Page 1

} tekst Bea Ros

interview

Cultureel Zelfportret

Een van de doelen van Cultuur­ educatie met Kwaliteit is het volgen en beoordelen van de culturele ontwikkeling van leerlingen. Om scholen daarbij te helpen ontwikkelt Kunstbalie een digitaal volginstrument: het Cultureel Zelfportret. Centraal hierin staan de competenties cultuureducatie kunst en erfgoed. Op dit moment loopt een pilot op drie basisscholen; najaar 2016 is het instrument voor alle scholen beschikbaar.

maakt groei van leerling inzichtelijk Het volginstrument is een logisch vervolg op De Cul-

Op basis van de eigen visie en ambities ontwikkelt de

tuur Loper. Met dit programma van Kunstbalie en Erf-

school vervolgens een samenhangend en doorlopend

goed Brabant kunnen scholen hun visie en ambities

activiteitenprogramma om leerlingen te stimuleren in

formuleren voor cultuureducatie: wat willen we onze

hun culturele groei. Maar hoe maak je die groei zicht-

leerlingen meegeven? Handvat daarbij is C-Zicht: het

baar? Daar komt het Cultureel Zelfportret in beeld.

overzicht van drie competenties cultuureducatie voor kunst en erfgoed - reflecterend, onderzoekend en

Kwalitatief meten

creërend vermogen - elk met bijbehorende gedrags-

Met het Cultureel Zelfportret maakt Kunstbalie werk

indicatoren.

van het vierde doel van Cultuureducatie met Kwali-

v.l.n.r. Reflecterend vermogen, Onderzoekend vermogen, Creërend vermogen – foto’s Studio Noa Verhofstad

1


interview

Ook aan de slag met CZP? Vanaf najaar 2016 komt het CZP-portfolio voor alle basisscholen die deelnemen aan de Cultuur Loper beschikbaar. Een school die ermee wil werken, krijgt een workshop over de techniek van het systeem en een training voor het leren voeren van reflectiegesprekken. Gebruik van het systeem en scholing is gratis voor scholen die deelnemen aan De Cultuur Loper. Meer informatie: Renske van Dillen, renske.van.dillen@kunstbalie.nl

teit: het ontwikkelen van beoordelingsinstrumenten.

“Het systeem biedt bovendien voldoende ruimte om

Cultuureducatie, zo stelt de rijksoverheid, moet meer

het aan te passen aan onze eigen wensen. En heel

zijn dan louter losse en leuke activiteiten, kinderen

fijn is dat Kunstkade open staat voor samenwerking

moeten er daadwerkelijk iets van opsteken en dat

en uitwisseling.”

moeten scholen ook zichtbaar maken. Kunstbalie neemt het technische format van SchoolBij vakken als taal of rekenen volstaat een simpele

­folio over: een beveiligde webomgeving waar leer­

(volg)toets om leerprestaties bij te houden. Maar hoe

krachten en leerlingen op kunnen inloggen. Elke

toon je aan dat leerlingen cultureel competenter zijn

leerling krijgt eigen inlog en kan zelf bepalen wie zijn

geworden? “Daarvoor waren we op zoek naar een

portfoliopagina wel en niet te zien krijgt. Alleen de

kwalitatieve meetmethode”, vertelt Renske van Dillen,

leerkracht heeft toegang tot alles en die heeft boven-

senior consulent van Kunstbalie. Het eerste idee was

dien een eigen leerkrachtdeel waar hij bijvoorbeeld notities kan bijhouden. Dit format richt Kunstbalie vervolgens in met eigen

“Het CZP maakt zichtbaar: wie is dit kind, wat kan dit kind en hoe groeit dit kind?”

labels, de drie culturele competenties. In het Cultureel Zelfportret (CZP), zoals het Brabantse portfolio is gedoopt, maakt elke leerling aan het begin en het eind van het schooljaar een zelfportret over wie hij is en wat hij kan en nog wil leren. Het kind bepaalt zelf de vorm voor zijn portret, bijvoorbeeld een tekening, filmpje of tekst. Gedurende het jaar vullen leerling en

om vorderingen zichtbaar te maken door observatie

leerkracht het portfolio met ondernomen activiteiten,

– simpel gezegd het turven van bij de competenties

leervragen en (leer)resultaten. “Het wordt niet zomaar

horende gedragsindicatoren. “Maar behalve arbeids-

een plakboek met leuke plaatjes en ervaringen, het

intensief voor de leerkracht leverde dat ook niet de

is echt meer. Het Cultureel Zelfportret maakt zicht-

gewenste kwalitatieve diepgang op. Je wilt niet alleen

baar: wie is dit kind, wat kan dit kind en hoe groeit

weten hoe vaak een leerling iets gedaan heeft, maar

dit kind?”

ook wat hij ervan geleerd heeft.” Niet afvinken Van Dillen stak haar licht op bij collega’s in den

Het CZP gaat uit van de leerling als vormgever van

lande - ‘waarom zou je zelf het wiel uitvinden als

zijn eigen leerproces. “Op het moment dat je als leer-

anderen dat al gedaan hebben’ - en vond aansluiting

ling invloed hebt op wat je gaat leren, leer je meer”,

bij Kunstkade in Leeuwarden. Hier is Schoolfolio

vertelt Van Dillen. De leerling formuleert zijn eigen

ontwikkeld, een digitaal portfolio waarin leerlingen

leervraag: wat wil ik nu leren, weten, onderzoeken?

hun culturele activiteiten bijhouden. “Het concept van

Die vraag wordt gekoppeld aan een van de compe-

een portfolio sprak ons zeer aan”, vertelt Van Dillen.

tenties.

2


interview

Bij elke competentie hoort een set gedragsindicato-

vragen werken en of de begrippen en woordwolken

ren, maar Kunstbalie heeft er bewust voor gekozen

duidelijk zijn voor leerlingen. “Misschien moet het

die niet op te nemen in het leerlingdeel van het CZP.

wel heel anders. Dus ik ben heel benieuwd wat de

“We willen vermijden dat leerlingen het gevoel krijgen

scholen daarvan gaan zeggen.”

dat ze alleen maar iets hoeven aan te vinken. Volgens ons schakel je daarmee het zelf nadenken over wat-

Leerkracht cruciaal

wil-ik-eigenlijk-leren uit.”

De leerling formuleert weliswaar zijn eigen leer­ vragen, maar die zijn, zo benadrukt Van Dillen, altijd

In plaats daarvan zijn de competenties cultuuredu-

ingeka­derd door de leerkracht. Die heeft immers

catie voor leerlingen vertaald als denken, vormgeven

per leer­jaar leerdoelen vastgesteld. De leerling heeft

en onderzoeken. Een wolk van woorden verduidelijkt

boven­dien de hulp van de leerkracht nodig, geheel

bovendien elk begrip. Zo staan bij onderzoeken

zelfstandig leervragen formuleren is ondoenlijk en

woorden als ‘doorvragen’, ‘probeer’, ‘aanrommelen’

onwenselijk. In dat opzicht haakt Kunstbalie helemaal

en ‘verander’. Van Dillen licht toe: “De woorden zijn

aan bij de pedagogiek van Gert Biesta die de leer-

bedoeld om leerlingen te laten nadenken over wat

kracht en de kunst van het onderwijzen centraal stelt.

voor hem op dat moment van belang is: wil je bijvoorbeeld meteen een af product maken of wil je eerst

In zijn eigen, voor leerlingen afgeschermde deel kan

even oefenen en uitproberen?”

de leerkracht het activiteitenprogramma met bijbehorende leerdoelen voor een heel schooljaar zetten.

Om leerlingen op weg te helpen bij het formuleren van

Bovendien bevat dit deel een uitwerking van de

leervragen bevat het portfolio enkele basisvragen,

gedragsindicatoren naar leeftijd/leerjaar in de vorm

zoals: hoe kan ik handiger worden in… of hoe kom ik

van vier persona’s: beschrijvingen van archetypische

te weten wie, wat, waar, hoe…Tijdens de pilot die dit

leerlingen van een bepaalde leeftijd. Bijvoorbeeld

voorjaar loopt, beproeven drie basisscholen of deze

kleuter Pleun die al spelend en vol verwondering de

3


interview

wereld verkent of de 10-jarige Alex die van feiten

Ter voorbereiding van het reflectiegesprek volgt de

houdt en veel nadenkt over zichzelf. De persona’s –

leerkracht vier stappen: kijken, noteren, ordenen en

gebaseerd op de culturele ontwikkelingsfases zoals

waarderen (KNOW). “Daardoor dwingt hij zichzelf om

beschreven in Cultuur in de Spiegel, het leerplan­

even zijn oordeel uit te stellen”, licht Van Dillen toe.

kader kunstzinnige oriëntatie van SLO en de culturele

“Je kunt bij een tekening denken: wow prachtig! Maar

competenties – beschrijven de algemene en culturele

misschien kon de leerling al heel goed tekenen en

ontwikkeling van een kind in die leeftijd en wat dat

had hij eigenlijk veel meer stappen kunnen maken.

vraagt van de leerkracht. “Zo weet een leerkracht wat

De kernvraag van het reflectiegesprek is dan ook:

hij redelijkerwijs kan verwachten en vragen van leer-

wat is de waarde van wat ik zie voor dit kind?” De

lingen en kan hij hun ontwikkeling beter stimuleren.”

leerkracht ordent bovendien naar competenties. Als de leerling zijn leervragen voor onderzoekend

Een leerkracht kan telkens activiteiten in het portfolio

vermogen heeft geformuleerd, zou daar ook de

van de leerlingen plaatsen en hen uitnodigen daarbij

nadruk moeten liggen in het reflectiegesprek. “Als

een leervraag te formuleren. Daarbij kan hij desge-

leerkracht wil je uiteindelijk ook beoordelen en tegen

wenst zelf al aangeven welke competentie daarbij

een leerling kunnen zeggen: hier ligt nog werk voor

centraal staat. “Stel de klas gaat op atelierbezoek bij

jou.”

een kunstenaar die een verfroller gebruikt. De leerkracht wil met die activiteit werken aan het reflecterend vermogen en formuleert bijvoorbeeld als vraag: als je schildert met een verfroller, ben je dan wel een kunstschilder?” Zo brengt hij focus aan in het leren. Het portfolio helpt om ruimte te geven aan individuele leerbehoeften van leerlingen. Juist binnen cultuureducatie, waar de niveauverschillen tussen leerlingen groot kunnen zijn, is dat belangrijk. Stel de klas gaat aan de slag met vrij schrijven. Voor het ene kind is het schrijven van een verhaal al een hele opgave, het andere kind doet dat zelf al vaak en wil nu wel eens leren hoe je een spannend verhaal of een gedicht schrijft. Het portfolio helpt leerlingen om na te denken waar ze zelf staan en wat ze willen leren. “De leerling die thuis al vaak verhaaltjes schrijft, kan ervoor kiezen om reflecterend bezig te zijn en er nog beter in te worden. De leerling die het moeilijk vindt, kan kiezen voor onderzoekend bezig zijn: gewoon allerlei aanzetjes maken zonder meteen een heel verhaal te maken. Dus door juist de leerling zelf te laten nadenken over die competentie, kan de leerkracht veel beter differentiëren.” Reflectiegesprek De leerkracht kan feedback, complimentjes en tips bij de portfoliopagina’s van leerlingen plaatsen. Hij kan in zijn eigen leerkrachtdeel bovendien voor zichzelf notities maken over wat hij ziet. Een tot twee keer per jaar (begin en eind van schooljaar) voert hij een reflectiegesprek met elke leerling om diens groei te bespreken.

Van Dillen: “Op het moment dat je als leerling invloed hebt op wat je gaat leren, leer je meer”.

4


interview

Belangrijke leidraad bij het voeren van het gesprek

definitief CZP-systeem bouwen. “We willen uit de

is het ui-model van Korthagen, waarmee je met zes

pilot in elk geval antwoord op drie vragen: is het wer-

typen vragen steeds dieper bij de kern komt: Wat

ken met competenties op deze wijze voor leerlingen

kom je tegen? Wat doe je? Wat kun je? Waar geloof

haalbaar? Heeft de leerkracht voldoende in handen

je in? Hoe zie je jezelf? Wat zijn je diepste waarden?

voor het voeren van een reflectiegesprek? En kunnen

Dit oorspronkelijk als reflectiemodel voor leraren ont-

leerlingen met de leervragen uit de voeten?”, vertelt

wikkelde instrument heeft coach en filosoof Monique

Van Dillen.

Fischer in opdracht van Kunstbalie uitgewerkt naar vragen per leeftijd. “Iedereen weet dat je bij een kleu-

Eén ding weet ze nu in elk geval al zeker: CZP is een

ter niet bij de diepere motivatie terecht gaat komen.

systeem dat breed inzetbaar is. “Alle scholen, onge-

Maar je kunt wel vragen stellen over het gedrag dat je

acht onderwijsvisie of lesmethode, kunnen ermee

hebt gezien. We hebben daar per leeftijdscategorie

werken. Het systeem biedt ruimte om er je eigen ac-

voorbeeldvragen voor laten maken. Al doende leert

tiviteiten en beoordelingscriteria in te voeren.’ Dat is

de leerkracht natuurlijk zelf welke vragen hij moet

een bewuste keuze van Kunstbalie: ‘Wij zien het niet

stellen.”

als onze taak om eindcriteria te formuleren, daarvoor ligt er al materiaal genoeg.”

Behalve met de leerkracht kunnen leerlingen ook onderling reflectiegesprekken voeren. Ze kijken in el-

Net als de pilotscholen kan een school het eerst in

kaars portfolio en bespreken dan samen de volgende

enkele klassen uitproberen. “Een van de pilotscholen

drie stappen: noteren, ordenen en waarderen. “Zo

gaat het systeem uitproberen in de kleuterklas. De juf

leren de kinderen van elkaar en leren ze bovendien

zei: ‘Mijn kinderen kunnen echt nog geen leervraag

om het gesprek met de leerkracht voor te bereiden.”

formuleren.’ Op mijn suggestie begint ze nu eerst met een portfolio en leervraag op klasniveau. Dat kan

Brede waarde

allemaal.”

Van maart tot aan de zomervakantie beproeven drie basisscholen in Brabant het digitale volgsysteem. Op

Het volgsysteem maakt niet alleen de culturele groei

basis van hun ervaringen laat Kunstbalie een

van individuele leerlingen inzichtelijk, maar laat ook

5


zien waar je als school aan werkt en wat dat beleid oplevert. Nuttige informatie voor de school zelf, maar ook ter verantwoording aan bijvoorbeeld de inspectie of ouders. Van Dillen ziet bovendien kansen voor koppelingen met andere vakken. “Ik verwacht dat leerkrachten gaan denken: dat competentiegericht werken kan ik ook inzetten bij taal en rekenen. Kunstkade merkte in Leeuwarden al dat scholen dat deden. Dit systeem helpt leerkrachten bij het gedifferentieerd werken en dat is bij alle vakken belangrijk.”

Een artikel over De Cultuur Loper, gepubliceerd door Kunstbalie. April 2016

Bronnen voor het CZP Kunstbalie heeft het Cultureel Zelfportret (CZP) niet vanuit het niets ontwikkeld, het sluit aan bij de volgende al bestaande instrumenten en theorieën:

ontwerp FoURPAcK ontwerpers – foto’s competenties cultuureducatie Studio Noa Verhofstad – foto’s leerlingen Ben Nienhuis

Schoolfolio (Kunstkade Leeuwarden) De techniek van dit digitale portfolio ligt aan de basis van het CZP – www.schoolfolio.nl

Gert Biesta: Giving teaching back to education (2012) en Goed onderwijs en de cultuur van het meten (2012)

C-zicht (Kunstbalie/Cultuurmij Oost)

De leerkracht heeft een actieve, sturende rol bij het leerproces van leerlingen

De competenties cultuureducatie kunst en erfgoed en bijbehorende gedragsindicatoren zijn inhoudelijk uitgangspunt van het CZP – www.culturelecompetenties.nl/kunstbalie

Lagen van persoonlijkheid (het ‘ui-model’) van Fred Korthagen (2011)

De Cultuur Loper (Kunstbalie)

Basis voor vragen tijdens reflectiegesprek, door Monique Fischer (MF Consulting) uitgewerkt naar leeftijd

Het CZP is een facultatieve, maar logische vervolgstap op het werken met DCL – www.decultuurloper.nl

Cultuur in de Spiegel (Barend van Heusden) en Leerplankader kunstzinnige oriëntatie (SLO) De hierin beschreven culturele ontwikkelingsfasen vormen de basis voor de vier persona’s van het CZP – www.slo.nl / www.cultuurindespiegel.nl /

Portfolio talentontwikkeling obs De Wijde Wereld Uden i.s.m. Juliette Walma van der Molen Beoordelingsmatrix waarmee een leerkracht plussen en minnen kan zetten voor creativiteit en conceptueel denken.

Profile for Kunstbalie

De Cultuur Loper publicatie cultureel zelfportet  

De Cultuur Loper publicatie cultureel zelfportet  

Advertisement