Page 1

NR 06 | 5de jrg | NOV 2010

Glastuinbouwtechniek

MAGAZINE

Lichttransmissie bij condens 42 

Introductie Arbocatalogus 18 

50.000 artikelen op voorraad 14 

Glas en licht special 

25 t/m 15


Indigo Solutions is een specialist als het gaat om het leveren van software oplossingen voor bedrijven in de glastuinbouw. Met onze oplossingen, die gebaseerd zijn op het succesvolle standaard ERP product Microsoft Dynamics™ NAV, worden alle bedrijfsprocessen ondersteund door één systeem. Of het nu gaat om de financiële administratie, de logistiek rondom inkoop en voorraad of de afhandeling van verkooporders in combinatie met CRM, de standaard software van Indigo Solutions ondersteunt deze processen. Maar ook functionaliteit ten behoeve van de Ruimteplanning en de Arbeids-

• growing together •

en Productieplanning is aan de software toegevoegd. Onze standaard oplossingen zijn onder andere geschikt voor: • Potplantenkwekers • Veredelaars / vermeerderaars • Jonge plantenkwekers

“Met Indigo hebben we een gesprekspartner die weet wat er speelt bij een kweker.”

Eviek van der Arend, Commercieel Directeur Westlandse Plantenkwekerij

Zuideinde 49 | Postbus 200 | 2990 AE Barendrecht | T +31 (0)180 445020 | F +31 (0)180 612488 | info@indigosolutions.nl | www.indigosolutions.nl

COMMITMENT TO INNOVATION  COMMITMENT TO THE FUTURE

Heatpipes, (PV) Zonnepanelen, Warmtepompen, Warmte- en bodemopslagsystemen, Kas zonder Gas, Geothermie, ... en ook uw energieproject! FRANS VAN ZAAL TOTAAL TECHNIEK Bedrijvenweg 10, 1424 PX De Kwakel Postbus 110, 1420 AC Uithoorn tel. 0297 344344 fax 0297 326280 www.vanzaal.com info@vanzaal.com


GTT | 3 Glastuinders kunnen gemiddeld tot 20% kostprijsverlaging behalen met een optimalisering van de mechanisatie. Glastuinbouwtechniek Magazine biedt u zes keer per jaar inzicht in nieuwe technieken om deze kostprijsverlaging ook bij u te genereren. Vul uw gegevens hieronder in en ontvang GTT voor nog geen dubbeltje per pagina.

De

Kasse van de

de Kassen van hiedenis

De gesc

enis

erlandse de Ned ouw glastuinb

uwd op is gebo een erland in Ned rking en de nbouw samenwe n van nschap, ikkelinge op n wete it. De ontw dse tuinbouw al ventivite erlan de Ned die ontwikkeling le hebben n strië de indu nlijk bego zet. Eige m glas dankzij . Toen kwa van de tuinders ing beschikk nostalmeer dan begrip is ouw r glastuinb den heeft mee van de het verle neemt van rg n. Vijverbe Dr. Aad sbescherlichter e gewa ker/voor biologisch r van Artemis. onderzoe ed van zitte door het gebi jaar voor onder meer r a tien rie, bijn histo Aalsmee was bouw ldwijk, je de tuin in Naa ent hij r dit boek zijn werk rabant. Voo eek van rd-B bibl ioth en Noo zijn uit de en uit putte hij Museum tlands het Wes mentatie. docu n eige

on van

hobbel? tomaten je is? Of een werden? Hoe ttenpers gebracht ? r binnen grote trap n op zo’n

Dr. Aad

Canonn

De Can

n

de Kasse

ied De gesch

ndse Nederola b uw glastuin0 verhalen in 5

van de

rg

Vijverbe

gen

, Waterin

Seapress

Abonneerbon

Ja!

Ik wil op de hoogte blijven van de allernieuwste ontwikkelingen in de glastuinbouwtechniek. Ik neem een abonnement en ontvang zes keer per jaar Glastuinbouwtechniek Magazine. Ik kies voor:  een abonnement voor _ 24,50 per jaar. Ik ontvang gratis het boek “De Canon van de Kassen, de geschiedenis van de Nederlandse glastuinbouw in 50 verhalen”. (Verkoopprijs _ 14,50.)  een abonnement met welkomstkorting. Ik betaal het eerste jaar _ 20,50. Bedrijfsnaam Naam Adres Postcode

Plaats

Telefoon

E-mail

Handtekening

 Ja, u mag mij bellen voor informatie indien nodig. Abonneren kan ook via www.glastuinbouwtechniek.nl. E-mail: irene.semp@lakerveld.nl. Deze bon kan in een envelope zonder postzegel naar: Uitgeverij Lakerveld bv, antwoordnummer 20014, 2290 VG Wateringen. 

Uw PT-geld

Prijzen gelden voor het jaar 2010

Voorwoord

Er gaan binnenkort drie scholingsconsulenten aan de slag in de glastuinbouw. Ze moeten er voor zorgen dat ‘het gat tussen vraag en aanbod van met name hoogopgeleiden’ wordt gedicht. Ook ondersteunen ze ‘maatschappelijke stages van scholieren’ en ook kan het reeds in de glastuinbouw werkzame personeelsbestand met dit programma worden gestimuleerd om ‘loopbaanstappen’ te maken. Het programma is vastgesteld door het ministerie en PT. PT alleen al betaalt hiervoor 1,8 miljoen.

Toch heb ik het idee dat het weinige geld dat daarvoor nodig is - laat het nou eens tienduizend Euro per jaar zijn, van mijn part twintig -, véél en véél moeilijker bijeen te brengen is dan de 1,8 miljoen uit de PT-pot die de drie consulenten en hun activiteiten gaan kosten. (Het ministerie doet daar nog eens 1,1 miljoen bij.)

Het is duidelijk dat dit programma iets probeert te doen aan een reëel probleem. De tuinbouw blijkt keer op keer niet in staat te zijn om, hetzij individueel of collectief, zich effectief te presenteren als interessante werkgever.

Wat vindt u, PT? Avag? En u kweker, die het PT-geld betaalt, wat denkt u er van?

Terwijl ik eigenlijk denk dat mijn idee veel effectiever zou zijn. In elk geval kosten-effectiever. Of ben ik nu erg eigenwijs?

Ook wij zijn er erg voor gemotiveerd om iets aan dit probleem te doen, en daarom heb ik een goed idee: waarom geven we schoolverlaters van relevante opleidingen, die hiervoor belangstelling hebben, geen gratis abonnementje op GTT? Kunnen ze zien wat voor interessants de (technische) glastuinbouwsector allemaal te bieden heeft. Weet u wat dat kost? Bijna niks, want het blad maken we toch al, alleen de doordrukprijs en een beetje porti.

Ad van Gaalen, hoofdredacteur


4 | GTT

nr 6 | NOV 2010

Inhoud

Aandrijfsystemen >

De kas wordt steeds groter en de krachten die er op inwerken groeien evenredig mee. Zo langzamerhand ontstaat er wel een groot spanningsveld tussen de grote schaal en de mogelijkheden en onmogelijkheden van het aandrijfsysteem. Onvoorstelbare krachten komen er bij kijken als je een 4 hectaren groot schermsysteem wilt aandrijven met één motor. Huima dacht hier over na en ontwikkelde een aantal oplossingen. Pagina 6.

< Special: Glas en Licht Glas en licht, de natuur draait er op en dus ook de tuinbouw. Licht is de bron voor productie. 1% meer licht, is 1% meer opbrengst. Zo luidt de oude stelling. Maar gaat die wel langer op? Hoe meer er bekend wordt over de invloed van licht op de plant, en over de eigenschappen van glas en hoe deze het groeilicht beïnvloeden, hoe meer duidelijk wordt dat we nog slechts aan het begin van een lange weg staan. Dat stemt optimistisch voor de toekomst. In deze editie van GTT een overzicht. Pagina 25-51.

Repair Shuttle > Het is druk in de kantine van Glass Handling Technic. Zonder al te veel woorden weet John Berghman aan het publiek duidelijk te maken dat de traditionele manier van glasreparatie in de kas z’n beste - of slechtste - tijd heeft gehad. Hoofdschuddend kijken de belangstellenden toe hoe op het filmpje twee mannen, balancerend op een steigerplank, een ruit van dertig kilo doorgeven aan de man die in de nok staat. Het is tijd voor de Repair Shuttle. Pagina 36.

Let op:

En verder

Elders in het blad vindt u een overzicht van eerder verschenen artikelen. Abonnees kunnen deze gratis nabestellen.

Voorwoord 50.000 artikelen op voorraad M3; Q&A met CropEye Glas en Licht Hortifuse VDH Solar Systemen Samenwerken aan een lichtplan Invallen komen ‘s nachts Repair Shuttle valt in prijzen ReduFuse, veelbelovend Vetrasol behoudt lichttransmissie bij condens Belichting en installatie; Stolze Warmte oogsten met de zon; Van Zaal De Glass Company Artikellijst Onderzoeksrapporten WUR

advertentie-index 3 14 23 25 26 28 30 34 36 38 42 44 46 50 55 57

ArcaZen 16 BE de Lier 24 Beekenkamp Verpakkingen 53 Besseling All Techniek 24 De Vette 56 Empas 56 Estede Business Solutions 23 Evenementenhal Venray 52 Eweka 56 Frans van Zaal Totaal Techniek 2 Genap 20 Glasimport Kwintsheul 32 H. Batist 48 IPM Essen 53 Indigo Solutions 2 Interpolis 8

J.G. Sproeibedrijf 56 Klimrek 16 LG Sound 52 Philips Nederland 40 Rehavo 59 Sercom Regeltechniek 54 Stolze 48 Terra International 23 Tubro Filter 22 UV Source 54 UVAR Holland 12 VDH Foliekassen 60 Westland energy solutions 22 Wildkamp 22 Wittich & Visser 16 Van Looveren 48


GTT | 5

< Arbocatalogus De arbocatalogi voor de agrarische en groene sectoren staan sinds begin dit jaar op internet: www.agroarbo.nl/ glastuinbouw. Hier vindt u per sector een website met praktische tips en aanbevelingen op het werk veiliger en gezonder te organiseren. Voor werkgevers en werknemers organiseert Stigas verschillende soorten gratis voorlichtingen om kennis te maken met dit handige hulpmiddel. Pagina 18.

Klaar voor de winter? > Veel tuinders zitten nu tussen twee teelten en hebben daarom aandacht voor het noodzakelijke onderhoud. Willem Snoeker, van Achmea Agro, de verzekeraar, wijst op een direct verband met het riskmanagement. Want ook de elektrische installatie vergt onderhoud, op straffe van brandgevaar. Dat dit geen praatje voor de vaak is blijkt uit de cijfers: een zeer groot deel van de kasbranden ontstaat door kortsluiting. Lees dit verhaal in uw eigen belang. Pagina 10.

< De elektriciteitsdetective Hij liep rond op de Hortifair en sprak met verschillende aanbieders van elektriciteitgebruikende apparaten, zoals groeilampen. Hij is in dienst bij een grote netbeheerder. Hij is de elektriciteitsdetective. Wat hij doet? Lees het in dit artikel. Pagina 41.

5e jaargang, nr.6, november 2010 Onafhankelijk vakblad voor de glastuinbouwtechniek. Website www.glastuinbouwtechniek.nl

tel. 0174-389693, fax 0174-315002, e-mail: distributie@lakerveld.nl

Vormgeving Timmy de Jong Fotografie Marco Zuijdwijk, Joeri van der Kloet

Glastuinbouwtechniek Magazine verschijnt tweemaandelijks. Een abonnement kost in Nederland  24,50 per jaar, inclusief btw. België:  24,50. Overige landen:  36,-. Losse nummers  6,inclusief btw, exclusief verzendkosten. Abonnementen kunnen elk moment ingaan en worden na een jaar automatisch verlengd. Opzeggen kan tot twee maanden voor het einde van de abonnementsperiode. Collectieve abonnementen op aanvraag, tel. 0174-389693.

Advertenties Louis van Paassen, tel. 0174-389687, fax 0174-315002, e-mail: louis.van.paassen@lakerveld.nl Chris Crauwels, tel. 0174-389675, fax 0174-315002, e-mail: chris.crauwels@lakerveld.nl Mediaorder Ronald Romijn, tel. 0174-389682, fax 0174-315002, e-mail: ronald.romijn@lakerveld.nl, Sonja Bruin, tel. 0174-389683, fax 0174-315002, e-mail: sonja.bruin@lakerveld.nl Klantenservice tel. 0174-315000, fax 0174-315001, e-mail: klantenservice@lakerveld.nl Abonnementen Irene Semp,

Uitgave Glastuinbouwtechniek Magazine is een uitgave van Uitgeverij Lakerveld bv, Postbus 160, 2290 AD Wateringen, Turfschipper 53, 2292 JC Wateringen, tel. 0174-315000, fax 0174-315001, e-mail: uitgeverij@lakerveld.nl, website: www.lakerveld.nl Uitgever/directeur Ad van Gaalen, adjunct-directeur Henk Marin Klaassen, hoofd abonnementen Irene Semp, hoofd administratie Ed Kok, hoofd verkoop Richard van der Hak, public relations Pauline Montfoort

Hoofdredacteur Ad van Gaalen, tel. 0174-315 000, fax. 0174-315001, e-mail: ad.van.gaalen@lakerveld.nl Redactie Sytse Berends, Paul Waayers, Monika van Sorgen, Joeri van der Kloet Persberichten e-mail: ad.van.gaalen@lakerveld.nl

ISSN 1872-549X Copyright © 2010 Uitgeverij Lakerveld bv Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook, zonder schriftelijke toestemming vooraf van de uitgever.

Persoonsgegevens Glastuinbouwtechniek Magazine legt gegevens van lezers vast voor de uitvoering van de (abonnement)-overeenkomst. Deze gegevens kunnen worden gebruikt om u te informeren over andere producten en diensten. Als u hier geen prijs op stelt dan kunt u dat laten weten bij irene.semp@lakerveld.nl of bellen naar 0174-389693.


6 | GTT

Het spanningsveld

tussen schaalvergroting

Geen kas zonder aandrijfsysteem. En met de schaalvergroting in de kassenbouw groeit ook dat onmisbare aandrijfsysteem mee om het klimaat in de kas optimaal te houden. GTT in gesprek met Theo Esser van de Enschedese firma Huima Specials over die schaalvergroting versus de aandrijftechniek. Het 70 jaar oude bedrijf Huima Specials leverde lange tijd o.a. kogellagers aan de toenmalige Twentse textielindustrie ten behoeve van weefgetouwen en dergelijke. De teloorgang van die textielindustrie werd door het bedrijf flexibel opgevangen door over te schakelen naar de toen opkomende glastuinbouw. Alweer zo’n dertig jaar levert het bedrijf aandrijfsystemen voor die glastuinbouw, maar ook

in de stallenbouw is men actief met bijvoorbeeld aandrijfsystemen voor ventilatieluiken. In Nederland zijn, naast Huima Specials, nog drie andere bedrijven in deze branche werkzaam. Ontwikkelaar en verkoopmanager Theo Esser is trots op zijn bedrijf. Theo: “We zijn weliswaar niet de grootste speler op de markt, maar ik heb het idee dat we met onze 25 man personeel wel de meest flexibele zijn. Dat moet je ook wel zijn, omdat aandrijfsystemen op het gebied van scherming, hijsverwarming en luchting vaak verschillen per kas. We hebben bijvoorbeeld een eigen engineeringafdeling waar we complete klantspecifieke aandrijfsystemen ontwerpen en uittesten. Daarnaast hebben we diverse specialistische tandwielrekenprogramma’s waarmee we toch zo’n beetje alle aandrijftechnische problemen bij allerlei soorten machines en installaties op kunnen lossen. Dat kan gaan van de levering van een enkele éénfa-


GTT | 7

en aandrijfsystemen semotor tot installatie van een complete aandrijfunit. Die flexibiliteit is ook nodig, omdat de klant vaak niet weet wat hij precies wil. Dus moet je met die kweker gaan praten. Moet ons product in nieuwbouw komen of in een bestaande situatie? Hoe ziet zo’n bestaande situatie er dan exact uit? Waar kunnen we de motoren kwijt? Wat moet het koppel, de inschakelduur en het toerental zijn, etc. etc.”

Bouwtechnische voorzieningen Flexibel of niet, tussen schaalvergroting en aandrijftechniek zit een spanningsveld. Theo: “De kassen worden groter, de spanten dunner vanwege een maximale lichtinval, maar tegelijkertijd moeten er steeds grotere complete teeltsystemen met verwarmingsbuizen en goten gehesen worden over steeds grotere hoogten om bijvoorbeeld de folie te verwisselen. Of scherminstallaties van behoorlijk wat hectares. Dan gaan de

aandrijvingen al snel richting 2000 Nm. Dat heeft tot gevolg dat je soms ook bouwtechnische voorzieningen bij die kas moet gaan treffen. Zodat die enorme krachten die op de kasconstructie komen tijdens bijvoorbeeld hijsen, weer netjes afgevloeid worden. Zo hebben we, om die krachten op de kasconstructie te verminderen, een aandrijfsysteem ontworpen voor een 4 hectare groot schermsysteem dat door één motor aangedreven wordt. Hetzelfde geldt voor de krimp en uitzet bij temperatuursverschillen. Als je met hele lange assen werkt om de luchtramen te openen of te sluiten, dan maak je een schuivende verbinding met een spiebaan in zo’n as, zodat hij die uitzettingscoëficient aankan. Dus uit die schaalvergroting zelf is, in samenspraak met de klant en installateur, in de aandrijfsfeer altijd wel uit te komen. De hoogte is wel een lastig verhaal. Niet zozeer wat de hijshoogte betreft, maar wel de plaats van de motoren. Hoe hoger de kas, hoe hoger de motoren


GTT | 9

zitten. Motoren die ook steeds zwaarder worden omdat ze meer hijsvermogen moeten leveren. In het geval van een storing heb je met een motor die op 7 meter hoogte zit dan wel een probleem. Zeker als je kas op dat moment vol met teelt staat. Nu hebben we dat soort storingen bijna nooit en we hebben er iets op ontwikkeld. We hebben de motor en de reductor gesplitst. Maar dat systeem zet niet echt door, want men kijkt altijd eerst naar het getal onder de eindstreep van de offerte. En dan blijkt dat getal toch een leidende factor.”

Legbatterijen Naast de glastuinbouw levert Huima Specials ook aandrijfsystemen ten behoeve van de stallenbouw van bijvoorbeeld de varkenshouderij en pluimveesector. Theo: “Wat de kassenbouw betreft, heb ik me laten vertellen dat dit in Nederland zo’n beetje stil ligt en in het buitenland niet. Een van de redenen is dat de banken andere eisen zijn gaan stellen. Als je voorheen een kas wilde bouwen moest je 15 procent eigen vermogen meebrengen en nu is de eis dat je 25 procent eigen vermogen mee moet nemen. De stallenbouw is een ander verhaal. Op termijn

worden alle legbatterijen verboden. Dus de pluimveehouderij zal moeten gaan ombouwen en daarom loopt die stallenbouw nog steeds goed. Sterker, je kan stellen dat de afname van aandrijfsystemen in de kassenbouw door die omschakeling in de stallenbouw is opgevangen.”

Toekomstige ontwikkelingen Esser: “Wat de toekomstige ontwikkelingen in de glastuinbouw betreft, staat er bij ons wel het een en ander op stapel. Het punt is alleen dat er op dit moment weinig geïnvesteerd wordt door de kwekers. En wat die schaalvergroting aangaat denk ik dat de eisen gaan veranderen. Om de virusdruk te verminderen bijvoorbeeld, moet je folies gemakkelijker kunnen wisselen. Dus dat hijsen wordt in de toekomst steeds belangrijker. Ook zijn we al bezig met aandrijftechnologie te ontwikkelen op het gebied van iets heel anders; beweegbare zonnepanelen. Medio maart 2011 komen we met ons systeem naar buiten.” Paul Waayers


10 | GTT

Klaar voor

de winter? Nu veel tuinders druk bezig zijn met de teeltwisseling en dus een lege kas hebben, is het ideale moment aangebroken om onderhoud te plegen, bijvoorbeeld aan alle elektra in de kas. Daarmee kun je namelijk brand voorkomen. En met de winter voor de deur, loont het ook de moeite om je af te vragen of je goed bent voorbereid op weergerelateerde calamiteiten.

Onderhoud aan elektra? Is dat nu echt nodig? ‘Jazeker’, zegt Willem Snoeker van Achmea Agro (Interpolis en Avéro Achmea), de bekende verzekeraar in de glastuinbouw. ‘Ook de elektrische installatie slijt namelijk. Bedrading kan zwaar belast worden met hitte-ontwikkeling tot gevolg, schakelaars slijten en vaak worden er op een bestaand circuit allerlei aftakkingen aangesloten die het systeem weer zwaarder belasten. Gelukkig zit er een stop in de meterkast, maar ondanks die stop kun je toch problemen krijgen.’ En die problemen zijn niet bepaald misselijk. Brand in kassen wordt voor een groot gedeelte veroorzaakt door kortsluiting in de elektra en verspreidt zich vervolgens vaak razendsnel via de schermen of in de bedrijfsruimten. Elk jaar wordt er aanzienlijke schade veroorzaakt in de glastuinbouw door brand, terwijl dat vaak niet had hoeven gebeuren. Waar in de industrie de controle van elektra de normaalste zaak van de wereld is, lijkt de glastuinbouw haar ogen te sluiten voor de op de loer liggende problematiek. Snoeker: ‘Er geldt een wettelijke verplichting rondom het inspecteren van elektra, maar die wordt niet altijd nageleefd. We hebben dit jaar vanuit Interpolis en Avéro Achmea een aantal bedrijven geïnspecteerd om te kijken hoe de elektra er voor staat. We vonden - ook - in glastuinbouwbedrijven helaas heel

wat situaties die om maatregelen vroegen. Van het totaal aantal bezochte bedrijven viel twintig procent in de A1-categorie, hetgeen betekent dat de situatie dermate onveilig is dat er accuut maatregelen genomen dienden te worden. Op vrijwel alle bedrijven vonden we gevaarlijke gebreken in de categorie B2. Die zijn gevaarlijk, maar hoeven niet accuut te worden verholpen. Gemiddeld vonden we dertig gebreken per bedrijf en tweederde van die gebreken werd veroorzaakt door onjuist of onvoldoende onderhoud aan de elektrische installatie. Gek genoeg vonden we ook onveilige situaties bij vrij jonge bedrijven. We adviseren daarom om in nieuwe kassen altijd een nulmeting te laten uitvoeren, waarbij wordt gekeken of de elektrische installatie op het gehele bedrijf correct functioneert.’

emotionele reactie Volgens Snoeker is het vooral belangrijk dat de tuinder zich bewust wordt van het feit dat slechte elektra in sommige gevallen echt tot brand kan leiden. ‘De tuinder is uiteindelijk verantwoordelijk voor het hele gebeuren in de kas. Het lijkt een ver van je bed show te zijn en ik begrijp heel goed dat een tuinder heel veel andere dingen aan z’n hoofd heeft, maar als het fout gaat en er brand ontstaat, geeft dat bij de gevallen die ik zie een enorme emotionele reactie, zelfs als je goed verzekerd bent.


GTT | 11

Laat de boel dus inspecteren, vraag om een rapport en neem de maatregelen die nodig zijn. Het is ook niet zo dat die kosten per definitie de pan uit rijzen, integendeel, in de meeste gevallen hebben we het over een paar honderd euro.’

voorraadje ruiten Minstens zo belangrijk als het controleren van de elektra is het voorbereid zijn op calamiteiten, want in de winter is de kans op storm, hagel en sneeuw weer aanwezig. Hoewel, we hebben in Limburg gezien dat hartje zomer ook nare verrassingen in petto kan hebben. ‘En dat een goede voorbereiding dan erg hard nodig is’, weet Snoeker. ‘Elke tuinder zou eigenlijk een calamiteitenplan moeten hebben, waarin staat wat je doet bij welke calamiteit. Goed voorbereid zijn betekent ook dat je een voorraadje extra roedes en glas in huis hebt.’ * (zie kader) Maar dan ben je er nog steeds niet, want je kunt wel de materialen hebben om kapotte ruiten te vervangen, maar ze moeten er ook nog op een verantwoorde veilige manier ingezet worden. Door de economische crisis is het aantal beglazers echter drastisch afgenomen en de kans dat je als tuinder bij een grote calamiteit snel wordt geholpen is daardoor fors kleiner geworden. Het kan dus verstandig zijn om eigen personeel op te leiden om ruiten te vervangen.

‘Maar doe dat dan wel veilig’, zegt Snoeker. ‘Gebruik gehard glas en werk vanaf een hulpmiddel dat specifiek gemaakt is om veilig op hoogte te kunnen werken. De Repairshuttle van GHT is daar een prima voorbeeld van. Met de Railspant van Klimrek kan


Tuinbouw Relatiedagen

Venray 2010

Kunst in afsluiters Filtratie op maat Een technologische voorsprong en meer, voor u en uw klanten!

info@uvar.nl www.uvar.nl ENGINEERING - LEVERING - SERVICE - GARANTIE


GTT | 13

het ook, met als absolute voorwaarde het gebruik van gehard glas. Je zult ook zien dat als je zichtbaar investeert in veiligheid, het personeel sneller bereid zal zijn om het kasdek op te gaan. Heb je een te kleine kas om zelf een shuttle aan te schaffen, ga dan met de buren praten en koop zo’n ding, of andere hulpmiddelen in groepsverband.’ ‘Houd ook bij hoeveel gehard glas je nog hebt staan’, vervolgt Snoeker. ‘Als je elke keer even een ruitje pakt van je voorraad, kun je bij een grote calamiteit wel ineens met te weinig zitten. Een alternatief is een voorraadje houtplaten. Je hebt dan op die plek weliswaar geen licht, maar je kunt wel je kas dichtmaken.

Repareren heeft alleen zin bij beperkte schade. Gaat het complete kasdek eruit, dan krijg je het kasdek natuurlijk niet meer tijdig dicht. Bij meerdere beperkte schades bij veel bedrijven tegelijk, gelden simpele ongeschreven regels: tuinders die gehard glas op voorraad hebben, en de faciliteiten hebben om veilig te werken, zullen eerder door een kassenbouwer geholpen worden. Schuif het probleem niet af op de kassenbouwer, want niet hij, maar u blijft verantwoordelijk voor een goede voorbereiding en de continuïteit van uw bedrijf.

goed voorbereid Wat moet je in huis hebben en hebben geregeld om na een calamiteit de activiteiten snel weer te kunnen hervatten? •D  e aanwezigheid van een voorraad van 100 ruiten gehard glas (waarvan minimaal 50 van de grootste maat), • Aanvullende materialen als roeden en luchtramen • Reparatiesets voor het (tijdelijk) dichtmaken van uw kas • Hulpmaterialen om – van bovenaf - veilig te kunnen repareren • Wees organisatorisch voorbereid op een calamiteit • Maak een draaiboek en bepaal welke acties genomen moeten worden, wie wat doet •M  aak afspraken met andere telers en bedenk vooraf wie u in wilt schakelen om u te helpen repareren en welke eisen u hieraan stelt (opleiding, veiligheid, arboregels)


14 | GTT

50.000

technische artikelen uit

Technische groothandel Wildkamp is ĂŠĂŠn van de grootste leveranciers van producten en onderdelen voor het technische gedeelte van de glastuinbouw. Van druppelaar tot complete centrifugaalpomp: vrijwel alles hebben ze in huis en dat in bijna 40 filialen.


GTT | 15

voorraad leverbaar

Er zullen niet veel tuinders zijn die er nooit iets besteld hebben. Met bijna 40 vestigingen is Wildkamp in elk deel van Nederland goed vertegenwoordigd en met een assortiment van meer dan 50.000 producten hoef je ook niet bang te zijn dat er te weinig keuze is. ‘Maar dat zijn niet alleen glastuinbouwproducten’, verduidelijkt technisch projectmedewerker Rudolf van de Velde. ‘We hebben een enorm breed assortiment, van binnenriolering en elektrisch gereedschap tot pompen en sanitair. Voor de tuinbouw zijn de beregeningsproducten het populairst. Je moet daarbij denken aan druppelaars en andere onderdelen uit de beregeningsinstallatie. Een tweede belangrijke hoofdmoot is het druk-PVC, dat ook in de beregening wordt gebruikt. Het druk-PVC dat wij aanbieden is van hoge kwaliteit, want in een tuin met een kostbare teelt, wil je gewoon het beste spul hebben liggen.’ Ook pompen vormen een groot onderdeel van de afname bij Wildkamp uit de glastuinbouw. ‘Dat zijn veelal centrifugaalpompen,’ legt Rudolf uit, ‘en daar heb je ontzettend veel verschillende soorten in.’

know-how en advies Juist met zo’n omvangrijk assortiment is het belangrijk dat er in de verschillende vestigingen voldoende productkennis aanwezig is en volgens Rudolf zit dat wel goed. ‘De medewerkers hebben zelf een techni-

sche achtergrond en moeten, voordat ze aan de slag kunnen, voldoende van ons assortiment afweten.’ Maar wie komt er shoppen wij Wildkamp? De tuinder zelf? ‘Nou,’ zegt Rudolf, ‘dat ligt er een beetje aan. Bij nieuwbouw is het vaak de installateur die de spullen bij ons bestelt. In dat stadium wordt er veel uitbesteed door de tuinder, maar in een latere fase verandert dat doorgaans. Het onderhoud en vervangen van kapotte onderdelen wordt vaker door de tuinder, of zijn technische man, zelf gedaan. Ook bij uitbreidingen wordt het vaak door de tuinder zelf geregeld.’ Vaak weet de tuinder precies wat hij wil hebben, namelijk precies hetzelfde onderdeel dat kapot ging, maar soms heeft de tuinder een aantal spe-


ECO CLIMATE CONVERTER

Klimrek warmteopslag (95º C) minder zuurstof in uw verwarmingssysteem 6300 m3 opslag

Energie terugwinning uit vocht in gesloten kas!

NIE

4 meter diep

UW

!

Voordelen van de Eco Climate Converter:

Financieel voordeel buffer van 1200m3 • Jaarlijkse besparing 10.700m3 • 40.000 euro lagere investering • Minder onderhoudskosten

Ook voor et gi water- en g koudeopsla

Vraag uw installateur of bel: 06-11248315 • info@klimrek.com • www.klimrek.com

GROEN LICHT VOOR PLANT & BODEM

• Vermindert de luchtvochtigheid • Bespaart 50-70% energiekosten • Reinigt en filtert de lucht • Verlaagd Botrytis druk zonder chemicaliën • Geen verlies van Co2 door open ramen • Vergemakkelijkt biologische tuinbouw

CIRAS-2

WETENSCHAPPELIJKE INSTRUMENTEN VOOR FOTOSYNTHESEMETINGEN

Nieuw bij Wittich & Visser: de wetenschappelijke instrumenten van PP systems. Deze instrumenten voor planten bodemfysiologisch onderzoek worden wereldwijd gebruikt in landbouwkundig onderzoek. Het paradepaardje is de CIRAS-2: de standaard voor fotosynthese- en gasuitwisselingsstudies. De CIRAS-2 is een echte differentiële gasanalysator met 4 IRGA’s geschikt voor open en gesloten systemen. De CIRAS-2 heeft een groot

Wij heten u welkom in onze stand, tijdens de Horti Fair. Nr: 01.0103 ArcaZen voor duurzaam en toekomstgericht kasklimaat

CO2 - en temperatuurbereik (0..10.000 ppm en -8..+40°C t.o.v. omgeving). Daarmee is de CIRAS-2 ideaal voor studies in kassen of naar de invloed van het broeikaseffect op plant en bodem.

Kijk op www.wittich.nl voor uitgebreide informatie! ingenieursbureau De Star 24 | 1601 MH Enkhuizen | +31(0) 228 - 56 11 11 info@arcazen.com | www.arcazen.com

wittich & visser

wetenschappelijke en meteorologische instrumenten tel 070 3070706

|

fax 070 3070938

| info@wittich.nl

|

www.wittich.nl


cificaties waaraan het product moet voldoen en is het de taak van de Wildkamp-medewerker daar een adequaat product bij te zoeken. Rudolf: ‘Dan komt onze adviserende rol dus om de hoek kijken. Op basis van de wensen van de klant komen wij met een oplossing. Het kan ook zelfs zo zijn dat de klant geen specificaties van een product op een rijtje heeft staan en dat wij die uit het verhaal van de klant moeten halen. Als het een heel specialistische wens is, kunnen we vanuit het hoofdkantoor bijspringen. Daar hebben we nog wat meer glastuinbouwtechnische know-how zitten.’

 Druk-PVC Is eenmaal duidelijk welk product het beste aansluit op de wensen van de klant, kan het meteen worden meegenomen. Wildkamp heeft namelijk nagenoeg al haar artikelen op voorraad. ‘En als het product er bij het betreffende filiaal niet is, kan het vanuit het centrale magazijn de volgende ochtend bij de klant bezorgd worden. We hebben elke nacht een levering bij ieder filiaal. Dat werkt wel zo prettig. We vinden service een erg belangrijk aspect van onze onderneming.’ Minstens zo belangrijk is dat de producten van een goede kwaliteit zijn. ‘Daarmee onderscheiden we ons in de markt’, vindt Rudolf. ‘Je kunt sommige dingen elders misschien goedkoper vinden, maar dan

kan het goed zijn dat je inboet op kwaliteit. Neem nou het druk-PVC. Dat moet gewoon echt goed zijn in een tuin. Je moet er toch niet aan denken dat je binnen een jaar weer de boel moet gaan vervangen. Sommige merken kun je trouwens ook alleen bij ons als exclusief leverancier krijgen, omdat ze de top in hun klasse vormen.’

Standaard- en maatwerk Wildkamp levert niet alleen kant-en-klare producten, ook maatwerk behoort tot het assortiment. Rudolf: ‘We hebben klanten die bepaalde buizen op maat willen hebben. Geen punt, want dat maken we in huis voor ze klaar. Ook wat complexer maatwerk kunnen we leveren. Zo kunnen we een frequentieregelaar op een pomp bouwen, zodat de pomp z’n vermogen aanpast aan de vraag. Het mooie daarvan is dat je veel energie bespaart en je pomp veel langer meegaat, omdat hij niet de hele tijd op vol vermogen staat te draaien.’ En gaat er een keer iets stuk, kun je er rustig mee terug naar Wildkamp. Eerst wordt gekeken of er op de vestiging kan worden gerepareerd. Zo niet, gaat het naar het landelijke reparatiecentrum, of, als het erg specialistisch is, naar de fabrikant van het product. ‘Als de klant het maar weer snel en in goede staat terug krijgt’, vindt Rudolf.


18 | GTT

Laat het u haarfijn uitleggen

Introductie arboca aan werkgevers en

De arbocatalogi voor de agrarische en groene sectoren staan sinds begin dit jaar op internet: www.agroarbo. nl/glastuinbouw. Hier vindt u per sector een website met praktische tips en aanbevelingen op het werk veiliger en gezonder te organiseren.

* Wat is een risico-inventarisatie? Volgens de Arbowet is iedere werkgever verplicht om een risico-inventarisatie en evaluatie(RI&E) en een plan van aanpak op te stellen. Met een RI&E worden de risico’s voor werkenden en bezoekers van het bedrijf in kaart gebracht. In het plan van aanpak staat hoe het bedrijf met de risico’s omgaat. Op sommige punten is actie noodzakelijk, op andere is actie gewenst. Daarnaast zijn er de zogeheten aandachtspunten. Een RI&E kan uitgevoerd worden door de preventiemedewerker van het bedrijf. Op bedrijven met minder dan 25 man personeel kan de ondernemer overigens zelf de preventiemedewerker zijn. Voor alle agrarische bedrijven heeft Stigas op maat gesneden risico-inventarisatielijsten ontwikkeld. Wilt u extra ondersteuning bij het opstellen van de RI&E en het plan van aanpak, neem dan contact op met uw adviseur bij Stigas of met de Stigas ServiceDesk.

Voor werkgevers en werknemers organiseert Stigas verschillende soorten gratis voorlichtingen om kennis te maken met dit handige hulpmiddel. Zo is er altijd wel een voorlichting die bij u past. • Een persoonlijke introductie op het bedrijf door een Stigas preventie-adviseur. Deze introductie kan gecombineerd worden met bijvoorbeeld een risico-inventarisatie en - evaluatie of een werkplekonderzoek. • Grote bedrijven kunnen gebruik maken van de mogelijkheid om een workshop/toolboxmeeting over de arbocatalogus te verzorgen voor alle medewerkers. • Een voorlichtingsbijeenkomst voor werkgeversorganisaties of studieclubs. In alle voorlichtingen leren werkgevers en werknemers hoe zij de arbocatalogus kunnen gebruiken. Dan zal blijken dat het geen document is waarin staat ‘wat allemaal moet’, maar een praktisch hulpmiddel waarmee iedereen meteen aan de slag kan om het dagelijkse werk gezonder en lichter te maken. De voorlichtingen duren allemaal circa een uur. Stap voor stap leidt de adviseur u door de website. U krijgt tips voor het gebruik ervan in uw bedrijf. Zo is de arbocatalogus een hulpmiddel om verbeteringen in de arbeidsomstandigheden door te voeren na een risico-inventarisatie* . Hij kan ook gebruikt worden om het arbobeleid voor uw bedrijf op te zetten. En uiteraard als u een concrete vraag hebt over gezond en veilig werken. Hoe ga ik met gewasbeschermingsmiddelen om of welke houding is het beste bij deze werkzaamheden? Hebt u al een afspraak staan, voor een risico-inventarisatie of een werkplekonderzoek bijvoorbeeld, dan zal de adviseur van Stigas de arbocatalogus er automatisch bijpakken.

Geïnteresseerd? Maak een afspraak via de Stigas ServiceDesk (079) 363 65 05 of rechtstreeks met uw adviseur bij Stigas (op www.stigas.nl/contact vindt u zijn of haar gegevens).


GTT | 19

atalogus

werknemers ‘Werken op hoogte’ opgenomen in arbocatalogus De arbocatalogus heeft 2 nieuwe onderwerpen over ‘Werken op hoogte’ opgenomen, namelijk werken op hoogte op het kasdek en werken op hoogte in de kas.

Werk op het kasdek Het werken op hoogte op het kasdek vormt een veiligheidsrisico: Door de steeds hogere kassen en smalle goten kunnen ernstige ongevallen ontstaan. De arbocatalogus bevat praktische tips voor werkgevers en werknemers om veilig op kasdekken te werken. Zo wordt in de checklist onder meer stilgestaan bij de juiste materialen en de weersomstandigheden.

Werken op hoogte in de kas Werken met een ladder is alleen toegestaan wanneer de inzet van een ander arbeidsmiddel voor de betreffende werkplek niet mogelijk is. Bijvoorbeeld omdat de plek niet bereikt kan worden met een buisrailkar of omdat er te weinig ruimte is. De uitgebreide checklist ‘Werken met ladders’ is een handige leidraad als u alles wilt weten over veilig laddergebruik. Naast veilig werken op hoogte in de kas en op het kasdek, zijn nog 5 onderwerpen nieuw in de arbocatalogus: Vloeibare meststoffen, elektriciteit, veilig werken met accu’s, ongewenst gedrag en werkdruk en werkstress.



Stahoogte (hoe hoog staan je voeten?) Statijd (hoeveel uur moet je bij elkaar opgeteld op de ladder staan om de klus te klaren?)

< 5 m 5 - 7,5 m > 7,5 m

Ladder mag Overleg tussen leidinggevende en werknemer Ladder mag niet

< 2 uur 2 - 4 uur > 4 uur

Ladder mag Overleg tussen leidinggevende en werknemer Ladder mag niet

Kracht (hoe hard moet je duwen of trekken, bijvoorbeeld met boren?)

< 50 N Ladder mag 50 - 100 N Overleg tussen leidinggevende en werknemer > 100 N Ladder mag niet

Reikwijdte < 1 armlengte Ladder mag (hoe ver moet je reiken om > 1 armlengte Ladder mag niet je werk te doen?) Bijlage: Checklist voor aanvang werkzaamheden werken met ladders (zie ook www.agroarbo.nl/werkenophoogteindekas.nl)

>>


Wateropslag- en afdeksystemen van GENAP: een begrip in de tuinbouw

GenaFlexstore®

Dé oplossing voor wateropslag. Een volledige gesloten systeem waardoor algengroei en verontreiniging van buitenaf worden voorkomen.

SiloFloat®

Dé afdekking voor silo’s. Snelle en eenvoudige montage, gecombineerd met een hoog drijfvermogen. Ook uitermate geschikt voor toepassing in het buitenland.

e!

we

u Nie

Gesloten waterbassin

Compleet afgesloten drainbassin. Door het volledig gesloten systeem blijft de kwaliteit van het opgeslagen drainwater gewaarborgd.

Bel voor meer informatie met onze verkoopafdeling.

si ver

Genafloat®

Drijfzeil voor bassins waardoor algengroei geen kans meer maakt. De nieuwe versie heeft een optimaal drijfvermogen.

Tel +31(0) 314 66 16 44 E-mail sales@genap.nl www.genap.nl F O L I E C O N S T RU C TI E S

Waterdichte oplossingen


GTT | 21

Doe mee met de prijsvraag! Wie naar www.agroarbo.nl gaat en een aantal vragen over gezond en veilig werken beantwoordt, vangt twee vliegen in één klap: hij maakt kennis met de arbocatalogus (het online hulpmiddel voor gezond en veilig werken) én maakt kans op een mooie prijs. Misschien wel het sportieve uitje voor het hele bedrijf! Ga vandaag nog naar www.agroarbo.nl. Meedoen kan nog tot en met 30 november!

Uw idee in de arbocatalogus? (technische toeleveranciers) In de arbocatalogus vindt u veel oplossingen om uw dagelijkse werk veiliger en lichter te maken. Maar misschien hebt u zelf ook wel een idee dat u wilt delen met de sector. Het mag echt van alles zijn: een handigheid, een machine, een nieuwe manier om uw werk te organiseren, de werkdruk te verminderen of een tip om uw medewerkers of collega’s te motiveren veiliger te

gaan werken. Stuur uw idee naar ons op en wie weet wordt uw idee opgenomen in de arbocatalogus! Kijk op www.agroarbo.nl voor meer informatie.

Gebruikersonderzoek arbocatalogus Uw mening telt! Doe mee aan het gebruikersonderzoek arbocatalogus! Uw deelname kan veel betekenen voor de glastuinbouw! Onder de eerste 50 inzendingen verloten we bovendien 10 speciale arbocatalogus drinkmokken en 10 tekenkaarten. Bent u de 75e inzending? Dan ontvangt u een zuivelpakket ter waarde van _ 50,00. Kijk op www.stigas.nl voor meer informatie over het gebruikersonderzoek.

De 5 meest gestelde vragen 1. Wat is een arbocatalogus? Een site met praktische informatie over veilig en gezond werken. Voor iedereen die in de agrarische sector werkt. 2. Wat staat er in? Werkwijzen en middelen waarmee een bedrijf kan voldoen aan de wettelijke bepalingen voor veilig en gezond werken. Deze afspraken zijn gemaakt door de werkgevers en de werknemers in de glastuinbouw zelf. Hierdoor zijn ze toegesneden op de praktijk. De arbocatalogus is een ‘levend’ document: als er nieuwe hulpmiddelen of machines bijkomen, wordt de informatie aangevuld of aangescherpt. 3. Wat is het verschil met de Arbowet? In de arbowet staat aan welke verplichtingen u als werkgever moet voldoen. In de catalogus staat – heel praktisch- hoe u dat doet.

4. Wanneer moet ik hem raadplegen? De arbocatalogus is een hulpmiddel om verbeteringen in de arbeidsomstandigheden door te voeren, bijvoorbeeld na een risico-inventarisatie en – evaluatie. Hij kan ook gebruikt worden om het arbobeleid voor een bedrijf op te zetten. En uiteraard als u een concrete vraag heeft over gezond en veilig werken. Hoe werk ik veilig met een buisrailsysteem? Hoe voorkom ik bijvoorbeeld RSI-klachten bij repeterende handelingen? Ook tijdens een voorlichtingsbijeenkomst of instructie kunt u de arbocatalogus erbij pakken. Vooral de gele checklisten voor de dagelijkse praktijk zijn handig voor werknemers. 5. Waar kan ik het vinden? Het adres is www.agroarbo.nl/glastuinbouw. Hier kunt u informatie over verschillende onderwerpen vinden. Ook kunt u in één keer de gehele arbocatalogus glastuinbouw openen en uitprinten met behulp van de functie ’Download deze sector’.


energie besParing

snelle terugverdientijd

schone verbranding

© decrealisten.nl

lagere stookkosten

tubro is leverancier en producent van afzuig-, verbrandingsinstallaties, briketpersen, houtschredders, silo’s, schuurtafels en spuitwanden voor de verwerking van restmateriaal. voor milieutechnische installaties bent u bij tubro aan het juiste adres.

FILTERLUCHTVERBRANDING

053 - 461 28 88 • info@tubro.nl • www.tubro.nl

Adv. Tubro 90x132 GT.indd 1

06-01-10 11:33

Voor een duurzame toekomst hebben we geschiedenis geschreven

Westland Infra heeft al meer dan 40 jaar haar wortels in de tuinbouw, waar energie een bepalende factor vormt. Continu zijn we op zoek naar oplossingen voor meer veiligheid en efficiënter energieverbruik. Dat heeft geleid tot

2002 Spiegelmethode gasmeting

2003 Re-Mail

2003 TeleMeet

2003 Highlightfilter

een scala aan producten en diensten, waarmee we inmiddels tuinbouwbedrijven in heel Nederland

2004 PiekAlarm

2004 Zomerstoom regeling

van dienst zijn. De nieuwste succesvolle loot 2005 Sommeren

vormen onze smart grids. Dat zijn intelligente stroomnetten die flexibel kunnen omgaan met

2007 Internetportal Wim-Online

2006 Ondersteuning Private netten

2008 Safety Cube

2008 Congestiemanagementsysteem

de wisselende vraag en aanbod van elektriciteit. Iets voor uw bedrijf? Bel (0174) 236 236. Of kijk op www.westlandinfra.nl

2009 Orifice

2009 Internetportal Wim-Online Plus

2010 Smart grid/E web


Spectrum Technologies Europe

Meten = Weten

We measure EC pH Nitrate Sodium Potassium Temperature Soil Moisture Dew Point Humidity Light CO2 Phone: +31 (0)543 472334, www.specmeters.eu ESTEDE | Business Solutions BV

Q & A met CropEye

M3

Tuinders hebben behoefte aan meststoffen, terwijl de veehouderij er een overschot aan heeft. Als je duurzaam onderneemt, gebruik je zoveel mogelijk reststromen, ook voor je mest. Met M3 wil CropEye de tuinder en veehouder bij elkaar brengen en wellicht een nieuw keurmerk lanceren. Wat is dat M3 dan precies? Daan: ‘Mest Met Meerwaarde. M3 lijkt op M3, kubieke meter, de eenheid waarin mest gemeten wordt.’ En dan hebben we het dus over dierlijke mest? Daan: ‘Jazeker. Veel veehouders moeten betalen om van hun mest af te komen, terwijl tuinders het moeten aanschaffen. Dat is niet alleen zonde van het geld, maar ook niet erg duurzaam.’ Maar werkt die dierlijke mest hetzelfde als de tuindersmest? Daan: ‘Nee, dat niet. Organische mest - dierlijke mest - heeft veel langer nodig om te werken dan minerale mest -tuindersmest- . Dat komt omdat de meststoffen eerst moeten worden vrijgemaakt uit de veel grotere moleculen. Dat betekent dat er nauwkeuriger gewerkt moet worden, want even bijsturen is er dan niet meer bij. Planmatig telen is dus het credo.’ En jullie gaan dat planmatig telen aan de tuinders leren? Daan: ‘Nou, dat zou kunnen, maar belangrijker is dat er een coöperatie ontstaat van tuinders en veehouders. Bovendien is er al

heel veel expertise in een andere agrarische hoek: de akkerbouw. Van die jongens kunnen we heel veel leren.’ Juist, maar kan die organische mest zo uit de gierkelder de kas in? Daan: ‘Nee, helaas niet. Die moet eerst bewerkt worden en daar zit eigenlijk de crux. Het mag niet teveel kosten, want minerale mest kost de tuinder nu hooguit een euro per vierkante meter per jaar.’ Waarom is het idee dan nog interessant? Daan: ‘Er zijn nu twee soorten teelten: de reguliere en de biologische. Met M3 willen we daar een nieuw keurmerk bij brengen: teelt op substraat, maar wel met organische meststoffen. We kunnen daarmee hoge kwaliteit producten leveren en positioneren ons met de prijs tussen de biologische en reguliere teelt in. We maken dan van een afvalstof een grondstof en dragen daarmee bij aan een duurzame glastuinbouw. We kunnen met het nieuwe keurmerk ook het toch wat moeizame imago van de biologische teelt doorbreken.’ En wie gaat de mest bewerken? Daan: ‘Wat mij betreft de veehouder. Hij zal samen met een aantal tuinbouwafnemers een investering moeten doen, maar kan die ongetwijfeld terugverdienen met z’n levering aan de glastuinbouw. Overigens werkt zo’n plan alleen als je de kringloop regionaal weet te houden. Je moet geen mest uit Limburg naar Friesland hoeven rijden, want dan wordt het veel te duur.’


Wilt u zich voornamelijk richten op het eindresultaat? Bezoek onze stand op de Tuinbouw Relatiedagen, Venray.

Laat de techniek dan maar over aan: Bleiswijk 010-5212355 - Aalsmeer 020-6474641 - Sevenum 077-3999266 - www.b-edelier.nl


GTT | 25

Inleiding

glas en licht Tomaten, paprika’s, chrysanten en ook het gewas dat u teelt, hebben licht nodig. De simpelste manier om licht op uw gewas te laten vallen, maar het gewas zelf niet buiten te laten staan, is het gewas te overdekken met een lichtdoorlatend materiaal: glas, of folie. Tot zover de kinderlijk eenvoudige basics.

Ruw glas

Glas is in de loop van de geschiedenis van de glastuinbouw een steeds belangrijker middel geworden om opbrengst te verhogen. Door bijvoorbeeld glas te gebruiken met een hogere lichtttransmissie, wordt een hogere productie gerealiseerd. Of als je op een handige manier gebruik weet te maken van zonnepanelen kun je ook nog een deel van de beschikbare zonne-energie rechtstreeks omzetten in elektrische energie: ook weer een opbrengstverhogend mechanisme. Of wat te denken van diffuus glas? Steeds meer tuinders zien de voordelen van dit type glas, want het licht dringt verder door in het gewas en de noodzaak tot krijten wordt een stuk kleiner. Daarmee verhoog je dus niet alleen opnieuw je opbrengst, maar verklein je ook het risico dat je in augustus in een gekrijte kas tijdens een regenachtige week zit te balen van het gebrek aan licht. Het verhogen van de productie en minimaliseren van het riscio beperkt zich niet tot de aanschaf en het plaatsen van het glas. Smerig glas laat te weinig licht door en je kunt nog zulk goed glas hebben, bij een windhoos blijft er weinig van over. Risicobe-

perking betekent in dit geval een aardig voorraadje gehard glas en een repairshuttle op het dak, of een Railspant in de kas. En misschien ook wel personeel dat met die shuttle om kan gaan, want beglazers zijn dezer dagen dun gezaaid. Ook het glas met de hoogste lichtttransmissie kan er niet altijd voor zorgen dat er voldoende licht op het gewas valt en dus moet er worden belicht met kunstmatige lichtbronnen. Leek de LED-module een paar jaar geleden de SON-T lamp heel voortvarend de kassen uit te drijven, nu weten we dat LED soms interessant is als tussenbelichting, midden in het gewas. Daar doen de diodes hun werk heel aardig. Bovendien weten we dat we nog maar aan het begin staan van het begrip van de invloed van licht op de ontwikkeling van de vele verschillende teelten. Je kunt je echter afvragen of het streven naar een perfecte glassoort nu echt datgene is waar de grootste productiewinst te behalen valt. Eén procent meer licht is één procent meer productie luidt het aloude adagium. Maar misschien valt er, door aan een andere knop te draaien, nog wel veel meer productiewinst te halen. En misschien is die nog wel goedkoper ook. De onderzoekers van Plantlab bijvoorbeeld denken dat we maar een klein deel van de fotosynthesecapaciteit van onze gewassen benutten, doordat het onvermijdelijke geschommel in het kasklimaat het transport van stoffen in de plant in de weg staat. Hun oplossing: een geconditioneerde klimaatkamer met LED-modules. Los van de technologische ontwikkeling van techniek in en om kassen is er nog heel veel onderzoek nodig: welk licht is waar nodig voor welk gewas en hoe relateren zich die variabelen tot andere klimaatvariabelen in de kas? Hoe meer we daarvan weten, hoe efficiënter we de productie kunnen optimaliseren en risico’s kunnen beperken. In dit dossier vindt u vanuit verschillende hoeken in de glastuinbouw bedrijven die iets hebben bedacht om aan die knoppen van optimalisatie en beperking te kunnen draaien. We pretenderen geen volledig overzicht te geven van wat er allemaal komt kijken bij glas en licht, maar interessant is het zeker. Hebben we iets weggelaten? Laat het ons weten.


26 | GTT

Hortifuse diffuus en anti-reflectie Met Hortifuse, een nog nieuwe glassoort van tuinbouwglasleverancier Van Looveren, heeft dit bedrijf een grote stap gemaakt. Intergrow- Blue Ridge o.l.v. John Vermeiren, Dirk Biemans en Dirk van der Plas, niet de eerste de beste tomatenkwekers, geloven er in en gaan in de staat New York (US) acht hectaren kasdek uitvoeren met deze nieuwe glassoort. Havecon bouwt deze nieuwe kas. Yves Milonas, manager van Van Looveren, is er blij mee. Hij weet dat je voortrekkers nodig hebt die als eerste hun nek uitsteken voor een nieuw produkt. “We hebben meer voortrekkers,” zegt hij. “Maurice Kassenbouw gaat voor Spectraplant in Westerbeek (NL) een kalanchoëkas bouwen, en Bosch Inveka bouwt voor Monsanto/De Ruiter Seeds in Bergschenhoek (NL) een nieuwe kas van 3,5 hectare, een compartiment van 5000 meter wordt voorzien van Hortifuse.” Nog belangrijker is wellicht een grote praktijkproef die eerdaags gestart wordt in de proeftuin te Hoogstraten, België. Daar worden drie afdelingen uitgevoerd met HortiFuse, zodat de praktijkeffecten in de teelt precies gemeten kunnen worden.

10 99

20

n1

30 n2

60 30 n1

22

Op deze afbeelding is te zien hoe het HortiFuse-glas twee effecten teweeg brengt: diffusering in de kas, en minimalisering van reflectie buiten de kas.

Maar wat is dit nu voor een glassoort? Iedereen weet inmiddels wel dat diffuus licht in de kas voor veel teelten de voorkeur verdient. Immers: hoe dieper het PAR-licht in het gewas doordringt, hoe beter het ten goede komt aan de assimilatie. Hoe minder schaduw door het vallen van rechtstreeks licht op bladeren, hoe beter. Behalve dat Hortifuse het invallende licht in de kas verspreidt, zorgt de ribbelstructuur van het gladde oppervlak ervoor dat licht altijd recht op het glasoppervlak invalt. Het gevolg is dat er ook bij lage zonnestanden maar heel weinig reflectie is. Als de zon laag staat (zonsopgang, ondergang, de seizoenen), is de lichtwinst dus het grootst. Het voordeel is dus tweeledig, doordat het licht in de kas diffuus gespreid wordt, ook als het rechtstreeks invalt, en doordat de reflectie onder lage hoeken veel minder is. Maar er is nóg een effect. Milonas: “Je ziet dat het op het glas aangebrachte patroon van ribbels in één lengterichting loopt. Dat is niet voor niets zo. Hierdoor spreidt het licht zich haaks op het profiel in het glas, en daarmee in de lengterichting van de gewasrijen. Juist bij hoge gewassen, zoals de vruchtgroenten, dringt het daardoor zeer veel beter tussen de rijen en in het gewas. De spreiding van het licht is dus niet at random, maar in een gedefinieerde richting.” Dit biedt juist bij lichtvragende teelten, zoals die van vruchtgroenten, veel voordeel. Daarmee is nog niet de vraag beantwoord wat HortiFuse nu eigenlijk is, is het een glassoort, of is het een coating? Milonas: “HortiFuse is een glassoort. Maar het is wel gemaakt van gewoon Floatglas. Dat wordt behandeld met een printtechniek. Zo ontstaat het patroon. Door hier mee te variëren kun je de hazefactor *) beïnvloeden. Voor niet elke tuinbouwpassing wil je immers gebruik maken van de volledige haze-potentie die het glas biedt. Door banen afwisselend te behandelen, en niet te behandelen, wordt de haze-factor in het fabricageproces bepaald.”


GTT | 27

Een volgende vraag die zich voordoet betreft de mogelijke vervuiling. Je zou zeggen dat een geribbeld glas makkelijker vervuilt, en dan verlies je alle winst weer aan netto-lichtverlies. Maar ook hier komt het ribbelpatroon weer goed van pas. Milonas: “Uit tests blijkt dat het water makkelijker afloopt langs de ribbels dan over vlak glas, ook condensatie loopt makkelijker af naar de goot. De diffuse eigenschappen van Hortifuse veranderen ook niet als er condensatie op de ruit aanwezig is. Dus er is een bepaald zelfreinigend effect. Verder kunnen ALLE gebruikelijke reinigingsmiddelen en -methoden gebruikt worden.”

Yves Milonas: “Ze kregen het niet kapot.”

100

90

Hoe zit het met de hardheid? Milonas: “We hebben TNO een hagelbestendigheidstest laten uitvoeren. Ik zal u zeggen: ze kregen het niet kapot. Het is 25% tot 30% sterker dan het floatglas waarvan het gemaakt is. Overigens verbaast mij dat niet. Zoals u misschien weet breekt glas van buiten naar binnen. De breuk begint bij al aanwezige haarscheurtjes aan de randen, dus bij de sponningen, en de barst gaat dan van buiten naar binnen. Door de chemische behandeling lopen die haarscheurtjes in het floatglas vol. Vandaar die grotere sterkte.” *) Onder haze-factor wordt verstaan het percentage van het licht dat bij loodrechte inval meer dan 2,5 graden wordt afgebogen.

80 70

LT

60 50

HORTIFUSE AR DIF V&V

40

503 30 20 10 0 0

15

30

45 Hoek lichtinval

Lichttransmissie in functie van lichtinvalhoek.

60

75

90


28 | GTT

VDH Solar Syste succesvol in Duitsland VDH Foliekassen in Hazerswoude gaat zich, naast 30 jaar toonaangevend in de foliekasbranche , nu ook bezig houden met zonne-energie. Het bedrijf levert zowel vaste als meedraaiende zonnepanelen voor op zowel velden, bedrijfsgebouwen als op ieder type kasdek. Met name in Duitsland heeft het inmiddels opgerichte zusterbedrijf VDH Solar Systemen een viertal projecten succesvol weten af te ronden.

Hoewel VHD Solar Systemen ook vaste zonnepanelen kan leveren, hebben die als nadeel dat indien het licht er niet loodrecht op valt, je al gelijk te maken krijgt met een aanzienlijk rendementsverlies. Daarom levert het bedrijf bij voorkeur, en indien mogelijk, met de zon meedraaiende zonnepanelen, waardoor de zon altijd loodrecht op het paneel schijnt en dus het maximale rendement levert. Dat meedraaien gaat door middel van een door Van der Valk Systemen uit Monster ontwikkelt trackingsysteem.

Gootpoot Vanuit het kantoor van Johan Moerings kijken we uit over het immens grote schuine loodsdak van de overbuurman. Waarom heeft die niet dat enorme dak vol zonnepanelen van VDH Solar Systemen staan? Johan: “Tja, zo’n oppervlak kan enorm rendabel zijn als je dat volzet met onze beweegbare zonnepanelen. Het is echter zo dat het subsidiesysteem voor zonne-energie in Nederland nog achterblijft ten opzichte van andere landen. Dat is vaak het breekpunt.”

Van foliekassen naar zonnepanelen. Het bedrijf stapt dus een geheel andere markt binnen. “Klopt,” beaamt Johan, “wij hebben ons de laatste twee jaar binnen VDH Foliekassen intensief met de zonnepaneel-materie bezig gehouden. Veel cursussen gevolgd, veel gesproken met zonnepaneelleveranciers, ons verdiept in de omvormertechniek, want een zonnepaneel levert gelijkstroom en je wilt wisselstroom hebben, en ook met mensen van Van der Valk Systemen naar Energie Centrum Nederland in Petten geweest om ons verder te informeren. Toen Van der Valk met dat trackerveld-systeem kwam, hebben wij de tracker, in samenwerking met Van der Valk Systemen, doorontwikkeld voor de toepassing op tuinbouwkassen. Zodat de tuinder, naast het dakoppervlak van loodsen en ketelhuizen, ook dat enorme oppervlak aan kasdek kan benutten. Tijdens de ontwikkeling van panelen op het kasdek stuitten we al gelijk op wat problemen. Simpelweg ruiten op een kasdek vervangen door zonnepanelen lijkt lucratief, maar volgens ons werkt dat niet. Zodra een opengaand luchtraam een schaduw laat vallen op een zonnepaneel, kan een hele serie panelen uitvallen. Ook moeten de panelen voor het hoogst haalbare rendement goed geventileerd worden. Vandaar dat wij de panelen door middel van een hulpconstructie over een kasdek heen plaatsen met voor ieder type kasdek een speciaal ontwikkelde gootconsole om de afwatering niet te verstoren.”


GTT | 29

men Mooi meegenomen Een zonnepaneel op een kas neemt licht weg. Dus als een tuinder 5 % vermindering van de lichtopbrengst het maximum acht, kan het systeem niet geplaatst worden. Pas als de teelt een lichtopbrengstvermindering van 25% kan hebben, wordt het interessant. Johan: “In Duitsland sprak ik een kweker die precies andersom denkt. Die teruglevertarieven vertelde hij, zijn daar zo interessant dat een kas met zonnepanelen behoorlijk wat geld op kan leveren. Die kweker had zoiets van, als die kweek ook nog wat oplevert is dat mooi meegenomen.”

Ondergrens De keuze tussen vaste of beweegbare zonnepanelen wordt mede bepaald door een rekensom. Johan: “Natuurlijk is een beweegbaar tracking-systeem met zijn computergestuurde elektromotoren aanzienlijk duurder dan een vast systeem. Nu kan je 90 panelen van 66.5 cm bij 1 meter 65 op één motor laten draaien. Alles wat je minder aan panelen op die ene motor zet, maakt het systeem duurder want hoe

minder panelen op een motor, hoe minder terugopbrengst. Daar zit een ondergrens aan. Onder een bepaald aantal panelen, bijvoorbeeld op een kleine loods of woonhuis, kan je beter een vast systeem neerzetten omdat het aantal panelen onder die ondergrens komt waardoor je dat trackingsysteem niet terug kan verdienen.” Omdat er, in tegenstelling tot Nederland, in Duitsland wel een goed subsidiesysteem voor zonneenergie is, komen vooralsnog de meeste klanten daar vandaan. VDH Solar Systemen deed vier grote projecten op kasdekken in Straelen (70 kilowatt), Dusseldorf (40 kilowatt), Alpen (80 kilowatt) en Ludwigshaven/Mannheim (0.2 megawatt). Projecten waar VDH Solar Systemen zoveel kennis en ervaring opdeed, dat het bedrijf met het nodige zelfvertrouwen de wereldmarkt op wil gaan. Ook is men bezig met de ontwikkeling van een zonnepaneelreiniger. Want ook op het gebied van reiniging wil VDH Solar Systemen de boot niet missen. Paul Waayers


GTT | 31

Samenwerken aan een lichtplan Na de stormachtige introductie van de LED, enkele jaren geleden, wordt er nu op allerlei plekken in de Nederlandse glastuinbouw geëxperimenteerd met tussenbelichting. Onlangs sloegen Philips en Lek/ Habo de handen ineen om hun expertise op het gebied van LED-belichting te bundelen. Bij Meilland in Leimuiderbrug is een van de resultaten van hun samenwerking te zien. Het is misschien wel het beste voorbeeld van een nieuwe strategie. Na de ‘dip’ van tegenvallende resultaten met de lichtgevende diodes, pakken ondernemende bedrijven de draad weer op. LED werkt wel degelijk, alleen moet je precies weten wat je doet. Zomaar ergens een zwik LEDs ophangen en dan wachten tot je meer produceert en minder verbruikt is er helaas niet bij. Daar zijn we het inmiddels allemaal over eens geworden. ‘Bij Philips hebben we trouwens niet meegedaan aan die hype rondom LED’, vertelt Rene van Wees, manager Apllication Engineering bij Philips. ‘We zijn terughoudend geweest met beloftes over wat er allemaal mogelijk zou zijn met die nieuwe techniek.’ Sinds kort werkt Philips samen met installateur Lek/ Habo. Rene: ‘Wij maken LEDs en armaturen, maar dan ben je er nog lang niet. Je kunt die armaturen niet in de kas laten zweven en bovendien moeten ze worden aangestuurd en geïntegreerd in de kas. Daarvoor hebben we in Lek/Habo een goede partner gevonden. Zij zitten al tientallen jaren in de glastuinbouw, kennen de branche dus en weten hoe je techniek kunt implementeren.’

Afschuiven Sjaak Oomkens is bedrijfsleider bij Meilland in Leimuiderbrug en ook hij raakte geïnteresseerd in de mogelijkheden van LED-belichting. ‘Als je het op de juiste manier toepast, kun je daar je voordeel mee doen. In de kwaliteit van je product, maar natuurlijk ook aan de kostenkant.’

Met Lek/Habo als ‘huisinstallateur’ was de weg naar de LEDs niet zo gek ingewikkeld. Sjaak van der Meer, teammanager elektro bij Lek/Habo legt uit: ‘Als tuinder is het veel prettiger om met één partij zaken te doen, zeker als het om zo’n innovatief project gaat. Zowel Philips als wij hebben een flinke dosis expertise op ons vakgebied. Als je die kennis en kunde goed weet te bundelen krijg je synergie. Bovendien loop je als tuinder dan niet het risico dat de verschillende partijen problemen op elkaar afschuiven. Nu lossen we de problemen in een project onderling op, zonder dat de tuinder daar last van heeft.’

Bladkleur Esther van Echteld is biologe en werkt als Application Specialist voor Philips. Ook zij is betrokken bij het project bij Meilland en houdt zich bezig met de plantfysiologsiche aspecten van de teelt. ‘Je kunt met je keuze in LED behoorlijk sturen in het gedrag van de plant, maar je moet je goed realiseren dat elke kwekerij z’n eigen wensen heeft. Niet iedereen zit op meerproductie te wachten. Verbetering in kwaliteit kan ook een doel zijn. Bovendien reageert elk ras vaak weer anders op een specifieke belichting. Je kunt je dus voorstellen dat zo’n project tamelijk complex is en dat je eigenlijk voor elke situatie een ander lichtrecept nodig hebt.’ Want wat wil Meilland dan eigenlijk precies? Sjaak Oomkens: ‘Bij onze rozen willen we de rasverschillen benadrukken, uitloop stimuleren en kosten besparen door minder energie te verbruiken. Rene heeft nu een lichtplan gemaakt om te kijken hoe de verschillende rassen daar op reageren. Als we dat eenmaal in kaart hebben gebracht, kunnen we verdere specifieke lichtrecepten ontwerpen voor de verschillende rassen.’ Ook al hangen de LED-armaturen er nog maar drie weken, toch zijn er resultaten waarneembaar. In de rozen wordt een snellere groei gezien en daarbij zijn er sterke verschillen tussen de rassen. Ook de bladkleur verschilt behoorlijk van de controlerij, waar geen LED-tussenbelichting is aangebracht. De LED’s hangen tussen de rozen in een hoek van 45 graden. De verhouding rood, blauw is 87/13, op


Wie zijn wij? Glasimport Kwintsheul B.V. is een toonaangevende handelsmaatschappij in (vlak)glas die naast haar specialisatie in glastoepassingen voor de glastuinbouw, ook toeleverancier is voor de reguliere bouw in de regio Westland en Haaglanden. In projectglas hebben we ruime ervaring met het aanleveren van technische complexe beglazingen voor spraakmakende projecten, zoals bijvoorbeeld gebouwen in de Amsterdamse Zuidas. Wij hebben al jarenlang zeer goede contacten met verschillende glasfabrikanten over de gehele wereld, waardoor wij onze klanten een breed scala aan producten kunnen aanbieden.

Wat doen wij? In onze magazijnen hebben wij een ruime voorraad glas van verschillende kwaliteiten. Wij leveren ondermeer:

Glas voor kassenbouw

• Vetrasol, diffuus glas • Gehard kaderloos luchtraam • Vetraclear, low iron glas • Gestructureerd (gewalst) glas • Floatglas, gehard en ongehard

Glas voor bouw & Interieur

• Enkel glas • Brandwerend glas • Isolatieglas

Glas voor projecten

• Bewerkt glas zoals gehard, gehard gelaagd, gebogen met zeefdruk, geëmailleerd en allerhand randbewerkingen • Linit profielbouwglas

Kijk ook eens op onze vernieuwde website

Onze wereldwijde ervaring voor uw locale wensen.


GTT | 33

basis van micromollen. Rene: ‘Energetisch gezien ligt de verhouding dus anders. Blauwe LED verbruikt meer energie voor het generenen van fotonen.’ Niet alleen bij rozen, maar ook op andere plaatsen in het bedrijf wordt aan LED lichtrecepten gewerkt. Sjaak Oomkens: ‘We willen ook bij onze andere teelt naar de effecten kijken die LED heeft op groei en ontwikkeling bij onder andere de beworteling van diverse gewassen en bij de teelt van moerplanten.’

Zorgvuldig Ondanks de positieve resultaten en dito vooruitzichten zijn de betrokkenen voorzichtig. Rene: ‘Uiteindelijk moet je ook het kostenplaatje combineren met de positieve resultaten. LED kan bij de aanschaf duurder zijn dan de traditionele belichting. Naarmate de efficiëntie van de diodes zal toenemen en de

kostprijs omlaag zal gaan, wordt het logischerwijze interessanter voor de tuinder. Aan de andere kant is het ook zo dat je extra voordelen zou kunnen halen met LED die je met een andere lichtsoort uberhaupt niet kunt realiseren.’ De specifieke benadering van verschillende teelten is iets waar je niet omheen komt. Esther: ‘Zomaar een paar LED’s in een willekeurige teelt hangen werkt gewoon niet. Je moet met een goed uitgedacht lichtplan komen, waarbij eerst in kaart is gebracht wat de wensen van de tuinder zijn en die vervolgens omzetten in een optimale belichting. LED is dus niet een kant en klaar product, maar een techniek die per klant zorgvuldig moet worden toegepast om het juiste resultaat te bereiken. Juist daarom is samenwerking met andere experts zo’n goede benadering.’


34 | GTT

Bij kassenbouwer Van der

komen de ‘inval Zonnepanelen op een kas. Stomtoevallig werd kassenbouwer Van der Valk•Kleijn met dit fenomeen geconfronteerd. En sloeg men aan de Grote Waard 68 te Honselersdijk aan het prakkiseren. Daarna in de werkplaats aan het sleutelen. Het resultaat: een veelbelovend huwelijk tussen het zonnepaneel en… een kantelraam. Met 43 dienstjaren in de kassenbouw is Willem Kleijn gepokt en gemazzeld in deze branche. In 1996 bundelden hij en Ben van der Valk de krachten en Van der Valk•Kleijn Kassenbouw was een feit. Vele interessante nieuwbouwprojecten volgden. Tot de economische crisis toesloeg. Het zou diezelfde crisis zijn die Kleijn op het spoor van zonnepanelen zette. Willem: “We hadden een stand op de Tuinbouw Relatiedagen van 2009. Op een gegeven moment vraagt een bezoeker: ‘Doen jullie ook kassen met aan één kant zonnepanelen?’ Dat deden we niet, maar wat was het geval? Een kennis van die man wilde panelen op zijn kas in Zuid Frankrijk. De Franse overheid wil namelijk zonne-energie stimuleren en geeft daar veel subsidie op. Hoe meer

zonnepanelen er verkocht worden, hoe groter de productie ervan en hoe lager de prijs. Dus toen was mijn interesse in het zonnepaneel gewekt.”

Zoektocht De interesse was weliswaar gewekt, maar de realiteit zelf kent zo zijn glasscherpe kantjes. In eerste instantie wilde men het zonnepaneel, als ware het gehard glas, domweg in de raamrubbers van een bestaande kasconstructie plaatsen. Dat bleek niet te kunnen. Zonnepanelen zijn kwetsbare objecten die bij montage, met name aan de randen, makkelijk te beschadigen zijn. Eenmaal beschadigd ontstaat er condensvorming in het paneel en verliest het zijn werking. Het was dus zaak zich te verdiepen in de montage-eisen van de zonnepaneelfabrikanten. Het voerde Willem Kleijn o.a. naar Oskomera solar power solutions in Deurne en naar een zonnepaneelfabrikant in Noord Engeland. Met de opgedane kennis werkte Willem verder in zijn werkplaats aan een frame. Willem: “Kijk, als je een breedkapper van glas voorziet, dan schuif je het glas erin, ietsjes naar boven, je laat hem iets zakken en hij ligt. Met dat principe in het achterhoofd hebben we een profiel gemaakt voor zowel de nok als de goot en op dezelfde manier als het gewone glas schuif ik nu een zonnepaneel dat in een frame zit erin en met een strip borg ik ‘m dat ie vast ligt. Klaar.”

‘Schaduwkantje’ Een zonnepaneel heeft schaduw in de kas en dat vinden veel kwekers geen prettige gedachte. “Klopt,” beaamt Willem. “Mijn systeem is misschien wat meer geschikt voor Zuid Europa maar ook in Nederland zijn er veel mogelijkheden. Neem de orchidee. Veel kwekers daarvan gebruiken schermen. Zo’n scherm zou je deels kunnen vervangen door een zonnepaneel. En de schaduwwerking van het paneel kan je weer ondervangen door het kasdek uit te rusten met diffuus glas, waardoor het invallende licht beter verdeeld wordt in de kas zelf, zodat je die schaduwwerking teniet doet.” Maar het belangrijkste is nog niet ter sprake geweest en dat betreft dé noviteit die Van der


GTT | 35

Valk•Kleijn

llen’ ’s-nachts. Valk•Kleijn hebben ontwikkeld: de koeling van het zonnepaneel. Een zonnepaneel levert zijn beste prestatie bij een temperatuur van 25 graden. Wordt ie warmer dan die 25 graden, dan gaat ie minder presteren. Het is dus zaak om dat paneel bij grote hitte te koelen. In Nederland schanieren de luchtramen aan de nokzijde. Gaan die luchtramen open dan wervelt er warme lucht ook deels langs het zonnepaneel die daardoor nog verder opwarmt, tot mogelijk ver boven die ideale zonnepaneeltemperatuur van 25 graden. Hoe dit probleem te tackelen?

‘Verdomd! Dit is het!’ Willem: “Geloof het of niet, maar ik werd een keer ’s-nachts om 3:30 uur wakker, liep naar de zolder, naar een veluxraam, zo’n dakraam dat niet aan de bovenkant maar in het midden scharniert waardoor hij kantelt en je binnenshuis de buitenkant schoon kan maken. Bij dat kantelraam dacht ik: ‘Verdomd! Dit is het!’ Kijk, warme lucht stijgt en met een kantelraam als luchtraam in een kas, verlaat de warme lucht via de kortste weg dus via het geopende onderste gedeelte van het kantelraam, aan de kant van de goot dus, de kas. En juist omdat ie via de onderste helft van het kantelraam de kas verlaat, gaat die warme

luchtstroom niet langs het zonnepaneel. Als die warme lucht de kas verlaat, ontstaat er een soort van onderdruk, waardoor de koudere buitenlucht via de bovenste helft van het geopende kantelraam, aan de nokzijde dus, de kas ingezogen wordt. En die koudere luchtstroom gaat wel langs het zonnepaneel en koelt deze. Kort samengevat: de warme lucht verlaat de kas op afstand van het zonnepaneel en de koude lucht wordt aangezogen en gaat deels langs het zonnepaneel. Het systeem is eigenlijk zo simpel als wat.” Van der Valk•Kleijn laat dit principe nog eens minutieus onderzoeken door TNO. Binnenkort komen de rapporten uit. Rapporten waar de gedreven Kleijn een positieve uitkomst van verwacht. Maar ook zonder zonnepanelen kent het kantelraam voordelen boven het conventionele luchtraam. Voordelen zoals grotere luchtcirculatie kortere sluitingstijd, minder grote oppervlakten insectengaas, en er zijn minder zware motoren nodig voor de aansturing, omdat door de balanswerking het raam alleen in beweging gezet moet worden. Met name bij de schaalvergroting van de kassen, waarbij over grote lengte ramen open en dicht moeten, is dit een voordeel.

Nachtkastje Willem Kleijn heeft hoge verwachtingen van het kantelraam. Hij hoopt, twee jaar na dat eerste gesprek met die toevallige passant langs zijn stand in 2009 op diezelfde Tuinbouwrelatiedagen editie 2011, met de nodige TNO-rapporten, zijn kantelraamnoviteit te kunnen vermarkten. Blijft nog één puntje over: die nachtelijke inval in Willem’s hoofd. Dat blijkt een subtiel stukje bedrijfscultuur te zijn. Want nog niet zo gek lang geleden werd Willems compagnon Ben van der Valk op een nacht zo rond de klok van 4:00 wakker en krabbelde ‘iets’ op een klein papiertje. Dat ‘iets’ zou later een succesvol Van der Valk•Kleijn gootsysteem met overloop worden. Paul Waayers


36 | GTT

Repair Shuttle Het is druk in de kantine van Glass Handling Technic. Zonder al te veel woorden weet John Berghman aan het publiek duidelijk te maken dat de traditionele manier van glasreparatie in de kas z’n beste -of slechtste- tijd heeft gehad. Hoofdschuddend kijken de belangstellenden toe hoe op het fimpje twee mannen, balancerend op een steigerplank, een ruit van dertig kilo doorgeven aan de man die in de nok staat. ‘De mensen op de plank zijn niet aangelijnd en staan op een hoogte van zeven meter,’ vertelt John. ‘En dan hebben we het nog niet over loshangend glas dat naar beneden kan komen.’ Dan komt de Repair Shuttle in beeld: veilig, aangelijnd een ruit vervangen en ook nog eens in de helft van de tijd die de traditionele manier daarvoor vraagt. ‘En je hebt geen last meer van besmettingsgevaar, omdat je niet in de kas hoeft te komen’, licht John toe. Het publiek knikt begrijpend. Onlangs viel de Repair Shuttle, een voor u bekend product, in de prijzen. Het Europees Agentschap voor Veiligheid en Gezondheid op het Werk schrijft om het jaar een wedstrijd uit, waarbij innovatieve partijen met elkaar kunnen wedijveren om de titel in de categorie ‘Goede praktijken Competitie 20102011’. De Goede Praktijken Competitie 2010–2011 is bedoeld als erkenning voor ondernemingen of organisaties die zich onderscheiden door een vernieuwende en integrale aanpak van het veilig uitvoeren van onderhoudswerk. Met het toekennen van de Awards wil het Agentschap aan de hand van concrete voorbeelden aantonen dat werkgevers, werknemers, tussenpersonen, vertegenwoordigers, met inbegrip van de sociale partners, deskundigen en vakmensen baat hebben bij veilige en gezonde werkmethoden. Voor de winnaars betekenen de Awards een erkenning van hun rol bij het verbeteren van de arbeidsomstandigheden.

En zeker in de glastuinbouw is dat geen overbodige luxe. De Repair Shuttle won in de competitie de vakjuryprijs, waaraan tevens een bedrag van 2500 euro is verbonden. Volgend jaar zal de Repair Shuttle als Nederlands produkt misschien wel een Europese prijs in de wacht slepen in Boedapest, waarbij de winaars van de verschillende landen met elkaar de strijd aanbinden. In de werkplaats van Glass Handling Technic is de bovenkant van een kap opgesteld, waarop de Repair


GTT | 37

valt in de prijzen

Shuttle is gezet. De publiek kan nu zelf aan den lijve ondervinden hoe de shuttle werkt. Een ruit van dertig kilo optillen is met het gemonteerde glasrek inderdaad kinderspel. John: ‘In de zuignappen is een schakelaartje verwerkt dat ervoor zorgt dat er een vacuüm wordt gezogen zodra de zuignap het glas raakt. Vervolgens kun je het glasrek met ruit heel eenvoudig in hoogte verstellen.’ En inderdaad, vindt men, dat gaat erg makkelijk. ‘Het glasrek is bevestigd op de shuttle, maar kan er

makkelijk vanaf worden gehaald’, vervolgt John zijn verhaal. ‘Daardoor kun je de shuttle zelf achterlaten op het dok en legt de beglazer het glasrek zo in z’n stationcar of busje.’ Dat de Repair Shuttle misschien wel dé oplossing is voor de problematiek met het beglazen, wist u natuurlijk al. Nu hebben mensen die niets met de glastuinbouw te maken hebben, dat bevestigd.


38 | GTT

ReduFuse

veelbelovend diffuus

Mardenkro is een kwart eeuw producent van innovatieve en verwijderbare coatings op kasdekken ter optimalisering van natuurlijke kasbelichting. Het bedrijf voert al jaren producten als ReduSol, ReduHeat en ReduClean. Daar komt binnenkort een nieuwe Redu-telg bij: ReduFuse. Een telg die stomtoevallig werd ontdekt. In 2008 waren de vier Mardenkro-laboratoriummedewerkers druk doende met het ontwikkelen van een nieuwe verwijderbare kasdekcoating. Een coating die een optimale lichttransmissie geeft als het regent en scherming gaat bieden als de zon op het kasdek staat. Dat bleek veel eenvoudiger gezegd dan gedaan. De coating die men vond, schermde namelijk helemaal niet als er licht op viel. Wat het wel deed, was het licht diffuus maken. De oorzaak bleek een bepaald pigment (bestanddeel) te zijn.”

maar zou het kunnen dat, na wat speurwerk, een ander pigment of wellicht een combinatie van verschillende pigmenten nog beter zou ‘acteren’ qua diffuus licht? En zo begon het monnikenwerk: vele experimenten met zo’n 60 pigmenten.

Accountmanager Roger de Jagher: “De ontdekking dat dit pigment het licht in de kas diffuus maakte, kwam in ongeveer dezelfde periode dat Wageningen UR met publicaties in de media kwam over de proeven die zij hadden gedaan met diffuus licht in de komkommerteelt. En die resultaten waren veelbelovend. Dat zette ons toen aan het denken.”

Commercieel manager Barry Zuidgeest: “Afgelopen zomer hebben we een aantal testen gedaan bij kwekers. Proeven bij kwekers geeft wel een indruk, maar blijft altijd toch een beetje schipperen. Een exacte meting in het verschil tussen direct- en ons diffuus licht was eigenlijk alleen te realiseren met twee aparte teeltvakken: één vak zonder ons product op het dek en een ander vak met ons product. Uiteindelijk heeft Botany in het Limburgse Horst die proefnemingen halverwege juni dit jaar gedaan.”

Monnikenwerk

Goede weg

De vier productontwikkelaars in het laboratorium vonden weliswaar dat ene veelbelovende pigment,

Proefnemingen met verrassende resultaten. Op 11 augustus was de laatste oogst van de komkommers. En wat bleek? Roger: “De komkommers die onder onze coating stonden gaven 4.5% meer productie en 7% meer Klasse 1 stuks. De conclusie van de Botany was dat dit resultaat te danken was aan onze coating.”

Black Box Om een en ander aanschouwelijk te maken, toont Marcel ons een zwarte kist met aan de voorzijde een deurtje. In deze black box zit een halogeenlampje en daartegenover een lichtsensor. Een laptop, dat met randapparatuur aangesloten is op de back box, toont een horizontale balk dat het lichtspectrum weergeeft van 400 tot 1100 nanome-


GTT | 39

lichtpunt? ter. Een verticale balk aan de linkerkant geeft de lichttransmissie weer. Marcel: “Tussen de lichtgolflengte van 400 tot 700 nanometer zit het groeilicht dat belangrijk is voor de fotosynthese. Tussen de 800 en 1100 nanometer, dat is nabij infra rood licht, zit de straling die voor de opwarming van de kassen zorgt. Kijk, ik zet nu een stuk gekrijt glas tussen het halogeenlampje en de lichtgevoelige sensor. Dan zie je op die laptop dat het hele lichtspectrum van 400-1100 gelijkmatig doorgestraald wordt. Op de transmissiebalk echter, zie je dat het hele spectrum qua transmissie 45% naar beneden zakt. Dat doet dus krijt op je kas. Het straalt het hele spectrum door met een reductie van de transmissie. Dan plaatsen we nu een glasplaat met ons product ReduHeat tussen het lampje en lichtsensor. ReduHeat reflecteert de warmtestraling in hoge mate maar laat wel veel groeilicht door. En wat zie je op de laptop? Dat de straling, die als het te hoog is de plant kan beschadigen, met 45 procent af neemt. Het groeilicht daarentegen neemt met slechts 20 procent af. Dus met ReduHeat behoud je zoveel mogelijk het groeilicht, terwijl je de stralingswarmte een stuk verder naar beneden brengt, waardoor het gewas veel minder snel in de stress schiet met allerlei plantenziekten tot gevolg zoals neusrot en dergelijke.” Tot slot plaatst Marcel een glasplaat met het toekomstige ReduFuse in zijn black box. In eerste instantie blijft de lichttransmissie hoog, voor zowel groeilicht als warmtestraling. Wordt de glazen plaat met ReduFuse echter wat meer richting lichtbron gebracht, dan zakt de hoeveelheid straling gelijk 70 procent. De lichtreductie is dertig procent. Dit betekent dat niet al het licht meer door

de sensor in de black box geregistreerd wordt, omdat een deel daarnaast valt. Omdat het diffuus licht is geworden. Om de werking van diffuus licht aanschouwelijk te maken, verduistert Marcel een deel van het laboratorium, pakt een zaklamp met een lens en schijnt daarmee een lichtpunt op een zwarte muur. De werktafel tegen die muur is niet te zien. Als Marcel een glasplaat met ReduFuse voor de lantaarnlens houdt zakt de lichtintensiteit op de muur onmiddellijk, maar in een zacht schijnsel is nu wel de werktafel en omgeving zichtbaar.

Stressloze plant Marcel: “Je ziet, het licht wordt gebroken en schijnt met een lagere intensiteit over een veel groter gebied. Dus wat gebeurt er met diffuus glas in die kas? Die plant krijgt niet meer alleen bovenop het gewas heel veel licht waardoor die allerlei kwaaltjes kan gaan krijgen, nee, het licht is minder sterk maar wel gebroken dus komt nu overal. De gedachte van minder sterk licht in zijn kas is natuurlijk voor een tuinder even wennen. Maar met diffuus licht, en dat blijkt ook uit de proeven van ‘Wageningen’, raakt de plant minder snel in de stress, groeit beter en gelijkmatiger. ReduFuse moet, als het straks op de markt is, in de zomer het licht diffuus maken en daarbij toch zoveel mogelijk groeilicht doorlaten. En in het najaar, als die warmtestraling niet zo speelt, kan je ReduFuse met ReduClean weer van je dek afhalen, om zo optimaal van het groeilicht te profiteren. Als alles volgens plan verloopt, verwacht ik dat we medio 2012 ReduFuse officieel kunnen presenteren.” Paul Waayers


[advertorial]

Licht met meerwaarde Philips GreenPower LED tussenbelichting is een mooi voorbeeld van de nieuwe mogelijkheden die LED verlichting te bieden heeft. Deze oplossing hebben we in nauwe samenwerking ontwikkeld met onderzoekers en tuinders, en levert zeer bemoedigende resultaten op.

Wilt u meer weten over Philips GreenPower LED interlighting, ga dan naar www.philips.com/horti

De combinatie LED tussenbelichting en SON-T belichting biedt veel meer controle over het goeiproces dan voorheen mogelijk was. Door effectiever gebruik te maken van licht en een lager energieverbruik voldoet tussenbelichting al aan twee van de belangrijkste eisen die tuinders stellen aan belichting.

De Philips GreenPower LED interlighting module

De sleutel tot het succes van LED tussenbelichting is het unieke â&#x20AC;&#x2DC;lichtreceptâ&#x20AC;&#x2122; van Philips. Alvorens het systeem te installeren nemen onze experts de tijd om informatie over u, uw gewassen en de omstandigheden in uw kas te verzamelen. Dit stelt ons in staat een maatwerkoplossing te leveren die u en uw bedrijf ten goede komt: met de optimale mix van de juiste lichtsterkte, -uniformiteit en het juiste lichtspectrum. Het lichtrecept voor tomaten, met het totale systeem van LED tussenbelichting met SON-T belichting, kan leiden tot wel 15% meerproductie!


GTT | 41

De elektriciteitsdetective Hij liep rond op de Hortifair en sprak met verschillende aanbieders van elektriciteit gebruikende apparaten, zoals groeilampen. Hij is in dienst bij een grote netbeheerder. Hij is de elektriciteitsdetective. Waarom een elektriciteitsdetective? Omdat er jaarlijks voor miljoenen aan stroom wordt gestolen, door het illegaal af te tappen. Dat is diefstal die bestaft moet worden, eventueel door de rechter. Maar dan moet de politie de boeven eerst vangen. Voordat de politie dan kan moet de diefstal wel geconstateerd worden en er moet aangifte plaatsvinden. Het is de netbeheerder die dit moet doen en ook kan doen. Waarom zien we hier geen foto van de elektriciteitsdetective? Omdat hij anoniem wil blijven. Hij schrijft: “Ik heb het e.e.a. intern getoetst. Onze projectleider ziet het wel zitten om (beperkt) wat te publiceren. Onze PR afdeling wil echter terughoudend zijn op dit gebied. Ik kan je dus niet direct helpen. Het beste is om naar de politie te gaan over dit onderwerp.” Weet je wel wat hij precies doet? Zo ongeveer. De elektriciteitsdetective vertelde hoe zijn werk er zo’n beetje uit ziet. Vroeger moest de elektriciteitsmaatschappij constateren dat er ergens wel érg veel stroom werd verbruikt. Dat deed dan het vermoeden ontstaan dat er misschien illegaal werd af-

getapt. Vervolgens was het nog een heel gespeur om het exacte pand te vinden waar dat dan gebeurde. Maar er is ook een elektrotechnische methode. Als je bij wijze van spreken een Philishave Senseo Touch 3D in het stopcontact steekt, gebruikt dit apparaat stroom, en wel op zo’n specifieke wijze dat aan het patroon van het stroomverbuik te zien is dat hier een Philishave Senseo Touch 3D aan het werk is. Zelfs op afstand. Zo kun je dan groeilampen detecteren? De taak van de elektriciteitsdetective is om dit inderdaad te doen. Waar branden er groeilampen waar je dat niet zou verwachten? Wie is er met groeilampen aan het werk in woonwijken of op andere plaatsen waar geen professionele tuinbouw hoort plaats te vinden? Op die vragen zoekt de elektriciteitsdetective het antwoord. Daarom is hij op de beurs, om samen met de aanbieders van groeilichtproducten de vingerafdrukken van de lampen in kaart te brengen. Als ik de netbeheerder was zou ik het bestaan van de elektriciteitsdetective juist aan de grote klok hangen en veel publiciteit maken zodra er weer een aftappende wietkweker is opgepakt. Dat lijkt me preventief te werken naar kwekers die nu menen onontdekt de groeilampen te kunnen aanzetten. Daar zitten ze inderdaad over te denken om dat te doen, maar daar zijn ze nog niet helemaal uit. Je snapt trouwens wel dat je eventueel wietkwekende professionele tuinders op deze manier niet pakt, daar zijn andere detectives voor nodig. Wij hadden in de zeventiger jaren een oud druivenkasje in Poeldijk, en daar stond metershoog... Ja hou maar op.


42 | GTT

Vetrasol behoudt

lichttransmissie Glasimport Kwintsheul is een van de grootste leveranciers van tuinbouwglas en is daarnaast een belangrijke speler op de glasmarkt van de industrie en de utiliteitsbouw. Binnen de glastuinbouw is het Westlandse bedrijf vooral bekend om z’n diffuse glassoorten Vetrasol 502 en 503. Deze diffuse glassoorten hebben niet alleen een hoge lichttransmissie in droge toestand, maar ook als er een flimpje condens op ligt, zo blijkt uit onderzoek. Diffuus glas heeft behoorlijk aan populariteit gewonnen de afgelopen jaren, zo blijkt uit de cijfers van Glasimport Kwintsheul. Directeur Lucien Knetemann: ‘We hebben inmiddels tweehonderdduizend vierkante meter diffuus glas geleverd aan tal van projecten, zowel in Nederland als in het buitenland. Onder andere de WUR, Pflanzenhof Trübenbach, Combinations, Koene Rozen en Koppert Cress telen nu onder Vetrasol. En dat is niet gek als je kijkt naar de voordelen van diffuus glas.’ U kent het verhaal ongetwijfeld al, maar voor de zekerheid nog een keertje: diffuus glas zorgt voor een hogere lichttransmissie, zowel direct, als diffuus (gemeten onder verschillende hoeken en gemiddeld volgens een vaststaande procedure). Het diffuse licht zorgt voor minder schaduwwerking in het gewas en dus een betere spreiding van het licht. Bovendien zijn de verschillen in temperatuur in het gewas kleiner. Zo zijn de koptemperatuur en bladtemperatuur doorgaans lager dan je bij niet-diffuus glas hebt. De betere lichtspreiding en temperatuurverdeling zorgen voor een milder kasklimaat, minder stress voor de plant, minder verlies van CO2, minder belichting (dus kostenbesparing), minder gewasbescherming, minder verdamping, een hogere fotosynthese en dus een toename van de productie. ‘Vooral voor gewassen met een grote bladerdichtheid is diffuus glas interessant’, legt Knetemann uit. ‘Ook bij gewassen waarbij de bladkleur erg belangrijk is voor de kwaliteit van het eindproduct, zoals Aubergines en Lollo Rosso, is diffuus glas erg prettig. Er zijn ook plantsoorten, zoals veel potplanten, die een diffuse omgeving prefereren en voor het afharden van perkgoed is diffuus glas ook een prima keuze.’

Procédé Ondanks het steeds breder wordende aanbod van diffuus glas is Vetrasol 502 en 503 nog steeds het enige glas waarvan proefondervindelijk is vastgesteld hoe het onder geconditioneerde omstandigheden functioneert. Knetemann: ‘DLV heeft beide Vetrasol soorten nauwkeurig onderzocht en we mogen concluderen dat er geen glas is dat een hogere lichttransmissie heeft, zowel direct als diffuus, als het onze. Het is ook niet voor niks dat de WUR Vetrasol in de proefkassen heeft liggen.’ Volgens Knetemann is het bovenstaande te danken aan het procédé waarmee Vetrasol gemaakt wordt. ‘Je kunt natuurlijk gewoon float-glas nemen en dat voorzien van een structuurlaagje, door bijvoorbeeld te etsen en daarna te coaten. Persoonlijk prefereer ik onze methode, waarbij het vloeibare glas door rollen wordt gehaald, daardoor wordt gewalst en vervolgens wordt gehard. Daardoor heeft het glas van zichzelf de eigenschappen die je graag wilt zien en hoef je er geen kunstgrepen mee uit te halen. Het harden maakt het glas ook nog eens drie tot vijf keer sterker dan niet gehard glas. Geëtst glas kun je ook in niet-geharde variant verkrijgen en dan boet je behoorlijk in op de sterkte. De hoge lichttranmissie krijgen we in Vetrasol doordat we een goed uitgangsproduct hebben: glas met heel weinig ijzer - low iron -. Bovendien heeft Vetrasol fors minder last van reflectie en dat scheelt je procenten. Diffuus glas leidt tot positieve resultaten in de kas, zolang je lichtttransmissie op peil is. Schiet die tekort, heb je er niks meer aan.’ Een ander sterk punt van Vetrasol vindt Knetemann de levering ervan. ‘We halen alles uit één fabriek die heel betrouwbaar draait. We hoeven dus geen glas


GTT | 43

bij condens

vetraclear 91+

vetrasol 502 te verslepen naar weet-ik-veel-waar om het ergens te etsen en vervolgens weer ergens anders te laten coaten. Elke logistieke stap die je maakt vergroot ook weer de kans op beschadiging en hoe meer schakels er in de keten zitten, hoe groter de kans is dat er eentje uitvalt en je productie op z’n gat gaat.’

Winst Onlangs bleek uit een onderzoek van WUR dat Vetrasol z’n hoge lichttransmissie behoudt wanneer er een filmpje condens op het kasdek staat. In een experimentele setting werden acht glassoorten door middel van een verdamper van condens voorzien en op vijf verschillende plekken werd met een PARmeter de lichttransmissie gemeten. In de conclusie schrijven de onderzoekers: ‘De eigenschappen van het diffuusglas met structuur (Vetrasol) zijn zeker opmerkelijk. Ten eerste omdat de transmissie niet beïnvloed wordt door de aanwezigheid van condens. En ten tweede omdat de positie van de structuur niets uitmaakt voor de lichtdoorlatendheid. Beide effecten kunnen mogelijk worden verklaard door het werkingsprincipe van het glas: de structuur (de hel-

vetrasol503 lingshoek van de “kleine piramides”) is zo berekend en aangebracht om inkomend licht, heel homogeen verdeeld over alle hoeken, van de ene kant van het glas door te geven naar de andere kant.’ Knetemann: ‘Als je bedenkt dat je een groot deel van de tijd met condens op je glas aan het telen bent, kun je je voorstellen dat je daarmee flink winst boekt. Niet-diffuus glas heeft bij condens een lichtverlies van zes tot acht procent. Dat is toch ernstig veel.’

Niet meer krijten Jerry van der Knaap van Koenen rozen kan de resultaten vanuit de praktijk bevestigen: ‘We hebben hogere takgewichten met Vetrasol en een milder kasklimaat. Daardoor heeft de plant weer minder stress en dat zal de groei bevorderen. Ik heb dit jaar niet eens gekrijt, want het bleek niet nodig te zijn. Als de zon er dan toch heel hard inkomt, trek ik gewoon een schermpje dicht. Een dag later kan het namelijk weer regenen en dan pak ik toch meer licht dan wanneer ik wel gekrijt zou hebben.’ Meer info: www.glasimport.nl


44 | GTT

Belichting en installatie

Carel van Ruijven is bij tuinbouwinstallateur Stolze te Maasdijk verantwoordelijk voor het elektrotechnische gedeelte in de tuinbouw. Omdat Stolze meer wil zijn dan de partij die de lampjes ophangt, is er bij Stolze grote kennis over assimilatiebelchting. Maar vooral ook van de specifieke toepassing er van in teeltsituaties. Stolze hoort bij de grotere installateurs op tuinbouwgebied in Nederland. Bovendien is het bedrijf vroeg ingesprongen op de ontwikkeling van groeilichtinstallaties. Daarom heeft Carel van Ruijven een langjarige ervaring kunnen opbouwen. “Er is een ontzettend snelle ontwikkeling geweest, zowel van lampen als van armaturen,” zegt hij. “En die ontwikkeling gaat nog steeds door. Daarmee zijn de opties voor een kweker ook zeer vergroot zodat wij onze adviserende rol steeds beter moeten invullen, en ook steeds beter kúnnen invullen. Wij zien hoe een specifieke installatie bij een bepaalde kweker in zijn teeltpraktijk werkt. En we kunnen daar een andere klant weer van laten meeprofiteren.” Er zijn een aantal punten die bij het ontwikkelen van een doelmatige en economische belichtingsinstallatie in aanmerking moeten worden genomen.

1. Welk lichtniveau wil je? “Die vraag is makkelijker gesteld dan beantwoord,” zegt Van Ruijven. “Bij sommige teelten is er al heel veel praktijkervaring, bijvoorbeeld bij roos of chrysant. Maar de praktijk verandert ook steeds. Vroeger gingen we, als we bijvoorbeeld de chrysant nemen, uit van 3.000 Lux, later 4.500 Lux, dat was zo’n beetje standaard. Nu rekenen we toch met 8.000 tot 10.000 Lux. Dat wil zeggen: tussen de 100 en 130 micromol, want we praten tegenwoordig al een heel tijdje in micromollen. Maar het kan best zijn dat er straks een ras komt dat met minder toe kan, of dat juist meer licht kan hebben. De volgende teelt die aan de belichting gaat? De komkommerteelt gaat nu echt snel komen, in de groententeelten is er nu

sowieso al een stuk meer ervaring opgedaan.” Deze ervaring op het snijvlak van teelt en installatie gebruikt Stolze voor de advisering bij nieuwe klanten. Van Ruijven: “Er zijn ook eisen die we voor een goede technisch installatie stellen. De lampen werken in fasen, dan is het mooi om altijd in eenheden van drie te werken. Daarmee kun je bereiken dat de stroomvraag mooi egaal is. Dat heeft verder niet zo veel met de functionaliteit te maken, maar draagt wel bij aan de bedrijfseconomische aspecten van de installatie. Maar de grote truc is natuurlijk om mee te denken in de doelstellingen van de kweker. Wat wil hij bereiken? Is het een verplaatsbare teelt? Misschien moeten we dan op één plaats heel veel licht installeren en verderop in de teelt juist weer minder licht. Je brengt steeds de techniek in verband met de teelt.”

2. De schakelniveaus. Vervolgens wordt er bepaald in welke niveaus je wilt schakelen. Van Ruijven: “De kweker wil een optimale verdeling. In eerste instantie willen de meeste kwekers bij 50-100% schakelen zoals bij een dambord. Stel je voor dat de witte vlakken de lampen zijn die aanstaan. Maar je kunt natuurlijk ook om en om rijen aan en uit zetten. Dat is goedkoper qua bekabeling, en geeft in veel situaties een betere verdeling van het licht. Dat komt omdat de meeste lampen in de breedte hun licht verspreiden.” In principe is het mogelijk om elke lamp elektronisch te sturen. Dan kunnen lampen individueel worden aan- en uitgezet. Van Ruijven denkt dat de extra kosten hiervoor nog niet opwegen tegen het profijt dat de kweker hiermee heeft. Wanneer het elektronisch sturen voor de kweker meer managementinformatie geeft qua onderhoud en stand van zaken in zijn installatie, zou dit kunnen veranderen.

3. Schakeleenheden Je moet ook kiezen welke vakken je in en uit wilt schakelen. Wil je vol velds in de hele kwekerij belichten, of wil je per vak kunnen kiezen? En welke vakken zijn dat dan, hoe groot zijn die eenheden? Van Ruijven: “Die keuze is makkelijk, want de kweker weet wel wat hij wil. Onze taak is vooral om


GTT | 45

Carel van Ruijven: “Er bestaan geen standaardprodukten, net zo min als standaardklanten.”

hem op de toekomst te wijzen. Wil je misschien in de toekomst in een bepaald vak iets anders gaan kweken, of op een andere wijze gaan kweken? Dan zou het jammer zijn als je er achter komt dat je daar nu juist het licht niet aan of juist uit kan zetten. Dus je wilt graag een bepaalde flexibiliteit naar de toekomst hebben.”

4. Energiehuishouding De energiehuishouding van de lampen kan niet worden los gezien van de totale energiehuishouding in de kwekerij. Van Ruijven: “Dat is veelomvattend. Vroeger waren er nog wel eens stand-alone-situaties, maar tegenwoordig hangt de belichtingsinstallatie vrijwel altijd aan het net. Dat is veel stabieler. In het ontwerp moet je wel goed bepalen waar je middelspanning gebruikt en waar laagspanning. Maar dat is vooral ook een installatietechnische rekensom. Zeer belangrijk in het energieplaatje is natuurlijk de besturing.”

5. De besturing Van Ruijven: “Dat moet het liefst gebeuren vanuit de klimaatcomputer. Er is een vraag uit de kas, er zijn energiebronnen - het net en de wkk -, er is een stroomcontract dat het verbuik regelt en de kosten er van, en eventueel regelt wat het terugleveren opbrengt. En dan is er nog het warmteplaatje. Al die aspecten grijpen in elkaar en moeten dus in hun onderlinge relatie geregeld worden. Het is bijna niet te doen om dit van uit losse boxen optimaal te regelen. Maar tevens moet je er te allen tijde voor zorgen dat de kweker deze aansturing door de klimaatcomputer kan overrulen. De computer kan wel aangeven dat de stroom te duur is om nu het licht aan te zetten, maar misschien heeft de kweker wel iets in zijn gewas waargenomen, waardoor hij besluit desondanks toch te belichten.” De besturing dient er ook voor te zorgen dat de belichtingsinstallatie via de juiste vermogensstap-

pen wordt aangeschakeld, bij voorbeeld stappen van 50 of 100kW per keer. Dit om te voorkomen dat er overbelasting ontstaat. “De nieuwste armaturen hebben zelf ook wel software in zich die de piekbelasting wat afvlakt,” zegt Van Ruijven, “maar dat is niet voldoende.”

6. Ophangmethodiek De wijze waarop de lampen worden opgehangen is misschien niet het technologisch meest in het oog springend aspect, het is desondanks wel belangrijk. Van Ruijven: “Je moet zo slim mogelijk de belichtingsinstallatie combineren met de rest wat er al in de kas hangt, de beregening, verwarming, logistieke systemen, noem maar op. In een nieuwbouwsituatie kan dat misschien wel iets beter geoptimaliseerd worden, maar het is niet per se zo dat een installatie in een bestaande kas veel duurder zou zijn.”

7. De keuze Dan komt de keuze voor armaturen en lampen. En die keuze omvat nogal wat. Steeds meer tuinders verdiepen zich, eventueel samen met de leveranciers van lampen, in deze materie. Van Ruijven: “Dat is een goede zaak. Wij treden op als leverancier van de complete installatie, armaturen en lampen en ook als onderhoudsdienst. Maar dat wil niet zeggen dat wij het voor het zeggen willen hebben als het om de keuze gaat. Wij kunnen in principe alles leveren wat de klant wil. En desgewenst kunnen wij de klant ook onpartijdig adviseren over wat wij denken dat in zijn specifieke geval het beste produkt is. Juist omdat wij al die produkten kunnen leveren, kunnen we daar objectief in zijn.” Het biedt daarnaast wellicht een voordeel dat de partij die de spullen levert ook de verantwoordelijkheid op zich neemt voor nazorg en onderhoud. Van Ruijven: “Stolze is een grote leverancier in de tuinbouw. Wij kunnen bij een probleem niet tegen de klant zeggen: zoek het maar uit. Wij denken ook niet zozeer in produkten. Er bestaan net zo min standaardprodukten als er standaardklanten zijn. Wij ontwerpen alles op maat en naar behoefte. Dat is onze kracht.”


46 | GTT

Warmte oogsten met de zon Zonne-energie is alom aanwezig en de hele tuinbouw draait er op, want iedere plant leeft er van. De kas is feitelijk ĂŠĂŠn grote zonnecollector. Desondanks kunnen zonnecollectoren heel goed aanvullend worden toegepast in de tuinbouw. Carlo Castelijn houdt zich bij Van Zaal Totaal Techniek uit de Kwakel bezig met dit specialisme.


GTT | 47

Want zo langzamerhand is het winnen van zonneenergie met collectoren wel een vakgebied geworden, aldus ook Van Zaal’s bedrijfsstrategie. De toepassing van zonnecollectoren in de Nederlandse tuinbouw is marginaal, bij gebrek aan zon en ruimte. Maar in Kenia ligt dat anders. Daar installeerde Van Zaal in september 2006 een kant-en-klaar produkt bij Van Kleef Roses. In Kenia is ruimte bij de vleet en een zeer hoge zonne-instraling. Beide omstandigheden zorgen er voor dat het nuttig is overdag warmte te winnen met een betrekkelijk goedkoop uitgevoerde set zonnecollectoren, die een behoorlijk grote oppervlakte beslaan, en daar hun rendement precies uit die factor opleveren: veel oppervlak op goedkope ruimte uitrusten met niet zo dure zonnecollectoren. De aldus geoogste warmte wordt opgeslagen in een dagbuffer, en wordt ‘s ochtends weer afgegeven. In Nederland zou dat niet uitkunnen. Maar toch zijn er hier wel degelijk toepassingen. Steeds meer tuinders sloegen aan het experimenteren door aan het woonhuis of bij en op de schuur zonnecollectoren toe te passen. Dat moet met verstand gebeuren, want er zijn veel verschillende typen collectoren, die allemaal hun eigen voor- en nadelen hebben. Die voor- en nadelen vertalen zich in elke toepassing weer in een rendement, en dus in een bepaalde terugverdientijd. Daarnaast is er nog het ingewikkelde stelsel van subsidieregelingen. Het installeren van zonnecollectoren kan allerlei financiële voordelen met zich meebrengen die het invoeren er van veel rendabeler kunnen maken. Foto-voltaïsche zonnecollectoren bij de Vries in de Kwakel zorgen voor rechtstreekse elektriciteitsproductie, voor huishouden of teruglevering aan het net.

Er zijn grofweg twee typen mogelijkheden: fotovoltaïsche zonnecellen, die rechtstreeks elektriciteit opwekken uit het zonlicht, en thermische collectoren die er voor zorgen dat een vloeistof, bijvoorbeeld water, door de zon wordt verwarmd. De foto-voltaïsche cellen zijn veel duurder, maar leveren rechtstreeks stroom. Bij tuinder Hans de

Vries in De Kwakel installeerde Van Zaal 36 panelen van 300 Watt elk. De Vries gebruikt de stroom in het eigen huishouden, natuurlijk uitsluitend indien daar stroom wordt afgenomen. Het overige wordt meteen teruggeleverd aan het net en dat levert in Nederland (tot een hoeveelheid van 5000 kWh) precies zoveel op als je voor die stroom zou betalen. Het voordeel hiervan is de eenvoud: wat er wordt geproduceerd kan altijd worden gebruikt. Er kan niets worden opgeslagen en er hoeft ook niets te worden opgeslagen. Met een thermische zonnecel is dat niet zo. Slechts zelden kan je warmte meteen gebruiken. Wanneer je de warmte opslaat in een buffer, kan die vol komen te zitten. Daar staat tegenover dat de rendementen van een thermische installatie hoger zijn. (Al is ‘rendement’ in dit opzicht een woord dat wel eens voor verwarring kan zorgen. Natuurkundig rendement is wat anders dan bedrijfseconomisch rendement.) Castelijn: “Als je met de zon, of het nu op het dak is van je verwerkingsruimte of waar dan ook, warmte opwekt, moet je dat in verband brengen met je totale warmtehuishouding. Hoe ziet je warmtebalans er uit? En kun je die verbeteren met behulp van een zonnecollector? Dat is de vraag. Hoe positiever je die vraag kunt beantwoorden, hoe interessanter het is.” Bij dezelfde tuinbouwer De Vries installeerde Van Zaal tevens een set buiscollectoren op de verwerkingsruimte. Die worden gecombineerd met een warmtepomp en een aparte warmteopslag. Waarom buiscollectoren? Castelijn: “Die hebben drie voordelen. Je kunt meteen al zien dat buiscollectoren eigenlijk de zonne-energie altijd loodrecht opvangen, onder welke hoek de zon ook invalt. Daar staat natuurlijk tegenover dat soms door de onderlinge afstand van de buizen niet het gehele bruto


U W S P E C I A L I S T I N M A AT W E R K

Leverancier van o.a: • Serviceplateau’s (gekeurd)

HORTICULTURAL GL ASS & PL ASTICS

• Diverse reparatievoorzieningen • Bostafels (div. uitvoeringen)

HORTIFUSE

• Reparatiesets

• Optimale lichttransmissie

• Kasdektransportmiddelen En nog veel meer op

• Optimale lichtspreiding

het gebied van aluminium

• Diffuus FLOAT glas

constructies en plaatbewerking

• Bel of mail ons voor meer informatie

TER STRATENWEG 9 B-2520 OELEGEM (RANST) BELGIUM

TEL ++ 32 (0)3 475 00 88

Voor meer informatie:

FAX ++32 (0)3 475 11 06

(www.hermanbatist.nl)

INFO@VANLOOVEREN.BE

of bellen:

WWW.VANLOOVEREN.BE

0174 - 29 07 17

Vanlo10-adH132xB90 1 In de

komende editie van Glastuinbouwtechniek Magazine 29/10/10

is er uitgebreid aandacht voor het thema Watertechniek en de Tuinbouw Relatiedagen Gorinchem.

Bij een hogere luchtvochtigheid blijft het gewas langer actief. De planten kunnen beter profiteren van licht en CO2. Ook is de opname van nutriënten efficiënter. Met de innovatieve vernevelingsapparatuur van Vifra is de luchtvochtigheid af te stemmen op de wensen van elk gewas, waardoor ook bij u de productie en kwaliteit aanzienlijk kunnen stijgen.

Houdt uw bedrijf zich bezig met watertechniek in de glastuinbouw of exposeert uw bedrijf op de Tuinbouw Relatiedagen Gorinchem? Dan kunt u voor de plaatsing van advertenties in deze editie telefonisch contact opnemen met:

DE 5e VERSNELLING VOOR OPTIMALE GROEI! Pluspunten van Vifra innovatieve verneveling vergeleken met traditionele systemen:

Chris Crauwels

• N  ozzels van hoogwaardig RVS, 80% van de waterafgifte heeft een druppelgrootte van 1 micron, het systeem druppelt niet na. • Innovatief ophangsysteem geeft mee met het rekken en krimpen van de kas • Geavanceerde filters voorkomen verstoppingen van het systeem • Vrij van resonantie, dus geen hinderlijk geluid • Hoge emissie bij laag volume

E-mail: chris.crauwels@lakerveld.nl.

Officieel dealer voor Nederland Bandijkweg 22 | 2676 LJ Maasdijk | www.stolze.nl tel: +31(0)174-513779 | fax: +31(0)174-518235

Tel.: 0174 389676,

De komende editie verschijnt 4 februari 2011, de sluitingsdatum voor advertenties is 24 december 2010.

15:19


GTT | 49

dakoppervlakte wordt benut. Daarnaast heeft een buiscollector een lager gewicht per m2 dakoppervlak. Maar er is een derde, minstens zo belangrijk voordeel namelijk de temperatuur. Bij thermische collectoren gaat het er ook om dat ze zo ongehinderd mogelijk het infrarode gedeelte van het zonlicht opvangen, en er weer zo weinig mogelijk van terugstralen. Buiscolletoren zijn dubbelwandige buizen. In de kern bevindt zich het water, de vloeistof die door de zon wordt verwarmd. De ruimte tussen de binnen- en de buitenbuis is vacuüm getrokken. Dat zorgt voor een zeer gering warmteverlies naar buiten, en dus voor een hoger temperatuurrendement. Je kunt makkelijk begrijpen dat bij een vlakke collector het niet haalbaar is om de tussenruimte vacuüum uit te voeren. De krachten zijn daarvoor te groot, zo’n vlakke plaat zou inklappen. Daar moet je dus andere isolatie gebruiken. Vacuümbuiscollectoren zijn dus beter voor het rendement bij een hogere temperatuur, en vooral als het verschil tussen buiten- en binnentemperatuur hoog is, want dan levert die goede isolatie het meest op.” Er zijn nog meer toepassingen voor de tuinbouw. Castelijn: “Ik wil daar nog niet te veel over zeggen. Maar we denken aan het uitvoeren van geasfalteerde parkeer- en andere terreinen op het tuinbouwbedrijf met collectorslangen. Een andere interessante denkrichting is het koelen met warmte.*) Met de absorptiepomp kun je in principe met de warmte die je ‘s zomers oogst meteen koelen, dan heb je geen opslag nodig.” Toepassing van zonne-energie in de tuinbouw kan dus wel degelijk interessant zijn? Castelijn: “Zeker. Maar er zijn heel veel parameters, en dus ook heel veel keuzemogelijkheden. Je moet goed uitrekenen wat je doet, maar dan is het zeker mogelijk om in een beperkte tijd zo’n installatie terug te verdienen. Ook zonder subsidie, ja. Je moet wel meteen alle factoren in kaart brengen. Hoeveel ruimte heb je, en waar? Hoe ga je de geoogste

energie inpassen in je totale energieplaatje? Dat zijn belangrijke vragen.” Zonne-energie mag dan vooralsnog misschien niet meer dan een bijdrage van enkele procenten in dat totale energieplaatje van het moderne glastuinbouwbedrijf kunnen bijdragen, rendement is rendement, en de zon blijft gratis schijnen op het dak van de schuur, of u de warmte nu wint of niet. *) Zie GTT oktober 2008; Koelen met warmte

Buiscollectoren bij tuinbouwer Hans de Vries geïnstalleerd door Van Zaal. Voordeel: de buizen pakken altijd loodrecht licht, en het vacuüum tussen binnen- en buitenbuis zorgt voor zeer goede isolatie.


50 | GTT

De GlasCompany

heilig geloof in glascoating. De GlasCompany in de Lier is erin geslaagd om dekglas te ontwikkelen dat ’n opmerkelijke teelttoename kan genereren. Twee soorten coating op één glasplaat: achteraf zo simpel als wat. Je moet er wel opkomen en dat duurt doorgaans even. GTT in gesprek met de glasdruïdes Jan Quak en Michael Schmitz. Soms zit het tegen. Vanuit de kasschermbranche raakte Jan Quak geïnteresseerd in glas. In Polen deed hij zaken met een glasfabriek, die glas van hoge kwaliteit leverde. De bedoeling was om dat glas te behandelen met een anti reflexlaag. Daardoor kon de lichttransmissie met 8 procent stijgen. In diezelfde periode waren er plannen voor een nieuw tuinbouwgebied in de Wieringermeer. Uitgerekend toen Jan met zijn Oost Europese glasconnecties zijn slag dacht te kunnen slaan, ging de Poolse fabriek failliet. Jan: “Dat was, zacht uitgedrukt, heel erg jammer.”

Ongelooflijke resultaten De Poolse fabriek mocht weliswaar failliet gegaan zijn, Jan’s geloof in speciaal glas voor de tuinbouw viel niet in scherven. Een half jaar na zijn Poolse glasavontuur kwam hij in contact met de GlasCompany. Jan: “Het ouderwetse glas is op zich een filter van het licht met een lichttransmissie van meestal 88%. In Azië zijn er glasfabrieken die low iron-glas leveren Met dat glas haal je het hele spectrum van 300 tot boven de 1100 nanometer in je kas. Ik heb toen onderzocht wat dat low iron glas deed met de kweek. Wat bleek? Met low ironglas, dat bij ons bekend is onder de merknaam Crystal Clear, leverde een kas 1 tot 4 procent meer opbrengsten op. Dat was een mooi resultaat, maar smaakte wel naar meer.” Die ‘smaak naar meer’ werd nog eens geprikkeld door allerlei berichten die begonnen rond te gonzen. Berichten over de werking van diffuus licht

op de teelt. Ook het gerenommeerde Wageningen UR kwam met positieve onderzoeksresultaten naar buiten over dat diffuse licht. Logisch dat ook de GlasCompany zich met deze lichtmaterie ging bezighouden. Jan: “We hebben het Improvement Centre in Bleiswijk ingehuurd om voor ons kweekproeven te doen met ons diffuus glas. Daar kwamen ongelooflijk mooie resultaten uit.” Michael: “De plant onder het diffuse glas bleek veel generatiever dan onder het heldere glas. Hij wordt overal gelijkmatig belicht, is in de groei veel meer in balans en raakt niet in de stress met allerlei ziekten van dien.”

Oerwoudgewassen Toch behoefde het puntje ‘lichtafname’ nog enige aandacht vonden Michael en Jan. Want zou het nou mogelijk zijn om en een hoge diffusiteit te bewerkstelligen en tegelijkertijd toch een hogere lichttransmissie dan tot nu toe mogelijk was met het diffuse glas? Dat bleek mogelijk met nog een coating. Een oude bekende zelfs. De anti-reflex coating. Jan: “De geringe lichttransmissie afname die veroorzaakt wordt door dat diffuse glas, kan je weer op halen door het aanbrengen van de anti reflex coating. De combinatie anti reflex coating plus diffuus coating op Crystal Clear glas is de kracht van het verhaal. Een kweker omschreef eens het voedende licht met ‘boterhammen’. Al die ‘boterhammen’ zweven buiten rond je kas. Met dat Crystal Clear glas plus die anti reflex coating halen we zoveel mogelijk ‘boterhammen’ voor al die huidmondjes binnen en door het diffuus verhaal komen die ‘boterhammen’ bij zoveel mogelijk huidmondjes terecht. In feite ga je met diffuus licht weer back to nature. Kijk, behalve tomaten, die van nature veel beter direct licht verdragen, zijn komkommers en paprika’s meer schaduwminnende oerwoudgewassen die op hun beurt veel beter op diffuus licht reageren. En fresia’s


GTT | 51

bijvoorbeeld, groeien van oudsher in de schaduw van bijvoorbeeld een Tafelberg. Dus die is van nature ook meer gebaat bij diffuus licht.”

Teeltgebonden De cijfers spreken tot de verbeelding. Michael: “Normaal gesproken plukt een teler onder het gebruikelijke dekglas 65 kilo tomaten per jaar per vierkante meter. Onder het Crystal Clear anti reflexglas is dat 73 kilo en die opbrengst wordt 78 kilo als er naast de anti reflex coating ook nog eens een diffuse coating op het Crystal Clear glas is aangebracht. Een andere statistiek laat eveneens grote verschillen zien. Onder gewoon diamant glas is de opbrengst nu na 32 weken 59 kilo, onder Crystal Clear glas met anti reflex coating is dat over dezelfde periode 65 kilo, dus 6 kilo meer en als ook de diffuse coating erbij komt, is de opbrengst zo’n 70 kilo. Bijna 11 kilo meer dan de kweek zonder de beide coatings onder het gebruikelijke dekglas.” De terugverdientijd van diffuus glas plus anti reflex coating is teeltgebonden. Bij paprika’s kan dat 5 jaar zijn, maar bij komkommers en andere groenten is dat al ruwweg zo’n twee tot vier jaar, zo blijkt uit de, in opdracht van de GlasCompany, uitgevoerde testen.

Ondertussen nemen adviesbureau’s het diffuse glas steeds vaker mee in hun advisering, weet Michael. Beide coatings worden niet op het glas aangebracht maar in het glas. De diffuse coating met zijn profieldiepte op micro niveau zit alleen aan de buitenkant. Valt er op een donker-bewolkte dag regen op de diffuse coating dan wordt het glas bijna geheel helder. De anti reflex coating zit aan zowel binnen- en buitenkant en dat vereist aandacht met betrekking tot reiniging. Michael: “Kasdek dat uitgerust is met onze anti reflex coating mag je nooit schoonspuiten met fluor, omdat je dan dat flinterdunne laagje coating weg slijpt. Het beste kan je ons kasdek aan de binnenzijde gewoon schoonmaken met water en biologische zeep.”

Simpele hardnekkigheid Jan: “Een oud werkgever zei ooit tegen mij: ‘Je moet in de glastuinbouw alleen iets doen wanneer het simpel is, dan werkt het!.’ Ons verhaal: het natuurlijke diffuse licht de kas inbrengen en de geringe lichttransmissieafname weer met extra procenten omhoog brengen met de anti reflex coating. Nou, dat lijkt me toch een redelijk simpel verhaal.” Paul Waaijers


LG SONIC® Bestrijdt algen op een makkelijke en kostenefficiënte manier, zonder het gebruik van chemicaliën. De LG SONIC maakt gebruik van ultrageluiden om de groei van algen te remmen in irrigatie reservoirs ®

Bestrijdt algen in uw irrigatie reservoir effectief Gratis installatie Gegarandeerde werking Verdien tot 40% van uw investering terug met de MIA/VAMIL regeling Geen onderhoud

LG SOUND Gerrit van der Veenstraat 75 2321CD Leiden, Nederland +31 715281950 info@lgsonic.com

www.lgsonic.com

Nieuw in Venray Hét trefpunt voor de hele tuinbouwsector. Evenementenhal Venray 7, 8 en 9 december 2010 Evenementenhal Hardenberg 11, 12 en 13 januari 2011 Openingstijden: 14.00-22.00 uur e Kijk voor onz n e a nd e g sa beur atie op meer inform er.nl to www.boerop

Evenementen

HAL

HARDENBERG GORINCHEM VENRAY

Evenementenhal Hardenberg Energieweg 2 7772 TV Hardenberg T 0523 - 28 98 98 F 0523 - 28 98 00 I www.evenementenhal.nl E hardenberg@evenementenhal.nl

Evenementenhal Venray De Voorde 30 5807 EZ Venray T 0478 - 51 97 90 F 0478 - 51 97 80 I www.evenementenhal.nl E venray@evenementenhal.nl

Ons evenement.

UW MOMENT.


Substraatbakken / Trays / Kunststof kratten / Klantspecifieke spuitgietproducten www. beekenkampverpakkingen.nl T: 0174 - 51 45 40 IPM2011-185x64-nl:Layout 1 28.09.10 14:09 Seite 1

I PM E SSE N Internationale Plantenbeurs

Planten | Techniek | Floristiek | Verkoopbevordering

25 – 28 januari NIEUWE WEGEN INSLAAN www.ipm-essen.de

Vakblad SierteeltMarketing

De bloem onder de bladen

Mei 2010 |

MARKETING Tweemaandelijks

3

n r de sierteeltkete lestijdschrift voo marketing- en sa

Juni 2010

MARKE

Tweem

aandel

ijks ma rket

|

4

T IN G

ing- en salesti

jdschri

ft voor de sier tee

Zes keer per jaar actuele informatie over de markt,

ltketen

marketing en verkoop van sierteeltproducten. Word abonnee voor slechts € 22,50 per jaar!

t 2010 Teeltpot als sierpot • VersEven snijbloemenbeurs Hagenconcept • Nieuwe • Pink Lady Bereikbare beursdeelname

Flower Tria ls • Zom erhandel Versmar 2010 keteer 2010 • Business QR Codes Intelligence • Kweker verkoopt aan cons ument

Ja! Ik neem een abonnement. Stuur mij voortaan zes keer per jaar het blad.

Bedrijfsnaam Naam Straat en huisnummer Postcode

Plaats

Telefoon E-mail Handtekening

Stuur deze bon zonder postzegel naar: Uitgeverij Lakerveld BV, antwoordnummer 20014, 2290 VG Wateringen. U kunt deze informatie ook mailen naar: irene.semp@lakerveld.nl. Abonnementsprijs geldig voor het jaar 2010. Abonnementen worden na een jaar automatisch verlengd. Opzeggen kan tot twee maanden voor het einde van de abonnementsperiode.


UV Gewasbescherming Schone en effectieve bestrijding van o.a. Meeldauw, Botrytis, Fusarium, Xantamonus en meer!

Vermindering Spuitmiddelen

Residu Vrij

Sterker Gewas

Minder Groeiremming

Toegelaten door CTGB en ARBO

Geen schade aan biologie

Milieu Vriendelijk

Kijk voor meer informatie op: WWW.UVSOURCE.EU


Artikellijst | GTT Magazine

GTT | 55

De onderstaande artikelen zijn (voorlopig) van blijvend belang. Abonnees die ze gemist hebben kunnen op de onderstaande lijst artikelen van hun gading vinden. Deze worden dan als pdf-bestand naar hun toegezonden. Stuur de codenummers op naar irene.semp@lakerveld.nl Indien u abonnee wenst te worden van GTT-magazine, geef dat dan op in uw mail, en vergeet niet uw postadres, of vul de antwoordkaart in voorin dit blad. Afwerking Inhoesmachine voor stugge plantjes.  Automatisch inhoezen.  Phaelenopsis; automatisch inhoezen.  Robotveiligheid; ondergeschoven kindje.0 Bemesting Niet bemesten, maar voeding sturen; state-of-the-art.  De A-bak en de B-bak. Automatisch vullen van de A en de B-bak.  Vis en tomaten; geslaagde combinatie?  Diversen Verzekeren in 2010; technische tips om premie te drukken.  Hergebruik van plastic loont. Een nieuw systeem om plastic potjes makkelijk te recyclen.  Busstructuren. Invididueel aansturen van allerlei actoren door middel van bustechnologie.  Potjes van aardappel en suiker. Alternatieven voor minerale grondstoffen bij vervaardigen van potten.  Vrij van botrytis; set maatregelen voor botrytusbestrijding en –preventie.  Visiontechniek. State-of-the-art.  Biologie dwarrelt het gewas in. Het inzetten van biologie in chrysant.  Priva kiest BACnet; bussystemen.  Grip op uw bedrijf; Priva Fusion.  Efficiency Gewasbescherming.  Machinale botrytis-detectie.  Energie Energiebeheer; de geïntegreerde aanpak van Priva.  Organic Rankin Cycle; technologie uit Finland kan normaal weggegooide restwarmte omzetten in kracht.  Gasverbruiksbewakings. Software om contractoverschrijdingen te voorkomen.  Het Klimrek Energiescherm.  Genoeg hout, te weinig ovens; beschikbaarheid van biomassa.  Gas is niet het enige dat brandt. Biomassa stookinstallaties.  RCG; een verwarmingsketel, die naar believen ook stroom opwekt, maar dat niet per se hoeft. Doorbraak op het gebied van energieomzetting.  Zonne-energie. Winning van energie op het schuurdak.  Plant to power; biomassa in de glastuinbouw.  Biogas; naar een nieuw gemengd bedrijf.  Houtgestookte wkk.  Goedkoop stoken op elektriciteit, kan dat?  Bethanol, bietenpower; ir. Colin Bootsvel  Koelen met warmte.  De ORC doet het.  Aardwarmte: toenemende belangstelling.  Brandstofcel-WKK’s in de tuinbouw.  Stoken op zeewater. Kan het zonder gas? Kwekerij en kernenergie. 09mei10 Kassen Sunergiekas. Bom Groep introduceert concept.  De energieproducerende kas ELKAS; scheiding van infrarood en winnning van stroom uit voor de assimilatie onnodige warmte.  NoviLite; nieuw kasconcept 7,5% meer licht.  Zit er glas in de kas van 2010; over de foliekas.  Twinlight  Thermografie spoort de lekken op.  Luchtontvochtiging De warmtepomp, nader uitgelicht. Inleiding in de warmtepomp.  Fiwihex. Alles over deze geavanceerde warmtewisselaar.  Koelte zonder nattigheid; vochtdeficiet als stuurgegeven.  Sturen met nevel; Wim van Dam.  Selectief koelen, verwarmen en ontvochtigen.  Pad en Fan; eenvoudig koelen.  Vochtcontrole bij gebruik van energieschermen.  Het ClimecoVent-concept.  Licht Diffuus licht. Over de invloed van diffuus versus helder licht op de assimilatie, gevolg daarvan voor glaskeuze.  Innovatief schermsysteem; een nieuwe combinatie van diverse technieken leidt tot aanzienlijke verbeteringen.  Alternatief voor diamantglas komt beschikbaar.  Licht dat rijdt; mobiele verlichting boven de kap.  LED-verlichting in de glastuinbouw, de testkas van Van der Ende.  Belichten in 2008. Invloed van bustechnologie op wijze van belichten.  Over Lux en Micromol, en hoe je het met elkaar kunt verrekenen.  APK voor lichtinstallatie.  Schimmels en UV-licht. Bestrijding met mobiel UV. 

06jun10 07aug26 09feb10 9maa16 06sep22 06dec44 09maa6 06apr17 06apr28 06jun44 06jun46 06sep34 06sep36 06sep32 06okt27 06dec20 07feb14 07jun22 06feb26 06apr06 06jun24 06jun34 06sep26 06sep28 06dec12 06dec16 07feb22 07jun20 07aug10 07aug30 07dec06 08okt34 09feb14 09maa12 09maa20 09maa36 09maa40

06feb38 06dec06 06okt24 07feb18 07okt67 08okt33 06feb42 06apr48 06sep18 07jun06 07okt62 07aug22 09feb16 09maa28

06feb20 06feb30 06apr14 06apr20 06jun14 06sep08 06sep16 06sep44 06okt40

LED-licht en plantengroei.  LED als assimilatieverlichting.  Lampen dimmen.  Logistiek Besparen met de ketting. Ins en outs van het kettingbaansysteem van Metazet.  Tomaat aan de wandel. Mobiel systeemvoor tomaten, experimenteel.  Eén kraan voor alle teelthandelingen. Multi-functionele overgewaskraan.  Slim stek steken. Steksteekmachine.  Mobiele chrysanten. Pionierkweker Peet Vijverberg en Agro Logics leggen het systeem uit.  Pakken en wegwezen; nieuw Javo compact robot.  Plantjes pakken; nieuwe plugsorteerder van TTA.  Goten in plaats van containers. Ruimtebesparing levert zeer grote efficiencywinst in potplantensector.  Big Bales; potgrondapplicatie en –handling.  Afval bestaat niet. Bladruimer bespaart veel vies werk.  Data Logging; state-of-the-art.  Dozen stapelen. Stapelrobot van Kolstersgroep.  Meermotorige oppotmachine. Snel, geruisloos en flexibel.  Automatisch afleveren; meer dan arbeidsbesparing.  Elk plantje is er één; het individueel volgen van planten.  Flexibel bufferen op rolletjes.  Bufferen op mobiele goten.  Trekken én duwen met een ketting  Zelf mengen kan ook; automatische menglijn  PlantGroeiCel van WPS.  Transport onder de grond.  Hanging baskets  Lucht Zuivere lucht. Over luchtionisatie als middel kiemdruk te verlagen.  Zeolieten, bewaarvat voor CO2.  Plat of bruis; watergebonden zuurstofniveau in wortelmilieu.  Praktische toepassing RFID.  Buitenlucht mengen  Endotoxinen in gesloten teelt  CO2 uit rookgasreiniger, of niet?  Zuurstof in het wortelmilieu.  Telen zonder zuurstof.  Methodologie Kweker is de beste uitvinder. Over Anthura en zijn innovatiemethodiek.  Techniek en leven na de oogst. Interview met hoogleraar Olaf van Kooten.  Maak je eigen wetten; een starthandleiding voor het vastleggen en beschermen van ideeën.  De waarde van wachten; kwwantificatie van uitstel van investeringsbeslissingen.  Improvement Centre; innovatiesystematiek.  Think first, build later. Interview met Prof.dr.ir. Van Henten. Over innovatiemethodologie.  Concurrent Design. Doorlooptijd van ontwerpprocessen kan zeer veel sneller.  PQS; een nieuw analysemodel.  Het nieuwe sturen; R. Van Oothegem.  Sensoren Meten is weten. Over de plantivitymeter.  Garantie tot aan de deur. Verdict dataloggers.  Ziekte opsporen met behulp van geur.  Slimme sensoren; Sensiplant meter.  Tensiometers voor steenwol en grond. Vochtmeting, en methoden.  Tomatentrosweger. Verschillende technieken zorgen gecombineerd voor arbeidsbesparing aan de verpakkingslijn.  Planten kunnen bijna praten; de planttemperatuurcamera  Aweta meet; over niet destructieve analyse van vruchten.  Near Infra Red-inspectie.  Softsensoren.  Sensoren op folie.  Water Ultrafiltratie. Mogelijk middel om lozingen te voorkomen of te reduceren.  Water en UV-licht. Ontsmetten, state-of-the-art.  Volledige controle over expansie. Technieken om de waterexpansie bij verhitting in het systeem op te vangen.  Zuiver water; waterzuivering, koolwaterstoffen.  Water; nieuwe ondergrondse buffer.  Waterslag bij grote installaties.  Eutectische vrieskristallisatie.  Legionella in nevelinstallaties.  Schoon water? Zet het onder stroom.  Geologie voor tuinders. 

7feb26 07feb29 07okt29 06Feb10 06apr32 06apr41 06jun31 06jun40 06sep42 06okt52 06okt54 06okt46 06dec30 06dec32 06dec46 06dec48 07feb36 07jun16 07jun32 07okt36 07dec26 08feb20 09feb20 09feb30 09mei19 06feb18 06jun12 07feb32 07okt54 07dec17 08apr32 08apr34 08okt20 09feb12 06apr26 06jun17 06jun20 06okt22 06okt28 06dec10 06dec28 07aug40 07dec34 06jun26 06jun28 06sep06 06okt30 06dec36 06dec40 07jun14 07jun26 07jun40 07dec18 08feb26 06feb33 06apr34 06apr44 06okt20 06dec24 07aug20 07okt40 07okt59 08feb24 08okt42

Mail de codes van de gewenste artikelen naar irene.semp@lakerveld.nl NB. De hierboven vermelde artikelen zijn eerder verschenen. De codes verwijzen resp. naar de jaren, maanden en paginanummers. Ofschoon wij menen dat de informatie van blijvende waarde is, kunnen aspecten door de werkelijkheid zijn ingehaald zijn. De nazendservice heeft derhalve met name documentaire waarde. Alle auteursrechten zijn voorbehouden. Niets uit de verstrekte artikelen mag op enigerlei wijze worden hergebruikt, dan na schriftelijke toestemming van de uitgever.


Automatisch onbemand intern transport door middel van inductiedraad

Deze Pietjes helpen u verder Ook in bestaande kassen mogelijk Het pietje dat nu op iedere plek kan spuiten, ook in de V- en tussen de rijen !! Een pietje dat van iedere plant de activiteit kan vertellen zodat u hierop kunt inspelen Het pietje dat samen met u veilig het glas kan repareren.

De Vette C.V. Eweka Ambachtsweg 14 G - K, 2641 KS Pijnacker - Nederland T 015 3695210 - F 015 3697867 E info@eweka.net - I www.eweka.net

Gaagweg 11a 2636 AK Schipluiden Tel 015-3808784 www.devettecv.nl

Europalaan 44 2641 RX Pijnacker Tel 015-3612733 www.klimrek.com

Empas spuitapparatuur voor een buisrail wagen. Optioneel: glasreiniging, het inspuiten en afspuiten van het glas. Verder in ons assortiment: • Gewasbescherming • Onkruidbestrijding • Vaste installaties • Frequentie geregelde pompsets • Spuitmasten • Zelfrijdende zacht fruit spuitwagen • Diverse haspels • Vele accessoires en toebehoren

Voor meer informatie kunt u terecht op onze website

www.EMPAS.NL EMPAS Hogedrukspuiten BV Kruisboog 43 NL-3905 TE Veenendaal

www.empas.nl info@empas.nl

Tel. +31 (0)318-525888 Fax.+31 (0)318-527488


GTT | 57

Wageningen UR Glastuinbouw

Onderzoeksrapporten 2009/2010

Energie, kasklimaat, licht Campen, J.B.; Sapounas, A.; Janse, J. (2010) Klimaatbeheerssysteem voor grondgebonden teelten zoals sla. Wageningen UR Glastuinbouw 334 Campen, J.B.; Kempkes, F.L.K.; Sapounas, A. (2010) Klimaat “Kas zonder Gas”. Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1001) Campen, J.B.; Aarnink, A.; Broeze, J. (2010) Sustainable horticulture and poultry farms in South Africa. Wageningen UR Greenhouse Horticulture GTB-1017 Gelder, A. de; Sterk, F.; Grootscholten, M.; Kieviet, J. (2010) Het nieuwe telen: energie onder de knie: komkommer. Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1013 Gelder, A. de; Weel, P.A. van; Nederhoff, E.M. (2010) Energiebesparing in bio-glasteelten door intensief schermen en geavanceerd ventileren. Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1011 Jansma, J.E.; Dekking, A.J.G.; Migchels, G.; Buck, A.J. de; Ruijs, M.N.A.; Galama, P.J.; Visser, A.J. (2010) Agromere: Stadslandbouw in Almere, van toekomstbeelden naar het ontwerp. PPO – AGV Lelystad Jansma, J.E.; Dekking, A.J.G.; Migchels, G.; Buck, A.J. de; Ruijs, M.N.A.; Galama, P.J.; Visser, A.J. (2010) Bijlagen behorend bij Agromere rapport: Stadslandbouw in Almere, van toekomstbeelden naar het ontwerp. PPO – AGV Lelystad Nederhoff, E.M.; Boer-Tersteeg, P.M. de; Schapendonk, A.H.C.M.; Pot, S.; Dueck, T.A.; Bruins, M.A.; Steenhuizen, J.W.; Kempkes, F.L.K.; Sapounas, A.; Driever, S.; Verkerke, W.; Warmenhoven, M.G.; Janssen, H.J.J.; Snel, J.F.H.; Marcelis, L.F.M. (2010) Tomaten telen onder LED belichting in de praktijk: vergelijking belichtingssystemen bij RedStar Trading. Wageningen UR Glastuinbouw 286 Ruijs, M.N.A.; Raaphorst, M.G.M.; Dijkxhoorn, Y. (2010) Meer mogelijkheden voor energiezuinige teeltconditionering: economische perspectieven. LEI Onderzoeksveld Sector & ondernemerschap 2010-006 Slobbe, R.B.; Breukers, M.L.H.; Ruijs, M.N.A. (2010) Is de tuinbouwsector klaar voor een paar graden meer? LEI nota 10-046 Staalduinen, Jan van; Verkerke, W.; Weel, P.A. van (2010) Sluiten van stofstromen tussen glastuinbouw en varkenshouderij: een nieuwe samenwerking voor wederzijds profijt en duurzaam produceren, waarin solitaire kleinschalige bedrijven hun CO2 en energie kringlopen sluiten. Wageningen UR Glastuinbouw/ Wageningen UR Livestock Research, Workshop georganiseerd in het Greenporthuis te Venlo, 2009-09-18 Vermeulen, T.; Schans, J.W. van der (2010) Duurzame woningbouw en verbinding met glastuinbouw in ‘t Ven oost. Wageningen UR Glastuinbouw Zwart, H.F. de; Janssen, H.J.J. (2010) Warmte-overdrachtsprestaties van de OPAC106 warmtewisselaar. Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1019 Zwart, H.F. de; Stanghellini, C.; Knaap, L.P.M. van der (2010) Hoog isolerende en lichtdoorlatende schermconfiguraties. Wageningen UR Glastuinbouw nota. Water, substraat, emissies Maas, A.A. van der; Os, E.A. van; Blok, C.; Meijer, R.J.M.; Enthoven, N. (2010) Zuivering recirculatiewater in de rozenteelt: Fase 0: Uitvoeren biotoetsen Fase 1: Testen effectiviteit zuiveringstechnologie Fase 2: Bedrijfseconomische haalbaarheid zuiveringsapparatuur. Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1010 Vermeulen, T.; Linden, A.M.A. van der; Os, E.A. van (2010) Emissions of plant protection products from glasshouses to surface water in The Netherlands. Wageningen UR Greenhouse Horticulture/RIVM GTB-1002/607407001 Duurzame gewasbescherming Hofland-Zijlstra, J.D.; Noort, F.R. van; Böhne, S.; Fuente van Bentem, S. de la; Weijtmans, K.; Sanders, M. (2010) Beheersing van valse meeldauw in Impatiens. Wageningen UR Glastuinbouw / Syngenta Seeds B.V. 330 Linden, A. van der; Staaij, M. van der (2010) Maatregelen bij mogelijke vestiging van tomatenmineermot Tuta absoluta. Wageningen UR Glastuinbouw 333 Linden, A. van der; Pham, K.T.K.; Ramakers, P.M.J. (2010) Moleculaire analyse van Amblyseius (Neoseiulus) cucumeris van verschillende bronnen. Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1022 Messelink, G.J.; Holstein, R. van; Groot, E.B. de (2010) Evaluatie nieuwe wittevliegpredatoren op tomaat. Wageningen UR Glastuinbouw 324 Paternotte, S.J. (2010) Besmettingsbronnen en bestrijding van Phytophthora bj Cymbidium: Opsporen van besmettingsbronnen - Testen van middelen. Wageningen UR Glastuinbouw 319 Pijnakker, J.; Ramakers, P.M.J.; Leman, A.; Ludeking, D.J.W. (2010) Inventarisatie van muggenlarven in de sierteelt onder glas. Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1018 Pijnakker, J.; Ramakers, P.M.J. (2010) Nematoden als bestrijders van trips? Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1015 Pijnakker, J.; Ramakers, P.M.J.; Leman, A.; Stelma, J.J. (2010) Literatuurstudie over de rozeschildluis Aulacaspis rosae. Wageningen UR Glastuinbouw GTB 1026 Raaphorst, M.G.M. (2010) Preventie van ontsnappen plaagorganismen: Met een focus op Bemisia tabaci, Spodoptera spp. en Liriomyza spp. Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1020 Schenk, M.F.; Hamelink, R.; Vlugt, R.A.A. van der; Vermunt, A.E.M.; Meijer, R.J.M. (2010) Bescherming en beheersing van pepinomozaïekvirus in de tomatenteelt: kasproef cross-protectie. Wageningen UR Glastuinbouw 322 Wurff, A.W.G. van der; Kok, C.J.; Zoon, F.C. (2010) Biologische beheersing van wortelknobbelaaltjes in de biologische teelt van groenten en bloemen onder glas: stand van kennis: verslag van onderzoek over de periode 2005 tot 2010 Kwaliteit van product en gewas Dijk, C.J. van; Meinen, E.; Dueck, T.A. (2010) Effecten van stikstofoxiden en etheen op paprika. Wageningen UR Glastuinbouw 317 Dijk, C.J. van; Meinen, E.; Dueck, T.A. (2010) Effecten van etheen op de vruchtontwikkeling van aardbei. Wageningen UR Glastuinbouw 336 Garcia, N.; Driever, S.M. (2010) Teeltsturing potanthurium II: sturen op plantvorm en kwaliteit. Wageningen UR Glastuinbouw 654 Garcia Victoria, N. (2010) Bladschade bij Monocotylen: Verslag van een workshop/thema bijeenkomst. Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1023 Ieperen, W. van; Maaswinkel, R.H.M.; Corsten, R.; Roelofs, T. (2010) Inzicht in het optreden van bolblad bij chrysant. Wageningen UR Glastuinbouw 326 Kromwijk, J.A.M.; Schrama, P.M.M. (2010) Effect pottemperatuur op vroegtijdige lipverkleuring bij Cymbidium. Wageningen UR Glastuinbouw 332 Noort, F.R. van; Paternotte, S.J. (2010) Voorkomen van uitval tijdens de eindfase van Kalanchoë. Wageningen UR Glastuinbouw 328 Noort, F.R. van (2010) Invloed van fosfaat op de strekkingsgroei van Kalanchoë. Wageningen UR Glastuinbouw 329 Noort, F.R. van; Jalink, H. (2010) Mogelijkheden om vroeg tijdig bladrandproblemen te signaleren met MIPS bij Hortensia. Wageningen UR Glastuinbouw GTB 1027 Slootweg, G.; Saarloos, R. (2010) Test van 2 middelen voor voorbehandeling van biologische zomerbloemen. Wageningen UR Glastuinbouw 318 Verkerke, W.; Nijenhuis-de Vries, M.A. (2010) Upgrading the tomato flavour model and the role of different pathways (TO I) Wageningen: Centre for Biosystems Genomics. Warmenhoven, M.G.; Garcia Victoria, N. (2010) Optimalisatie belichting en bemesting bij Bromelia. Wageningen UR Glastuinbouw GTB-1014 Internationaal Hemming, S.; Sapounas, A.; Zwart, H.F. de; Ruijs, M.N.A.; Maaswinkel, R.H.M. (2010) Design of a sustainable innovation greenhouse system for Turkey. Wageningen UR Greenhouse Horticulture GTB-1009. Kipp, J.A. (2010) Optimal climate regions in Mexico for greenhouse crop production. Wageningen UR Greenhouse Horticulture GTB-1024.

De onderzoeksrapporten kunt u opvragen bij Wageningen UR Glastuinbouw, telefoon: 0317-483878. Meer publicaties van Wageningen UR Glastuinbouw kunt u vinden op www.glastuinbouw.wur.nl/NL/artikelen/


Glastuinbouwtechniek

MAGAZINE

| MRT 2010 NR 02 | 5de jrg

niek

Glastuinbouwtech

MAGAZINE

GlasTuinbouwTechniek (GTT) Magazine is het enige technische tuinbouwvakblad en bericht zesmaal per jaar over actuele en toekomstige ontwikkelingen op tuinbouwtechnisch gebied. Met een oplage van 6000 bereikt u via GTT alle 5250 glastuinders en 750 belangrijke technische toeleveranciers in Nederland en België. Bij de verspreiding van het blad maken wij gebruik van de adressendatabase van AgriDirect, de meest complete en actuele die er is.

cO2 accu binnenkort realiteit?

28

Subsidie op Duurzaamheid

Het geheim van Deleco

45

Water special 38

6 t/m 26

Tips voor de redactie:

Adverteren:

Abonneren:

Ad van Gaalen ad.van.gaalen@lakerveld.nl Tel.: 0174 389696

Chris Crauwels chris.crauwels@lakerveld.nl Tel.: 0174 389675

Irene Semp Irene.semp@lakerveld.nl Tel.: 0174 389693

Verschijningsdata 2010: Nr. 4: Nr. 5: Nr. 6:

13-08 (21-07) 01-10 (08-09) 17-12 (26-11)

Elke GTT-editie heeft een thema waaraan bijzondere aandacht wordt besteed. Bent u benieuwd naar de thema’s van de komende GTT’s? Account Manager Chris Crauwels vertelt het u graag. U kunt hem bereiken via chris.crauwels@lakerveld.nl en/of 0174 389675.


Revaho werkt samen met:

ALLEEN DE BESTE ZORG GEEFT EEN OPTIMALE GROEI. Uw gewas is uw leven. Dat realiseren we bij Revaho als geen ander. Daarom zetten we ons elke dag in om er voor te zorgen dat uw gewas de beste zorg krijgt die mogelijk is. De perfecte dosering, het juiste tijdstip, het meest geschikte klimaat. Groeien gaat immers niet vanzelf. Het verdient aandacht. De aandacht van onze oplossingen. Dus, wie focust op groei, focust op Revaho.

W

A

A

R

W

A

T

E

R

W

E

R

K

T

T (0174) 525 444 WWW.REVAHO.NL


GTT_06-10_LR  

Glas en licht special 14 42 18 Lichttransmissie bij condens Introductie Arbocatalogus 50.000 artikelen op voorraad NR 06 | 5de jrg | NOV 201...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you