Issuu on Google+

#

Levensbeschouwing ontwikkelen

didactiek voor

godsdienst9/9levensbeschouwing in het primair onderwijs

j e f de sc he ppe r met medewerking van marcel zagers e.a.


" INLEIDING

Dit boek is voor iedereen die betrokken is bij de ontwikkeling van levensbeschouwing van kinderen in een open christelijk perspectief, maar vooral voor studenten van opleidingen tot leraar primair onderwijs.

Wie studeert op een katholieke of protestants-christelijke pabo ontdekt dat daar het vak godsdienst9/9levensbeschouwing of iets dergelijks op het rooster staat. Eigen ervaringen op de basisschool of in het voortgezet onderwijs en eigen levensbeschouwelijke interesse maken of iemand benieuwd is naar dit vak of er tegenop ziet. Iedereen vindt wel dat levensbeschouwing belangrijk is voor mensen, maar wat moet je ermee op de basisschool? Moet je gaan discussiëren met elkaar, of moet je (weer) gaan leren hoe de grote godsdiensten in elkaar zitten? En wat betreft de kinderen die je in je stage tegenkomt: moet je hen de Bijbel gaan uitleggen, of moet je hen ‘waarden en normen’ leren? Kortom, vragen te over.

In dit boek spreken we op een andere manier over het vak godsdienst9/9levensbeschouwing dan je hoogstwaarschijnlijk gewend bent ‘van vroeger’ of ‘van stage’. We denken namelijk dat het mogelijk én noodzakelijk is geworden om op een andere manier te spreken over de levensbeschouwelijke ontwikkeling van kinderen dan in termen van ‘waarden en normen’ of ‘informatie over godsdiensten’. Wij zijn van mening dat je dit vak alleen goed kunt verzorgen als je er ook persoonlijk op betrokken bent. Dat betekent niet dat je een volledige geloofsbelijdenis moet afleggen voordat je aan de slag kunt op de basisschool. Je moet wel bereid zijn er zelf over na te denken en te werken aan een eigen visie op het terrein van levensbeschouwing en godsdienst. Het boek is ontstaan vanuit een katholieke opleiding en richt zich daar in eerste instantie ook op. Het is echter tegelijk open en oecumenisch van opzet en geest, zodat ook anderen ermee vooruit kunnen. In 1999 verscheen een nieuw Raamleerplan voor Godsdienst9/9levensbeschouwing op Katholieke Basisscholen. Dit raamleerplan stelt de vorming van de eigen levensbeschouwelijke identiteit van de leerlingen voorop en laat veel ruimte aan de leerkrachten. We herkennen in dit raamleerplan veel van onze eigen visie op het vak en sluiten daar dus bij aan. In de concretisering naar de praktijk toe maken we wel eigen keuzes.

7


We willen met dit vak midden in de school staan. Didactische inzichten en methodieken sluiten bijvoorbeeld aan bij de beweging van ‘ontwikkelend onderwijs’, met name bij de visie van professor Carel van Parreren, die in het Nederlands onderwijs een belangrijk rol heeft gespeeld. Dat betekent ook dat wij voortdurend over de grenzen van het vak zullen kijken, naar andere vakgebieden en naar het geheel van de basisschool. Tegelijk willen we in dit geheel de eigen rol en inbreng van het vak godsdienst9/9levensbeschouwing duidelijk maken. Je hebt een stevig boek in handen. Moet dit allemaal? Kan het niet wat minder? Ja en nee. Het is een boek voor de hele opleiding en zeker óók nog wel daarna. Je hoeft dus niet alles ineens door te nemen. Deel i is op jezelf gericht. We bieden daarin een inzicht in het fenomeen levensbeschouwing: een aantal begrippen en ideeën om je eigen visie te vormen. We denken dat dit deel vooral geschikt is voor de propedeutische fase van de opleiding. Hoofdstuk 3 vinden wij daarin het belangrijkste. De andere hoofdstukken zijn belangrijk voor de ‘inkleuring’. Deel ii geeft een visie op het vak godsdienst9/9levensbeschouwing op de basisschool. Dit is de hoofdschotel. De hoofdstukken 8 t9/9m 10 vormen hiervan de kern. Deze hoofdstukken leiden als vanzelf tot de vragen die in hoofdstuk 11 besproken worden. Om die kern tot zijn recht te laten komen zul je er in de opleiding ruim tijd aan moeten besteden. Deel iii moet je niet lezen maar gebruiken. Je vindt er een groot aantal werkvormen om de visie van deel ii concreet vorm te geven in de lespraktijk. Vanaf je eerste lesoefeningen kun je daar gebruik van maken, maar je kunt er ook steeds weer naar teruggrijpen.

8


inleiding

Verder ben je natuurlijk eigenzinnig genoeg om díe hoofdstukken eerst te lezen die je aanspreken of omdat je op dat terrein juist vragen hebt. Je doet maar. Hoe je dit boek ook gebruikt, we hopen dat het leidt tot een stevige discussie met anderen en een eigen visie op het vak, maar vooral tot veel plezier met de kinderen tijdens de lessen. Als dit vak goed gegeven wordt, vinden kinderen het uitermate boeiend en krijgen ze een aantal fundamentele vaardigheden mee voor heel hun leven. Ook wie niet op een school werkt, maar anderszins betrokken is bij de opvoeding van kinderen, kan in dit boek een denkkader vinden en veel ideeën om te werken aan de levensbeschouwelijke en de godsdienstige ontwikkeling van kinderen. De concrete uitwerkingen zullen dan wel moeten worden aangepast aan de eigen situatie. Jef De Schepper

Op de website van Kwintessens zijn suggesties te vinden om met het boek te werken op de opleiding. Zie www.kwintessens.nl bij ‘Pedagogisch didactische handboeken’, doorklikken op het boek.

9


# deel i

Levensbeschouwing basisbegrip De deur naar levensbeschouwing

Laten we de deur open of zullen we haar sluiten? Zoiets vraag je niet als er alleen maar een muur is, of alleen een open doorgang. Het is typisch voor een deur dat je ze kunt openen en sluiten. Een deur is als het ware een schakel tussen de ruimte van de mens en alles wat zich daarbuiten bevindt. Het begrensde en het grenzeloze grenzen in de deur aan elkaar. Door middel van een deur kunnen we een stukje ruimte voor onszelf afbakenen van de gehele overige wereld. Maar juist omdat we de deur ook kunnen openen, kunnen we deze scheiding tussen binnen en buiten weer opheffen. We sluiten meestal de deur als de les begint. We sluiten ons af voor het lawaai van buiten, tocht wordt vermeden en de warmte blijft binnen. Maar er is meer: als we de deur sluiten, zijn we onder elkaar met een groep. Anderen buiten de deur horen er even niet meer bij, en dat is goed om te weten bijvoorbeeld wanneer er moeilijke of gevoelige onderwerpen in de les ter sprake komen. Dan is het goed om op onszelf te zijn. Hoe gaat dat trouwens bij jou thuis of op jouw kamer? Staan de deuren daar open of worden ze in de regel gesloten? Kleine kinderen hebben de neiging om alle deuren open te laten staan. We noemen dat slordig en sturen ze vaak terug om de deur alsnog te sluiten. Maar misschien willen ze de deur helemaal niet sluiten, hebben ze nog graag contact met de wereld en de mensen om hen heen. Niet voor niets blijft de slaapkamerdeur openstaan als ze ’s avonds naar bed gaan. Dat wordt anders wanneer kinderen hun eigen ik gaan ontdekken. Dan worden er bordjes op de slaapkamerdeur gehangen: 3x kloppen. Zijn er thuis deuren die altijd openstaan of die nooit openstaan? Is de deur van jouw kamer meestal dicht of staat ze open? Je hebt er waarschijnlijk nooit zo bij stilgestaan, maar het zegt iets over jou en over jouw relaties met de anderen die in huis wonen.

11


De achterdeur stond vroeger in dorpen altijd open voor buren en bekenden: ‘achterom binnen’ luidde de ongeschreven regel. Werd er aan de voordeur gebeld, dan was het zeker een vreemde of ‘deftig bezoek’. De betekenis die men aan deuren hechtte, zegt veel over de relaties in die dorpen toen en over de mate waarin men ‘privacy’ belangrijk vond. (Niet voor niets is dit een ‘vreemd’ woord!) De betekenis van deuren is in de loop der jaren veranderd. Er bestaan ook grote verschillen tussen onze Nederlandse cultuur en andere landen en continenten. Afrikanen in de dorpen en Japanners gaan er heel anders mee om dan wij. Dat zegt iets over deze culturen en over onze cultuur. Dat zegt iets over hoe zij en hoe wij in het leven staan: we stellen privacy op prijs en voelen ons tegelijk niet graag opgesloten. We willen zelf beslissen wanneer we ons terugtrekken of wanneer we erop uitgaan. In onze taal vinden we deuren terug in diverse uitdrukkingen en gezegdes: ‘de deur plat lopen’, ‘met de deur in huis vallen’, ‘de deur op een kier zetten’, ‘de deur in iemands gezicht dichtgooien’, ‘dat doet de deur dicht’. Ook in volksverhalen en sprookjes wemelt het van de deuren die geheimzinnig gesloten blijven en alleen met speciale inspanningen kunnen worden geopend. Doornroosje ontdekt achter een verborgen torendeurtje een spinnend vrouwtje aan een spinnewiel, en wanneer ze in een eeuwige slaap valt omdat ze zich geprikt heeft, worden alle deuren versperd door distels en doornen. De liefde van de prins opent ze als vanzelf. In het Nieuwe Testament wordt Jezus de deur genoemd die toegang geeft tot de mensen: wie echt om mensen geeft (de goede herder) gaat langs de deur binnen, alleen dieven en rovers zoeken een andere weg. En deze tekst is voor de lezer wellicht een deur – een nieuwe deur naar levensbeschouwing die je dicht kunt laten maar ook kunt openen.

12


levensbeschouwing6–6basisbegrip

De meest gewone dingen van het leven hebben een levensbeschouwelijke betekenis. Huizen, wegen en tuinen, vakantie, werk en studie, kleren, schoenen en juwelen, vrijen, zingen en slapen: deze dingen zijn niet alleen nuttig of aangenaam, ze hebben ook een persoonlijke betekenis en waarde. We kunnen er levensbeschouwelijk over reflecteren. Wellicht ben je verrast door deze start en vind je het een wonderlijke manier om over levensbeschouwing te praten. Gaat dat dan niet over de diepste levensvragen en over allerlei moeilijke opvattingen daarover? Inderdaad, daar gaat het óók over, maar het gaat ook over heel gewone dingen. Over anders kijken naar heel gewone dingen. Zo willen we ook anders kijken naar levensbeschouwing. Voortdurend blijkt dat dit woord allerlei misverstanden oproept, vooral merken we dat levensbeschouwing vaak beperkt wordt tot datgene wat mensen uitdrukkelijk denken over het leven. Levensbeschouwing omvat echter veel meer dan alleen denken en is voor een groot deel onbewust. In dit eerste deel zullen we het fenomeen levensbeschouwing vrij uitvoerig beschrijven. Daarbij leggen we nog geen verbinding met de opvoeding van kinderen of met het vak godsdienst9/9levensbeschouwing op het basisonderwijs. Het is de levensbeschouwing van de lezer zelf die onder de loep wordt genomen, vooral dus van de leraar basisonderwijs in opleiding. De concrete voorbeelden die gegeven worden zijn zoveel mogelijk zo gekozen dat de lezer er iets van zichzelf in herkent en ze kan vervangen door voorbeelden uit de eigen ervaring.

13


"

Levensbeschouwing ontwikkelen is een volledig handboek didactiek voor het vak godsdienst9/9levensbeschouwing in de opleiding van leraren voor

het primair onderwijs.

Vanuit een jarenlange praktijk van de auteurs biedt het een helder inzicht in het fenomeen levensbeschouwing en in het vak godsdienst9/9levensbeschouwing.

Daarnaast biedt dit boek een grote hoeveelheid ideeĂŤn voor werkvormen in de praktijk van de lessen.

Ook mensen die buiten de school met kinderen werken, op het terrein van levensbeschouwelijke en godsdienstige opvoeding, vinden in dit boek een duidelijke visie daarop en praktische tips.

Voortbouwend op de vernieuwingen van de laatste decennia speelt het boek in op de grote verscheidenheid van denken op het terrein van levensbeschouwing. Een aantal vaardigheden vormen de leidraad voor levensbeschouwing in het algemeen en godsdienst in het bijzonder. Het gaat erom kinderen te helpen om deze basisvaardigheden bij zichzelf te ontwikkelen. Betrokkenheid en openheid worden hier aan elkaar gekoppeld, zowel in het boek zelf als in de visie die gepresenteerd wordt. Het is een boek om mee te werken en een eigen visie te ontwikkelen. Voor de hoofdstukken met praktische werkvormen hebben specialisten op verschillende terreinen hun medewerking verleend.

$

De auteurs: jef de schepper was in BelgiĂŤ en Nederland werkzaam in verschillende functies bij de opleiding en begeleiding van docenten en leraren op het terrein van godsdienst9/9levensbeschouwing. Van 1990 tot 2000 was hij werkzaam op de Fontys-Pabo te Tilburg. Hij is redactielid van de methode Hemel en Aarde.

marcel zagers was van 1993 tot 1999 docent godsdienst9/9levensbeschouwing

aan de Pabo Groenewoud te Nijmegen. Sinds 1999 heeft hij deze functie aan de Fontys-Pabo te Tilburg. Hij publiceert regelmatig in verschillende tijdschriften over het werken met kinderen en jongeren rond levensbeschouwing en godsdienst en is auteur van een aantal bundels met liederen voor vieringen met kinderen.

Bestelnummer 0690


Levensbeschouwing ontwikkelen (0690)