Issuu on Google+

‫ئاسۆیه‌ك بۆ خزمه‌ت و په‌یامی مرۆڤایه‌تی‬

‫كچان و ژنان زیاتر سه‌ردان ‌ی‬ ‫نه‌خۆشخانه‌كان و پزیشك ده‌كه‌ن‬ ‫««« بۆ ل‪7‬‬ ‫ساڵ ‌ی دوو‌ه‌م ژماره (‪ 2014-1-22 )7‬باڵوكراوه‌یه‌كی رۆشنبیری پیشه‌یی ته‌ندروست ‌ی گشتییه‌‪ ،‬سه‌ندیكا ‌ی كارمه‌ندان ‌ی ته‌ندروست ‌ی كوردستان ده‌ریده‌كات‬

‫ی گه‌ش) بۆ كارمه‌ندانی‌‬ ‫ی شاری‌(ئاسۆ ‌‬ ‫ی نیشته‌جێبوون ‌‬ ‫پرۆژ ‌ه ‌‬ ‫ی له سلێمانی‌ده‌ستپێده‌كات‬ ‫ته‌ندروست ‌‬ ‫سه‌رووتار‬

‫كارمه‌ندانى ته‌ندروستی‌ و‬ ‫ئومێدێك بۆ ئاینده‌‬ ‫هادى فه ريق‬

‫له‌گه‌ڵ نزیكبوونه‌وه‌ی پێكهێنانی كابینه‌ی نویێ حكومه‌تی هه‌رێمی‬ ‫كوردستان جارێكی تر كارمه‌ندانی ته‌ندروستی ئومێدێك هه‌ر چه‌ند‬ ‫الوازیش ‌ه الیان دروست ده‌بێت ب ‌ه وه‌ی ك ‌ه ئه‌م كابین ‌ه نوێی ‌ه كه‌وا چاوه‌ڕوان‬ ‫ده‌كرێ كابینه‌یه‌كی بنك ‌ه فراوان بێت و ببێت ‌ه جێگه‌ی هیوا و خواسته‌كانی‬ ‫كارمه‌ندانی ته‌ندروستی چونك ‌ه ئه‌وه‌ی تا ئێستا ڕه‌چاو كراوه‌‪ ،‬كابین ‌ه ل ‌ه‬ ‫دوای كابین ‌ه كێش ‌ه و گرفت ‌ه هه‌نووكه‌یه‌كانی كارمه‌ندانی ته‌ندروستی وه‌ك‬ ‫خۆی ب ‌ه چاره‌سه‌ر نه‌كراوی و ب ‌ه هه‌ڵپه‌سیڕاوی ماوه‌ته‌وه‌‪ ،‬سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندروستی كوردستان ل ‌ه سه‌روبه‌ندی دروسبوون ‌‬ ‫سه‌ندیكای كارمه‌ندان ‌‬ ‫كابینه‌ی حه‌وته‌مدا كۆنگره‌ی دووه‌مــی خۆی به‌ست و ل ‌ه ده‌سپێكی‬ ‫كاره‌كانیدا كارنامه‌ی سه‌ندیكای ڕاگه‌یاند و چه‌ند هه‌وڵێك ل ‌ه بواری‬ ‫هاوتاكردنی ده‌رماڵه‌ی ترسناكی درا و مانگرتنی سه‌رتاسه‌ری كارمه‌ندانی‬ ‫ته‌ندروستی سێ ڕۆژه‌ی لێكه‌وته‌و‌ه ل ‌ه ڕۆژانی ‪ 10‬و ‪ 11‬و‪2012/7/ 12‬‬ ‫و چه‌ندین هه‌وڵی تر ل ‌ه بواری خوێندنی كارمه‌ندانی ته‌ندروستی درا ل ‌ه‬ ‫ناوخۆ و ده‌ره‌وی وواڵت ك ‌ه به‌داخه‌و‌ه تا ئێستا فۆرمه‌ڵه‌ی ئه‌و هه‌وڵ ‌ه ب ‌ه‬ ‫ته‌واوی ب ‌ه ئاكام نه‌گه‌یشتوو‌ه و چه‌ندین ڕیگری وئاسته‌نگی بۆ دروستكراو‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی یه‌كه‌ی نیشته‌جیبوون بۆ كارمه‌ندان ‌‬ ‫و هه‌روه‌ها ل ‌ه بواری دابینكردن ‌‬ ‫ی كوردستاندا چه‌ند هه‌نگاوێك چۆت ‌ه‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫ی ل ‌ه پارێزگاكان ‌‬ ‫ته‌ندروست ‌‬ ‫پێشه‌وه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ پارێزگای‌ سلێمانیدا‪.‬‬ ‫ل ‌ه بواری ناردن ‌ه ده‌ره‌وه‌ی كارمه‌ندانیش بۆ خۆلی مه‌شق و راهێنان‬ ‫هه‌نگاوه‌كان ل ‌ه ئاستی پێویست و خواستی كارمه‌ندانی ته‌ندروستی زۆر ب ‌ه‬ ‫ی سه‌ندیكا چه‌ند‬ ‫سستی به‌رێو‌ه ده‌چێت ب ‌ه شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌وڵه‌كان ‌‬ ‫ی بااڵو‬ ‫ی و خوێندن ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫قوناغێكی بڕیو‌ه به‌اڵم له‌الیه‌ن ‌ه وه‌زاره‌ته‌كان ‌‬ ‫پالندانان كاری پێویستیان ل ‌ه سه‌ر نه‌كراوه‌‪.‬‬ ‫یه‌كێكی تر له‌و كه‌لتور‌ه ناته‌ندروست و باوانه‌ی ك ‌ه تا ئێستا ل ‌ه‬ ‫ده‌سه‌اڵتی كوردی و كابینه‌كانی حكومه‌تدا هه‌ستی پێكراو‌ه نه‌بوونی پالنی‬ ‫ی وه‌زاره‌ته‌كان ‌ه چونك ‌ه له‌گه‌ڵ ده‌ستبه‌كاربوونی‬ ‫زانستی و به‌رنامه‌ی ستراتیژ ‌‬ ‫ێ به‌رنامه‌ی وه‌زاره‌ته‌كه‌ش به‌(‪ )180‬پل ‌ه گوڕانكاری ب ‌ه‬ ‫ی نو ‌‬ ‫هه‌ر وه‌زیرێك ‌‬ ‫سه‌ردا دێت و هه‌موو ئه‌و ڕینمایی و بڕیارانه‌ی ك ‌ه پێشتر وه‌زاره‌ت و وه‌زیر‬ ‫ی به‌رنامه‌كانی نه‌بێت هه‌ڵده‌وه‌شێنڕیته‌و‌ه ل ‌ه بڕی‬ ‫ده‌ری كردوو‌ه هاوته‌ریب ‌‬ ‫ئه‌وه‌ی ته‌واوكار و درێژه‌پێده‌ری كار و به‌رنامه‌كانی وه‌زاره‌تــی پێشوو‬ ‫بێت ئه‌مه‌ش یه‌كێك ‌ه له‌و خاڵ ‌ه ناهه‌موارانه‌ی ك ‌ه ئێم ‌ه وه‌كو سه‌ندیكای‬ ‫ی وه‌زیره‌كانی ته‌ندروستی و‬ ‫كارمه‌ندانی ته‌ندروستی له‌گه‌ڵ ئه‌زموون ‌‬ ‫وه‌زاره‌ته‌ په‌یوه‌ندیداره‌كاندا هه‌مان بووه‌‪.‬‬ ‫هه‌ر بۆی ‌ه پێویست ‌ه بۆ سه‌رخستنی كارنامه‌ی سه‌ندیكا و داواكارییه‌كان‬ ‫كارمه‌ندانی ته‌ندروستی ل ‌ه ساڵی نوێدا هه‌وڵه‌كان چرتر و فشاره‌كانی‬ ‫رێكخراویی به‌ر فراوانتر بكرێت‪ ،‬تا هیچ بوارێك نه‌هێڵرێت بۆ په‌راویز‬ ‫خستن و كات به‌رێكردن و فه‌رامۆشكردنی خواست ‌ه پیشه‌ییه‌كانمان ل ‌ه‬ ‫نێوگه‌مه‌ی سیاسی و پۆست ‌ه حكومیه‌كاندا‪ ،‬پێویست ‌ه ل ‌ه ساڵی نوێدا و‬ ‫ی پاڵپشتی و پیشتیوانی سه‌ندیكا‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ب ‌ه په‌رۆشه‌وه‌ و كارمه‌ندان ‌‬ ‫و كارنامه‌ی داخوازییه‌كان بن تا ب ‌ه هه‌مووالیه‌كمان بتوانین خه‌بات و‬ ‫هه‌ڵویستی رێكخراوه‌یمان ب ‌ه ئاراسته‌ی جێبه‌جێكردنی ماف ‌ه ره‌واكانمان‬ ‫ی خێرا به‌ره‌و‌ه پێشه‌و‌ه ببه‌ین ل ‌ه سه‌رجه‌م بواره‌كانی ده‌رماڵ ‌ه‬ ‫ب ‌ه هه‌نگاو ‌‬ ‫و خوێندن و خولی راهێنان و یه‌كه‌ی نیشته‌جیبوون و پڕوژه‌ی كاركردنی‬ ‫پیشه‌ ته‌ندروستیه‌كان و به‌رێوه‌به‌ری گشتی كارمه‌ندان ته‌ندروستی‪.‬‬

‫له ‌چوارچێوه‌ی‌ پرۆژه ‌گرنگه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫سه‌ندیكای‌ كارمه‌ندانی‌ ته‌ندروستی‌‬ ‫بۆ خزمه‌تكردنی‌ كارمه‌ندان له‬ ‫‌دابینكردنی‌ یه‌كه‌كانی‌ نیشته‌جێبون‬ ‫و وه‌رگـــرتـــنـــی‌ ڕه‌زامــــه‌نــــدی‌‬ ‫سه‌رۆكایه‌تی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران‬ ‫بۆ دورستكردنی‌ ئه‌و یه‌كانه‌ له‌‬ ‫پارێزگاكانی‌ (سلێمانی‌ و هه‌ولێر‬ ‫و دهۆك) ‪ ,‬له ‌به‌دواداچونێكی‌‬ ‫ڕۆژنـــامـــه‌وانـــیـــدا لــێــپــرســراوی‌‬ ‫كارگێڕی‌ پرۆژه‌ی‌ شاری‌ (ئاسۆی‌‬ ‫گه‌ش) ووتی‌‪:‬پێم وایه‌ له‌ماوه‌ی‌‬ ‫دووهه‌فته‌ی‌ داهاتوودا پرۆژه‌كه‌‬ ‫ده‌ستپێده‌كات و له‌م قۆناغه‌دا‬ ‫هه‌مووكاره‌یاسایی و كارگێڕیه‌كان‬ ‫ته‌واوبووه‌ و چاوه‌ڕوانی‌ ڕه‌زامه‌ندی‌‬ ‫ده‌سته‌ی‌ وه‌به‌رهێنانی‌ سلێمانین‬ ‫لــه‌ســه‌ر كــۆتــا ن ـه‌خــش ـه‌ســازی‌‬ ‫پرۆژه‌كه‌‪.‬‬ ‫له‌الپه‌ڕه‌ (‪ )2‬ڕاپۆرته‌ هه‌واڵێك‬ ‫له‌باره‌یه‌وه‌ بخوێنه‌ره‌وه‌‪ .‬‬

‫لق ‌ی هه‌ولێر سیمینارێك ‌ی زانست ‌ی بۆ (‪ )75‬كارمه‌ند ‌ی ته‌ندروست ‌ی رێكده‌خات‬ ‫به‌مه‌به‌ستی‌ زیاتر ئاشنابوون‬ ‫و گه‌شه‌پیدانی ئاستی زانستی‬ ‫و رۆشنبیری به‌ پیداویستیه‌‌‬ ‫ته‌ندروستیه‌كان‌ رۆژی ‪2014-1-20‬‬ ‫له‌هوڵی‌ هۆتێل الماسۆ له‌شاری‌‬ ‫هه‌ولێر لقی‌ هه‌ولێری‌ سه‌ندیكای‌‬ ‫كــارم ـه‌نــدان ـی‌ تـه‌نــدروســتـی‌ به‌‬ ‫هاوكاری‌ كۆمپانیای‌ (رایس) بۆ‬ ‫پێداویستی‌ پزیشكی‌ جوانكاری‌‬ ‫سیمیناریكی‌ زانستی‌ بۆ (‪)75‬‬ ‫كارمه‌ندی‌ ته‌ندروستی‌ ئه‌وانه‌ی‌‬ ‫نۆرینگه‌ی‌ تایبه‌تیان هه‌یه‌ له‌‬ ‫شاری‌ هه‌ولێر رێكخست‪ ،‬شایه‌نی‌‬ ‫باسه‌ سیمیناره‌كه‌ تایبه‌ت بوو‬ ‫بـه‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌ كۆمپانیای‌‬ ‫نــاوبــراو هــه‌روه‌هــا سوده‌كانی‌‬ ‫ئــه‌م بـه‌رهـه‌مــانـه‌ و چۆنیه‌تی‌‬ ‫به‌كارهێنانی‌ له‌رووی زانستی و‬ ‫ته‌ندروستیه‌وه‌ بــووه‌ له‌الیه‌ن‬ ‫پسپۆرانی ئه‌م بواره‌ی كۆمپانیای‬ ‫نـــاوبـــراو‌ نــوێــتــریــن زانــیــاری‬ ‫پێوست له‌سه‌ر كاریگه‌رییه‌كانی‬ ‫ئــه‌م پێداویستیه‌ پزیشكیانه‌‬ ‫بابه‌تی‬ ‫پێشنیاره‌كانیان‬ ‫بــۆ كــارم ـه‌نــدانــی ته‌ندروستی گشتی كارمه‌ندانی ته‌ندروستی پێویستیان له‌سه‌ر هه‌بێت به‌ بگه‌یه‌نن و له‌كۆتایدا به‌ به‌شداری و‬ ‫روون كرایه‌وه‌ و تاوه‌كو وه‌ك خـــاوه‌ن نۆرینگه‌كان زانــیــاری شێوه‌یه‌كی‌ دروســت به‌ خه‌ڵكی‌ كارمه‌ندان له‌ سه‌رنج و تێبینی سیمیناره‌كه‌یان ده‌وله‌مه‌ند كرد‪.‬‬ ‫ته‌ندروستی‬ ‫رۆشنبیرییه‌كی‬

‫لق ‌ی سلیمان ‌ی كۆبونه‌وه‌یه‌ك ‌ی فراوان‬ ‫له‌نه‌خۆشخان ‌ه ‌ی شار ئه‌نجام ده‌دات‬

‫كومبونا لقێ دهوك دگه‌ل رێڤه‌به‌رێ گشتێ ساخله‌میا دهوكێ‬ ‫ل ریكه‌فتی ‪ 2014_1_16‬لقێ‬ ‫دهــوك یا سه‌ ندیكا كارمه‌ندێن‬ ‫ساخله‌مێ كومبونه‌ك دگه‌ل به‌ رێز‬ ‫ریڤه‌به‌رێ گشتی ساخله‌میا دهوكێ‬ ‫ئه‌ نجامدا ب ئاماده‌بونا جێگرێ‬ ‫رێڤه‌به‌رێ گشتی بو كاروبارێن‬ ‫كارمه‌ندێن ساخله‌مێ ‪..‬جه‌ندین‬ ‫خــال هاتنه‌ گه‌نگه‌شه‌كرن ژوانــا‬ ‫بلندكرنا ئاستێ زانستێ كارمه‌‬ ‫ندان و به‌رفره‌هكرنا خولێن ده‌رڤه‌ی‬ ‫وه‌التی و به‌رچاڤ وه‌رگرتنا خزمه‌تا‬

‫كارمه‌ندێن ساخله‌مێ و فه‌گوهاستنا‬ ‫وان بو جهێن كێم كار و‪...‬بابه‌ تئ‬ ‫هانده‌ران ودیاركرنا ده‌ست هه‌التا‬ ‫جێگرێن رێڤه‌به‌ رێن نه‌خوشخانان‬ ‫و جــهــئ ئاكنجیبونێ (شقین‬ ‫كارمه‌ندان) وجه‌ندین بابه‌تێن دیتر‬ ‫یێن په‌یوه‌ندیدار هاتنه‌ به‌حسكرن‬ ‫وشروڤه‌ كرن ودئه‌نجامدا ریڤه‌به‌ری‌‬ ‫گشتی‌ یێ‌ ساخله‌میێ‌ ب سینگه‌كێ‌‬ ‫به‌رفره‌ه هه‌ می‌ داخازیێن مه‌ ژالیی‌‬ ‫جه‌نابێ‌ ویڤه‌ هاتنه‌ وه‌رگرتن ‪-‬‬

‫نه‌قاب ‌ه ‌ی پیشه‌ته‌ندروستیه‌كان ‌ی عێراق سكااڵ له‌دادگا و‬ ‫هه‌ڕه‌ش ‌ه ‌ی مانگرتن ده‌كه‌ن‬

‫ی به‌ئاگابوون له‌كێش ‌ه‬ ‫به‌مه‌به‌ست ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی كارمه‌ندان ‌‬ ‫وگرفته‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫وئاشناكردنیان به‌كارو به‌رنامه‌كان ‌‬ ‫ێ ئه‌مرۆ ‪-15‬‬ ‫ی نو ‌‬ ‫سه‌ندیكا بۆ ساڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جێگر ‌‬ ‫‪ 2014 -1‬ب ‌ه ئاماده‌بون ‌‬ ‫ی‬ ‫ی وبه‌رێوه‌به‌ر ‌‬ ‫ی گشت ‌‬ ‫به‌رێوه‌به‌ر ‌‬ ‫ی شــارو‬ ‫كــارگــێــڕی‌ نـه‌خــۆشــخــانـه‌ ‌‬ ‫ی زۆر ل ـه‌كــارم ـه‌نــدان‬ ‫ژمــاره‌یــه‌كــ ‌‬

‫ی‬ ‫ی سلیمان ‌‬ ‫ی لق ‌‬ ‫ی كارگێڕ ‌‬ ‫ده‌ست ‌ه ‌‬ ‫ی فــراوانــی‌ له‌گه‌ڵ‬ ‫كــۆبــونـه‌وه‌یـه‌كـ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌خۆشخانه‌ ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی تیشك‬ ‫ی ئه‌وه‌ ‌‬ ‫شار ئه‌نجامدا ‪,‬وێرا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی رێكخراوه‌ی ‌‬ ‫خــرایـ ‌ه ســه‌رڕه‌وشــ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سه‌ندیكا له‌خزمه‌تكردن ‌‬ ‫وهه‌وڵه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌كه‌شێك ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی‬ ‫دیــمــوكــراســیــان ـه‌دا به‌مه‌به‌ست ‌‬

‫ی نێوان‬ ‫ی په‌یوه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫رێكخستن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫سه‌ندیكا وكارمه‌ندان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی شار ل ‌ه هه‌ڵبژاردنێك ‌‬ ‫نه‌خۆشخانه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سه‌ندیكا ‌‬ ‫ئازادانه‌دا نوێنه‌رایه‌ت ‌‬ ‫ی ده‌سنیشانكرا‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫كارمه‌ندان ‌‬ ‫ك ‌ه بریتیبوون ل ‌ه به‌ڕێزان(زانا عومه‌ر‬ ‫ی ئه‌حمه‌د‬ ‫و نه‌وروز حه‌سه‌ن و هه‌رد ‌‬ ‫و كوران ئه‌نور)‪.‬‬

‫ی‬ ‫ی ڕۆژ ‌‬ ‫پاش مانگرتن ‌ه سه‌رتاسه‌ریه‌كه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی كارمه‌ندان ‌‬ ‫‪‌ 2013-8-20‬‬ ‫ی‬ ‫ی ئ ـه‌وه‌ ‌‬ ‫ی عــێــراق ودوا ‌‬ ‫پارێزگاكان ‌‬ ‫ی عێراق‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫له‌الیه‌ن وه‌��یــر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪‌ %20‬‬ ‫ی ده‌رماڵه‌ ‌‬ ‫ی سه‌رفكردن ‌‬ ‫بریار ‌‬ ‫ی وه‌زیران‬ ‫ی ئه‌نجومه‌ن ‌‬ ‫ڕاگه‌یاند وڕه‌وانه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كرا تا ڕه‌زامه‌ند ‌‬ ‫ی دارای ـ ‌‬ ‫ووه‌زاره‌تــ ‌‬ ‫ێ دا‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ی ساڵ ‌‬ ‫له‌سه‌ربدرێت وله‌سه‌ره‌تا ‌‬ ‫ی جێبه‌جێكردنه‌و‌ه‬ ‫ئه‌و بریار‌ه بچێت ‌ه بوار ‌‬

‫ی‬ ‫‪ ,‬بــه‌اڵم به‌كۆمه‌ڵێك بیانو ڕێگر ‌‬ ‫ی ئه‌و بڕیاره‌ كرا هه‌ر بۆی ‌ه‬ ‫له‌ده‌رچون ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪ 2014-1-17‬له‌دواكۆبونه‌وه‌ ‌‬ ‫رۆژ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌قابه‌ ‌‬ ‫ی گسشت ‌‬ ‫ی ده‌سته‌ ‌‬ ‫فــراوانـ ‌‬ ‫پیش ‌ه ته‌ندروستیه‌كان بڕیاردرا چوار‬ ‫ی‬ ‫ی داواكاریه‌كان ‌‬ ‫لیژن ‌ه بۆ به‌دواداچون ‌‬ ‫ی پێكهێنرا‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫كــارمـه‌نــدانـ ‌‬ ‫ی نوێنه‌ران‬ ‫ی ئه‌نجومه‌ن ‌‬ ‫‪,‬تــاسـه‌ردانـ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی وه‌زیــران وئه‌مینداریه‌ت ‌‬ ‫وئه‌نجومه‌ن ‌‬

‫ی وه‌زیــران وهـه‌ردوو‬ ‫ی ئه‌نجومه‌ن ‌‬ ‫گشت ‌‬ ‫ی بكات‬ ‫ی ودارایــ ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫وه‌زاره‌تــ ‌‬ ‫ی ده‌س ـه‌اڵت‬ ‫سـه‌بــاره‌ت ب ‌ه به‌ڵێنه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫والیه‌ن ‌ه په‌یوه‌نیداره‌كان بۆ مافه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و ل ‌ه كۆتای ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی سكااڵ‬ ‫ڕاســپــارده‌كـه‌یــانــدا ه ـه‌ڕه‌ش ـه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌دادگا ومانگرتن ده‌كه‌ن گه‌ر تا كۆتای ‌‬ ‫ی‬ ‫ی شوبات نه‌گه‌ن ‌ه هیچ ئه‌نجامێك ‌‬ ‫مانگ ‌‬ ‫به‌جه‌سته‌كراو ‪.‬‬


‫‪www.healthsyndicate.org‬‬

‫هه‌واڵ‌‬ ‫ژماره (‪)7‬‬

‫ی دووه‌م‬ ‫ساڵ ‌‬

‫‪2014-1-22‬‬

‫‪2‬‬

‫ی ئاییند‌ه ده‌كه‌وێت ‌ه كار و ل ‌ه هه‌فت ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫«پێم وای ‌ه ئه‌گه‌ر گرفت نێیه‌ت ‌ه رێگه‌مان پرۆژه‌ك ‌ه ل ‌ه دوو هه‌فت ‌ه ‌‬ ‫ی له‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی سه‌ندیكاو كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی پێویست له‌سه‌ر پرۆژه‌ك ‌ه بۆ نوێنه‌ران ‌‬ ‫داهاتووش ڕوونكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی پرۆژه‌ك ‌ه ده‌خرێت ‌ه روو»‬ ‫ی و كارگێر ‌‬ ‫ی ئه‌ندازیار ‌‬ ‫ی ل ‌ه الیه‌ن به‌ش ‌‬ ‫ی سلێمان ‌‬ ‫لق ‌‬

‫ی به‌منزیكانه‌ده‌ستپێده‌كات‬ ‫ی له سلێمان ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی گه‌ش)بۆ كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی شاری‌(ئاسۆ ‌‬ ‫ی نیشته‌جێبون ‌‬ ‫پرۆژ ‌ه ‌‬

‫به‌دواداچونی‪ :‬ئیشك‬ ‫پرۆژه‌ی یه‌كه‌ی نیشته‌جێبوونی‬ ‫كارمه‌ندانی ته‌ندورستی له‌ سلێمانی‬ ‫یه‌كێكه‌ له‌ پرۆژه‌ خزمه‌تگوزاریه‌كان‬ ‫و ده‌ستكه‌وته‌كانی‌ سه‌ندیكای‬ ‫كـــارمـــه‌نـــدانـــی تــه‌نــدروســتــی‬ ‫كوردستان كه‌ مــاوه‌ی دوو ساڵ‬

‫زیاتره‌ ڕه‌زامه‌ندی سه‌ره‌تایی ل ‌ه‬ ‫سه‌رۆكایه‌تی‌ ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانه‌وه‌‬ ‫بۆ وه‌رگیراوه‌‪ ،‬پرۆژه‌كه‌ بریتی‌ یه‌‬ ‫له‌ دروستكردنی (‪ )89‬باڵه‌خانه‌ی‬ ‫نیشته‌جێ (‪ )3‬نهۆمی‌ یه‌و (‪)1068‬‬ ‫ی ـه‌ك ـه‌ ل ـه‌خــۆ ده‌گــرێــت لـه‌گـه‌ڵ‬ ‫ڕووبه‌ری پێوست بۆ خزمه‌تگوزاری‬ ‫و سه‌وزایی‌ و پاركین و شوێنی‌‬ ‫گشتی و ده‌كه‌وێته‌ رۆژه ـه‌اڵتــی‬

‫شــاری سلێمانی نزیك شه‌قامی‬ ‫س ـه‌ره‌كــی نــێــوان نه‌خۆشخانه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫شــۆرش بــۆ رێــگــای ع ـه‌رب ـه‌ت له‌‬ ‫ناوچه‌ی قڕگه‌ له‌ نێوناوچه‌یه‌كی‬ ‫نیشته‌جێ نــوێــدا ك ـه‌ ڕووبـــه‌ری‬ ‫زه‌ویه‌كه‌ی (‪)227245‬م‪ 2‬ڕووبه‌ری‬ ‫پێویست بــۆ س ـه‌وزایــی بریتییه‌‬ ‫له‌ (‪)74775‬م‪ 2‬وات ـه‌ ‪%13،34‬‬ ‫ه ـه‌روه‌هــا پــرۆژه‌ك ـه‌ (دایه‌نگا و‬

‫باخچه‌ی ساوایان و قوتابخانه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫سه‌ره‌تایی و بنكه‌ی ته‌ندروستی و‬ ‫پاركینگی گشتی و یاریگا و بازارگا‬ ‫و بینای‌ بازرگانی و مزگه‌وتی)‬ ‫تێدایه‌ و هه‌ر یه‌كێك له‌م یه‌كانه‌‬ ‫له‌سه‌ر ڕووبه‌ری (‪)120‬م‪ 2‬دروست‬ ‫ده‌كرێت پێكهاتووه‌ له‌ (‪ )3‬ژووری‬ ‫نوستن) ژووری نوستنی سه‌ره‌كی‬ ‫و باڵكونی تایبه‌تی خۆی و دوو‬ ‫ژووری نوستنی تر‪ ،‬ژووری میوان‬ ‫و دانیشتن و باڵكون و چێشتخانه‌‬ ‫و گه‌رماو و ته‌والیتی سه‌ره‌كی و‬ ‫ماوه‌ی جێبێكردن ئه‌م پرۆژه‌یه‌‬ ‫(‪ )30‬مانگ ‌ه له‌ ڕۆژی‌ ده‌ستپیكردنی‌‬ ‫پــرۆژه‌كــه‌وه‌ س ـه‌بــاره‌ت بـه‌دوایــن‬ ‫هه‌نگاوه‌كانی‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‪.‬‬ ‫‌ كـــــوردۆ ئـــه‌نـــور مــحــمــود‬ ‫لێپرسراوی‌ كارگێری پرۆژه‌ی شاری‬ ‫(ئاسۆی گ ـه‌ش) بۆ كارمه‌ندانی‌‬ ‫ته‌ندروستی‌ له‌ لێدوانێكدا بۆ ئێشك‬ ‫ووتی‌‪:‬‬ ‫هـه‌مــوو كــاره‌ یاساییه‌كان‬ ‫تایبه‌ت به‌ پرۆژه‌كه‌ ته‌واو بووه‌ له‌‬ ‫ڕووی‌ (ساید پالن)و دیاری‌ كردنی‌‬ ‫ســنــووری‌ پــرۆژه‌كـه‌ و پشكنینی‌‬ ‫تۆبۆگرافی زه‌وی‌ پرۆژه‌كه‌ وئێستا‬ ‫نه‌خشه‌سازی پرۆژه‌كه‌ پێشكه‌ش‬ ‫به‌ ده‌سته‌ی‌ وه‌به‌رهێنانی‌ سلێمانی‌‬ ‫كراوه‌ بۆ په‌سه‌ندكردنی‌‪ ،‬هه‌ر له‌و‬ ‫لێدوانه‌دا لێپرسراوی‌ كارگێری‌‬ ‫پرۆژه‌كه‌ ووتی‌ دوای‌ په‌سه‌ند كردنی‌‬ ‫نه‌خشه‌كان پێم وایه‌ ئه‌گه‌ر گرفت‬ ‫نێیه‌ته‌ رێگه‌مان پرۆژه‌كه‌ له‌ دوو‬ ‫هه‌فته‌ی‌ ئایینده‌ ده‌كه‌وێته‌ كار و له‌‬ ‫هه‌فته‌ی‌ داهاتووش ڕوونكردنه‌وه‌ی‌‬ ‫پێویست ل ـه‌س ـه‌ر پــرۆژه‌كــه‌ بۆ‬ ‫نوێنه‌رانی‌ سه‌ندیكاو كارمه‌ندانی‌‬

‫كوردۆ ئه‌نور محمود‬ ‫هه‌موو كاره‌ یاساییه‌كان‬ ‫تایبه‌ت به‌ پرۆژه‌كه‌ ته‌واو‬ ‫بووه‌ له‌ ڕووی‌ (ساید پالن)‬ ‫و دیاری‌ كردنی‌ سنووری‌‬ ‫پرۆژه‌كه‌ و پشكنینی‌‬ ‫تۆبۆگرافی زه‌وی‌ پرۆژه‌كه‌‬ ‫وئێستا نه‌خشه‌سازی پرۆژه‌كه‌‬ ‫پێشكه‌ش به‌ ده‌سته‌ی‌‬ ‫وه‌به‌رهێنانی‌ سلێمانی‌ كراوه‌‬ ‫بۆ په‌سه‌ندكردنی‬

‫ته‌ندروستی‌ له‌ لقی‌ سلێمانی‌ ل ‌ه ته‌ندروستی‌ له‌ شاری‌ سلێمانی‌ س ‌‬ ‫ێ‬ ‫الیه‌ن به‌شی‌ ئه‌ندازیاری‌ و كارگێری‌ شێوازمان بۆ فرۆشتنی‌ یه‌كه‌كان‬ ‫پــرۆژه‌ك ـه‌ ده‌خرێته‌ روو له‌سه‌ر داناوه‌ به‌م شێوه‌یه‌ی‌ خواره‌وه‌‪:‬‬ ‫شێوازی‌ دروست كردنی‌ یه‌كه‌كان و‬ ‫نرخ و قیسته‌كان و هه‌ر سه‌باره‌ت‬ ‫هـــه‌ر ســـه‌بـــاره‌ت بــه‌ شــاری‌‬ ‫به‌و پــرۆژ‌هه‌یـه‌ سه‌رۆكی‌ لێژنه‌ی‌ ئاسۆی‌ گه‌ش (هاوژین عوسمان‬ ‫گرێبه‌سته‌كان له‌ ده‌سته‌ی‌ بااڵی‌ محمد) لێپرسراوی‌ لقی‌ سلێمانی‌‬ ‫سه‌ندیكای‌ كارمه‌ندانی‌ ته‌ندروستی‌ ووتی‌‪:‬‬ ‫كوردستان‪.‬‬ ‫ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ده‌ستكه‌وتێكی‌‬ ‫گرنگی‌ سه‌ندیكایه‌ و خزمه‌تێكی‌‬ ‫(ده‌شتی‌ مسته‌فا حسین) گه‌وره‌ به‌ كارمه‌ندانی‌ ته‌ندروستی‌‬ ‫جێگری‌ نه‌قیبی‌ سه‌ندیكا ووتی‌‪ :‬له‌م شاره‌دا ده‌كات هیوادارین بتوانین‬ ‫جگه‌ ل ـه‌ یــاداشــت نــام ـه‌ی‌ لێك باشترین و گونجاوترین كوالیتی له‌‬ ‫گه‌یشتن دانیشتنمان له‌گه‌ڵ دروستكردنی‌ یه‌كه‌كاندا بكرێت و‬ ‫كۆمپانیای‌ جێبه‌جێكار ئه‌نجامداوه‌ به‌زووترین كات پرۆژه‌كه‌ ده‌ست‬ ‫بۆ گه‌الله‌كردنی‌ كۆتا گرێبه‌ستی‌ پێبكات و له‌ماوه‌ی‌ یاسای خۆیدا‬ ‫وورده‌كاریه‌كانی‌ پرۆژه‌كه‌ هه‌روه‌ها كاره‌كانی‌ ته‌واو بكات تا كارمه‌ندان‬ ‫له‌گه‌ڵ كۆمپانیا له‌ دانوستانداین تا لێی سوودمه‌ند بن و له‌ ئاینده‌یه‌كی‬ ‫زۆرترین ئاسانكاری‌ بكه‌ین له‌ ڕووی‌ زۆر نزیكدا به‌هه‌ماهه‌‌نگی له‌گه‌ل‬ ‫نرخ و قیسته‌كانه‌وه‌ و كارمه‌ندانی‌ به‌رێوه‌به‌رایه‌تی ئامار فۆرمی یه‌كه‌ی‬ ‫ته‌ندروستی‌ لێ‌ سوودمه‌ندبن‪.‬‬ ‫نیشته‌جێبوونه‌كه له‌ناو كارمه‌ندانی‬ ‫له‌ وه‌اڵمی‌ پرسیارێكی‌ ترماندا ته‌ندروستیدا باڵوده‌كه‌ینه‌وه‌‌‪.‬‬ ‫سه‌باره‌ت به‌ یه‌كه‌ی‌ نیشته‌جێبوون‬ ‫ل ـه‌ هه‌ولێر و دهــۆك به‌ڕێزیان‬ ‫لـه‌ كــۆتــایــدا مــاوتــه‌وه‌ بڵێن‬ ‫ووتی‌‪ :‬یاداشتنامه‌ی‌ لێكتێگه‌یشتن ئــاواتــه‌خــوازیــن ئـــه‌م پــرۆژه‌یــه‌‬ ‫له‌گه‌ڵ‌ یه‌كێك له‌ كۆمپانیاكان بۆ هــه‌نــگــاوێــكــی‌ بــــاش بــێــت له‌‬ ‫یه‌كه‌ی‌ نیشته‌جێبوونی هه‌ولێر واژۆ خــزمــه‌تــكــردنــی‌ كــارمــه‌نــدانــی‌‬ ‫كــراوه‌ و پێشكه‌ش به‌ ده‌سته‌ی‌ ته‌ندروستی‌ و ده‌ستگیرۆیی كردنیان‬ ‫وه‌ب ـه‌رهــێــنــان ه ـه‌ولــێــركــراوه‌ تا به‌شێوه‌یه‌كی گونجاو تا سه‌رجه‌م‬ ‫ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ر بدرێت سه‌باره‌ت ئه‌و كارمه‌نده‌ ته‌ندروستییانه‌ی‌‬ ‫به‌ یه‌كه‌ی‌ نیشته‌جێبوون له‌ شاری كه‌ تا ئێستا كرێنشینن و خاوه‌ن‬ ‫دهۆك له‌ هه‌وڵداین و كاری جددی توانانی‌ دارایـــی ســنــوردارن لێی‬ ‫له‌سه‌ر ده‌كرێت‪.‬‬ ‫سوودمه‌ند بن و سه‌ندیكا و الیه‌نه‌‬ ‫هه‌وڵه‌كانیان‬ ‫لـــــــــــه‌ درێــــــــــــــــــژه‌ی‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان‬ ‫به‌دواداچوونه‌كانماندا لێپرسراوی‌ چڕبكه‌نه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی‌ حكومه‌تی‌‬ ‫كارگێری‌ پرۆژه‌كه‌ سه‌باره‌ت به‌ ه ـه‌رێــم وكابین ‌هی‌ هه‌شته‌مه‌وه‌‬ ‫نــرخ و قسته‌كان ووتــی‌ بۆ كار كارئاسانی زیاتر بۆ كارمه‌ندانی‌‬ ‫ئاسانی‌ خزمه‌ت كردنی‌ كارمه‌ندانی‌ ته‌ندروستی‌ بكرێت‪.‬‬

‫ده‌شتی‌ مسته‌فا حسین)‬ ‫جێگری‌ نه‌قیبی‌ سه‌ندیكا‬ ‫جگه‌ له‌ یاداشت نامه‌ ‌ی‬ ‫لێك گه‌یشتن دانیشتنمان‬ ‫له‌گه‌ڵ كۆمپانیای‌‬ ‫جێبه‌جێكار ئه‌نجامداوه‌‬ ‫بۆ گه‌اڵله‌كردنی‌ كۆتا‬ ‫گرێبه‌ستی‌ وورده‌كاریه‌كانی‌‬ ‫پرۆژه‌كه‌‬

‫هاوژین عوسمان محمد‬ ‫لێپرسراوی‌ لقی‌ سلێمانی‬ ‫ئه‌م پرۆژه‌یه‌‬ ‫ده‌ستكه‌وتێكی‌ گرنگی‌‬ ‫سه‌ندیكایه‌ و خزمه‌تێكی‌‬ ‫گه‌وره‌ به‌ كارمه‌ندانی‌‬ ‫ته‌ندروستی‌ له‌م شاره‌دا‬ ‫ده‌كات هیوادارین بتوانین‬ ‫باشترین و گونجاوترین‬ ‫كوالیتی له‌ دروستكردنی‌‬ ‫یه‌كه‌كاندا بكرێت‬


‫‪3‬‬

‫‪www.healthsyndicate.org‬‬

‫هه‌واڵ‌‬ ‫ژماره (‪)7‬‬

‫ی دووه‌م‬ ‫ساڵ ‌‬

‫‪2014-1-22‬‬

‫ ‬

‫كارمه‌ندانی‌ ته‌ندرووستی‌ توێژێكی‌ گرنگی‌ ناوه‌ندی‌ ته‌ندرووستی‌ پێك دێنن و له‌رووی‌ ژماره‌ و گرنگی‌ پیشه‌و زۆری‌‬ ‫پێشكه‌ش كردنی‌ خزمه‌تگوزاری‌ یه‌وه‌ له‌ پل ‌هی‌ سه‌رووی‌ پێكهاته‌كانی‌ ناوه‌ندی‌ ته‌ندرووستی‌ یه‌و له‌ رێگه‌ی‌ ئه‌م‬ ‫توێژه‌ گرنگه‌وه‌ ته‌ندرووستی‌ كوردستان زۆرترین كارو خزمه‌تگوزاری‌ جۆراجۆری‌ پێشكه‌ش به‌ هاوواڵتیان كردووه‌‬

‫چۆن وه‌رزش ده‌بێت به ده‌رمان‬

‫محمد علی‬ ‫ی‬ ‫ده‌رئــــه‌نــــجــــامــــه‌كــــانــــ ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ ئـــه‌وه‌ ‌‬ ‫تــۆێــژیــن ـه‌وه‌ی ـه‌ك ـی‌ نـــو ‌‬ ‫ده‌رخــســتــوو‌ه كــه‌ وه‌رزشـــكـــردن‬ ‫كــاریــگـه‌ری‌ بــاش وهــاوشــێــو‌ه یان‬ ‫ی هه‌ی ‌ه له‌ده‌رمان ‌ه ��زیشكیه‌كان‬ ‫زیاتر ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ نه‌خۆش ‌‬ ‫ی هه‌ند ‌‬ ‫بۆ ڕووبه‌ڕوبونه‌وه‌ ‌‬ ‫ترسناك به‌تایبه‌ت ڕێگریكردن‬ ‫ی‬ ‫ی دڵ وڕاهێنانه‌وه‌ ‌‬ ‫له‌نه‌خۆشیه‌كان ‌‬ ‫ی مێشك وڕێگریكردن‬ ‫ی جه‌ڵته‌ ‌‬ ‫دوا ‌‬ ‫ی شه‌كر‌ه ‪.‬‬ ‫ی نه‌خۆش ‌‬ ‫ی دووه‌م ‌‬ ‫له‌جۆر ‌‬ ‫ئه‌م ئه‌نجام ‌ه له‌و توێژینه‌وه‌دا‬ ‫ی له‌نده‌ن بۆ‬ ‫هاتوو‌ه كه‌له‌كۆلیژ ‌‬

‫ی هارفارد‬ ‫ی وكۆلیژی‌ پزیشك ‌‬ ‫ئابور ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌نجامدرا‪,‬تیمی‌ توێژینه‌وه‌ك ‌ه له‌خول ‌‬ ‫ی به‌ریتانیا ئه‌نجامه‌كانیان‬ ‫پزیشك ‌‬ ‫ی توێژه‌وه‌ران‬ ‫باڵوكرده‌وه‌وبه‌ئاگابوون ‌‬ ‫ی پێشوتر‬ ‫له‌توێژینه‌و‌ه زانستیه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫هه‌ڵسه‌نگاندنیان بــۆ داتــاكــانـ ‌‬ ‫په‌یوه‌ندار ب ‌ه ‪ 339‬هه‌زار نه‌خۆش‬ ‫كه‌نه‌خۆشیه‌كانیان به‌جه‌ڵته‌ی‌ مێشك‬ ‫ی‬ ‫ونه‌خۆشیه‌كانی‌ دڵ و قۆناغه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌خۆش ‌‬ ‫ی دووه‌م ‌‬ ‫سه‌ره‌تا له‌جۆر ‌‬ ‫ی كات په‌یوه‌ست ‌ه ب ‌ه‬ ‫شه‌كر‌ه ‪,‬كه‌زوربه‌ ‌‬ ‫به‌سااڵچوان ‪,‬توێژینه‌وه‌ك ‌ه گه‌یشت ‌ه‬ ‫ی كه‌پێویست ‌ه‬ ‫ئــه‌و ده‌رئ ـه‌نــجــام ـه‌ ‌‬ ‫ڕاهێنان ‌ه وه‌رزشیه‌كان ئه‌نجام بدرێت‬

‫ی چاره‌سه‌ر به‌ده‌رمان ‪,‬هه‌روه‌ها‬ ‫له‌بر ‌‬ ‫ی زانیاری ‌ه‬ ‫ڕونكراوه‌ته‌و‌ه كه‌سه‌ره‌ڕا ‌‬ ‫ی‬ ‫كۆن ولێكۆڵینه‌وه‌كان له‌سه‌ر سود ‌‬ ‫ی وه‌رزشكردن به‌اڵم تا‬ ‫ته‌ندروست ‌‬ ‫ی زۆركه‌مكراو‌ه‬ ‫ئێستا ب ـه‌راوردكــار ‌‬ ‫له‌گه‌ڵ چاره‌سه‌ری‌ ده‌رمان‬ ‫وریاكردنه‌وه‌‪:‬‬ ‫(لـه‌بـه‌رامــبـه‌ر كــاردانــه‌و‌ه بۆ‬ ‫ی‬ ‫ی بــوار ‌‬ ‫توێژینه‌وه‌ك ‌ه شــاره‌زایــانـ ‌‬ ‫ی ئه‌و وریاكردنه‌وه‌یان نیشاندا‬ ‫پزیشك ‌‬ ‫ی ده‌رمانه‌كان‬ ‫ی خواردن ‌‬ ‫له‌وه‌ستاندن ‌‬ ‫ی ڕاهێنان ‌ه‬ ‫ی به‌رنامه‌ ‌‬ ‫له‌ده‌ستپێك ‌‬ ‫وه‌رزشیه‌كاندا ) هه‌ر له‌كاردانه‌و‌ه‬ ‫ل ـه‌س ـه‌ر توێژینه‌وه‌ك ‌ه رێكخراو‌ه‬

‫ی‬ ‫به‌ریتانییه‌كان وه‌ك كۆمه‌ڵ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی شه‌كر‌ه و یه‌كگرتوو ‌‬ ‫نه‌خۆش ‌‬ ‫جــه‌ڵــتــه‌ی‌ مــێــشــك ج ـه‌خــتــیــان‬ ‫ی چاالك‬ ‫له‌وه‌كرده‌و‌ه ك ‌ه زانراو‌ه ژیان ‌‬ ‫ی به‌اڵم‬ ‫سودمه‌ند‌ه بۆ ته‌ندروست ‌‬ ‫ی‬ ‫نابێت نه‌خۆشه‌كان واز له‌خواردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ ئامۆژگار ‌‬ ‫ده‌رمانه‌كانیان بهێنن به‌ب ‌‬ ‫ی گه‌ور‌ه‬ ‫ی وچونك ‌ه كاریگه‌ر ‌‬ ‫پزیشك ‌‬ ‫له‌سه‌ر ته‌ندروستیان دورستده‌كات‬ ‫ی تــۆمــبــســۆن)‬ ‫هـــه‌روه‌هـــا (تــۆمــ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دڵ ‌‬ ‫ی نه‌خۆشیه‌كان ‌‬ ‫له‌كۆمه‌ڵه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پێویست ‌ه توێژینه‌و‌ه ‌‬ ‫به‌ریتانیا ووت ‌‬ ‫ی بكرێت‬ ‫زیاتری‌ به‌راوردكار ‌‬ ‫‪ ,‬تـــوێـــژه‌ره‌كـــان ووتــیــان‬

‫ئه‌نجامه‌كان ئه‌وه‌یان ده‌رخستوو‌ه‬ ‫ی‬ ‫ك ـه‌ڕاهــێــنــان ـه‌كــان لـه‌قــۆنــاغـ ‌‬ ‫ی‬ ‫ڕاهێنانه‌و‌ه بۆ نه‌خۆشه‌كان ‌‬ ‫جه‌ڵته‌ی‌ مێشك زیاتر سودمه‌ند‬ ‫ی تر ك ‌ه‬ ‫ده‌بن وچه‌ندین حاڵه‌ت ‌‬ ‫ی باش‬ ‫نـه‌خــۆشـه‌كــان ئه‌نجام ‌‬ ‫به‌ده‌ست ده‌هێنن له‌كاتێكداك ‌ه‬ ‫ی جوڵه‌و ده‌رمان ده‌كه‌ن‬ ‫په‌یڕه‌و ‌‬ ‫‪.‬‬ ‫ی‬ ‫سه‌باره‌ت به‌نه‌خۆشه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫دڵ وئـــه‌وانـــی‌ تــر كه‌ئاست ‌‬ ‫شـه‌كــریــان بـــه‌رز‌ه له‌خوێنداو‬ ‫ی شه‌كر‌ه‬ ‫ئاماژه‌ن بۆجۆری‌ دووه‌م ‌‬ ‫ڕاهێنان گونجاو به‌كه‌ڵك ‌ه وه‌كو‬ ‫ی تریشدا‬ ‫ده‌رمــان له‌زۆر حاڵه‌ت ‌‬ ‫‌هه‌روه‌ها ئه‌وه‌یان ئاشكراكردئه‌و‬ ‫نـــه‌خـــۆشـــانـــ ‌هی‌ كــــه‌ده‌رمــــان‬ ‫ی هه‌ی ‌ه پێویست ‌ه‬ ‫ی كه‌م ‌‬ ‫كاریگه‌ر ‌‬ ‫درك ب ـه‌وه‌بــك ـه‌ن كه‌چاالكی ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ج ـه‌ســت ـه‌یــی ـه‌كــان كــاریــگ ـه‌ر ‌‬ ‫رێــژه‌یــیــان بــه‌ده‌ســت ده‌خــات‬ ‫ی كوێر)‬ ‫وڕایانگه‌یاند كه‌(خاڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌تێگه‌یشتن ‌‬ ‫له‌ڕابه‌ردا ڕێگر ‌‬ ‫پــزیــشــك ونـــه‌خـــۆش ده‌كـــات‬ ‫ی‬ ‫كه‌له‌وانه‌ی ‌ه ده‌رمان باشبوونێك ‌‬ ‫ساد‌ه بێت به‌اڵم ڕاهێنان له‌وانه‌ی ‌ه‬ ‫ی گه‌وره‌تر به‌ده‌ست‬ ‫ده‌ستكه‌وت ‌‬ ‫بهێنێ‌ به‌درێژای‌ ته‌ندروستی‌‬ ‫ی چاره‌سه‌ر‪:‬‬ ‫ستراتیژ ‌‬ ‫ی‬ ‫لێكۆڵینه‌وه‌كان وژماره‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫زۆر ل ـ ‌ه شـــاره‌زایـــان ئــامــۆژگــار ‌‬ ‫به‌وه‌ده‌كه‌ن كه‌ڕاهێنان ‌ه وه‌رزشیه‌كان‬ ‫ی وخۆپارێزی ‌ه‬ ‫ی ستراتیژ ‌‬ ‫چاره‌سه‌رێك ‌‬ ‫ی نه‌خۆشیه‌كان‬ ‫بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ ‌‬ ‫ومـــــردن ‪,‬ووتــــیــــان پێویست ‌ه‬ ‫ی ده‌رمـــان‬ ‫ل ـه‌س ـه‌ر كۆمپانیاكان ‌‬ ‫لـه‌تــوێــژیــنـه‌وه‌كــانـی‌ داهــاتــویــانــدا‬ ‫ی‬ ‫ی بكه‌ن له‌كاریگه‌ریه‌كان ‌‬ ‫به‌راوردكار ‌‬ ‫ی ترد به‌ڵكو‬ ‫ده‌رمــان وده‌رمانه‌كان ‌‬ ‫ی بكه‌ن له‌گه‌ڵ‬ ‫پێویست ‌ه به‌راوردكار ‌‬ ‫وه‌رزشكردندا‬

‫چۆن ده‌رماڵ ‌ه ‌ی مه‌ترس ‌ی ده‌كرێت‬ ‫ب ‌ه ڕێژه‌ ‌ی له‌‪100%‬‬

‫كارمه‌ند ‌ی ته‌ندروست ‌ی و مافناس ‪ :‬جزا ڕه‌زا‬ ‫ی بۆت ‌ه‬ ‫ی مه‌ترس ‌‬ ‫ی ده‌رماڵه‌ ‌‬ ‫سااڵنێك ‌ه پرس ‌‬ ‫ی‬ ‫ی لیست ‌ه جیاوازه‌كان ‌‬ ‫دروشم و به‌رنام ‌ه ‌‬ ‫ی بۆ كۆنگر‌ه و‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ناوكارمه‌ندان ‌‬ ‫ی ل ‌ه ‪%100‬‬ ‫ی ده‌زانن به‌ڕێژ‌ه ‌‬ ‫ی ڕه‌وا ‌‬ ‫به‌مافێك ‌‬ ‫بۆیان خه‌رج بكرێت ‪,‬وه‌ك پزیشكان و‬ ‫ی‬ ‫ی جێگه‌ ‌‬ ‫ی تر‪ ,‬به‌اڵم ئه‌و‌ه ‌‬ ‫چه‌ند توێژێك ‌‬ ‫ی كارمه‌ندان‬ ‫ی ئه‌و‌ه ‌‬ ‫نیگه‌رانی ی ‌ه سه‌ر‌ه ڕا ‌‬ ‫ی نه‌خۆش‬ ‫ی زیاتر له‌ خزمه‌ت كردن ‌‬ ‫ماوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی ڕاسته‌وخۆیان‬ ‫دا ده‌مێننه‌و‌ه و په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ی ل ‌ه ‪ %50‬بۆ‬ ‫زیاتر‌ه ده‌رماڵه‌یان به‌ڕێژ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ی پزیشك ‌‬ ‫خه‌رج ده‌كرێت ‪ .‬زانست ‌‬ ‫ی ناكه‌ن‬ ‫سه‌لماندو‌ه ‪,‬ك ‌ه ڤایرۆس و به‌كتریا و تیشك ‪ ....‬هتد ‪,‬جیاواز ‌‬ ‫ی ی ‌ه‬ ‫ی یاسا بریت ‌‬ ‫ل ‌ه نێوان مرۆڤه‌كاندا ‪,‬یه‌كێك ل ‌ه ئامانج ‌ه گرنگه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌نێوان ئه‌رك و مافه‌كان دا بۆتاكه‌كان ‌‬ ‫ی یه‌كسان ‌‬ ‫ل ‌ه دروست كردن ‌‬ ‫كۆمه‌ڵگا‪ ,‬له‌مه‌و‌ه كارمه‌ندان هه‌ست ده‌كه‌ن مافیان پێشێل كراو‌ه و‬ ‫ی‬ ‫ی بۆیان دابین نه‌كراو‌ه ‪ .‬ده‌ستور ‌‬ ‫ی یاسای ‌‬ ‫ی ده‌ڵێن دڵنیای ‌‬ ‫ی پێ ‌‬ ‫ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ی ماف و ئازادییه‌كاندا دڵێت‬ ‫ی ‪ 14‬ل ‌ه به‌ش ‌‬ ‫ی ‪ 2005‬ل ‌ه ماده‌ ‌‬ ‫ی سال ‌‬ ‫عێراق ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ڕه‌گه‌ز ‪ ..‬دین ‪ ..‬بار ‌‬ ‫عێراقیه‌كان یه‌كسانن له‌ به‌رده‌م یاسادا ل ‌ه ڕوو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪...‬هتد) من دڵنیام به‌رپرسان ل ‌ه ئه‌نجومه‌ن ‌‬ ‫ی ‪..‬ئابوور ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ی ته‌ندروستی‪ ,‬ئه‌وه‌ند‌ه ‌‬ ‫ی عێراق و به‌تایبه‌ت وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫وه‌زیران ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه ‪ % 100‬بۆ پزیشكان دانــراو‌ه ك ‌ه خۆیان ل ‌ه هه‌ره‌م ‌‬ ‫ڕێژه‌ی ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كۆمه‌الیه‌ت ‌‬ ‫ی ئاست ‌‬ ‫ی خۆیان و له‌سه‌ر بنه‌ما ‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتدان ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ند ‌‬ ‫ی زیاتر‬ ‫ی عێراق رێزێك ‌‬ ‫ی دانراو‌ه ك ‌ه خۆمان ده‌زانین كۆمه‌ڵگا ‌‬ ‫و ئابور ‌‬ ‫ی و ئابوریه‌و‌ه ‪.‬ئه‌وه‌ند‌ه له‌سه‌ر‬ ‫ی كۆمه‌اڵت ‌‬ ‫له‌پزیشكان ده‌گرێت ل ‌ه ڕوو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئاشكرا ‌‬ ‫ی دانه‌نراوه‌ بۆی ‌ه ئه‌مه‌ش پێشێل كردنێك ‌‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫بنه‌مایه‌ك ‌‬ ‫ی ناوبراوی‌ ده‌ستوور‌ه‬ ‫مادده‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی حكومه‌ت ‌‬ ‫ی ئه‌و ده‌رماڵه‌ی ‌ه پێویست ‌ه به‌یاسا ل ‌ه ڕێگه‌ ‌‬ ‫هاوتا كردن ‌‬ ‫ی كوردستاندا نیی ‌ه‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫ناوه‌نده‌و‌ه بكرێت ‪,‬چونك ‌ه ل ‌ه ده‌سه‌اڵت ‌‬ ‫ی كردوو‌ه‬ ‫ی دیار ‌‬ ‫ی عێراق فیدراڵ ‌‬ ‫ی عێراق ده‌سه‌اڵته‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫ده‌ستور ‌‬ ‫ی تر ك ‌ه تا ئێستا ل ‌ه ناو‬ ‫ی ناوه‌ند و هه‌رێمه‌كان و پارێزگاكان ‌‬ ‫بۆ حكومه‌ت ‌‬ ‫هه‌رێمێكدا ڕێك نه‌خراون‬ ‫ی ناوه‌ند ئه‌كات ل ‌ه ‪8‬‬ ‫ی حكومه‌ت ‌‬ ‫ی ‪ 110‬دا باس ل ‌ه ده‌سه‌اڵته‌كان ‌‬ ‫ل ‌ه ماده‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سیاسه‌ت ‌‬ ‫ی دانان و كێشان ‌‬ ‫ی ‪ 3‬دا ده‌سه‌اڵت ‌‬ ‫بڕگ ‌ه پێك هاتوو‌ه ل ‌ه بڕگه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و گومرگ ‪ ......‬هتد هه‌ی ‌ه بۆنمون ‌ه مووچ ‌ه و ده‌رماڵه‌ ‌‬ ‫ئابوور ‌‬ ‫ی هه‌رێم دا نییه‌‪ ,‬ل ‌ه به‌رئه‌و‌ه‬ ‫فه‌رمانبه‌ران مه‌ركه‌زی ‌ه و ل ‌ه ده‌سه‌اڵت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ناوه‌نده‌و‌ه كاربكرێت بۆ هاوتاكردن ‌‬ ‫ی حكومه‌ت ‌‬ ‫ده‌بێت ته‌نها له‌ڕێگه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سه‌ندیكا ‌‬ ‫ی ب ‌ه دوو ڕێگه‌یه‌كه‌م به‌هه‌وڵ و فشار ‌‬ ‫ی مه‌ترس ‌‬ ‫ده‌رماڵه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تر ‌‬ ‫ی كوردستان و هه‌موو سه‌ندیكاكان ‌‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی وه‌زیران ‌‬ ‫ی ئه‌نجومه‌ن ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی وه‌زیر ‌‬ ‫عێراق و ب ‌ه هه‌ماهه‌نگ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی عێراق به‌پێ ‌‬ ‫ی پڕۆژ‌ه یاسایه‌ك بكه‌ن بۆ په‌رله‌مان ‌‬ ‫عێراق پێشنیار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مادده‌ ‌‬ ‫ی ده‌ستوور‪.‬دووه‌م ده‌توانرێت ب ‌ه پێ ‌‬ ‫ی‪‌ 2‬‬ ‫ی ‪ 80‬بڕگه‌ ‌‬ ‫مادده‌ ‌‬ ‫ی ده‌ستوور ‪ 10‬ئه‌ندام په‌رله‌مان یان یه‌كێك ل ‌ه لیژن ‌ه‬ ‫ی ‪‌ 2‬‬ ‫‪ 60‬بڕگه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پروژه‌ یاسایه‌ك بكه‌ن بۆ هاوتاكردن ‌‬ ‫تایبه‌تمه‌نده‌كان ‪,‬پێشنیار ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر‬ ‫ی و‌ه ده‌نگ ‌‬ ‫ی و یاسای ‌‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ی به‌شێوازێك ‌‬ ‫ی مه‌ترس ‌‬ ‫ده‌رماڵه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫بدرێت بكرێت ب ‌ه یاسا ئه‌وكاته‌ جێبه‌جێ ده‌كرێت ل ‌ه الیه‌ن ئه‌نجوومه‌ن ‌‬ ‫ی بۆ ده‌رده‌كات‪ ,‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ی پێوویست ‌‬ ‫ی ڕێنما ‌‬ ‫ی دارای ‌‬ ‫وه‌زیران و وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئاست ‌‬ ‫ی كارمه‌ندان و زیاد كردن ‌‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ی بژێو ‌‬ ‫ی پاشتركردن ‌‬ ‫ده‌بێت ‌ه هۆ ‌‬ ‫ی به‌ هاواڵتیان‪.‬‬ ‫خزمه‌ت گوزاری‌ ته‌ندروست ‌‬

‫ی زۆر و مافێكی كه‌م‬ ‫ی ته‌ندروستی ئه‌ركێك ‌‬ ‫كارمه‌ندان ‌‬

‫ئه‌ركان محمد رشید‬ ‫(ی‌ ‪.‬ته‌ندرووستی )‬ ‫ی‬ ‫ی توێژێك ‌‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی پێك‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی ناوه‌ند ‌‬ ‫گرنگ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ژمــار‌ه و گرنگ ‌‬ ‫دێنن و لـــه‌روو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پێشكه‌ش كردن ‌‬ ‫پیشه‌و زۆر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی یه‌و‌ه ل ‌ه پله‌ی‌ سه‌روو ‌‬ ‫خزمه‌تگوزار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی ناوه‌ند ‌‬ ‫پێكهاته‌كان ‌‬ ‫ی ئه‌م توێژ‌ه گرنگه‌و‌ه‬ ‫یه‌و ل ‌ه رێگ ‌ه ���‬ ‫ی كوردستان زۆرترین‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جــۆراجــۆر ‌‬ ‫كــارو خــزمـه‌تــگــوزار ‌‬ ‫پێشكه‌ش ب ‌ه هاوواڵتیان كردوو‌ه ‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی خزمه‌تگوزار ‌‬ ‫پێشكه‌ش كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌الیه‌ن كارمه‌ندان ‌‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ی ـه‌و‌ه بۆ هاواڵتیان ‌‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی ســه‌رجــه‌م‬ ‫ی ســـه‌رشـــانـــ ‌‬ ‫ئـــه‌ركـــ ‌‬ ‫ی ئه‌مرۆ‬ ‫كارمه‌ندان ‌ه بــه‌اڵم ئــه‌وه‌ ‌‬ ‫ی ده‌بینرێت له‌به‌رامبه‌رئه‌و‬ ‫ب ‌ه واقع ‌‬ ‫ی پرسیارو‬ ‫خزمه‌ت ‌ه زۆر‌ه جێگ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كــارم ـه‌نــدان ـ ‌‬ ‫ی زۆریـــنـــه‌ ‌‬ ‫گــل ـه‌ی ـ ‌‬ ‫ته‌ندروستی‌ ی ‌ه ‪.‬‬

‫ی‬ ‫ی كــارم ـه‌نــدان ـ ‌‬ ‫ره‌خـــنـــه‌و گــل ـه‌ی ـ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ساالَن ‌‬ ‫ی لـه‌مــاو‌ه ‌‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫پــاش راپــه‌ریــن جــۆرێــك بــوو و‌ه‬ ‫ی‬ ‫پاش ئه‌و گۆرانكاریی ‌ه ئابورییانه‌ ‌‬ ‫ی گرتووه‌ته‌و‌ه‬ ‫هه‌رێمی‌ كوردستان ‌‬ ‫ی ت ــره‌و رۆژانـــ ‌ه ل ـ ‌ه كــۆرو‬ ‫جۆرێك ‌‬ ‫ی‬ ‫كــۆبــون ـه‌و‌ه كــان دا كــارمـه‌نــدانـ ‌‬ ‫ی چـه‌نــدیــن ره‌خــنـه‌و‬ ‫ت ـه‌نــدرووســت ـ ‌‬ ‫ی و سه‌رده‌مییان ‌ه‬ ‫ی واقع ‌‬ ‫پێشنیار ‌‬ ‫ی سه‌ندیكاكه‌یان و الیه‌ن ‌ه‬ ‫ئاراسته‌ ‌‬ ‫په‌یوه‌ندیداره‌كان ده‌كه‌ن سه‌باره‌ت‬ ‫ی په‌رله‌مان‬ ‫ی ئایا تاوه‌كو كه‌ ‌‬ ‫به‌و‌ه ‌‬ ‫ی ) و‬ ‫ی تــه‌نــدروســتــ ‌‬ ‫( لــیــژنــه‌ ‌‬ ‫حكومه‌ت (وه‌زاره‌تی‌ ته‌ندرووستی‌)‬ ‫ی‬ ‫ی بیر ل ‌ه ئه‌نجام دان ‌‬ ‫ب ‌ه یه‌كجار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ریشه‌ی ‌‬ ‫كۆمه‌ڵێك گــۆرانــكــار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه ناو ناوه‌ند ‌‬ ‫ناكه‌نه‌و‌ه ل ‌ه چاكساز ‌‬ ‫ی كوردستان دا‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی ئه‌و چاكسازییان ‌ه‬ ‫ك ‌ه ب ‌ه ئه‌نجام دان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كوردستان ل ‌ه روو ‌‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫یو‬ ‫ی و خزمه‌تگوزار ‌‬ ‫ئیداری‌ و پیشه‌ی ‌‬ ‫ی تره‌وه‌ ده‌چێت ‌ه‬ ‫ی و بواره‌كان ‌‬ ‫زانست ‌‬ ‫ی باشترو له‌یه‌ككاتدا چه‌ند‌ه‬ ‫قۆناغێك ‌‬ ‫ی‬ ‫هاوواڵتیان سوود ل ‌ه یاساو بریار ‌‬ ‫ی هه‌رێمیش‬ ‫باش وه‌رده‌گرن حكومه‌ت ‌‬ ‫ی نه‌خشه‌و‬ ‫ی دانان ‌‬ ‫ده‌توانێت له‌رێگ ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی وورده‌و‌ه كار بو ئایند‌ه ‌‬ ‫پالن ‌‬ ‫ی تاك و خێزان بكات له‌م‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫هه‌رێم ‌ه دا ‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی چه‌ند ساڵ ‌‬ ‫ی ل ـه‌مــاوه‌ ‌‬ ‫ب ‌ه گشت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫ی حــكــومـه‌تـ ‌‬ ‫رابــــــردوو ‌‬ ‫كوردستان دا ب ‌ه چه‌ندین شێواز‬ ‫خزمه‌ت ب ‌ه هاوواڵتیان كــراو‌ه ب ‌ه‬ ‫ی بنكه‌و مه‌ڵبه‌ندو‬ ‫درووســت كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئامێر ‌‬ ‫نه‌خۆشخانه‌و دابین كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و ده‌رمــان و پێداویست ‌‬ ‫پزیشك ‌‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫تــر و ب ـ ‌ه پێشكه‌ش كــردن ـ ‌‬ ‫خــزمـه‌تــگــوزاریــیــانـه‌ تــا راده‌یـــه‌ك‬

‫ی‬ ‫هاوواڵتییان سودمه‌ند بوون له‌الیه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫تریشه‌و‌ه ده‌كرێت الیه‌ن ‌ه به‌رپرسه‌كان ‌‬ ‫ی ب ‌ه به‌رنامه‌و‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ناوه‌ند ‌‬ ‫ی سه‌رده‌مییانه‌و‌ه كار بۆ‬ ‫ێ ‌‬ ‫ی نو ‌‬ ‫پالن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی سیسته‌م ‌‬ ‫باشتر كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی ستاف ‌‬ ‫پێگه‌یاندن ‌‬ ‫بكه‌ن ب ‌ه سه‌رجه‌م توێژه‌كانییه‌و‌ه ‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه ئه‌مرۆ دا كارمه‌ندان ‌‬ ‫ئــه‌و‌ه ‌‬ ‫ی ده‌كه‌ین‬ ‫ی چــاوه‌روان ـ ‌‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫كۆمه‌ڵێك بابه‌تی‌ گرنگ ‌ه ك ‌ه ب ‌ه ئه‌نجام‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌و الیه‌ن ‌ه گرنگان ‌ه ناوه‌ند ‌‬ ‫دان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌توانێت خزمه‌ت ‌‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫زیاتر و پرۆژ‌هی‌ زیاتر ب ‌ه هاوواڵتیان‬ ‫بكات گرنگترینییان بریتییه‌ ل ‌ه ‪:‬‬ ‫ی‬ ‫ی توانا ‌‬ ‫ی ئاست ‌‬ ‫‪-1‬بــ ‌ه هێز كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی كارمه‌ندان ‌‬ ‫زانست ‌‬ ‫ی‬ ‫ب ‌ه كردنه‌و‌هی‌ خوولی‌ ب ‌ه هێزكردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی كــارمـه‌نــد ‌‬ ‫تــوانــا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و ناوخۆی ‌‬ ‫له‌الیه‌ن پسپۆرانی‌ ده‌ره‌ك ‌‬ ‫ی ئاست‬ ‫ی ل ‌ه روو ‌‬ ‫ی پل ‌ه به‌ند ‌‬ ‫و پێدان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌نردووست ‌‬ ‫ی كارمه‌ند ‌‬ ‫و توانا ‌‬ ‫یـه‌و‌ه له‌ بــوار‌ه جۆراوجۆره‌كان دا‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ك ‌ه ئه‌مرۆ نــاوه‌نــد ‌‬ ‫پێویستی‌ پێیه‌تی‌‪.‬‬ ‫ی تایبه‌ت ب ‌ه‬ ‫ی كۆلێژ ‌‬ ‫‪-2‬كــردنــه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌شه‌ جیاوازه‌كان بۆ كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی ب ‌ه‬ ‫ی ب ـه‌ مه‌به‌ست ‌‬ ‫ت ـه‌نــدرووســت ـ ‌‬ ‫ی و‬ ‫ی ئاستی‌ زانست ‌‬ ‫رزكـــردنـــه‌وه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی كارمه‌ندان ‌‬ ‫بروانامه‌ ‌‬ ‫كه‌ تاوه‌كو ئه‌مرۆ نه‌توانراو‌ه وه‌كو‬ ‫پێویست ئه‌و الیه‌ن ‌ه پێشخرێت ب ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی بۆ كارمه‌ندان ‌‬ ‫تایبه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫و پێویسته‌ ب ‌ه زووترین كات الیه‌ن ‌‬ ‫ی بنێت‬ ‫ی جد ‌‬ ‫په‌یوه‌ندیدار هه‌نگاو ‌‬ ‫ی سه‌ربه‌خۆ‬ ‫ی كۆلێژ ‌‬ ‫بۆ كــردن ـه‌وه‌ ‌‬ ‫ی یان‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫بۆ كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی كۆلێژ ل ‌ه ناو سه‌رجه‌م‬ ‫كردنه‌وه‌ ‌‬ ‫زانــكــۆ كــانـی‌ كــوردســتــان چونك ‌ه‬

‫ێ‬ ‫ی ب ‌ه پ ‌‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ی ئاست و ژماره‌و توانا ‌‬ ‫‌‬ ‫ی ب ‌ه ده‌ست‬ ‫یان ده‌توانن له‌ رێگ ‌ه ‌‬ ‫ی به‌رزتره‌و‌ه په‌ر‌ه‬ ‫ی بروانامه‌ ‌‬ ‫هێنان ‌‬ ‫ی بده‌ن‬ ‫ی پزیشك ‌‬ ‫ێ ‌‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ب ‌ه زانست ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پزیشكان ناوه‌ند ‌‬ ‫شان ب ‌ه شان ‌‬ ‫ته‌ندرووستی‌ به‌ هێزتر بكه‌ن ‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی سیسته‌م ‌‬ ‫‪-3‬ل ـه‌روو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ی و كارگێر ‌‬ ‫ب ‌ه گشت ‌‬ ‫باشترین چاره‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ‌ه هه‌ردوو‬ ‫ی‬ ‫ی پــزیــشــك و كــارمـه‌نــدانـ ‌‬ ‫الی ـه‌ن ـ ‌‬ ‫ی وه‌ربگرن له‌و‬ ‫ی پسپۆر ‌‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫بوار‌ه ئه‌گه‌ر نا ئه‌و الیه‌ن ‌ه تایبه‌ت‬

‫ی‬ ‫ی بوار ‌‬ ‫ی شاره‌وا ‌‬ ‫بكرێت ب ‌ه كه‌سان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و كارگێر ‌‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫كارگێر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی چونك ‌ه هـــه‌ردوو توێژ ‌‬ ‫گشت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫پزیشكان و كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی خویانه‌و‌ه‬ ‫ی بــواره‌كــ ‌ه ‌‬ ‫لـ ‌ه رێــگـه‌ ‌‬ ‫خــزم ـه‌ت بــك ـه‌ن بــاشــتــره‌ تــاوه‌كــو‬ ‫ی تاراده‌ه‌یك‬ ‫ی تری‌ الوه‌كـ ‌‬ ‫الیه‌نێك ‌‬ ‫دوور ل ‌ه پسپۆری‌ خۆیان‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی ئابور ‌‬ ‫ی ئاست ‌‬ ‫‪-4‬باشتر كــردنـ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه روو ‌‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی و ترسناكی‌و‬ ‫ی پیشه‌ی ‌‬ ‫ده‌رمــاڵ ـ ‌ه ‌‬ ‫ی زۆر‬ ‫ی ك ‌ه جیاوازییه‌ك ‌‬ ‫ئێشكگر ‌‬ ‫هه‌ی ‌ه ل ‌ه نێوان ئه‌و الیه‌نان ‌ه له‌گه‌ڵ‬

‫پزیشكان و ئـه‌مـه‌ش جــۆرێــك ل ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی الی‌ زۆرین ‌ه ‌‬ ‫نیگه‌ران ‌‬ ‫ی درووســـت كـــردووه‌و‬ ‫ته‌ندرووست ‌‬ ‫پێویست ‌ه ئــه‌و الی ـه‌ن ـ ‌ه به‌جۆرێك‬ ‫رێــكــبــخــرێــتـه‌وه‌ جـــیـــاوازی‌ نــێــوان‬ ‫ی و پزیشكان‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫كارمه‌ند ‌‬ ‫ی و‬ ‫ی ترسناك ‌‬ ‫ی ده‌رمــاڵــ ‌ه ‌‬ ‫لـــه‌روو ‌‬ ‫ی یه‌و‌ه وه‌كو یه‌ك بن چونك ‌ه‬ ‫ئێشكگر ‌‬ ‫ی ده‌كه‌ن‬ ‫هه‌ردوو ال وه‌كو یه‌ك خزمه‌ت ‌‬ ‫ب ‌ه هاوواڵتیان‪.‬‬ ‫له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م ره‌خنه‌و گله‌ییان ‌ه‬ ‫پێویست ‌ه سه‌ندیكاش ئه‌مرۆ زووتر‬ ‫ی خێرا‬ ‫ل ‌ه هه‌موو كات به‌رنامه‌و پالن ‌‬

‫ی بكات‬ ‫ی جد ‌‬ ‫دابنێت و ب ‌ه دواداچوون ‌‬ ‫ی‬ ‫بۆ داواكــاری‌و ره‌خنه‌و گله‌ییه‌كان ‌‬ ‫ی چونك ‌ه ب ‌ه‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫كارم ‌ه ندان ‌‬ ‫ی كات هه‌له‌كان له‌ده‌ست‬ ‫تێپه‌ربوون ‌‬ ‫ده‌چـــن و تـه‌نــهــا زه‌ره‌رمــه‌نــدیــش‬ ‫ی و ئ ‌ه وكات‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندرووست ‌‬ ‫ده‌بێت كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زۆر و خزمه‌ت ‌‬ ‫ی ل ‌ه ده‌وام ‌‬ ‫به‌رده‌وام ‌‬ ‫ی‬ ‫زۆر بــه‌رده‌وام بێت به‌اڵم له‌الیه‌ك ‌‬ ‫ی مافه‌كاندا‬ ‫تــریــشـه‌و‌ه ل ـ ‌ه پێدان ‌‬ ‫كه‌مترین وه‌اڵم ده‌درێنه‌وه‌‪.‬‬ ‫‪Arkanmr1979@yahoo.com‬‬


‫‪www.healthsyndicate.org‬‬ ‫ی دووه‌م‬ ‫ساڵ ‌‬

‫هه‌واڵ‌‬ ‫ژماره (‪)7‬‬

‫‪2014-1-22‬‬

‫‪4‬‬

‫گه‌رچی زۆر ئاسته‌م ‌ه بتوانیت له‌م هه‌رێمه‌دا نه‌خشه‌یه‌كی ڕۆشنی ئایند‌ه تان و پۆ بكه‌یت‬ ‫چونك ‌ه چه‌ند‌ه فاكته‌ر‌ه ناوخۆییه‌كان له به‌ره‌نجامی ئاڵوگۆڕ‌ه هزریه‌كان كاریگه‌ری جێ دێڵی‬ ‫ل ‌ه سه‌ر ئایند‌ه فاكته‌ر‌ه ده‌ره‌كییه‌كان سه‌د هێنده‌‬

‫تێڕامانێك و ئاراسته‌یه‌ك بۆ ئاینده‌‬ ‫له‌ بچوكترین دوردبــوونـه‌وه‌دا به‌دی‬ ‫ده‌كرێت‪.‬‬

‫جه‌بار محمد ره‌حیم‬ ‫به‌شی یه‌كه‌م‬

‫ڕه‌وشـــی هه‌رێمی كوردستان‬ ‫دوا بــه‌ دوای ئـــه‌و گــۆڕانــكــاری ـ ‌ه‬ ‫گ ـه‌وران ـه‌ی له‌ناوچه‌كه‌ و جیهاندا‬ ‫ڕوویاندا چه‌ندین ڕه‌هه‌ندی جیاوازی‬ ‫له‌ سه‌رجه‌م بــواره‌كــانــدا به‌ ڕووی‬ ‫كوردستاندا كراونه‌ته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ‬ ‫خۆیاندا ده‌القه‌یه‌كی گه‌لیك گه‌وره‌ی‬ ‫ل ـه‌ ســتــراكــچ ـه‌ری كــۆم ـه‌اڵی ـه‌تــی و‬ ‫فه‌رهه‌نگیدا كردۆته‌وه‌ كه‌ بۆ ئێمه‌ی‬ ‫كـــورد زۆر ئاسته‌مه‌ هاوڕێكانه‌‬ ‫مامه‌ڵه‌ی دروستیان له‌گه‌ڵ بكرێت‬ ‫چونكه‌ پێكهاته‌ی ن ـه‌ت ـه‌وه‌یــی و‬ ‫ئایدیۆلوجی بـــاوی كۆمه‌ڵگا له‌‬ ‫چه‌ندین پێگه‌دا به‌ریه‌ك كه‌وتنی‬ ‫به‌ ڕووبه‌رێكی زۆر فــراوان به‌رهه‌م‬ ‫هێناوه‌‪ ،‬كار به‌ وه‌گه‌یشتووه‌ چه‌ندین‬ ‫دیارده‌و ده‌رهاویشته‌ی مه‌ترسی داری‬ ‫لێكه‌وتۆته‌وه‌ ئه‌م ڕه‌هه‌نده‌ جیاوازانه‌‬ ‫و فه‌تره‌یه‌كی زه‌مه‌نی واكورت وای‬ ‫كـــردووه‌ زۆرێــكــیــان ڕووكـــه‌ شیانه‌‬ ‫باری كۆمه‌الیه‌تی كوردی گرتۆته‌وه‌‬ ‫كه‌ سه‌ره‌نجام بارێكی زۆر گه‌وره‌ی‬ ‫خستۆته‌ ئه‌ستۆی هه‌رتاكێك به‌‬ ‫تایبه‌تی ئ ـه‌وان ـه‌ی دڵ ــداری له‌گه‌ڵ‬ ‫چـه‌نــد ڕه‌هـه‌نــدێــكــی ئــه‌و تـه‌وژمـه‌‬ ‫خێرایانه‌ی ده‌گوزه‌رێ له‌ ئاست هزر‬ ‫و فه‌رهه‌نگی ئه‌و چه‌مكه‌ فكریانه‌‪،‬‬ ‫هه‌ر بۆیه‌ ده‌یــان گروپی كلتوری و‬ ‫فه‌رهه‌نگی هێناوه‌ته‌ بوون و زۆربه‌یان‬ ‫له‌ شێوه‌ی ڕێكخراوی جۆراوجۆردا‬ ‫خۆیان نمایش ده‌كه‌ن‪ .‬ئه‌م گروپ و‬ ‫ڕێكخراوانه‌ ده‌یان نازناوی نامۆی به‌‬

‫كۆمه‌ڵی كــورده‌واری یان له‌ خۆناو‌ه‬ ‫و له‌ نیو ئه‌و فه‌زایه‌ی ئه‌مڕۆ بوونی‬ ‫هه‌یه‌ جه‌سته‌ی شه‌كه‌تی نه‌ته‌وه‌یی‬ ‫پــاش ه ـه‌مــوو ئــه‌وكــاره‌ ساتانه‌ی‬ ‫به‌سه‌ری هاتووه‌ كون هاژن ده‌كات‬ ‫و هه‌ڵبه‌ز و دابــه‌زی زۆر گ ـه‌وره‌ی‬ ‫له‌ ئاسته‌كانی وشیاری كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫و ڕۆشنبیری به‌رقه‌رار كــردووه‌ كه‌‬ ‫مـــه‌ودای بــیــركــردن ـه‌وه‌ی پــه‌رش و‬ ‫باڵوكردووه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌و ئامانج و‬ ‫سه‌ره‌نجامه‌ خۆرسكانه‌ی له‌به‌رده‌م‬ ‫هه‌ر نه‌ته‌وه‌و گه‌لێك بوونی هه‌یه‌ لێك‬ ‫ترازاندووه‌ و به‌ ئاسته‌م ده‌توانرێت‬ ‫ئاراسته‌كان بدوزرێته‌وه‌ هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م‬ ‫ڕه‌وشه‌ هه‌موو كایه‌كانی گرتۆته‌وه‌ و‬ ‫په‌ڕیوه‌ته‌وه‌ نێو تۆێژه‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫یـه‌كــانــی كــۆمـه‌ڵــی كـــــورده‌واری و‬ ‫چه‌ندین ئاوازی لێك جیاوازی به‌رهه‌م‬ ‫هێناوه‌‪ ،‬كار به‌وه‌ گه‌یشتووه‌ له‌ نێو‬ ‫یه‌ك كایه‌ی یه‌ك توێژدا نه‌توانرێت‬ ‫لیك تێگه‌یشتنیك به‌رجه‌سته‌ بێت‬ ‫كه‌ بێته‌ هۆی بزاوتنی ئه‌و تۆیژه‌ به‌‬ ‫ئامانجی به‌ ده‌ست هێنانی خواستێك‬ ‫ئه‌گه‌رچی زۆرێك هه‌ن به‌ دیارده‌ی‬ ‫گه‌شه‌ی هزری و فراوان بوونی پاتنایی‬ ‫ئــازادی تا كه‌ كه‌سی و ڕۆشنبیری‬ ‫سیاسی و كۆمه‌اڵیه‌تی ده‌زانن ئه‌مه‌‬ ‫كاتێك ده‌گونجێت كه‌ خۆرسكانه‌ ئه‌و‬ ‫نه‌ته‌وه‌و گه‌له‌ له‌ ڕێڕه‌وی گه‌شه‌ و‬ ‫تێگه‌یشتن له‌ بنه‌كامانی هه‌ریه‌ك‬ ‫ل ـه‌و ڕه‌ه ـه‌نــدو چه‌مكانه‌ی زۆرب ـه‌ی‬ ‫گه‌الن خه‌باتی بۆ ده‌كـه‌ن‪ ،‬نه‌ك بۆ‬ ‫گه‌لی ئێمه‌ كه‌ زۆربه‌ی ئه‌م چه‌مك و‬ ‫ڕه‌هه‌ندانه‌ له‌ په‌نچه‌ره‌ به‌رئه‌سكه‌كانی‬ ‫ئه‌مڕۆی جیهانی بــوون و به‌ تێزی‬ ‫جــۆراو جۆر به‌ رۆڵی پێ گرتووین‬ ‫و ته‌نانه‌ت زۆریـــك لـه‌ هاواڵتیان‬ ‫ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت له‌ ئه‌نجامی‬ ‫ئه‌و هه‌موو مه‌نیه‌تیانه‌ی به‌سه‌ری‬ ‫هاتووه‌ دۆستایه‌تی ت ـه‌واوی له‌گه‌ڵ‬

‫مافه‌ سه‌ره‌تایی و بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‬ ‫خۆیدا نییه‌و له‌گه‌ڵ شه‌پۆڵی ئه‌رێنی و‬ ‫نه‌رێنی زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵ و هه‌نگامه‌ی‬ ‫میدیاكاندا بێ خویندنه‌وه‌یه‌كی خودی‬ ‫بۆ بابه‌ته‌كان گه‌رچی زۆر هه‌سیتاریش‬ ‫بن وه‌ڕی ده‌كه‌ون یان به‌ دیوێكی تردا‬ ‫كاریگه‌ریه‌كانی ئه‌م تێزانه‌ به‌ جۆریك‬ ‫یه‌خه‌ی كۆمه‌اڵیه‌تی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ی‬ ‫گــرتــووه‌ ك ـه‌ ناتیگه‌یشتنێكی وا‬ ‫گه‌وره‌ی له‌ هه‌ناوی تۆیژه‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫یه‌كاندا ئاماده‌ كردووه‌ كه‌ نه‌توانن‬ ‫هێڵه‌ دیاره‌كانی رێكچه‌ی ئاسایی‬ ‫ئامانجه‌ بنه‌ڕه‌تی یه‌كان بدۆزنه‌وه‌ و‬ ‫له‌ چه‌ندین كایه‌دا وه‌سیله‌ و ئامانج‬ ‫تێكه‌ڵ بكه‌ن و نه‌توانن بچوكترین‬ ‫جــووڵـه‌ی خـــوازراو ئه‌نجام بــده‌ن‪،‬‬ ‫ته‌نانه‌ت ناتوانن دیقه‌تی ته‌واو له‌سه‌ر‬ ‫شه‌پۆڵه‌ جیاوازه‌كانی هزری بده‌ن و‬ ‫تێڕامان یان هه‌ڵویسته‌ كردن له‌سه‌ر‬ ‫هه‌ر بابه‌تێكی هزری سه‌رپێیانه‌ به‌ڕێ‬ ‫بكه‌ن و ناچار بكرێن بۆ ڕابووردو شۆڕ‬ ‫ببنه‌وه‌ و دووباره‌ شه‌ن وكه‌وی بكه‌ن‬ ‫و ئۆباڵی بۆ بكێشن به‌ هه‌موو جوانی‬ ‫و ناشیرینی یه‌كانییه‌وه‌‪ .‬ئه‌مه‌ وات‬ ‫لێ ده‌كات نه‌توانێت له‌سه‌ر هیچ كام‬ ‫له‌و نه‌خشانه‌ی بۆ ئاینده‌ت كێشاوه‌‬ ‫بڕیار بده‌یت و سنه‌وبه‌ر ئاسا خۆت‬ ‫بده‌ینه‌ ده‌م شنه‌ی بــاو به‌وسیتی‬ ‫ئه‌و ئاراسته‌كان بگۆڕێت ئه‌م به‌ر‬ ‫یه‌ك كه‌وتنه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌كی خاوه‌ن‬ ‫ژێرخانێكی پڕاوپڕ له‌ ئایدیۆلۆجی‬ ‫و داكــه‌وتــنــی چ ـه‌نــدیــن چه‌مكی‬ ‫نوێی تــازه‌گ ـه‌ری كه‌ زۆرب ـه‌یــان بێ‬ ‫پــرس خۆیان خزاندۆته‌ نێو شانه‌‬ ‫به‌ندی كۆمه‌اڵیه‌تی‪ ،‬فه‌زایه‌كی زۆر‬ ‫گه‌وره‌ی به‌رهه‌م هێناوه‌ ئاسان نییه‌‬ ‫سـه‌ره‌داوی ئاراسته‌كانی به‌ره‌وپێش‬ ‫چوونێكی دروست هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ‬ ‫گه‌شه‌ی كۆمه‌اڵیه‌تی بدۆزینه‌وه‌‪،‬‬ ‫بۆیه‌ وه‌ك چۆن ناتوانیت هاوواڵتی‬

‫بوون و شه‌ره‌ف كوژی له‌سه‌ر یه‌ك‬ ‫مێزی خوان كۆبكه‌یته‌وه‌‪ ،‬هه‌رواش‬ ‫ناتوانرێت به‌رگی ڕێكخراوێكی دوور‬ ‫له‌و كلتوره‌ی مێژووێكه‌ ئاماده‌یی‬ ‫زۆری هه‌یه‌ له‌ نێو سه‌رجه‌م كایه‌كانی‬ ‫ژیاندا به‌ بااڵی كۆمه‌ڵی دایكه‌یت له‌‬ ‫كاتێكدا زۆریك له‌ تاكه‌كانی ئێستاشی‬ ‫له‌گه‌ڵدا بێت له‌ تێڕامانی ئه‌وكلتوره‌‬ ‫كۆڵیان نه‌داوه‌و نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ بڕیار‬ ‫بۆیه‌ ده‌كرێت له‌م پێك هه‌ڵپژانه‌‬ ‫فه‌رهه‌نگی و كلتوریانه‌ ده‌توانیت سێ‬ ‫ئاراسته‌ دیاری بكه‌ین كه‌ سه‌ره‌نجام‬ ‫بۆچوونی خۆم ئاراسته‌ ده‌كـه‌م به‌‬ ‫ئومیدی ئه‌وه‌ی وه‌ك سرنج و تیبینی‬ ‫له‌ الی خه‌ڵكی ڕوشنبیر به‌ هه‌ند وه‌ر‬ ‫بگیرێت و قسه‌ و باسی زیاتری لێوه‌‬ ‫بكرێت‪.‬‬ ‫گه‌رچی زۆر ئاسته‌مه‌ بتوانیت‬ ‫له‌م هه‌رێمه‌دا نه‌خشه‌یه‌كی ڕۆشنی‬ ‫ئاینده‌ تــان و پۆ بكه‌یت چونكه‌‬ ‫چه‌نده‌ فاكته‌ره‌ ناوخۆییه‌كان له‬ ‫به‌ره‌نجامی ئــاڵــوگــۆڕه‌ هزریه‌كان‬ ‫كاریگه‌ری جێ دێڵی له‌ سه‌ر ئاینده‌‬ ‫فاكته‌ره‌ ده‌ره‌كییه‌كان سه‌د هێنده‌‪ ،‬له‌‬ ‫به‌ر ئه‌وه‌ی ئاراسته‌ی ئه‌و فاكته‌رانه‌‬ ‫پابه‌نده‌ به‌ چۆنێتی و چه‌ندێتی‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندیه‌ بااڵكانی هه‌رێمایه‌تی و‬ ‫نیو ده‌وڵه‌تی به‌ تایبه‌تی زلهێزه‌كانی‬ ‫سه‌ر گۆڕه‌یانی جیهان كه‌ زۆر جار‬ ‫ده‌ست وه‌ر ده‌ده‌نه‌ بچوكترین بڕیار‬ ‫گه‌ر بێتو بچوكترین كاریگه‌ری نه‌رێنی‬ ‫له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیان جێبهێڵی‪،‬‬ ‫به‌اڵم وه‌ك ئاراسته‌ كردنی فاكته‌ره‌‬ ‫ناوخۆییه‌كان چیمان پێ باش بێت‬ ‫كه‌ نیوه‌ندگیری به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی‬ ‫هه‌رێمی كوردستان و ده‌وڵه‌تانی‬ ‫هه‌رێمیانی و جیهانیه‌كان له‌ خۆ‬ ‫بگرێت‪ ،‬له‌سه‌ر ئه‌و ته‌وه‌رانه‌ خۆمان‬ ‫ڕاگــیــر بكه‌ین‪ .‬ل ـه‌و ڕه‌وشـــه‌ی كه‌‬ ‫بابه‌تی ئه‌م نووسینه‌یه‌ سێ ئاراسته‌‬

‫ئاراسته‌ی یه‌كه‌م‬ ‫ئه‌م ئاراسته‌یه‌‪ ،‬ئاراسته‌یه‌كی‬ ‫زۆر تێپه‌ڕه‌و بچوكترین هه‌ڵویسته‌‬ ‫له‌سه‌ر باگراوندی كۆمه‌ڵگه‌ ناكه‌ن‬ ‫و ڕابووردوو وه‌ك دێوه‌زمه‌یه‌ك بینا‬ ‫ده‌كه‌ن و زۆربه‌ی كات كۆپی كاری‬ ‫هـه‌ر دیــارده‌یـه‌كــی جیهانین كه‌ له‌‬ ‫مینانه‌ی هزری به‌ جیهانی بوونه‌وه‌‬ ‫ســـه‌ر هـــه‌ڵـــده‌ده‌ن‪ ،‬وه‌گــــوێ بـه‌و‬ ‫جیاوازیی یه‌ گه‌ورانه‌ ناده‌ن كه‌ له‌‬ ‫نێوان هه‌رێم و واڵتانی سه‌رچاوه‌دا‬ ‫هه‌یه‌ له‌ رووی هزری و فه‌رهه‌نگی‬ ‫و كلتوریه‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش تێكچونێكی‬ ‫بنه‌ڕه‌تی كۆمه‌اڵیه‌تی به‌ر هه‌م هێناوه‌‬ ‫و هۆكارێكی زۆر گه‌وره‌یه‌ بۆ دروست‬ ‫بــوونــی ڕووب ـه‌رێــكــی گـــه‌وره‌ی به‌ر‬ ‫هه‌ڵست له‌ هه‌مبه‌ر هه‌ر گۆڕانكاریه‌ك‪،‬‬ ‫ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بێتو خواستێكی‬ ‫مێژوویی كۆمه‌ڵگه‌ش بێت كه‌ له‌‬ ‫ڕه‌وشی تێپه‌ربوونی مێژووییدا سه‌ر‬ ‫هه‌ڵده‌ده‌ن هه‌ر بۆیه‌شه‌ ئه‌م هێزه‌‬ ‫هه‌میشه‌ وه‌ك نامۆیه‌ك له‌ كۆی گشتی‬ ‫كایه‌كاندا نمایش ده‌كرێت و به‌رده‌وام‬ ‫هێزێكی گه‌وره‌ی كۆنسه‌ر ناتیڤ له‌‬ ‫بچوكترین جوڵه‌یدا ئاماده‌ باشی هه‌یه‌‬ ‫و كاریگه‌ری گه‌وره‌ی له‌سه‌ر زۆریك له‌‬ ‫تۆیژه‌ كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان داناوه‌و زۆر به‌‬ ‫ئاسته‌م ده‌رگای بۆ گۆرانكاریه‌ هزریه‌‬ ‫خۆرسكه‌كانی كۆمه‌اڵیه‌تی ده‌كه‌نه‌وه‌‬ ‫و ڕێو شۆینی به‌ دامه‌زراوه‌كردنی‬ ‫ده‌زگا مرۆیی و كۆمه‌اڵیه‌تی‪-‬یه‌كانی‬ ‫زۆر پڕ ئ ـه‌رك كــردووه‌و ده‌بێت به‌‬ ‫هه‌ستیاریه‌كی زۆره‌وه‌ جێ بۆ یاسا‬ ‫و رێسا هاوچه‌رخه‌كانی ئه‌مڕۆی زۆر‬ ‫پێویستی كۆمه‌ڵگه‌ بكه‌ینه‌وه‌‪ ،‬كه‌له‌‬ ‫به‌رامبه‌ردا دیسان ڕووبه‌رێكی زۆر‬ ‫گه‌وره‌ی بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ و گرنگی پێدانی‬ ‫ت ـه‌واو به‌هه‌م و ئه‌و كۆت و به‌نده‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیانه‌ی سه‌رده‌مانێك؟ ئه‌م‬ ‫ده‌ڤه‌ره‌یان ناساندبوون گه‌روه‌ترین‬ ‫بـــه‌ر ب ـه‌ســتــیــان لـــه‌بـــه‌رده‌م ه ـه‌ر‬ ‫جووڵه‌یه‌ك داده‌نا كه‌ده‌بوونه‌ هۆی‬ ‫كه‌م كردنه‌وه‌ی جیاوازیه‌ ڕه‌گـه‌زی‬ ‫و نــه‌ژادی و مه‌زهه‌بی و ته‌نانه‌ت‬ ‫توێژایه‌تییه‌كانیش هه‌ر بۆیه‌ ئه‌م‬ ‫جۆره‌ گروپ و هێزانه‌ گه‌رچی خۆیان‬ ‫به‌ خه‌ڵكی سه‌رده‌م و گۆشكردوو به‌‬ ‫هزری نوێ ده‌ناسێنن به‌اڵم له‌ ئاكار‬ ‫و به‌رهه‌مدا جگه‌ له‌ نانه‌وه‌ی بنه‌ما‬ ‫توندو تیژیه‌كان و خاوكردنه‌وه‌ی‬ ‫گۆڕانكاریه‌ ئه‌رێیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫زیاتریان لێ ڕه‌چاو ناكرێت ئه‌گه‌رچی‬ ‫مێژووش له‌ سااڵنی ڕابووردوودا ئه‌م‬ ‫هه‌بوونه‌ی پێ سه‌لماندون و ڕۆژ‬ ‫له‌ دوای ڕۆژ له‌ بچوك بوونه‌وه‌ی‬ ‫به‌رده‌وام دن‪.‬‬

‫ئاكاری‌ پیش ‌هی‌ پزیشك ‌ی و‬ ‫كارمه‌ندانی‌ ته‌ندروست ‌ی‬ ‫یاسین عه‌زیز‬ ‫ی‬ ‫ی و كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی پزیشك ‌‬ ‫ی پیشه‌ ‌‬ ‫ئاكار ‌‬ ‫ته‌ندروستی‌‪ ،‬هه‌ر وه‌كو هه‌موومان ئه‌م راستی ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ده‌زانــیــن‪ ،‬كـ ‌ه لـ ‌ه هـه‌مــوو پیشه‌ێك ئاكار ‌‬ ‫ی هه‌یه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها ب ‌ه یه‌كێك ل ‌ه‬ ‫ی بوون ‌‬ ‫پیشه‌ی ‌‬ ‫ی هه‌موو پیشه‌ێك‬ ‫بنه‌ما گرینگه‌كان و فه‌لسه‌ف ‌‬ ‫ی ته‌ندروستیش‬ ‫هــه‌ژمــارده‌كــرێــت‪ .‬پیشه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پیشه‌ ‌‬ ‫ی تر ئاكار ‌‬ ‫وه‌كــو هه‌موو پیشه‌كان ‌‬ ‫ل ‌ه خۆده‌گرێت و ب ‌ه یه‌كێك ب ‌ه بنه‌ماو پێگ ‌ه‬ ‫ی ئه‌گه‌ر بۆ هه‌موو‬ ‫ی پیشه‌ ‌‬ ‫ی هه‌ژمارده‌كرێت‪ ،‬من پێم وای ‌ه ئاكار ‌‬ ‫گرینگه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پزیشك ‌‬ ‫ێ ئه‌و‌ه گومان ل ‌ه وه‌دانی ‌ه بۆ پیشه‌ ‌‬ ‫ی هه‌ب ‌‬ ‫پیشه‌كان ئه‌وه‌ند‌ه بها وگرینگ ‌‬ ‫ی ڕه‌نگ ‌ه زۆر زیاتر بێت و پێویستریشبێت‪.‬‬ ‫ی گشت ‌‬ ‫ی به‌ شێوه‌ێك ‌‬ ‫و ته‌ندروست ‌‬ ‫ی‬ ‫بۆی ‌ه به‌هیچ شێوه‌ێك نابێت و ناشكرێت پزیشكان و كارمه‌ندانی‌ ته‌ندروست ‌‬ ‫ی ئه‌م بابه‌ت ‌ه ب ‌ه هه‌ند‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ب ‌ه هه‌موو چین و تویژه‌كانی ناو ناوه‌نده‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌دان و پشت گوێ خه‌ستن ‌‬ ‫ی بخه‌ن‪ ،‬چونك ‌ه گرینگ ‌‬ ‫وه‌رنه‌گرنوو پشت گوێ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ك ‌ه ل ‌ه ناو كۆمه‌ڵگ ‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌وبهاگرینگه‌ ‌‬ ‫ی و ته‌ندروست ‌‬ ‫ی پزیشك ‌‬ ‫وا ده‌كات پیش ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و ڕه‌وشت ‌‬ ‫ی پیشه‌ ‌‬ ‫ی ئاكار ‌‬ ‫ی نه‌بوون ‌‬ ‫ی ب ‌ه هۆكار ‌‬ ‫ی و فه‌لسه‌ف ‌ه هه‌یه‌ت ‌‬ ‫مرۆڤایه‌ت ‌‬ ‫ی بدات‬ ‫ی ل ‌ه ده‌ست ‌‬ ‫ی وكارگوزاران ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی پزیشكان و كارمه‌ندان ‌‬ ‫نه‌شیاو ‌‬ ‫ی ك ‌ه‬ ‫ی نه‌بێت ‌ه ئه‌و ده‌ست شیفابخشه‌ ‌‬ ‫ی و ته‌ندروست ‌‬ ‫پاشانیش پیشه‌ی‌ پزیشك ‌‬ ‫ی گرینگ‬ ‫ی بۆ ده‌بن و به‌بشێكێك ‌‬ ‫ی نه‌خۆش بوونیان هانا ‌‬ ‫مرۆڤه‌كان ل ‌ه كات ‌‬ ‫ی ده‌بین‬ ‫ی چاره‌س ‌ه و نه‌خۆشكوته‌نیان وا ‌‬ ‫ی ده‌زانن‪ ،‬هه‌روه‌ها له‌كات ‌‬ ‫وپیرۆز ‌‬ ‫ی ‪ ،‬هه‌ر ئه‌مش ‌ه واده‌كات‬ ‫ی دانه‌بڕاو گرینگن ل ‌ه چاره‌سه‌ر ‌‬ ‫كه‌ئه‌مان به‌شێك ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ده‌كه‌وێت به‌ب ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی ب ‌ه پزیشكان و كارمه‌ندان ‌‬ ‫كاتێك نه‌خۆش چاو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه به‌چاوبگرێت ئۆتۆماتیك ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ته‌مه‌ن و پێگ ‌ه پیشه‌ ‌‬ ‫ی الیه‌ن ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی و ده‌ست ب ‌ه ناڵه‌و هاوار هاوار ده‌كات‪ .‬ئه‌م ‌ه بۆئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ی منداڵ ‌‬ ‫ده‌چێته‌و‌ه قوناغ ‌‬ ‫ی وه‌كو‬ ‫ی ك ‌ه هه‌یه‌ت ‌‬ ‫ی ومه‌عنه‌ویه‌ ‌‬ ‫به‌توانێ تۆزێك له‌و ئێش وئــازار‌ه الشای ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه پیش ‌ه ‌‬ ‫ی كه‌م بكاته‌وه‌‪ ،‬ئه‌و متمان ‌ه و هێزه‌ مه‌عنه‌وی ‌ه ‌‬ ‫فریشت ‌ه ئاسا بۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پزیشك ‌‬ ‫ی پیشه‌ ‌‬ ‫ی ئاكار ‌‬ ‫ی هه‌یه‌‪ ،‬بگر‌ه زۆریش زیات هه‌بوون ‌‬ ‫ی بوون ‌‬ ‫ته‌ندروست ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌موو سێكتره‌كان ‌‬ ‫ی ناوناوه‌نده‌كان ‌‬ ‫ی كارگیر ‌‬ ‫ی و فه‌رمانبه‌ران ‌‬ ‫و كارمه‌ندام ‌‬ ‫ی ناو پیشه‌كان به‌بن ‌ه‬ ‫ته‌ندروستیه‌‪ ،‬هه‌ر ئه‌م ئاكار پیشی ‌ه واده‌كات كه‌كه‌سه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌شێوه‌ێك ‌‬ ‫ی خه‌ڵك ‌‬ ‫ی پیشه‌ك ‌ه له‌ال ‌‬ ‫ی جوانكردن و خۆشه‌ویست كردن ‌‬ ‫هۆكار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نابه‌چێو نشیاو ده‌بێت ‌ه هۆكار ‌‬ ‫كیشتی‌‪ ،‬هه‌روه‌ها ب ‌ه هه‌مان شێوه‌ش ئاكار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ل ‌ه ده‌ست بدات‪ ،‬هه‌ر ل ‌ه ئاكار ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ك ‌ه پیشه‌ك ‌ه بهاو متمان ‌ه ‌‬ ‫ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی گرینك و به‌ر چاو‬ ‫ێ ره‌هه‌ند ‌‬ ‫ی س‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی و كارمه‌ندان ‌‬ ‫ی پزیشك ‌‬ ‫پیشه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫هه‌ن ده‌بیت هه‌موو كاتێك پزیشكان و كارمه‌ندان و خزمه‌تگوزاران ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌گه‌ر چ ‌‬ ‫ئه‌م بابه‌ت ‌ه ل ‌ه به‌هه‌ند وه‌ربگرن‪ .‬یه‌ك له‌وان ‌ه چاكه‌كاریه‌‪ .‬چاكه‌كار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مرۆی‌‪ ،‬دووالیه‌ن ‌‬ ‫ی خۆره‌وشت ‌‬ ‫ی تر ئه‌ویش الیه‌ن ‌‬ ‫پیوه‌ست ‌ه ب ‌ه دوو ره‌هه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ئاینی‌‪ ،‬ل ‌ه هه‌ردوو حاڵه‌تك ‌ه ده‌بێت پزیشكان وكارمه‌ندان ده‌بێت ئاگادار ‌‬ ‫ی نه‌خۆش‬ ‫ی په‌رچه‌كردار ‌‬ ‫ی خۆیان بن‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ی و ئاكار ‌‬ ‫ی پیشه‌ ‌‬ ‫خۆره‌وشت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ك ‌ه ده‌بێت له‌گه‌ڵ نه‌خۆش هه‌مانبێت به‌شێوه‌ێك ‌‬ ‫و ئه‌وپه‌یوه‌ندی ‌ه نۆرماڵه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌خۆش بكه‌ین‪ ،‬چونك ‌ه په‌وه‌ند ‌‬ ‫ی باش ‌‬ ‫ته‌ندروست بتوانین خزمه‌تێك ‌‬ ‫پزیشكان و كارمه‌ندان ل ‌ه سات ‌ه وه‌خته‌و‌ه دوورست ده‌بێت‪ ،‬كاتێك پزیشكان بۆ‬ ‫ی‬ ‫ی په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ی ده‌گرێت‪ .‬ئه‌مه‌ به‌سه‌رتای ‌‬ ‫ی دڵی‌ نه‌خۆش ده‌ست ‌‬ ‫ی لێدان ‌‬ ‫وه‌رگرته‌ن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ب ‌ه شێوه‌ێك ‌‬ ‫نێوان نه‌خۆش و پزیشكان هه‌ژمارده‌كرێت‪،‬هه‌رله‌گه‌ڵ چاكه‌كار ‌‬ ‫ی هه‌بوو‬ ‫ی بوون ‌‬ ‫ی دورست ده‌بێت‪.‬هه‌ركاتێك دادوه‌ر ‌‬ ‫ی داده‌وه‌ر ‌‬ ‫ی ره‌هه‌ند ‌‬ ‫ئاسا ‌‬ ‫ی نه‌شیاو نابه‌جێ‌ ل ‌ه ناو یه‌ك‬ ‫ی ئار ‌‬ ‫ی دادوه‌ر ‌‬ ‫ئه‌و‌ه به‌هیچ شێوه‌ێك له‌گه‌ڵ بوون ‌‬ ‫ی دواتر بریتی ‌ه ل ‌ه جوانی‌‪.‬‬ ‫بازن ‌ه چێگایان نابێته‌و‌ه و به‌یه‌كه‌و‌ه هه‌ڵناكه‌ن‪ .‬خاڵ ‌‬ ‫ی مرۆڤه‌كان ئه‌مه‌ش ل ‌ه حاڵتێك‬ ‫ی هۆرمۆن ‌‬ ‫ی مرۆڤه‌كان پیوه‌ست ‌ه به‌الیه‌ن ‌‬ ‫جوان ‌‬ ‫ێ ئه‌م ‌ه‬ ‫ی نه‌بێت و نه‌خۆش نه‌بێت‪ ،‬هه‌روه‌ها ده‌شكر ‌‬ ‫ك ‌ه مرۆڤه‌ك ‌ه هیچ گێشه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و الشه‌ی ‌‬ ‫ی فیزیك ‌‬ ‫ێ ل ‌ه ڕوو ‌‬ ‫ی نه‌خۆشیش دابنده‌ر ‌‬ ‫ب ‌ه یه‌كێك ل ‌ه نیشانه‌كان ‌‬ ‫ی ئه‌مانه‌ ده‌توانین‪،‬ل ‌ه داهاتوو‬ ‫ی ب ‌ه له‌بر چاوگرته‌ن ‌‬ ‫بۆ مرۆڤه‌كان‪ ،‬ب ‌ه دڵنیای ‌‬ ‫ی نۆرمال و ته‌ندروست‪.‬بتوانین‬ ‫ی مرۆڤه‌كان به‌شێوه‌ێك ‌‬ ‫له‌گه‌ڵ نه‌خۆش و ته‌واو ‌‬ ‫ی مرۆڤ دۆستان ‌ه له‌گه‌ڵ هه‌موو نه‌خۆشه‌كان بكه‌ین‪ ،‬چونك ‌ه پێم وای ‌ه‬ ‫مامه‌ڵێك ‌‬ ‫ی بتوانن‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی ك ‌ه پزیشكان و كارمه‌ندان ‌‬ ‫ئه‌م ‌ه یه‌كێك ‌ه له‌و بابه‌تانه‌ ‌‬ ‫ی نه‌خۆش‬ ‫مامه‌ڵه‌ێك له‌گه‌ڵ نه‌خۆش بكه‌ن وه‌كو مرۆڤ نه‌وه‌ك وه‌كو مرۆڤێك ‌‬ ‫ی نه‌خۆش سه‌یر بكه‌ین نه‌وه‌ك‬ ‫ێ بكات نه‌خۆش وه‌كو مرۆڤێك ‌‬ ‫ك ‌ه ئه‌م ‌ه وامان ل ‌‬ ‫ی نامرۆڤان ‌ه‬ ‫وه‌كو گۆشت و خوێن و ئیسك‪ ،‬كه‌ئه‌م ‌ه زۆر دوور‌ه ل ‌ه هه‌موو بهاێك ‌‬ ‫و ناته‌ندروست‪،‬دیسان كاتێك مرۆڤه‌كان نه‌خۆش بوون ئه‌م ‌ه به‌و واتای ‌ه نییه‌‪،‬ك ‌ه‬ ‫ئه‌و داماڵدراوه‌ ل ‌ه هه‌موو باها مرۆڤایتیه‌كان ‪.‬‬

‫چۆن پێستمان پیر ده‌بێت‬ ‫له‌ فاسییه‌ و‌ه‬ ‫ساالر عه‌لی –ڕاپه‌ ڕین‬

‫هه‌روه‌ك چۆن ده‌زانن له‌گه‌ڵ‬ ‫چونه‌ ته‌مه‌نه‌و‌ه به‌رهه‌مهێنان و‬ ‫دروستبوونی مــاده‌ی (كۆالجین)‬ ‫ل ‌ه پێستدا كه‌م د‌ه بێته‌ وه‌‪,‬بۆی ‌ه‬ ‫پێست به‌ر‌ه به‌ر‌ه چرچ و لۆچی‬ ‫تێده‌كه‌وێت ‪.‬‬ ‫ب ‌ه گشتی ئه‌م گۆڕانكاریانه‌ی‬ ‫پێست لـ ‌ه نــاوه‌ڕاســتــی ته‌مه‌ندا‬ ‫ڕوده‌ده‌ن وه‌ له‌گه‌ڵ ب ‌ه سااڵچووندا‬ ‫چرچ ولۆچ ‌ه كان زیاد ده‌كه‌ن ‪.‬و‌ه‬ ‫ی‬ ‫ئه‌مه‌ش شتێك نیه‌ بتوانین ڕێگر ‌‬ ‫لێ بكه‌ین ب ‌ه تایبه‌تی ل ‌ه ته‌مه‌نی‬ ‫نــاوه‌ ڕاســت و پیریدا ‪,‬ب ـه‌اڵم ب ‌ه‬

‫ی‬ ‫ڕه‌چـــاوكـــردن و په‌یڕه‌ویكردن ‌‬ ‫هه‌ندێك ڕێنوێنی ئه‌ توانین خێرایی‬ ‫گۆڕانكاریه‌گان كه‌مبك ‌ه ینه‌ و‌ه‬ ‫ودره‌نگ ترپیری ب ‌ه ڕوخسارمانه‌و‌ه‬ ‫دیار بێت ‪.‬ئه‌ مڕۆ تێبینی ده‌كرێت‬ ‫ل ‌ه ت ‌ه م ‌ه نی (‪ )40-30‬ساڵیدا ل ‌ه‬ ‫ه ‌ه ندێ كه‌سدا ئه‌م گۆڕانكاریه‌‬ ‫ڕوو ده‌دات ئــه‌مــه‌ش ب ـه‌هــۆی‬ ‫شــێــوازی ژیــانــی ه ـه‌ڵ ـه‌وه‌ی ـه‌‪ .‬بۆ‬ ‫ئه‌مه‌ش پێویست ‌ه هه‌وڵبده‌ین ژه‌م ‌ه‬ ‫خۆراكه‌كانمان پڕله‌ میو‌ه وز‌ه وز‌ه‬ ‫بێت و دووركه‌وینه‌وه‌ ل ‌ه خواردنی‬ ‫چه‌وری و خۆراكی سوره‌وه‌كراوو‬ ‫جــگ ـه‌ره‌كــێــشــان وخـــواردنـــه‌و‌ه‬ ‫گازیه‌كان‪ .‬هه‌روه‌ها سوودوه‌رگرتن‬ ‫له‌ كرێم ‌ه دژ‌ه هه‌تاوه‌كان كاتێ‬ ‫ده‌چین ‌ه ده‌ره‌و‌ه و به‌كارهێنانی ئه‌و‬ ‫ك ‌ه مام (ماسك)انه‌ی سروشتین‬ ‫و بۆ ئـه‌و مه‌به‌سته‌ به‌كاردێن‪,‬‬ ‫ئه‌مان ‌ه ده‌بنه‌ هۆی ئ ـه‌وه‌ی ئه‌م‬ ‫گۆڕانكاریه‌ی ده‌ركه‌وتنی چرچ و‬

‫لۆچ بوونی پێست ‌ه دوابكه‌وێت و‬ ‫ل ‌ه بری ئه‌وه‌ی ل ‌ه ته‌مه‌نی ئاسایی‬ ‫خــۆیــدا واتــا ته‌مه‌نی (‪)50-45‬‬ ‫ده‌ست پێ بكات دوا بكه‌وێت بۆ ت ‌ه‬ ‫م ‌ه نی (‪ )60‬و زیاتریش‪.‬‬ ‫پێكهات ‌ه كانی پێست‬ ‫پێست بۆ سێ به‌شی ده‌ره‌و‌ه‬ ‫(اپــیــدیــرم)و چینی نــاوه‌ڕاســت‬ ‫(دێرم) و چینی ناوه‌وه‌ (اندودێرم)‬ ‫دا بـه‌ش بــوو‌ه ‪ .‬چینی ده‌ره‌وه‌‬ ‫نیشانده‌ری هه‌موو ئـه‌و چــرچ و‬ ‫لۆچ وپ ‌ه ڵه‌ وهیاڵنه‌ی ‌ه ك ‌ه به‌هۆی‬ ‫ته‌مه‌نه‌و‌ه ل ‌ه س ـه‌ر ڕوخسارمان‬ ‫په‌یا ده‌بن‪ .‬له‌چینی ناوه‌ڕاستیشدا‬ ‫پڕۆتینی (كۆالجین ) كه‌ هۆكاری‬ ‫گه‌نجێتی و جــوانــی پێست ‌ه و‬ ‫(ڤاالستین) كه‌ هۆكاری نه‌رم و‬ ‫نیانی‌ و كشانی پێسته‌ هه‌یه‌‪.‬‬ ‫له‌ چینی نــاوه‌وه‌ی پێستیش‬ ‫داڕژێنی چه‌وری هه‌ی ‌ه ك ‌ه به‌ هۆی‬ ‫ده‌ردانی ماده‌ی (سبوم) پێستمان‬

‫نه‌رم و دره‌وشاو‌ه ده‌بێت ‪ .‬شیاوی‬ ‫باس ‌ه جگه‌ره‌كێشان وزۆر مانه‌و‌ه‬ ‫له‌به‌ر تیشكی خۆردا یارمه‌تیده‌رن‬ ‫بۆ پیربوونی پێش وه‌خته‌ی پێست‪.‬‬ ‫ی‬ ‫قــۆنــاغ ـه‌كــانــی پــیــربــوون ـ ‌‬ ‫ی پێست‬ ‫پێست هه‌رسێ چینه‌كه‌ ‌‬ ‫ده‌گرێته‌وه‌‪ ,‬چینی‌ ناوه‌و‌ه ئاستی‬ ‫ی (سبوم) كه‌م‬ ‫به‌رهه‌م هێنانی ماده‌ ‌‬ ‫ده‌كاته‌و‌ه ‪,‬به‌مه‌ش پێست زیاتر‬ ‫ووشك ه ‌ه ڵدێت و چر چ ولۆچی‬ ‫تێده‌كه‌وێت‪ .‬وه‌ چینی ناوه‌ڕاستیش‬ ‫(كۆالجین و ڤاالستین )ی كه‌متر‬ ‫به‌رهه‌م ده‌هێنێت به‌مه‌ش پێست‬ ‫ت ‌ه نكتر ده‌بێت و ن ـه‌رم و شلی‬ ‫و توانای كشانی كه‌متر ده‌بێت‪.‬‬ ‫ی ده‌ره‌وه‌ش ‌ه بێگومان‬ ‫ی چین ‌‬ ‫هه‌رچ ‌‬ ‫ی ده‌ره‌كی پێده‌گات‬ ‫زۆرترین زیان ‌‬ ‫و بۆ دووبــاره‌ بنیات نانه‌وه‌شی‬ ‫ی ب ‌ه خۆراك و كه‌ر‌ه سته‌ی‬ ‫پێویست ‌‬ ‫بنات نـه‌ره‌كـ ‌ه ئه‌مه‌شی ل ‌ه ڕێی‬ ‫چین نــاوه‌و‌ه ده‌ســت ده‌كه‌وێت‪,‬‬

‫به‌اڵم له‌گه‌ڵ به‌ سااڵچوندا به‌ر‌ه‬ ‫به‌ر‌ه ئه‌م خۆراك و كه‌ره‌ستانه‌ش‬ ‫كه‌م ده‌بنه‌وه‌و نامێنن بۆیه‌ توانای‬ ‫ساڕێژبوون ودووباره‌ بنیات نانه‌و‌ه‬ ‫كه‌ م د‌ه بێت و نا مێنێت ‪.‬‬ ‫زوو پیر بوون‬ ‫زۆرمــــانــــه‌و‌ه بـــه‌ شــێــوه‌ی‬ ‫ڕاسته‌وخۆ له‌به‌ر تیشكی خۆردا‬ ‫هۆكارێكی سه‌ره‌كی زوو پیر بوون ‌ه‬ ‫ی سه‌رو وه‌نه‌ووشه‌یی‬ ‫چونك ‌ه تیشك ‌‬ ‫ی ده‌ره‌و‌ه ده‌گه‌یه‌نێت‬ ‫زیان ب ‌ه چین ‌‬ ‫ی ده‌كــاتــه‌و‌ه ‪.‬جگ ‌ه ل ‌ه‬ ‫و ووشــكـ ‌‬ ‫كرێمی تایبه‌تی دژ‌ه تاو و شه‌پقه‌ی‬ ‫سه‌ر هیچ ڕێگریه‌كی تر نی ‌ه ك ‌ه‬ ‫به‌ربه‌ زیان ‌ه بگرێت‪.‬ب ‌ه تایبه‌تیش‬ ‫ل ‌ه ته‌مه‌نی پیریدا كاریگه‌ریه‌كه‌ی‬ ‫به‌ درێژایی ته‌مه‌ن ده‌مێنێته‌وه‌‪.‬‬ ‫جگ ‌ه له‌وه‌ی كۆمه‌ڵێ گیرو گرفتی‬ ‫ته‌ندروستی پێستیش به‌ دوای‬ ‫خۆیدا دێنێت وه‌ك شێرپه‌نجه‌ی‬ ‫پێست‪..‬‬


‫‪5‬‬

‫‪www.healthsyndicate.org‬‬

‫چاوپێكه‌وتن‬ ‫ژماره (‪)7‬‬

‫ی دووه‌م‬ ‫ساڵ ‌‬

‫‪2014-1-22‬‬

‫ی هاواڵتیان ئه‌و خزمه‌تگوزاری ‌ه ته‌ندروستیی ‌ه كاریگه‌ر و دروسته‌یان ده‌ست بكه‌وێت ك ‌ه‬ ‫پێویست ‌ه كۆ ‌‬ ‫ی وویستراو‬ ‫ی ئاراسته‌كراو ‌‬ ‫ی به‌رزدایه‌‪ ،‬یه‌كگرتوبێت و‌ه به‌بنه‌ما و رێسایه‌ك ‌‬ ‫ی چۆنایه‌ت ‌‬ ‫ل ‌ه ئاستێك ‌‬ ‫دارێژرابێت‪.‬‬

‫ی چییه‌؟‬ ‫ی هۆكار ‌‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی خزمه‌تگوزار ‌‬ ‫كه‌موكوڕ ‌‬

‫بێستون فه‌تاح‬

‫ك ـه‌مــوكــوری‌ خــزمـه‌تــگــوزار ‌‬ ‫ی‬ ‫تــه‌نــدروســتــی‌ لــه‌ وواڵتــیــكــه‌وه‌‬ ‫بــۆ ووالتــێــكــی‌ تــر ده‌گـــۆرێـــت‪،‬‬ ‫وه‌ك ل ـه‌ ژیــان ـی‌ رۆژانــه‌مــانــه‌دا‬ ‫ده‌یبینیین هاواڵتیان به‌ مه‌به‌ستی‌‬ ‫چـــاره‌��ـــه‌ركـــردنـــی‌ بــاشــتــری‌‬ ‫گیروگرفته‌ ته‌ندروستیه‌كانیان له‌‬ ‫ووالتیكه‌وه‌ ده‌چــن بۆ وواڵتیكی‌‬ ‫تــر‪ ،‬زۆر ووالت هه‌یه‌ كوالیتی‌‬ ‫خزمه‌تگوزاریه‌ ته‌ندروستیه‌كه‌ی‌‬ ‫وای‌ لیكردوه‌ ناوبانگیكی‌ تایبه‌ت‬ ‫وه‌ربگرێت‪،‬به‌اڵم ووالتیش هه‌یه‌‬ ‫خزمه‌تگوزاری‌ ته‌ندروستی‌ بۆته‌‬ ‫گیروگرفت بــۆی‌ و نــاوزرانــدن ـی‌‬ ‫پیبه‌خشیوه‌‪ ،‬لـه‌نــمــونـه‌ی‌ ئه‌و‬ ‫وواڵتانه‌ی‌ كه‌ ئاستی‌ خزمه‌تگوزاری‌‬ ‫تیایاندا نزمه‌ زۆرن وه‌ك ووالته‌‬ ‫هه‌ژاره‌كانی‌ كیشوه‌ری‌ ئه‌فه‌ریقا‬ ‫هه‌ندێك له‌ وواڵتانی‌ باشوری‌ ئاسیا‬ ‫و كیشوه‌ری‌ ئه‌مه‌ریكای‌ باشوور‪،‬‬ ‫هه‌رێمی‌ كوردستانیش یه‌كیكه‌ له‌و‬ ‫وواڵتانه‌ی‌ كوالیتی‌ خزمه‌تگوزاری‌‬ ‫ت ـه‌نــدروســت ـی‌ تــیــایــدا نــزمـه‌‪،‬بـه‌‬ ‫تایبه‌ت گه‌ر ئه‌م خزمه‌تگوزاریه‌‬ ‫هه‌لبسه‌نگیرێت به‌ ئاستی‌ كوالیتی‌‬ ‫به‌رزی‌ ئه‌م خزمه‌تگوزاریه‌‪ ،‬هه‌ربۆیه‌‬ ‫رۆژانه‌ دیارده‌ی‌ نامۆ و كه‌موكوری‌ و‬ ‫گه‌نده‌لی‌ له‌م بواره‌دا ده‌رده‌كه‌ویت‪،‬‬ ‫به‌شی‌ هه‌والی‌ كه‌ناله‌ كوردیه‌كان‬ ‫بــــه‌رده‌وام هــه‌والــی‌ كـه‌مــوكــوری‌‬ ‫خزمه‌تگوزاری‌ باڵوده‌كه‌نه‌وه‌‪.‬‬ ‫لیره‌دا دێینه‌ سه‌ر ئه‌وئاراسته‌یه‌ی‌‬ ‫ئه‌م كه‌موكوریانه‌ كه‌ی‌ چاك ده‌بن‪،‬‬ ‫وه‌ ئایا له‌ توانادا هه‌یه‌ كۆتایی‌‬ ‫به‌م كه‌موكوریانه‌ بهینرێت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئـــه‌وه‌ی‌ ده‌یبینین دامــوده‌زگــا‬ ‫خزمه‌تگوزاریه‌كانی‌ حكومه‌ت تا‬ ‫چاره‌سه‌ری‌ كه‌موكوریه‌ك ده‌كات‪،‬‬ ‫لـه‌كـه‌یـه‌كـی‌ تــر ب ـه‌ نــاوچ ـه‌وان ـی‌‬ ‫ئاستی‌ خزمه‌تگوزاریه‌كان دروست‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬كه‌واته‌ هۆكاری‌ بنه‌ره‌تی‌‬ ‫دروستبونی‌ ئه‌م كه‌موكوریانه‌ چین‪.‬‬ ‫لـه‌ وه‌ســفـی‌ باشی‌ و خراپی‌‬ ‫باری‌ خزمه‌تگوزاری‌ ته‌ندروستی‌‬ ‫ه ـه‌ر كۆمه‌لێك له‌ چوارچێوه‌ی‌‬ ‫ده‌سه‌التێكدا‪ ،‬پسپۆرانی‌ بواری‌‬ ‫تـــه‌نـــدروســـتـــی‌ و رێــكــخــراوی‌‬ ‫ته‌ندروستی‌ جیهانی‌ ده‌یبه‌ستێته‌وه‌‬ ‫به‌ سیسته‌می‌ ته‌ندروستی‌ ئه‌و‬ ‫ناوچه‌یه‌ كه‌واته‌ به‌م ریچكه‌یه‌ بێت‬ ‫خزمه‌تگوزاری‌ ته‌ندروستی‌ هه‌رێمی‌‬ ‫كوردستان په‌یوه‌ندی‌ به‌ سیسته‌می‌‬ ‫ته‌ندروستیه‌كه‌وه‌یه‌‪.‬‬ ‫زۆرجــــار بــاس ـی‌ سیسته‌می‌‬ ‫ت ـه‌نــدروســت ـی‌ ده‌كــرێــت وه‌ زۆر‬ ‫خ ـه‌لــك بــاس ـی‌ ده‌كــــات‪ ،‬له‌گه‌ل‬ ‫ئـــه‌وه‌شـــدا خه‌لكێكی‌ زۆریـــش‬ ‫هـه‌یـه‌ نــازانــن مــانــاشـی‌ چی‌یه‌‪،‬‬ ‫رێكخراوی‌ ته‌ندروستی‌ جیهانی‌‬ ‫پــیــنــاس ـه‌ی‌‬ ‫((‪))W.H.O‬‬ ‫سیسته‌می‌ ته‌ندروستی‌ ده‌كات به‌‬ ‫شێوه‌ی‌ ‪ :‬گشت ئه‌و داموده‌زگاو‬ ‫سه‌رچاوه‌ و یاساو رێنمایه‌كان و‬ ‫توانای‌ مرۆیی‌ و توانای‌ ژیرخانی‌‬ ‫كۆمه‌ل ‪،‬وه‌په‌یوه‌ندیه‌كانی‌ نێوان‬ ‫ئــه‌و الیــانــان ـه‌ی‌ نــاومــان هێنان‬ ‫ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ئامانجی‌ سه‌ره‌كی‌‬

‫گه‌یاندنی‌ خزمه‌تگوزاری‌ بێت ب ‌ه‬ ‫هاواڵتی‌ ‪ ،‬ئه‌مه‌ به‌مانای‌ سیسته‌می‌‬ ‫ته‌ندروستی‌ دێت به‌و واتایه‌ی‌ هه‌موو‬ ‫پێكهاته‌كان له‌ توانای‌ مرۆییه‌كان‪،‬‬ ‫ئیمكا نییه‌ته‌كا ن ‪ ،‬تا قیگا كا ن‬ ‫له‌بیناكان له‌ په‌یوه‌ندیه‌كان له‌و‬ ‫یاساو رینماییانه‌ی‌ هه‌ن ‪،‬هه‌موو‬ ‫ئــه‌و پـه‌یــوه‌نــدیــانـه‌ی‌ كه‌بونیان‬ ‫هه‌یه‌ ‪،‬بــۆ مه‌به‌ستی‌ سه‌ره‌كی‌‬ ‫كـه‌ خــزمـه‌تــگــوزاری‌ ته‌ندروستی‌‬ ‫بگه‌یه‌نێت به‌ هاوالتیان‪.‬‬ ‫توێژه‌رێكی‌ كۆمه‌الیه‌تی‌ به‌مجۆره‌‬ ‫وه‌سفی‌ سیسته‌می‌ ته‌ندروستی‌‬ ‫ده‌كــات ب ـه‌الی بیرمه‌ندێكیشه‌وه‌‬ ‫سیسته‌می ته‌ندروستی بریتیی ‌ه له‌‪:‬‬ ‫(كۆی سه‌رچاوه‌كان‪ ،‬رێكخستن‪،‬‬ ‫بــاربــۆكــردن و كــارگــێــڕی‪ ،‬كه‌‬ ‫به‌هه‌موویان گه‌ره‌نتیی گه‌یاندنی‬ ‫خزمه‌تگوزارییه‌ ته‌ندروستییه‌كان‬ ‫ده‌كـــه‌ن بــۆ گشت هاواڵتییان))‬ ‫ســیــســتــه‌مــی‌ تـــه‌نـــدروســـتـــی‌‬ ‫به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ بـه‌ چه‌ند‬ ‫پێوه‌رێك پێوانه‌ ده‌كــرێــت‪ ،‬ئه‌م‬ ‫پێوه‌رانه‌ بنه‌مان بۆ هه‌لسه‌نگاندنی‌‬ ‫كوالیتی‌ سیسته‌می‌ ته‌ندروستی‌ ‪.‬‬ ‫پێوه‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫سیسته‌می‌ ته‌ندروستی‌‪:‬‬ ‫‪ -1‬خــــزمــــه‌نــــگــــوزاریــــه‌‬ ‫ته‌ندروستیه‌كان‪:‬‬ ‫پێویسته‌ كـــۆی‌ هــاواڵتــیــان‬ ‫ئه‌و خزمه‌تگوزاریه‌ ته‌ندروستییه‌‬ ‫كاریگه‌ر و دروســت ـه‌یــان ده‌ســت‬ ‫بكه‌وێت كه‌ له‌ ئاستێكی‌ چۆنایه‌تی‌‬ ‫به‌رزدایه‌‪ ،‬یه‌كگرتوبێت وه‌ به‌بنه‌ما و‬ ‫رێسایه‌كی‌ ئاراسته‌كراوی‌ وویستراو‬ ‫دارێژرابێت‪.‬‬ ‫روونتر ده‌بیت هاوالتیان به‌بێ‌‬ ‫جیاوازی‌ باشترین خزمه‌تگوزاری‌‬ ‫تـه‌نــدروســتــیــان ده‌ستبكه‌ویت‪،‬‬ ‫له‌ هــه‌ردوو ره‌گــه‌زی‌ نێر و مێ‌‪،‬‬ ‫هه‌ژاربن یان ده‌وله‌مه‌ند‪ ،‬دانیشتوی‌‬ ‫شاره‌كان بن یان گونده‌كان‪ ،‬به‌‬ ‫توانا بن یان بێتوانا‪.‬‬ ‫‪ -2‬سه‌رچاوه‌ مرۆیه‌كان‪:‬‬ ‫بۆ دابینكردنی‌ خزمه‌تگوزاریه‌‬ ‫ته‌ندروستیه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی‌‬ ‫فــراوان پیویست به‌ دابینكردنی‌‬ ‫كارمه‌ندانی‌ راهینراو وه‌ به‌ توانا و‬ ‫پسپۆره‌ جیاوازه‌كان و گونجاوه‌كان‬ ‫ده‌كات بۆ جێبه‌جێكردنی‌ پێداویسته‌‬ ‫ته‌ندروستیه‌كانی‌ هاواڵتیان‪.‬‬ ‫به‌و واتایه‌ی‌ ئه‌و ستافه‌ی‌ كاری‌‬ ‫خزمه‌تگوزاری‌ به‌ریوه‌ ده‌بات هه‌ر له‌‬ ‫به‌رزترین پله‌ی‌ هه‌ره‌می‌ ده‌سه‌التی‌‬ ‫ده‌زگا خزمه‌تگوزاریه‌كانه‌وه‌ كه‌ له‌‬ ‫زۆر شوین به‌ وه‌زیــر ناوده‌بریت‬ ‫تا ئه‌و پاسه‌وان و كارگوزارانه‌ی‌‬ ‫ده‌زگاكان پێویسته‌ لیهاتوبن له‌‬ ‫كاره‌كانیاندا‪ ،‬به‌ باشترین شیوه‌‬ ‫رووبــــه‌روی‌ هــاواڵتــیــان ببنه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی ئاستی‌‬ ‫ب ـه‌رده‌وام له‌ گه‌شه‌كردن ‌‬ ‫زانــســتــیــدا بـــن‪ ،‬نـــه‌ك وه‌ك له‌‬ ‫هه‌ندیك ووالت وه‌ك له‌ هه‌ریمی‌‬ ‫كوردستانیشدا ده‌بــیــنــریــت به‌‬ ‫ده‌یه‌ها كارمه‌ندی‌ ته‌ندروستی‌ له‌و‬ ‫رۆزه‌ی‌ كــار ده‌گریته‌ ده‌ســت تا‬ ‫ئـه‌و رۆزه‌ی‌ خانه‌نشین ده‌كریت‬ ‫هه‌ولیكی‌ له‌گه‌ل نادریت تا ئه‌لفوبی‬ ‫ته‌ندروستی‌ زیــاتــر بخاته‌ سه‌ر‬ ‫ئاستی‌ گه‌شه‌كردنی‌‪.‬‬ ‫‪ - 3‬ده‌رمان و ئامێر و كه‌لوپه‌له‌‬ ‫پزیشكیه‌كان‪:‬‬ ‫پێویسته‌ هاواڵتیان و ده‌زگا‬ ‫خزمه‌تگوزاریه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی‌‬ ‫بـــه‌رده‌وام پێداویستی‌ ده‌رمــان و‬ ‫ی ده‌ست بكه‌وێت ‪.‬‬ ‫كه‌لوپه‌ل ‌‬ ‫هاوالتیان مافی‌ خۆیانه‌ باشترین‬ ‫جۆری‌ ده‌رمــان و متمانه‌ پێكراو‬ ‫نوێترین مۆدیلی‌ ئامێری‌ پزیشكی‌‬ ‫بۆ به‌كاربهینریت له‌ چاره‌سه‌ركردن‬ ‫و ده‌ستنیشانكردنی‌ گیروگرفته‌‬ ‫ته‌ندروستیه‌كانی‌‪ ،‬هاواڵتیان نابیت‬ ‫تاقیكردنه‌وه‌یان له‌سه‌ر بكریت وه‌‬ ‫یان به‌ هۆی‌ گه‌نده‌لیه‌وه‌ ده‌رمانی‌‬

‫كوالیتی‌ نزمی‌ پیبدریت‪.‬‬ ‫ی تــێــچــوی‌‬ ‫‪ -4‬داب ــی ــن ــكــه‌ر ‌‬ ‫ته‌ندروستی‌‪:‬‬ ‫وا پــێــویــســت ـه‌ هــاواڵتــیــان‬ ‫خــزم ـه‌تــگــوزاری ـه‌ ته‌ندروستییه‌‬ ‫یه‌كه‌مییه‌كان وه‌ یا پێشینه‌ییه‌كان‬ ‫به‌ خۆرایی‌ وه‌ربگرێت وه‌ هه‌موو‬ ‫به‌شی‌ فریاكه‌وتنه‌كانی‌ رووداوه‌كان‬ ‫به‌ خۆرایی‌ بێت‪.‬‬ ‫ســـه‌ره‌رای‌ ئــه‌وه‌ی‌ هاوالتیان‬ ‫ده‌بیت به‌ پێی‌ داهاتیان باشترین‬ ‫خــزمــه‌تــگــوزاریــان پێشكه‌ش‬ ‫بكرێت‪،‬واتا دادپـــه‌روه‌ری‌ بكرێت‬ ‫له‌ خزمه‌تكردن ‪ ،‬كه‌مده‌رامه‌ته‌كان‬ ‫هـه‌مــان خزمه‌تی‌ ته‌ندروستیان‬ ‫ده‌ستبكه‌وێت كه‌ ده‌وله‌مه‌نده‌كان‬ ‫ده‌ستیان كه‌وتبێت‪.‬‬ ‫‪ -5‬بــه‌رێــوه‌بــردنــی‌ گشتی‌‬ ‫و بـــه‌رێـــوه‌بـــردنـــی‌ زانــیــاریــه‌‬ ‫ته‌ندروستیه‌كان‪:‬‬ ‫پێویسته‌ پالنی‌ خزمه‌تگوزاریه‌‬ ‫ته‌ندروستیه‌كان رێنیشانده‌ر و‬ ‫رێنمایی‌ بكرێن به‌ شێوه‌یه‌كی‌‬ ‫زانستی‌ و پرۆگرامكراو وه‌ پێشكه‌ش‬ ‫بكرێت به‌ هه‌موو زانیاریه‌كانه‌وه‌‬ ‫ل ـه‌س ـه‌ر ت ـه‌نــدروســت ـی‌ گشتی‌ و‬ ‫شیكردنه‌وه‌كان و لێكۆلینه‌وه‌كان‬ ‫و توێژینه‌وه‌كان و به‌كارهێنانیان‪.‬‬ ‫‪ -6‬سه‌ركردایه‌تی‌ و رێكخستن‪:‬‬ ‫پێویسته‌ هاوالتیان باشترین‬ ‫ی تــه‌نــدروتــی‌ به‌‬ ‫خــزمــه‌تــگــوزار ‌‬ ‫ده‌ستبهێنن ك ـه‌ رێكخراوبێت‬ ‫له‌گه‌ڵ ئاژانسی‌ هه‌موو ئاژانسه‌‬ ‫مرۆییه‌كانی‌ جیهاندا وه‌ هاوكاربێت‬ ‫له‌گه‌ڵ كه‌رت ‌ه ته‌ندروستیه‌كانی‌‬ ‫تردا بۆ به‌ده‌ستهێنانی‌ ئه‌وپه‌ری‌‬ ‫سودمه‌ندی‌ چاوه‌روانكراو‪.‬‬ ‫بۆچۆنی وه‌زاره‌تی‬ ‫ته‌ندروستی هه‌ریم بۆ‬ ‫سیسته‌می‌ ته‌ندروستی‌‪:‬‬ ‫سیسته‌می ته‌ندروستی پشت ب ‌ه‬ ‫ته‌ندروستی سه‌ره‌تایی ده‌به‌ستێت‬ ‫وه‌کـــو بنکه‌یه‌کی ســه‌ره‌کــی و‬ ‫خزمه‌تگوزاری ته‌ندروستی دابین‬ ‫ده‌کات و پێداویستی تاک و کۆمه‌ڵ‬ ‫ئاماده‌ ده‌کات به‌ پێی (پێوانه‌تی)‬

‫ته‌ندروستی جیهانی به‌ پێی توانا‪،‬‬ ‫له‌ ڕێگه‌ی سه‌رکردایه‌تی به‌ توانا‬ ‫بۆ دروستکردن و به‌رده‌وام بوون‬ ‫له‌ پێشکه‌شکردنی خزمه‌تگوزاری‬ ‫ته‌ندروستی بۆ هه‌موو ئاستێک‬ ‫(یه‌که‌م و دووه‌م و سێیه‌م) به‌‬ ‫جۆرێکی بـــه‌رزو کــارکــردنــی به‌‬ ‫شێوازی ته‌واوکاری له‌ نێوان هه‌ر‬ ‫دوو که‌رتی‌ گشتی و تایبه‌ت‪.‬‬ ‫ی سیسته‌می‌‬ ‫جۆره‌كان ‌‬ ‫ته‌ندروستی‌‪:‬‬ ‫له‌دنیای‌ مرۆڤایه‌تیدا چه‌نده‌ها‬ ‫جۆر سیسته‌می‌ ته‌ندروستی‌ هه‌یه‌‪،‬‬ ‫ده‌تــوانــیــن بلیین ه ـه‌ر ووالتـــه‌ و‬ ‫به‌پێ‌ی‌ سروشتی‌ كۆمه‌ل و نه‌ریت‬ ‫و ئاستی‌ پێشكه‌وتنی‌ و ئاستی‌‬ ‫داهــات ـی‌ ن ـه‌ت ـه‌وه‌یــی سیسته‌می‌‬ ‫تـه‌نــدروســتــیـه‌كـه‌ی‌ جــیــاوازه‌ له‌‬ ‫سیسته‌می‌ ته‌ندروستی‌ ووالتیكی‌‬ ‫تر‪.‬‬ ‫به‌اڵم له‌رووی‌ هێله‌ گشتیه‌كانی‌‬ ‫ته‌ندروستیه‌كانه‌وه‌‬ ‫سیسته‌مه‌‬ ‫به‌ تایبه‌ت لــه‌رووی‌ دابینكردنی‌‬ ‫تێچووی‌ خزمه‌تگوزاریه‌كان و بیمه‌ی‌‬ ‫ته‌ندروستی‌ و به‌های‌ خزمه‌تگوزاری‌‬ ‫تـه‌نــدروســتــیـه‌وه‌ ده‌تــوانــیــن ئه‌م‬ ‫ســیــســتـه‌مــانـه‌ پــۆلــێــن بــكـه‌یــن‪،‬‬ ‫سیسته‌مه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌‬ ‫له‌ دنیادا دابه‌ش ده‌كرێن به‌سه‌ر‬ ‫چوار پۆلی‌ سه‌ره‌كیدا‪:‬‬ ‫‪-1‬جـــــۆری‌ ی ـه‌ك ـه‌مــیــن پ ـێ‌ی‌‬ ‫ده‌وتــرێــت بــاجــدان به‌شیوه‌ی‌‬ ‫بــاجــدانــه‌ بـــه‌و واتـــایـــه‌ی‌ بــاج‬ ‫ل ـه‌ هــاووالتــیــان وه‌رده‌گــیــرێــت‪،‬‬ ‫بۆنمونه‌ ئ ـه‌و كه‌سه‌ كارمه‌نده‌‪،‬‬ ‫یــان كــارده‌كــات لـه‌بــواری‌ كه‌رتی‌‬ ‫گشتی‌ حكومه‌تدا یان له‌كه‌رتی‌‬ ‫تایبه‌تدا كارده‌كات وه‌ك دوكانداره‌‬ ‫وه‌یـــان ه ـه‌ركــارێــك ـی‌ تــر وه‌یــان‬ ‫هه‌رسه‌رچاوه‌یه‌كی‌ داهاتی‌ هه‌یه‌‬ ‫ده‌بێت باجی‌ سااڵنه‌ بدات‪،‬به‌پێ‌ی‌‬ ‫داهاته‌كه‌ی‌ باج ده‌دات‪ ،‬ئه‌م باجی‌‬ ‫ساالنه‌یه‌ دابه‌ش ده‌كرێت به‌سه‌ر‬ ‫چـه‌نــد خــزم ـه‌تــگــوزاری ـه‌ك وه‌كــو‬ ‫ده‌زگاكانی‌ پۆلیس و شاره‌وانی‌‬ ‫و پارێزگا و بــواری‌ پـــه‌روه‌رده‌‪،‬‬ ‫وه‌به‌شێكی‌ ده‌درێته‌ خزمه‌تگوزاری‌‬ ‫ته‌ندروستی‌ كه‌ئه‌وبه‌شه‌ی‌ به‌ر‬

‫ت ـه‌نــدروســت ـی‌ ده‌كــه‌وێــت به‌ش ‌‬ ‫ی‬ ‫زۆرینه‌یه‌‪ ،‬به‌و مه‌به‌سته‌ی‌ تا ئه‌و‬ ‫ته‌ندروستیانه‌ی‌‬ ‫خزمه‌تگوزاریه‌‬ ‫پیشكه‌ش ده‌كرێت به‌باشی‌ به‌رێوه‌‬ ‫بچێت بۆخزمه‌تكردنی‌ هاوالتیانی‌‬ ‫ناوچه‌كه‌‪ ،‬له‌زۆر وواڵتی‌ ئه‌وروپی‌‬ ‫ئه‌م سیسته‌مه‌ په‌یره‌و ده‌كرێت‬ ‫وه‌كو به‌ریتانیا ئیتالیا ئیسپانیا‬ ‫وه‌لـــه‌ زۆر وواڵتـــانـــی‌ تــر وه‌ك‬ ‫نیوزله‌نداو ئوسترالیاو پورتوگال و‬ ‫كه‌نه‌دا‪.‬‬ ‫‪ -2‬جــــــۆری‌ دووه‌م لـه‌‬ ‫سیسته‌مه‌كان ئـه‌و سیسته‌مه‌یه‌‬ ‫پـــێ‌ی‌ ده‌وتـــرێـــت ت ـه‌نــدروســت ـی‌‬ ‫سۆشیال ئه‌م شێوه‌یه‌ وه‌ك باج‬ ‫نییه‌ كه‌ده‌یدات له‌ موچه‌كه‌ی‌ ‪،‬‬ ‫هه‌موو هاواڵتیه‌ك كه‌داهاتێكی‌‬ ‫هه‌یه‌ ده‌بێت به‌شێكی‌ داهاته‌كه‌ی‌‬ ‫بداته‌ سۆشیال رێژه‌یه‌كی‌ بۆ دیاری‌‬ ‫كــراوه‌ له‌ ده‌زگایه‌كی‌ تایبه‌ته‌وه‌‬ ‫ئه‌م سۆشیاله‌ ئه‌ركی‌ ئه‌وه‌یه‌ پاره‌‬ ‫ده‌دات ـه‌ ده‌زگا خزمه‌تگوزاریه‌كان‬ ‫كه‌یه‌كێك ل ـه‌وان ـه‌ ته‌ندروستیه‌‬ ‫بۆ ئـه‌وه‌ی‌ كه‌ هاواڵتی‌ پیویستی‌‬ ‫به‌خزمه‌تگوزاری‌ ته‌ندروستی‌ بوو‬ ‫بــۆ خــۆی‌ یــان بــۆ خێزانه‌كه‌ی‪,‬‬ ‫كاتێك ده‌چێته‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌ك‬ ‫مــه‌لــبــه‌نــدێــكــی‌ تــه‌نــدروســتــی‌‬ ‫خــزمــه‌تــگــوزاری‌ ت ـه‌نــدروســت ـی‌‬ ‫پێشكه‌شی‌ بكرێت كه‌ گونجاوبێت‬ ‫به‌پێ‌ی‌ ئه‌و پاره‌یه‌ی‌ كه‌ داویه‌تی‌‬ ‫‪،‬به‌واتایه‌كی‌ تر خزمه‌تگوزاریه‌كه‌ی‌‬ ‫خــۆی‌ ده‌كرێت ب ـه‌اڵم راسته‌وخۆ‬ ‫پاره‌ی‌ نه‌داوه‌‪ ،‬وه‌سااڵنه‌ له‌رێگای‌‬ ‫سۆشیال داویه‌تی‌ به‌اڵم ئه‌م كاره‌‬ ‫به‌شێوه‌ی‌ ئیجباریه‌ ‪،‬به‌اڵم یه‌كێك‬ ‫هه‌ژاربێت و داهاتی‌ نه‌بێت بیداته‌‬ ‫سۆشیال ئــه‌و كاته‌ به‌خۆرایی‌‬ ‫خــزمـه‌تــگــوزاری‌ ته‌ندروستی‌ بۆ‬ ‫دابین ده‌كرێت هه‌تا ئه‌و كاته‌ی‌‬ ‫خۆی‌ ده‌توانیت پــاره‌بــدات ‪،‬ئه‌م‬ ‫جــۆره‌ سیسته‌مه‌ش له‌ ووالتانی‌‬ ‫وه‌ك ئه‌لمانیاو فه‌ره‌نساو هۆله‌نداو‬ ‫سویسراو به‌لجیكاو یابان و كۆریا‬ ‫په‌یره‌و كراوه‌‪.‬‬ ‫‪-3‬سیسته‌مێكی‌ تر هه‌یه‌ پێ‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌وترێت سیسته‌می‌ ته‌ندروستی‌‬ ‫تــایــبـه‌ت‪ ،‬وه‌ك ئ ـه‌وه‌ی ـه‌ هه‌موو‬

‫هاوالتیه‌ك ئازاده‌ له‌وه‌ی‌ ده‌یه‌وێت‬ ‫دابینكردنی‌ ته‌ندروستی‌ بۆ خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌كرێت‪ ،‬به‌و واتایه‌ی‌ هاواڵتیان‬ ‫س ـه‌رپــشــكــن لــه‌ كــوالــیــت ـی‌ ئ ـه‌و‬ ‫خزمه‌تگوزاریه‌ی‌ به‌ پێ‌ ی‌ داهاتیان‬ ‫ده‌یانه‌ویت‪ ،‬له‌و حاله‌ته‌دا ده‌بێت‬ ‫پاره‌ی‌ سااڵنه‌ یان مانگانه‌ بدات به‌و‬ ‫رێكخراوه‌ ته‌ندروستیانه‌ كه‌ده‌شێت‬ ‫كه‌رتی‌ تایبه‌ت بێت یان كه‌رتی‌‬ ‫گشتی‌ بێت ‪،‬ئه‌گه‌ر ئه‌و تامین یان‬ ‫دابین كردنی‌ ته‌ندروستیه‌ی‌ نه‌بێت‬ ‫توشی‌ بارێكی‌ خراپ ده‌بێت ‪،‬چونكه‌‬ ‫كاتیك نه‌خۆش ده‌كه‌وێت شوێنێك‬ ‫نی‌یه‌ بۆی‌ بچێت ‪،‬ئه‌م سیسته‌مه‌‬ ‫وه‌ك له‌ وویالیه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌‬ ‫ئه‌مه‌ریكادا هه‌یه‌‪.‬‬ ‫‪-4‬جــــــــــۆری‌ چـــــواره‌مـــــ ‌‬ ‫ی‬ ‫سیسته‌مه‌كان ئـه‌و سیسته‌مه‌یه‌‬ ‫پێ‌ی‌ ده‌وترێت سیسته‌می‌ به‌خۆرایی‬ ‫‪،‬ئه‌م جۆره‌ ئه‌و سیسته‌مه‌یه‌ كه‌له‌‬ ‫وواڵتی‌ سۆڤیه‌تی‌ پێشوو وه‌هه‌ندێك‬ ‫له‌ ووالتانی‌ ئه‌وروپای‌ رۆژهه‌التی‌‬ ‫پێشوو هه‌بوو‪،‬له‌م سیسته‌مه‌دا‬ ‫حكومه‌ت بــودجـه‌ی‌ ته‌ندروستی‌‬ ‫گشت خزمه‌تگوزاریه‌كان دابین‬ ‫ده‌كات‪.‬‬ ‫ئامانجه‌كانی‌ سیسته‌می‌‬ ‫ته‌ندروستی‌‬ ‫ئــامــانــج ـه‌كــان ـی‌ سیسته‌می‌‬ ‫ته‌ندروستی‌ زۆرن‪ ،‬به‌اڵم ئامانجه‌‬ ‫ســه‌ره‌كــیــه‌كــانــی‌ سیسته‌می‌‬ ‫ته‌ندروستی‌ ده‌تــوانــیــن لـه‌ سێ‌‬ ‫ئــامــانــجــی‌ ســـه‌ره‌كـــی‌ كــۆیــان‬ ‫بكه‌ینه‌وه‌‪ ،‬یه‌كه‌میان گه‌یاندنی‌‬ ‫بــاشــتــریــن خـــزمـــه‌تـــگـــوزاری‌‬ ‫ت ـه‌نــدروســتــی ـه‌ بــه‌هــاواڵتــی‌ وه‌‬ ‫دووه‌مــــیــــان درێـــژكـــردنـــه‌وه‌ی‌‬ ‫ته‌مه‌نی‌ ته‌ندروستییه‌ ‪،‬چونكه‌‬ ‫دوو تــه‌مــه‌ن ه ـه‌ی ـه‌ ته‌مه‌نێك‬ ‫له‌له‌دایك بونه‌وه‌ تامردن هه‌یه‌‬ ‫‪ ،‬وه‌تـه‌مـه‌نــی تـه‌نــدروســت هه‌یه‌‬ ‫كه‌پێ‌ی‌ ده‌وترێت((‪HEALTH‬‬ ‫‪ )) AGE‬به‌زمانی‌ ئینگلیزی‌ ‪،‬‬ ‫ئه‌م ته‌مه‌نه‌ ئه‌و ساالنه‌ ده‌گرێته‌وه‌‬ ‫كه‌ته‌ندروستیت باشه‌ و به‌ته‌مه‌ن‬ ‫ئـه‌ژمــارده‌كــرێــت‪ ،‬ئ ـه‌و كه‌سانه‌ی‌‬ ‫ته‌ندروستیان باش نییه‌ و نه‌خۆشن‬ ‫لـه‌م هاوكێشه‌یه‌ ئه‌ژمار ناكرێن‬

‫‪،‬دووه‌م دابینكردنی‌ داواكـــار ‌‬ ‫ی‬ ‫و پیداویستیه‌كانی‌ هاواڵتیان‬ ‫‪،‬سییه‌م دابینكردنی‌ سیسته‌مێكی‌‬ ‫عادیالنه‌ی‌ په‌یداكردنی‌ بودجه‌یه‌‬ ‫بۆ به‌ریوه‌بردنی‌ خزمه‌تگوزاری‌‬ ‫ته‌ندروستی‌‪.‬‬ ‫باشكردنی ته‌ندروستی مرۆڤ‪،‬‬ ‫سنووردانان بۆ نادادپه‌روه‌ری له‌‬ ‫خزمه‌تگوزاری‬ ‫پێشكه‌شكردنی‬ ‫ت ـه‌نــدروســتــیــدا‪ ،‬وه‌اڵمـــدانـــه‌وه‌ی‬ ‫پێداویستییه‌كانی دانیشتوان و‬ ‫دابــیــن كــردنــی دادپـــــه‌روه‌ری له‌‬ ‫ب ـه‌شــداریــی دارایــیــدا ئه‌مانه‌ش‬ ‫بـه‌شــیــكـی‌ تـــری‌ ئامانجه‌كانی‌‬ ‫ته‌ندروستین‪.‬‬ ‫وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی‬ ‫ده‌زگــایـه‌کــی میری ئامانجی‬ ‫دابین کردنی ئه‌و پێداویستیانه‌یه‌‬ ‫که‌ زۆر پێویستن‪ ،‬مافی هاواڵتیان‬ ‫پــڕ ده‌کــاتــه‌وه‌ لـه‌ چێژوه‌رگرتن‬ ‫له‌ ته‌ندروستی تــه‌واوی جه‌سته‌‬ ‫و مــێــشــک و کــۆمــه‌اڵیــه‌تــی و‬ ‫هه‌ڵده‌ستێت ب ـه‌ دام ـه‌زرانــدنــی‬ ‫کارگێری و یه‌که‌کانی پاراستنی‬ ‫ته‌ندروستی و چاره‌سه‌رکردن و‬ ‫په‌ره‌پێدان‪ .‬هه‌روه‌ها هه‌ڵده‌ستێت‬ ‫ب ـه‌ پێشکه‌شکردنی چــاودێــری‬ ‫ت ـه‌نــدروســتــی و شــیــکــردنـه‌وه‌ی‬ ‫پـــــه‌روه‌رده‌یـــــی تــه‌نــدروســتــی‬ ‫و بـــاوکـــردنـــه‌وه‌ی هــۆشــیــاری‬ ‫ته‌ندروستی و ژینگه‌یی و دابینکردنی‬ ‫ده‌رمــان و پێداویستیی یه‌کان و‬ ‫ئامێره‌کانی پزیشکی پێویست بۆ‬ ‫خزمه‌تگوزاری‬ ‫پێشکه‌شکردنی‬ ‫ته‌ندروستی و ب ـه‌رزکــردن ـه‌وه‌ی‬ ‫ئاستی زانستی کــارم ـه‌نــدان له‌‬ ‫که‌رتی ته‌ندروستی و په‌ره‌پێدانی‬ ‫خوێندنی پزیشکی و ته‌ندروستی‬ ‫و هاندانی توێژینه‌وه‌ی زانستی‬ ‫هه‌روه‌ها وه‌زاره‌ت هه‌ڵده‌ستێت به‌‬ ‫به‌کارهێنانی باشترین سامانه‌کانی‬ ‫و به‌ هاوبه‌شی کاریگه‌ر له‌گه‌ڵ‬ ‫الیـه‌نـه‌کــانــی پ ـه‌یــوه‌نــدیــداره‌کــان‬ ‫و ه ـه‌ڵــســان ب ـه‌ بینینی ڕۆڵــی‬ ‫ڕێکخستن و چــاودێــری له‌سه‌ر‬ ‫خزمه‌تگوزاره‌ییه‌کانی په‌یوه‌ست‬ ‫به‌ ته‌ندروستی و هاواڵتی له‌ نێو‬ ‫سیاسه‌تی ته‌ندروستی گشتگیر‪.‬‬


‫‪www.healthsyndicate.org‬‬ ‫ی دووه‌م‬ ‫ساڵ ‌‬

‫هه‌واڵ‌‬ ‫ژماره (‪)7‬‬

‫‪2014-1-22‬‬

‫‪6‬‬

‫ی پزیشكان به‌شیاویان‬ ‫ی یاسایه‌ك ك ‌ه چیتر ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ده‌یان ساڵ له‌مه‌وبه‌ر وواڵت ‌ه پێش كه‌وتووه‌كان كه‌وتن ‌ه به‌رپاكردن ‌‬ ‫ی نه‌خۆشیه‌كه‌یدا‬ ‫ی چاره‌سه‌ر ‌‬ ‫ی به‌سه‌ر نه‌خۆشه‌كه‌دا بیسه‌پێنن له‌رێگا ‌‬ ‫ی نه‌خۆشه‌ك ‌ه نه‌یانده‌توان ‌‬ ‫ی بۆچاره‌سه‌ر ‌‬ ‫ده‌زان ‌‬ ‫ی بۆ نه‌خۆشه‌ك ‌ه ڕوونبكه‌نه‌وه‌‬ ‫به‌ڵكو ته‌نها بۆیان هه‌بوو‌ه وپێویست بوو‌ه له‌سه‌ریان كه‌پالنه‌كه‌یان به‌ڕاشكاو ‌‬

‫ی كوردستان‬ ‫ی له‌هه‌رێم ‌‬ ‫ی نیشتمان ‌‬ ‫ی كۆمه‌ڵگا له‌بڕیاردان وبنیادنان ‌‬ ‫سه‌روه‌ر ‌‬

‫پسپۆڕی‌ ئامار‬ ‫د‪ .‬جه‌مال ڕه‌سول‬ ‫محه‌مه‌د ئه‌مین‬ ‫ڕاوێژكاری‌ پێشكه‌وتوو‪-‬‬ ‫وه‌زاره‌تی‌ پالندانان‬ ‫كورته‌‬ ‫به‌گشتی‌ تاكتێكی‌ رۆژهه‌اڵت ‌‬ ‫ی‬ ‫ناوه‌ڕاست به‌ده‌گمه‌ن سه‌ركه‌وتوو‬ ‫ده‌بێت له‌ وه‌به‌رهینان وتازه‌كاری‌‬ ‫وپێشخستن له‌كۆمه‌ڵگاكه‌ی‌ خۆیه‌وه‌‬ ‫ب ـه‌اڵم نمونه‌ی‌ ئه‌وانه‌ زۆرن كه‌به‌‬ ‫هه‌رشێوازێك بێیت ده‌ربازببوون‬ ‫بۆ واڵتانی‌ پێشكه‌وتوو توانیویانه‌‬ ‫سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنن نه‌ك‬ ‫ته‌نها له‌سه‌ر ئاستی‌ تــاك به‌ڵكو‬ ‫ده‌ستكه‌وته‌كانیان وتازه‌كاریه‌كانیان‬ ‫له‌سه‌ر ئاستی‌ جیهاندا ده‌نگیان‬ ‫داوه‌تـــه‌وه‌ ئه‌مه‌ش ئ ـه‌و ڕاستیانه‌‬ ‫دووپــــات ده‌كـــه‌نـــه‌وه‌ كـه‌پــێــوه‌ری‌‬ ‫جوگرافی‌ كاریگه‌ر نییه‌ له‌ئاستی‌‬ ‫به‌هره‌داریداو ئه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگاكانی‌‬ ‫رۆژهه‌اڵتی‌ ناوه‌ڕاست هاوشێوه‌كانیان‬ ‫به‌ كۆیله‌یی‌ هێشتۆته‌وه‌ ئه‌وسیستم‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیانه‌یه‌كه‌‬ ‫ویاساوڕیسا‬ ‫به‌سه‌ریاندا سه‌پێنراوه‌ و له‌ژێر‬ ‫سێبه‌ریاندا ده‌ژیـــن لــێــره‌دا باس‬ ‫له‌سیستمی‌ مووچه‌ ده‌كه‌ین له‌كه‌رتی‌‬ ‫گشتیدا وه‌ك یه‌كێكی‌ له‌ئامێره‌‬ ‫سه‌ره‌كیه‌كانی‌ سه‌پاندنی‌ ساالری‌‬ ‫یان خزمه‌تكاری‌ له‌به‌ینی‌ حكومه‌ت‬ ‫وكۆمه‌ڵگادا ‪.‬‬ ‫پێشه‌كی‌‬ ‫خــوشــب ـه‌خــتــان ـه‌ لـــه‌م چه‌ند‬ ‫سااڵنه‌ی‌ رابوردودا گه‌لیك هه‌نگاوی‌‬ ‫گـه‌ وره‌ نـــراون كـه‌ به‌هۆیانه‌وه‌‬ ‫هه‌ریمی‌ كوردستان پێشكه‌وتنیكی‌‬ ‫بـه‌ر چــاوی‌ ��ه‌ خــۆیـه‌وه‌ بینیوه‌ و‬ ‫ب ـه‌راده‌ی ـه‌ك ـی‌ دیــار لـه‌ به‌شه‌كانی‌‬ ‫دیــك ـه‌ی‌ عــیــراق ـی‌ جــیــاكــردۆت ـه‌وه‌‬ ‫ئه‌مه‌یش له‌ كاتیكدا خه‌ونی‌ گشت‬ ‫كوردستانیه‌كی‌ دڵسۆزه‌ به‌ خاك‬ ‫و نیشتیمان بارۆمه‌تری‌ مه‌ترسی‌‬ ‫الی‌ ناحه‌زانی‌ به‌رز كردۆته‌وه‌و له‌‬ ‫دۆزینه‌وه‌ و قۆزینه‌وه‌ی‌ فرسه‌تدان‬ ‫بۆتێكدانی‌ هاوكات ئه‌گه‌ر ئه‌و په‌ری‌‬ ‫وریای‌ نه‌خریته‌ گه‌ڕ وه‌ك گشتمان‬ ‫ده‌زانمین روخاندنی‌ خه‌ونه‌كانمان‬ ‫زۆر ئاسان تر ده‌بێ‌ له‌ بنیاد نانه‌كه‌ی‌‬ ‫كه‌وه‌ك گه‌لێك له‌ وته‌بێژان ئاماژه‌ی‌‬ ‫پـێ‌ ده‌كـــه‌ن ب ـه‌ خوێنی‌ هـــه‌زاران‬ ‫الوانمان هاتۆته‌ دی‌ سه‌ره‌رای‌ گشت‬ ‫ئه‌و كاره‌ پیرۆزانه‌ی‌ كه‌ تائێستا به‌‬ ‫ئه‌نجام گه‌یه‌نراون كه‌موكوریه‌كی‌‬ ‫زۆر هه‌ن كه‌گه‌لێكیان ده‌رئه‌نجامی‌‬ ‫تااڵنكردن و به‌ كارهێنانی‌ سه‌رمایه‌‬ ‫سروشتیكانمان بـــوون ل ـه‌الی ـه‌ن‬ ‫ناحه‌زانمانه‌وه‌ بۆ كاولكردنی‌ ماڵی‌‬ ‫كوردی‌ و ئه‌مانه‌ییش ئاسه‌وارێكی‌‬ ‫قوڵیان له‌ ده‌رون ـی‌ كوردستانیاندا‬ ‫به‌جێ‌ هێشتووه‌ واتــه‌ كۆمه‌ڵگاو‬ ‫گه‌نجانی‌ ئ ـه‌مــرۆمــان پــاشــمــاوه‌و‬ ‫ده‌رئه‌نجامی‌ زیــاد ل ‌ه (‪ )30‬ساڵ‌‬ ‫حوكمرانی‌ چـه‌وتــن كه‌تێدا زیــاد‬ ‫له‌ (‪ )45000‬گوندی‌ وێــران كراو و‬ ‫هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفال كراوان زینده‌به‌‬ ‫چاڵكراون و ڕاگــوێــزراوانــن و هه‌ر‬ ‫ئه‌مانه‌یش گورزیه‌كیش وایان له‌ بیر و‬ ‫بۆچونی‌ كۆمه‌ڵگادا به‌جێ‌ هێشتووه‌‬ ‫بۆ دژایه‌تی‌ ده‌سه‌اڵت كه‌ به‌ ئاسانی‌‬ ‫ڕیشه‌ كێش نابن ده‌ربــازبــوون له‌م‬ ‫ته‌وقه‌ كاری‌ ته‌نها الیه‌ن و توێژیك‬ ‫نییه‌ و كۆمه‌ڵگا به‌ گشتی‌ به‌رپرسه‌‬ ‫لێ‌ هـه‌ر وه‌ك زۆرێــك له‌ مێژوودا‬ ‫مارتن لووسر كینگ به‌ جه‌ماوه‌ری‌‬

‫ڕاگه‌یاند ‪ .‬من خه‌ونێكم هه‌یه‌ ‪.‬‬ ‫ده‌بێ‌ كۆمه‌ڵگای‌ كوردستانی‌ ئه‌مرۆ‬ ‫ده‌ست له‌ناو ده‌ست پێكه‌وه‌ بڵێن‬ ‫ئێمه‌ خه‌ونێكمان هه‌یه‌ و كاری‌ هه‌یه‌‬ ‫له‌گشت توێژه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگاكه‌مانه‌وه‌‬ ‫هـه‌تــا بتوانین ب ـ ‌ه هاوهه‌ستی‌ و‬ ‫هاوده‌نگی‌ و هاوریه‌تی‌ چاره‌نوسمان‬ ‫به‌ ره‌و كه‌ناری‌ ڕوناكی‌ ببه‌ین‪.‬‬ ‫پاراستنی‌ ئــه‌م ئـه‌زمــونـه‌ش‬ ‫ته‌نها به‌كرداری‌ زانستیانه‌ ده‌بێت‪.‬‬ ‫به‌تایبه‌تی‌ له‌كاتێكدا كه‌به‌شه‌كانی‌‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی‌ كوردستانی‌ به‌داموده‌زگای‌‬ ‫حكومه‌ت وحیزبه‌ سیاسیه‌كان و‬ ‫زانكۆكان و رۆشنبیرانی‌ زانستی‌‬ ‫و كــۆم ـه‌اڵی ـه‌ت ـی‌ وچــیــن وتــوێــژی‌‬ ‫كاسبكاران وخوێنكاران و جوتیاران‬ ‫و رۆژ بـــه‌دوای‌ رۆژ لـه‌یـه‌ك دوور‬ ‫ده‌كه‌ونه‌وه‌ وهه‌تا خوانه‌خواسته‌ وای‌‬ ‫لێ‌ دێت هه‌ر الیه‌نه‌ی‌ له‌شوێنكدا‬ ‫خــۆی‌ ده‌بینێته‌وه‌ كه‌هیچ له‌وانی‌‬ ‫دیكه‌ی‌ لێوه‌ دیار نابێت ‪.‬‬ ‫ی ئـــه‌م سیناریۆ‬ ‫ب ـه‌رب ـه‌ســت ـ ‌‬ ‫ناهه‌مواره‌ش كارێكی‌ ئاسان نییه‌‬ ‫له‌كاتێكدا كــه‌تــه‌وژم وشــێــوازی‌‬ ‫گۆڕانكاریه‌كان له‌ واڵتانی‌ رۆژهه‌اڵتی‌‬ ‫نــاوه‌ڕاســتــدا له‌مییدیاكاندا به‌دی‌‬ ‫ده‌كرێت وبه‌نداوی‌ قینی‌ كۆمه‌ڵگا وبێ‌‬ ‫به‌شیان له‌بڕیارداندا ته‌قیوه‌ته‌وه‌و‬ ‫بڕیاره‌ده‌رانی‌ ڕاماڵیوه‌‬ ‫ئه‌زموونی‌ واڵته‌‬ ‫سه‌قامگیره‌كان‪:‬‬ ‫ده‌یــان ساڵ له‌مه‌وبه‌ر وواڵته‌‬ ‫پێش كه‌وتووه‌كان كه‌وتنه‌ به‌رپاكردنی‌‬ ‫یاسایه‌ك كه‌ چیتر ئه‌وه‌ی‌ پزیشكان‬ ‫ی بۆچاره‌سه‌ری‌‬ ‫به‌شیاویان ده‌زانــ ‌‬ ‫نه‌خۆشه‌كه‌ نه‌یانده‌توانی‌ به‌سه‌ر‬ ‫نه‌خۆشه‌كه‌دا بیسه‌پێنن له‌رێگای‌‬ ‫چاره‌سه‌ری‌ نه‌خۆشیه‌كه‌یدا به‌ڵكو‬ ‫ته‌نها بۆیان هه‌بووه‌ وپێویست بووه‌‬ ‫له‌سه‌ریان كه‌پالنه‌كه‌یان به‌ڕاشكاوی‌‬ ‫بۆ نه‌خۆشه‌كه‌ ڕوونبكه‌نه‌وه‌ ئه‌گه‌ر‬ ‫پشكه‌ جیاجیاكانی‌ به‌وردی‌ بخه‌نه‌‬

‫به‌رچاو وبریاردان له‌سه‌ر هه‌نگاو ‌‬ ‫ی‬ ‫داهاتوو ته‌نها له‌ده‌ستی‌ نه‌خۆشدا‬ ‫بێت وهــه‌رچــی‌ بــڕیــارێــك بدرێت‬ ‫به‌فه‌رمی‌ بچه‌سپێت‪.‬‬ ‫ئه‌م كرداره‌ نه‌ك ته‌نها ئاستی‌‬ ‫زانستی‌ وهوشیاری‌ نه‌خۆشه‌كه‌ی‌‬ ‫به‌رزكرده‌وه‌ ‪,‬به‌ڵكو په‌یوه‌ندی‌ نێوان‬ ‫نه‌خۆش وپزیشكی‌ به‌ڕاده‌یه‌كی‌ باش‬ ‫به‌هێزتركرد وته‌نانه‌ت پزیشكانیشی‌‬ ‫پــاراســت ل ـه‌ هــه‌ر ئ ـه‌گ ـه‌رێــك كه‌‬ ‫دادگـــا تــاوانــبــاریــان بكات ئه‌گه‌ر‬ ‫پالنی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ نه‌خۆشه‌كه‌‬ ‫ســه‌ركــه‌وتــوو نــه‌بــوو ‪,‬هــه‌روه‌هــا‬ ‫به‌رپاكردنی‌ ئه‌م یاسایه‌ چه‌نده‌ها‬ ‫ده‌زگـــای‌ ته‌ندروستی‌ له‌وواڵتانی‌‬ ‫ئه‌مه‌ریكا و به‌ریتانیای‌ پاراست‬ ‫له‌مایه‌پووچی‌ وبــه‌ڕاده‌یــه‌كــی‌ وا‬

‫دیار سه‌ركه‌وتووبووكه‌ ئێستا ل ‌ه‬ ‫قه‌باره‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ نێوان نه‌خۆش‬ ‫وپزیشك ده‌رچووه‌ وگشت كۆمه‌ڵگای‌‬ ‫گرتۆته‌وه‌ ‪,‬وات ـه‌ به‌هه‌مان شێواز‬ ‫‪,‬باس له‌سه‌روه‌ری‌ كۆمه‌ڵگا ده‌كرێت‬ ‫هه‌روه‌ك له‌هه‌رێم به‌گه‌رمی‌ سه‌روه‌ری‌‬ ‫كۆمه‌ڵگا دورشمێك ‌ه كه‌له‌ ووته‌كانی‌‬ ‫سه‌رۆكی‌ هه‌رێم وسه‌رۆك وه‌زیراندا‬ ‫به‌گویێ‌ كۆمه‌ڵگادا دراوه‌‪.‬‬ ‫سه‌روه‌ری‌ كۆمه‌ڵگا‪:‬‬ ‫هـه‌ر چه‌نده‌ ئـه‌م دورشمه‌ له‌‬ ‫دوو ووشه‌ پێكهاتووه‌‪ ,‬ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی‌‬ ‫گه‌لێك گــه‌وره‌یــه‌ وب ـه‌رپــاكــردن ـی‌‬ ‫ده‌یــان بـه‌رابـه‌ر قوڵتر وگـه‌وره‌تــره‌‬ ‫به‌اڵم پاداشته‌كه‌ی‌ هێنده‌ به‌رزه‌ كه‌‬ ‫له‌وانه‌یه‌ خه‌ونی‌ گشت كوردستانیه‌كی‌‬ ‫دڵــســۆزی‌ زۆر بـــه‌زیـــاده‌وه‌ تێدا‬ ‫بـــه‌دی بكرێت ولـه‌گــشــت سامانه‌‬ ‫سروشتیه‌كانمان به‌نرخ تر بێت چونكه‌‬ ‫ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی‌ به‌گه‌رخستنی‌ گشت‬ ‫توانا مرۆییه‌كان ده‌بێت به‌كۆده‌نگی‌ و‬ ‫هاوده‌نگی‌ و هاوبه‌شی‌ له‌ده‌رئه‌نجامی‌‬ ‫كــرداره‌كــانــمــانــدا بـه‌چــاره‌نــوسـی‌ و‬ ‫سه‌قامگیری‌ و خۆشگوزه‌رانی‌ وگشت‬ ‫ته‌وه‌ره‌كانی‌ تره‌وه‌ به‌رپاكردنی‌ ئه‌م‬ ‫ستراتیژه‌ له‌وواڵته‌ پێشكه‌وتووه‌كان‬ ‫به‌وه‌ده‌ستی‌ پێكردوه‌ كه‌ به‌زانستیانه‌‬ ‫به‌ بـه‌رده‌وامـی‌ نرخی‌ كار بۆگشت‬ ‫توێژه‌كانی‌ كه‌رتی‌ گشتی‌ وتایبه‌ت‬ ‫ده‌خه‌مڵێنرێت له‌كه‌مترین بڕه‌ پاره‌ی‌‬ ‫رۆژانه‌ یان مانگانه‌وه‌ كه‌له‌سه‌رووی‌‬ ‫هێڵی‌ هـه‌ژاریــیـه‌وه‌ ده‌خه‌مڵێنرێت‬ ‫هه‌تا به‌رزترین مووچه‌ و هاواڵتی‌‬ ‫خۆی‌ سه‌رپشككراوه‌ له‌به‌ڕێوه‌بردنی‌‬ ‫ماڵی‌ خۆی‌ ‪,‬به‌ بـه‌راورد ‌له‌به‌شێك‬ ‫له‌ وواڵتانی‌ ڕۆژهه‌اڵتی‌ ناوه‌ڕاست‬ ‫وهــه‌رێــم ‪,‬حــكــوم ـه‌ت خـــۆی‌ بـه‌ر‬ ‫پرسكردووه‌ له‌دابینكردنی‌ به‌شێك‬ ‫ل ـه‌خــۆراك وپێداویسیه‌كانی‌ ژیان‬ ‫له‌ئاو وكاره‌با وبیمه‌ی‌ ته‌ندروستی‌‬ ‫وته‌نانه‌ت هاتووچۆی‌ كارمه‌ندانی‌‬ ‫بۆ شوێنی‌ كــار وگ ـه‌ڕان ـه‌وه‌یــان بۆ‬

‫ماڵه‌وه‌ به‌ڕاده‌یه‌ك كه‌ به‌ ڕاشكاو ‌‬ ‫ی‬ ‫دیـــاره‌ كـێ‌ ئاغایه‌ وك ـێ‌ مسكێنه‌‬ ‫‪,‬ئه‌م ڕێسایانه‌ش ئه‌و كه‌شوهه‌وایه‌‬ ‫ده‌هێنێته‌ كایه‌وه‌ كه‌وه‌ك له‌كه‌لتوری‌‬ ‫عه‌ره‌بیدا ده‌ڵێت (التفكر‪....‬لها‬ ‫مدبر) تاكه‌كان گرنگی‌ به‌ به‌رێوه‌بردن‬ ‫و پــانــدانــان و به‌ره‌وپێشبردنی‌‬ ‫بارودۆخی‌ ژیانیان نه‌ده‌ن وله‌ئه‌نجامدا‬ ‫ئ ـه‌و ماتی‌ وسستیه‌ له‌تازه‌گه‌ری‌‬ ‫وپێشكه‌وتندا كه‌ له‌ وواڵته‌كه‌ماندا وا‬ ‫به‌ ڕوونی‌ دێنه‌ به‌ر چاو به‌ به‌راورد‬ ‫له‌گه‌ڵ وواڵته‌پێشكه‌وتووه‌كاندا كه‌‬ ‫ڕێساكانیان نه‌ك ڕێگا به‌تاكه‌كانی‌‬ ‫ده‌دات كه‌به‌رپرسی‌ ته‌واوی‌ خۆیان‬ ‫بــن بـه‌ڵــكــو ب ـه‌رپــرســیــان ده‌ك ــات‬ ‫له‌به‌ڕێوه‌بردنی‌ خۆیان‪.‬‬ ‫ئـه‌مـه‌ش ئــه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت‬ ‫كـه‌پــرۆسـه‌ی‌ ســـه‌روه‌ری‌ كۆمه‌ڵگا‬

‫له‌بڕیاردان ده‌كــرێ‌ لـه‌خــواره‌وه‌ بۆ‬ ‫س ـه‌ره‌وه‌ بنیاد بنرێت وله‌ناوماڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫كوردستانیه‌وه‌ هه‌ڵبقوڵێت وله‌بازاڕو‬ ‫دووكــان ـه‌كــانــمــانــدا ڕه‌نــگــبــداتـه‌وه‌‬ ‫وشاره‌كانمان بگرێته‌وه‌ له‌ئاستی‌‬ ‫هه‌رێمدا له‌وێوه‌ ده‌ستنیشانی‌ ڕه‌وتی‌‬ ‫ه ـه‌رێــم بكرێت ل ـه‌گ ـه‌ڵ وواڵتــان ـی‌‬ ‫ده‌وروبه‌ریدا ‪,‬به‌شێكی‌ باشی‌ ئه‌مانه‌‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌كی‌ پته‌ویان هه‌یه‌ به‌‬ ‫بارودۆخی‌ ڕامیاری‌ ئێستای‌ هه‌رێم‬ ‫بـه‌رامــبـه‌ر ڕۆژهــه‌اڵتــی‌ نــاوه‌ڕاســت‬ ‫ووواڵته‌كانی‌ دوور له‌ الیه‌ك وپله‌و‬ ‫ڕاده‌ی‌ زانستی‌ كۆمه‌ڵگای‌ خۆمان‬ ‫وهاوبه‌شمان وته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ش‬ ‫كـــه‌بـــه‌رده‌وام چــاویــان تێبڕیون‬ ‫له‌الیه‌كی‌ تره‌وه‪‌.‬‬ ‫پێشنیاره‌كان بۆ هه‌رێم ‪:‬‬ ‫ده‌كــرێــت حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌‬ ‫كوردستان له‌چه‌ند گۆشه‌یه‌كه‌وه‌ كار‬ ‫له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگای‌ كوردستان بكات‬ ‫بــۆ ئاماده‌كردنیان و بۆمانه‌وه‌و‬ ‫به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ توانستیان وڕۆڵی‌‬ ‫مێژوویان له‌بییادنانی‌ دوارۆژێكی‌‬ ‫ڕووناكتر كه‌ تێیدا كاره‌ساته‌كانی‌‬ ‫ڕابــردوومــان دووبــاره‌ نه‌بنه‌وه‌‪,‬له‌و‬ ‫ته‌وه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تیانه‌ش لێره‌دا باسی‌‬ ‫یاسای‌ كارو كۆده‌نگی‌ وهاوبه‌شی‌‬ ‫كۆمه‌ڵگا ده‌كه‌ین له‌بڕیارداندا‪.‬‬ ‫‪-1‬یاسای‌ كار‪:‬‬ ‫ئــــه‌م یــاســایــه‌ پــه‌یــوه‌نــدی‌‬ ‫ڕاسته‌وخۆی‌ الیه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان‬ ‫داده‌ڕێژێت وهه‌ر له‌پالتفۆرمه‌شه‌وه‌یه‌‬ ‫كـه‌ ده‌كــرێــت گشت توانسته‌كان‬ ‫وبـه‌رنــامـه‌ی‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ كارامه‌‬ ‫بخرێته‌گه‌ڕ بۆ به‌ده‌ستهێنانی‌ ئامانجه‌‬ ‫دیاریكراوه‌كان به‌كه‌مترین كات و‬ ‫تێچوون‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی‌ ئاشكرایه‌ ‪,‬له‌وواڵته‌كانی‌‬ ‫رۆژهه‌اڵتی‌ ناوه‌ڕاستدا ‪,‬تا ڕاده‌یه‌كی‌‬ ‫زۆر دیاره‌ ئه‌م یاسایه‌و رێساكانی‌‬ ‫سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون له‌ به‌گه‌ڕخستنی‌‬ ‫توانسته‌كان و ب ـه‌ پێچه‌وانه‌وه‌‬

‫‪,‬تا ڕاده‌ی ـه‌ك سه‌ركه‌وتووبوون ل ‌ه‬ ‫سه‌ركوتكردنیان و به‌فیڕودانیان‬ ‫یان ڕاونانیان بۆ وواڵتانی‌ ده‌ره‌وه‌‪,‬‬ ‫بۆ سه‌لماندنی‌ ئـه‌م ڕاستیه‌ش ‪,‬‬ ‫هه‌ڵسه‌نگاندنێك بــۆ نرخی‌ كار‬ ‫ده‌كــه‌یــن وه‌ك لـــه‌م خشته‌یه‌ی‌‬ ‫خواره‌��ه‌دا هاتووه‌‪:‬‬ ‫ئه‌وه‌ی‌ ئاشكرایه‌ ‪,‬مووچه‌یه‌كی‌‬

‫بــه‌و ق ـه‌بــاره‌ی ـه‌ ب ـه‌ش ـی‌ ژیانێك ‌‬ ‫ی‬ ‫مامناوه‌ند بۆ خاوه‌نه‌كه‌ی‌ دابین‬ ‫ناكات له‌كاتێكدا بۆ نموونه‌ ئاماره‌كان‬ ‫وانیشان ده‌ده‌ن كه‌ناوه‌ندی‌ كرێی‌‬ ‫نیشته‌جێیه‌كی‌ دوو ژووری‌ له‌هه‌ولێر‬ ‫‪188.578‬دیــنــاری‌ عێراقیه‌ ‪.‬به‌پێ‌‬ ‫ئـه‌و خشته‌یه‌ی‌ ســه‌ره‌وه‌ ‪,‬ئه‌گه‌ر‬ ‫تاكێك به‌كالۆریۆسی‌ ته‌واوكردبێت‬ ‫ودامـه‌زرابــێــت وپێویست بێت ئه‌و‬ ‫بڕه‌پاره‌یه‌ دابینبكات بۆ كه‌مترین‬ ‫بژێوی‌ ژیانی‌ خــۆی‌ وخێزانه‌كه‌ی‌‬ ‫‪,‬ئــه‌وا له‌ مووچه‌كه‌ی‌ ‪429.200‬‬ ‫دیــنــاری‌ عــێــراق ـی‌ ‪,‬پـــاش كریێ‌‬ ‫خانوویه‌كی‌ دوو ژووری‌ ته‌نها بڕی‌‬ ‫‪ 240.624‬دیناری‌ بۆ ده‌مێنێته‌وه‌‬ ‫كه‌گشت پێداویستیه‌كانی‌ ژیانی‌‬ ‫پێ‌ دابین بكات ‪,‬به‌هه‌مان شێوه‌‪,‬‬ ‫ئه‌مه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‌ جێگیرتری‌ هه‌یه‌‬ ‫بۆ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ پێش به‌ده‌ستهێنانی‌‬ ‫بڕوانامه‌ی‌ بكالۆریۆس هاوسه‌رگیری‌‬ ‫ده‌كــه‌ن یــان بۆ هـه‌ر هۆیه‌ك بێت‬ ‫نه‌یانتوانیبت ئــه‌و بــڕوانــامـه‌یـه‌‬ ‫به‌ده‌ست بهێنن ‪,‬ئــه‌وه‌ی‌ شایانی‌‬ ‫باسه‌ رێژه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ بڕوانامه‌ی‌‬ ‫بكالۆریۆس كه‌متریان به‌ده‌ستهێنابوو‬ ‫له‌ڕووپێوێكی‌ خێزانی‌ به‌رفراواندا كه‌‬ ‫له‌ساڵی‌ ‪ 2007‬له‌هه‌رێم ئه‌نجامدرا‬ ‫‪ %88.2‬ب ــوو ل ـه‌ ك ــۆی‌ ‪20463‬‬ ‫به‌شدابوو له‌هه‌رێم‌ئه‌مه‌ش كارمه‌ندان‬ ‫والێده‌كات كه‌ پاشنیوه‌ڕوان وشه‌وان‬ ‫بــه‌دوای‌ كــاردا بگه‌ڕێن وهـه‌ر وه‌ك‬ ‫ئــاشــكــرای ـه‌ ‪,‬ڕێــژه‌یــه‌كــی‌ دیـــاری‌‬ ‫كــارم ـه‌نــدان ل ـه‌ی ـه‌ك كــا زیاتریان‬ ‫هه‌یه‌ ‌بۆ نموونه‌ بــه‌رۆژ مامۆستا‬ ‫بێت وبه‌شه‌و دووكــانــدار بێت یان‬ ‫كــاری‌ ته‌كسی‌ بكات وئ ـه‌وه‌ش وا‬ ‫له‌كارمه‌نده‌كه‌ ده‌كات كه‌ نه‌تواتێت‬ ‫به‌پێی‌ پێویست كاره‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی‌‬ ‫به‌ ئه‌نجام بدات ‪.‬نموونه‌ی‌ مامۆستا‬ ‫لێره‌دا بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆری‌‬ ‫هه‌ڵگرانی‌ ئه‌و بڕوانامه‌یه‌ مامۆستان‬ ‫ونه‌وه‌ی‌ داهاتوو پ ـه‌روه‌رده‌ ده‌كه‌ن‬

‫والوازیان له‌ ئه‌نجامدانی‌ كاره‌كانیان‬ ‫و پـــه‌روه‌رده‌كـــردنـــدا داهــاتــوو ‌‬ ‫ی‬ ‫وواڵته‌كه‌مان به‌ره‌و هه‌ڵدێر ده‌بات ‪.‬‬ ‫داڕشتنی‌ زانستیانه‌ی‌ یاسای‌‬ ‫كار كه‌گشت بواره‌كانی‌ كار بگرێته‌وه‌‬ ‫به‌كه‌رته‌كانی‌ تایبه‌ت وگشتیه‌وه‌‬ ‫وئه‌م خاڵه‌ سه‌ره‌كیانه‌ی‌ خواره‌وه‌‬ ‫بگرێت ‌ه خۆی‌ ‪:‬‬

‫‪ -1‬مووچه‌ی‌ دیاریكراو كه‌به‌ها ‌‬ ‫ی‬ ‫كــار به‌پێی‌ بــڕوانــام ـه‌ وئ ـه‌زمــوون‬ ‫به‌ته‌واوی‌ بگرێته‌ خۆی‌‬ ‫‪-2‬كــارمـه‌نــدی‌ شیاو بۆ كاری‌‬ ‫شــیــاو به‌كێبركێه‌كی‌ ب ـێ‌ الی ـه‌ن‬ ‫بچه‌سپێت بێ‌ هیچ جیاوازیه‌ك‪.‬‬ ‫‪-3‬یه‌ك كارمه‌ند یه‌ك مووچه‌ی‌‬ ‫هه‌بێت وڕێگا نه‌درێت بێ‌ ڕه‌زامه‌ندی‌‬ ‫هیچ كاری‌ به‌رده‌وامی‌ زیاده‌ بكات‪.‬‬ ‫‪-4‬بیمه‌ی‌ كارمه‌ندان دابمه‌زرێت‬ ‫وگشت الیه‌نه‌كانی‌ كه‌رتی‌ گشتی‌‬ ‫وتایبه‌ت پابه‌ند بكرێن به‌به‌شداری‌‬ ‫تێیدا‪.‬‬ ‫‪-5‬خــان ـه‌نــشــیــن ـی‌ ب ـه‌هــاوتــای‌‬ ‫وواڵتــانـی‌ پێشكه‌وتوو كه‌رته‌كانی‌‬ ‫تایبه‌ت وگشتی‌ بگرێته‌وه‌ وهه‌مان‬ ‫مه‌رجه‌كانی‌ تێدا په‌یڕه‌وبكرێت‪.‬‬ ‫‪ -6‬ساڵ به‌سال پێداچوونه‌وه‌‬ ‫بـه‌ئــاســتـی‌ مــووچ ـه‌دابــكــرێــت كه‌‬ ‫هه‌اڵوسانی‌ بــازاڕو نرخه‌كان له‌خۆ‬ ‫بگرێت‪.‬‬ ‫‪ -7‬كارمه‌ند به‌رپرس بێت له‌‬ ‫دابین كردنی‌ گشت پێداویستیه‌كانی‌‬ ‫خۆی و خێزانه‌كه‌ی‪‌.‬‬ ‫‪ -8‬تۆری‌ پاراستنی‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‌‬ ‫بچه‌سپێنێت و ته‌نها ئه‌وانه‌ بگرێته‌‬ ‫خۆی‌ كه‌ توانای‌ به‌ ده‌ستهێنانی‌‬ ‫هیچ داهاتێكیان نییه‌ و ب ـه‌ به‌‬ ‫رده‌وامـــی‌ چــاودێــری‌ و پشتگیری‌‬ ‫بكرێن بۆ گۆڕانی‌ بارودۆخیان بۆ وه‌‬ ‫به‌رهێنانیان‪.‬‬ ‫‪- 2‬هاوبه‌شی‌ كۆمه‌ڵگا له‌‬ ‫بڕیارداندا‬ ‫بــارودۆخ ـی‌ ئێستای هه‌رێمی‌‬ ‫كوردستان به‌ ڕێژه‌یه‌كی‌ زیاد له‌ نۆرمه‌‬ ‫ساده‌كانی‌ پێویستی‌ به‌ هاوده‌نگی‌ و‬ ‫نزیك بونه‌وه‌ و هاوبه‌شی‌ هه‌یه‌ ‪.‬بۆ‬ ‫ئ ـه‌م كــاره‌ش ڕێگای‌ تاقیكراوه‌ی‌‬ ‫زانستی‌ هه‌یه‌ كه‌ خۆم كــارم تێدا‬ ‫كـــردوه‌ و خوێندكارێكی‌ پله‌ی‌‬ ‫دكتۆرام تێدا سه‌رپه‌رشتی‌ كردوه‌ كه‌‬ ‫مامۆستایه‌ له‌ یه‌كێكی‌ له‌ زانكۆكانی‌‬

‫به‌ریتانیا ‪ .‬ئه‌ویش په‌یڕه‌وی‌ كردن‬ ‫و به‌ گه‌ڕخستنی‌ ڕێگای‌ دێڵفییه‌ بۆ‬ ‫به‌ده‌ست هێنانی‌ كۆده‌نگ له‌ داڕشتنی‌‬ ‫پالنه‌كاندا بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ ئه‌و‬ ‫كێشانه‌ی كه‌ ئێستا له‌ میدیاكانی‬ ‫هه‌ریمی كوردستاندا باسیان لێ‬ ‫ده‌كرێت و گرژیه‌كی وایان دروست‬ ‫كردووه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر به‌ زووترین كات‬ ‫چاره‌سه‌ر نه‌كرێت پێش ئه‌وه‌ی به‌‬ ‫خــۆمــان بزانین ‪ ,‬دۆسته‌كانمان‬ ‫ده‌كــشــێــنـه‌وه‌ و تـه‌نــانـه‌ت گومان‬ ‫له‌وه‌شدا ده‌بێت كه‌ جارێكی‌ كه‌ بڵێن‬ ‫ته‌نها چیاكانمان دۆستمانن‪ .‬ده‌كرێت‬ ‫ئه‌م ڕه‌وته‌ به‌گه‌ڕ بخرێت و بۆ هێنانه‌‬ ‫ناوه‌وه‌ و بایه‌خ دان به‌ ڕاو بۆچوونی‬ ‫كۆمه‌ڵگاو به‌ ده‌ستهێنانی كۆ ده‌نگی‬ ‫له‌ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری به‌جێ بۆ‬ ‫كێشه‌كان‪.‬‬

‫چه‌ند نموونه‌یه‌ك له‌ كێشه‌كان‬ ‫بێ ڕه‌چاو كردنی پله‌ی گرنگیان‪:‬‬ ‫‪-1‬بــوژانــدن ـه‌وه‌ و په‌ره‌پێدانی‬ ‫ژیانی گونده‌كان و كشتوكاڵ‪.‬‬ ‫‪-2‬كــه‌مــكــردنــه‌وه‌ی جــیــاوازی‬ ‫ڕه‌گه‌زی‪.‬‬ ‫‪ -3‬بنبڕكردنی گه‌نده‌ڵی‪.‬‬ ‫‪-4‬بـــه‌رزكـــردنـــه‌وه‌ی ئاستی‬ ‫زانستی له‌ خوێندنگاكانی هه‌رێم‪.‬‬ ‫‪-5‬كه‌مكردنه‌وه‌ی بێكاری‪.‬‬ ‫هـــه‌روه‌هـــا ده‌كــرێــت گه‌لێك‬ ‫كێشه‌ی كه‌ بۆ ئ ـه‌م لیسته‌ زیاد‬ ‫بكرێت و هه‌ر چه‌نده‌ هه‌ندێكیان كاری‬ ‫به‌جێیان بۆ ئه‌نجامدراوه‌ ‪,‬بـه‌اڵم‬ ‫ئه‌گه‌ر ڕاده‌ی‌ هاوكاری‌ وهوشیاری‌‬ ‫كۆمه‌ڵگا لێان دیارنه‌بێت ‪,‬كۆمه‌ڵگا‬ ‫خۆی‌ به‌خاوه‌نیان نازانێت وسودی‌‬ ‫به‌ئه‌نجام دانیان له‌خواستماندا نابێت‬ ‫شێوازی‌ ئه‌نجامدان ‪:‬‬ ‫به‌ده‌ستهێنانی‌ كۆ ده‌نگی‌ له‌هه‌ر‬ ‫یه‌كێك ل ـه‌م كــاران ـه‌ی‌ ســـه‌ره‌وه‌دا‬ ‫به‌ڕێگه‌ی‌ دێڵفی‌ له‌م سێ‌ هه‌نگاوه‌‬ ‫ڕاپرسیه‌ی‌ خواره‌وه‌دا به‌ده‌ست دێت‬ ‫هـه‌نــگــاوی‌ ی ـه‌ك ـه‌م‪ :‬ده‌نــگ‬ ‫وبــۆچــوون ـی‌ تــوێــژه‌ جیاجیاكانی‌‬ ‫كۆمه‌ڵگا بـه‌شــێــوه‌ ڕاپــرســی‌ كۆ‬ ‫ده‌كــرێــتــه‌وه‌ تـــوێـــژه‌ری‌ شـــاره‌زا‬ ‫ده‌رئ ـه‌نــجــام ـی‌ ڕاپــرســی ـه‌ك ـه‌ شی‬ ‫ده‌كاته‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ زۆرترین‬ ‫وگرنگترین و هاوده‌نگترین ته‌وه‌ره‌ی‌‬ ‫جیاجیای‌ لێ‌ ده‌ستنیشان ده‌كات‬ ‫شــێــوازی‌ پرسیاره‌كه‌‪ :‬تكایه‌‬ ‫به‌بۆچونی‌ به‌ڕێزتان سێ‌ هه‌نگاو‬ ‫بڵێن كه‌ به‌رپاكردنیان كێشه‌ دیاری‌‬ ‫كراوه‌كه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كرێت ؟‬ ‫هه‌نگاوی‌ دووه‌م‪ :‬توێژه‌ر‬ ‫ده‌رئ ـه‌نــجــام ـی‌ هــاوده‌نــگــیـه‌كـی‌ كه‌‬ ‫ب ـه‌ ووریــایــی‌ خــۆی‌ و تیمه‌كه‌ی‌‬ ‫به‌ده‌ستی‌ هێناوه‌ – ده‌یباته‌وه‌ بۆ‬ ‫ڕاوێژ له‌گه‌ڵ هه‌مان هاوكاراندا كه‌‬ ‫به‌شداریان له‌ده‌نگدانی‌ هه‌نگاوی‌‬ ‫یه‌كه‌مدا كــرد هه‌تا بزانن تا چی‌‬ ‫ڕاده‌یه‌ك ڕه‌زامه‌ندن له‌و ته‌وه‌رانه‌ی‌‬ ‫ده‌ستنیشانیان كردوه‌‪.‬‬ ‫شێوازی‌ پرسیاره‌كه‌‪ :‬تكایه‌‬ ‫پله‌ی‌ گرنگی‌ هه‌ریه‌كێك له‌م ته‌وه‌ره‌‬ ‫دیاریكراوانه‌ ده‌ستنیشان بك ‌ه كه‌‬ ‫به‌ به‌رپاكردنی‌ كێشه‌ دیایكراوه‌كه‌‬ ‫چاره‌سه‌ر ده‌كرێت ‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر له‌ئه‌نجامی‌ هه‌نگاوی‌‬ ‫دوومدا كۆ ده‌نگی‌ به‌دی‌ نه‌كرا ئه‌وا‬ ‫بۆ جاری‌ سێیه‌م‪.‬‬ ‫(هـــه‌نـــگـــاوی‌ ســێــی ـه‌م)‬ ‫ده‌رئــــه‌نــــجــــامــــی‌ ریـــزبـــه‌نـــدی‌‬ ‫تـه‌وه‌ره‌كــان له‌هه‌نگاوی‌ دووه‌مــد‪,‬‬ ‫ده‌خرێته‌ به‌رچاوی‌ بـه‌شــداران بۆ‬ ‫پێداچوونه‌وه‌ی‌ ڕاو بۆچوونیان پاش‬ ‫ئه‌وه‌ی‌ ده‌رئه‌نجامی‌ ڕاپرسی‌ دووه‌م‬ ‫ده‌بینین كه‌ لێوه‌ی‌ گرنگی‌ هه‌ریه‌كێك‬ ‫لــه‌تــه‌وه‌ره‌كــان هه‌ڵده‌سه‌نگێنین‬ ‫وكۆده‌نگی‌ به‌ئه‌نجام دێت ‪.‬‬ ‫ده‌رئ ـه‌نــجــام ـی‌ ئــه‌و ك ــاره‌ش‬ ‫بناغه‌یه‌كی‌ پته‌و به‌ده‌ستدێنێت‬ ‫بۆ گرتنی‌ كۆنفرانسێكی‌ به‌رفراوان‬ ‫كه‌تێدا نوێنه‌ری‌ كۆمه‌ڵگاو پسپۆڕانی‌‬ ‫بواره‌كه‌و یاسا ناسان تێدا به‌شداربن‬ ‫بۆ داڕشتنی‌ پالنی‌ به‌ئه‌نجامدانی‌‬ ‫هه‌نگاوه‌ دیاریكراوه‌كان ‪.‬‬ ‫هه‌نگاوه‌كان ‪:‬‬ ‫‪ -1‬پشتگیری‌ دام ـه‌زرانــدن ـ ‌‬ ‫ی‬ ‫كــۆمــپــانــیــایــه‌كــی‌ ســه‌ربــه‌خــۆ‬ ‫كه‌تایبه‌تمه‌ند بێت بـه‌ڕاپــرسـی‌‬ ‫كۆمه‌ڵگا بۆ كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیاری‌‬ ‫به‌شێوازێكی‌ زانستیانه‌‪.‬‬ ‫‪ -2‬پێكهێنانی‌ لیژنه‌یه‌ك‬ ‫له‌پسپۆڕانی‌ زانستی‌ به‌ئه‌زموون‬ ‫له‌زانكۆ كانی‌ نــاوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی‌‬ ‫هه‌رێم بۆ ئه‌نجامدانی‌ توێژینه‌وه‌‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌و داتــاو زانیاریانه‌ی‌ كه‌‬ ‫به‌ده‌ست دێن له‌ خاڵی‌ یه‌كه‌مدا و‬ ‫سوود وه‌رگرتن له‌و داتاو زانیاریانه‌ی‌‬ ‫كه‌هه‌ن له‌داموده‌زگاكانی‌ حكومه‌تی‌‬ ‫هه‌رێمی‌ كوردستان به‌ ده‌سته‌ی‌‬ ‫ئاماری‌ هه‌رێمه‌وه‌ ‪.‬‬ ‫‪-3‬دارشــتــنــی‌ پــان ـی‌ به‌جێ‌‬ ‫بــۆ چ ـه‌ســپــانــدن ـی‌ ده‌رئ ـه‌نــجــام ـی‌‬ ‫توێژینه‌وه‌كان وچــاودێــری‌ به‌رێوه‌‬ ‫چوونیان ‪.‬‬ ‫ده‌رئه‌نجامه‌كان ‪:‬‬ ‫‪-1‬بـــه‌شـــداری‌ تــوێــژه‌ره‌كــان ـی‌‬ ‫كۆمه‌ڵگا له‌بڕیاردان و پالنه‌كاندا ‪.‬‬ ‫‪-2‬زیادبوونی‌ هه‌ستی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‬ ‫هاواڵتیان ‪.‬‬ ‫‪ -3‬زانــیــاری‌ ورد له‌سه‌ر بیر‬ ‫وبۆچوونی‌ توێژه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا ‪.‬‬


‫‪7‬‬

‫‪www.healthsyndicate.org‬‬

‫چاوپێكه‌وتن‬ ‫ژماره (‪)7‬‬

‫ی دووه‌م‬ ‫ساڵ ‌‬

‫‪2014-1-22‬‬

‫ی كه‌موكۆڕی‌‬ ‫ی كوردستان به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی و هه‌رێم ‌‬ ‫ی عیراق به‌گشت ‌‬ ‫ی موچ ‌ه ‌‬ ‫سیسته‌م ‌‬ ‫ی نایه‌كسان و نادادپه‌روه‌ر دانراوه‌‬ ‫ی تێدای ‌ه و به‌شێو‌ه ‌‬ ‫زۆر ‌‬

‫ی كارمه‌ندانی‌‬ ‫ی مه‌ترس ‌‬ ‫ه ‌‬ ‫ی ده‌رماڵ ‌‬ ���ه ‌‬ ‫ی موچ ‌‬ ‫سیسته‌م ‌‬ ‫ی تێدایه!‬ ‫ی زۆر ‌‬ ‫تاقیگه‌ناعه‌داله‌ت ‌‬

‫شۆرش ئه‌حمه‌دقه‌الدزه‌یی‌‬ ‫سیسته‌می‌ مــوچ ـه‌ی‌ عیراق‬ ‫به‌گشتی‌ و هه‌رێمی‌ كوردستان به‬ ‫‌تایبه‌تی‌ كه‌موكۆڕی‌ زۆری‌ تێدایه‌‬ ‫وبه‌شێوه‌ ی‌ نایه‌كسان و نادادپه‌روه‌‬ ‫ردانـــــراوه‌ ‪,‬بـــۆ ف ـه‌رمــانــب ـه‌ران‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ش ناعه‌داله‌تی‌ كۆمه‌اڵیه‌تییه‌‬ ‫ل ـه‌كــۆم ـه‌ڵــگــادا بـــه‌دی‌ ده‌كــرێــت‬ ‫‪,‬ده‌ركه‌وته‌ی‌ خراپی‌ لێكه‌وتۆته‌وه‌‬ ‫ونایه‌كسانی‌ له‌سیسته‌می‌ موچه‌دا‬ ‫زیان به‌پرۆسه‌ی‌ دیموكراسی‌ واڵت‬

‫ده‌گه‌یه‌نێت‪ ,‬هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش بوو‬ ‫له‌الیه‌ن چین وتوێژه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا‬ ‫كـه‌وتـه‌بـه‌ر ڕه‌خــن ـه‌و نــاڕه‌زایـه‌تـی‌‬ ‫زۆری‌ لێكه‌وته‌وه‌‪ .‬بڕیاره‌ حكومه‌تی‌‬ ‫عیراق له‌مساڵدا چاوبه‌سیسته‌می‌‬ ‫موچه‌و ده‌رماڵه‌ی‌ فه‌رمان به‌راندا‬ ‫بخشێنێته‌وه‌ وفــه‌رمــان بـه‌رانـی‌‬ ‫هه‌رێمی‌ كوردستانیش بگرێته‌وه‌‬ ‫‪.‬ل ـه‌گ ـه‌ڵ ئــه‌وه‌ شــدا نایه‌كسانی‌‬ ‫له‌موچه‌وده‌رماڵه‌ی‌ مه‌ترسیه‌كان‬ ‫كــاریــگ ـه‌ری‌ نێگه‌تیف ل ـه‌س ـه‌رده‌‬ ‫رونـــی‌ فــه‌رمــان بــــه‌ران دروســـت‬ ‫ده‌كـــات‪ ,‬ئـه‌ م ـه‌ش دیــارده‌یـه‌كـی‌‬ ‫ســلــبـی‌ كــۆم ـه‌اڵی ـه‌تــیــی ـه‌‪.‬دانــان ـی‌‬ ‫ده‌رمــاڵــه‌ی‌ مه‌ترسی‌ بــۆ توێژی‌‬ ‫فه‌رمانبه‌رانی‌ حكومی‌ له‌داموده‌زگا‬ ‫حــكــومــیـه‌كــانــدا كــارێــك ـی‌ چاكه‌‬ ‫وخزمه‌ت به‌توێژی‌ فه‌رمان به‌ران‬ ‫ده‌كــــات ‪,‬بــــه‌اڵم ئ ـه‌وجــیــاوازی ـه‌‬ ‫لـــه‌ده‌رمـــاڵـــه‌دا دیــــارده‌ كـه‌وێــت‬ ‫له‌نێوان پێكهاتوی‌ فه‌رمانبه‌ران‪،‬‬ ‫ناعه‌داله‌تی‌ تێدایه‌ وه‌ك ‪:‬پیشه‌ی‌‬ ‫تاقیگه‌ی‌ شیكاری‌ نه‌خۆشیه‌كان‬ ‫‪,‬كـه‌پــیــشـه‌یـه‌كـی‌ م ـه‌تــرســیــداره‌‬ ‫وئه‌ركیشی‌ گــران ـه‌ ‪,‬كــارمـه‌نــدی‌‬ ‫تاقیگه‌ له‌نزیكه‌وه‌ ‪,‬هه‌ڵسوكه‌وت‬ ‫لــــه‌گــــه‌ڵ نــــه‌خــــۆش وجـــــۆری‌‬ ‫تاقیگه‌كان ده‌كـــات‪ ,‬كه‌ئه‌مه‌ش‬

‫ڕێــگـه‌خــۆشــكـه‌ره‌ بــۆ تووشبوون‬ ‫بـه‌نـه‌خــۆشــیـه‌كــان و به‌كتریا و‬ ‫ڤایرۆسه‌كان ‪,‬واته‌كارمه‌ندی‌ تاقیگه‌‬ ‫ه ـه‌مــووده‌م ژیانی‌ له‌مه‌ترسیدایه‌‬ ‫نه‌خۆشیه‌گواسراوه‌‬ ‫‪,‬كه‌تووشی‌‬ ‫كان وڤایرۆسیه‌كان بێت‪ .‬له‌كاتێكدا‬ ‫ده‌رمــاڵ ـی‌ مه‌ترسی‌ كارمه‌ندێكی‌‬ ‫تاقیگه‌ (‪ )%50‬یه‌و هه‌ركارمه‌ندێكی‌‬ ‫تاقیگه‌ی‌ تر كه‌له‌ هه‌مان نه‌خۆشخانه‌‬ ‫كــارده‌كــات كــه ‌لــه ‌هــۆبـه‌ی‌ به‌نج‬ ‫(مغدیر) وبانكی‌ خوێن ده‌رماڵه‌ی‌‬ ‫مه‌ترسیه‌كه‌ی‌ (‪ )%100‬ئــه‌وه‌ی‌‬ ‫جێگای‌ تێڕامانه‌ غه‌درله‌كارمه‌ندانی‌‬ ‫تاقیگه‌ به‌گشتی‌ كــراوه‌ ‪,‬چونكه‌‬ ‫پیشه‌ی‌ تاقیگه‌ له‌هه‌رهۆبه‌یه‌ك‬ ‫كاربكات هه‌مان مه‌ترسی‌ هه‌یه‌‬ ‫بۆكارمه‌ندانی‌ تاقیگه‌‪.‬‬ ‫ل ـه‌مــیــنــب ـه‌ری‌ ڕۆژنـــامـــه‌ ی‌‬ ‫(ئــێــشــك) وه‌كــوكــارمــه‌نــدانــی‌‬ ‫تاقیگه‌ داواكـــاریـــن ‪,‬كــــه‌وه‌زاره‌‬ ‫تــی‌ ت ـه‌نــدروســت ـی‌ و وه‌زاره‌تـــــه‌‬ ‫ئه‌وناعه‌داله‌تیه‌‬ ‫په‌یوه‌نیداره‌كان‬ ‫له‌به‌رچاو بگرن وتاكوده‌رماڵه‌ی‌‬ ‫مـه‌تــرسـی‌ بــۆهـه‌مــووكــارمـه‌نــدانـی‌‬ ‫تاقیگه‌ وه‌كیه‌كی‌ لێبكرێت ‪,‬چونكه‬ ‫‌سیسته‌می‌ مــوچ ـه‌ی‌ ده‌رمــاڵــه‌ی‌‬ ‫م ـه‌تــرسـی‌ كــارم ـه‌نــدان ـی‌ تاقیگه‌‬ ‫ناعه‌داله‌تی‌ زۆری‌ تێدایه‪‌.‬‬

‫ی نه‌خۆشخانه‌كان و پزیشك ده‌كه‌ن‬ ‫كچان و ژنان زیاتر سه‌ردان ‌‬ ‫شاناز حه‌سه‌ن‬

‫ل ‌ه ئێستاشدا زۆر كه‌س هه‌ن‬ ‫ك ‌ه به‌و شێوه‌ی ‌ه بیر ده‌كه‌نه‌و‌ه ك ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ژنان خۆیان حه‌زیان له‌ سه‌ردان ‌‬ ‫پزیشكه‌كان ‌ه و» بۆ سه‌رهێشه‌یه‌ك‬ ‫سه‌ردانی‌ پزیشك ده‌كه‌م»‪.‬‬ ‫ی ‪ 66‬ساالن ‌ه‬ ‫ی پیاوێك ‌‬ ‫ئه‌م ‌ه وت ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی وای ‌ه ژنان زیاتر سه‌ردان ‌‬ ‫و پێ‌ ‌‬ ‫پزیشك ده‌كـــه‌ن و وتـــی‌« ژنــان‬ ‫ی بچوكیان هه‌بێت‪,‬‬ ‫هـه‌ر ئازارێك ‌‬ ‫ی پزیشك ئه‌نجا‬ ‫ب ـ ‌ه س ـه‌ردانــێــك ـ ‌‬ ‫چــاكــده‌بــنـه‌وه‌‪ ,‬جــا فــه‌رق ناكه‌ن‬ ‫پزیشكه‌كه‌ ده‌رمانیان پێبدات یان‬ ‫نا»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی ب ‌ه ژنه‌كه‌ ‌‬ ‫ی نمونه‌ ‌‬ ‫محمد نور ‌‬ ‫ی هــێــنــای ـه‌و‌ه و بــ ‌ه كه‌مێك‬ ‫خـــۆ ‌‬ ‫ی كردو‬ ‫ی ژنه‌كه‌ ‌‬ ‫پێكه‌نینه‌و‌ه سه‌یرێك ‌‬ ‫ل ‌ه گێرانه‌و‌ه به‌رده‌وام بوو « ژنه‌كه‌م‬ ‫ی پێدا بێت‪,‬‬ ‫هه‌ر ك ‌ه بروسكه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌یبه‌م ل ‌ه دوره‌و‌ه پزیشكه‌كه‌ ‌‬ ‫پیشان ده‌ده‌م‪ ,‬چاكده‌بێته‌وه‌«‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی خێزان ‌‬ ‫ل ‌ه به‌رامبه‌ردا كاڵێ‌ ‌‬ ‫هات ‌ه قس ‌ه و وتی‌« راست ‌ه من ب ‌ه‬ ‫نه‌فسیه‌ن وام‪ ,‬بۆ به‌سیتت ترین‬ ‫ی پزیشك چاك‬ ‫ئــازار تا نه‌چم ‌ه ال ‌‬ ‫نابم»‪.‬‬ ‫ی بۆ ئه‌و‌ه‬ ‫ئه‌م ژن ‌ه هۆكاره‌ك ‌ه ‌‬ ‫گێرایه‌و‌ه كه‌ ژنــان زیاتر كاریان‬ ‫له‌سه‌ر‌ه و مێشكیان زیاتر مه‌شغوله‌‪,‬‬ ‫ی ده‌بن‪,‬‬ ‫ی نه‌خۆش ‌‬ ‫بۆی ‌ه كاتێك توش ‌‬ ‫دره‌نگ تر چاك ده‌بن و « مه‌جبور‬ ‫سه‌ردانی‌ پزیشك ده‌كه‌ن»‪.‬‬ ‫ك ‌ه وتیشی‌« پیاوان ك ‌ه نه‌خۆش‬ ‫ی بۆ ده‌ك ـه‌ن و‬ ‫ده‌بــن‪ ,‬ئیسراحه‌ت ‌‬ ‫له‌ناو جیگه‌دا ده‌كه‌ون‪ ,‬بۆی ‌ه زوتر‬ ‫ی پزیشكیان‬ ‫چاك ده‌بن و سه‌ردان ‌‬ ‫ناوێت»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی ئاماژه‌ ‌‬ ‫ی خۆش ‌‬ ‫محمد ده‌ربار‌ه ‌‬ ‫به‌وه‌دا»من ب ‌ه ساڵێك جارێك ناچم ‌ه‬ ‫الی‌ پزیشك»‪.‬‬ ‫ی له‌وه‌شكرد ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫ێ باس ‌‬ ‫كاڵ ‌‬ ‫هه‌موو حاڵه‌تێكدا باشتره‌‪ ,‬ك ‌ه زوو‬ ‫ی پزیشك بكه‌یت‪ ,‬و وتی‌«‬ ‫سه‌ردان ‌‬ ‫كـ ‌ه نـه‌خــۆش بیت تــا زوو بچیت ‌ه‬ ‫پزیشك باشتره‌‪ ,‬ن ـه‌ك دارزێیت‬ ‫نه‌چیت ‌ه سه‌ردانی‌ پزیشك»‪.‬‬ ‫توێژه‌رێك یش ل ـه‌وه‌ دوا ك ‌ه‬

‫ی‬ ‫ی ده‌رونیه‌وه‌‪ ,‬جیاواز ‌‬ ‫راست ‌ه ل ‌ه رو ‌‬ ‫ێ هه‌یه‌‪ ,‬چونك ‌ه‬ ‫ی نێر و م ‌‬ ‫ره‌گ ـه‌ز ‌‬ ‫ی دروست‬ ‫ی مێین ‌ه ل ‌ه رو ‌‬ ‫وتی‌« ره‌گه‌ز ‌‬ ‫بونه‌و‌ه ناسكتر‌ه و له‌هه‌مان كاتیشدا‬ ‫ی ده‌رونیه‌و‌ه ده‌رونی‌ الوازتره‌‪,‬‬ ‫ل ‌ه رو ‌‬ ‫ی و‬ ‫ب ـه‌رامــب ـه‌ر هــۆكــار‌ه جه‌سته‌ی ‌‬ ‫ی‬ ‫مه‌عنه‌ویه‌كان‪ ,‬بۆی ‌ه كاردانه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی ده‌بێت و‬ ‫ی له‌سه‌ر ‌‬ ‫بچوك كاریگه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ك ‌ه زوو چاره‌سه‌ر نه‌كرێت ده‌رونێك ‌‬ ‫هیالك ده‌رده‌كه‌وێت و هه‌ندێك جار‬ ‫ی روخانی‌»‪.‬‬ ‫ده‌كات ‌ه حاڵه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫هــــــه‌ژار مــحــمــد تـــوێـــژه‌ر ‌‬ ‫ی بــه‌وه‌دا ك ‌ه‬ ‫ی ئــامــاژه‌ ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫پیاویشمان هه‌یه‌‪ ,‬ك ‌ه زۆر سه‌ردان ‌‬ ‫پــزیــشــك ده‌كــــه‌ن و وتــی‌«ئــه‌و‌ه‬ ‫په‌یوه‌ندی‌ ب ‌ه ژن یان پیاوه‌و‌ه نیه‌‪,‬‬ ‫به‌ڵكو كه‌سه‌كان خۆیان وان هه‌ندێك‬ ‫ی پزیشك ده‌كه‌ن‬ ‫كه‌س زۆر سه‌ردان ‌‬ ‫و یــان ب ‌ه پێچه‌وانه‌و‌ه ك ‌ه تا ب ‌ه‬ ‫مردنه‌وه‌ نه‌بن‪ ,‬سه‌ردان ناكه‌ن»‪.‬‬

‫ی نه‌شارده‌و‌ه‬ ‫ئه‌م ژن ‌ه ئه‌وه‌ش ‌‬ ‫ی‬ ‫ك ‌ه هه‌ندێك جار ته‌نیا له‌به‌ر قسه‌ ‌‬ ‫ی ده‌چێته‌ پزیشك و « خه‌ڵك‬ ‫خه‌ڵك ‌‬ ‫ك ‌ه خۆت یا منداڵت نه‌خۆش ئه‌بن‪,‬‬ ‫ی‬ ‫وا ئه‌زانن دڵت نایه‌ت بیبه‌یت ‌ه ال ‌‬ ‫پزیشك‪ ,‬ئه‌وه‌نده‌ پێت ده‌لێنه‌وه‌«‪.‬‬ ‫توێژه‌ریش لــه‌و‌ه دوا ك ‌ه ب ‌ه‬ ‫داخه‌و‌ه له‌م سه‌رده‌مه‌دا ك ‌ه سه‌ردان‬ ‫ی پزیشك یش خه‌ریك ‌ه ده‌بێت ‌ه‬ ‫كردن ‌‬ ‫ی ئه‌مالو‬ ‫ی و له‌به‌ر قسه‌ ‌‬ ‫چاولێكه‌ر ‌‬ ‫ال و وتی‌« خه‌ڵك هه‌ی ‌ه ته‌نیا له‌به‌ر‬ ‫ی ده‌چێت ‌ه‬ ‫ی یان خزمه‌كه‌ ‌‬ ‫دراوسێك ‌ه ‌‬ ‫الی‌ پزیشك»‪.‬‬ ‫ی لیره‌دا‪,‬‬ ‫وتیشی‌« ك ‌ه به‌راست ‌‬ ‫ئه‌م ‌ه نه‌خۆشیه‌كه‌ی ‌ه كـ ‌ه خراپ ‌ه‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه بگرێته‌وه‌‪ ,‬هه‌گینا به‌ده‌ر‬ ‫ی‬ ‫له‌و‌ه خراپ نی ‌ه زوو زوو سه‌ردان ‌‬ ‫پزیشك بكرێت»‪.‬‬ ‫هه‌ندێك كه‌سیش تا جه‌سته‌یان‬ ‫هــاواری‌ پزیشك نه‌كات و كــار ل ‌ه‬

‫ی‬ ‫چاره‌سه‌ر دا نه‌مێنێت‪ ,‬ناچن ‌ه ال ‌‬ ‫پزیشك‪.‬‬ ‫بــــاوه‌ر جـــۆال یـه‌كــێــكـه‌ ل ـه‌و‬ ‫ی‬ ‫ێ‌‬ ‫ی ك ‌ه هه‌رگیز به‌پ ‌‬ ‫كه‌سایه‌تیانه‌ ‌‬ ‫ی پــزیــشــك و‬ ‫ی ن ـه‌چــۆت ـ ‌ه ال ‌‬ ‫خـــۆ ‌‬ ‫ناشچێت» ل ـه‌ ژیــانــمــدا جارێك‬ ‫ی پزیشك ئ ـه‌ویــش ل ‌ه‬ ‫چــووم ـ ‌ه ال ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سه‌یاره‌دا بوو و ب ‌ه بێهۆش ‌‬ ‫روداو ‌‬ ‫بردمیان»‪.‬‬ ‫ب ‌ه پێكه‌نینه‌و‌ه وتیشی‌« دووه‌م‬ ‫جار ئه‌و كاته‌ ده‌بێت‪ ,‬ك ‌ه دیسان‬ ‫بیهۆش ده‌بم»‪.‬‬ ‫نه‌رمین یش هــاورای ـ ‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫ی‬ ‫بـــاوه‌ر و تــا ئێستا بــۆ نه‌خۆش ‌‬ ‫نه‌چۆت ‌ه الی‌ پزیشك‪.‬‬ ‫ی‬ ‫نه‌رمین محمود ‪21‬ساڵ باس ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌وه‌كرد ك ‌ه تا ئێستا نه‌چۆت ‌ه ال ‌‬ ‫پزیشك» هه‌رگیز ناوێرم بچم»‪.‬‬ ‫لـه‌راســتــیــدا س ـه‌یــر‌ه كه‌سێك‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌چوبێت ‌ه ال ‌‬ ‫ی ته‌مه‌ن ‌‬ ‫ب ‌ه ت ـه‌واو ‌‬

‫پزیشك‪ ,‬ل ‌ه هه‌مان كاتدا زۆریش‬ ‫ن ـه‌خــۆش كه‌وتبێت و ل ـ ‌ه زمانی‬ ‫خۆیه‌و‌ه ئه‌م كچ ‌ه وتی‌« هه‌ر جارێك‬ ‫نه‌خۆش ده‌بــم‪ ,‬ماله‌و‌ه لیم بێزار‬ ‫ده‌بن‪ ,‬چونك ‌ه خۆم ناچم‪ ,‬ماه‌و‌ه‬ ‫ده‌نێرم ده‌رمانم بۆ بهێنن»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی بــــاری‌ ده‌رونــــ ‌‬ ‫لــــه‌بــــار‌ه ‌‬ ‫ی ته‌نانه‌ت‬ ‫خۆشیه‌و‌ه وتی‌« ئه‌و كاته‌ ‌‬ ‫ی نه‌خۆشخانه‌یه‌كیشدا ده‌رۆم‪,‬‬ ‫به‌ال ‌‬ ‫ترسێكم لیده‌نیشێت و نــائــارام‬ ‫ده‌بم»‪.‬‬ ‫هاوكات پیاوانیش هه‌ن ك ‌ه تا‬ ‫ی پزیشك نه‌كه‌ن چاكنابنه‌و‌ه‬ ‫سه‌ردان ‌‬ ‫و زۆر سه‌ردان ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫ی دوو‬ ‫خه‌لیل مسته‌ف‌ا بــاوكـ ‌‬ ‫ی به‌وه‌دا ك ‌ه هه‌موو‬ ‫منداڵ ‌ه و ئاماژه‌ ‌‬ ‫ی یــان یه‌كێك ل ‌ه‬ ‫هه‌فته‌یه‌ك خــۆ ‌‬ ‫ی ده‌چــن ـ ‌ه پزیشك و‬ ‫خــێــزان ـه‌ك ـه‌ ‌‬ ‫ی ب ‌ه‬ ‫ی ئێم ‌ه ه ـه‌مــوو ‌‬ ‫وتـــی‌«پـــار‌ه ‌‬ ‫پزیشك ده‌روات»‪.‬‬

‫بـــه‌الم وتــیــش ـی‌« بێگومان‬ ‫ی پزیشك‪ ,‬چونك ‌ه‬ ‫پێویست ‌ه سه‌ردان ‌‬ ‫مرۆڤ چییه‌‪ ,‬له‌وانه‌ی ‌ه ب ‌ه به‌سییت‬ ‫ترین نه‌خۆشی‌‪ ,‬گیان بدات‪ ,‬یان‬ ‫خراپتر بێت‪ ,‬بۆی ‌ه هه‌ر س ـه‌ردان‬ ‫كردنه‌كه‌ باشتره���»‪.‬‬ ‫ی ل ـه‌وه‌شــكــرد كــه‌« ك ‌ه‬ ‫بــاسـ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بـه‌زۆر نه‌بێت ناچێت ‌ه ال ‌‬ ‫ژنه‌كه‌ ‌‬ ‫ی نی ‌ه‬ ‫ێ‌‬ ‫ی پ‌‬ ‫پزیشك‪ ,‬ك ‌ه چوش ئیمان ‌‬ ‫بۆی ‌ه چاك نابێت»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌رون ‌‬ ‫هـه‌ژار وه‌ك توێژه‌ر ‌‬ ‫ی رونكرده‌و‌ه ك ‌ه‬ ‫ی ئه‌وه‌ش ‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫ی به‌شتێك هه‌بێت ب ‌ه‬ ‫مرۆڤ باوه‌ر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌شكێته‌و‌ه ك ‌ه باوه‌ر ‌‬ ‫باش بۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نه‌بوو ب ‌ه خراپ‪ ,‬وه‌ك ئه‌وه‌ ‌‬ ‫پێ‌ ‌‬ ‫ی به‌پزیش نه‌بێت‪,‬‬ ‫ك ‌ه « بـــاوه‌ر ‌‬ ‫هه‌رگیز ب ‌ه ده‌رمــان چاك نابێت‪,‬‬ ‫ی بێت‬ ‫ی پێ‌ ‌‬ ‫هه‌ر بۆی ‌ه ك ‌ه باوه‌ریش ‌‬ ‫تا نه‌چێت چاك نابێت»‪.‬‬ ‫زارا حــه‌ســه‌ن ‪37‬ســــاڵ ك ‌ه‬

‫ی پزیشكه‌كان ده‌كات‬ ‫زۆر سه‌ردان ‌‬ ‫و ب ـ ‌ه پێكه‌ینه‌و‌ه وتــی‌« هه‌موو‬ ‫ی شـــار ده‌نــاســم‪,‬‬ ‫پــزیــشــكـه‌ه‌كــانـ ‌‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ پزیشكم كردووه»‪.‬‬ ‫بــاســی‌ لـــه‌وه‌كـــرد كـــه‌ ه ـه‌ر‬ ‫ی بوه‌‌ه‬ ‫له‌منداڵیه‌و‌ه وا بو‌ه و نمون ‌ه ‌‬ ‫ی ك ‌ه‬ ‫ی ب ‌ه منداڵ ‌‬ ‫هێنایه‌و‌ه ك ‌ه براكه‌ ‌‬ ‫نه‌خۆش كه‌وتوو‌ه ب ‌ه دایك وتوو‌ه‬ ‫ی پیشان‬ ‫«بیب ‌ه ل ‌ه دوره‌و‌ه دكتۆره‌كه‌ ‌‬ ‫ده‌‪ ,‬چــاك ده‌بــێــتـه‌وه‌‪ ,‬پیویست‬ ‫ناكات پار‌هی‌ تیا سه‌رف كات»‪.‬‬ ‫ئــه‌م ژنــ ‌ه ك ـ ‌ه ئێستا كــور و‬ ‫ی هه‌ی ‌ه وتی‌« ه‌ر یه‌ك ‌ه مرۆژ‬ ‫كچێك ‌‬ ‫منداله‌كانم ل ‌ه دایــده‌بــن‪ ,‬مانگان ‌ه‬ ‫ی پزیشكیان ده‌بــه‌ن‪ ,‬ك ‌ه‬ ‫سه‌ردان ‌‬ ‫وانه‌كه‌م مورتاح نابم»‪.‬‬ ‫ی ك ‌ه زۆر‬ ‫هه‌ندێك له‌و كه‌سانه‌ ‌‬ ‫ی پزیشك یــش ده‌كــه‌ن‪,‬‬ ‫س ـه‌ردان ـ ‌‬ ‫ده‌رمانه‌كان به‌كارناهێنن‪.‬‬ ‫ی له‌ زارا دا نامۆی ‌ه‬ ‫به‌الم ئه‌ه‌وه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه كه‌ ده‌رمانه‌كان تا هه‌موو ‌‬ ‫تـــه‌واو ده‌بــێــت‪ ,‬بـه‌كــاردێــنــێــت و‬ ‫ی ده‌كرمه‌وه‌‪,‬‬ ‫ی كات له‌سه‌ر ‌‬ ‫«زۆربه‌ ‌‬ ‫ی به‌كارنه‌هێنمم‪,‬‬ ‫چونك ‌ه تا هه‌موو ‌‬ ‫نـه‌فــســیـه‌ن وا ئــه‌زانــم كــ ‌ه چــاك‬ ‫نابمه‌وه‌»‪.‬‬ ‫پزیشكێك یش باس له‌و‌ه ده‌كات‬ ‫ك ‌ه له‌وانه‌ی ‌ه وابێت ك ‌ه ده‌وترێت ژنان‬ ‫ی نه‌خۆشخانه‌كان‬ ‫زیاتر س ـه‌ردان ـ ‌‬ ‫ی بۆ ئه‌و‌ه‬ ‫بكه‌ن‪ ,‬به‌الم هۆكاره‌ه‌ك ‌‬ ‫ی كات‬ ‫گیرایه‌و‌ه كه‌ ژنــان زۆربـــ ‌ه ‌‬ ‫ی خۆیان له‌گه‌ڵ‬ ‫بـه‌ده‌ر ل ‌ه نه‌خۆش ‌‬ ‫« منداڵ و كه‌سه‌كانیاندا سه‌ردان‬ ‫ده‌كه‌ن‪ ,‬بۆی ‌ه وا ده‌رده‌كه‌وێت ژنان‬ ‫زیاتر سه‌ردان ده‌كه‌ن»‪.‬‬ ‫دكــتــۆر ئــــاوات مـه‌جــیــد یش‬ ‫ی بــه‌وه‌دا ك ‌ه «ژن یش و‬ ‫ئــامــاژ‌ه ‌‬ ‫ی پزیشك‬ ‫پیاویش هه‌ی ‌ه زۆر سه‌ردان ‌‬ ‫ده‌ك ـه‌ن‪ ,‬به‌الم هه‌ش ‌ه ب ‌ه مردنه‌و‌ه‬ ‫نه‌بێت نایه‌ت ‌ه الی‌ پزیشك»‪.‬‬ ‫وه‌ك رێنمای ش وتی‌« باشتر‌ه‬ ‫ك ‌ه نه‌خۆش بون‪ ,‬سه‌ردان بكه‌ن‪,‬‬ ‫ی بۆ‬ ‫چونك ‌ه نه‌خۆش تا زوو چار‌ه ‌‬ ‫بكرێت باشتره»‪.‬‬ ‫ی ده‌رونــیــش‬ ‫وه‌ك پزیشكێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌رون ‌‬ ‫له‌و‌ه دوا ك ‌ه راسته‌ الیه‌ن ‌‬ ‫ی‬ ‫ژنان الوازتــر‌ه و زوو تر كاریگه‌ر ‌‬ ‫لــه‌ســه‌ریــان ده‌بــێــت‪».‬لــه‌وانــه‌یــ ‌ه‬ ‫ی كه‌مێك‬ ‫ئـــــ ‌هه‌وه‌ش هــۆكــارێــك ـ ‌‬ ‫الواز بــێــت بـــۆ ئـــه‌م بــاســه»‪.‬‬


‫ئاسۆیه‌ك بۆ خزمه‌ت و په‌یامی مرۆڤایه‌تی‬

‫ی ئیمتیاز‬ ‫خاوه‌ن ‌‬ ‫ی كوردستان‬ ‫ی ته‌ندروست ‌‬ ‫ی كارمه‌ندان ‌‬ ‫سه‌ندیكا ‌‬ ‫ی فه‌ریق قاره‌مان‬ ‫سه‌رنووسه‌ر‪ :‬هاد ‌‬ ‫‪Hadi_qaraman@yahoo.com‬‬ ‫ی موبایل‪07701549403 :‬‬ ‫ژمار‌ه ‌‬ ‫ی مامۆستایان‬ ‫ناونیشان‪ :‬هه‌ولێر ـ گه‌ڕه‌ك ‌‬ ‫شه‌قامی دوو سایدی ئااڵ‬

‫‪www.healthsyndicate.org‬‬

‫ساڵی دوو‌ه‌م ‪ -‬ژماره (‪2014-1-22 )7‬‬

‫‪healthsyndicate‬‬

‫هۆله‌ندا یه‌كه‌مین ‌ی جیهان ‌ه له‌خۆراك ‌ی ته‌ندروستیدا‬ ‫هێمن ئه‌حمه‌د‬ ‫ڕێـــكـــخـــراوی‌ ئــۆكــســفــامـ ‌‬ ‫ی‬ ‫نــێــوده‌وڵ ـه‌ت ـی‌ بــۆ فــریــاكـه‌وتــن‬ ‫وگه‌شه‌پێدان ڕایگه‌یاند كه‌ واڵتی‌‬ ‫هۆڵه‌ندا لـــه‌ڕووی‌ دابینكردنی‌‬ ‫خۆراكی‌ ته‌ندروست پێش فه‌ره‌نسا‬ ‫وسویسرا كه‌وتووه‌ وپله‌ی‌ یه‌كه‌مه‌‬ ‫ل ـه‌جــیــهــانــدا وهـــــه‌ردوو ۆالتــی‌‬ ‫ئه‌مه‌ریكا ویابان نه‌یانتوانیوه‌ هیچ‬ ‫شوێنێك له‌نێو باشترین (‪)20‬‬ ‫وواڵت ـی‌ جیهان به‌ده‌ست بهێنن‬ ‫وچــاد له‌كۆتای‌ لیستی‌ تازه‌ی‌‬ ‫ڕێكخراوه‌كه‌دایه‌ كه‌ (‪ )125‬ووالتی‌‬ ‫له‌خۆ گرتووه‌ وله‌دوای‌ ئه‌سیوبیا‬ ‫وئه‌نگۆالوه‌یه‌ ‪.‬‬

‫هه‌روه‌ها گه‌وره‌لێكۆڵه‌ره‌وه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ئۆكسفام (دیــبــۆرا هـــاردون)‬ ‫كه‌ ئه‌نجامه‌كانی‌ كۆكردۆته‌وه‌‬ ‫له‌چاوپێكه‌وتنێكدا ووتی‌ ‪ :‬هۆله‌ندا‬ ‫بازاڕێكی‌ نوێ‌ ی‌ بۆپێداویستیه‌كانی‌‬ ‫خــۆراك دابینكردووه‌ به‌نرخێكی‌‬ ‫نــزم وجێگیروله‌ڕووی‌ جــۆره‌وه‌‬ ‫خـــواردنـــێـــكـــی‌ هـــاوســـه‌نـــگ‬ ‫وبه‌ڕێگایه‌كی‌ بــاش بنه‌ماكانی‌‬ ‫خۆراكی‌ ته‌ندروستی‌ دابینكردوه‌‬ ‫جیاواز له‌ووالتانی‌ تری‌ جیهان‌‬ ‫ووالت ـه‌ ئه‌وروپیه‌كان له‌سه‌ره‌تا‬ ‫كۆمه‌ڵه‌ی‌ لیسته‌كه‌دان و به‌اڵم‬ ‫وواڵتــانــی‌ ئـه‌فـه‌ریــقــاو الوس و‬ ‫به‌نگالدیش وپاكستان وهندستان‬ ‫له‌ڕیزبه‌ندی‌ سێهه‌می‌ كۆمه‌ڵه‌كه‌ن‬

‫له‌لیسته‌كه‌یاندا ‪.‬‬ ‫رێـــكـــخـــراوی‌ ئــۆكــســفــام‬ ‫ڕونیكرده‌وه‌ كه‌ چه‌ندین ژماره‌ی‌‬ ‫نـــوێ‌ ئـــاشـــكـــراكـــراوه‌ بـــه‌وه‌ی‌‬ ‫كه‌هه‌موو ڕۆژی‌ (‪ )840‬ملیۆن‬ ‫كـــه‌س ل ـه‌جــیــهــانــدا بــه‌ده‌ســت‬ ‫برسیه‌تیه‌وه‌ ده‌ناڵێنن ودوایكردوه‌‬ ‫له‌سه‌رئاستی‌ جیهان گۆڕانكاری‌‬ ‫ل ـه‌ڕێــگــاكــان ـی‌ بــه‌رهــه‌م هێنان‬ ‫ودابـه‌شــكــردنـی‌ خـــۆراك بكرێت‬ ‫‌لــێــكــۆڵـه‌ره‌وان پێشبینی‌ ئـه‌وه‌‬ ‫ده‌كــه‌ن كه‌ گۆڕانكاری‌ له‌كه‌ش‬ ‫وهه‌وا ببێته‌ هۆی‌ به‌رزبونه‌وه‌ی‌‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌ ومه‌ترسی‌ برسیه‌تی‌ له‌‬ ‫رێژه‌ی‌ ‪ %20‬بۆ ‪ %50‬له‌ساڵی‌‪2050‬‬ ‫دا‪.‬‬

‫بزان ‌ه خواردنی قاچ ‌ی مریشك به‌سوود‌ه یان‬ ‫زیان به‌خشه‌‬

‫مریشكدا دۆزیوه‌ته‌وه‪ ‌،‬كه‌ به‌سوودن‬ ‫سروه‌ كه‌مال‬ ‫بۆ چاره‌سه‌ری‌ به‌رزبونه‌وه‌ی‌ فشار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خوێن‪ ،‬یه‌كێك له‌و مادانه‌ بریتیه‌‬ ‫لێره‌دا بزانه‌ خواردنی قاچ ‌‬ ‫مــریــشــك بـــه‌ســـووده‌ یـــان زیــان ل ـه‌ (كــۆالجــیــن)‪ .‬تــوێــژه‌رن له‌و‬ ‫به‌خشه‌ سایتی ئه‌لعه‌ره‌بیه‌ نێت لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا ماده‌ی‌ (كۆالجین)‬ ‫باڵویكرده‌وه‌‪ ،‬كه‌ توێژه‌ره‌وان چوار یان له‌قاچی‌ مریشك ده‌ركرد‌و وه‌ك‬ ‫جــۆر مــاده‌ی‌ پرۆتینیان له‌قاچی‌ خــۆراك دایــان به‌و مشكانه‌ی‌ كه‌‬

‫فشاری‌ خوێنیان هه‌بوو‪ ،‬ده‌ركه‌وت‬ ‫ئه‌و مشكانه‌ی‌ ماده‌ی‌ (كۆالجین)‬ ‫ه‌ كـــه‌یـــان خـــــــواردووه‌‌‪ ،‬دوای‌‬ ‫هه‌شت كاتژمێر فشاری‌ خوێنیان‬ ‫ب ـه‌ڕێــژه‌ی ـه‌ك ـی‌ بـــاش دابـــه‌زیـــوه‌‪،‬‬ ‫بـه‌بـه‌راود بـه‌و مشكانه‌ی‌ كه‌ ئه‌و‬ ‫ماده‌یه‌یان پێ نه‌دراوه‌‪. .‬‬

‫چاره‌سه‌ری رشانه‌وه‌ی سه‌فه‌ر چییه‌؟‬ ‫نازنين عوسمان‬ ‫گـــه‌لـــێـــك كـــــه‌س لــه‌كــاتــی‬ ‫س ـه‌ف ـه‌ركــردن ب ـ ‌ه ئۆتۆمبیل یان‬ ‫شه‌مه‌نده‌فه‌ر یان فڕۆكه‌‪ ،‬هه‌تا به‌له‌م‬ ‫و كه‌شتیی ده‌ریا دووچاری رشانه‌وه‌ی‬ ‫س ـه‌ف ـه‌ر یــان ده‌ردی جــوواڵن ـه‌و‌ه‬ ‫(‪ )Motion sickness‬ده‌بن‬ ‫كه‌ له‌وانه‌ی ‌ه به‌ شێوه‌یه‌كی كتوپڕ ب ‌ه‬ ‫چه‌ند نیشانه‌یه‌ك سه‌رهه‌ڵبدات وه‌ك‬ ‫س ـه‌رســووڕان‪ ،‬ره‌نــگ هه‌ڵبزركان‪،‬‬ ‫ئــاره‌قـه‌یـه‌كــی ســـارد‪ ،‬خێرابوونی‬ ‫هه‌ناسه‌‪ ،‬سه‌رئێشه‌‪ ،‬ناڕه‌حه‌تی ل ‌ه‬ ‫ناوچه‌ی سكدا‪ ،‬زیادبوونی ده‌ردانی‬ ‫لیك‪ ،‬له‌وانه‌ش ‌ه ك ‌ه ببێت ‌ه ئه‌گه‌ری‬ ‫هێڵنج یــان رشــانــه‌و‌ه ك ـه‌ مــرۆڤ‬

‫الیكی‬

‫په‌یجی‬

‫‪cate‬‬

‫‪yndi‬‬

‫تووشی بێهێزی و هیالكی ده‌كات‪.‬‬ ‫زیاد رشانه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی دابه‌زینی‬ ‫په‌ستانی خوێن و كه‌مبوونه‌وه‌ی‬ ‫شل ‌ه ل ‌ه له‌شدا ‪Dehydration‬‬ ‫ده‌بێت ‌ه هۆی وشك بوونه‌وه‌‪ .‬مێشك‬ ‫ل ‌ه رێگای چاوه‌كان و گوێی ناوه‌و‌ه‬ ‫هه‌ست ب ـه‌و جــوواڵن ـه‌وه‌ی ـه‌ی له‌ش‬ ‫ده‌كات‪ ،‬هه‌روه‌ها ب ‌ه رێگای ماسوولك ‌ه‬ ‫و جومگه‌كان‪ .‬له‌و كاته‌ی ك ‌ه ئه‌و‬ ‫ی ك ‌ه له‌م شوێنانه‌و‌ه‬ ‫ئیشاره‌تانه‌ ‌‬ ‫ده‌گـه‌نـ ‌ه مێشك له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا‬ ‫هه‌ماهه‌نگ نه‌بن‪ ،‬ئه‌وا كێشه‌ی یان‬ ‫رشانه‌وه‌ی سه‌فه‌ر سه‌رهه‌ڵده‌دات‪.‬‬ ‫چــاره‌ســه‌ری رشــانــه‌وه‌ی سه‌فه‌ر‪:‬‬ ‫ب ‌ه په‌یڕه‌وكردنی چه‌ند هه‌نگاوێك‬ ‫ئه‌گه‌ری سه‌رهه‌ڵدانی رشانه‌وه‌ی‬

‫سه‌فه‌ر كه‌م ده‌بێته‌وه‌‪ ،‬بۆ نموون ‌ه‬ ‫دانیشتن له‌سه‌ر گوشنی پێشه‌وه‌ی‬ ‫ئۆتۆمۆبیل یان له‌ناو فارگۆنه‌كانی‬ ‫پێشه‌وه‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ر‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫دانیشتن له‌سه‌ر كورسییه‌كانی نزیك‬ ‫باڵه‌كانی فڕۆكه‌‪ ،‬له‌گه‌ڵ سه‌یركردنی‬ ‫دوور باشتر‌ه ل ‌ه خوێندنه‌وه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫هه‌ڵمژینی هـه‌وای پاك و راگرتنی‬ ‫سه‌ر به‌بێ جووڵه‌‪ ،‬دووركه‌وتنه‌و‌ه‬ ‫ل ‌ه جگه‌ره‌كێشان و خــواردن ـه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌لكهول پێش سه‌فه‌ركردن‪ .‬گه‌لێك‬ ‫ده‌رمــان به‌كاردێن بۆ رێگرتن ل ‌ه‬ ‫سه‌رهه‌ڵدان و بۆ چاره‌سه‌ركردنی‬ ‫رشــان ـه‌وه‌ی سه‌فه‌ر ك ‌ه ماوه‌یه‌ك‬ ‫به‌ر ل ‌ه سه‌فه‌ركردن وه‌رده‌گیرێن ب ‌ه‬ ‫شێوه‌ی ده‌نك یان ده‌رزی‪.‬‬

‫كاریگه‌رییه‌كان ‌ی تێكچون ‌ی‬ ‫هۆرمۆن له‌سه‌ر ژنان‬

‫و‪ :‬هه‌رێز‬ ‫هۆرمۆنه‌كان رۆڵێكی‌ گرنگیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ژیانی‌ كه‌سه‌كان‪،‬‬ ‫به‌تایبه‌تی‌ ژنان‪ .‬هه‌رچه‌نده‌ ره‌نگه‌ ملیۆنان ژن هه‌بن هیچ كێشه‌یه‌كی‌‬ ‫ته‌ندروستیان نه‌بێت‪ ،‬به‌اڵم ره‌نگه‌ كێشه‌ی‌ تێكچونی‌ هۆرمۆنیان‬ ‫هه‌بێت‌و ئه‌مه‌ش كار له‌سه‌ر ته‌ندروستیان ده‌كات‪ .‬به‌شێوه‌یه‌كی‌‬ ‫گشتی‌ ژنان له‌ته‌مه‌نی‌ ‪ 20‬بۆ ‪ 40‬ساڵی‌ توشی‌ تێكچونی‌ هۆرمۆن‬ ‫ده‌بــن‪ ،‬به‌اڵم ئه‌گه‌ری‌ رودان ـی‌ له‌ته‌مه‌نه‌كانی تر هه‌یه‌ بۆ نمونه‌‬ ‫له‌منداڵی‌ ساوا كاتێك دایكه‌كه‌ هه‌ست به‌گه‌وره‌بونی‌ مه‌مكی‌ ده‌كات‬ ‫ی ب��اری‌ كوێره‌ گرێیه‌كان‪،‬‬ ‫به‌هۆی‌ بونی‌ شیر له‌مه‌مكی‌‪ .‬پسپۆڕ ‌‬ ‫پرۆفیسۆر جۆن مونسون‪ ،‬له‌له‌نده‌ن رایده‌گه‌یه‌نێت‪ ،‬تێكچونی‌‬ ‫هۆرمۆنات له‌زیادبوندایه‌ ئه‌مه‌ش به‌هۆی‌ په‌ستان له‌سه‌ر گۆڕانكاریی‌‬ ‫رۆتینی‌ ژیان‌و پرۆگرمی‌ خواردنی‌ خراپ كه‌ ره‌نگه‌ دو هۆكاری‌ گرنگ‬ ‫بن بۆ گه‌شه‌كردنی‌ نه‌خۆشییه‌كه‌‪ .‬سه‌رجه‌م گۆڕانكاریه‌ هۆرمۆنیه‌كان‬ ‫له‌ژنان روده‌ده‌ن كه‌ تاوه‌كو ئێستا هۆكارێكی‌ رونی‌ نیه‌ ئایا بۆ‬ ‫له‌ره‌گه‌زی‌ نێردا نیه‌‪ .‬پرۆفیسۆر جۆن مونسون رایگه‌یاندوه‌ ملیۆنان‬ ‫هۆرمۆن له‌‪ 11‬غوده‌ی‌ له‌ش هه‌ن كه‌ دابه‌شبون به‌سه‌ر هه‌مو له‌شدا‪،‬‬ ‫ئه‌و غودانه‌ هه‌مو كاره‌ فیسیۆلۆجیه‌كانی‌ له‌ش رێكده‌خه‌ن‌و هه‌ر‬ ‫گرفتێك له‌هه‌ر غوده‌یه‌ك ئه‌بێته‌ هۆی‌ چه‌ندین كێشه‌ی‌ ته‌ندروستی‌‬ ‫له‌له‌شدا‪ .‬نیشانه‌كانی‌ تێكچونی‌ هۆرمۆنه‌كان به‌رباڵوه‌ بۆیه‌ زۆرجار‬ ‫هۆكاری‌ راسته‌قینه‌ی‌ نازانرێت‪ .‬دیارترینیان دروستبونی‌ كیسه‌‬ ‫له‌سه‌ر هێلكه‌دان‌و چه‌ند نیشانه‌یه‌كی‌ تری‌ ‌وه‌ك ناڕێكی‌ له‌سوڕی‌‬ ‫مانگانه‌ یاخود نه‌مانی‌ سوڕی‌ مانگانه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی‌ زۆر‪ ،‬كه‌می‌‬ ‫ئاره‌زوه‌ سێكسیه‌كان‪ ،‬له‌بارچونی‌ به‌رده‌وام‪ ،‬زیادبونی‌ موی‌ له‌ش‬ ‫به‌تایبه‌تی‌ له‌سه‌ر سك‌و گۆی‌ مه‌مك‪ ،‬هه‌ڵوه‌رینی‌ قژ‪ ،‬له‌پڕ زیادبونی‌‬ ‫كێش‌و دره‌نگ دابه‌زاندنی‌ كێش‪ ،‬هه‌ستكردن به‌هیالكی‌‪ ،‬گۆڕانكاریی‌‬ ‫له‌مه‌زاج‪ ،‬چه‌وربونی‌ پێست‌و ده‌ركه‌وتنی‌ زیپكه‌ی‌ عازه‌به‌‪ ،‬دواكه‌وتنی‌‬ ‫پرۆسه‌ی‌ دوگیانی‌‪ .‬باشترین رێگا بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانرێت كۆنترۆڵی‌‬ ‫هۆرمۆن بكرێت بریتیه‌ له‌وه‌رزشكردن بۆ مــاوه‌ی‌ نیو كاتژمێر‬ ‫ی چه‌ور‌و سوێر‪ ،‬دابه‌زاندنی‌ كێش‬ ‫له‌رۆژێكدا‪ ،‬دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌خواردن ‌‬ ‫بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كێشیان زۆره‌‪ ،‬خواردنی‌ شیره‌مه‌نییه‌كان‌و كالسیۆم‬ ‫له‌ته‌مه‌نی‌ هه‌رزه‌كاریه‌وه‌‪.‬‬

‫خۆتا‬ ‫ن بكه‌‬

‫‪ths‬‬ ‫‪heal‬‬

‫ن‬ ‫ال‬ ‫یكی پ‬

‫ه‌یج‬ ‫ی خۆت‬

‫‪ate‬‬

‫‪ndic‬‬

‫ان‬

‫‪thsy‬‬

‫‪healthsyndicate@gmail.com‬‬

‫بكه‌ن‬

‫‪heal‬‬

‫الیكی‬

‫په‌یج‬

‫‪icate‬‬

‫ی خۆ‬ ‫تان ب‬

‫‪synd‬‬

‫كه‌ن‬

‫‪th‬‬ ‫‪heal‬‬


1 88999999