Issuu on Google+

revista trimestrala de l'institut d'estudis occitans

Ò C TÉLÉ: TÀ QUÉ HAR?

Entrevista amb Joan Ganhaire

Compte-rendut de l'estiu

nº 145

set/oct/nov de 2013 4€

issn 2105-620X


2

n°145

ENSENHADOR Editorial

Una rintrada sota lo signe de la vigiléncia, de la tenacitat e de l’accion!

p3

Actualitats

Actualitats politicas de l’estiu

p 4-5

Ressons de l’Estivada 2013

p 6-7

Ressons dels Rescòntres Occitans en Provença 2013

p8

Lo Pargue natural regional del Lengadòc-Naut certificat pel labèl Òc per l’occitan

p9

An agut lo labèl Òc per l’occitan; Las ofertas del Servici de l’Emplec

p 10

Dorsièr

Òc Tele: tà qué har?

p 11-14

Projèctes

Nòvas dels servici toponimic de l’IEO

Seccions

Paraulas de País: exposicion itineranta en Auvèrnhe

Projèctes

Ensenhament pels adultes: PARLESC e Aprenem l’occitan

p 18

Libres

Maèla Dupon e la nòva poesia occitana; Los tòmes VI e VII del diccionari de C. Rapin

p 19

Entrevista

Joan Ganhaire e lo roman policièr

Lenga

Gimona

p 22

Tribuna Liura

Colera: Faula sens morala

p 23

An obrat per aqueste n°145: Alexis Quentin, AnaMaria Poggio, Audrey Veaute, Jacme Taupiac, Joan Ganhaire, Laurenç Gòsset, Lisa Gròs, Marçau de l’Oliu, Marion Sabatièr, Michèu Chapduelh, Pèire Brechet. Crèdits foto: Domèni public, cobèrta. Concepcion grafica de la tampa: MT Trace

p 15 p 16-17

p 20-21

Association Institut d’Estudis Occitans 11 rue Malcousinat, 31000 Toulouse - 05 34 44 97 11 direccion@ieo-oc.org / www.ieo-oc.org Editeur et directeur de la publication : Pierre Bréchet Imprimeur : Albédia Imprimeurs 137 avenue de Conthe BP 90449, 15004 Aurillac Cedex Dépôt légal : 3ème trimestre 2013 Date de publication : 30 septembre 2013

Venètz sòcis de l'Institut d'Estudis Occitans! Nom, prenom: …………………………………………………….……………………………………….. Adreiça:……………………………………………………………...………………………………………… CP: ………... Vila: ………………………………… Corrièl: ...……………………………………………..  Vòli prene l'adesion per l'annada (recebrai la revista)  30 € - individual  12 € - estudiant e caumaire  38 € - cople e associacion  M'aboni a la revista Anem Occitans !  4 n° l'an : 15 €  20€ fòra Estat francés (virament obligatòri, ref. bancàrias : CEMP 13135 00080 08106194919 56)  Abonament de sosten : a comptar de 25 €.  Vòli far un don de .......... € l'IEO es reconegut d'utilitat publica : lo vòstre don es deductible dels impòstes. Per exemple, s’avètz un revengut impausable de 1000€, podètz faire un don d'un montant de 20% maximum siá 200€. Auretz alara una reduccion d'impòstes de 66% de vòstre don siá 120€ de reduccion d'impòstes.

mandi un chèc de ...... € a IEO federal, 11 carrièra Malcosinat 31000 Tolosa Aquesta revista es publicada amb las ajudas de:


n°145

3

EDITORIAL

Una rintrada sota lo signe de la vigiléncia, de la tenacitat e de l’accion!

© Andriu de Gevaudan Aquest an, l’arribada de la calor sembla d’aver avivat nòstrei politics que la temporada estivala siguèt richa en eveniments e prepaus sus lei lengas regionalas. En dubèrtura, avèm agut una presentacion de l’Offici Public de la Lenga Occitana (OPLO) que vèn de capitar una promiera etapa decisiva : faire aderir leis institucions ai principis d’organizacion administrativa d’aquesta organisme novèu. Organisme que concentrarà dins un promier temps seis esforç sus l’armonizacion de la politica linguistica interregionala amb una amira màger fòrta : la transmission de l’occitan a la joinessa per formar de locutors complets. Serà dedicat a la lenga mentre que conservarà la responsabillitat de la politica culturala ai regions. Nos venguèt puei lo rapòrt de la comission Filippetti : de proposicions, un sòcle solide de desvolopar (li retrobam globalament lei revendicacions essencialas de la Crida Anem Òc) que pòt servir per apielar la mesa en plaça dei politicas publicas… mai de susvelhar, ara, s’enterraràn l’afaire au fin fons d’un cafochi ministeriau ò se i aurà una vertadiera volontat politica dau governament de lo metre en òbra. Ambé totjorn una meteissa conclusion : nos fau, au finau, « un acte juridic fòrt » una lèi, un Còdi per lei lengas regionalas. A nautrei, coma totjorn, d’èstre pre-

sents per rendre visibla e faire espetar una demanda fòrta e imperiosa… qu’avèm aquí un ròtle primordiau de jogar per bostigar, empurar l’accion dei parlamentaris. Nos fau, en particular, acompanhar aquelei qu’òbran dins nòstre sens e qu’assajan de subremontar l’inercia de l’aparelh d’Estat francés dins sa rigiditat arcaïca. En tant qu’occitans, de mai, devèm sempre gardar en tèsta, sensa falir, que nos fau faire respectar l’unicitat de nòstra lenga (dins sa varietat) au moment qu’un comitat scientific es a man de revisitar la lista dei Lengas de França. Siguèt, puei, lo torn dau Forum dei Lengas regionalas, de Langon. Aqueste d’aquí examinèt lei politicas linguisticas menadas per l’Estat e lei Collectivitats territorialas : una occasion, entre autra, de prendre la mesura dau pretzfach ingrat dei parlamentaris per véncer lo flaquitge e lo blocatge d’una part bòna dei auts responsables, fàcia a son ignorància crassa de la situacion dei Lengas Regionalas. N’i a pasmens, de mai en mai que s’engatjan sus aquesta question e se fa lo constat que l’avenir passa per de nivèus diferents d’accion e que l’accion dau mitan associatiu (que nos pòt de còps semblar pron derisòri) es pasmens vitala per butar, ponchonar aquelei qu’an lo poder decisionau. Puei que parlam dei parlamentaris oblidarem pas la visita dau President dau Senat Joan-Pèire Bel a l’Estivada de Rodés. L’i rescontrèt leis associacions occitanistas màgers e prenguèt un temps per dialogar amb elas… Ne’n vaquí un que faguèt pas de promessas espetaclosas mai que tornèt afortir son engatjament per lei lengas regionalas e sa volontat d’acompanhar nòstrei revindicacions. De tenir d’a ment per la seguida !

que nòstrei « vertuts » principalas se devon d’èstre : tenacitat, testarditge e mobilizacion constanta dins lo seguiment de nòstrei revindicacions. De l’enavans e de la conviccion que mostrarem depende l’avenidor de l’occitan. Dau temps que d’unei chifravan ansin ais avançadas possiblas de nòstreis idèias sus lo plan legau e administratiu, d’autrei presentavan, urbi et orbi, l’ample de la creativitat artistica occitana contemporanèa. D’autreis encara, mens vesedors per lo moment, s’afanavan a rafinar un projècte de web tele, tota en occitan. « Òc TELE » es a man d’espelir, començariá de difusar sei promiers programas en fin d’annada ! Una aisina de tria per la socializacion de la lenga ! Per quant a l’IEO, es a entrincar, despuei quauquei temps, una reactivacion de la Coordinacion Anem Òc ambé totei sei compausantas… Agueriam un promier acamp a Rodés, un autre se deuriá debanar dins gaire. De seguir ! Longamai an aquesta aventura que d’accions comunas pòdon que refortir lo pès e l’eficacitat de nòstreis intervencions ! Dins la meteissa dralha, l’IEO sempre conscient que « tres fan mai que dos », demòra tanben, de lònga, en relacion ambé leis autrei lengas de França e de modalitats per d’accions a venir, de cotria, son encara a definir. Adonc, un estiu dense, bòna marca d’una dinamica per lei lengas regionalas que nos promete una annada novèla pron cargada e bolegadissa. Son eficacitat serà a la mesura de nòstra capacitat e determinacion a obrar toteis ensems per ganhar la batèsta ! Fem avans !

Una sequèla de projèctes, de debats, que nos fan prendre la mesura, un còp de mai, de tot çò qu’avèm de faire e que nos pròva (n’aguessiam dobtat !)

Pèire Brechet President de l’IEO

Au moment d’acabar lo contengut d’aqueste numerò de la revista, qu’aprenem lo vòte deu rapòrt Alfonsi pertocant a las lengas en dangièr (donc l’occitan) au Parlament europèu. Los eurodeputats francés que se son singularizats en tot préner ua bona plaça en çò de’us qu’an votat contre o que se son abstenguts. L’IEO que’s felicita de l’adopcion d’aqueste tèxte, resultat d’ua concertacion de las importantas entre lo demiei culturau, i compres l’IEO, mercés aus ONGs EBLUL-França e ELEN, e los eurodeputats que son favorables a ua mielhor reconeishança de las lengas regionaus au nivèu europèus. L’ensemble deus comunicats e lo detalh deu rapòrt adoptat que’s pòden consultar suu site internet de l’IEO.


4

n°145

ACTUALITATS

Un rapòrt de mei, lo rapòrt Filippetti? L’actualitat, chic abans l’Estivada, e au parat de l’Estivada, qu’estó rica d’informacions e de presas de posicion a l’entorn de la lenga occitana. Purmèr, que podem citar l’oficializacion deu rapòrt deu Comitat consultatiu per la promocion de las lengas regionaus e de la pluralitat lingüistica, en version abracada "rapòrt Filippetti"1, deu nom de la ministra de la Cultura e de la Comunicacion. Ne se pòt pas díser aqueste tribalh deu comitat prenó fòrça temps e energia a las associacions occitanas que n’estón pas briga, de faiçon generau, consultadas. Tà damorar positiu, que poderem díser lo rapòrt que permet de balhar un estat deus luòcs plan actualizat de la situacion de las lengas minorizadas en França, e deus enjòcs per cadua, en mei deus enjòcs generaus. Aqueste tribalh, anonciat au moment deu desengatjament deu Governament de cap a ua potenciau ratificacion de la carta europèa per las lengas minorizadas, que presenta l’IEO com un actor magèr “institucionau”. Solide, l’IEO qu’es ua institucion dens lo sens d’ua legitimitat ganhada suu terrenh desempuish 1945, e en grana partida pr’amor deu son engatjament dens los collectius Anem Òc e Coordinacion occitana de Tolosa; mes l’IEO a pas briga rapòrt dab lo CIRDÒC,

utis public, que cita tanben lo rapòrt. Totun, que hè necèra d’aver institucions reconegudas per l’Estat, a tot legir lo rapòrt, pr’amor qu’èm dens un rapòrt de fòrça entre los diferents actors, e l’oficializacion d’instituts/institucions que permet de pesar sus las decisions. Aute interés deu rapòrt, per los que se deven tostemps justificar suu terrenh: la lenga qu’es unica, e rica de las soa diversitat. Ne tornaram pas aquí dessús! 1

www.culturecommunication.gouv.fr/Actualites/Missions-etrapports/Redefinir-une-politique-publique-en-faveur-deslangues-regionales-et-de-la-pluralite-linguistique-interne

Anem Òc per la lenga occitana Desempuish la manifestacion de Tolosa de 2012, qu’estó organizada per un comitat limitat d’associacions membras de la Coordinacion (IEO – Calandretas – Oc-Bi Aquitània), qu’èra lo purmèr còp las 5 associacions (Coordinacion mei Felco e Felibrige) se recampèn per discutir d’ua seguida probabla a l’accion de Tolosa. Quitament se los ligams e los escambis que son regulars entre las personas, aqueste recampament a Rodés dens la sala deu Conselh comunau qu’èra simbolic tà se projectar sus ua accion coordonada, que se deu definir dens los mes a viéner. Ana-Maria Poggio, Secretari federau, que brembè las consequéncias umanas e financèras de


n°145

5

ACTUALITATS

Acamp dels elegits al temps de l’Estivada 2013. D’esquèrra a dreta: Lounes Belkacem, Gustau Aliròl, Guilhèm Latruversa e David Grosclaude.

l’organisacion d’esveniments deus bèths com lo de Tolosa, e de l’implicacion que hè necèra, tan au nivèu de las associacions que deus benevòles entà lo tipe de manifestacion que serà causit sii ua capitada. E l’UNESCO, que avó la vistalha de l’IEO e de las autas lengas de França au mes de mai, que deveré aver a assegurar lo servici “après encontre”, solide! Politica interregionau Desempuish quauques annadas l’Estivada es vengut lo luòc de recampament deus diferents elegits encargats de la lenga occitana, subretot au nivèu regionau. Aqueste recampament qu’es precedit per lo de Lengon, que permet de debater e de har proposicions per las diferentas lengas. L’estat deus luòc hèit a Rodés, de cap a un public larg e critic, que permet de se focalizar sus la situacion de la lenga occitana, e d’analisar los diferents nivèus d’implicacion politica en Occitània. Lavètz, desempuish un an, que se passè? Quin bilanç? Que se bolegan, solide, entre Aquitània e Miègjorn-Pirenèus tà bastir un Ofici Public per la Lenga Occitana, quitament se la comunicacion n’es pas pro clara. Entre dificultats a implicar las diferentas regions, e posicionament a definir deu mitan culturau associatiu, que i aurà mei d’un escambi a organizar se lo monde e volen aqueste utis e foncioni au servici de l’occitan (com se passa au Bascoat o en Bretanha), mes adaptat a la realitat occitana (riquessa de la lenga, dimension deu país, etc.). En Ròse-Aups, lo conselhèr

regionau Lounes Belkacem qu’insistè sus la flaquessa deu budgècte entà las lengas regionaus. Quitament se se parla globaument de reduccion de budgècte per 2014, la linha lenga regionau ne correspon pas a mei d’1/12000 deu budgècte totau. Estossi ua prioritat, que i a mei que la linha occitana a tornar véder, e quitament, que seré plan que contunhi d’augmentar. Per eth, duas rasons per justificar l’investiment mei important de la region: 

"avossin pas qu’ua soleta causa de har au nivèu regionau, que seré de s’implicar per las lengas ditas regionaus";

Quan 60 personas e son emplegadas peu Conselh regionau per s’ocupar deus transpòrts, que n’es pas de la competéncia de la region (que passa per la SNCF o lo nivèu departamentau), que deveré estar possible de ne préner duas per s’ocupar de las lengas regionaus (occitan e franco-provençau).

Lo representant peu catalan, eth, confirmè l’importancia deu malhum numeric tà assegurar ua visibilitat e ua existéncia a lengas minorizadas o que n’an pas nat estatut estatic. Atau, lo catalan que seré la 3au lenga de penetracion sus internet. Entad eth, las navèras technologias que son ajudas entà las lengas minorizadas e las associacions que s’i deven mei interessar.


6

n°145 n°145

AACTUALITATS CTUALITATS

L’equipa salariada de l’IEO, ajudada per mei d’un administrator e benevòle de l’associacion, qu’èra presenta, un còp de mei, a l’Estivada de Rodés per l’edicion deus 20 ans. Entre ua programacion complicada (quina es la situacion vertadèra de la creacion artisitica occitana, e de la soa qualitat?) e d’esveniments climatics (auratge, tempèsta la dissabte) e politics contraris (discutidas a l’entorn de las finanças), shens insistir sus la crisi economica, lo succès popular n’estó pas complètament present. Aquò dit, l’Estivada que damora l’unica veirina culturau capabla de recampar, lo temps d’ua setmana, l’ensemble deus actors culturaus occitans tà parlar deu present e definir l’aviéner. Alavètz justament, après la "capitada" de la manifestacion de Rodés a la prima passada, ua manifestacion locau entà har enténer e motivar las associacions occitanas deu país, lo conselh generau d’Avairon, e lo son president Luche, qu’avè la pression tà, a minima, mantiéner lo nivèu financèr d’ajuda de cap a las associacions. De tot aquò, lo responsable departamentau

ne’n tienè pas compte en tot demenesir l’ajuda publica a l’Estivada, qu’es lo hestenau de la vila de Rodés, gaviada per un conse socialista, abans d’estar lo hestenau departamentau, gaviat per la dreta. E los enjòcs politics entre partits e personaus qu’eston plan compresas quan Joan-Pèire Bel, president deu Senat, dusau personalitat de l’Estat e, desempuish la manifestacion de Tolosa, defensor de la lenga occitana, decidè suu còp de comblar lo deficit previst. Cada president associatiu qu’ac sap ara quina collectar la moneda, anonciada de pertot en baish per 2014. E donc, a qué aurà servit la manifestacion de Rodés peu moment occitansita dens son ensemble? Lhèu a convincér lo monde que si manifestacion hestiva que hèn necèra de temps en quan, dab revendicacions totun, tà se balhar de vam, lo temps n’es pa sarribat de desihar de caire las revendicacions tà la lenga occitana e d’ac díser clarament, com estó lo cas lo 31 de març de 2012 a Tolosa. En mei de l’Estivada, que sabem mei d’ua iniciativa que’s desvolopa per assegurar la preséncia de la lenga. Se la creacion d’esveniments especifics que deu contunhar, un axe de socializacion qu’es tanben l’integracion de la lenga dens l’existent; atau, que’s pòt


n°145

7

ACTUALITATS saludar l’iniciativa de Pit Produccion, de Didièr Tosis que’s perpausa per ocupar l’espaci culturau e sociau dab ua equipa reduisida mes motivada: entre espanholizacion, o basquizacion deu hèit culturau gascon, que i a un tribalh important de menar entà la lenga occitana torni trapar ua plaça normau dens la societat. Per tornar a l’accion de l’IEO au parat de l’Estivada, que podem mencionar las accions de sensibilizacion d’un public, chic present au moment que la tenda e los associatius èran disponibles, tà har coneisher las accions associativas de cap a la lenga occitana: toponimia occitana, accions deu centre de ressorças (paginas occitanas , servici de l’emplec, …), transmission de la lenga a la petita enfancia, difusion deu libret occitan qu’es aquò, preséncia deu labèl Òc per l’occitan que prenó en carga la preséncia de l’occitan dens los estands comerciaus. Mes n’i avè pas pro, e augan, que son los autors de IEO Edicions que se’n tornèn per presentar los lors libes e assegurar sesilhas de dedicaças. Atau, Robèrt Marti, peu son libe en francés Viaur, Sèrgi Gairal (Las va-

canças de Pascas), Joan Ganhaire (vautres que m’avètz tuada), Romièg Jumèu (Pantòri) Magalí Bizòt-Dargent (Questions essencialas e Cronicas pacolinas), que son venuts parlar deus lors projèctes d’escritura. E l’an que ven? Que’s parla de tornar dens un endret mei adaptat, çò que seré ua bona causa tant peus expausants que peu public. Mes l’enjòc, entà l’IEO, serà d’ara enlà de despassar lo recampament deus militants e de tocar la societat occitana. Qu’ac sabem, a maugrat deus nostes esforçs com deus sondatges, que deishan au monde mei de temps per pensar e responer, que hè mestièr de rebrembar au monde lo BA-Ba de la cultura occitana, los enjòcs culturaus e çò de perpausat peu malhum de l’IEO suu terrenh. L’Estivada que deu perméter de testar dens la durada navèras faiçons d’interessar lo monde, de’us har pausar questions sus l’occitan, e lhèu, viéner à çò de perpausat, com los cors de lenga, solide, e l’ensemble deus talhièrs (dança, musica) e deus sites numerics de l’IEO.


8

n°145

ACTUALITATS

L’estiu siguèt riche d’eveniments de tota mena : festenaus nombrós e variats, visitas istoricas e descubèrtas dau patrimòni guidadas en occitan (ò non), Universitat Occitana d’Estiu de Nimes, Rescòntres Occitans en Provença, Escòla Occitana d’Estiu de Vilanòva e ne’n passi que lei vouguèssi totei citar n’oblidariáu segurament! Mai, aquò, es pas mon prepaus. Segon l’avís, pasmens, de multiples testimònis, articles e rendut-còmptes s’avisam que, per una part bòna, toteis aquesteis aventuras registrèron aquest an una baissa de trevança dau public. Efiech de la crisi? De segur! Personalament, vanegaira de tria despuei totjorn, m’atròbi d’aquesta temporada dins la necessitat de limitar en partida mei barrolatges. Mai siguem lucides, n’es pas la rason unica… que d’unei tènon tanben francament de l’evolucion dei mentalitats e de la societat de uei. Adonc, un art dificile que de trobar lo juste equilibri entre nòstrei valors (sensa demorar passeistas) e aquelei dau monde de uei que son pas totjorn de bòn valer. Se prèni lo cas dei Rescòntres Occitans en Provença (que participi despuei desenaus d’annadas a son organizacion): an conoissut de trebolaments mai, fins ara, se siam totjorn avisats dei moments que veniá necite de s’adaptar e avèm totjorn trobat lo bòna formula per tornar apetegar lo public. Amb aquò, emai se podèm dire

que son totjorn de capitadas dins son debanament, contunhèsse la baissa d’efectiu la situacion tardariá gaire de venir critica, puei que foncionam sus la basi dau benevolat mai en autogestion complèta, sensa ges d’ajuda financiera de cu que sigue. Alora que faire? Plegar botiga per pas venir de mantenèires entèstardits sus de procediments vielhanchons, repepiaires d’un autre temps? Me sembla pasmens, que maugrat sei quasi quaranta ans de vida e sei feblesas, lei Rescòntres an totjorn son utilitat. Que li vènon cercar lo monde? 

De professionaus l’i vènon per èstre en immersion linguistica quauquei jorns e per completar sa formacion en lenga e/ò cultura… D’actors associatius benevòles, esparpalhats sus lo territòri, l’i tròban un moment privilegiat de rescòntre e d’escambis d’informacions, idèias e reflexions, experiéncias, projèctes e espèrs ; de temps per confrontar e comparar sei biais de faire e bastir de novèlas estrategias per l’anament de son associacion. L’i tròban tanben una fònt d’envam e de dinamisme per la seguida de son accion, conscients de son apartenéncia a un malhum important de monde qu’òbran ambé lei meteissas amiras e menan lei meteissei batèstas per faire avançar la l’occitan dins sa visibilitat e sa socializacion.

De particulars, simples curiós d’una lenga e d’una cultura desconoissudas, ò encara de saberuts de la question occitana que se vòlon faire plaser, l’i vènon partejar en mai dei conoissenças, una convivéncia qu’es plus solament una bèla paraula mai un biais de viure ensems ambé contentesa.

Alora? Alora, ges de conclusion ò de solucion tota facha! Mai benlèu una pòrta dubèrta a la reflexion, per se tornar metre en question e inventar una ò de formula(s) mai adaptadas au monde de uei. De formulas encara mai eficaças per nos ajudar a bastir lo monde de deman tau coma lo desiram? Ana-Maria Poggio


n°145 n°145

9

9

ACTUALITATS

Lo Pargue natural regional del Lengadòc-Naut ven d’obténer la certificacion de nivèl 1 del labèl "Òc per l’occitan", una demarcha vertadièra de reconeissença e de supòrt al desvolopament de la presa en compte de la lenga e de la cultura occitanas dins las accions e las animacions del Pargue. Aquela demarcha associativa es sostenguda per mantunas collectivitats, dont la Region Miègjorn-Pirenèus e lo departament de Tarn, e se desvolopa pauc a cha pauc dins la Region Lengadòc-Rosselhon. Dins l’ensemble de las accions menadas pel Pargue dempuèi d’annadas en favor de l’occitan, cinc foguèron retengudas per aquela certificacion a l’entorn de l’aficatge de la lenga occitana dins los mejans de comunicacion del Pargue, de la transmicion de la lenga, e de las demonstracions de son usatge pel public. Los messatges d’acuèlh del Pargue son en occitan, una plaça es facha per l’occitan sul sitiedel Pargue aital que de sas publicacions (Jornal del Pargue, letras, desplegants, etc.). Un axe mai novator es la volontat de far conéisser l’interés d’aquel labèl pels actors economics e toristics del territòri, que siá pels officis del torisme aital que los beneficiaris de la marca Parc. S’engaja a promòure lo labèl "Òc per l’occitan" per diferents supòrts de comunicacion (site internet, jornal del Parque, etc). Aital lo Pargue Natural regional del LengadòcSovent, qu’èm questionats suu procediment per labelizar un contact; l’IEO Federau que tien a dispausicion de tots los que son en contact, potenciaument, dab taus estructuras, un "kit" de promocion deu labèl, que pòt estar mandat a gratis a la seccion interessada. Lo materiau que se pòt tanben cargar suu site internet, dens lo site deu labèl. Se volètz labelizar dirèctament ua societat, un independent, ua associacion, que podetz cargar 2 exemplaris de la convencion e los tornar, dab lo chèc de la cotisacion e los dus exemplaris signats de la convencio, a l’equipa deu labèl a Tolosa, que prenerà

Naut afirma sa volontat de perenizar e de fa mai connéisser, alprès de sos estatjants coma totes los que vendràn i sejornar e assistar a sas animacions, lo sèu atascament a la lenga e a la cultura occitana, patrimòni viu plan present. Dempuèi dos ans, jol l’impulsion del Conselh regional de Miègjorn Pirenèus e del Conselh General de Tarn, la lenga occitana es reconeguda coma un element de desvelopament economic dels territòris. En effièch, la lenga participa a l’autenticitat dels produches e servicis prepausats sus un territòri, veire un terrador. Es tanben una lenga d’escambi per totes los que venan nos visitar en provenença de l’arc latin. Luènh de las idèias passeistas e “folklorisantas”, l’occitan es un atot que cal reconnéisser e far connéisser. Amb aquel labèl, lo Pargue natural regional del Lengadòc-Naut ajuda a crear o a renforçar lo ligam entre terrador e los que vivan e fan viure sul territòri del Pargue. Lo Pargue mena tanben un programa tercennal de sensibilizacion "Camins de dròlles" al patrimòni occitan dins lo mitan escolar del territòri. Site internet deu PNR-HL: www.parc-haut-languedoc.fr lenga dab lo candidat a la labelizacion. Lo blòg qu’es un espaci obèrt a tots entà har viver la question de l’economia. Avossitz coneishança d’un article, en França o alhors, o un exemple d’integracion d’ua lenga minorizada, l’occitan o auta, dens un produit, un servici, que’ns podetz mandar l’informacion a label@ieo-oc.org. Que podetz tanben estar referenciat com correspondent deu labèl per d’articles que seràn ajustats en linha. Lavètz, qu’esperam las vòstas contribucions.


10

n°145

ACTUALITATS

An agut lo labèl Òc per l’occitan Aquí las darrièras estructuras labellizadas.

Restaurants

Place de l'ancien château 81140 Puycelsi 05 63 33 11 33 www.aucabanon.fr

Divèrses

11, place de la Liberté 32800 EAUZE 05 62 08 11 00 info@armagnac.fr www.armagnac.fr

Cambra d'òstes

46110 Carennac 05 65 33 18 97 lafarga46@gmail.com lafarga.wordpress.com

Animacion

8 rue ferrère 33140 Villenave d'Ornon 05 56 75 80 89 association.area@free.fr

Au cabanon En dintrant dins aquel restaurant, sètz assegurats d’ajudar lo moviment "loca-vore". Aital podretz veire que mentre se la carta prepausada es pas la mai divèrsa, vos prepausarà una cosina generosa, autentica e saborosa, e de segur, aquí tot es fach a l’ostal! Nivèl 1: Començam a nos botar a l'occitan e aquò nos agrada!

BNIA (Bureau National Interprofessionnel de l'Armagnac) Ei ua Interprofession compausada de l’ensemble deus partenàris deu hialat de l’Armanhac . En delà de las missions tècnicas, administrativas e reglamentàras, que s’encarga de la promocion de l’aperacion Armanhac en França e capvath Monde. Nivèl 1: Aquí l'occitan nos agrada.

La Farga

Cafès

Situat al mièg de la vila de Begla, "Le poulailler de Fred" es mai un endrech de convivencia qu’un cafè aital que n’avèm la costuma. 1 ter place du 14 juillet 33130 Bègles 05 56 84 93 02 poulaillerdefred@laposte.net

Jaces

Chantal e Michel Roy 310, rota de Gravèl Bas 82100 Saint-Aignan 05 63 95 41 38 lechatperche82@orange.fr

Jaces

Situat al nòrd del departament d’Òlt, La Farga vos prepausa cinq cambras de doas a quatra personas. Aquela cambra d’òstes fan tanben taula d’òste e una cosina ambe de produches locals, sovent bio, vos serà propausada. Nivèl 1: Emilie podrà vos aculhir en occitan.

Devengudas daus vertadèirs equipaments de proximitat, favorizant las rencontras intergeneracionaus e interculturaus, las ludotècas son parions a part entègra de la vita dau quartèir ou de la vila. Nivèl 3: L’AREA organiza daus cors d’occitan per adultes e còishes cada divendre.

Nivèl 1: un cors d’occitan (gascon) es organizat lo dimars entre 19 e 21 oras!

Jaç de l'Albizia A la crosada de Gasconha e Carcin, aquèla vièlha bòrda renovada en 2011 ofrís espaci e benaise, marca CLEVACANCES 3 claus. Pòdon aculhir de 2 a 8 personas. Nivèl 2: Aicí parlam occitan!

Lei tortorelas Au pè e a l’adrech dau famós Ventor dins un amèu, un pichòt ostau moblat per 2/3 personas tot l’an. Plaçat plen miejorn, amé equipament de confòrt.

04 90 65 69 22 linaloc.sas@orange.fr

Jaces

AREA

Le poulailler de Fred

30 rue des Gabians 30900 Nîmes 06 11 35 49 13 lise.gros@free.fr

Nivèl 1: Acuelh au telefòne e "in situ", visitas, toponomia, contes e legendas localas en occitan (provençau orau e escrich).

Jaç Lo Garric A la sortida de Nimes en direccion dau Vigan, dins una carrièra fòrça tranquilla, un T1 tot nòu, moblat per doas personas. Dins una vilà, amb entrada independeta. accès au jardin per lei repais, possibilitat de se parquejar davant. Nivèl 3: La proprietària es contaira, amorosa de sa region e aima de faire clantir l’occitan. Se farà un plasèr d’escambiar amb vos.

Las ofèrtas del Servici de l’Emplec Retrobatz aquelas anóncias e plan d’autras sus www.emplec.com. Emai lo Servici conta amb sa pròpria newsletter: anatz sus lo site oficial de l’IEO, dins la seccion Letras d’informacion, per i vos marcar.

PROFESSOR(A) D’OCCITAN A LAS ESCÒLAS

FORMATOR/TRITZ EN LENGA ET CULTURA OCCITANAS

Nivèl en occitan: Mestresa correnta

Nivèl en occitan: Mestresa correnta

Missions: L’escòla (contractualizada dab l’Educacion nacionau) de MazèraLeson que cèrca un regent o ua regenta entà efectuar 5 setmanas de remplaçaments pendent l’annada 2013-2014. Lo remplaçant qu’aurà un estatut de suplent e que serà remunerat par l’Education Nationale.

Missions: Lo salariat s’encargarà de la gestion e la tenguda de corses d’occitanlengadocian pels adultes, amb una regularitat setmanièra.

Contacte: Na Alexandre Sophie, ligaireaquitaine@gmail.com

Emplegaire: CFPO-MP, 37 avenguda Aristide Briand, 31400 Tolosa Tel : fax 05 61 23 99 51 – formacion@cfpoc.net

Expériencia demandada: Debutant acceptat


Tè Vé Òc ai Trad Ivernalas de Somèires (30) Cadraire : Miquèu Gravier, Entrevistaira : Claudina Paul © Lisa Gròs

11

n°145

De cap a l’abséncia vertadèra de presa en compte de la demanda de la societat civila (demandas regularas desempuish mei de 30 ans) per que l’occitan agi ua preséncia normau a la television, e dab l’arribada d’elegits regionaus militants, qu’es anonciada dens la premsa tan regionau qu’occitana, abans la fin de l’annada 2013, la vaduda d’ua television 100% en occitan. Que seré ua "oeb-tele", e non pas ua cadena numerica de mei, per despassar la dificultat finançèra. Lo nom d’aquesta television, "Òc Tele", un equivalent occitan a la cadena pseudo-bretona "TV Breizh", deu temps deu son president Le Lay, mei coneguda adara per las soas redifusions de serias americanas que per las soas defuntadas emissions en breton. D’alhors, qu’es l’ancian responsable de la cadena bretona, Lionel Buannic, eth que basti, un còp l’aventura "bretona" de TV Breizh acabada, ua oeb tv en breton, que ne serà lo gavidaire. Dens aqueste dorsièr, que vos perpausam un resumit de la situacion de la lenga occitana a la television tà ensajar de mielher compréner los enjòcs e la situacion actuau. La television, un enjòc! Quan se parla e pensa medias, medias occitans, que se pensa purmèr FIMOC, la federacion interregionau deus medias occitans. Los sons membres, que son subretot radiòs associativas, de Lescar (Bearn) a las valadas occitanas, en tot passar per Tolosa e lo Lengadoc. Qu’es atau quasi l’ensemble deu territòri qu’es concernit. Mes la creacion deu malhum, que consisteish, a l’òra d’ara, a mutualizar e escambiar los reportatges e entrevistas entre los aderents (radios, premsa escrita, e desempuish ua annada, premsa escrita sus internet) que pren temps e soslinhada, a còps, la flaquessa deus medias (manca de mejans, de personaus formats, etc). Totun, la navèra dinamica de la matiada, desempuish la rentrada, partetjada entre Radio País e Radio Occitània, "Good morning Occitània", que balha un vam navèth a las duas radios e a la lenga occitana! A costat d’aqueste malhum, mei d’ua radio associativa que perpausa programas en occitan mercès a l’engatjament de militants. Atau, a còps per astre, se pòt ausir de temps en quan emissions dens la lenga. Lo malhum de radiò França ne perpausa tanben, de faiçon hòrt limitada quan se pensa lo potenciau deu malhum public au nivèu public. Totun, ua emission com la de França Bleu Toulouse, animada per Geraud Delbès, e que se pòt escotar en pòdcast, qu’es fòrça plan coneguda e permet de tocar, de faiçon bilingüa, un public important en dirècte e per internet. De mei en mei, las radios que son presentas sus internet coma ua responsa a las dificultats e au còst de gerir radios. E la television lavètz? Sus internet que se poden véder filmòts motivats per l’accion militanta. Que son d’iniciativas ponctuaus de qualitat, com ne perpausa per exemple lo collectiu Dètz, e de programa cortets com Dètz TV au parat de l’Estivada. Se l’accès a las ondas qu’es complicat entà las radios, pensar introduisir l’occitan dens lo malhum existent, com ua demanda de la societat civila, per un usatge e ua reconeishança normau de las lengas ditas regionaus, qu’es ua revendicacion recurrenta de la societat civila, e donc de l’IEO que n’es a la soa escota. Qu’estó atau, ua revendicacion principau deus dife-

rents collectius encargats d’organizar las manifestacions de Carcassona, Besièrs e Tolosa. Que son un resson a demandas mei vielhas enqüèra, per aver l’occitan a la television. Mes concrètament lavètz: quauques minutas lo dissabte de ser a França 3 Sud (Jornalet Occitan), o l’emission Viure al País lo dimenge de matin (que se partatja lo temps dab la lenga catalana), de cap au fotbòl o a la messa, o enqüèra, per exemple, ua emission sus França 3 Provença Aups Còsta d’Azur. Emissions que s’arrestan en fonccion deus campionats d’atletisme, o de las vacanças, de las comemoracions oficiaus (chaple de Merhad a Tolosa, per exmple) que la lenga, èra tanben, que’s deu de préner congets. Un debat tanben, los sos-titolats quasi sistematics en francés de las emissions, que segon lo jornalista M. Neumuller, e serén impausats tà controlar çò de dit. Vertat, que se podem planher emissions de qualitat, tau com còp d’ala, que passa actuaument sus França 3, produisit per Piget, e sia traduisit en francés. Lo recent rapòrt Filipetti que permeté de véder las lengas ne son pas totas tractadas de la medeisha faiçon. En dehòra de la metropòli, pr’amor de la volontat d’un cap de servici, d’un director, d’un jornalista, qu’es sovent possible d’aplicar los tèxtes oficiaus de faiçon positiva e de balhar ua plaça a las lengas regionaus a costat deu francés. En metropòli, au contre, qu’es la restriccion la mei importanta, e la precaritat de las emissions com deus salariats. Enfin, tà acabar ua descripcion que ne se vòu pas exaustiu de la programacion en occitan, que podem citar en exemple lo tribalh de Lisa Gròs e de la còla de soa equipa que perpausan emissions dens la lenga, dens lo canton de Nimes (difusadas sus la TNT e que se poden tornar ausir sus la TNT). Oportunitat de collectar subvencions per cadenas petitas o volontat vertadèr d’ua cadena de s’adreçar aus estatjants, l’exemple de TV Sud que desmontra la factabilitat d’emission de qualitat en occitan; quan per França 3, se pausa sovent deu delai entre la difusion e la e la disponibilitat en linha sus internet – e a còps n’i son pas jamei -, las cadenas atau que permeten de tornar véder emissions a tot moment.

dorsièr n°145 - 11


La cadena "BrezhoWeb" qu’èra vaduda. 100% breton, manca quauques minutas en francés quan i a mestièr pr’amor questions pedagogicas, aquesta television que combina ua programacion "en dirècte", entau’s afogats de television, e d’emission disponiblas a la demanda. Atau, qu’es possible de s’adaptar a un public, tan volatil qu’un aute entau’s adultes, o de perpausar materiaus tant entau’s mainats com entau’s adultes dab programas "a la demanda". Coma la reclama qu’es absenta deu site internet, aquesta iniciativa qu’es subvencionada (ajuda de conselhs generaus), o meilèu respon a un aperet a projècte de las collectivitats. Lhèu un exemple a seguir entà las associacions occitanas, qui deven justificar d’autofinançament e n’an pas nada convencionament dens lo temps tà assegurar lo desvelopament de las lors activitats. Ua Oèb TV: que se pòt véder sus la web TV bretona Que l’avem dit, TV Breizh qu’es enqüèra l’exemple vivant que demontrè l’incapacitat, maugrat ua volontat militanta iniciau vertadèra e quauques mejans financèrs, dens un sector que viu mercés a la reclama, qu’es a diser a l’audiença cumulada, de menar dens lo temps ua accion privada de que deishi ua plaça importanta a ua lenga regionau. Lhèu l’istoria que’ns dirà TV Breizh èra arribada tròp lèu, quan lo public e lo mercat n’èran pas prests. Lo joen « director » deu projècte iniciau, convinçut de la capacitat deu numeric, que hiquè en plaça, quauques annadas mei tard (en 2006), ua television numerica bretona, sostenguda per las collectivitats de la region e mei tard, lo CSA.

Objècte estranh dens lo paisatge audiovisuau francés, "BrezhoWeb" qu’atirè los espiars de mei d’un militan culturau occitan interessat per çò d’organizat per las autas lengas de França. L’arrivada de navèth elegits regionaus e la creacion d’un axe hòrt entre las regions Aquitània e Miègjorn-Pirenèus (que sufeish de véder los procediment de signatura de la carta interregionau per la lenga occitana, la bastisson deu Congrès, e adara de l’Ofici Public per la Lenga Occitana) a permes de bastir un projècte per constituir un tau utis entà la lenga occitana. Atau, quan la FIMOC avó la responsabilitat de menar un estudi de factabilitat d’ua tau television entà la lenga occitana, qu’estó BrezhoWeb e Lionel Buannic que escadèn-s’i a convincer los elegits de portar mei luenh un tau projècte, e de la soa adaptacion a la demanda, actuau e futura.

Lisa Gròs nos presenta Tè Vé Òc L’associacion Tè Vé Òc nasquèt en 2012 a Nimes (30) amb la vòlha de promòure lenga e cultura occitanas. Òbra a partir d’una convencion amb TV Sud/Medias du Sud e una amb lo CIRDOC. Quatre cadraires e doas entrevistairas i trabalhan benevòlament. Lo pretzfach es de produsir una emission de 12 minutas en occitan: "Lenga d’òc", difusada set còps la setmana sus TV Sud. En complementaritat amb l’emission "Vaquí", "Lenga d’òc" cubrís l’actualitat occitana d’un espandi intermediari entre Provença e Lengadòc/Miègjorn Pirenèus. Fai conéisser d’eveniments importants: Collòquis, Fèstas grandas o Festenaus (Estivada, per exemple). L’emission se pòt veire en direct sus www.tvsud.fr o en podcast sus www.occitanica.eu. Se vòu un rebat de la vida occitana tan culturala coma economica e s’adreiça a un public larg adulte. "Lenga d’Òc" es tanben un espleit per leis ensenhaires, amb l’ajuda e l’intermediari dau CIRDOC que recampa leis arquius de Tè Vé Òc e lei difusa per tèmas sus Occitanica. Per çò qu'es de la oeb-tv occitana, avem pas res contra lo fach d'i participar, au contrari. Dins lo càs que lo fariám, aimariám participar a la còla que decidariá de l'orientacion e dei contenguts.Mantunas personas de Tè Vé Òc pensan que i faudria d'informacions. Una oeb tv presenta mantuns programas, mai i faudrà d'informacions per cubrir l'evenemenciau en occcitan. Enfin, au Festenau Videò e cinèma occitan amator de Sant Gervasi (30) una seleccion d’emissions es prepausada a costat dei produccions mandadas per de videastes occitans. Lo benevòlat demòra pasmens una empacha per alargar l’espandi cubert e espandir leis accions de Tè Vé Òc qu’aimariá prepausar de dorsièr n°145 - 12 formacions a de joves. Completar la còla, enrequesir lei contenguts, faire clantir la lenga occitana, vaquí leis envejas dei sòcis en aquela debuta d’annada.


Atau, com peu projècte de l’Ofici Public per la Lenga Occitana, qui auré per tòca de definir ua accion publica e concertada entre las collectivitats (un dorsièr seguit per l’IEO), la bastission de Oc Tele que seré ua faiçon per las collectivitats, ljèu l’Estat, de s’engatjar dens ua accion publica interregionau que despassi l’objectiu de la preservacion deu patrimòni occitan. Entà l’IEO, que serà donc ua estapa importanta, mes ua responsa a ua abséncia, la de

Òc Tele o Tele Òc: ne pas confónder la futura television occitana sus internet, e l’associacion basada a Clamont d’Erau que perpausa un ensenhament a distancia de la lenga occitana. Au jòc de Google, ne se calerà pas enganar au moment de picar los mots claus per cercar la vosta futura cadena de television preferida. l’occitan sus las cadenas oficiaus, e l’un n’empacharà pas de contunhar à quichar per l’aute. E qui s’engatja donc dens aqueste purmèr torn de taula que deu perméter d’amassar la moneda que hè necèra au projècte tà debutar: las duas regionas implicadas sus-nomenadas, la vila de Pau (a priori) e los departaments deus Pirenèus Atlantics e de Dordonha, tots dus en Aquitània. 200 000 euròs, qu’es la misa de despart entà assegurar la creacion de la societat, e son foncionament. Los purmèrs programas que son esperats en linha abans la fin de l’annada, mes justament, quin programas? Los programas d’Òc Tele

La television en occitan es, demest autras, una demanda politica anciana de l’IEO, coma se’n pòt remarcar sus la cobèrta d’Occitans de decembre de 1983 (nº 9), que sa fòto de la una es lo registre d’una manifestación per la lenga occitana, debanada a Montpelhièr e avent amassat a pauc prèp 2000 personas. Lo projècte d’Òc Tele Lescar – Pau – Bilhèra, que sembla actuaument un Eldorado entà la moneda publica dedicada a la lenga occitana; ua tau concentracion de projèctes e de mejans dens un territòri tan petit a regard de l’espaci occitan, quitament de las duas regions implicadas dens los projèctes, Aquitània e Miègjorn-Pirenèus, que pausan question a mei d’un militant e mei d’ua associacion. Ne’s pòt pas desirar mei que n’estossi pas l’equivalent d’un triangle de las Bermudas e que los projèctes se posquin desvolopar au benefici de l’ensemble deu territòri. Que serà d’alhors un deus enjòcs d’aquesta television occitana sus internet, baptisada "Òc Tele", es a díser la demonstracion de la soa capacitat - quitament se l’ensemble de las collectivitats territoiraus ne son pas, peu moment, partenaris deu projècte – a damorar au servici de tots, public e varietat de la lenga. A ua region tau que Provença Aups Còsta d’Azur, l’oralitat que deveré de despassar la problematica de la causida grafica. L’oralitat, e seré lo donc la pròva deu consensus ultim? Non, quan s’enten enqüèra las discutidas a l’entorn de la lenga parlada peus jornalistas de viure al país que, solide, n’an pas la lenga de l’Isla de Baish, deu barri Sant-Cubran a Tolosa, o deu Lauragués. Totun, qu’ac sabem plan que a Tolosa, las anoncias hèitas en occitan (la version 2.0) que permeten de conscientizar los Tolosans sus la question de la lenga com de cambiar los rapòrts entre la comuna e la soa lenga "istorica".

Que sufeish d’espiar los programas de la television bretona BrezhoWeb tà se balhar ua idea deu futur contengut programatic de la cadena occitana: lecturas, dessenhs animats, reportatges, esquèches, e quasi tot qu’es disponible dens la lenga. Mei d’un axe de desvolopament que harè necèra entà lo projècte occitan estossi ua capitada, com per exemple la formacion d’un personau en capacitat de menar los projèctes, qu’es a díser de professionaus que parlin la lenga e posquin assegurar l’ensemble deus emplecs technics (doblatge en occitan, demest autres) e intellectuaus (scenaristas per exemple). De mei, au parat de l’Hestivoc, qu’estò anonciat un premi per un scenario en occitan decernit au purmèr trimèstre de 2014. Dab lo projècte de oeb television en occitan, qu’es un tribalh de longa suu quau s’es engatjat Oc Prod, la societat encargada de la futura television, mes, com com l’avèm vist, la produccion audiovisuau ne parteish pas de zero en Occitània. Se los salariats de la television publica, pauc numeros, ne passaràn segurament pas de l’auta costat deu miralh tà riscar ua ipotetica carrièra dens lo privat, artistas occitans, realizators, scenaristas que sauràn segurament definir un procediment de foncionar dab l’utis "public". Que se podem brembar de la demarcha recenta deu collectiu Dètz que hasó ua virada dens Occitània tota per trapar d’artistas occitans; Piget produccion que demonstrè mei d’un còp ua capacitat technica a definir e perpausar projèctes de qualitat entà la television e internet. La joenessa que pòt comptar suu monde d’expériencia que, chic a chic, an bastit d’utis per comblar lo deficit d’occitan a la television publica e privada.

Laurenç Gòsset

dorsièr n°145 - 13


Entrevista amb Alexis Quentin, scenarista de mestièr e president de l’IEO París

AO: Aurés jà escrit un scenario en occitan, e se de oc, que se passè dab lo ton projècte ? E pensas la situacion uei e seré diferenta ?

Anem Occitans: Alexis, qu’es mes qu’un militant culturau (president de l’IEO Paris, Paname Occitania Studio, animator per l’occitan sus Radio Pays), qu’es scenarista de mestièr. Que pensas de l’iniciativa a l’entorn de la creacion de Òc Tele?

AQ: Quò fai dos ans escriguère en occitan amb Mancino Marie un scenario per un film mejan-metratge. L'ai pas rodat per manca de temps e de sòus mas ai pas abandonat l'eideia. Pamens chau dire qu'en occitan i a pas ges de productor, i a tot de bastir. A la debuta per un filme, chau de sòus per produir e un diffuseire per far coneisser lo filme al public. En França i a tot un model economic pels filmes francès qu'exista mas es plan barrat al l'occitan.

Alexis Quentin: Me pense qu'es una plan bona iniciativa e que i a un grand besonh de l'occitan a la television, es çò que nos manca lo mai per agure una vesibilitat sociala de la lenga nòstra. Emai a l'epòca de l'internet, la television es totjorn un mèdia popular que permet d'agure de milhons de telespectators. AO: La oeb tele en breton, a la toa coneishança a Paris, qu’es quauqu’arren d’important, que lo monde espian? AQ: A Paris o endacòm mai, per çò que n'en coneisse, es una television viva qu'es coneguda pels parlabretons. Ja d'existir es una chausa importanta subretot pels jòunes que la pòdon gaitar ont que siá, quora que siá amb lor ordinador o smartfonet. Apuei chaudria tanben aténher los vielhs que parlan plan la lenga mas que son totjorn a la gaitar d'un biais classic amb una television fixa. AO: Per bastir ua television, que hè necèra aver professionaus dens mei d’un domeni. Quin son les mestièr qu’aurà besonh la television e que devem formar dab locutors? AQ: D'en primier, la television quò es una entrepresa industriala amb d'artistas, de tecnicians e tanben de mestieirals que trabalhan amassa dins d'estudiòs. Pr'amor de l'imatge tot aquò es mai pesant d'organisar emai siaguessa una tele web, al contre de la radio que pòt agure una organisacion mai leugièra e sopleta. Per la lenga, se una còla de cinema o de television pòt trabalhar amb mai d'una lenga, la coneissença de l'occitan coma lenga de trabalh me sembla importanta per una granda partida dels professionals subretot en fin de cadena de produccion, es a dire los presentators, artistas, los del son, de l'imatge e del montatge. La lenga que que sia, pòt bailar lo ritme a una emission o las informacions. De segur quò saria plan melhor de formar tot aquel monde a la lenga. De mai una television es una espleita pedagogica qu'arriba dusca al fojau de l'ostau , òm sap lo ròtle e l'influença de la BBC sus la pratica linguistica de l'anglès o de la Television Francesa sul francès a chasque còp es un model del bon parlar qu'es propausat al public. Es a dire que la qualitat de la lenga occitana e la causida de las parladuras pòt esser essenciala per l'avenidor de la lenga. Enfin pel public lo jos-titolatge e autras pedagogias podon sovent ajudar a lo formar a la lenga nòstra. AO: Per escriver un scenario, e hè necèra de saber parlar la lenga o se pòt tribalhar ua equipa entà ac har? AQ: Es plan melhor de conéisser la lenga e amb diferents nivèls de lenga enquera melhor, en equipa o solet. Subretot chau saber contar d'istòria e chasca lenga, chasca cultura a son biais de contar d'istòria. Scenarizar es una tecnica e l'espleita, l'otís es la lenga, son los mots. Revirar un scenario d'una autra lenga es jà una autra creaccion. Es per aquò qu'es totjorn plan melhor de veire un film en version originala.

dorsièr n°145 - 14

AO: Justament, que son los mejans technics e umans que cau per anar deu scenario au film ? AQ: Per un scenario, una pagina blancha, un gredon o un ordenador mai de temps, belcòp de temps! Per un platèu, que siaga en estudio o en defòra, una petiòta còla d'una desenada de persona al minimum, apuei quò pòt esser una centenada de personas sus de producions gròssa o mai. Pel rodatge, chau de burèu de produccion, d'estudios, de cameras, de lums, de decòrs, de vestits, de maquilhatge, puei per la pòst-produccuion, d'ordinadors pel montatge, d'auditòri poderos pel mesclum del son. Enfin per la sortida del film, una còla de marketing que fai la publicitat, las afichas, las fòtos, la premsa... I a pro de trabalh per dos ans. AO: Que se parla deu cinema com d’ua industria ; e pensas que deu passar per ua centralizacion de mejans umans o technics ; e seré possible un foncionament decentralizat, a quinas condicions ? AQ: Lo cinema tradicionau a besonh d'un grand merchat linguistic, es una industria que còsta car, es concentrada e centralisada mas que pòt tanben trabalhar en malhum a l'entorn d'un pòl. Aquela industria a besonh de trabalhar tot l'an per pagar lo monde. L'important es de ramosar, de lònga, competencias raras sus de projèctes que se seguisson e fan de filmes. Per aquò faire se chau rescontrar sovent e pas trabalhar a despart los uns dels autres. Lo pòl centrau es lo luòc d'ont venon los sòus per produir los filmes ( en França quò es Paris) aqui se fan los rescontre entre los artistas, los creators, los tecnicians e los financiers. Un pòl quò pot èsser un malhum de cadenas de television, d'estudios, d'unses productors o distribuidors privats o public dins de vilas bèlas amb sovent una tradicion cinematografica, artistica o teatrala. Luòc magers e complets atau n' i a pas gaire dins lo monde. Se dison Hollywood, Paris, London, Bombay... Pasmens a l'ora d'ara, amb lo materiau numeric de pòls mai petiòts mai decentralizats capitan de s'organizar melhor mai leugierament coma en Africa lo Nigeria que produis belcòp de filmes mens car dins las lengas autoctòna sus de merchats linguistic mai petiòts. Per Occitania avem l'astre d'agure una industria completa a proximitat de nosautres. A Paris subretot, mas tanben chas nosautres, a Niça, a Marsilha, Canas i a un petit pauc que nos pòt ajudar. Subretot devem ramosar a l'entorn d'un pòl un malhum de competencias, e de sòus publics o privats per traire los projectes e afortir las nòstras iniciativas e de difusir al mai grand nombre los filmes per pas tròp car tanpauc. Aquela web tele dèu n'esser una etapa importanta. Benlèu que pauc a chas pauc las competençias dels uns e dels autres poiran formar un public a la lenga nòstra que damandara atau mai de filmes, tot aquò pòt far prodel e espandir melhor l'occitan.


n°145

15

PROJÈCTES

Un an après l’inauguracion oficiala dau site de la Comission Toponimica Occitana ©, faguem un breu ponch de l’anament dei causas.

d'as so cia cion s afil i ada s ò convencionadas exterioras, aguent la Basa Topoc un ròtle de centre dins la gestion de l’informacion toponimica.

L’estudi dei noms de luòcs occitans es anciana, e per lei noms principaus au mens, de saberuts franchimands faguèron l’istòria de sei formas istoricas dins lei sègles p a s s a t s . S ei D i c tio n n ai r e s topographiques e autrei monografias son disponibles. Plus recentament de sòcis de l’IEO, de sa pròpria iniciativa, seguiguèron. Un pensament novèu lei butava: la restitution de la forma.

Demonstracion èra facha de l’accion acomplida per lo malhum de l’IEO e sus tot l’ample dau territòri, de la competéncia de seis expèrts e de la capacitat de sei tecnicians. L’acuelh dau public foguèt flame e nombrosas lei questions ò lei contribucions: cu per corregir una error, sinhalar un empache, cu per balhar una informacion.

Temps tres, la Federacion, conscienta de sa responsabilitat dins la transmission de la lenga e de son patrimòni e aquò dins la societat modèrna de la comunicacion, entraïna tre leis annadas 2005 un Programa toponimic per metre en plaça la Gestion de la toponimia occitana. Se tracta de saber valorizar lei recèrcas individualas, de còps anonimas, armonizar lo tractament de l’ensems dau territòri e socializar la forma. A la seguida dei dos congrès de 2007 - 2008 e d’un temps de concepcion pogueriam presentar en julhet de 2012 la fàcia publica, ponchon d’un ample envam collectiu: lo site Luòcs, bdtopoc.org a

La collècta se fa au nivèu locau l'iniciativa de personas,

Aquò dich, demorava pasmens la part mai gròssa de l’afaire e mai esconduda: la verificacion dei donadas de la ficha de cada toponim, lo lançament de la collècta dei microtoponims e l’estructuracion dei Comitats Toponimics. Se i emplegeriam tot l’an, un molon de questions aguent, a l’escasença, de se reglar coma, per exemple, lo convencionament ambe d’autors d’obratges editats en son nom personau, l’adopcion dei règlas definitivas de la chausida dei formas, la formacion deis enquistaires (enquista orala e escricha), la relacion amb leis institucions francesas e internacionalas de regulacion de la Toponimia. L’ample dau talhier reclama de bastir de basas solidas per s’apoderar. Vaquí lo sentiment

generau de la comission que se recampèt a l’AG d’Aush. Sembla que siguem passats de l'etapa de la "curiositat" de toponimia, coma èra dins un temps, au temps de l'organizacion de la collècta. Tot çò ben entraïnat alentorn de la BDTopoc, se deu refortir e contunhar. Siam a l’evidéncia una federacion richa de la varietat deis experiéncias e dei competéncias. Coma inegala tanbèn: a costat de personas que consacran l'essenciau de son temps a la collècta, d'autras o fan a temps limitat. D’autra part de dispositius existan (budgets, emplecs...). Remarca es estat facha que la Collècta orala es urgenta estent que lei testimònis riscan de disparéisser lèu. S'es conclús que faliá poder escambiar e comunicar leis experiéncias, determinar un nivèu limit de la recèrca microtoponimica que sembla infinida, avançar en matèria de critèris per la chausida de la forma. Se prepausam d'organisar de jornadas de formacion a la collècta toponimica per lo malhum de l'IEO. Ara, l’auretz comprés avèm una bèla aisina entre lei mans, l’obratge avancarà d’autant mai que sauprem localament, au nivèu departamentau e regionau, recampar de pichonei còlas per avançar besonha. Pèire Brechet


16

n°145 n°145

SECCIONS

L’IEO d’Auvèrnhe presenta l’exposicion Paroles de pays! Paraulas de País! La lenga e la cultura occitanas del segle 21 dins la Region Auvèrnhe, a l’Hôtel Dieu, au Puèi de Velai, del 16 de setembre al 11 de novembre.

joves e mens joves, emplegan de biais de dire, d’expressions, de noms de luòcs o de familha d’en çò nòstre. Privilegiant un apròchi ludic e interactiu, aquela installacion originala prepausa un esclairatge suls sens e l’origina dels mots o expressions que ponctuan lo nòstre parlar quotidian e que sortisson de l’occitan.

Sem a parlar occitan cada jorn sens nos en rendre compte! En partissent d’aquel constat, l’Institut d’Estudis Occitans d’Auvèrnhe, en collaboracion ambe la societat de Cantal Mille Lieux sur la Terre, faguèt una exposicion per sensibilizar lo public a la preséncia de l’occitan e de la cultura occitana dins la Region Auvèrnhe. S’agís de ne balhar una vision modèrna, d’espolsar l’imatge d’una lenga e d’una cultura que, luènh d’ésser passeistas, son en totala adeqüacion ambe los nòstres mòdes de vida actuals.

Una exposicion itineranta regionala

La paraula se vòl simpla e accessibla a totes. Dins un ambient festiu e colorat, sus fons de fèsta de barri o de vilatge, lo visitor descubrís un espaci ocupat per de personatges a l’escala decopats dins de carton reciclat, e qu’escambian per l’intermediari de “panèus -bulas”. Se legís las convèrsas coma dins una benda dessenhada, e òm pòt veire que pichons e grands,

S’agís d’un projecte d’envergadura regionala: aprèp aquela primièra presentacion a l’Hôtel-Dieu, au Puèi de Velai, del 16 de setembre al 11 de novembre de 2013, l’exposicion serà presentada successivament dins los quatre departaments de la Region dins los meses a venir. Sus cada territòri, un programa d’animacions, elaborat en partenariat ambe los actors culturals locals, permetrà d’aprigondir la causa. Conferéncias, debats, seradas de lecturas o seradas de contes, animacions musicalas, teatralas e d’autres ponctuaràn la venguda de l’exposicion per la rendre totjorn mai dinamica e atractiva. Es tanben en aquò que resida l’interés d’un projecte aital: a cada còp, sus cada luòc, crear un esveniment adaptat, en presa ambe las realitats localas, per rendre compte de la riquessa e de la diversitat de la lenga e de la cultura occitana sus los nòstres territòris.


n°145

17

SECCIONS los personatges, que tenon de pancartas balhan lors desirs e las espèras dels estatjans de la region per botar en avans lor lenga e lor cultura localas. Aquels afirmacions vènon de l’enquesta “Pratiques et représentations des langues régionales en Auvergne”, realizada per l’IFOP en 2006, en collaboracion ambe l’Institut d’Estudis Occitans d’Auvèrnhe. Mai luènh, un arbre als fruchs estranhs atira l’atencion. Sul tronc, d’indicacions de devinalhas son a far correspondre ambe las pomas e las fuèlhas amoviblas que pòrtan de noms de familha e d’entrepresas d’origina occitana. Dins lo canton de las cartas postalas tengudas per dos personatges, se descubrís l’origina e la significacion de toponimes regionals emblematics. Patric Alet, lo novèl president de l’IEO Cantal

Una experéncia de vesita inesperada Las convèrsas se’n van bon trin dins aquel luòc ont las generacions se mèsclan. Inspirats de l’univèrs de la benda desenhada, los personatges de l’exposicion l’exposicion nos pòrtan al rescontre de l’occitan. Un moment festiu e convivial que daissarà degun indiferent. Mantunes mots o expressions, biaises de dire, noms de luòc o de familha tròban lor origina dins la lenga occitana. E es precisament l’objecte de l’exposicion de nos far prendre consciéncia de l’emplec que fasem de l’occitan dins lo nòstre parlar quotidian.

A costat dos personatges dançaires inician lo passant a la prononciacion de la lenga. La darrièra sequéncia, dedicada a la produccion culturala en occitan, es constituada d’una estrada on dos joves personatges musicians, una violaira e un acordeoniste; simbolisan lo dinamisme dels artistes actuals que s’aproprian e que tòrnan visitar lo patrimòni viu. Lo fons de la scèna pòrta un escranh plat sul quin es difusat un montatge videò compausat d’extraches d’espectacles e de reportatges ont la lenga es practicada, e balha la part bèla a l’occitan e a sa cultura. Aquel montage foguèt realizat ambe la cooperacion de França 3 Auvèrnhe. Marion Sabatièr

La mesa en scèna es originala e innovanta: de personatges a l’escala, fòrça colorats, descopats dins de carton reciclat, abitan l’espaci e convèrsan per l’intermediari de “panèus-bulas”. S’i pòt legir las convèrsas, coma dins una benda desenhada, e descubrir lo sens e l’origina dels mots e de las expressions que venon de l’occitan. Sus l’esquina dels personatges se tròba un imatgièr occitan que se declina segon diferentas tematicas: la familha, los mèstiers, los vestits, las colors, etc. E tot se desrotla dins un univèrs sonòr constituat de brèvas de convèrsa en francés e en occitan. Lo dispositiu mescla ambe energia un apròchi a l’encòp ludic e interactiu, e nos mèna dins un univèrs bigarrat e convivial, a la descobèrta de diferentas sequencias. Los primiers pases dels visitor los mènan per una gaujósa manifestacion ont

Tres occitanistas auvernhats de tria: Catherine Liethoudt, Crestian Ormelhièr e Josiana Guilhòt.


18

n°145

PROJÈCTES

còps hòrt motivats, que son tanben los purmès atirats per d’autes emplecs que’us assegura un revengut regular dens lo temps; la motivacion deus formators qu’es donc tanben un element de tribalh entà asseguar un desvolopament deus cors d’occitan. Avossitz enveja de labellizar lo voste cors per l’an que ven, o d’acuelher ua formacion PARLESC (presentacion deu Quadre Europèu Comun de Referéncia per las Lengas e deu labèl), gratuitas e obèrtas a tots las personas interessadas, mercés de nos contactar a contact@parlesc.com

Lo labèl PARLESC que s’estructura Per la tresau annada, lo labèl PARLESC, associacion entre l’IEO e los CFPO, qu’organizava la labelizacion de cors; que son augan quasi 140 cors atau labellizats en Occitània, oficiaument reconeishuts au parat d’ua ceremonia organizada augan a l’Ostal d’Occitània en preséncia de membres de l’equipa deu labèl, d’elegits per la lenga occitana, e de representants de las associacions labellizadas. Quin ensenhaments e poden tirar de l’evolucion deus cors. A vista de nas, que podem destrilhar los cors entre 2 categorias principaus: los cors isolats, o au maximum 2, que son plan installats dens un parçan, e qu’an, a còps, dificultats per s’estructurar en mei d’un nivèu pr’amor de l’abséncia o de la limita en nombre d’aprenents potenciaus. Las estructuras mei grandas, com l’IEO Aquitània o l’IEO de Garona Hauta per exemple, que, solets o en associacion, organisan ua auhèrta de promocion deus cors dens un territòri definit. Se quitament, dens aqueste cas, los cors e poden cambiar de vila d’ua annada l’auta, lo lor nombre que creish d’annada en annada. Un aute element qu’es l’evolucion importanta, aici, de las personas que son de cap aus aprenents: en complement deus salariats de las associacions, que se troben un cèrt nombre de vacataris o de benevòles que la lor disponibilitat varia dens lo temps. Los mei joens, a

Aprenem l'occitan 2013 Aquesta campanha s’acompanha de la comunicacion "Aprenem l’occitan - apprenons l’occitan"; las estructuras qu’an partenariats dab radios associativas que nos poden contactar tà aver espòt ràdio a gratis, disponibles en gascon, lengadocian e tanben en francés tà tocar los que ne comprenen pas la lenga. Que serà seguit per un campanha suus internet. Los utis de comunicacion, afichas e desplegants, que son petit a petit difusats dens l’ensemble deu territòri (per mei d’informacion, que podetz contactar comunicacion@ieo-oc.org). Cambiament d’un orari d’un cors, navèra adreça mèl o numerò de telefòn, projèctes de cors ou quicòm d'autre? Contactatz l’equipa ent’ac senhalar. Laurenç Gòsset


n°145

19

LIBRES

Maèla Dupon e la nòva poesia occitana “Los mots jamai foguèron meus / Los manlevavi contra ta carn” (Ta pèl a la color lenta de la pluèja, 11, p. 41). Jova de sos 24 ans, Dupon fa ja mòstra d’una inteligencia sensibla e d’una precision tecnica sens parelh dins son primièr recuèlh poetic. Aquí lo tèma recorrent es lo desplaçament espacial pel biais dels sentiments viscuts en cada luòc: una causa es fondamentalament ligada a l’autra dins sa poesia e sa pròsa poetica. Lo poèma que balha lo nom del recuèlh es particularament fòrt e plan sovent citat per la critica ja facha de son òbra. E son trabalh se fa reconéisser a l’estrangièr: aguèt d’extraits publicats dins la revista literària catalana Pèl capell, numèro 18 (mai de 2013), dedicat a la produccion occitana actuala, a costat d’autres nòus talents, coma Aurelia Lassaque e Silvan Chabaud. De mai, foguèt selecionada demest los sièis finalistas del primièr prèmi PEN internacional Nòvas voses amb lo poema inedit Turmstraße, o Un amor sens còs, que representa la literatura occitana dins aqueste projècte del malhum associatiu PEN club, l’un dels mai coneguts dins lo domèni literari. Aital Dupon es segurament una poèta que caldrà acompanhar d’ara enlai! Maëlle Dupon. La color lenta de la pluèja. Montpeirós: Jorn, 2013. 122 p. 15 €.

Marçau de l’Oliu

IEO-Edicions: los tòmes VI e VII del diccionari de Rapin Que’s poderà comandar l’ensemble deu diccionari, a partir deu 15 d’octobre, en çò d’IEO difusion (www.ideco-dif.com, dins la rubrica IEO Edicions).

En 1987, dens un libret de l’EOE, se trobava ua reclama per la purmèra soscripcion per l’òbra magèr de Cristian Rapin: un diccionari en mei d’un vòlume de la lenga occitana (lengadocian). Lo purmèr tòme qu’estó editat en 1991; un tribalh pacient qu’estó menat per IEO edicions dab l’autor. Lo tòme 5 qu’estó editat en 2006 e puish quasi lo silenci… En 2012, dens un contèxte complicat per IDECO, IEO Edicions que prenó la decision d’acabar l’edicion deu diccionari per 2013, un diccionari considerat com ua prioritat au servici de la lenga.

Edicions a viéner au quautau trimèstre de 2013 : Tot en Un (pedagogia), version corregida e aumentada, de Joan-Claudi Sèrras Une langue en quête d’une nation (Textes et documents), de Francesca Zantedeschi e d’autas suspresas… Pagina manuscricha del diccionari


20

n°145

ENTREVISTA

Joan Ganhaire, escrivan del Peirigòrd nascut a-z-Agen en 1941, es l’autor de mantuns recuèlhs de novèlas e romans en lenga occitana. Son primièr recuèlh de novèlas Lo Reirlutz foguèt seguit d’un segond, Lo Viatge Aquitan, qu'obtenguèt lo Premi Jaufré Rudel 2001. Ongan publiquèt en çò d'IEO-Edicions lo roman Vautres que m'avètz tuada - e nos promet encara de mai! Una causa que remarcam sulcòp en legissent vòstres romans es vòstra capacitat d’evocar un monde naturalament occitanofòne, coma se pas jamai foguèsse estat autrament. Mas declaratz que vòstre contacte imersiu amb la lenga es tardiva, a l’epòca que vos instalerètz dins un país de dialècte lemosin. Cossí faguèretz vòstra descobèrta de la lenga occitana? Quines conselhs podètz donar a totes que se meton a apréne l’occitan sens aver agut cap (o ben pauc) de contacte amb la lenga abans? Crese que per èsser liure dins l’escritura, un pòt pas far autrament que de crear, de pensar un monde completament occitanofòne, ente soles los estrangiers parlen una autra lenga, lo francès per exemple, o l’espanhòu, o recentament dins una nòva pas enquera publicada lo neerlandès… Libertat es donada d’inventar un país, sas reglas, sas leis, çò que es plan cepte quante coneissetz pas tròp lo fonccionament de la políçia o de la justicia ferancesas… ‘Fectivament sei vengut sus lo tard a la lenga occitana. Quò fuguet plan aisat, que a l’epòca de mon installacion (1968!), la lenga era enquera viva en Perigòrd, e mon deser d’aprener fuguet bien reçaubut per mos pacients que fugueren mos professors e an acceptat mas esitacions, mos bretonaments. Quauques uns m’an

occitanistas lor agradan melhor tanben. A vòstre vejaire, aqueste genre literari es mai popular, benlèu mai jove e inventiu? ‘Fectivament, los romans policiers fan partida d’una literatura d’aisat legir, çò que manca un pauc en Occitania. Surtir dau "trobar clus" (que practique enquera de temps en temps…) me sembla plan important per ofrir aus jòunes quauquaren de pas tròp einoiós a legir: aventura, misteri, umor, çò que dise "literatura de gara", deu espelir si un vòu apelar lo mai possible de legeires. Ai pogut constatar, d’un autre biais, que los cors d’occitan, ente lo monde deven, en principi, aprener a legir, son dempuei quauques temps una font bela de legeires. quitament donat daus cors dau ser, quante anava los veire aprep sopar per parlar coma ilhs…

Qué vos menèt a-n-aqueste genre literari? Quinas son vòstras influéncias?

Pense que quo es lo melhor biais d’aprener una lenga: trobar daus locutors prestes a donar un pauc de lor temps per la transmission de la lenga. Pense que los cors donats dins los obradors de lenga (ne’n avem una trentena en Perigòrd) fan partida de l’arsenau que pòt rencontrar quauqu’un que vòu vertadierament aprener la lenga.

Ai totjorn agut grand plaser a legir daus romans policiers, J.H Chase, Chandler, Rex Stout, John Dickson Carr, Agatha Christie, Boileau Narcejac, Simenon e de segur Conan Doyle an breçat ma jounessa, e pus tard, Sjôwall e Wallö, Fruttero e Lucentini, Mankell, Elis Peters, Fred Vargas e subretot Andrea Camilleri.

Los romans policièrs son de bon publicar... e de bon vendre. Avèm d’exemples dins mai d’un dialecte – coma lo Reinat Toscano e son niçard. Als joves

Dins quel autor sicilian, ai trobat (en tota modestia!) un frair en escritura: usatge dau dialecte sicilian, creacion d’un comissariat improbable dins u na vila


n°145

21

ENTREVISTA

© Patric La Vau

imaginara lançat dins de las aventuras umanas ente l’umor aida a suportar la sufrença. E ai chausit mon genre: lo de l’enigma policiera, emb sos suspiechs, sas faussas dralhas, sos rebombaments… Quo es un genre que damanda tot plen de rigor per menar lo legeire per lo bot dau nas devers una fin au còp estonanta e plausibla! A notar que "Vautres que m’avetz tuada" es una istòria vertadiera que me fuguet contada per una de mas pacientas que anet pas jurcinc’au crime, mas se’n fauguet de gaire… Sètz medecin e escrivan, alara avèm una question que nos sembla bona de vos pausar. Quin es vòstre vejaire sus l’estat clinic de la lenga occitana dins vòstre environament? Vau vos respondre per una metafòra medicala: me sembla que la lenga es surtida daus sonhs paliatius per entrar en sonhs de readaptacion… Segur, los locutors naturaus son de

mens en mens nombrós, mas l’actractivitat de la lenga per pas mau de monde, ancians locutors que vòlen tornar trobar lor lenga, noveus ‘ribats que tròben dins la lenga un biais de se mielhs integrar, calandrons e elevas de las classas bilingas, tot quò dona un pauc d’esper. Una enquesta aquitana de i a quatre ans a montrat que lo Perigòrd era lo despartament de

la region que a lo mai de locutors, a pus prep 40 000. Si entre tots riebem pas a quauquaren! E per acabar: avètz de projèctes e de nòvas suspresas literàrias dins la pòcha per sortir dins los ans que venon? Segur que ai daus progèctes! En fin d’annada, deu surtir a l’IEO Perigòrd un pitit libre estrange "Çò ditz la Pès Nuts" que se pòt desjà trobar dins una revirada francesa sur Mon Petit Editeur.com jos lo titol “Ainsi Dit Celle Qui Va Pieds Nus”… Dos autres romans policiers son (presque) prestes e la literatura occitana s’apresta a descrubir emb orror las aventuras de pas creire dau comissari (enquera un…) Gaëtan Caüsac daus Ombradors dins de las aventuras trasfòlas, per tot vos dire, una de sas enquestas lo mena drech dins un poema de Rimbaud… Aprep, trobarem plan quauquaren mai! Prepausses reculhits per Marçau de l’Oliu


22

n°145

LENGA

En Lomanha, ai ausida cent còps la frasa dicha a un mainatge que l'avián enviat quèrre quicòm e que tornava sense o aver trobat: "Dròlle, troberés pas calhaus a Garòna !" E, per anar de Larraset a Montèch, cal "passar Garòna" al pont de Borrèth. Quand l'aiga es sus la rota a Gimat, entremièg Bèumont de Lomanha e Solomiac, es que "Gimona a saulat". Se parla totjorn de Garòna (varianta lomanhòla e tolosana de Garona) e de Gimona. Tant per Garòna coma per Gimona, en Lomanha, jamai aqueles idronimes s'emplégan pas ambe l'article definit. Tarn s'emplega tanben sense article: Me trigava d'anar veire se Tarn creissiá totjorn. (F. Cairon, La terro d'Oc, març de 1930, p. 6.) Se vesiá pas grand causa dins la comba de Tarn. (Andrieu-Jacme Bossac, Fabrica, 1971, p. 6.) Lo camin peirenc que menava a Tarn. (A.-J. Bossac, Fabrica, p. 69.) Tarn passava jol pònt, ara passa dessús. (C. Peiròt, Poësias, 1909, p. 62.) Ai transpausadas aquelas quatre citacions en grafia occitana. Cresi que cal considerar que dins l'occitan actual, la nòrma es de dire Tarn, sense article, quitament se Guilhèm de Tudèla escriu, dins La cançon de la crosada: La d'en Martí d'Olitz víron ilh ab aitant / Per lo Tarn contr'Agot vès la vila nadant. (E. Martin-Chabot, La chanson de la croisade, t. 1, p. 242.) Traduccion de l'editor: "Ils virent aussi la bannière de Martin d'Olite, qui remontait le Tarn, dans le sens opposé à l'Agout, vers la ville". Mas, aquel apax de l'occitan

medieval deu pas cambiar la nòrma de l'occitan modèrne. Dins sa gramatica de l'occitan de la region de Pesenàs (al nòrd-èst de Besièrs), Émile Mâzuc parla de "la fes qu'aquela piòta de filha tombèt dins Riutòrt". (Grammaire languedocienne, 1899, p. 136. Riutòrt es un pichon afluent de la riba esquèrra de l'Òrb. En Provença, dins lo departament del Var, un pichon cors d'aiga de 115 quilomètres, Argens, s'emplega tanben sense article definit: "Imaginas-vous uno plano inmènso, à perdo de visto; au mitan d'aquelo plano Argèns serpentejo, si desvertouio, tau uno serp.(...) Aquéu flume es capricious, voulur, semanaire de discòrdi, empouorto de mouloun de terro" (Janino Agnel, AVEP, febrièr de 2012, p. 22.). Ai

daissada aquela citacion en grafia mistralenca. Cresi doncas qu'avèm de bonas rasons d'emplegar los noms de rius sense article definit, cada còp qu'es l'usatge de la lenga modèrna; çò qu'es lo cas plan sovent, del cap a l'autre del país nòstre. Mas, i a d'excepcions. Del moment que tot lo mond ditz : "Los aigats de l'Ador", seriá un volontarisme bufèc de preconizar lo non-emplec de l'article davant aquel nom de flume gascon. Jacme Taupiac

N’i auré pas qu’ua Garona, quan se tròba tan de neste e de gave dens los Pirenéus? Lo sens que sembla clar (garr = pèira o ròc), mes entre aragonés e occitans de la val d’Aran, la sòrça purmèra de Garona que hè debat. D’aubuns que pensan la sorça principau que’s tròba dens lo massiu de la "Maladeta", en Aragon, abans de sortir de la montanha aus "Uelhs de Joeu". Enta’us aranés, la sorça vertadèr, nomenada l'Uelh dera Garona, que seré au "Plã de Béret", a proximitat deu Pòrt de la Bonaigua (sic). Los gaves, eths, que son comuns dens los Pirenèus, e mei especificament dens lo Bearn (las lors sorças que son en Aragon). Dab un radicau pre-celtic gaba, que vòu diser riu entrauct, que se tròban alhors en Occitània, com "gabali" (las "gabales" deu Gevaudan), Gabardan, Garravet, Gavarret... Aqueste idronim qu’èra tan utilizat que prenò un sens quasi comun e fòrça rius aurén perdut, atau, lo lor nom purmèr tà guardar un nom bastit a partir de gava. Que hèn dus gaves que s’encontran? Un gave! E mei a l’èst, que trobam las nestes, eths tanben hòrt numerós dens lo lor país. Atau, estossitz entre Bearn e Bigòrra, ne vos cau pas enganar e apréner a destrilhar un gave d’ua neste. Totun, se seguètz l’un, e serètz au cap d’un moment dens l’Ador, e l’aute, dens la Garona, solide! Laurenç Gòsset


n°145

Colera

Un còp era un país que son nom se’n es perdut. La democracia, dins queu país, fonccionava sus un mòde bipartista. D’un costat los vegetalistas que se nuirissián de la charn de las bèstias e pretendián qu’òm aviá pas lo drech de se’n prener a daus paubres vegetaus sens defensa, que dau mens la lebre pòt corre, pas la lachuja. Lo buòu a de las banas per se defendre, pas la raba o lo chaul que pòden quitament pas cridar secors quand lo coteu lor passa sus la gargamela. D’un autre costat los charnistas que refusavan tota nuiritura animala, considerant que l’òme es un animau tanben e que quo es pas normau, pas morau de se repàisser de la charn de sos frairs. I aviá ben quauques pitions partits de mai, coma los vegetalistas dau segond gra que se nuirissián unicament de charn de bèstias vegetarianas, los carnivoristas per la benda que se nuirissián nonmàs de vegetaus femats emb daus engrais animaus, quauques antropofagistas clandestins… Mas basta! los dos grands partits representavan mai daus tres quarts daus electors. Au temps que vos parle, lo partit vegetalista era au poder dempuei bona pausa. Lachujas, rabas e chauls vivián en patz. E la gent, qualas que siá lor conviccion se devián repàisser (a belas dents o

23

TRIBUNA LIURA

en chichinhar) de la charn de bèstias sacrificadas segon los rites. Tot aquò semblava voler durar, mas arribet la Granda Crisi. E a tots los còps que poncheja lo morre, quela-d’aquí, lo monde se bòtan a votar lo contrari de çò qu’avián votat la velha, deselegissen lors elegits, vòlen reformar la constitucion, l’escòla, la justícia, lo negòci, e tot e tot… Quo es entau que los noveus elegits (charnistas donc), tanleu la prumiera setmana, fagueren interdire los tuadors e l’abatatge de las bèstias. E voteren l’obligacion de se nuirir de rabas, de chauls e de lachujas, sacrificats ritualament vòle ben, mas sens anestesia e sens avocats per los defendre. Quo es lo juec normau de la democracia: balança d’un costat puei de l’autre. Mas aquí las consequéncias fugueren plan mai grandas que çò qu’avián previst. Los que fasián venir chens, chats, tortujas, pòrcs d’India, ratonets e canaris fugueren pas tucats. Mas los que fasián venir vedeus, vachas e buòus, anheus e tessons e mai polalha fugueren roinats e se degueren reconvertir. Quo es que quelas bèstias tenen un pauc tròp de plaça coma animaus de companhia! Tanben a la riba de doas generacions, se trobet pus una vacha, un buòu, un tesson dins tot lo

país. E contunhava lo chaple de las lachujas. Tot semblava entau irreversible mas arribet una crisi novela emb la fin dau petròli, puei de l’urani e dau gas de merdolha. Pasmai d’energia per far petonar los tractors per fin de laurar per semnar lachujas, rabas e chauls o los tornar picar. Los mai vielhs se sovenián qu’autres còps òm atalava de las bèstias per las far trabalhar, que la traccion animala era utilizada per lo trabalh de la bòria. Mas avián pus de vachas, pus de buòus… Alaidonc, per contunhar de far venir de las lachujas, de las rabas e daus chaus e ne’n far ripalha desvergonhada, degueren dondar las solas bèstias que demoravan per fin de las far laurar. E veguerem daus ratonets, daus pòrcs d’India, de la tartujas, daus canaris e daus peissons roges tirar aplechs, arairs e garliments. Michèu Chapduelh


ADREIÇAS L’Institut d’Estudis Occitans de pertot INSTITUT D’ESTUDIS OCCITANS (FEDERAL) Ostal d’Occitània 11, carrièra Malcosinat 31000 Tolosa 05 34 44 97 11 - direccion@ieo-oc.org www.ieo-oc.org IEO EDICION (IEO-IDECO) Carrièra dels ancians combatents ZA plana St Martin 81700 Puèglaurenç 05 34 44 97 11 - ieo-edicion@ieo-oc.org www.ideco-dif.com

IEO ARDESCHA En çò de Denis Capian La Pastourelle A 07000 Privàs 04 75 64 87 74 - ieo07@ieo-oc.org IEO ARIÈJA "OSTAL OCCITAN" 11, carrièra Henri Fabre 09100 Pàmias 05 61 69 60 96 - ieo09@ieo-oc.org

SECCIONS REGIONALAS

IEO AUDE 79, la Trivala BP 105 11022 Carcassona 04 68 25 19 78 - ieo11@ieo-oc.org http://perso.orange.fr/ostal.sirventes

IEO AQUITÀNIA 171, avenguda de la Palhèra 33600 Peçac 05 56 39 27 99 - ieoaquitania@ieo-oc.org http://ieoaquitania.free.fr

IEO AVAIRON Ostal del patrimòni Plaça Foch 12000 Rodés 05 65 68 18 75 - ieo12@ieo-oc.org www.ieo12.org

IEO AUVÈRNHE, BORBONÉS, VELAI 4, carrièra Sent Eutròpi 63000 Clarmont d’Auvèrnhe 09 54 49 26 63 - 09 59 49 26 63 ieoregionauvergne@gmail.com

IEO BOCAS DE RÒSE Ostau de Provença 8 bis, avenguda J. Ferry 13100 Ais de Provença 06 15 89 59 38 - ieo13@ieo-oc.org

IEO LEMOSIN Plaça daus vinhairons 19140 Usercha 05 55 98 28 90 - contact@ieo-lemosin.org http://www.ieo-lemosin.org

IEO CANTAL 32, ciutat "Clair vivre" BP 602 15006 Orlhac 04 71 48 93 87 - ieo15@ieo-oc.org http://ieo15.cantalpassion.com

IEO LENGADÒC 15, avenguda Mas BP 60011 34501 Besièrs cedex 04 67 31 18 91- ieolengadoc@ieo-oc.org www.ieo-lengadoc.org

IEO CHARANTA "CONVERSA OCCITANA" 13, carrièra Gaston Agard 16800 Soyaux 05 45 38 03 08 - ieo16@ieo-oc.org

IEO MEIDIA-PIRENÈUS 11, carrièra Malcosinat 31000 Tolosa 09 62 56 09 91 - ieom-pireneus@ieo-oc.org www.ieomp.com

IEO DORDONHA "NOVELUM" Centre social e cultural 95, rota de Bordèu 24430 Marsac/ L’Isla 05 53 08 76 50 - ieo24@ieo-oc.org http://novelum.ieo24.online.fr

IEO PROVENÇA-AUPS-CÒSTA D’AZUR (CREO PROVENÇA) Ostau de Provença 8 bis, avenguda Jules Ferry 13100 Ais de Provença 04 42 59 43 96 - ieopaca@ieo-oc.org

IEO DROMA "DAUFINAT, PROVÈNÇA, TÈRRA D'OC" Ostal dels Servicis Publics Servici de la vida associativa 1, avenguda St Martin 26200 Monteleimar 04 75 46 86 52 ieo26@ieo-oc.org www.ieo-droma.org

IEO RÒSE-AUPS Chez Gerard Betton - Le Petit Avanon 07370 Auzon 04 75 23 02 71 - ieor-aups@ieo-oc.org

IEO GARD 4, carrièra F. Pelloutier 30900 Nimes 04 66 76 19 09 - ieo30@ieo-oc.org www.ieo30.org

SECCIONS DEPARTAMENTALAS IEO 04-05 "ESPACI OCCITAN DEIS AUPS" 21, charrièra de l'Estampariá 05000 Gap 04 92 53 98 40 - ieo04-05@ieo-oc.org http://www.espaci-occitan.com IEO AUPS MARITIMS "JÒRGI GIBELIN" En çò de J.P. Baquié 17, baloard Carabacel 06000 Niça 04 92 04 27 20 - ieo06@ieo-oc.org http://ieo06.free.fr

IEO GARONA NAUTA Ostal d’Occitània 11, carrièra Malcosinat 31000 Tolosa 05 61 11 24 87 - ieo31@ieo-oc.org www.ieo31.com IEO GÈRS 6, carrièra Lamartina 32000 Aush 05 62 05 53 98 - ieo32@ieo-oc.org IEO GIRONDA Ostau occitan 171, avenguda de la Palhèra 33600 Peçac

05 56 36 30 27 - ieo33@ieo-oc.org ostau.occitan.online.fr IEO ERAU 14, avenguda Estienne d'Orves BP 60011 34501 Besièrs cedex 04 67 31 18 91 - ieo34@ieo-oc.org IEO GASCON LANAS En cò de Miquèu Baris 313, alèa de las Alaudas Partiment Sent-Robèrt 40440 Ondres 06 09 62 52 99 - ieo40@ieo-oc.org IEO LÉGER NAUT "L'AURA" Centre Pèire Cardenal Charrièra Jules Vallès 43000 Lo Puèi de Velai 04 71 06 17 42 - ieo43@ieo-oc.org IEO ÒLT Espaci Clément Marot Plaça Bessières 46000 Caurs 05 65 24 62 82 - ieo46@ieo-oc.org IEO ÒUT E GARONA "ESCÒLA OCCITANA D’ESTIU" 16, carrièra pujòls 47300 Vilanuèva d’Òlt 05 53 41 32 43 - ieo47@ieo-oc.org IEO PUÈI DE DOMA Centre J. Richepin salle B12 21, carrièra Richepin 63000 Clarmont d'Auvèrnhe 06 08 21 45 55 - ieo63@ieo-oc.org IEO HAUTAS PIRENÈAS "NOSAUTS DE BIGÒRRA" Ostal de comuna 65350 Bouilh-Péreuilh 05 62 93 04 65 - ieo65@ieo-oc.org www.ieo65.com IEO PARÍS En cò d'Alexis Quentin 31, carrièra Vandrezanne 75013 París ieo75@ieo-oc.org IEO TARN 3, carrièra de la Torque BP 14 81120 Realmont 05 63 79 06 67 - ieo81@ieo-oc.org www.ieo-tarn.org IEO TARN E GARONA "ANTONIN PERBÒSC" 307, avenguda de Montech 82000 Montalban 05 63 03 48 70 - ieo82@ieo-oc.org IEO VAR "PROVÈNÇA TÈRRA D’ÒC" En cò de J. G. Babois - Plaça deis infèrns 83790 Pinhans 04 94 33 22 51 - ieo83@ieo-oc.org http://textoc.hostzi.com/ieo83.html IEO VAUCLUSA 26, carrièra dels Tinturièrs 84000 Avinhon 04 90 67 16 90 - ieo84@ieo-oc.org IEO VINHANA Madame Christiane Carron Résidence du Petit Breuil 37, rue de la Vallée 86000 Poitiers ieo86@ieo-oc.org


145 web