbo danos colaterais na protesta, agás a perda da pucha de Tomé da Portela que marchou a rolos polos cantís da Soavela coa forza sonora e a perruca dunha veraneante que tamén non aturou a onda musical e foi quedar pendurada da póla da derradeira sobreira de punta Subrido. Aínda non armaran os trebellos para lle largar a segunda ondanada, cando se apresentou a Garda Civil para disolver sen contemplacións a concentración ilegal. Houbo paus a eito, zorregadas e carreiras polas leiras a escapar das moucadas. Aquela mesma noite María fixo a mala no seu cuarto e colleu o camiño de Dörtmund, o mesmiño que percorrera a súa nai cincuenta anos atrás. Ela dixéralle que na Alemaña a xente entendía a música.

22


VISITACIÓN

Xuntas. Polo paseo de madeira que abeira a autovía, as mariscadoras camiñan e parolan xuntas. Xuntas. Agachando o lombo sachan o mar as mariscadoras, na procura do croque, avanzando todas a un tempo. Xuntas. Unidas protestaron contra o tren que xebrou Placeres en dous, pondo en perigo os xogos das crianzas, dos fillos das mariscadoras que elas propias criaban case que en comunidade. Xuntas. Maldicen o veleno que a fábrica deitaba decote na ría, o cheiro insuportábel, a paisaxe agresiva, o irreal progreso que as devora. A un tempo, unidas, xuntas. Por iso, cando as máis novas comezaron a mocear

nas

discotecas

de

Pontevedra,

chocoulles moito o concepto de propiedade que procuraban os demais mozos. Esta é a miña parella, dixéralles un rapaz louro, que aínda non pasara dos vinte anos, sinalando para unha rapariga calada, de pelo roxo e 23


cabeza baixa. Queres ser a miña moza? Preguntáralle un outro, da Escola Naval, a Visitación, mentres beillaban unha peza dos Galegoz en Carabás. Nós non somos de ninguén, respondéralle ela. Visi,

así

lle

chamaban

o

resto

das

mariscadoras, era a líder das máis novas. Primeira na festa e primeira na loita, gañou sona entre as compañeiras despois daquel acontecido co cadete da Escola Naval. Porque ao capullo, levado polo alcol e a sobredose de alienamento que lles insiren aos coitados na Escola, non se lle ocorreu outra faltada que se arreconchegar, buscando de manifestar a súa supremacía física xa que a intelectual non lle funcionaba ben de todo. Afasta o lingheirón que vas levar un croque. A frase colleu sona en Marín dende aquela, porque ao non responder o soldadiño á súa petición, Visi largoulle unha zoupada no colo, das que lle aprenderan no cursiño de defensa persoal para mariscadoras da CIG, que deixou ao pobre do soldado sen respiración. O rapaciño afogaba entre o golpe, 24


a sorpresa e unha pedra de xeo do cubata que tivera a mala idea de se lle atravesar no gorgoleiro até que Visi o colleu dende atrás, unindo as súas mans no estomago do afogante e realizou a manobra de Heimlich, que lle aprenderan nun outro cursiño de primeiros auxilios de Comisións, co que o rapaz botou fóra a pedra de xeo e ficou no chan, arfando e encarnado coma a crista dun galo. Neno, díxolle, non te vaias trabucar, o que case te mata non foi a pedra de xeo do teu cubata, non tal. Foi a túa fachenda machista. E xa lles podes ir dando as grazas por te salvares aos sindicatos.

25


MATILDE

Dicían que eran unha parella normal. Só de escoitalo, corren calafríos polo corpo. Iso é o normal? Dicían que se lles miraba moi unidos, aínda namorados. E só de sentilo, percorren arrepíos polo lombo. Iso é o amor? Dicían que a ruín era ela, que el pasara toda vida no mar, a rebentar a alma polos caladoiros onde os armadores se fan ricos e os mariñeiros se desfan. Só de ouvilo, andan os arreguizos a subir e baixar polas costas. Matilde vivía en Muros. A xanela da súa cociña daba ao mar e mentres esfregaba a louza non podía deixar de ollalo, esculcando ao lonxe a chegada dos barcos a porto, aínda sabendo que ao seu home lle restaban meses de maré. Matilde vivía en Muros. O eido da súa casa daba ao mar e mentres sementaba os feixóns na primavera ou plantaba os grelos no inverno, non podía deixar de ollalo, procurando entre as ondas un reflexo da proa encarnada do 26


Monte Louro, aínda sabendo que o barco andaba nalgún lugar perdido entre Grenlandia e Canadá. Matilde vivía en Muros. O cuarto do seu neno tiña dúas xaneliñas pequechas que daban ao mar e mentres facía con el os deberes, mentres o arrolaba nas noites de treboada, non podía deixar de ollalo, temendo que o temporal collese o barco co cope en cuberta ou que un golpe de costado o fixese envorcar. Matilde viviu toda a vida que lle deixaron vivir en Muros. Viúva de vivo na terra dos mortos. O seu nicho no cemiterio dá para o mar e mentres pasan os séculos non pode deixar de ollalo, matinando en que faría ela para ter sufrido tanto.

27


BIBIANA

Bibiana era unha muller que seguía a ser unha nena, desas que teñen a cabeza no ceo e os pés a tres milímetros do chan. Traballaba facendo castelos de area na praia coa prole turista que chegaba das cidades a Esposende, crianzas rebuldeiras

que

logo

acougaban

co

magnetismo que irradiaba o ollar verde da Bibiana. Amasaba na area para facer castelos, arte efímera que duraba o que unha maré atlántica, exactamente o mesmo ca os castelos que o seu maxín construía no aire namentres enredaba coa rapazada. Neses castelos de fume, alicerzados no vento mareiro e na ledicia da infancia que a envurullaban, Bibiana estaba lonxe da praia, construíndo cousas máis importantes, amasando

a realidade para

deformala, para trocar o decorrer do tempo nun camiño máis humano. Bibiana construía castelos de area entrementres imaxinaba a revolución.

28


ALBA

Vila do Conde era un muro de edificacións fronte ao océano. Non lle chistaba moito, cos corpos

esculturais

das

deportistas

nas

beirarrúas, cos coches a circular amodiño, coas xanelas baixas e a música alta na calzada. Non lle chistaba nada, mais Alba non coñecía outro mundo ca aquela copia deforme da decadente California.

Traballaba limpando cristais.

Pasaba a xornada a esfregar o vidros dos escaparates da avenida do Brasil e da rua Infante Dom Henrique, para que a veciñanza e nomeadamente as persoas chegadas de fóra, alcumadas turistas, mordesen na isca e rematasen por entrar na tenda-nasa da que non habían saír sen gastar ás toas parte do seu diñeiro. Despois do traballo, Alba

adoitaba

quedar coas amigas nun bar da praia, enfronte do casino da Póvoa, onde os caipirinhas devalaban coa mesma dozura ca o sol no horizonte. Foi xustamente no bar da praia onde coñeceu o Diogo. Ao primeiro non lle 29


sabía o nome, tan só reparara no rapaciño moreno que bebía sempre unha imperial, acobadado na barra, sen lle dar fala a ninguén, aínda que moita xente, naufragada na inmensa soidade que o semellaba ter engolido a el tamén, o tentaba cada día. Chama-se Diogo. Quen lle facilitou o dato foi André, o camareiro, que aproveitaba calquera despiste da xefa para tirar proveito económico, ben colocando a súa mercadoría ilegal entre a clientela, ben dando algunha información, da moita que os seus ollos adestrados na esculca rexistraban decote. Non lle soubo dicir máis o informante, e abondo foi para ela, pois aproveitou unha tardiña que o mozo liscou cedo do bar da praia e seguiuno polas ruelas de Póvoa até un portal calquera dun predio calquera do rueiro impersoal da vila. Diogo Nunes.

Segundo

andar.

Porta

C.

Afortunadamente era o único Diogo. Por sorte, non fora un desleixado e colocara o carteliño na súa caixa dos correos, feito a man cun bolígrafo vermello.

30


En descubrindo a súa casa, a curiosidade quixo saber máis e foi así como o comezou seguir ás agachadas. Xa non ía até o bar da praia ao rematar

a

xornada

laboral,

dirixíase

directamente á casa de Diogo e, dende unha mesiña acarón da xanela de O Tabeirão, espreitábao mentres bebía un chá. Ollábao chegar do traballo ás sete, agardaba paciente a que baixase ás oito e cuarto. Duchado e, ela imaxinaba, ceado. El comezaba andar e ela agardaba sempre a el ter virado na primeira esquina para pagar o seu chá e saír con paso vivo á súa espreita. Asexábao entre o balbordo da rua do Comercio, agachada entre os turistas no verán, disimulado entre os parachuvas no inverno, e continuaba o seu seguimento até o bar da praia. A xente toma costumes, avézase ás cadeas da rutina e sempre se sorprende, aínda que sexa un bocado, cando calquera circunstancia, non por imprevista senón por incontrolable, vén mudar a orde establecida. E quen manexa a entropía decidiu que Alba tivese que se 31


estrañar ao primeiro, que se abraiar despois e que chorar a cachón ao último, -isto xa na casa, soa-, o día que o seu amado Diogo tirou para unha zona moderna da cidade, bairro de xente acomodada, onde unha rapariga fermosa agardaba por el na porta do cinema Varzim. Malia a dor, aínda que xurou no leito deixar de seguir, non seguir a ollar, non ver, non asexar, axiña se avezou á nova ruta. Convencérase de que no fondo non fora máis ca un simple xiro. No canto de iren para a dereita, viraban á esquerda ao chegar á rua do Comercio. E o afianzamento do novo costume acougouna e deulle folgos para continuar. A seguinte mudanza tardou en vir dous ou tres anos e xa non a sorprendeu tanto como a primeira. Case nin lle doeu. Diogo e a fermosa muller, da que nunca quixo saber o nome, foron vivir xuntos para un T2 moi bonitiño na avenida do Brasil. Convenceuse de que fora unha sorte escolleren eles esa rúa. Quedáballe moito máis perto da súa casa e mesmo tiña a fortuna de poder espreitar no traballo, mentres 32


limpaba os escaparates. Os costumes apenas mudaron; Diogo seguía a chegar do traballo ás sete, a fermosa muller facíao un algo antes, e xuntos saían cada día ás oito e cuarto para dar un paseo até o bar da praia ou ruar camiño do cinema, deténdose a cada paso nos escaparates que Alba limpara durante o día.

De alí a

pouco, sen facer rebumbio ningún chegou a primeira crianza. André. Despois viñeron outras dúas, dúas nenas das que tampouco quixo saber nunca o nome, e co tempo medraron os tres cativos até se facer grandes e os pais avellentaron como avellentou Alba, que xa non limpaba escaparates pero que tamén xa non se miraba nos espellos, e os mozos marcharon estudar a Braga deixando os pais sós a gozar da vellice que, como absolutamente todo o resto da súa vida, lle marchaba entre as mans a aquela vella que os seguía cada día.

33


UXÍA

Marchou para alá porque estaba cansa de se sentir estranxeira na súa terra. Alguén lle falara da Venecia portuguesa e non tardou en atopar en Internet o lugar, Aveiro. Escoitou o nome e soubo que iso era o que ela precisaba. Sorprendeuna Aveiro. Pareceulle que aló atopara unha mestura exacta do que era Europa. A grande lingua de area, as gaivotas arreconchegadas unhas as outras para se gorecer do nordés implacábel trouxéronlle lembranzas das illas Frisias, de Skyemoninogg, dese Atlántico que nunca nos amosan pola televisión para que non nos decatemos que somos iguais ca eles; mais inseridas nesa paisaxe estaban as canles melancólicas, as casas cun aquel de decadencia, reflexos da icona veneciana a cada paso que chamaban unha e outra vez polo Mediterráneo. A mesma dicotomía ca en Ons, pensou, e o pensamento semelloulle estraño. 34


Tres meses despois de chegar a Aveiro aínda non atopara traballo. Nunha primeira fase, ollaba as ofertas laborais dos xornais dos domingos, e marcaba aquelas que se axeitaban a súa formación, subliñando os teléfonos cun rotulador vermello. Comezaba despois un xogo de chamadas de medio minuto

que

remataban

en

sabendo

o

empresario que a que reclamaba o posto de traballo era unha muller. Uma Mulher!! Algúns chegaban a se anoxar só por Uxía pretender o posto. Despois veu a segunda fase, Uxía comezou a marcar absolutamente todas as ofertas de traballo dos xornais dos domingos, xa non subliñaba os teléfonos. Mais o xogo continuou. Cunha lixeira variación, as chamadas seguían a durar medio minuto. Simplemente,

os

empresarios mudaran o berro. Xa non se alporizaban por ser Uxía muller. Agora berraban estrañados: uma extrangeira!!

35


XOAQUINA

Aldán é a vila máis fermosa do mundo. Esa frase podía aboiar no aire dunha taberna calquera, ceibada polos beizos dalgún dos seareiros de cunca de albariño nunha man e cigarro na outra. O espectador non avisado da escena, de ter percorrido as ruelas da Espiñeira, as encostas do Montiño ou o paseo de San Cibrán, levantaría as cellas ao non comprender como aquela vila comesta pola especulación podía ser catalogada como a máis fermosa do mundo. O que o espectador non entendía era que non podía procurar as xeografías de que falaban na súa andaina, nin nos predios baldeiros dos turistas nin no amoreamento de casas sen sentido que afeaba outras zonas. A vila de que falaban estaba só no maxín daquelas persoas. Enteiriña. Coas súas casiñas de pedra, coas gamelas na praia. Co cheiro do mar. Coas badaladas da igrexa e coa sensación de humidade do inverno.

36


Quen si sabía daquela xeografía descoñecida para o espectador non avisado da escena era Xoaquina. Malia ser nova, recibíraa nas historias que lle contaba a súa avoa. Historias da aldea, historia dos condes e as condesas, historias do mar e as marés, de Canadá ou de Canarias, porque a xeografía descoñecida de Aldán abranguía unha porción cativa de terra mais chegaba tamén aos mares todos. E tamén descubrira parte daquela xeografía a traballar na taberna O Carballo vedrairo. A única muller na taberna, agás os domingos que os seareiros acudían á taberna coas donas e coas crianzas, pasaba a xornada a escoitar historias que malfalaban da veciñanza e que se facían máis indecentes a medida que aumentaban o nivel de alcol no sangue e a gana de lle mirar o escote. Un día fartou de vez e fixo as malas para o estranxeiro. Procurando nun vello mapa atopara o nome de Galway, que saía decote nas conversas cando o televisor falaba dun outro naufraxio no Gran Sol, e despois de mercar un billete barato de avión, agardar en aeroportos, facer varios embarques e desembarques, 37


formiguiña no carreiro de formigas, chegou a Galway. A última vez que falou polo messenger coa nai mentiulle e díxolle que estaba moi ben. Que si, que si, que tiña un bo traballo e que gañaban moitos cartos, cartos espesos dixo ela. Despois apagou o computador e aquelouse un pouco para ir traballar á taberna. Desde que aprendera o idioma, os seareiros de The Old Oak, en Galway as mulleres non ían a taberna nin os domingos, non se cansaban de lle contar historias da vila. Moitos dicían que era a máis bonita do mundo e o espectador non avisado da escena podía pensar que si, que tiñan razón de estar el en Galway e non noutro lugar e de entender e atender á conversa entre a camareira e o borracho. O que seguramente non

percibía o espectador non avisado da

escena era que as conversas dos borrachos irlandeses ían volvéndose máis indecentes a medida que aumentaban o seu nivel de alcol no sangue e o devezo de lle mirar o escote á camareira. 38


AMOREIRA

Amoreira ten dúas caras. Coma Ons. Coma Aveiro. Coma Skiermonnigoog. Coma

os

Zënzar. Todo nesta beira atlántica ten dúas faces. Unha brava, que ten señardade do xeo, que obrigou os homes a construír casiñas de pedra apegadas á terra. Faciana que esmorece coas leas do cambio climático, do efeito estufa e dos buracos no ozono e aparece só de cando en vez, co neboeiro envurullado na serra e a friaxe a trabar nos ósos da veciñanza. Mais, de sermos fieis ao por nós ollado, Amoreira gosta máis da súa outra realidade. Mediterránica realidade de lumes, calor e un mato estraño que deita verniz polas follas. Isto cheira fatal. Ela falou co abaneo que os pedrolos do camiño transmitían a todo o seu corpo, e as vogais fixéronse longas e vibrantes, temerosas de se ligar co seguinte son. Si, realmente cheira mal.

39


O paraíso, as imaxes do Lago Azul, aquela praia de Viveiro, ou era Foz?, as referencias todas que a experiencia e mais a sociedade lles inseriran no maxín viñeron ao galope en poñendo eles pé na area. O río devalaba dubitativo na procura do Atlántico que se adentraba

cobizoso,

conquistador,

polos

meandros de area e pedra onde os poucos bañistas

adurmiñaban

o

tempo.

Lonxe,

agochado polas dunas, adiviñábase o bater do mar contra a area no bruar poderoso e monótono que puña

música no ambiente.

Amoreira. Da outra banda da ribeira, -eles accederan á marxe esquerda por un camiño de terra-, algunhas casas brancas formaban Aljezur, cun chalé de novo rico no cabeiro, querendo posuír en exclusiva o solpor. Un chisco máis abaixo, até para os novos ricos hai leis nalgúns lugares, dúas canas desafiaban a vertixe penduradas no cantil na procura dos sargos. El matinou, malia non ter pescado nada con cana na súa vida, como terían que ser de resistentes as liñas para subir un peixe de entre as ondas que furaban paseniño nas 40


pedras até o alto do cantil. Pouco lle durou a reflexión, o que tardou en ollar o cu agarimoso dunha rapaza deitada no medio do areal. Sorriu mentres matinaba en que a realidade aínda

podía

chamar

polos

instintos

infinitamente mellor ca a publicidade. Ela malinterpretou o sorriso e recriminoullo coa ollada. El non dixo nada e realmente nunca desfixeron aquel malentendido que, igual que varios centos máis, se lles enganchou na pel.

41


UMIA

Tiña nome de río porque os seus pais eran deses modernos, dos do bloque. E, non, mala rapaza non era, falábache galego que daba xenio escoitala, incluso cos outros cativos. Pero xa ben sabes ti como che son as cousas por aquí, pola illa. Éranche de fóra e iso aquí é máis pecado que ser ladrón ou asasino. Por riba, ao comezaren a asistir ás reunións de veciños, que houbo quen dixo de eles non poderen ir, mais iso tampouco o miro eu, pois cando viñeron, deron en falar coa xente despois, cando te atopaban na de Mucha, ou no bar, ou onde for, que se era un escándalo, que se Pepe de Moncha e mais o Patrón Maior eran uns caciques, caciques! Dixéronche, que se había que facer unha candidatura alternativa, que iso á xente xa lle pareceu mal, mal, porque isto da política non o mira a xente, e que Pepe e mais Braulio, o Patrón Maior, o

fillo de Julia a

Forneira e mais de Xaquín o de Bueu, aínda has de coñecelo ti?, non o coñeces?, si hom, non?, 42


ben, pois..., seguro que non?, que ten un irmán a traballar en Balvis?, pois o que che disía, que eses dous monifates son uns ladróns sabémolo todos, pero é así, aquí as cousas sonche así. Ben, e eu estábache a falar da filla, de Umia. Non era mala rapaza, pero cando medrou un algo e chegou o tempo de ir á Cambados e mais a Vilagarcía, ás discotecas, chegábache a cada paso xa co sol ben alto, traíaa un rapaz diferente de cada vez, neses coches que teñen agora que non sei que lles fan que fan moito ruído e corren máis ca os normais. Houbo quen aínda tentou falar cos pais, e eu non sei se aínda estaban doentes pola negativa da xente a mudar a directiva da asociación de veciños ou que carallo teñen na cachola estes do bloque que dixeron que a nena facía ben, que facía ben!, ti oíches?, e que era nova e tiña que se divertir e non sei que andrómenas máis. De alí a pouco apareceu a primeira pintada, que eu tampouco digo que iso estea ben, que non se fan esas cousas, mais quen vai fóra do rego xa sabe que lle pode acontecer; puxéronlle: “Umia puta. Vaite da illa”. A nai armou unha boa. Foi onda o 43


alcalde, ao cuartelillo da Garda Civil, falou nunha xuntanza da asociación de veciños e moitos pensamos que tiña razón e que falara ben, e a dicir verdade todos sabiamos mais ou menos quen fixera as pintadas, o Pepiño, o fillo de Pepe de Moncha e mais catro ou cinco bichicomas máis que andaban pola illa, e que após che acabaron ben mal, metéronse no choio da fariña e dous deles matáronos nun muíño en Cambados e os outros todos foron prá cadea. Mais, que queres que che diga, alí ninguén falou e a nai da rapaza saíu saloucando do local da asociación do veciños, o localiño que nos fixeron, miráchelo?, que o veu inaugurar o defunto de Cuíña, ai! dio-lo teña na gloria! Pois o conto non che acabou aí. Ao pouco tempo, aos dous días ou así, apareceu outra pintada: “Umia puta. A nai tamén. Fóra da illa”. Mimá, a que tal montaron! Que eu non che digo que razón non tiveran pero eu, e mais non sendo da illa, xa estaba a vivir en calquera outro sitio, en Vigo, que sei eu, ou mesmo en Vilanova que cho puxeron ben bonito agora, pero estes 44


non. Estes teimaron en seguir a vivir aquí e paseaban coa cabeza ben alta e eu non lles quitei o saúdo, que houbo quen o fixo, pero, claro, a cousa xa se ventaba que non acaba ben. E así foi. Un día que a nena fora a Vilagaría, cuns rapaces de Oubiña ou de por aí, ao voltaren, xa era día, deixárona a cen metros ou así da casa, para daren volta eles mellor na do Cuco e por casualidade ou por mala fe, estaban por alí aqueles cans, porque ser tiveron que ser eles aínda que nunca se chegou a saber nada, e enganchárona por atrás cunha saca do mexilón, metérona na maleta dun coche e levárona ao Carreirón. Aldraxárona e mallaron nela que a deixaron por morta nunha poza na praia. Topárona as mariscadoras e correndo con ela para Vilagarcía que pouco máis e non a conta. Foiche triste. Despois si que marcharon. Ti me dirás… Ben pudeiron ter liscado antes, que lle quitaban o trago á nena, que iso deseguro que non se che vai da cabeza na vida. E xa che digo eu, eh!, ela mala rapaza non era.

45


BERTA

Aínda era nova, tiña a idade que tes ti agora, mentres

les

isto

na

pantalla

do

teu

computador, pero as súas mans botaran máis da metade da súa vida entre o peixe da praza. O home era un bocadiño máis vello, un par de anos, e andaba ao día na lancha que fora do pai, a apañar o peixe que despois ela vendía no posto. Bo peixe, do melloriño da praza de Ribadeo. A xeira comezaba cada día ás catro e media da mañá, na chuva, no frío, nas roupas húmidas e na dor que produce nos ósos a mestura de sono e angueira. Ti, ao leres isto, quizais penses que non sería para tanto. De feito, se ti ou eu fosemos calquera día ás once da mañá á praza, pensariamos que non debía de ser para tanto. Xa dixen que era nova. E a xuventude abrollaría no seu ollar con tanta forza que, de formos, deseguro pensabamos que non podía ser, nin de lonxe, para tanto. Así é como a 46


ledicia agacha as canseiras, volvéndonos a ollada do pícaro que fomos. Pero a felicidade que nacía nos ollos da cor do mar de Berta, o brillo das lembranzas a brincar polo peirao de Rinlo, só nos enganaría a nós os dous, ao que escribe e mais a quen o poida ler, avezados á fantasía de tal xeito que a forza dun ollar aínda nos impresiona máis ca as mans estragadas dunha traballadora. Porque o certo era que Berta estaba cansa. Cansa dos peixes, de relear coas mulleres, de ter o cheiro do mar acampando no nariz. Cansa de soñar coas magas. O brillo dos seus ollos, o que só nos enganaría a nós os dous, non era outra cousa que a fatal lucidez de se saber escrava dun destino ruín, a descuberta funesta de que aqueles tempos da infancia xa se transformaran de vez en tesouros que se gardarían para sempre nos castros cos que se constrúe a memoria.

47


SOFÍA

Todo lle viña, con certeza, dunha bisavoa de Tinéu, Eugenia, que rubía ao pico La Mouta para ver se no bramido xordo do océano viaxaban novas dos seus fillos emigrados en Bos Aires. Non lle levaba a ela tanto camiño poder sentir o mar, apenas abrir a xanela enferruxada do seu cuarto éralle dabondo para que o Atlántico a aloumiñase, e tan avezada estaba a vivir nel, a se adurmiñar arrolada arreo nas toupadas da ondaxe nos cantís, que cando aproaba cara á Serra de Outes pola estrada de Compostela xa lle entraba un desacougo estraño que lle bailaba seguido polo lombo. Quizais por iso saía pouco e gastaba o lecer en tripar os carreiros que os pescadores facían arrente o pico dos cantís. En silencio. Procurando

incluso

non facer ruído

no

camiñar, delectándose no son harmónico que o océano regalaba xeneroso cada día sen mirar 48


quen recibía o agasallo. O océano sabe moitas cancións, que non nos engane o feito de que, moitos de nós, de tanto desleixar os sentidos, apenas escoitamos máis do que a bisavoa Eugenia no bramido xordo que se sente no cumio de La Mouta, aínda que esteamos na beiramar un día de maruxía. O Atlántico sabe cancións e ela sabíao, sóubollas de sentirllas unha e outra vez, nas camiñadas arrente a fin da terra escoitando marabillada, como a tropa do poleiro, a música que nacía na escuma. E ela cría que o galego é un pobo de cantigas porque é un pobo mariñeiro e tecía mil paroladas sobre os pobos mariñeiros, os pobos cantores, sobre a música grega, sobre a música irlandesa, sobre a música do Senegal, a brasileira, a turca, sobre a música de Islandia e tamén sobre os coitados que non sentían o mar e tiñan que se conformar co riso dos ríos ou cos ecos torpes que lles deixaba de cando en vez a chuva. Por iso, o día que cumpriu os quince anos e a nai lle regalou un equipo de música, quixo 49


aprender como cantaba o mar en todos os lugares do mundo. Descubríu marabillada algo que xa albiscara a primeira vez que sentira as músicas do Mediterráneo. Os océanos, os mares todos, tiñan cadansúa música, o son de roncos e xurdos do Atlántico, o acougo do dizi do mar da China, a complexidade das tablas do Índico, a forza da txalaparta no Cantábrico, e ela

coñeceunos

todos,

aprendeunos

de

escoitalos arreo e pasou os días pasando os discos no seu cuarto, resgando páxinas do almanaque co devezo exclusivo de volver sentir os océanos todos no seu cuarto. Pechada nun cuarto que cada vez arrecendía menos a mar, o día que volveu pasear polos cantís da beiramar descubriu horrorizada que o seu Atlántico xa non lle cantaba.

50


51


52



Olladas Atlanticas