Issuu on Google+

Vers uit de regio Een onderzoek naar de potentie van streekproducten in Noordwest-Holland

Kamer van Koophandel Noordwest-Holland & Agriboard Noord-Holland Noord Waronne Sint April 2011

1


2


Inhoudsopgave Samenvatting...................................................................... p. 4 1. Inleiding .......................................................................... p. 5 1.1. Een duurzame voedselmarkt ......................................... p. 6 1.2. Definitie streekproduct ................................................. p. 7 1.3. Keurmerken .................................................................. p. 8 1.4. Streekproducten in cijfers ............................................. p. 9 1.5. Wet- en regelgeving....................................................... p. 10 1.6. Kansen ......................................................................... p. 10 1.6.1. Algemene kansen en belemmeringen ............ p. 10 1.6.2. Kansen per afzetkanaal................................. p. 11 1.6.3. Kansen per doelgroep ................................... p. 12 1.7. Conclusie...................................................................... p. 13 2. Initiatieven ...................................................................... p. 14 2.1. Initiatieven in Noordwest-Holland ................................. p. 14 2.2. Initiatieven elders......................................................... p. 17 2.2.1. Slow Food .................................................................. p. 17 2.2.2. Proeftuin Amsterdam ................................................. p. 17 2.2.3. Veel Luwe .................................................................. p. 18 2.2.4. Landwinkel................................................................ p. 18 2.2.5. Willem&Drees............................................................ p. 18 2.3. Oregional ..................................................................... p. 19 2.4. Conclusie ..................................................................... p. 20 3. Streekproducten in Noordwest-Holland............................ p. 21 3.1. Producenten ................................................................. p. 21 3.2. Supermarkten en speciaalzaken ................................... p. 23 3.3. Groothandels en horeca................................................ p. 25 3.4. Conclusie ..................................................................... p. 28 4. Aanbevelingen ................................................................ p. 29 Literatuur ............................................................................ p. 31 Bijlage 1: Onderzoeksopzet ................................................. p. 32 Bijlage 2: Erkend Streekproduct .......................................... p. 33 Bijlage 3: Vragenlijst interviews ........................................... p. 35 Bijlage 4: Interviewverslagen producenten........................... p. 36 3


Samenvatting Dit rapport is het resultaat van een onderzoek naar streekproducten in Noordwest-Holland met als doel te kijken welke kansen er zijn om de markt voor streekproducten te professionaliseren. Op basis van literatuuronderzoek, evaluatie van initiatieven in Nederland en interviews met producenten, groothandels, speciaalzaken, een horecaondernemer en een projectmanager zijn diverse kansen, kansrijke afzetkanalen en belemmeringen naar voren gekomen. Kansen - Streekproducten verbinden met recreatie, toerisme, educatie en/of zorg. - De vraag van consumenten naar streekproducten neemt toe. - Lokale economieën kunnen beter gestimuleerd worden. - Stad en ommeland worden verbonden. - De voedselketen verduurzaamt. - Versterking van de economische positie van plattelandsondernemers. - Conceptversterking door streekproducten te combineren met scharrel en/of biologisch. - Bedrijven willen graag groeien en/of professionaliseren.

Om de kansen te benutten wordt er aanbevolen vier afzetkanalen te bevorderen: 1. Boerderijverkoop: om de boerderijverkoop te stimuleren is het aan te raden een uniforme winkelformule op te zetten. Onderzocht moet worden of Landwinkel een concept is dat verder uitgebreid kan worden naar NoordwestHolland. 2. Streekmarkten: streekmarkten vormen een succesvol afzetkanaal. Aangeraden wordt om af te wachten hoe succesvol het initiatief Helderse Hallen is en of dit vervolgens uitgebreid kan worden naar andere plaatsen in NoordwestHolland. 3. Supermarkten: supermarkten zijn succesvolle afzetkanalen waar grotere hoeveelheden producten afgezet kunnen worden. Willem&Drees is een succesvol concept om lokaal geteelde aardappels, groenten en fruit bij een lokale supermarkt af te zetten. Gekeken moet worden of Willem&Drees uitgebreid kan worden naar Noordwest-Holland en wat hiervoor nodig is. 4. Out of home: out of home kanalen kunnen efficiënt beleverd worden via een groothandel of andere tussenschakel. Onderzocht moet worden of Atlantis Handelshuis en NH Streekproducten ook zorginstellingen en dergelijke willen beleveren en hoe Agriboard hierbij kan ondersteunen.

Kansrijke afzetkanalen - Boerderijwinkels; - webwinkels; - streekmarkten; - out of home, zoals zorginstellingen en horeca. Belemmeringen - Strenge hygiëne-eisen. - Onduidelijke definitie 'streekproduct'. - Bestemmingsplannen van gemeentes kunnen boerderijverkoop hinderen. - Logistieke belemmeringen. - Produceren wordt duurder. - Beperkte bereidheid van producenten tot coöperatievorming. - Prijsafspraken met supermarkten. - Beperkt aanbod van streekproducten. - Beperkte winstgevendheid voor producenten. - Door de prijs kan de groei in interesse van consumenten stagneren.

4


1. Inleiding De Europese markt voor agrarische producten is grotendeels verzadigd. Agrarische producenten kunnen hun producten moeilijk kwijt voor een goede prijs. Standaard producten produceren die slechts verschillen in prijs is niet genoeg en de volgende stap voor producenten is om producten op de markt te brengen die 1 zich onderscheiden van de bulk en uniek zijn . Daarnaast wordt het steeds belangrijker dat voedsel duurzaam wordt geproduceerd en producenten een eerlijke prijs krijgen voor hun producten. De kortere ketens van streekproducten passen 2 binnen het idee van verduurzaming van de voedselketen . Pauline Neerman schrijft op 20 oktober 2010 op www.retaildetail.be (een portaalsite die in het leven is geroepen voor retailers en toeleveranciers uit de wereld van de retailcommunicatie): "Streekproducten zijn terug van weggeweest. Het lokale en authentieke van streekproducten is vandaag de dag helemaal hip. De consument eist meer ambachtelijke en verse producten omdat dat garant zou staan voor kwaliteit en een bewuste levensstijl". De kop van het artikel luidt zelfs: "Streekproducten: een trend met revolutionair potentieel". Uit dit artikel blijkt dat er, naast een groter belang voor de verduurzaming van voedselketens, ook vraag is naar streekproducten vanuit consumenten. Uit on3 derzoek van Bruin en Oostindie blijkt dat 20 tot 40 procent van de consumenten gevoelig is voor regionale productie, verantwoord ondernemerschap en duurzaamheid. Consumenten zijn in toenemende mate opzoek naar producten met een toegevoegde waarde op het gebied van gezondheid, smaak, kwaliteit, au3 thenticiteit, transparantie en traceerbaarheid . Dit maakt de potentie van streekproducten groot.

Voor dit rapport is onderzocht wat de kansen zijn voor de professionalisering van de afzet van streekproducten in Noordwest-Holland.

Leeswijzer Na deze inleiding volgen er diverse hoofdstukken die een samenvatting geven van de rapporten over streekproducten die al verschenen zijn. Hoofdstuk 1.1. gaat in op de voedselmarkt en de verduurzaming van deze markt. Hoofdstuk 1.2. geeft de diverse definities weer van ‘streekproduct’. Welke keurmerken er zijn wordt besproken in hoofdstuk 1.3. Het cijfermateriaal wat te vinden is over streekproducten is samengevat in 1.4. Hoofdstuk 1.5. gaat in op de relevante wet- en regelgeving. Hoofdstuk 1.6. bespreekt de kansen voor streekproducten die in de literatuur naar voren zijn gekomen. Hoofdstuk 1 wordt afgesloten met een conclusie (1.7.). Hoofdstuk 2 geeft een overzicht van de initiatieven die er zijn in NoordwestHolland (2.1.). Daarnaast worden er een aantal succesvolle initiatieven elders in Nederland beschreven (2.2.). Ook dit hoofdstuk wordt afgesloten met een conclusie (2.3.). Hoofdstuk 3 vormt de uitwerking van de diverse interviews die er gehouden zijn. Allereerst worden de interviews met de producenten samengevat (3.1.), vervolgens die met speciaalzaken (3.2.) en ten slotte groothandels en horeca (3.3.). Hoofdstuk 3.4. sluit hoofdstuk 3 af met een conclusie. In hoofdstuk 4 worden de aanbevelingen gedaan om tot een succesvolle markt voor streekproducten te komen in Noordwest-Holland.

Daarnaast kan ook de regionale impact van streekproducten groot zijn. Zo worden bijvoorbeeld de effecten op de werkgelegenheid en het inkomen in een gebied groter naarmate de agrarische producenten meer toegevoegde waarde realiseren en de streekproducten ook naar andere regio’s worden afgezet. En doordat streekproducten veelal op een natuurvriendelijkere of extensievere productiewijze worden geproduceerd, is er een positief effect op het landschap en de natuur in de omgeving. Ook kan een streekproduct een bijdrage leveren aan de beleving van de streek en de regionale identiteit en daarmee toeristen aantrekken en vast4 houden . Momenteel wordt de vraag naar streekproducten belemmerd doordat consumenten de producten niet kennen, de producten niet verkrijgbaar zijn in de winkel waar de consument normaal zijn levensmiddelen koopt en omdat de con4 sument weinig ervaring heeft met de producten . 5


1.1. Een duurzame voedselmarkt De ingrediënten voor voedsel zijn afkomstig uit de primaire sector, namelijk de land- en tuinbouw en visserij. De ingrediënten ondergaan diverse bewerkingen om ze geschikt te maken voor consumptie. De op elkaar volgende ondernemingen die betrokken zijn bij de productie en afzet van een product vormen een keten. Een voedselketen wordt langer naarmate het eindproduct meer ingrediënten bevat waarbij vaak meerdere ketens samen komen. Een voedselketen wordt ook langer als het eindproduct meer bewerkingen nodig heeft, daarnaast speelt ook de herkomst van de ingrediënten mee bij de lengte van Afbeelding 1: Agrarische de keten. De basisstructuur van de agrarische voedsel- voedselketen keten is hiernaast vereenvoudigd weergegeven (zie 5 Uitgangsmateriaal afbeelding 1) . Een langere voedselketen is vaak minder duurzaam. Daarnaast hebben de intensivering van de landbouwproductie, strategieën om de kostprijs te verlagen en de verschuiving van de macht van primaire producenten naar de retail negatieve gevolgen voor de duurzaamheid van de voedselproductie. Het rapport ‘Het vermarkten van duurzame landbouw: kansen voor nieuwe voedselketens’ gaat in op de mogelijkheden om 2 de voedselketens duurzamer te maken . Volgens dit rapport hangen de kansen voor duurzame voedselproductie sterk samen met "de mogelijkheden die de organisatie van de voedselketen biedt voor het creëren van meerwaarde in de verschillende schakels van de keten". Het is dus van cruciaal belang dat er onderscheidend vermogen wordt gecreëerd door "differentiatie van het product ten opzichte van vergelijkbare producten of door afscherming van de markt".

Handel

Volgens het rapport zijn er drie trajecten te volgen voor het ontwikkelen van duurzame voedselketens: 1. Keteninnovatie: het ontwikkelen van een nieuwe keten of het grondig aanpassen van een bestaande keten om een meer duurzame organisatie te creëren en de positie van agrariërs in de keten te versterken. In de praktijk komt dit neer op nieuwe vormen van sturing en aanpassing van regels, rollen en afspraken, vaak aangestuurd door producentengroepen. 2. Ketendifferentiatie: de nadruk ligt bij ketendifferentiatie op het realiseren van een duurzame marketing omtrent het product. De aansturing gebeurt vaak door een invloedrijke ketenschakel, zoals een verwerker of distributeur. 3. Regionale verankering: bij regionale verankering wordt de voedselketen uitgebouwd als drijfveer voor regionale ontwikkeling. In praktijk komt dit neer op het versterken van de relaties tussen voedselketen en andere (economische) activiteiten in de regio en dit gebeurt vaak in publiekprivate samenwerkingsverbanden.

Primair product Handel Halffabricaat Handel Eindproduct Groothandel Detailhandel Consument

Er zijn drie manieren om een onderscheidend vermogen te creëren: 1. Duurzame marketing: de intrinsieke waarde van een product wordt gekoppeld aan de belevingswaarde. 2. Verankering van het productieproces: er wordt geproduceerd met oog voor het milieu, de sociale omstandigheden en negatieve effecten voor de omgeving worden geminimaliseerd. 3. Duurzame organisatie van de keten: een verantwoorde organisatie voor alle ketenpartijen en een gelijkwaardige verdeling van toegevoegde waarde.

Er worden in het rapport diverse aanbevelingen gedaan om tot een duurzame keten te komen: Coherentie in de marketing strategieën. Een keurmerk met oog op duurzaamheid. Bouwen aan regionale partnernetwerken. Voldoende vaardigheden in de keten aanwezig om veranderingen te managen. Een duidelijk onderscheidend Unique Selling Proposition (USP). Rekening houden met de wensen van de consument. Ruimte om te experimenteren en innovatie in organisatie, product, marketing en samenwerking. Stapsgewijze duurzaamheidaanpak om marktrisico’s te verkleinen en ketenpartijen te binden. Opschalen van kleine initiatieven is geen doel op zich en moet duidelijk meerwaarde bieden. Een ketenregisseur moet voldoende vaardigheden hebben om het proces te sturen. Maatschappelijke betrokkenheid door regionale verankering waardoor er een beter imago is, betrokken consumenten en maatschappelijke inbedding van het product.

Streekproducten Eén van de manieren om een duurzame voedselketen te creëren is door middel van streekproducten. Janzen en De Vlieger hebben in 1999 een ketenonderzoek 6


5

gedaan voor streekproducten . Daarbij is gekeken naar de schakels in de keten, de samenwerking tussen de verschillende schakels, marktinstituties en externe instanties. Uit dit onderzoek is gebleken dat de ketens voor streekproducten vrij kort zijn in vergelijking met de ketens voor vergelijkbare producten. Daarnaast is het zo dat de keuze van de schakels in de ketens voor streekproducten aanbodgedreven zijn in plaats van vraaggestuurd. Samenwerking binnen een keten kan zowel horizontaal zijn, bijvoorbeeld tussen producenten, of verticaal, bijvoorbeeld tussen een producent, verwerker en handelaar. Indien er sprake is van horizontale samenwerking kan worden bespaard op de kosten voor inkoop door gezamenlijk in te kopen. Daarnaast kan met horizontale samenwerking de marktpositie worden verbeterd door gezamenlijk producten op de markt te brengen en de promotie te verzorgen. Bij streekproducten vindt horizontale samenwerking voornamelijk plaats tussen de agrarische producenten, dikwijls in een producentenvereniging. Horizontale samenwerking tussen groothandels, verwerkende bedrijven en dergelijke, vindt nauwelijks plaats. Efficiënter produceren en de productie beter afstemmen op de markt kan doormiddel van verticale samenwerking. Bij streekproducten komt verticale samenwerking tussen de schakels nauwelijks bewust voor. Doordat de schakels niet bewust op elkaar afgestemd zijn, ontbreekt de kennis om de hulpbronnen in efficiëntere combinaties in te zetten. Marktinstituties, zoals veemarkten en veilingen, zijn een belangrijke schakel in de voedselketen om transactiekosten mee te kunnen verlagen. Door de geringe productie en regionale afzet van streekproducten zijn de ketens niet complex en zijn de onderlinge lijnen kort. Hierdoor blijkt het niet nodig om streekproducten via marktinstituties af te zetten en dit gebeurt dan ook nauwelijks. Naast marktinstituties heeft men in ketens te maken met externe instanties. Streekproducenten hebben in tegenstelling tot reguliere producenten nauwelijks contacten met externe instanties. En dat terwijl er binnen de sector wel behoefte is aan meer contacten met adviserend instanties voor bijvoorbeeld financiële steun en controlerende instanties voor externe borging.

Multifunctionele landbouw Naast verduurzaming van de voedselketen is er sinds een aantal jaren meer aandacht voor multifunctionele landbouw. Multifunctionele landbouw is: “de activiteiten die agrarische bedrijven ontplooien, maar die gerekend worden tot de voedsel- of sierteeltproductie, maar waarvoor wel gebruik gemaakt wordt van de voor de onderneming beschikbare productiemiddelen grond, kapitaal, arbeid en kennis”. Schaalvergroting en specialisatie waren jarenlang de middelen voor

agrariërs om meer inkomsten te genereren. De laatste vijftien jaar kiezen agrariërs bewust voor verbreding van de bedrijfsactiviteiten. Agrariërs integreren meer schakels van de keten in hun bedrijfsvoering, dit kan bijvoorbeeld productverwerking en huisverkoop zijn of niet-agrarische activiteiten. Multifunctionele activiteiten zijn te onderscheiden in verbreding en verdieping. Verdieping is het verwerken en verkopen van eigen producten. “Het doel is om per eenheid product een hogere prijs te ontvangen of door producten of diensten te leveren waar maatschappelijke vraag naar is”. Verbreding is het realiseren van andere activiteiten zoals zorg, recreatie, educatie, energieproductie en waterberging. De groei van multifunctionele landbouw heeft er ook voor gezorgd dat er talloze initiatieven ontplooid zijn. Er is behoefte aan een professionalisering in aanbod en afzet en afstemming tussen de vele initiatieven om versnippering te voorkomen. Daarnaast is het beleid van diverse overheden onvoldoende gericht op het bieden van 14 ruimte voor verdere ontwikkeling.

1.2. Definitie streekproduct Er is geen eenduidige betekenis voor het begrip streekproduct en in de literatuur worden verschillende definities gegeven. Het ontbreken van een heldere betekenis heeft tot begripsvervaging geleid. Daarnaast heeft de industrie bijgedragen aan de begripsvervaging door producten op de markt te brengen met de aanduiding 'boeren', ‘boerenland’, ‘bereid volgens traditioneel recept’, of ‘ambachte6 lijk’ . Van der Meulen heeft vijf factoren benoemd waarmee streekproducten zich kun7 nen onderscheiden : Territorialiteit: de geografische herkomst die een streekproduct in de ogen van de consument een meerwaarde verleent. Typiciteit: de speciale product- of productiekenmerken die het streekproduct doet onderscheiden van vergelijkbare voedselproducten. Hoe sterker deze typiciteit, hoe moeilijker het product nagemaakt kan worden. Traditionaliteit: de ouderdom van een streekproduct, de kwaliteit van het historische verhaal achter het product en de traditionele productiewijze. Collectiviteit: een product wordt door meerdere producenten in de streek gemaakt en deze producenten hebben afspraken over kwaliteit, productiewijze en gezamenlijke afzet. Landschappelijkheid: het gebruik van het specifieke landschap in de marketing van het streekproduct.

7


8

In een onderzoek onder consumenten van streekproducten worden de belangrijkste kenmerken (zie afbeelding 2) van streekproducten geformuleerd volgens consumenten (licht groen). De kenmerken worden duidelijker door de associaties en betekenissen (donker groen). Economie steunen

Betrouwbaar

Specifieke receptuur

Van Nederlandse oorspong

Traditie

Ambachtelijk gemaakt

gezamenlijk vermarkt) en streeklijnproducten (verschillende producten onder dezelfde herkomstbenaming op de markt gebracht).

Uitproberen

Cadeau

Kenmerkend voor delen van het land

Streekproducten

Met liefde gemaakt

Trots op product Enthousiasme

Gezond

Vers van het land

Betere smaak

Onbespoten

Authentiek

Bij boer vandaan

Beleven

Dichtbij eigen achtergrond

Controleerbaar

Boeren steunen

Afbeelding 2: Kenmerken van streekproducten en de associaties en betekenissen volgens consumenten

Naast de vijf onderscheidende factoren van streekproducten en de kenmerken 7 volgens consumenten, kunnen streekproducten volgens Broekhuizen en Tacken ingedeeld worden in drie hoofdgroepen: 1. Industriële streekproducten: deze producten kunnen overal gemaakt worden maar hebben in hun naam een regionale aanduiding die relateert aan de streek waar ze van origine mee geassocieerd worden. 2. Traditionele streekproducten: van oudsher kenmerkende producten voor een bepaalde streek in receptuur of bereidingswijze, maar hoeven niet noodzakelijk meer in die streek geproduceerd te worden. 3. Producten die expliciet met de landbouw in een streek verbonden zijn: hieronder vallen boerderijproducten (door een boer zelf gemaakt en afgezet), boerengroepsproducten (door meerdere agrarische ondernemers gemaakt en

1.3. Keurmerken Zoals uit het voorgaande blijkt, ontbreekt er een duidelijk kader voor erkenning van streekproducten. De Stichting Streekeigen Producten Nederland (SPN) probeert hier verandering in te brengen door een keurmerk te hanteren: ‘Erkend 6 Streekproduct’ . Om voor het keurmerk in aanmerking te komen moet het streekproduct voldoen aan: Regionale herkomstgarantie: productie en verwerking van grondstoffen vindt in de streek plaats. Duurzaam geproduceerd: geproduceerd in evenwicht met milieu, natuur, 7 landschap en dierenwelzijn (voor een uitgebreide beschrijving, zie bijlage 2). Naast het ‘Erkend Streekproduct’ zijn er regionale merknamen zoals Echt Texels Product en Westfriesproduct. Ook worden er streekproducten met het keurmerk 8


‘Erkend Streekproduct’ onder een eigen herkomstbenaming op de markt gebracht. Deze grote variëteit in (regionale) labels zorgt ervoor dat consumenten 3 geconfronteerd worden met versnippering en gebrek aan transparantie . Sinds 1992 zijn er ook een aantal Europese erkenningen. De Europese Unie wil hiermee landbouwproducten en levensmiddelen met bijzondere kenmerken beschermen tegen misbruik en namaak. Bovendien wordt hierdoor de diversiteit binnen de landbouw gestimuleerd en geeft het de consument informatie over de herkomst van de producten. Op Europees niveau zijn er momenteel drie keurmerken: Beschermde Oorsprong Benaming (BOB): bij BOB-gecertificeerde producten vindt de productie van grondstoffen en de verwerking plaats in een bepaalde streek. Beschermde Geografische Aanduiding (BGA): bij BGA-gecertificeerde producten moet er in minstens één van de fasen van productie, bewerking of bereiding een relatie zijn met een bepaalde streek. Gegarandeerde Traditionele Specialiteit (GTS): GTS-gecertificeerde producten moeten bijzonder zijn door hun traditionele karakter in samenstelling of be7 reidingswijze, de producten mogen overal geproduceerd worden . In Nederland zijn de Kanterkaas, Kanternagelkaas, Kanterkomijnenkaas, BoerenLeidse met sleutels (kaas), Opperdoezer Ronde (aardappels), Noord-Hollandse Gouda (kaas) en Noord-Hollandse Edammer (kaas) BOB-gecertificeerd. Een tweetal kazen zijn BGA-gecertificeerd, namelijk Gouda Holland en Edam Holland. De Westlandse druif is ook BGA-gecertificeerd. Boerenkaas is het enige GTS9 gecertificeerde product in Nederland . Ondanks het keurmerk ‘Erkend Streekproduct’ van de Stichting Streekeigen Producten Nederland is in Nederland momenteel de discussie op gang gekomen over de erkenning en certificering van streekproducten. LTO (Land- en Tuinbouw Organisatie) en SPN hebben inmiddels politieke steun gekregen voor een betere bescherming van streekproducten. Er zijn in december 2010 twee moties aangenomen met betrekking tot streekproducten: Motie Jacobi/Braakhuis: “verzoekt de regering een grondgebonden erkenning van streekproducten te regelen en het keurmerk Erkend Streekproduct leidend te maken voor het programma Streekproducten van de Taskforce Multifunctionele Landbouw”. Motie Koopmans/Wiegman-van Meppelen Scheppink: “verzoekt de regering, een systeem à la Appellation d’Origine Contrôlée samen met bedrijfsleven te ontwikkelen en ondernemers te ondersteunen bij het opsporen van potenti-

eel te beschermen producten en te begeleiden naar een aanvraag voor be10 scherming”.

1.4. Streekproducten in cijfers

*

Er is weinig cijfermateriaal te vinden over streekproductien . De cijfers over streekproducten die er wel zijn, zijn afkomstig van het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek). Het CBS kijkt niet naar alle streekproducten maar naar landbouwbedrijven met verkoop aan huis. Met verkoop aan huis wordt de directe verkoop van landbouwproducten aan de consument of detailhandel bedoeld. Dit kan zijn verkoop langs de weg, op de markt, via internet, via een eigen winkel, bezorging aan huis, directe leveringen aan (streek)winkels, horecagelegenheden en markten. Het gaat hier niet om het gezamenlijk afzetten aan groothandels of veilin11 gen . Uit CBS-cijfers blijkt dat zowel landelijk als in de provincie Noord-Holland het aantal landbouwbedrijven met verkoop aan huis rond de 4 procent ligt van het totaal aantal landbouwbedrijven (zie tabel 1). Door schaalvergroting is het aantal landbouwbedrijven sterk afgenomen, evenals de bedrijven met verkoop aan huis. Echter, in 2009 lijkt het aantal bedrijven met verkoop aan huis te stabiliseren en is er in Nederland in totaal zelfs een lichte stijging te zien.

Tabel 1: Totaal aantal landbouwbedrijven en bedrijven met verkoop aan huis Nederland

Noord-Holland

Totaal bedrijven

Verkoop aan huis

Totaal bedrijven

Verkoop aan huis

1998

104873

4101

7535

323

1999

101545

3369

7403

254

2003

85408

5374

6216

440

2005

81750

4529

5852

341

2007

76741

2851

5409

213

2008

75151

2188

5300

166

2009

73008

2252

5114

166

Bron: statline.cbs.nl

*

Cijfers over omzet in de streekproductiesector ontbreken. ECORYS heeft in haar rapport ‘Verbreding

gevraagd’11 een poging gedaan om de omzet te schatten. Deze schattingen zijn echter te onnauwkeurig om in dit rapport te gebruiken. 9


1.5. Wet- en regelgeving Als een producent zijn of haar producten wil gaan verkopen aan huis, dan kan men te maken krijgen met de wet- en regelgeving voor de verkoop van producten aan de consument. Op www.boerderijwinkels.net en www.landregels.nl staan de diverse wet- en regelgevingen. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op drie verschillende categorieën wet- en regelgeving, namelijk: bestemmingsplannen, hygiëne en etikettering.

Bestemmingsplannen Een gemeente heeft een bestemmingsplan waarin is vastgelegd wat wel en niet is toegestaan in het buitengebied. Het buitengebied heeft voornamelijk een agrarische functie en er mag dus een agrarisch bedrijf gevestigd zijn en agrarische activiteiten uitgevoerd worden. Onder de agrarische activiteiten valt ook vaak de verkoop van eigen producten; vaak gebonden aan eisen zoals het winkeloppervlakte. De verkoop van producten van derden valt onder nevenactiviteit of detailhandel in aanvulling op agrarische activiteiten. Gemeentes gaan hier verschillend mee om. Sommige gemeentes staan niet toe dat er producten worden verkocht of dat er borden langs de weg staan en in andere gemeentes worden boerderijwinkels juist gestimuleerd. De gemeentes gaan hier verschillend mee om omdat er meerdere belangen meespelen. De belangrijkste hiervan zijn de belangen van de middenstand in de dorpen en steden die (oneerlijke) concurrentie door boerderijwinkels vrezen. Aan de andere kant zijn er gemeentes die inzien dat boerderijwinkels een positief effect hebben op de aantrekkelijkheid en leefbaarheid van het platteland. Boerderijwinkels trekken toerisme aan en betrekken de burger bij het platteland.

Hygiëne De hygiënevoorschriften van levensmiddelen staan vastgelegd in de Europese wetgeving ‘Algemene levensmiddelenverordening’. Deze wetgeving heeft betrekking op producten die een producent zelf maakt, maar ook op producten van derden die verkocht worden in een boerderijwinkel. In de ‘Algemene levensmiddelenverordening’ staat onder andere dat er per levering bijgehouden moet worden van wie de producten zijn ingekocht en aan wie ze zijn doorverkocht (met uitzondering van verkoop direct aan de consument). Daarnaast is men verplicht om ongeschikte of schadelijke levensmiddelen te melden bij de Voedsel en Waren Autoriteit. In de ‘Algemene levensmiddelenverordening’ is ook opgenomen dat elk bedrijf dat levensmiddelen verkoopt verplicht is om te werken volgens een HACCP- of voedselveiligheidsplan. In een voedselveiligheidsplan staan onder andere de hygiëne-eisen die bij bereiding, behandeling en verkoop van levens-

middelen gelden en de voorschriften waar bedrijfsruimtes aan moeten voldoen. Overigens is voor de verkoop van onbewerkte producten, zoals groentes, geen voedselveiligheidsplan verplicht.

Etikettering Informatie op een etiket moet eenduidig zijn, correct en eenvoudig te begrijpen. Volgens de Warenwet moeten levensmiddelen aangeduid worden met een correcte benaming en moeten de ingrediënten traceerbaar zijn. In het algemeen geldt dat er op het etiket de volgende informatie moet staan: productnaam, ingrediënten, hoeveelheid, houdbaarheidsdatum en wijze van bewaren en allergieinformatie. Deze regels omtrent etikettering gelden alleen voor voorverpakte levensmiddelen. Onverpakte levensmiddelen, zoals appels en aardappelen, volstaan met de productnaam op een bord of op de kist.

1.6. Kansen In een aantal onderzoeken naar streekproducten komen diverse kansen naar voren. In dit hoofdstuk worden allereerst de algemene kansen en belemmeringen besproken, vervolgens de kansen per afzetkanaal en tot slot de kansen per doelgroep. 1.6.1. Algemene kansen en belemmeringen In het rapport ‘Binnen de co-innovatieprogramma’s professionalisering biologische afzetketen en duurzame agro-foodketens’ van Stichting Streekeigen Produc3 ten Nederland (SPN) en LTO-Nederland zijn de kansen, belemmeringen, uitdagingen en aanbevelingen voor streekproducten geformuleerd. Hieronder staan de belangrijkste genoemd.

Kansen: Kansrijke marktkanalen voor streekproducten zijn: boerenretail, speciaalzaken, horeca en supermarkten. Vernieuwende concepten zijn succesvol bij voldoende gemeenschappelijk belang en strategische doelen. Voor professionalisering is verbinding tussen landelijke afzetconcepten en regionale producenten belangrijk. Streekgebonden productie en afzet kunnen een factor van betekenis zijn voor de (regionale) economie en werkgelegenheid.

10


Belemmeringen: Door het ontbreken van een krachtig certificeringsysteem is er onduidelijkheid over het begrip ‘streekproduct’ (zie ook hoofdstuk 1.2. en 1.3.). Er is een ‘mismatch’ tussen vraag en aanbod door een kleinschalig aanbod en schaalvergroting aan de afzetkant. De huidige uitgangspunten van de sector, in termen van organisatiegraad, productvolumes, investeringsvermogen en professionaliteit, bieden onvoldoende perspectief voor substantiële opschaling van de sector als geheel. Er is onvoldoende samenwerking in de sector van de streekproducten. Centrale uitdagingen: Om marktkansen daadwerkelijk te benutten is krachtenbundeling en afstemming van activiteiten noodzakelijk op terreinen als productontwikkeling, promotie en marktontwikkeling. Voortbouwen op in gang gezette processen en daarbij een landelijke aanpak hanteren met behoud van aansluiting bij regionale initiatieven. Aanbevelingen: Zonder verandering in de huidige dominantie van kleinschalige aanbieders kan de streekproductiesector zich het beste concentreren op kleinschalige afzetkanalen. Inzetten op grootschalige afzetkanalen, zoals supermarkten, is alleen zinvol met actieve nieuwe aanbieders met voldoende schaalomvang, professionaliteit en investeringsvermogen. Een randvoorwaarde is de ontwikkeling van regionale distributiecentra. Naast promotie en marktontwikkeling is productontwikkeling een cruciale component voor opschaling en professionalisering. Productontwikkeling is noodzakelijk om tot regionale en landelijke streekproductassortimenten te komen met voldoende aansprekende en onderscheidende kwaliteiten. De ontwikkeling van slimme logistieke systemen voor streekproducten en de optimalisering van de bestaande systemen kan de efficiency van de ketens van streekproducten verbeteren en tevens een bijdrage leveren aan transportbesparing en CO2-emissie. 1.6.2. Kansen per afzetkanaal Zoals hiervoor duidelijk is geworden, worden streekproducten via diverse kanalen 7 afgezet. Bij streekproducten zijn de volgende verkooppunten van toepassing : Boerderijverkoop Supermarkten (levering op winkelniveau of levering via distributiecentrum) Speciaalzaken (delicatessenwinkels, natuurvoedingswinkels, reformzaken)

-

Weekmarkten (reguliere weekmarkten en boerenmarkten) Huis-aan-huis-verkoop Afstandverkoop (internet, postorderbedrijven, e.d.) Out of home kanaal (horeca, zorginstellingen, benzinestations, kantines, fitnesscentra, e.d.) Tuincentra Toeristische verkooppunten (campingwinkels, bezoekerscentra, VVV-kantoren, braderieën) 11

In het onderzoek ‘Verbreding gevraagd’ worden diverse kansen en knelpunten per afzetkanaal genoemd.

Boerderijverkoop Het aantal agrarische bedrijven zal naar verwachting verder afnemen door schaalvergroting (zie ook hoofdstuk 1.4.). Hierdoor nemen de mogelijkheden om streekproducten via dit kanaal af te zetten af. Om de omzet via agrarische bedrijven gelijk te houden of te laten stijgen, zijn er twee mogelijkheden: 1. Een stijging van het aantal bedrijven met verkoop aan huis of 2. Een hogere omzet per bedrijf. De eerste optie is niet waarschijnlijk omdat de bereidheid voor huisverkoop laag is. De agrariërs die aan huisverkoop willen doen, doen dit op het moment al. Het vergroten van de omzet per bedrijf met verkoop aan huis is ook geen voor de handliggende optie. De producten worden verkocht voor de toevallige voorbijganger en de producten worden niet actief aangeprijsd. De omzet van huisverkoop kan vergroot worden door boerderijwinkels te verbeteren en daarmee de omzet te vergroten. Het assortiment van die winkels moet worden vergroot door niet alleen eigen producten te verkopen, maar ook die van collega-agrariërs. Tevens kunnen individuele winkels gebundeld worden, zoals bij het initiatief ‘Landwinkel’ het geval is (zie hoofdstuk 2.2.4.) en geprofessionaliseerd op het gebied van assortiment, marketing/bekendheid en bijvoorbeeld hygiëne-eisen. Naast professionalisering kan de omzet van boerderijwinkels wellicht vergroot worden door conceptuitbreiding. Er kunnen bijvoorbeeld synergievoordelen gevormd worden door het combineren van streekproducten met recreatie en toerisme en streekproducten met educatie en zorg. Bovendien kan dit effecten hebben voor de regio, onder andere op het gebied van regiomarketing. Supermarkten Lokaal geproduceerde producten passen eigenlijk niet bij de systematiek waarop de supermarkten georganiseerd zijn. Het zijn de grote retailorganisaties die bepalen wat er in de schappen ligt. Het knelpunt ligt in het feit dat de supermarktke11


tens grote hoeveelheden willen hebben. Levering aan individuele supermarkten lijkt geen oplossing omdat de meeste supermarkten aangesloten zijn bij een inkooporganisatie die niet toestaan dat er (veel) via andere dan hun reguliere kanaal wordt verkocht in de winkel. Het knelpunt kan verholpen worden door producenten te verenigen, zodat er grotere volumes behaald worden.

Speciaalzaken Bij speciaalzaken loopt de belevering net zoals bij supermarkten via groothandelaren en hier spelen dus dezelfde problemen. Groentezaken vormen de beste mogelijkheid voor streekproducten in verband met de versheid van diverse producten. Daarnaast kunnen speciaalzaken wel een afleverpunt worden voor boxen met streekproducten, verspakketten en pakketten van webwinkels. Markten Op reguliere markten is het moeilijk om een plaats op de markt te veroveren. Bovendien is het animo onder agrariërs gering. Agrariërs zijn relatief veel tijd kwijt in vergelijking met de opbrengsten; de omzet op incidentele markten is helemaal laag. Er zijn wel een aantal specifieke boeren- en streekmarkten die succesvol zijn. Zo is er de Noordermarkt in Amsterdam, een streekmarkt in Woerden en de Goudse boerenmarkt. Deze markten worden regelmatig gehouden (meestal wekelijks) en in grotere steden en kernen, zodat er voldoende potentiële vraag is. Out of home Er lijkt meer ruimte voor afzet van streekproducten in de horeca, ook omdat de levering aan de horeca deels gaat via directe verkoop. Het knelpunt voor streekproducenten is dan wel de distributie, omdat de producent zelf naar de horecaondernemer moet. Er lijkt behoefte te zijn aan initiatieven waar men kan bestellen, zoals groothandels, webwinkels of intermediairs. Helaas is het wel zo dat agrariërs de horeca soms als lastige partner zien, omdat levering en betaling vaak 11 ver uit elkaar liggen . Naast horeca is er ook een kans weggelegd voor zorginstellingen. Zorginstellingen hebben steeds meer belangstelling voor biologische en verse seizoensproducten uit eigen streek. Een knelpunt bij de afzet richting zorginstellingen, maar ook richting horeca, is dat deze instellingen de inkoop van producten om budget12 taire redenen via een beperkt aantal leveranciers wil laten lopen . Een ander aspect dat belangrijk is, is dat de producten streng controleert en gecertificeerd 13 dienen te zijn (zogenaamd HACCP-gecertificeerd) . Daarnaast moeten de producerende en de afnemende partijen zich realiseren dat ze weinig kennis hebben van elkaars sector. De producerende partijen moeten begrijpen dat de afnemende

partij niet zit te wachten op mooie, aansprekende verpakkingen en de afnemende partijen moeten begrijpen dat de menukaart en het teeltplan op elkaar afgestemd 12 moeten worden . Tot slot kan er bij out of home kanalen ook nog gedacht worden aan kantines en cateraars. Samen met zorginstellingen, zijn dit kanalen die nu nog nauwelijks benut worden.

Webwinkels Er zijn reeds een aantal webwinkels die streekproducten verkopen zoals ‘Van eigen erf’ en ‘Boerenbox’ (zie www.vaneigenerf.nl en www.boerenbox.nl). Bovendien zijn webwinkels erg in opkomst. De knelpunten bij webwinkels zijn de distributiekosten die relatief hoog zijn en de ongeschiktheid van webwinkels voor de dagelijkse boodschappen. De opkomst van webwinkels in combinatie met professionalisering vormen een kans voor dit afzetkanaal. 1.6.3. Kansen per doelgroep In het rapport ‘Het marktpotentieel van streekproducten’ van Wolff Schoemaker et 8 all wordt de doelgroep voor streekproducten verdeeld in een primaire, secundaire en tertiaire doelgroep. Volgens het onderzoek behoeft elke doelgroep zijn eigen aanpak over het aanbieden en promoten van streekproducten. De primaire doelgroep is gericht op voedingsproducten die ambachtelijk, authentiek, gezond en kwalitatief goed zijn. Deze groep wil graag nieuwe producten uitproberen en zijn bereid meer te betalen voor bijvoorbeeld producten met een EKO-keurmerk of scharrelproducten. Om een streekproduct gericht aan deze groep te vermarkten is het belangrijk dat de smaak en herkomst benadrukt wordt en dat er bekendheid en inhoud gegeven wordt aan het streekproduct. De secundaire doelgroep koopt vooral bekende en vertrouwde artikelen en traditionele merken. De doelgroep wil graag herkenbare, gezonde en goedkope producten die traditioneel bereid zijn. De tertiaire doelgroep kiest voor gemak en snelheid. Ze kopen graag merkproducten om erbij te horen, maar kopen ook huismerken. De groep is bereidt om nieuwe producten te proberen en zijn gevoelig voor aansprekende, opvallende verpakkingen en een gelikte presentatie. Een ander onderzoek, ‘Ambachtelijk, Bourgondisch en Natuurlijk?!’ van I.M.J van Gurp (beschikbaar vanaf 1 april 2012), wordt de doelgroep voor streekproducten in twee groepen ingedeeld: 1. De groep die vanuit milieuoogpunt voor producten uit eigen regio kiest. 2. De groep die voor streekproducten kiest vanwege de smaak en versheid. 12


Daarnaast is er nog de groep consumenten die zelden of nooit streekproducten kopen. Deze groep staat wel positief tegenover streekproducten maar geven de voorkeur aan het gemak van de supermarkt en willen voor streekproducten niet 10 naar andere winkels .

1.7. Conclusie Concluderend zijn er kansen voor de markt voor streekproducten, evenals kansrijke afzetkanalen. Uiteraard gaan deze kansen gepaard met een aantal belemmeringen. En als de kansen benut worden dan kan dit gevolgen hebben. Deze conclusie gaat in op de kansen, kansrijke afzetkanalen, belemmeringen en potentiële gevolgen die in de literatuur naar voren zijn gekomen. Kansen -

Streekproducten verbinden met recreatie, toerisme, educatie en/of zorg Verticale samenwerking in de keten kan zorgen voor efficiënter produceren Differentiatie van het product ten opzichte van vergelijkbare producten De vraag consumenten neemt toe Producenten verenigen

Kansrijke afzetkanalen -

Webwinkel Zorginstellingen Kantines Cateraars Boeren- en streekmarkten Boerderijverkoop Speciaalzaken Horeca

Belemmeringen

Potentiële gevolgen

- Hygiëne-eisen zijn streng - Onduidelijke definitie van ‘streekproduct’ - Bestemmingsplannen van gemeentes kunnen boerderijverkoop hinderen - Supermarkten zijn alleen succesvolle afzetkanalen als er regionale distributiecentra komen

- Werkgelegenheid en inkomen kunnen groeien - Vaak beter voor het landschap - Goed voor de regiobranding en regionale identiteit - Positief effect op het toerisme

13


2. Initiatieven Er zijn in Nederland tal van initiatieven op het gebied van streekproducten. Deze initiatieven zijn er vaak op gericht om streekproducten met elkaar te verbinden en de producten onder één merknaam te vermarkten. In hoofdstuk 2.1. worden de initiatieven opgesomd in de regio Noordwest-Holland. In hoofdstuk 2.2. worden voorbeelden gegeven van succesvolle initiatieven elders. Eén van deze initiatieven, Oregional, is verder uitgewerkt in hoofdstuk 2.3. Aan het eind van hoofdstuk 2 is een concluderend hoofdstuk, 2.4.

2.1. Initiatieven in Noordwest-Holland In Noordwest-Holland zijn een vijftiental initiatieven die gericht zijn op samenwerking binnen de streekproductiesector. Een aantal van deze initiatieven zijn landelijk, maar ook van toepassing op bedrijven in Noordwest-Holland. Het gaat hier om Mijnboer, Van Eigen Erf, The Green Bee en Bijteun.nl. Daarnaast zijn er initiatieven die streekproducenten verenigen. In NoordwestHolland zijn dit: Tuinderskring Harenkarspel, Beemster Lusthof, Coöperatieve pootaardappelteeltvereniging “De Opperdoezer Ronde” U.A., Echt Texels Product, Westfriesproduct, Waterlant’s Weelde en Noord-Hollandse Wijnboeren. De overige initiatieven hebben betrekking op schakels verderop in de keten zoals verwerking (Strogoff), handel (Strogoff, NH Streekproducten en Atlantis Handelshuis) en afzet (Natuurwinkel). In onderstaande tabel is een overzicht gemaakt van de initiatieven met daarbij een korte beschrijving.

14


Naam

Doel

Contact

Mijnboer

Combinatie van agrariërs uit de Beemster, het initiatief Waterlant’s Weelde, Groene Hoed, Marqt en VITAM Catering. Mijnboer is nog in ontwikkeling. De producten komen in aanmerking als ze een milieukeurmerk hebben, een biologisch (EKO) keurmerk, een erkend streekproduct zijn of fair trade. De afzet is nationaal.

lekker@mijnboer.nl www.mijnboer.nl

Stichting Biologisch Goed van Eigen Erf

Website waar biologische bedrijven op staan waar men direct van de boer kan kopen. Er staan zowel bedrijven met als zonder ‘van eigen erf’ certificaat op. In Noordwest-Holland zijn ongeveer 24 bedrijven aangemeld.

www.vaneigenerf.nl

The Green Bee

Website waar producenten met verkoop aan huis zich kunnen aanmelden. Een landelijk initiatief waar ongeveer 20 bedrijven in Noordwest-Holland op te vinden zijn.

www.thegreenbee.nl

bijTeun.nl

Landelijk initiatief waarbij bedrijven zich kunnen aanmelden op de website met informatie over hun bedrijf. Ongeveer 82 bedrijven in Noordwest-Holland onder de noemer ‘kopen bij de boer’ zijn op de website aangemeld.

www.bijteun.nl

Tuinderskring Harenkarspel

Een zestal tuinders die zich verenigd hebben. Tevens is er een fietsroute langs de aangesloten bedrijven en doen de bedrijven aan verkoop aan huis.

www.tuinderskringharenkarspel.nl

Beemster Lusthof

Een merknaam met bijbehorend logo voor producten uit de Beemster (fruit, groenten, zuivel, kruiden, bloemen, wijn en bier). De 21 aangesloten bedrijven verkopen hun eigen producten en daarnaast zijn er 3 bedrijven die een breed aanbod hebben. De producten worden ook verkocht via de webwinkel.

Middenweg 93 1462 HE MIDDENBEEMSTER 0299-681584 juitentuis@hotmail.com www.beemsterplattelandsvernieuwing.nl

Coöperatieve pootaardappelteeltvereniging "De Opperdoezer Ronde" U.A.

Diverse telers van Opperdoezer Ronde verenigd met verkoop aan huis en via The Greenery.

www.opperdoezerronde.nl

Echt Texels Product

Vereniging waar 47 bedrijven bij aangesloten zijn. Dit zijn zowel producenten als horeca.

Wilsterstraat 24 1791 XS DEN BURG 0222-312109 info@echttexelsproduct.nl www.echttexelsproduct.nl

Westfriesproduct

Een merknaam waar 6 agrariërs bij zijn aangesloten. Dit zijn producenten van groenten en kaas.

De Gouw 11 1611 BS BOVENKARSPEL 0228-516958 trudebuysman@wanadoo.nl www.westfriesproduct.nl

Waterlant's Weelde

Keurmerk waar ruim 20 veehouders bij zijn aangesloten. De verkoop vindt plaats in de winkel van Waterlant's Weelde of via de webshop.

Raadhuisstraat 27 1474 HH OOSTHUIZEN info@natuurvlees.nl www.natuurvlees.nl

Noord-Hollandse Wijnboeren

Initiatiefgroep van 10 wijnboeren in Noord-Holland ter promotie van de Noord-Hollandse wijnen.

info@noordhollandsewijnboeren.nl

15


Natuurwinkel

Biologische supermarkten met al dan niet verkoop van streekproducten.

Hofplein 3, Alkmaar Nesdijk 20B, Bergen Torenstraat 34, Castricum Hoogerstraat 15, Den Burg Middenwaard 53, Heerhugowaard Kleine Noord 15, Hoorn Heereweg 13, Schoorl www.natuurwinkel.nl

Strogoff

Strogoff is een vleesverwerkingsbedrijf dat vlees, vis, wild en gevogelte levert aan groothandels en individuen. Verkopen ook producten uit de streek.

Witte Paal 330 1740 AB SCHAGEN 0224-272040 info@strogoff.nl www.strogoff.nl

NH Streekproducten

Onderdeel van Strogoff is NH Streekproducten. Strogoff levert aan horeca Noord-Hollandse kaas, aardappels, groenten, fruit, zuivel, sap, bier, wijn, brood, patisserie, snacks, chutney's, sauzen en ijs.

Witte Paal 330 1740 AB SCHAGEN 0224-272040 info@strogoff.nl www.nhsp.nl

Atlantis Handelshuis

Duurzame groothandel met streekproducten zoals Waddengoud.

Willemsoord 72 1781 AS Den Helder 0223-612062 info@atlantishandelshuis.nl www.atlantishandelshuis.nl

16


2.2. Initiatieven elders Zoals gezegd is er tal van initiatieven in Nederland. In dit hoofdstuk worden vijf (bekendere) initiatieven kort toegelicht. Dit zijn Slow Food, Proeftuin Amsterdam, Veel Luwe, Landwinkel en Willem&Drees. 2.2.1. Slow Food Slow Food is opgericht als reactie op fast food en de toenemende eenvormigheid van voedsel. Het is een internationale beweging die zich inzet voor lekker, puur en eerlijk voedsel. "De activiteiten van de beweging zijn gericht op een ondersteuning van de biodiversiteit in ons voedselaanbod en op het bevorderen van smaakeducatie. Slow Food wil door middel van evenementen en andere initiatieven producenten van kwalitatief uitstekende voedingsmiddelen in contact brengen met consumenten. Slow Food werkt aan waardering van kwaliteitsvoedsel dat van nature rijk is aan aroma’s en smaakstoffen; duurzame productie met respect voor mens, dier en milieu; bescherming van authentieke productiewijzen, uitzonderlijke producten en gastronomisch erfgoed; stimulering van lokale economieën en voedselgemeenschappen." In praktijk komt dit er op neer dat Slow Food gezamenlijke maaltijden, proeverijen en educatieve projecten organiseert om consumenten, koks en (detail)handel te interesseren voor de unieke smaak van eerlijke producten. Slow Food wordt voornamelijk gefinancierd met het lidgeld van de leden en de opbrengsten van evenementen en de verkoop van artikelen en boeken. Twee initiatieven van Slow Food richten zich specifiek op streekproducten: Ark van de Smaak en Presidia. Een presidium bestaat uit één of meerdere lokale producenten van een authentiek streekproduct, dat door Slow Food is aangemerkt als cultureel erfgoed en drager van biodiversiteit. Volgens Slow Food moet het product op authentieke wijze worden gemaakt en de producenten zijn gebonden aan strenge eisen. Nederland telt zes Presidia. Ark van de Smaak is gericht op het behoud van traditionele, ambachtelijke streekproducten. De Ark van de Smaak bevat in Nederland dertien producten: Boeren-Goudse oplegkaas (eveneens Presidium), Texelse schapenkaas (eveneens Presidium), Oosterscheldekreeft (eveneens Presidium), Chaamse Pel (eveneens Presidium), Traditionele Boeren-Leidse Kaas, traditionele Naegelholt, Mestreechtse Kalfspastei, Kempisch Heideschaap (eveneens Presidium), Amsterdamse Osseworst, Drents Heideschaap (eveneens Presidium), Friese Droge Worst, traditionele Leidse boter, Schiedamse moutwijn. In Noordwest-Holland zijn twee Slow Food afdelingen: Slow Food West-Friesland en Slow Food Texel.

2.2.2. Proeftuin Amsterdam De Proeftuin Amsterdam is een regionale voedselstrategie die zich richt op gezond eten, een regionale en duurzame voedselketen en een hechte stadplattelandrelatie voor de metropoolregio Amsterdam. De Proeftuin Amsterdam is onderdeel van een bredere maatschappelijke trend waarbij een groeiende groep consumenten steeds meer aandacht besteedt aan lekker eten, streekproducten en gezondheid. Daarnaast is duurzaam voedsel een speerpunt van het rijk en is er zelfs een kabinetsnota ‘Duurzaam Voedsel’ verschenen. De Proeftuin Amsterdam vraagt aandacht voor een hernieuwde regionale invalshoek van de voedselketen, die, als het gaat om de productie, verwerking en afzet, thans vooral een nationaal of zelfs internationaal fenomeen is. De beleidsdoelen van de Proeftuin Amsterdam zijn als volgt geformuleerd: - Het programmatisch verbinden van stad en ommeland; - Het verduurzamen van de voedselketen; - Het benadrukken van gezondheids- en kwaliteitsaspecten van voedsel; - Het versterken van een kennisnetwerk, regionaal, nationaal en internationaal; - Het benutten van voedsel als sociaal bindmiddel. De Proeftuin Amsterdam heeft al vele projecten uitgevoerd. Zo zijn er regionale netwerkbijeenkomsten georganiseerd om stad en ommeland met elkaar te verbinden. Er zijn streekmarkten georganiseerd en schoolklassen hebben bezoeken gebracht aan boerderijen in de omgeving van Amsterdam. Daarnaast is er aandacht voor ‘de gezonde schoolkantine’, waar leerkrachten en leerlingen onderwezen worden in het belang van gezonde voeding. In samenwerking met het Amsterdamse Natuur en Milieu Educatie Centrum worden bovendien verschillende projecten georganiseerd voor kinderen, zowel op schooltuinen als thuis. Op stadslandgoed Klarenbeek is een initiatief opgezet om met behulp van zorgcliënten een moestuin te onderhouden. Bovendien is er een Week van de Smaak restaurantactie geweest in combinatie met de ontwikkeling van een fietskaart. Dit met als doel om de Amsterdammers te stimuleren producten bij de boeren uit de omgeving te kopen.

Bron: www.proeftuin.amsterdam.nl – ‘Programma Proeftuin Amsterdam, Verkorte versie’ en ‘Naar een metropolitane voedselstrategie’

Bron: www.slowfood.nl 17


2.2.3. Veel Luwe Naar aanleiding van de wens van de provincie Gelderland om te kijken in hoeverre de agrarische sector op de Veluwe, het landschapsbeheer en de toeristische sector een meerwaarde voor elkaar kunnen hebben, is er onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor een Veluwse Productenlijn. In dit onderzoek is de relatie gelegd tussen het product van de streek en de regiobranding. Een vraag die hierbij gesteld is, is in hoeverre een product van de Veluwse Productenlijn in staat is om toeristen naar de Veluwe te trekken. Naar aanleiding van dit onderzoek is in samenwerking met het Veluws Bureau voor Toerisme het label ‘Veel Luwe’ ontwikkeld als paraplu voor producten van eigen bodem. De doelstellingen van ‘Veel Luwe’ zijn als volgt geformuleerd: - Verhoging van het economische rendement; - Versterking van het imago van de Veluwe; - Verhoging van de zichtbaarheid van Veluwse ondernemers en organisaties; - Aandacht voor de bijzondere waarden van de Veluwe. Een product van de Veluwse Productenlijn moet aan een aantal eisen voldoen: - Vertelt een authentiek verhaal; - Wordt via eigentijds mediagebruik vermarkt; - Sluit volledig aan bij de waarden en het beeldmerk van het merk Veluwe; - Is geproduceerd op de Veluwe; - Is voornamelijk geproduceerd op basis van Veluwse grondstoffen; - Maakt gebruik van grondstoffen die op een verantwoorde, duurzame wijze geproduceerd zijn; - Draagt bij aan de economische ontwikkeling van de Veluwe; - Draagt op positieve wijze bij aan het imago van de Veluwe.

2.2.4. Landwinkel Landwinkel is een coöperatieve soft franchiseformule die agrariërs helpt om een begrip te worden in de verkoop van boerderij- en streekproducten vanaf de eigen boerderij. Het doel van Landwinkel is om een mooi landschap en leefbaar platteland te behouden en te vergroten. Dit probeert Landwinkel te bereiken door het aanbieden van een breed assortiment ambachtelijke boerderij- en streekproducten, het creëren van betrokkenheid van de burger bij het landschap, de boerderij en haar producten. Een ander doel van Landwinkel is om tegen zo laag mogelijke kosten een winkelformule beschikbaar te stellen waarmee agrariërs hun inkomen kunnen versterken. Landwinkel is in 2006 ontstaat door het samengaan van een aantal individuele winkels en de regionale samenwerkingsverbanden Boerderij Plus winkels, Vallei Landwinkels en Groene Hart Landwinkels. De producten worden onder regie van Landwinkel rechtstreeks bij producenten ingekocht en gedistribueerd naar de Landwinkels. Hierdoor is er bij de Landwinkels een variatie van producten van eigen bedrijf, producten van agrariërs uit de regio en producten uit andere regio’s. Momenteel zijn er ruim 80 Landwinkels die producten verkopen met een regionale herkomstgarantie en die voldoen aan de richtlijnen van Erkend Streekproduct.

Bron: www.landwinkel.nl

De streekproducten werden in 2009 gepresenteerd op de Landlevendagen. Toen waren er 74 ondernemers aangesloten bij Veel Luwe. Ondertussen zijn er ruim 120 ondernemers aangesloten bij Veel Luwe.

2.2.5. Willem&Drees Willem&Drees is een merk dat in 2009 is begonnen met de verkoop van aardappels, groenten en fruit van boeren uit de buurt in winkels in de buurt. Het doel van Willem&Drees is om lokale voedselketens op te zetten en mensen kennis te laten nemen van het eten uit hun eigen omgeving. De producten zijn of biologisch of aantoonbaar duurzamer geteeld dan gangbaar of onderscheidend.

Alle producten en verhalen rond de Veluwse Productenlijn worden op eenvoudige wijze ontsloten via de website www.veelluwe.nl. Hierdoor ziet de toerist, die overweegt de Veluwe te bezoeken, meteen via de site dat er op de Veluwe veel originele en authentieke ervaringen op te doen zijn. Een keuzemenu en de interactieve communicatie met toeristen die hem zijn voorgegaan, moeten de bezoeker van de website overtuigen dat de Veluwe ‘the place to be’ is.

De achterliggende gedachte is dat lokale voeding beter is voor het milieu door de beperkte voedselketens, de producten verser zijn en de boeren een eerlijkere prijs krijgen. Het streven is dan ook dat de producten van de agrariërs uit een straal van 40 kilometer rondom de winkel komen. Dit in tegenstelling tot het merk GIJS, die ook producten uit Limburg als streekproduct in Groningen in het schap heeft staan.

Bron: www.veelluwe.nl 18


De kleinschaligheid van streekproducten maken ze vaak ongeschikt voor de verkoop in supermarkten. Een supermarkt moet dan al gauw een netwerk van 150 boeren opzetten en onderhouden. Willem&Drees neemt dit uithanden en vormt de schakel tussen producent en supermarkt. Momenteel zijn de Willem&Drees producten verkrijgbaar op meer dan 100 locaties. Willem&Drees ligt onder andere bij Jumbo supermarkten, Spar supermarkten, Plus supermarkten en Super de Boer supermarkten.

Bron: www.foodpersonality.nl en www.willemendrees.nl

2.3. Oregional Oregional is een project van stichting Landwaard in de regio Nijmegen-Kleve. Inhoudelijk richten de projecten van Landwaard zich op de volgende thema’s: - Versterking van de economische positie van plattelandsondernemers; - Duurzame plattelandsontwikkeling door regionale landbouw; - Vermarkten van regionale producten in de regio; - Toegankelijkheid van het buitengebied (routenetwerken); - Professionalisering ondernemerschap; - Versterking van de relatie tussen stad en platteland. De opdracht van Oregional is de versterking van de regionale plattelandseconomie door op een duurzame wijze (met als basiselementen People, Planet, Profit) het regionaliseren van de afzet van producten en (agrotoeristische) diensten op het platteland in de regio Rijn-Waal. Dit betekent: - Een regionale afzet van producten en (agrotoeristische) diensten door de opzet van een gebiedscoöperatie; - Ontwikkeling van nieuwe productmarktcombinaties (PMC’s) met als insteek het op duurzame wijze versterken van de economische positie van de plattelandsondernemers; - Versterking identiteit landelijk gebied, “groene parel” van de regio (en subregio’s); - Gebiedscoöperatie Oregional met als taak de afzet van regionale producten en diensten; - 200 gecertificeerde Oregional bedrijven; - Online bestellen van regionale producten via een webwinkel; - Streekwinkel in de stad Nijmegen: Oregional Plaza; - Verschillende nieuwe productmarktcombinaties zoals arrangementen, daguitstapjes en nieuwe regionale Oregional producten; - Promotie regionale producten.

Momenteel heeft Oregional op haar website de producenten in kaart gebracht en fietsroutes aangegeven. Op den duur komt er een distributiecentrum voor de streekproducten van de coöperatie.

Bron: www.fooddrinkexperience.nl en www.landwaard.nl Initiatief regionale producten in zorginstellingen Oregional werkt samen met diverse zorginstellingen. Deze samenwerking is begonnen in de zomer van 2009 met de reguliere afname van verse producten van agrariërs binnen een straal van 35 tot 50 kilometer door de Sint Maartenskliniek in Nijmegen. In de loop van 2010 toonden steeds meer zorginstellingen interesse en ook agrariërs tonen belangstelling voor het ‘nieuwe’ afzetkanaal. In januari 2011 zijn de initiatieven van regionale producten in zorginstellingen geëvalueerd 15 en zijn er in het bijbehorende rapport praktische tips gegeven , die hieronder zijn samengevat. Waarom zorginstellingen kiezen voor regionale producten: 1. Lekker en verrassend, echte versheid van dichtbij: verse producten bevatten veel smaak en zijn op hun best in het seizoen. 2. Aantoonbaar gezonder: werken met verse voedingsmiddelen biedt een gezonde, gevarieerde en smakelijke maaltijd. Dit bevordert gezondheid, herstel en welbevinden van de kwetsbare groepen in zorginstellingen. 3. Duurzaam en transparant: duurzaam regionaal inkopen betekent een aanzienlijke reductie van voedselkilometers en daarmee van uitstoot van CO2. Dit kan oplopen tot een halvering of meer van het aantal kilometers. 4. Inkoopvoordeel: doordat schakels uit de keten verdwijnen, is de instelling goedkoper uit. Ook kunnen instellingen gemakkelijker zelf aansturen op gewenste aanlevering en zijn seizoensproducten vaak voordeliger omdat de producten ruim voorradig zijn. 5. Voordeel in indirecte kosten: vermindering van dure dieetproducten en een verminderd aantal uren benodigde zorg. 6. Regionale functie concreet maken: regionale binding met de streek en plaatselijke bevolking. Waarom agrariërs regionale afzet zoeken: 1. Risicospreiding: minder afhankelijk zijn van de grote partijen zoals veiling/groothandel/retail. 2. Inkomsten/prijsdruk op de markt: in de regel mogen ondernemers een eerlijkere prijs voor hun product verwachten. 19


3.

Ondernemersvisie: geen schaalvergroting, korte ketens en eigen visie op voedselproductie.

Stappen in het traject van afstemming zorginstellingen en regionale producenten: 1. Inzicht in de werkwijze van de instelling: soort instelling, situatie in de keuken, hoe komen maaltijden tot stand, omvang en volumes, producten, eisen, wensen, huidige leveranciers. 2. In kaart brengen lokale producenten: kwantitatief, kwalitatief (HACCP bijvoorbeeld), identificatie van interesse. 3. In kaart brengen lokale dienstverleners: verwerkers in de buurt, logistieke dienstverleners, groothandels, cateraars, administratie. 4. Afstemmen vraag en aanbod: raam- of intentieovereenkomst, voorlopige prijsindicatie. 5. Samenstellen van assortiment en assortimentslijst. 6. Logistiek bestelling en facturatie opzet: een vervoerder, distributeur, groothandel of cateraar worden in de arm genomen en er worden concrete afspraken gemaakt over het moment en de manier van leveren. Kansen Slow Food

-

Biodiversiteit voedselaanbod Duurzame productie Bescherming authentieke productiewijzen Stimulering lokale economieĂŤn

Proeftuin Amsterdam

-

Verbinden stad en ommeland Verduurzamen voedselketen Versterken van een kennisnetwerk Voedsel als sociaal bindmiddel

Veel Luwe

7.

Communicatie: het is belangrijk om diverse betrokken partijen tijdig en zorgvuldig op de hoogte te brengen van de keuze voor regionale producten vers van de boer (onder andere bewoners en eigen personeel).

2.4. Conclusie Uit onderstaande tabel blijkt dat er diverse mogelijkheden zijn om streekproducten aantrekkelijker te maken. Bijna alle initiatieven zijn gekoppeld aan een ander aspect: bijvoorbeeld de connectie met de toeristische sector, de verbinding stadplatteland, verbetering van de positie van de plattelandsondernemer en de verbinding met zorginstellingen. Per initiatief zijn de kansen, de kansrijke afzetkanalen en hoe de streekproducten gepromoot worden, weergegeven.

Kansrijke afzetkanalen

Promotie -

Evenementen Gezamenlijke maaltijden Proeverijen Educatieve projecten

- Streekmarkten - Schoolkantines

- Regionale netwerkbijeenkomsten - Boerderijbezoek scholieren

- Agrarische sector verbinden met landschapsbeheer en toeristische sector - Toeristen aantrekken

- Webwinkel

- Koppelen aan VVV

Landwinkel

- Mooi landschap - Leefbaar platteland

- Boerderijwinkels

- Winkelformule voor agrariĂŤrs

Willem&Drees

- Lokale voedselketens opzetten - Beter milieu - Eerlijkere prijs voor de agrariĂŤrs

- Supermarkten

Oregional/Landwaard

-

- Zorginstellingen - Webwinkel - Streekwinkel in de stad

Versterking economische positie plattelandsondernemers Duurzame plattelandsontwikkeling door regionale landbouw Vermarkten van regionale producten in de regio Toegankelijkheid van het buitengebied Professionalisering ondernemerschap Versterking relatie tussen stad en platteland

20


3. Streekproducten in Noordwest-Holland Om meer inzicht te krijgen in de markt voor streekproducten in NoordwestHolland zijn er vijf producenten geïnterviewd, één producentenvereniging, twee groothandels, een speciaalzaak, een horecaondernemer en een projectmanager. De respondenten zijn geïnterviewd over de huidige situatie van streekproducten, de toekomst van streekproducten, de definitie streekproduct en de marketing. In dit hoofdstuk zal er eerst ingegaan worden op de producenten, boerderijverkoop en producentencoöperatie. De tweede paragraaf behandeld supermarkten en speciaalzaken en ten slotte worden de groothandels, horeca en andere out-ofhome kanalen besproken.

3.1. Producenten In onderstaande tabel is weergegeven welke producenten zijn geïnterviewd, wat ze produceren, wat het doel is van het bedrijf, hoe het bedrijf binnen de keten past, hoe het product wordt vermarkt, welke definitie de producenten aan ‘streekproduct’ geven en hoe de groei van interesse is ontstaan en hoe de producenten dat merken. Tot slot is er gevraagd naar de toekomst van streekproducten en het bedrijf zelf, welke afzetkanalen succesvol zijn en welke belemmeringen de producenten verwachten (voor uitgebreidere verslagen van de interviews zie bijlage 4).

21


Bedrijfsomschrijving

Producent

Doel

Keten

Vermarkten

Definitie

Melkveehouderij, zorgboerderij en kaasmakerij

Messekleverkaas

- Kaasmakerij vergroten - 2de kaassoort erbij - Omzet vergroten

- Via groothandel naar speciaalzaken en horeca

- Streekproduct

- Historische - Horeca zocht banden met de exclusiviteit streek

- Streekproducten - Exclusief problijven, mits duct, dus via exclusief gegroothandel en noeg webwinkel - Geen massaproduct

- Geen

Fruitteeltbedrijf Tuinbouwbedrijf, Eerlijk & Heerlijk groot- en detailhandel in fruit en sappen

Fruit, sappen, jam e.d.

- Bestaansrecht creĂŤren

- Naast boerderijwinkel directe levering aan horeca, markten, speciaalzaken - Verwerking vindt buiten de regio plaats

-

- Uit de Beemster

- Interesse vanuit Amsterdam

- Streekproducten - Markten en blijven, maar huisverkoop wel in beweging

- Transport. Momenteel wordt er zelf gereden, dit moet uithanden gegeven worden

Beemsterlant's Varken

Varkenshouderij

Varkensvlees

- Een goed en diervriendelijk product op de markt zetten

- Leveren direct aan slagerijen en via een grossier worden slagerijen beleverd

- Slagerij vermarkt - Bedrijf staat wel altijd open voor bezoekers

- Herkomstgarantie - Milieuvriendelijk - Korte lijnen - Transparant

- Wilde eerlijkere prijs voor het vlees, dus hebben slagers benaderd

- Slagers verdwij- - Slagers nen - Produceren wordt duurder - Streekproducten blijven

- Strenge regelgeving - Producenten moeten zich inzetten voor Beemster Lusthof

Fruitkwekerij 't Keetje

Fruitteeltbedrijf, kleinhandel in fruitmanden, kerstpakketten, relatiegeschenken, zuivelproducten; zorgboerderij

Fruit, sappen, jam e.d.

- Zoveel mogelijk - Naast boerdemensen kennis laten rijwinkel directe maken met het belevering aan drijf andere boerderijwinkels - Verwerking vindt buiten de regio plaats

-

- Lokaal geproduceerd - Kleinschalig gevoel - Ambachtelijk gevoel - Onderscheidend

- Klein begonnen en na groeiende vraag steeds verder uitgebreid - Consumenten worden bewuster

- Weet niet of - Producten te - I.v.m. ontwikstreekproducten duur voor de keling nieuwe blijven supermarkt snelweg, is - I.c.m. bedrijfs- Huidige afzethet de vraag bezoek en andekanalen voldoen of het bedrijf re activiteiten op de huidige sterk concept locatie kan - Nieuwe problijven ducten blijven aanbieden

Maatschap Uitentuis-Knip

Duurzaam Streekproducten Smaak Kleinschalig

Kleinschalig Kwaliteit Smaak Exclusief

Groei interesse

Toekomst

Afzetkanalen

Belemmeringen

22


Kwekerij Baarenburg

Rozenkwekerij

Rozen

- Streekrozen uitbreiden - Met zo min mogelijk geld een zo goed mogelijk product maken

- Veiling - Webwinkel

- Vers - Lange houdbaarheid - Direct geleverd

Beemster Lusthof

18 producenten verenigd

Divers

- Gezamenlijke promotie

- Markten (sporadisch) - Webwinkel

- Beemster streekproducten

3.2. Supermarkten en speciaalzaken Supermarkten zijn geïnteresseerd in de verkoop van streekproducten. Dit blijkt uit de toename van producten van StreekSelecties in supermarkten. StreekSelecties is een groothandel in producten van Nederlandse bodem. StreekSelecties ligt onder de merknaam ‘GIJS’ met een assortiment van ruim 100 producten bij PLUS supermarkten. Daarnaast worden DEEN supermarkten voorzien van producten van StreekSelecties onder ‘Het Beste van DEEN’, ‘Wijland' is de merknaam van Jumbo supermarkten en sinds april 2011 levert StreekSelecties aan Spar supermarkten onder de merklijn ‘Spar uit de Streek’. Op de website van StreekSelecties staat dat StreekSelecties de kloof tussen producent en consument probeert te verkleinen, evenals de afstand tussen de agrariër en retailer. Deze afstand is gegroeid doordat “de retailer promotie een wezenlijk onderdeel van het traject vindt, terwijl de producent zich concentreert op het product en niet bezig is met de marketing ervan”. StreekSelecties merkt dat vrijwel alle supermarktformules interesse hebben voor streekproducten. Deze streekproducten moeten een herkomstgarantie kunnen bieden en van kleinschalige ondernemers komen, bovenal is het belangrijk dat het om kwaliteitsproducten gaat voor een toegankelijke prijs. Door de krachten te bundelen heeft StreekSelecties dit mogelijk gemaakt. (Bron: www.streekselecties.nl) Trya Boven is als projectmanager betrokken geweest bij een project waarbij producenten van het Westfriesproduct (zie hoofdstuk 2.1.) hun producten zouden gaan vermarkten bij DEEN supermarkten. Het project is uiteindelijke misgelopen tijdens de prijsonderhandelingen. Trya Boven vindt, ondanks het negatieve resultaat van het project, dat supermarkten een geschikt afzetkanaal zijn voor streek-

- Schakels uit keten - Verser - Vriendelijkere prijs

- Ingesprongen op de trend

- Trend die overwaait - Altijd zoeken naar nieuwe afzetkanalen

- Toekomst: shop- - Geen, net gein-shop bij sustart permarkten

- Producenten moeten tijd steken in Beemster Lusthof, anders geen bestaansrecht

- Potentiële afzetkanalen: supermarkten - Huidig afzetkanaal: webwinkel (moet nog groeien)

- Inzet van de producenten

producten. Consumenten kiezen namelijk vaak voor het gemak van een supermarkt. Supermarkten daarentegen eisen vaak wel dat ondernemers zich verenigen, zodat er één loket is waar de producten vandaan gehaald kunnen worden, er bepaalde hoeveelheden behaald kunnen worden en er geen afspraken met vele agrariërs gemaakt hoeven worden. Echter is het volgens Trya Boven lastig om agrarische ondernemers te verenigen omdat agrariërs eigenbelang vaak voorop stellen. Daarnaast is de macht van de supermarkten groot en is de vraag van consumenten naar streekeigen producten nog niet groot genoeg. Ook is het de vraag of supermarkten wel goed inspelen op de vraag van consumenten of dat supermarkten bepalen wat consumenten kopen door middel van aanbiedingen. Bovendien is er een groot verschil in prijs. Door de kleine oplage kunnen de lokale producten gewoon niet op tegen de massaproductie van de A-merken of huismerken van de betreffende supermarkt. Streekproducten zijn volgens Trya Boven momenteel een trend, maar het zal lastig blijken om op grotere schaal te gaan produceren. Streekproducten zijn afkomstig uit de regio waarin men zich begeeft en die regio is tenslotte beperkt. Om streekproducten nog succesvoller te laten worden, is het wellicht mogelijk om het te koppelen aan biologisch. Op de korte termijn kan er wel professionalisering plaatsvinden bij de huisverkoop door onder andere alles onder één naam te promoten, zoals het geval is bij Landwinkel. Op de korte termijn kunnen ook zorginstellingen succesvolle afzetkanalen zijn, omdat producenten daar haalbare hoeveelheden kwijt kunnen, volgens Trya Boven.

23


Speciaalzaken De natuurwinkel in Alkmaar is één van de twee geïnterviewde speciaalzaken. De natuurwinkel verkoopt zoveel mogelijk biologische producten en 98 procent van het aanbod is dan ook biologisch. Er zijn een aantal producten die geen keurmerk hebben, maar die volgens de franchisenemer Jan Derk de Boer toch biologisch genoeg zijn om in het assortiment te hebben. Het doel van de natuurwinkel is het verlagen van de drempel voor biologisch in Alkmaar en een supermarkt te hebben met een compleet assortiment. Naast biologisch worden de producten ook vermarkt als gezond, fair trade en transparante handel. De natuurwinkel probeert dan ook om zoveel mogelijk de producten uit de buurt te halen, maar helaas is het aanbod klein volgens Jan Derk de Boer. Een echt streekproduct is een product wat uit een streek komt en ook in een streek blijft. Het product legt weinig kilometers af en de keten is transparant met mogelijkheden om de producenten te bezoeken. De streekproducten van de natuurwinkel zijn onder andere afkomstig van zorgboerderij Noorderhoeve in Schoorl, biologisch-dynamisch tuindersbedrijf de Lepelaar in Sint Maarten en zorgboerderij de Klompenhoeve in Egmond aan de Hoef. De producten van de Lepelaar worden geleverd via de distributeur in Veghel. De producten van de Noorderhoeve en de Klompenhoeve, en de overschotten van de Lepelaar, worden wel direct geleverd aan de natuurwinkel. Volgens Jan Derk de Boer maakt het de producten niet minder duurzaam als deze via Veghel geleverd worden, tenslotte kan er dan een grote vrachtwagen ingezet worden die meerdere natuurwinkels in de regio bevoorraad. De Boer vindt dat een streekproduct “via een distributeur de winkel in mag komen. Via een distributeur is het veel efficiënter, hebben we minder facturen en minder leveranciers. Maar het kan evengoed een succesvol streekproduct zijn.” Bovendien is een regionaal distributiecentrum momenteel niet haalbaar voor biologische streekproducten.

Naast de natuurwinkel is Lorenzo van Waterlant’s Weelde geïnterviewd. Waterlant’s Weelde is een ambachtelijke slagerij die gezond, diervriendelijk scharrelvlees verkoopt. Doordat er schakels uit de keten worden gehaald, kan de prijs voor de consument aantrekkelijk worden gehouden. Diverse boeren uit Waterland leveren, via de slachterij, scharrelvlees aan Waterlant’s Weelde. Waterlant’s Weelde zorgt ervoor dat de boeren een goede prijs voor het vlees krijgen, hierdoor blijven boeren bereid zich in te zetten voor een goed stuk vlees, wat de kwaliteit alleen maar beter en constanter maakt. Het varkensvlees is echter niet streekgebonden omdat er geen varkensbedrijf in de regio zit met scharrelvarkens. Lorenzo merkt momenteel al dat de vraag naar goed vlees groter wordt. Consumenten volgen de trend die ingezet is door de horeca en waar de media veel aandacht aan besteedt. Doordat de vraag groter wordt, is Waterlant’s Weelde op zoek naar nieuwe boeren. Waterlant’s Weelde wil wel groeien, maar zeker niet te groot. Bovendien zijn er op een gegeven moment geen boeren meer in Waterland en kan er dus simpelweg niet meer voldaan worden aan de vraag. Dit is ook een belemmering die Lorenzo verwacht voor in de toekomst: het beperkte aanbod. Dit is ook één van de redenen dat Waterlant’s Weelde beperkt in gaat op de vraag van de horeca. Streekproducten hebben volgens Lorenzo zeker toekomstwaarde. Het is echter wel zo dat streekproducten gekoppeld moeten worden aan biologisch of scharrel om een sterker concept te hebben. Ook ziet Waterlant’s Weelde graag dat de overheid meer ondersteuning biedt in de vorm van subsidies om zo te kunnen professionaliseren.

Jan Derk de Boer merkt dat consumenten meer geïnteresseerd raken in de herkomst van producten. Streekproducten leveren die transparantie en consumenten kunnen vaak de bedrijven bezoeken waar de producten vandaan komen. De franchiseorganisatie doet marktonderzoeken naar de behoefte van consumenten. Jan Derk de Boer is wel van mening dat streekproducten een gereedschap zijn om producten aan te prijzen en heeft het alleen toekomst in de combinatie met biologisch. De Boer ziet niet alleen de natuurwinkels als goede afzetkanalen, ook zorginstellingen en gemeentekantines zijn afzetkanalen die succesvol kunnen worden.

24


Doel

Keten

Vermarkten

Definitie

Groei interesse

Toekomst

Afzetkanalen

Belemmeringen

Trya Boven – DEEN/ - Westfriesproduct Westfriesproduct afzetten bij DEEN

- Via een tussenschakel van producent naar supermarkt

- Westfriesproduct

- Korte keten - Dichtbij - Uit eigen regio

- Media en horeca besteden er veel aandacht aan

- Streekproducten hebben toekomst - Misschien combineren met biologisch

- Supermarkten op langere termijn - Op korte termijn zorginstellingen en huisverkoop

- Prijsafspraken met supermarkten - Verenigen van agrariërs

Natuurwinkel

- Drempel voor biologisch verlagen - Supermarkt met compleet assortiment

- Vooral bevoorrading via meerdere distributeurs - Enkele producenten leveren direct

-

- Productie en afzet in bepaald gebied - Weinig kilometers - Transparante keten

- Consumenten meer - Streekproducten geïnteresseerd in hebben toekomst, herkomst producten mits gecombineerd met biologisch

- Huidig: consumenten - Potentieel: zorginstellingen, gemeentekantines

- Geen

Waterlant’s Weelde

- Gezond, diervriendelijk scharrelvlees verkopen

- Van producenten via slachterijen en Waterlant’s Weelde naar de consument

- Gezond - Scharrel - Diervriendelijk

- Schakels uit de keten - Uit Waterland - Eerlijke prijs voor boeren

- Horeca en media besteden er veel aandacht aan. Hierdoor willen consumenten ook goed vlees

- Consumenten en sporadisch horeca

- Het beperkte aanbod van scharrelvlees uit Waterland

Biologisch Gezond Fair trade Transparante handel

3.3. Groothandels en horeca In Noordwest-Holland zijn er momenteel twee groothandels in streekproducten: NH Streekproducten en Atlantis Handelshuis. NH Streekproducten en Atlantis Handelshuis leveren aan diverse horecaondernemingen in Noord-Holland. Daarnaast zijn er ook diverse horecaondernemingen die zelf contacten leggen met producenten in hun omgeving, zoals hotel-restaurant Merlet in Schoorl.

NH Streekproducten NH Streekproducten heeft de volgende tekst in hun promotiefolder staan: “Gebleken is dat veel chef-koks graag met producten uit eigen omgeving werken. De verkrijgbaarheid blijkt echter moeilijk te zijn. Wij hebben uit heel Noord-Holland de mooiste producten gevonden. Het gaat om producten die met liefde en passie zijn gemaakt door veelal kleinere producenten of boeren. Unieke producten die lang niet overal verkrijgbaar zijn. U kunt uw gasten echt verwennen en laten weten dat het ambacht in eigen regio belangrijk is en nooit verloren mag gaan.”

- Waterlant’s Weelde wil groeien, maar niet te groot en gaat opzoek naar nieuwe boeren - Streekproducten hebben toekomst, mits gecombineerd met biologisch of scharrel

Erik Mens van NH Streekproducten koopt producten in bij kleine producenten die met liefde een product maken en verkoopt die door aan de horeca. Deze kleine producenten kunnen vaak niet zelf leveren aan de horeca omdat dit logistiek niet haalbaar is. NH Streekproducten heeft het grote voordeel aan te kunnen sluiten bij moederonderneming Strogoff, welke over voldoende logistieke middelen beschikt. NH Streekproducten is momenteel een gezonde basis aan het creëren om vervolgens uit te kunnen groeien tot een platform voor producenten die producten produceren voor de horeca. Momenteel heeft NH Streekproducten ongeveer 30 horecaondernemers als klant. Deze horecaondernemers worden via NH Streekproducten door 15 producenten voorzien van streekproducten. Deze horecaondernemingen proberen zich te onderscheiden met kwaliteit en streekproducten bieden dan een mogelijkheid, volgens Erik Mens. Naast horeca wil NH Streekproducten ook zorginstellingen gaan beleveren. Hiervoor loopt al een initiatief met een cateraar. 25


Een streekproduct is volgens Erik Mens een product dat weinig kilometers heeft afgelegd en waarvan de grondstoffen zoveel mogelijk uit Noord-Holland komen. De producten moeten duurzaam zijn, met liefde gemaakt, eerlijk, E-nummer vrij en een transparante keten hebben. De interesse naar streekproducten groeit omdat mensen bewuster leven, maar ook door nationalisme. Streekproducten zijn dus een blijvende trend.

Atlantis Handelshuis Atlantis Handelshuis vermarkt streekproducten binnen de eigen regio. Mike Venekamp doet dit momenteel met relatiegeschenken en kerstpakketten. Daarnaast houdt Atlantis Handelshuis zich onder andere bezig met Fair trade en biologische producten. Momenteel levert Venekamp al biologische producten aan een aantal horecaondernemingen en hij probeert dit altijd van zo dichtbij mogelijk te halen. Een streekproduct is volgens Mike Venekamp een product dat in de regio NoordHolland Noord geproduceerd is met gevoel van eigen regio erbij en dat ook historische banden heeft met de streek. Daarnaast moeten de ingrediënten uit de streek komen en moet het ambachtelijk zijn. Een belangrijk aspect van streekproducten is dat het ook een stuk regiobranding is. Ook is de kwaliteit van streekproducten beter en draagt het bij aan de verduurzaming door de reductie van voedselkilometers. In de toekomst wil Venekamp uitbreiden naar de noordelijke provincies. Hiervoor zal op den duur een verzamel- en inpakpunt in die regio gecreëerd moeten worden. Ook is Venekamp bezig met de oprichting van de Helderse Hallen. De Helderse Hallen wordt een verkooppunt van allerlei producten op het gebied van duurzaamheid: voedsel, bouwmaterialen, zonnepanelen, groendaken, et cetera. De Helderse Hallen moeten er voor zorgen dat producenten hun volumes kunnen vergroten en dat voor consumenten de prijzen gaan zakken. Atlantis Handelshuis wil bovendien meer horecaondernemingen en zorginstellingen gaan bedienen van biologische producten en streekproducten. Momenteel is de toenemende vraag wel een belemmering, want Venekamp kan bestellingen van nieuwe klanten eigenlijk niet verwerken. Aan de andere kant is een algemene belemmering voor de duurzame sector dat veel organisaties geen prioriteit geven aan duurzaamheid en inkopers vaak niet willen werken met allerlei producenten.

en er worden onderscheidende groenten gebruikt zoals minigroenten. Hiervoor werkt Merlet samen met zorgboerderij Noorderhoeve in Schoorl. De teelt van de producten is arbeidsintensief, maar hierdoor worden er wel producten geteeld die onderscheidend zijn en kwalitatief heel goed. Naast producten van de Noorderhoeve komen er ook producten zoals vis, aardappelen en zuurkool uit de regio. Volgens Van Bourgonje is er vroeger afgeweken van lokale producten omdat het leveren via één leverancier veel gemakkelijker is. Echter is de smaak van regionale producten vaak beter en dat maakt streekproducten geen overwaaiende trend. Ook consumenten worden zich steeds bewuster van de consequenties van slecht voedsel en merken dat de kwaliteit van voedsel achteruit is gegaan door maximalisatie in de landbouw. Vooral in de stad is er behoefte aan lokale producten. Echter is het wel zo dat de prijs van lokaal voedsel (vooral onderscheidend voedsel) hoger ligt en dit kan de verdere groei beperken. Van Bourgonje is een initiatief gestart met zeven restaurants in de regio om lunches te bereiden met streekproducten. Het initiatief ‘Omring Waard’ speelt hiermee in op de trend van de bewuster wordende consument die graag wil weten waar de producten vandaan komen en hoopt hier nieuwe klanten mee aan te trekken. De zeven restaurants gaan lunches bereiden met producten van binnen de West-Friese Omringdijk en de producenten die daarvoor spullen leveren worden elke keer uitgenodigd om tekst en uitleg te geven over hun spullen. Een Omring Waard gaat eind april 2011 van start.

Overige Een ander out of home kanaal zijn zorginstellingen. Zoals blijkt uit het voorbeeld van Oregional (hoofdstuk 2.3.), tonen zorginstellingen steeds meer belangstelling voor biologische en verse seizoensproducten uit eigen streek. Structureel gebruik van streekproducten bij zorginstellingen in Noordwest-Holland is er nog lang niet. Bij zorginstellingen, maar ook bij andere organisaties, is het van belang dat er kennis uitgewisseld wordt. De teler weet niets van de zorg en de zorg weet niets van landbouw. Een agrariër moet begrijpen dat de zorg geen mooie huisgemaakte jam in een sprekende verpakking wil en de zorginstelling moet weten dat de menukaart en het teeltplan op elkaar afgestemd moeten zijn. En net zoals bij supermarkten geldt dat een zorginstelling niet zit te wachten op het onderhouden van contacten met tien of meer leveranciers.

Hotel-restaurant Merlet Merlet heeft sinds 1998 een Michelinster en mede hierdoor richten ze zich op onderscheidende producten. Eigenaar Martin van Bourgonje probeert zoveel mogelijk producten uit de regio te halen, er wordt gekookt met de seizoenen mee 26


Doel

Keten

NH Streekproducten

- Platform voor producenten die producten produceren voor de horeca

Atlantis Handelshuis

Merlet

Vermarkten

Definitie

Groei interesse

Toekomst

Afzetkanalen

Belemmeringen

- Van producenten - Streekproduct via NH Streekpro- Met liefde gemaakt ducten naar horecaondernemingen

-

Weinig kilometers Duurzaam Transparant Eerlijk Zonder E-nummers

- Vanuit de horeca - Consumenten bewuster - Nationalisme

- Meer producenten en meer horecaondernemingen bedienen

- Ook zorginstellingen

- Levert het genoeg op voor producenten?

- Verduurzaming van de regio

- Van producenten via Atlantis Handelshuis naar bedrijven

- Streekproduct - Duurzaam - Kwaliteit

- In de regio geproduceerd - Regiobranding - Historische banden - Ambachtelijk - IngrediĂŤnten uit de regio

- Mensen worden bewuster

- Groeien - Verkooppunt van duurzame producten - Energie uit de regio - Et cetera

- Nu als kerstpakketten en relatiegeschenken - Toekomst: zorginstellingen, horeca, etc.

- Recessie waardoor organisaties andere prioriteiten stellen

- Kwaliteit leveren - Consumenten aantrekken

- Van producent naar het restaurant

- Streekproduct

- Dichtbij - Kwaliteit - Onderscheidend

- Smaak beter - Consumenten bewuster

- Streekproducten blijven belangrijk

- N.v.t.

- Door de prijs kan de groei stagneren

27


3.4. Conclusie In dit hoofdstuk worden conclusies getrokken op basis van de interviews. Deze conclusies zijn weergegeven in onderstaande tabel. Naast de kansen, kansrijke afzetkanalen en belemmeringen die de respondenten genoemd hebben, zijn in de tabel ook de kansen, kansrijke afzetkanalen en belemmeringen weergegeven die uit de literatuur en de initiatieven in Nederland naar voren zijn gekomen. Bron

Kans

Kansrijke afzetkanalen

Literatuur (§1.7.)

- Streekproducten verbinden met recreatie, toerisme, educatie en/of zorg - Verticale samenwerking in de keten kan zorgen voor efficiëntere produceren - Differentiatie van het product ten opzichte van vergelijkbare producten - De vraag van consumenten neemt toe - Producenten verenigen zodat er grotere volumes behaald worden

-

Webwinkels Zorginstellingen Kantines Cateraars Boeren- en streekmarkten Boerderijverkoop Speciaalzaken Horeca

Initiatieven (§2.4.)

-

Biodiversiteit voedselaanbod Bescherming authentieke productiewijzen Stimulering lokale economieën Verbinden stad en ommeland Verduurzamen voedselketen Agrarische sector verbinden met landschapsbeheer en toeristische sector Leefbaar platteland Versterking economische positie plattelandsondernemers

-

Streekmarkten Schoolkantines Webwinkels Boerderijwinkels Supermarkten Zorginstellingen

Producenten (§3.1.)

- Streekproducten kansrijk mits exclusief genoeg - Streekproducten blijven in hun huidige vorm succesvol - Streekproducten kansrijk in combinatie met arrangementen en bedrijfsbezoeken - Streekproducten combineren met biologisch en/of scharrel - Veel bedrijven/organisaties willen groeien/professionaliseren

-

Webwinkels Markten Boerderijwinkels Supermarkten Groothandels Speciaalzaken

-

Supermarkten en speciaalzaken (§3.2.)

-

-

Zorginstellingen Supermarkten Speciaalzaken Boerderijwinkels Gemeentekantines Horeca

- Prijsafspraken met supermarkten - Verenigen van agrariërs - Beperkt aanbod

Groothandels en horeca (§3.3.)

- Platform voor producenten - Verduurzaming van de regio

Streekproducten afzetten bij supermarkten Drempel voor biologisch verlagen Eerlijke prijs voor boeren Streekproducten combineren met scharrelvlees en/of biologisch

- Zorginstellingen - Horeca - Bedrijven (relatiegeschenken/kerstpakketten)

Belemmeringen - Hygiëne-eisen zijn streng - Onduidelijke definitie 'streekproduct' - Bestemmingsplannen van gemeentes kunnen boerderijverkoop hinderen - Supermarkten zijn alleen succesvolle afzetkanalen als er regionale distributiecentra komen

Transport Produceren wordt duurder Strenge (hygiëne)regelgeving Bereidheid van producenten tot coöperatievorming

- Beperkte winstgevendheid voor producenten - Recessie daardoor andere prioriteiten - Door de prijs kan de groei stagneren

28


4. Aanbevelingen Elke hoofdstuk is geëindigd met een conclusie waarin de kansen, kansrijke afzetkanalen en de belemmeringen naar voren zijn gekomen. Ook is duidelijk geworden dat er geen eenduidige definitie van ‘streekproduct’ bestaat. De respondenten lijken twee soorten streekproducten te onderscheiden: 1. Streekproducten die historische banden met een streek hebben, exclusief zijn en ambachtelijk gemaakt. 2. Streekproducten die in de regio gemaakt zijn en regionaal worden afzet. Deze producten zijn beperkt onderscheidend van reguliere producten en hebben als doel een reductie van de voedselkilometers en een eerlijkere prijs voor de producenten. Voor beide soorten streekproducten blijken diverse afzetkanalen geschikt te zijn. Uit het onderzoek blijkt dat boerderijverkoop (al dan niet in combinatie met een webwinkel), streekmarkten, supermarkten en out of home succesvolle afzetkanalen zijn. Hieronder wordt per afzetkanaal besproken wat er moet gebeuren om te professionaliseren en het afzetkanaal succesvol te maken.

Boerderijverkoop Om de boerderijverkoop te stimuleren is het aan te raden een uniforme winkelformule op te zetten. Een concept als Landwinkel zorgt voor meer financiële mogelijkheden om reclame te maken, biedt consumenten duidelijkheid, zorgt voor professionalisering, verbreding van het productaanbod, is goed te combineren met webwinkels en biedt mogelijkheden voor zowel ambachtelijke streekproducten als lokale producten zoals aardappels, groenten en fruit. Momenteel zijn er geen Landwinkels in Noordwest-Holland. Uitbreiding van het concept Landwinkel in Noordwest-Holland is praktisch en eenvoudig omdat Landwinkel al een bestaand initiatief is wat al ervaring heeft opgedaan in andere regio’s. Het nadeel van Landwinkel is echter dat er voldaan moet worden aan de eisen van het keurmerk Erkend Streekproduct, welke wellicht te streng zijn. Daarnaast kan het beleid van gemeenten verhinderen dat er producten van derden verkocht mogen worden in boerderijwinkels. Ook is het belangrijk dat er geschikte locaties gekozen worden voor de Landwinkel; in de buurt van winkelend publiek en niet bij elke boerderij een verkooppunt. Acties Achterhalen hoe Landwinkel georganiseerd is. Onderzoeken of Landwinkel kan en wil uitbreiden naar Noordwest-Holland en wat daarvoor nodig is.

-

Onderzoeken welke voordelen Landwinkel biedt voor producenten. Onderzoeken of producenten die al een boerderijwinkel hebben geïnteresseerd zijn in een uniforme winkelformule. Nieuwe producenten zoeken op geschikte locaties om nieuwe boerderijwinkels op te zetten. Inventariseren wat producenten nodig hebben om hun boerderijwinkel om te zetten naar Landwinkel en inventariseren wat producenten nodig hebben bij het starten van een Landwinkel. Onderzoeken wat de mogelijkheden zijn qua bestemmingsplannen van gemeenten.

Streekmarkten Streekmarkten vormen een succesvol afzetkanaal voor zowel ambachtelijke streekproducten als lokale producten. Momenteel zijn er biologische boerenmarkten in onder andere Alkmaar, Heiloo en Castricum. Deze markten bieden echter biologische producten en niet altijd lokale producten. Streekmarkten zijn goed te koppelen aan toeristische activiteiten en zijn wellicht succesvoller in het toeristische seizoen. Belangrijk hierbij is dat streekmarkten in dichterbevolkte gebieden plaatsvinden. Acties Onderzoeken hoe de biologisch boerenmarkten in elkaar steken en kijken of daar mogelijkheden zijn voor uitbreiding van het aanbod streekproducten (eventueel nieuwe geïnteresseerde producenten zoeken). Afwachten hoe succesvol de Helderse Hallen in Den Helder zijn en vervolgens in samenwerking met de stichting Helderse Hallen onderzoeken of er mogelijkheden zijn voor conceptuitbreiding.

Supermarkten Veel respondenten zien supermarkten als een succesvol afzetkanaal waar wat grotere hoeveelheden producten afgezet kunnen worden. Momenteel zijn (lokale) streekproducten bijna niet aanwezig in supermarkten. Het concept Willem&Drees blijkt een succesvolle manier om lokale producten (voornamelijk aardappels, groenten, fruit) in supermarkten af te zetten. Dit initiatief lijkt ook de belemmering van prijsafspraken te kunnen overwinnen. Bovendien krijgen producenten een eerlijkere prijs voor hun product en worden er minder voedselkilometers afgelegd. Momenteel worden al vele supermarktketens op winkelniveau beleverd met Willem&Drees producten, hieruit blijkt dat diverse supermarktketens geïnteresseerd zijn en dat belevering op winkelniveau geen belemmering is.

29


Het nadeel van Willem&Drees is de vraag of er genoeg producenten voor zijn in Noordwest-Holland. Daarnaast is het zo dat Willem&Drees momenteel alleen aardappels, groenten en fruit afzetten en (nog) geen bewerkte producten zoals jam en sappen. Ook moet men niet vergeten dat het een concurrent kan zijn van de boerderijwinkels en Willem&Drees in een supermarkt vlakbij een boerderijwinkel is dan ook niet gewenst. Acties Onderzoek of Willem&Drees wil uitbreiden naar Noordwest-Holland. Supermarkten enthousiast maken. In samenwerking met Willem&Drees op zoek gaan naar producenten. Indien Willem&Drees producten worden aangeboden in supermarkten: media-aandacht creëren, proeverijen voor consumenten organiseren en attenderen op de mogelijkheden voor bedrijfsbezoeken en arrangementen bij het boerenbedrijf.

Voor alle vier de afzetkanalen is het belangrijk dat zowel het aantal lokale producenten, zowel kwantitatief als kwalitatief, in kaart wordt gebracht, als de lokale dienstverleners (verwerking, administratie, logistieke dienstverleners). Daarnaast moet er op gelet worden dat er voldoende (media)aandacht wordt besteed aan de projecten zodat consumenten geïnteresseerd raken. Een goed georganiseerde markt voor streekproducten kan ten slotte bijdragen aan een verduurzaming van de regio en een belangrijk onderdeel gaan uitmaken van de regiobranding van Noordwest-Holland.

Out of home De out of home kanalen zorginstellingen, scholen, horeca, cateraars en bedrijfskantines zijn kansrijke afzetkanalen. Het meest efficiënt kunnen deze kanalen via een groothandel of andere tussenschakel beleverd worden. Behalve horeca zijn deze kanalen vooral geschikt om de meer reguliere streekproducten af te zetten in plaats van de ambachtelijke exclusieve producten, hierbij kan er op den duur wel gewerkt worden naar biologische streekproducten. In de regio zijn momenteel twee groothandels aanwezig die dit kunnen oppakken, namelijk Atlantis Handelshuis en NH Streekproducten. Het nadeel van out of home kanalen is dat de producten vaak HACCP-gecertificeerd dienen te zijn en dat er een redelijk groot aanbod van producten moet zijn. Acties Onderzoeken of de huidige groothandels bereid zijn te groeien en nieuwe afzetkanalen te gaan bedienen en wat de groothandels hiervoor nodig hebben. Onderzoeken welke afzetkanalen geïnteresseerd zijn en pilots beginnen. Onderzoeken of de huidige groothandels aan de vraag van de afzetkanalen kunnen voldoen. Groothandels helpen bij het zoeken naar nieuwe producenten en producten. Onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om promotieprojecten te starten zoals schooltuinen, boerderijbezoeken voor scholieren, proeverijen en restaurantacties.

30


Literatuur 1. 2.

3. 4. 5. 6. 7.

8. 9. 10. 11. 12. 13.

Céline, A. (1998) The Appellation d'Origine Contrôlée (AOC) and other official product identification standards. University of Kentucky: Lexington. Oerlemans, N., H. Oostindie, P.J. Brandsma, D. Roep en H. Wiskerke (2006) Het vermarkten van duurzame landbouw: kansen voor nieuwe voedselketens. Wageningen Universiteit: Wageningen/CLM Onderzoek en Advies: Culemborg. Bruin, R. de en H. Oostindie (2005) Binnen de co-innovatieprogramma’s Professionalisering Biologische Afzetketen en Duurzame Agro-Foodketens. Wageningen/Den Haag. Vlieger, J.J. de, K. van Ittersum en H.S. van der Meulen (1999) Streekproducten: van consument tot producent. LEI: Den Haag, Wageningen Universiteit: Wageningen. Janzen, R. en J.J. de Vlieger (1999) Ketenonderzoek streekproducten. LEI: Den Haag. Klawer, H., S. Dekker en H. Wiskerke (2002) Sturen op onderscheidende kwaliteit – Aanknopingspunten voor het versterken van de typiciteit van streekproducten. Wageningen Universiteit en Researchcentrum: Wageningen. Broekhuizen, R. van en G. Tacken (2004) Rapportage voor de coinnovatieprogramma’s Professionalisering Biologische Afzetketen en Duurzame Agro-Foodketens – Bijlage 1: Quick scan huidige situatie en ontwikkelingspotentieel. Wageningen/Den Haag. Wolff Schoemaker, F., F. Woldhek, A. Mees, en F. Spangenberg (2009) Het marktpotentieel van streekproducten. Motivaction: Amsterdam. EU Quality Schemes. Available from <http://ec.europa.eu/agriculture/quality/door/list.html>. Accessed on January 18th 2011 Hylkema, I. (2011) Nepper lift mee met streekproduct - LTO en SPN overleggen met ministerie over erkenning en betere bescherming. Nieuwe Oogst, 12 februari 2011. ECORYS Nederland BV, Aequator Groen & Ruimte en Verwey-Jonker Instituut (2009) Verbreding gevraagd. Verkenning potentiële marktvraag verbredingsactiviteiten landbouw. Rotterdam. Hasselman, C. (2010) Bio breekt door in de zorg. Food Hospitality januari/februari 2010. Wolf, C.W.G., G.M.L. Tacken, M.H. Borgstein en R.P.M. de Graaff (2004) Streekproducten in de toeristische markt – Een verkennend onderzoek naar

nieuwe marktmogelijkheden voor streekproducten en gerelateerde diensten. LEI: Den Haag. 14. Schoorlemmer, H., G. Migchels, G. Venema, J. Holwerda (2006) Meer dan landbouw: Kansen voor verbreding. Wageningen UR: Lelystad. 15. Nouws Keij, K. (2011) Vers van de boer. Ervaringen met organisatie en belevering van zorginstellingen. Food/Drink Experience en Taskforce Multifunctionele Landbouw.

31


Bijlage 1: Onderzoeksopzet Uit de literatuur is gebleken dat er diverse kansen zijn om de streekproductiesector succesvoller te maken. Alvorens is het van belang dat duidelijk is welke definities er momenteel gehanteerd worden en of een keurmerk toegevoegde waarde en duidelijkheid kan bieden. Het doel van het onderzoek is inzicht verschaffen in de markt voor streekproducten in Noordwest-Holland, de kansen voor professionalisering en het vinden van nieuwe afzetmogelijkheden door middel van samenwerken en verbinden. Het betreft hier een kwalitatief onderzoek en omzetcijfers en percentages zullen dan ook niet genoemd worden. De doelstelling vertaalt zich in de volgende probleemstelling:

Hoe is de huidige markt voor streekproducten georganiseerd in NoordwestHolland en welke kansen kunnen benut worden om de sector te professionaliseren? Om inzicht te krijgen in de huidige markt voor streekproducten zijn diverse initiatieven in Noordwest-Holland geïnventariseerd. Daarnaast zijn ook een aantal initiatieven elders in het land nader bestudeerd om zo van de successen te kunnen leren. Het overgrote deel van de informatie is verkregen door middel van interviews. Het betreft interviews met producenten, initiatiefnemers van producentengroepen en mensen betrokken bij de handel en afzet. In deze interviews zijn onderwerpen naar voren gekomen zoals de definitie van streekproducten, de marketing over de producten, het hanteren van keurmerken en het potentiële succes van streekproducten. Het eindresultaat vormt een rapport waarin de resultaten in een sterktezwakteanalyse worden gepresenteerd en waarin aanbevelingen worden gedaan om een succesvolle streekproductiesector in Noordwest-Holland te creëren.

B. Interviews met producenten - Vijf producenten interviewen uit diverse productgroepen (aardappels, groente en fruit (AGF) / zuivel en vlees / meel, brood en banket / overig, zoals dranken). Doel: Inzicht krijgen in hoe de markt er voor streekproducten er nu uitziet (bijvoorbeeld of er lokaal, nationaal of internationaal afgezet wordt) en welke mogelijkheden er zijn om de omzet te vergroten. C. Interviews met initiatiefnemers in Noordwest-Holland (bijvoorbeeld Waddengoud, Westfriesproduct, Waterlant’s Weelde, Beemster Lusthof) - Twee initiatiefnemers interviewen die streekproducenten met elkaar verbinden. Doel: Inzicht krijgen in het succes van bepaalde initiatieven waarbij streekproducenten samenwerken en inzicht in de kansen voor omzetvergroting. D. Interviews met handel/afzetkanalen - Een interview met een manager/coördinator van een natuurwinkel die al (in beperkte mate) in streekproducten doen, bijvoorbeeld Natuurwinkel Alkmaar of Natuurwinkel De Garve in Bergen. - Een interview met een horecaondernemer. - Interviews met groothandels, zoals Atlantis Handelshuis en NH Streekproducten. Doel: Inzicht in de kansen die de diverse afzetkanalen zien voor streekproducten. E. Een drietal of meer succesvolle initiatieven elders beschrijven - Deskresearch. Doel: Succesvolle initiatieven elders zouden een leidend voorbeeld kunnen zijn voor in deze regio.

Aanpak A. Inventarisatie van initiatieven in Noordwest-Holland waarbij producenten van streekproducten verenigd zijn. - Maximaal 4 dagen internetresearch. Hierdoor ontstaat er uiteraard geen compleet overzicht, maar komt er wel inzicht in de initiatieven met betrekking tot streekproducten in Noordwest-Holland. - Informatie: welk product, contactgegevens en indien beschikbaar aanvullende informatie zoals afzetkanalen. Doel: Het in kaart brengen van de initiatieven die er zijn in Noordwest-Holland. 32


Bijlage 2: Erkend Streekproduct Criteria & Eisen Het keurmerk ‘Erkend Streekproduct’ is een onafhankelijk keurmerk. Om in aanmerking te komen voor het keurmerk moeten de producten voldoen aan de volgende eisen: Er is een duidelijk omschreven productiegebied: de streek. De grondstoffen zijn afkomstig uit de streek. De verwerking vindt plaats in de streek. Producten en grondstoffen worden op verantwoorde, duurzame wijze geproduceerd. Na een strenge selectie wordt het keurmerk ‘Erkend Streekproduct’ toegekend aan producten die voldoen aan alle bovenstaande eisen. De stichting Streekeigen Producten Nederland (SPN) waarborgt de naleving van de gestelde eisen. Hiertoe wordt onafhankelijke controle door geaccrediteerde controle-instanties georganiseerd.

Afbakening streek Bij het keurmerk ‘Erkend Streekproduct’ wordt een nauwkeurige omschrijving van het productiegebied gehanteerd. Dit productiegebied wordt aangeduid als ‘de streek’. De grondstoffen zijn afkomstig uit de streek en ook de verwerking vindt er plaats. Als streek wordt in de regel een duidelijk afgebakende geografische eenheid gehanteerd. Dat wil zeggen, een gebied met een herkenbaar landschap, een typische streekcultuur en/of een overheersend landbouwsysteem. Om praktische redenen worden bestuurlijke grenzen vaak gebruikt om de streek af te bakenen. Voorbeelden van streekaanduidingen zijn: het Waddengebied, Waterland, het Groene Hart, Zeeland en Limburg. In specifieke gevallen wordt de streekaanduiding verder beperkt tot bijvoorbeeld een gemeente of een eiland, zoals Terschelling. Producten met het keurmerk ‘Erkend Streekproduct’ dienen voorzien te zijn van een duidelijke streek aanduiding. Tevens dient voor de consument duidelijk te zijn welke producent of handelsorganisatie het product op de markt brengt.

In principe moeten alle basis- en kenmerkende grondstoffen uit de streek komen; en bij samengestelde producten dient ten minste 51% van de grondstoffen (als percentage van het totaal gewicht van de grondstoffen) uit de streek te komen. Met een aantal voorbeelden worden deze eisen toegelicht: In het geval van producten met een duidelijk kenmerkende basisgrondstof, zoals brood, zuivelproducten, vlees, honing, vruchtensappen, bier, wijn, dient de basisgrondstof volledig in de streek te zijn geproduceerd. In het geval van samengestelde grondstoffen, zoals jam, siroop en gebak dient daarbij ten minste 51% van de grondstoffen uit de streek afkomstig te zijn.

Verwerking in de streek De be- en verwerking van de grondstoffen dient plaats te vinden binnen de grenzen van de streek. Onder bewerking wordt o.a. verstaan het sorteren, verpakken van producten die voor verkoop worden aangeboden. Onder verwerking wordt verstaan de bereiding en het samenvoegen van grondstoffen op een dusdanige manier dat een nieuw product (eindproduct) ontstaat dat voor verkoop wordt aangeboden. Het is de bedoeling van het keurmerk ‘Erkend Streekproduct’ de (kleinschalige) regionale economie te stimuleren. Indien er niet voldoende passende be- en verwerkingscapaciteit in het betreffende gebied aanwezig is, kan ontheffing worden verleend.

Duurzaamheid Uitgangspunt van het keurmerk is dat het bij moet dragen aan duurzame regionale ontwikkeling: Economisch (stimulering kleinschalige bedrijvigheid, behoud van toegevoegde waarde in de streek). Ecologisch (verminderen milieubelasting in de productieketen). Sociaal (stimulering werkgelegenheid, toegang tot hulpbronnen). Bedrijven spannen zich in op het gebied van natuur- en landschapsbeheer en het behoud van biodiversiteit. Voor producten afkomstig uit de veehouderij geldt dat er sprake is van diervriendelijke houderijsystemen. In alle gevallen geldt dat de grondstoffen niet afkomstig mogen zijn uit reguliere intensieve veehouderij of verwarmde kassen. Voor AGF producten geldt dat de teelt grond- en seizoensgebonden is.

Herkomst grondstoffen Het keurmerk ‘Erkend Streekproduct’ staat voor een gegarandeerde herkomst van de grondstoffen uit de streek. Hiervoor zijn de volgende eigen opgesteld: 33


Onafhankelijke controle De producenten en handelsorganisaties die gebruik maken van het keurmerk â&#x20AC;&#x2DC;Erkend Streekproductâ&#x20AC;&#x2122; hebben alle criteria en gestelde eisen onderschreven. De merkhoudster SPN en haar licentiehouders zien erop toe dat de gemaakte afspraken worden nagekomen en dat aan de gestelde eisen wordt voldaan. Hiertoe organiseren zij onafhankelijke controles door erkende of geaccrediteerde controleorganisaties. Deze organisaties hebben geen directe betrokkenheid bij de producenten, noch bij SPN en haar licentiehouders. www.erkendstreekproduct.nl

34


Bijlage 3: Vragenlijst interviews A. Bedrijfsinformatie Hoe omschrijft u uw bedrijf? Welke korte en lange termijn doelen streeft u na? B. Keten Bedrijven vormen over het algemeen een schakel in een keten. Kunt u mij vertellen hoe uw bedrijf in die keten past? C. Marketing Hoe weet u wat de consument wilt? Op welke consument richt u zich vooral? Hoe vermarkt u uw producten? Op welke afzetkanalen richt u zich? (Denk hierbij aan boerderijverkoop, supermarkten, speciaalzaken (delicatessenwinkel/natuurvoedingswinkel), weekmarkten, huis-aan-huisverkoop, horeca en instellingen, out of home (benzinestations/kantines), internetverkoop, tuincentra, toeristische verkooppunten (campingwinkels, bezoekerscentra/VVV-kantoren/braderieĂŤn).) D. Streekproducten Hoe definieert u een streekproduct? Aan welke productkenmerken moet een streekproduct voldoen? Waaraan merkt u dat consumenten meer interesse krijgen in streekproducten? Wat maakt een streekproduct onderscheidend van vergelijkbare producten? E. Toekomst en potentie van streekproducten Hebben streekproducten potentie voor in de toekomst of gaat u opzoek naar andere marketingconcepten? Wat voor belemmeringen verwacht u in de toekomst? Bent u van plan om samen te gaan werken om uw producten te vermarkten? Hoe moet een dergelijk samenwerkingsverband eruit zien?

35


Bijlage 4: Interviewverslagen producenten Maatschap Uitentuis-Knip KvK-nummer: 37126917 Locatie: Middenbeemster Contactpersoon: Jan Uitentuis Bedrijfsomschrijving: Melkveehouderij; verwerking van melk tot zuivelproducten Hoofdactiviteit: 0141 Fokken en houden van melkvee Nevenactiviteiten: 1050 Verv. zuivelprod. (geen consumptieijs) Jan Uitentuis is producent van Noord-Hollandse kaas, Messeklever. Naast een melkveehouderij is het bedrijf tevens een zorgboerderij. Jan Uitentuis liep al geruime tijd met het idee rond om Messeklever te gaan produceren. Nadat de horeca meer interesse kreeg in regionale producten en opzoek ging naar exclusiviteit, nu ongeveer zes jaar geleden, is Jan Uitentuis gestart met zijn kaasmakerij. Jan Uitentuis heeft op aanraden van Syntens zijn product exclusief gehouden en de Messeklever is dan ook alleen via groothandels verkrijgbaar bij de betere speciaalzaken en horeca. Uitentuis is van mening dat supermarkten geen geschikt afzetkanaal zijn voor de Messeklever. Hij heeft de kaas een tijd via Deen supermarkt afgezet. Helaas bleek Deen niet goed om te kunnen gaan met een dergelijke zachte kaas, was er bovendien veel concurrentie van andere (buitenlandse) kaassoorten en kon hij moeilijk het verhaal achter het product kwijt. Ondanks dat Jan Uitentuis geen direct contact heeft met consumenten probeert hij wel het contact met consumenten te onderhouden door af en toe op markten te staan. Ook via de groothandels wordt Uitentuis op de hoogte gehouden van de behoeften van de consumenten. Jan Uitentuis is van mening dat een streekproduct een product is dat al generaties lang in een streek aanwezig is en historische banden moet hebben met de streek. Het keurmerk Erkend Streekproduct heeft hier volgens Uitentuis weinig mee te maken. Jan Uitentuis gaat in de zomer van 2011 de kaasmakerij vergroten. Na een kleinschalig begin is gebleken dat er vraag naar is. Bovendien wil Jan Uitentuis kijken of hij er een tweede kaassoort bij gaat produceren. De Messeklever is een verse kaassoort met een korte houdbaarheid. Door er een tweede kaassoort bij te produceren die langer houdbaar is, heeft het bedrijf meer variatie en kan er bovendien meer omzet gegenereerd worden. Hij is daarnaast overtuigd van de toekomst

van het product. Het zal zeker geen massaproduct worden. Ook streekproducten in het algemeen hebben toekomst. Het is echter wel zo dat er binnen een regio een beperkt aantal producenten zijn en daardoor heb je een beperkt volume. Maar een goed streekproduct verkoopt zichzelf. De belangstelling voor streekproducten zal blijven doorgroeien. En ook de supermarkt als afzetkanaal zal een belangrijkere rol gaan spelen.

Fruitteeltbedrijf Eerlijk & Heerlijk KvK-nummer: 37084123 Locatie: Zuidoostbeemster Website: www.eerlijkenheerlijk.nl Contactpersoon: Vera en Dirk van Berge Bedrijfsomschrijving: Tuinbouwbedrijf (fruittelerbedrijf) alsmede groot- en detailhandel in fruit en sappen Hoofdactiviteit: 0124 Teelt van pit- en steenvruchten Nevenactiviteiten: 46311 Groothandel in groenten en fruit 4721 Winkels in aardappelen/groenten/fruit Vera en Dirk van Berge zijn eigenaar van fruitteeltbedrijf Eerlijk & Heerlijk. Eerlijk & Heerlijk bestaat uit een boomgaard en een boerderijwinkel waar de producten uit de boomgaard, al dan niet verwerkt tot onder andere jam en sappen, verkocht worden. Van Berge wilde graag, op aandringen van consumenten, smaakvollere producten produceren en lieten het fruit langer aan de boom hangen. De verwerking van het fruit, wat overigens door gebrek aan verwerkingsbedrijven in de regio plaatsvindt in het oosten van Nederland, is vervolgens ontstaan omdat het middenkwaliteit fruit weinig opleverde. Van Berge vermarkt een ambachtelijk, eerlijk, duurzaam en smaakvol streekproduct. Om dit te bewerkstelligen zoekt Van Berge de samenwerking op met andere producenten en de regionale horeca. Van Berge is terughoudender als het gaat om aansluiting bij producentencoöperaties. Vera van Berge is één van de oprichters geweest van de producentencoöperatie Beemster Lusthof. Volgens Van Berge zien producenten “vaak het nut niet in van goede samenwerkingsverbanden, omdat ze bang zijn dat een ander meer verdient dan zij”, hierdoor is het initiatief moeilijk van de grond gekomen en momenteel is er bijna geen inzet van de aangesloten agrariërs. Van Berge richt zich daarom op de consument die wat meer te besteden heeft en affiniteit heeft met goede smaak. Dit zijn vaak niet de consumenten uit de Beemster zelf, maar de consumenten uit Amsterdam en de nabije omgeving. Van Berge 36


is van mening dat consumenten uit de grote stad bewuster bezig zijn met duurzaam en streekgebonden producten en ook daadwerkelijk de producten kopen zonder de meerprijs als obstakel te zien. De producten worden afgezet via de boerderijwinkel, op markten en via ongeveer vijftig delicatessenzaken. Van Berge vindt de producten te exclusief voor de supermarkt en voor een webwinkel zijn de producten te kwetsbaar. Ook zorginstellingen zijn geen goed afzetkanaal volgens Van Berge. Een stabiele afzet is volgens Van Berge namelijk niet mogelijk en grote instellingen en winkels geven bovendien regelmatig problemen met de betalingen en kunnen de betalingen ineens acht weken vooruit schuiven. Van Berge vindt een streekproduct een product uit een herkenbare regio. De producten van Eerlijk & Heerlijk moeten uit de Beemster komen. Hierbij maakt het volgens Van Berge niet uit waar de verwerking plaats vindt, mede omdat er weinig verwerkbedrijven in de regio zijn. Daarnaast is het verhaal achter het product belangrijk, dient het op kleine schaal gemaakt te zijn en moeten de producten onderscheidend zijn qua smaak en betrokkenheid. Vera en Dirk van Berge zullen in de toekomst opzoek blijven gaan naar nieuwe afzetkanalen. Van Berge verwacht dat de logistiek hierbij een belemmering kan worden. Momenteel verzorgt Van Berge zelf de logistiek, maar Van Berge is aan het kijken of een andere partij de logistiek voor hen kan verzorgen. Volgens Van Berge zullen streekproducten blijven bestaan en is het de kunst om je als producent aan te passen aan de ontwikkelingen. Ook consumenten zullen meer interesse krijgen en zullen accepteren dat veel streekproducenten seizoensgebonden zijn.

Beemsterlant’s Varken KvK-nummer: Locatie: Website: Contactpersoon: Bedrijfsomschrijving: Hoofdactiviteit: Nevenactiviteiten:

37115589 Middenbeemster www.beemsterlantsvarken.nl Yvonne van der Mark Varkenshouderij en las- en metaalbewerkingsbedrijf 0146 Fokken en houden van varkens 2562 Algemene metaalbewerking

Yvonne van der Mark is eigenaresse van de varkenshouderij Beemsterlant’s Varken. Van der Mark wil met Beemsterlant’s Varken een zo diervriendelijk product op de markt zetten wat onderscheidend is van de reguliere sector. Doordat Van der Mark weinig varkens heeft en graag de controle wil houden op de slagerijen waar ze het vlees afzetten, is de afzet van de varkens bewust regionaal gehouden. Negen slagers nemen hele varkens af en een grossier levert onderdelen van varkens aan ongeveer 12 slagers. In totaal levert Van der Mark 48 varkens af per

week. Tevens haalt Van der Mark graan en stro voor het bedrijf uit de Beemster en levert de varkensmest aan akkerbouwers in de regio. Van der Mark wilde dat er meer geld betaald werd voor de varkens en dat er minder geld naar de tussenhandel ging en daarom werd besloten om op zoek te gaan naar slagerijen waar Van der Mark de varkens afzet. Hierdoor zijn diverse schakels uit de keten gehaald. Van der Mark heeft het idee dat ze op het juiste moment hiermee begonnen zijn; de consument werd bewuster en wilde graag weten waar hun producten vandaan komen. Van der Mark biedt die transparantie in de keten en biedt ook de mogelijkheid om het bedrijf te bezoeken. Bovendien zijn de slagerijen erg enthousiast over het concept. De doelgroep van Beemsterlant’s Varken is de consument die naar de slagerij gaan en bereid zijn iets meer te betalen dan de supermarktprijs, maar minder dan de prijs van het scharrelvarken. Overige marketing laat Van der Mark over aan de slager. Van der Mark zorgt wel voor stickers en foldermateriaal. Een streekproduct is een product met herkomstgarantie, wat zo milieuvriendelijk geproduceerd wordt en waarbij er korte lijnen tussen de producent en consument volgens Van der Mark van Beemsterlant’s Varken. De varkens van Van der Mark worden geslacht in Lunteren, maar dat is noodgedwongen en maakt het varkensvlees niet minder streekproduct. Daarnaast krijgen de varkens voer uit de regio en blijft de varkensmest in de regio. Hierdoor zijn er die korte lijnen, die volgens Van der Mark zo herkenbaar zijn voor streekproducten. Voor Beemsterlant’s Varken ziet de toekomst er minder rooskleurig uit. Van der Mark moet grote investeringen gaan doen om te kunnen voldoen aan de nieuwe welzijnseisen en de wet ammoniakemissie. En die investeringen moeten eigenlijk doorberekend worden aan de consument, waardoor het nog moeilijker wordt om te concurreren met supermarkten. Een andere belemmering is het feit dat slagerijen het ook lastig hebben en steeds vaker hun deuren sluiten. Gelukkig ziet Van der Mark mogelijkheden om ook slagerijen elders in de regio te gaan benaderen. Qua promotie wordt er momenteel een Dik Trom tour georganiseerd, een fietspuzzeltocht met nog drie andere producenten. Van der Mark hoopt dat deze tour de komende tijd een groter succes zal gaan worden. Daarnaast is Van der Mark aangesloten bij Beemster Lusthof en zijn ze bezig met een Beemster kookboek. Van der Mark vindt het, als bestuurslid, jammer dat er verder weinig initiatieven worden opgepakt binnen Beemster Lusthof en dat de aangesloten ondernemers zich beperkt inzetten.

37


Fruitkwekerij ‘t Keetje KvK-nummer: Locatie: Website: Contactpersoon: Bedrijfsomschrijving: Hoofdactiviteit: Nevenactiviteiten:

37096621 Westwoud www.hetkeetje.nl Tineke de Boer Fruitteeltbedrijf; kleinhandel in fruitmanden, kerstpakketten, relatiegeschenken en zuivelproducten; zorgboerderij. 0124 Teelt van pit- en steenvruchten 47299 Gesp. winkels in ov voedings-/genotm. 47291 Winkels in kaas

Tineke de Boer is eigenaresse van fruitkwekerij ’t Keetje. ’t Keetje omvat een fruitteeltbedrijf, zorgboerderij en boerderijwinkel. Het is een kleinschalig bedrijf waar gezelligheid voorop staat. Het bedrijf wil zoveel mogelijk mensen kennis laten maken met het fruitteeltbedrijf en de bijbehorende producten. Het bedrijf is ooit begonnen met fruitkerstpakketten en wilde vervolgens ook wel andere producten aanbieden zoals fruitsappen. Ten slotte is het uitgegroeid tot een boerderijwinkel met een breed assortiment aan producten en activiteiten. ’t Keetje produceert en verkoopt exclusieve, smaakvolle producten; de verwerking vindt echter elders plaats. De producten worden verkocht in de boerderijwinkel en in andere boerderijwinkels. Tineke de Boer is ook benaderd door een supermarkt. De Boer wil echter niet haar producten afzetten via een supermarkt en is bovendien van mening dat haar producten te duur en te exclusief zijn voor de supermarkt. Wel staat ze in de buurt wel eens op markten om consumenten kennis te laten maken met de producten en stuurt ze op verzoek producten op naar consumenten. De Boer merkt dat consumenten meer interesse krijgen voor streekproducten. Mensen worden milieubewuster en horeca en media geven veel ruchtbaarheid aan streekgebonden producten. De Boer biedt eveneens arrangementen aan op het bedrijf en dan vinden mensen het vaak leuk om producten mee te nemen. De producten zijn dan ook zeer geschikt als cadeauartikel. Meer specifiek richt De Boer zich op consumenten die tijd hebben om een rondje te fietsen en op het bedrijf koffie komen drinken. Daarnaast zijn er kinderarrangementen en worden er zodoende ook jonge gezinnen als doelgroep aangetrokken. De groep 20 tot 40-jarigen is minder makkelijk te benaderen en gaat toch eerder naar de supermarkt.

Tineke de Boer van ’t Keetje vindt dat haar streekproducten van Westfriese bodem moeten komen. De productie hoeft niet kleinschalig of ambachtelijk te zijn, maar dat is vaak wel het gevoel dat consumenten bij de producten krijgen. Streekproducten zijn onder andere onderscheidend door het verhaal achter de producten en producenten. Tineke de Boer is de enige producent die twijfelt over de toekomstwaarde van streekproducten. Ze merkt dat er een vaste klantenkring is die ook in de toekomst wel zal blijven komen. Daarnaast zijn er mensen die op dit moment komen omdat streekproducten de trend zijn en het is afwachten of deze consumenten ook in de toekomst blijven komen. De Boer denkt overigens wel dat de combinatie van bedrijfsbezoek, arrangementen en terras een sterk concept is waar mensen op af blijven komen. De grootste belemmering die Tineke de Boer verwacht is de komst van de Westfrisiaweg, die ten koste gaat van de boomgaarden. Ook qua regelgeving van de gemeente zit ’t Keetje wel eens klem. Momenteel is het bijvoorbeeld zo dat De Boer eigenlijk geen producten van collega’s mag verkopen, de gemeente ziet dit echter door de vingers maar bij wisseling van gemeentebestuur kan dat volgens De Boer wel eens veranderen. Tot slot wil Tineke de Boer gaan kijken of alles wat gestructureerder aangepakt kan worden en dat er meer volgens een plan gewerkt moet worden.

Kwekerij Baarenburg B.V. KvK-nummer: 37118699 Locatie: Heerhugowaard Website: www.baarenburg.nl en www.streekrozen.nl Contactpersoon: Lars van Baar Bedrijfsomschrijving: Rozenkwekerij Hoofdactiviteit: 011901 Bloementeelt Lars van Baar is eigenaar van rozenkwekerij Baarenburg. Lars van Baar is vorig jaar gestart met een website en showroom voor de verkoop van streekrozen en andere bloemen uit de regio. De crisis in 2008 heeft er voor gezorgd dat Lars van Baar noodgedwongen op zoek moest naar nieuwe meer winstgevende afzetkanalen. Daarnaast is Lars van Baar ingesprongen op een trend die gaande is. Met streekrozen hoopt Van Baar meer omzet te genereren en de kansen die er liggen te benutten. Lars van Baar verkoopt met Streekrozen hoofdzakelijk rozen via internet. Helaas blijft de verkoop wat achter bij de verwachting. Van Baar denkt dat dit voornamelijk komt doordat er nog weinig gepromoot is met Streekrozen en doordat er een 38


kloof is tussen de doelgroep die bloemen koopt, 50-plussers, en de doelgroep van internet, vaak toch de jongere generaties. Het afzetkanaal correspondeert dus niet helemaal met de doelgroep. Toch wil Van Baar doorgaan met de webwinkel. Online verkoop is tenslotte de toekomst en het kost Van Baar weinig tijd en moeite. Om de webwinkel succesvol te maken moet er dus meer geadverteerd worden en op andere manieren reclame gemaakt worden. Helaas ontbreekt het Van Baar aan een budget om dit te bewerkstelligen. Van Baar heeft twee spandoeken langs de weg en proberen via social media reclame te maken. Er is weinig marketing voor bloemen in het algemeen. Er is te weinig geld voor reclame en momenteel is het verschil tussen wat de producent voor één roos krijgt (50 cent) en wat de consument moet betalen (3 euro) groot. Hierdoor is er een beperkt animo voor bloemen en al helemaal niet als boeketten slechts een week staan. Streekrozen probeert hier verandering in te brengen door schakels uit de keten te halen (veiling en bloemist) en versere rozen aan te bieden die en goedkoper zijn en langer staan. Momenteel worden er in de kwekerij 10 miljoen rozen per jaar gekweekt, nog geen één procent daarvan wordt verkocht via de webwinkel of de showroom. Het kost tijd om te groeien en Van Baar is van mening dat “gezien de omzet die er gecreëerd is en het aantal klanten dat erbij gekomen is, er voldoende perspectief is om verder te groeien”. Lars van Baar vindt ten slotte dat streekproducten kenmerkend zijn door de schakels die uit de keten worden gehaald. Hierdoor zijn de producten verser (en daardoor een langere houdbaarheid) en vriendelijker geprijsd. Dat vriendelijkere geprijsd geldt echter lang niet voor alle streekproducten want meer ambachtelijke en kleinschalige streekproducten zijn juist duurder. De overige bloemen die Lars van Baar bij andere kwekerijen vandaan haalt, zijn afkomstig uit hetzelfde kassengebied. Lars van Baar is van mening dat streekproducten een trend is die weer overwaait. Volgens Van Baar komt er dan wel weer een nieuwe trend waar hij bij aan kan haken. Lars van Baar hoopt de omzet zo te kunnen vergroten dat de streekrozen tien procent van de totale omzet van de kwekerij opleveren. Om streekrozen beter te promoten is Lars van Baar geïnteresseerd in het realiseren van een fietsroute langs bedrijven in de regio, die dan ook bijvoorbeeld één keer per maand hun deuren openen.

Stichting Plattelandsvernieuwing / Beemster Lusthof KvK-nummer: 37089979 Locatie: Middenbeemster Website: www.beemsterplattelandsvernieuwing.nl

Contactpersoon: Hetty Uitentuis Activiteitenomschrijving: Steunfondsen op het gebied van natuurbehoud en recreatie. Hoofdactiviteit: 94993 Steunfondsen (niet o.h.g.v. welzijnszorg) Beemster Lusthof is de producentencoöperatie die geïnterviewd is. Het Beemster Lusthof is een initiatief van een aantal agrariërs uit de Beemster. Naar aanleiding van hogere veilingkosten door de veilingfusies werd het voor kleine tuinders moeilijk om hun producten af te zetten. Gezamenlijk zijn de agrariërs opzoek gegaan naar nieuwe afzetkanalen en in het jaar 2000 heeft een deel van de agrariërs zich verenigd in de Stichting Plattelandsvernieuwing. Deze stichting houdt zich bezig met agrarisch toerisme, productontwikkeling (Beemster Lusthof), landbouw en zorg en het Beemster landschap. De achttien producten die zijn aangesloten bij het Beemster Lusthof verzorgen gezamenlijk de promotie van de producten. De producten worden onder hetzelfde label op de markt gebracht, er is een folder waar alle producenten in staan en die meegegeven wordt aan de klanten. De producenten met huisverkoop hebben allemaal een bord langs de weg staan met het logo van Beemster Lusthof en er is een website. In het verleden heeft Beemster Lusthof ook wel op markten gestaan. Momenteel doen de aangesloten agrariërs dat slechts zelden in verband met tijdgebrek. Wel wordt geprobeerd om met elk nieuwsitem media-aandacht te verkrijgen. Beemster Lusthof heeft van LTO subsidie gekregen om promotie te maken en een onderzoeksbureau in te schakelen. Dit onderzoeksbureau heeft onderzocht wat de meerwaarde is van streekproducten en wat er schort aan het merk Beemster Lusthof. Naar aanleiding van de uitkomst van dit onderzoek heeft de stichting een aantal kleine aanpassingen doorgevoerd, maar het was voornamelijk een bevestiging dat de stichting goed op weg is. Volgens Hetty Uitentuis loopt Beemster Lusthof goed. Af en toe valt er een producent af en soms komt er eentje bij. Al met al blijft het aantal aangesloten producenten ongeveer gelijk. De aangesloten producenten zien wel toekomst in Beemster Lusthof. Het is echter wel zo dat producenten er zelf tijd in moeten steken en niet moeten gaan leunen op Beemster Lusthof, “je moet het als producent wel zelf doen”. Agrariërs en samenwerken is vaak lastig en elke agrariër heeft vaak zijn eigen insteek. Bovendien moet het verenigen volgens Uitentuis geen doel op zich zijn.

39


Volgend jaar gaat Beemster Lusthof extra promotie maken in verband met het 400-jarig bestaan van de Beemster. Daarna treedt Hetty Uitentuis af als secretaris. De voorzitter zal eveneens aftreden. Hetty Uitentuis verwacht dat er andere mensen opstaan om de functies over te nemen. Mochten er in de toekomst minder dan vijf, zes agrariĂŤrs zijn aangesloten bij Beemster Lusthof, dan houden ze ermee op volgens Hetty Uitentuis. De secretaris ziet toekomst in streekproducten en de supermarkt als afzetkanaal. Niet alle producten zijn geschikt voor afzet via de supermarkt, maar groenten en fruit in ieder geval wel. Ook webwinkels zijn, volgens Uitentuis, geschikte afzetkanalen en Beemster Lusthof beschikt dan ook over een webwinkel. Deze webwinkel is net gestart en het is nog afwachten hoe succesvol de webwinkel gaat worden.

40


41


Colofon Kamer van Koophandel Noordwest-Holland Postbus 68 1800 AB Alkmaar T 072-5195757 F 072-5195737 E info@alkmaar.kvk.nl W www.kvk.nl/mijnregio Agriboard Noord-Holland Noord Postbus 330 1600 AH Enkhuizen T 088-1237777 E info@agriboard.nl W www.agriboard.nl

42


Onderzoek Vers uit de regio