Issuu on Google+


Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego „Apeiron” w Krakowie

KULTURA BEZPIECZEŃSTWA NAUKA – PRAKTYKA – REFLEKSJE

Redakcja Boris Dürkech Štefan Kočan Juliusz Piwowarski Viktor Porada Nr 15 styczeń - czerwiec 2014


Redaktorzy tomu Brigádny genrál, doc. ing. Boris Dürkech, CSc., Słowacja Doc. Štefan Kočan, Ph.D., Słowacja Juliusz Piwowarski, Ph.D., Polska Prof. JUDr. Ing. Viktor Porada, DrSc., dr. h. c. mult., Czechy Rada Naukowa Prof. Stanislav Dadelo, Ph.D., Litwa Ing. Štefan Galla, PhD., Słowacja Janusz Gierszewski, PhD., Polska Rastislav Kazanský, PhD., Słowacja Doc. Štefan Kočan, PhD., Słowacja Assist. Prof. Mojmir Mamojka, PhD., Słowacja

Recenzenci

Assoc. Prof. Tadeusz Ambroży, PhD., Polska Wojciech Czajkowski, PhD., Polska Robert Częścik, PhD., Polska Assoc. Prof. Krzysztof Kaganek, PhD., Polska Robert Socha, PhD., Polska

Ing. Jozef Martinka, Phd., Słowacja Doc. Ing. Jana Müllerová, PhD., Słowacja Prof. Jerzy Ochmann, PhD., Polska Juliusz Piwowarski, PhD., Polska Doc. JUDr. Karel Schelle, CSc., Czechy Andrzej Wawrzusiszyn, PhD., Polska

Bartosz Soliński, PhD., Polska Prof. Bernard Wiśniewski, PhD., Polska Vasyl Zaplatynskyi, Doc. PhD., Ukraina Prof. Janina Zięba-Palus, PhD., Polska

Opracowanie redakcyjne, skład i korekta Radosława Rodasik Patrycja Węglarz Copyright © by Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego „Apeiron” w Krakowie, Kraków 2014 „Kultura Bezpieczeństwa. Nauka – Praktyka - Refleksje” na liście czasopism punktowanych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego otrzymało 6 pkt. W rankingu czasopism punktowanych Index Copernicus Journal Master List zostało ocenione na 4,05 pkt. ISSN 2299-4033 Nakład: 100 szt. Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego „Apeiron” w Krakowie ul. Krupnicza 3, 31–123 Kraków Tel. (12) 422 30 68; Fax. (12) 421 67 25 e-mail: science@apeiron.edu.pl www.apeiron-wydawnictwo.pl


Spis treści Magdalena Adamczyk ............................................................................... 7 SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W LATACH 2000-2012 Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży ................................................. 25 TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB BEZPIECZEŃSTWA Sławomir Bałuszyński ........................................................................... 36 ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Jacek Bil ...................................................................................................... 48 KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA EKONOMICZNEGO PAŃSTWA Valerij Nikolajevich Cherneta ............................................................. 66 THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT IN THE TIME OF THE EXTREME SITUATIONS CONSEQUENCES LIQUIDATION Robert Częścik .......................................................................................... 76 WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV) DLA POTRZEB BEZPIECZEŃSTWA PAŃSTWA Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik .......................................... 88 KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA – WZMACNIANIE DEWIACYJNOŚCI Renáta Ďurkechová ................................................................................ 98 VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH VO VZŤAHU KU KRIMINALITE A ICH VÝZNAM Wojciech Hrynicki ................................................................................ 123 POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY ELEMENTÓW STANU CYWILNEGO OSOBY TRANSSEKSUALNEJ Kuba Jałoszyński .................................................................................. 141 TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY CHARAKTERU ZAGROŻENIA TERRORYSTYCZNEGO WE WSPÓLCZESNYM ŚWIECIE Vojtech Jurčák ....................................................................................... 154 ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH


Barbara Kaczmarczyk ......................................................................... 169 WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Jaroslav Kapusniak ............................................................................... 186 ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FOREST FIRE BEFORE DEPLOYMENT OF THE OVERLAND FIREFIGHTING MODULE Kaja Kowalczewska .............................................................................. 199 COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Rafał Kręgulec, Witold Mazurek ...................................................... 211 FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA LUDZI MŁODYCH W POLSCE W XX WIEKU W ŚWIETLE WYKŁADNI PRAWA Paweł Łabuz ............................................................................................ 237 ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Ivan Majchút ........................................................................................... 252 SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI Mária Martinská .................................................................................... 263 PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH BEZPEČNOSTI AKO NOVEJ SOCIÁLNEJ A POLITICKEJ PRAXE Antoni Olak, Antoni Krauz ................................................................. 279 ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Paweł Pajorski ....................................................................................... 301 GRUNWALDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Viktor Porada ......................................................................................... 318 BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE A PRÁVNÍ TEORIE O BEZPEČNOSTI Viktor Porada, Eduard Bruna ........................................................... 339 K PRŮNIKŮM TEORIE PRÁVA A BEZPEČNOSTNÍCH VĚD V ČR A SR (NA PŘÍKLADĚ FORMULACE BEZPEČNOSTNÍ DOKTRÍNY) Mariusz Rozwadowski ........................................................................ 359 BEZPIECZEŃSTWO SPOŁECZNOŚCI LOKALNYCH ORAZ DZIAŁANIA ZMIERZAJĄCE DO JEGO POPRAWY


Karel Schelle .......................................................................................... 374 DIE INTEGRATIONSBEMÜHUNGEN DES BÖHMISCHEN KÖNIGS GEORG VON PODIEBRADY ZUM ZWECKE DER GEWÄHRLEISTUNG DER EUROPÄISCHEN SICHERHEIT Vladimír Sedlák, Eduard Snižik, Michal Krajník ........................ 382 INFORMAČNÁ BEZPEČNOSŤ A OCHRANA OSOBNÝCH ÚDAJOV NA INTERNETOVÝCH SOCIÁLNYCH SIEŤACH Peter Spilý ............................................................................................... 396 VOJENSKÝ PRÍSTUP K SÚČASNÝM BEZPEČNOSTNÝM HROZBÁM Lucia Valentová, Beata Mazur .......................................................... 409 ODPOWIEDZIALNOŚĆ Z TYTUŁU WYKROCZEŃ I PRZESTĘPSTW CELNYCH Renata Veselá ........................................................................................ 424 DIE ÄLTESTEN INTEGRATIONSBEMÜHUNGEN ZUM ZWECKE DER GEWÄHRLEISTUNG DER SICHERHEIT Tomasz Wałek ....................................................................................... 435 ZARZĄDZANIE BEZPIECZEŃSTWEM IMPREZ MASOWYCH I ZGROMADZEŃ JAKO ZADANIA SZCZEGÓLNE WŁADZ LOKALNYCH Rafał Zimniewicz .................................................................................. 446 ŚRODKI UŻYWANE PRZEZ TERRORYSTÓW PRZY ZAMACHACH BOMBOWYCH Vladimír Zoubek ................................................................................... 456 IURISPRUDENCIA AND CLASH OF CIVILIZATIONS


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

Magdalena Adamczyk Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu

SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W LATACH 2000-2012 SCALE OF CRIME IN THE LESSER POLAND PROVINCE IN 2000-2012 YEARS ABSTRACT Discussing the occurrence of crime is a purpose of the article as well as how developed in the Lesser Poland province in 2000-2012 years threatening with crime against possessions along with crime against the life and the health. Basic categories of common crime were discussed in the support about universally used statistically categories of the evaluation of these occurrences with reference to all districts. One should remember that Police as the only pillar are not only responsible recognizing and fighting all forms of crime. Due to data which were made available by Provincial Headquarters of Police in Cracow, the author analysed dynamics of stated along crimes with initiated proceedings and their detectability. KEYWORDS stated crimes, initiated proceedings, the theft, a burglary, robbery, the robbery theft, racketeering and extortion, the manslaughter, the damage to health, the complicity in the scuffle or the battery, the detectability ABSTRAKT Celem artykułu jest omówienie zjawiska przestępczości oraz jak kształtowało się w województwie małopolskim w latach 2000-2012 zagrożenie przestępczością przeciwko mieniu wraz przestępczością przeciwko życiu i zdrowiu. Omówione zostały podstawowe kategorie przestępczości pospolitej w oparciu o powszechnie stosowane statystycznie kategorie oceny tych zjawisk w odniesieniu do wszystkich powiatów. Należy pamiętać, że nie tylko Policja jako jedyny filar jest odpowiedzialna za rozpoznawanie i zwalczanie wszelkich form przestępczości. Z uwagi na dane jakie zostały udostępnione przez Komendę Wojewódzką Policji w Krakowie,

7


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

autorka zanalizowała dynamikę przestępstw stwierdzonych wraz z postępowaniami wszczętymi i ich wykrywalnością . SŁOWA KLUCZOWE przestępstwa stwierdzone, postępowanie wszczęte, kradzież, kradzież z włamaniem, rozbój, kradzież rozbójnicza, wymuszenie rozbójnicze, zabójstwo, uszczerbek na zdrowiu, udział w bójce lub pobiciu, wykrywalność. Uwagi wstępne Przestępczość towarzyszyła człowiekowi od dawien dawna. Pierwsze wzmianki na jej temat możemy spotkać już w mitologii greckiej. Uważano wówczas, że wszystkie wypadki losowe określane są przez bogów. Pierwsze kryminologiczne poglądy między innymi Homera, Platona czy Arystotelesa wskazują, że w ówczesnych czasach zbrodnię pojmowano jako „chorobę duszy”, na którą lekarstwem miał być przemyślany system kar. W starożytności zrodziły się też przednaukowe przesłanki socjologiczne, w myśl których zło moralne lub wykolejenie społeczne miało swe źródło w niewiedzy i ciężkich warunkach1. Przestępczość kryminalna jest szczególnie zauważalna i dokuczliwa dla obywateli, którzy zwykle nie mają do czynienia z przestępczością zorganizowaną czy gospodarczą, znacznie częściej natomiast spotykają się z kradzieżami, włamaniami, niszczeniem mienia czy bójkami. Mimo upływu czasu i rozwoju cywilizacji problem przestępczości pozostał. Pomimo ciągłego wzrostu wykrywalności sprawców, nadal popełniane są czyny zabronione. Problem przestępstw istniał zawsze tam, gdzie występowały różnorakie problemy egzystencjalne lub w środowisku zmarginalizowanym, czy wśród grup wykluczonych. Równocześnie na przestrzeni lat zmieniały się techniki śledcze, ale natężenie przestępczości i tak narastało, szczególnie wśród ludzi coraz młodszych, sfrustrowanych trudnościami i niejasnymi perspektywami życia codziennego. Przestępstwa stwierdzone to takie przestępstwa, które zostały popełnione, a informacje o tych przestępstwach dotarły do organów ścigania poprzez zawiadomienie o popełnieniu

1

CZEKAJ K., Społeczna konstrukcja przestępstwa i przestępczości, (w:) Labirynty współczesnego społeczeństwa, Katowice 1998, s. 129.

8


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

przestępstwa przez osobę poszkodowaną lub ze źródeł własnych organów ścigania. W roku 2012 stwierdzono w województwie małopolskim 30 576 przestępstw przeciwko mieniu (kradzież, kradzież z włamaniem oraz przestępstwa rozbójnicze) oraz 1 818 przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu (zabójstwo, uszczerbek na zdrowiu, udział w bójce lub pobiciu). Oznacza to spadek przestępstw stwierdzonych przeciwko życiu i mieniu o ok.3% względem roku 2011. Z danych statystycznych widać, iż najwięcej przestępstw przeciwko mieniu zanotowano w roku 2003 natomiast przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu w roku 2000. Od roku 2003 do 2008 liczba stwierdzonych przestępstw przeciwko mieniu nieznacznie maleje po uprzednim wzroście zanotowanym w latach 2000-2002. Kolejne lata 2009-2011 spowodował wzrost przestępczości. Liczba przestępstw stwierdzonych w roku 2012 jest niższa od zanotowanej w roku 2000 o 43%,a przypadku przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu zrejestrowano natomiast 30% spadek. (wykres 1). Wykres 1. Liczba przestępstw stwierdzonych przeciwko mieniu oraz przeciwko życiu i zdrowiu w województwie małopolskim w latach 2000-2012

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie

Przestępstwa przeciwko mieniu ogółem w powiatach wyniosły w roku 2012 aż 30 576. Liczba omawianych przestępstw stwierdzonych ogółem w roku 2009 wynosiła 28 372, w 2010 to 31 381, w 2011 to 31 658 co oznacza wzrost przestępstw z tej kategorii.

9


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

Zasadniczo najniższa dynamika o podstawie stałej2 wystąpiła w roku 2008 ok. 52%. Natomiast najwyższy wskaźnik dynamiki wystąpił w latach 2003-2007. Dynamika o podstawie ruchomej3 w latach 2002-2003 oraz 2009 i 2011 przewyższyła wskaźnik 100%. W przypadku przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu skala zjawiska miała inne rozmiary aniżeli przestępstwa przeciwko mieniu. W roku 2012 odnotowano najniższy wskaźnik dynamiki ok. 30% spadku względem roku 2000. Dynamika o podstawie ruchomej przewyższyła 100% w latach 2007 i 2009. Z analizy danych wynika, że rocznie przestępstwa przeciwko życiu i mieniu malały o 2%. Wykres 2. Przestępstwa stwierdzone przeciwko życiu i zdrowiu w województwie małopolskim w latach 2000-2012

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie

Jak widać na wykresie 2 najliczniejsza grupa przestępstw w latach 2000-2012 to ciężki uszczerbek na zdrowiu następnie udział w bójce lub pobiciu. Najmniej policja zarejestrowała w przypadku zabójstw. Najniższa dynamika ok 17% w roku 2012 względem roku 2000 wystąpiła w przypadku zabójstw, ok. 27% mniej zanotowano ciężkiego uszczerbku na zdrowiu oraz 36% mniej 2

ADAMCZYK M., "Nauka i gospodarka- Kształtowanie się przestępczości pospolitej w latach 2000-2009", 2011/2 nr 9, str. 64 3 Miary dynamiki o podstawie ruchomej(łańcuchowe) określają zmiany, które występowały w kolejnych okresach w odniesieniu do okresu bezpośrednio go poprzedzającego. Adamczyk M "Nauka i gospodarka- Kształtowanie się przestępczości pospolitej w latach 2000-2009", 2011/2 nr 9, str. 65

10


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

udziału w bójce lub pobiciu. Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu w okresie 13 lat zmalały o 30%. Najwięcej przestępstw policja odnotowała w roku 2000. Rocznie przestępstwa malały ok. 2% w latach 2000-2012. Jednakże należy pamiętać, że to jest tylko statystyka, która nie zawsze jest wiarygodna z uwagi na występującą ciemną liczbę przestępstw. Ponieważ część przestępstw w danym roku nie została wykryta i wówczas statystyka ulega zmniejszeniu a kolejne lata są znaczenie wyższe co nie oznacza wzrostu przestępczości lecz wykrycie sprawcy i zakwalifikowanie go do roku bieżącego pomimo, że zdarzenie nastąpiło rok czy dużo wcześniej. Tabela 2. Przestępstwa stwierdzone przeciwko mieniu w powiatach województwa małopolskiego w latach 2000-2012 Wyszczególnien2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Miasto 28134 26174 2781331792 3078928393 21329 17318 1417914778 15050 14599 13970 KRAKÓW Krakowski 2190 2474 2391 2445 2752 2163 1706 1524 1296 1316 1531 1604 1684 Myślenicki 895 847 884 851 697 747 564 478 353 370 588 531 524 Proszowicki 315 309 332 296 231 257 180 164 152 182 175 326 238 Wielicki 1141 1125 1081 1160 1253 1111 1017 772 735 726 829 814 756 Nowosądecki 3555 3493 3237 3288 3622 3249 2817 1919 1788 1691 2209 2019 2259 Gorlicki 832 779 645 706 730 644 534 439 415 357 376 402 427 Limanowski 707 528 505 509 574 572 509 356 388 340 469 439 430 Nowotarski 1265 1286 1160 1427 1351 1154 975 881 763 970 1051 1020 1111 Tatrzański 1023 1225 1076 1334 1540 1279 1204 764 903 933 918 1094 960 Tarnowski 3544 3330 3049 3326 3447 2358 2443 2036 1438 1469 1689 1672 1687 Bocheński 652 626 863 832 777 601 530 538 481 408 459 459 564 Brzeski 615 774 713 696 891 603 674 488 638 374 787 951 580 Dąbrowski 558 626 604 413 348 423 389 244 224 283 343 358 410 Chrzanowski 2716 2559 2726 2965 2894 2490 1981 1672 1337 1052 1218 1451 1411 Miechowski 374 470 440 358 499 341 243 242 200 341 374 375 341 Olkuski 1208 1037 1162 1132 1102 1068 909 786 744 834 1032 1067 984 Oświęcimski 2041 1921 1903 1812 1727 1665 1527 1232 1099 1117 1230 1345 1122 Suski 466 458 465 455 436 426 327 293 282 279 247 315 316 Wadowicki 1304 1301 1164 1248 1284 1082 860 698 595 552 806 817 802

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie

Statystyki Policji i innych instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo i porządek publiczny nie odzwierciedlają w pełni stanu zagrożenia przestępczością. Istnieje bowiem tzw. ciemna liczba przestępstw, czyli zdarzeń, których nie zgłoszono organom ścigania.4 4

Raport o stanie bezpieczeństwa w Polsce w roku 2011, str. 27

11


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

Przestępstwa stwierdzone przeciwko mieniu w latach 20002012 osiągnęły najwyższe rozmiary w powiecie nowosądeckim i tarnowskim. Dynamika w roku 2012 uległa zmniejszeniu we wszystkich powiatach. Największy spadek miał miejsce w powiecie tarnowskim 52%, mieście Krakowie 50%, powiecie gorlickim 49%, chrzanowskim 48%, oświęcimskim 45%, myślenickim 41%, limanowskim 39%, wadowickim 38%, nowosądeckim 36%, wielickim 34%, suskim 32%, dąbrowskim 27%, proszowickim 24%, krakowskim 23%, olkuskim 19%, bocheńskim 13%, nowotarskim 12%, miechowskim 9%, tatrzańskim i brzeskim 6%. Kradzież cudzej rzeczy § 1. Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. § 2. Tej samej karze podlega, kto bez zgody osoby uprawnionej uzyskuje cudzy program komputerowy w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. § 3. W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. § 4. Jeżeli kradzież popełniono na szkodę osoby najbliższej, ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. § 5. Przepisy § 1, 3 i 4 stosuje się odpowiednio do kradzieży energii lub karty uprawniającej do podjęcia pieniędzy z automatu bankowego5. Liczba kradzieży cudzej rzeczy zaprezentowana na rycinie 1 wskazuje, że największe rozmiary tej przestępczości pojawiły się w mieście Krakowie, następnie w powiecie nowosądeckim i tarnowskim. Średnia arytmetyczna w roku 2012 wyniosła ok. 925 przestępstw dla wszystkich powiatów. Badania dowiodły, że w roku 2012 najniższa dynamika wystąpiła w mieście Krakowie osiągając 31% spadku przestępstw względem roku w roku 2000. Natomiast najwyższa przestępczość miała miejsce w powiecie tatrzańskim wzrost o 39%, brzeskim 35%, dąbrowskim 32%, wielickim 18%, myślenickim 16%, krakowskim 15%, chrzanowskim 13%, bocheńskim 12%, miechowskim 9%, nowosądeckim 8%, suskim 7%. W pozostałych powiatach wskaźnik nie przekroczył wzrostu powyżej 100%. Zatem można zauważyć iż miasto Kraków, pomimo wysokiej

5

http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63961/Kradziez_art_278.html

12


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

skali zjawiska przestępczości kradzieży cudzej rzeczy jego dynamika jest najniższa spośród wszystkich powiatów w roku 2012. Ryc. 1 Kradzież cudzej rzeczy w powiatach w roku 2012 Małopolskie

177 517

Miechows

Olkuski 844

247 130

Chrzanow 646

Dąbrowsk

Proszowi

905 9 100 Krakowsk464 Kraków

387 Oświęcim

Wielicki

Wadowick 178

284

-999 999 998 1 056 T arnów

Brzeski Bocheńsk

T arnowsk

308

283 Myślenic

236

Suski

Limanows

-999 999 998 1 321 Nowy Sąc

238 Gorlicki

497

Nowosąde 130 - 1411 1411 - 2693 2693 - 3974 3974 - 5256 5256 - 6537 6537 - 7819 7819 - 9100

Nowotars 672 T atrzańs

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie

Tabela 3. Dynamika zmian przestępstw stwierdzonych kradzieży cudzej rzeczy w województwie małopolskim w latach 2000-2012

dynamika 2000=100

18 490

18 532

17 728

16 982

17 017

18 959

22 207

25 771

26 288

25 238

22 651

21 795

kradzież cudzej rzeczy art. 275 art. 278 (art. 279 w tym kradzież samochodu)

22 242

Wyszczególnienie 2000 2001 2002 2003 20042005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

1,00 0,98 1,02 1,13 1,18 1,16 1,00 0,85 0,77 0,76 0,80 0,83 0,83

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie

13


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

Dynamika o podstawie stałej6, przestępstw kradzieży cudzej rzeczy w województwie małopolskim w roku 2001 była malejąca, po czym nastąpił wzrost w latach 2002-2005. Natomiast od roku 20062009, lata 2010-2012 osiągając 83% w roku 2012 względem roku 2000 (przyjętego jako podstawę), co zostało zaprezentowane w tabeli 3. Kradzież z włamaniem § 1. Kto kradnie z włamaniem, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. § 2. Jeżeli kradzież z włamaniem popełniono na szkodę osoby najbliższej, ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego7. Ryc. 2 Przestępstwa stwierdzone kradzieży z włamaniem w powiatach województwa małopolskiego w roku 2012 Małopolskie

76 286

M iechows

Olkuski 454 Chrzanow

Dąbrowsk Proszowi

669

380

135

81

3214 Krakowsk283 Kraków

349 Oświęcim

164

Wielicki

Wadowick 131

252

518 Tarnów

Brzeski Bocheńsk

Tarnowsk

219 M yślenic

147

Suski

Limanows 464 Nowotars 260 Tatrzańs

796 Nowy Sąc

170 Gorlicki

Nowosąde 76 - 524 524 - 973 973 - 1421 1421 - 1869 1869 - 2317 2317 - 2766 2766 - 3214

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie

6

Miary dynamiki o podstawie stałej (jednopodstawowe) określają one zmiany, które występowały w kolejnych okresach w odniesieniu do okresu przyjętego, jako podstawę. 7 http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63963/ Kradziez_z_wlamaniem_art_279.html

14


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

W roku 2012 stwierdzono 9 048 przypadków kradzieży z włamaniem. Oznacza to spadek liczby stwierdzonych włamań o ok. 6,% w porównaniu z rokiem 2011, kiedy to odnotowano ich 9 627. W latach 2000-2004 kradzież z włamaniem wahała sie osiągając ok. 92% przestępstw w porównaniu z rokiem 2000. W kolejnych latach 2005-2009 zauważalna jest tendencja spadkowa, w roku 2010 to wzrost kradzieży z włamaniem o 1218 przestępstw względem roku 2009. Dynamika o podstawie stałej w roku 2012 przedstawia spadek przestępczości o 17 602 tys. tj. 66% względem roku 2000. Wszczęte postępowanie przygotowawcze jest to postępowanie (dochodzenie lub śledztwo) wszczęte przez jednostkę organizacyjną Policji w związku ze zdarzeniem, co do którego zachodzi podejrzenie, że jest przestępstwem, albo wszczęte przez prokuraturę. Do postępowań wszczętych doliczane są również dochodzenia wszczęte faktycznie, a następnie zakończone wydaniem postanowienia o umorzeniu i wpisaniem sprawy do rejestru przestępstw. Wykres 3. Liczba postępowań wszczętych przeciwko w województwie małopolskim w latach 2000-2012

mieniu

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie (tylko te, które zostały omówione w artykule).

Postępowania wszczęte przeciwko mieniu w latach 20002005utrzymywały się na najwyższym poziomie spośród wszystkich lat objętych badaniem. Zatem trend spadkowy pojawił się w latach 2004-2008. Jednak w latach 2009-2010 postępowania wszczęte rosły po czym zaczęły maleć w kolejnych dwóch latach 2011-2012. W roku 2012 dynamika zmalała o 49% względem roku 2000. Z badań wynika, że roczna zmiana postępowań wszczętych malała 7%. Ponadto można powiedzieć, że roczna zmiana zarówno przestępstw

15


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

stwierdzonych w tej kategorii jak i postępowań wszczętych malała równolegle. Wykres 4. Dynamika stwierdzonych przestępstw kradzieży z włamaniem wraz z postępowaniami wszczętymi ogółem w województwie małopolskim w latach 2000-2012 (2000=100)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie

Materiały statystyczne przedstawiają spadek przestępstw stwierdzonych kradzieży z włamaniem oraz spadek postępowań wszczętych. Jednak należy zauważyć, że w roku 2003 wystąpiło o 7% więcej przestępstw stwierdzonych aniżeli postępowań wszczętych, pozostałe lata są względem siebie równoległe. Jednak w roku 2002 postępowania wszczęte były wyższe o 1% względem przestępstw stwierdzonych. W roku 2008 zarejestrowano wskaźnik dynamiki na tym samym poziomie. Rozbój 1. Kto kradnie, używając przemocy wobec osoby lub grożąc natychmiastowym jej użyciem albo doprowadzając człowieka do stanu nieprzytomności lub bezbronności, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. § 2. Jeżeli sprawca rozboju posługuje się bronią palną, nożem lub innym podobnie niebezpiecznym przedmiotem lub środkiem obezwładniającym albo działa w inny sposób bezpośrednio zagrażający życiu lub wspólnie z inną osobą, która posługuje się taką bronią, przedmiotem, środkiem lub sposobem, podlega karze

16


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 38. Według kodeksu karnego kradzież rozbójnicza to:, „Kto w celu utrzymania się w posiadaniu zabranej rzeczy, bezpośrednio po dokonaniu kradzieży, używa przemocy wobec osoby lub grozi natychmiastowym jej użyciem albo doprowadza człowieka do stanu nieprzytomności lub bezbronności”9. Kradzież rozbójnicza zachodzi w razie zaatakowania przez uciekającego złodzieja osoby próbującej odebrać mu skradzioną rzecz10. Wymuszenie rozbójnicze - Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, przemocą, groźbą zamachu na życie lub zdrowie albo gwałtownego zamachu na mienie, doprowadza inną osobę do rozporządzenia mieniem własnym lub cudzym albo do zaprzestania działalności gospodarczej, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 1011. W latach 2000-2004 zaobserwowano dynamikę rosnącą. Z zebranych materiałów statystycznych widać, że przestępczość miała tendencję malejącą dopiero w latach 2005-2008 Kolejne lata 2009-2010 to kolejna faza wzrostu przestępczości.. W roku 2011 nastąpił ponowny spadek przestępstw rozbójniczych, a w roku 2012 zarejestrowano o 461 przestępstw mniej niż w roku 2011. Średnia arytmetyczna w latach 2010-2012 zarejestrowała ok. 4 264 przestępstw rozbójniczych. Ponadto dynamika w roku 2012 uległa zmniejszeniu o 1 621 przestępstw tj. ok. 35% względem roku 2000, Badania empiryczne dowodzą, że największa liczba przestępstw jaka uległa zmniejszeniu w ciągu 13 lat miała miejsce w Krakowie 2000= 2437 : 2012=1656. Zauważalny stał się również powiat chrzanowski, w którym przestępstwa zmalały o 343, tarnowski o 201, nowosądecki o 186, tatrzański o 167, wielicki o 101, gorlicki o 64, brzeski i oświęcimski o 22, krakowski o 17, myślenicki o 16, dąbrowski o 11, suski o 8. W powiecie bocheńskim zarejestrowano taką samą ilość przestępstw zarówno w roku 2000 jak i 2012. Wzrost nastąpił w powiecie olkuskim o 110, nowotarskim o 80, miechowskim o 76, wadowickim o 22, limanowskim o 19, proszowickim o 11.

8

http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63964/Rozboj_art_280.html http://prawoity.pl/wiadomosci/kradziez-rozbojnicza-art-281-kodeksu-karnego, [25.01.2011r.] 10 http://pl.wikipedia.org/wiki/Kradzie%C5%BC_rozb%C3%B3jnicza 11 http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63972/ Wymuszenie_rozbojnicze_art_282.html 9

17


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk Tabela 4. Liczba stwierdzonych przestępstw rozbójniczych w powiatach województwa małopolskiego w latach 2000-2012 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Miasto KRAKÓW Krakowski Myślenicki Proszowicki Wielicki Nowosądecki Gorlicki Limanowski Nowotarski Tatrzański Tarnowski Bocheński Brzeski Dąbrowski Chrzanowski Miechowski Olkuski Oświęcimski Suski Wadowicki

2437 2877 2851 3244 3115 2914 2125 1632 1031 1524 1564 1652 1656 127 38 16 110 328 83 28 70 195 314 92 66 39 456 12 71 118 15 44

150 35 16 73 274 39 30 67 70 301 52 179 186 255 7 61 94 21 50

268 48 10 62 277 44 5 50 65 318 291 190 159 368 7 58 141 25 50

191 58 16 117 360 37 16 64 290 342 182 187 22 487 13 73 105 106 66

480 19 15 87 367 71 55 84 142 455 139 375 22 233 46 87 148 22 84

221 59 11 86 390 46 72 73 74 213 58 125 86 356 18 112 127 58 48

265 36 10 150 309 24 61 57 163 276 49 240 51 378 17 66 104 13 49

133 60 4 58 219 13 17 47 43 260 139 95 21 200 11 51 93 23 47

87 11 6 40 192 14 29 28 77 126 113 309 9 261 22 67 140 7 44

181 11 3 35 221 16 15 120 39 146 32 33 14 113 162 58 83 10 22

251 127 14 27 250 29 51 222 43 207 104 302 71 120 133 155 150 7 56

123 12 101 33 153 17 19 85 29 132 35 393 12 177 130 209 137 6 44

110 22 27 9 142 19 47 150 28 113 92 44 28 113 88 181 96 7 66

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie

Zabójstwo jest to świadome, zamierzone zachowanie skutkujące śmiercią innej osoby. Może być spowodowane silną determinacją wyładowania agresji, korzyściami majątkowymi sprawcy kosztem ofiary, efektem sprzecznych interesów zabójcy i ofiary lub aktem spowodowanym zaburzeniami psychicznymi (np. w wyniku choroby lub wpływu substancji psychoaktywnej). Zabójstwo to kategoria przestępstw kryminalnych kwalifikowana do przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu. W myśl art. 148 kk: § 1. Kto zabija człowieka, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 8, karze 25 lat pozbawienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności. § 2. Kto zabija człowieka: 1) ze szczególnym okrucieństwem, 2) w związku z wzięciem zakładnika, zgwałceniem albo rozbojem, 3) w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie,

18


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

4) z użyciem broni palnej lub materiałów wybuchowych, podlega karze 25 lat pozbawienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności. § 3. Karze określonej w §2 podlega, kto jednym czynem zabija więcej niż jedną osobę lub był wcześniej prawomocnie skazany za zabójstwo. § 4. Kto zabija człowieka pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 1012. Ciężki uszczerbek na zdrowiu § 1. Kto powoduje ciężki uszczerbek na zdrowiu w postaci: 1) pozbawienia człowieka wzroku, słuchu, mowy, zdolności płodzenia, 2) innego ciężkiego kalectwa, ciężkiej choroby nieuleczalnej lub długotrwałej, choroby realnie zagrażającej życiu, trwalej choroby psychicznej, całkowitej albo znacznej trwałej niezdolności do pracy w zawodzie lub trwałego, istotnego zeszpecenia lub zniekształcenia ciała, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. § 2. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. § 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w §1 jest śmierć człowieka, sprawca pod- lega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. Kolejnym omawianym przestępstwem stwierdzonym jest udział w bójce lub pobiciu. Przez udział w bójce lub pobiciu należy rozumieć udział w starciu przynajmniej 3 osób, z których każda jest jednocześnie napastnikiem i broniącym się (bójka) lub czynną napaść przynajmniej dwóch osób na inną osobę (pobicie). Najczęściej jest tak, że zdarzenie rozpoczyna się w formie napaści na drugą osobę, do którego to zdarzenia dołączają się inne osoby. Pobicie może przerodzić się w bójkę, a bójka w pobicie. Z uwagi na dynamikę zdarzenia bardzo często powstaje problem z zakwalifikowaniem udziału poszczególnych uczestników zajścia i ustaleniem ich roli. Jeżeli dochodzi do starcia dwóch osób "sam na sam" nie dochodzi do popełnienia przestępstwa z art. 158 Kk. Także, gdy po stronie

12

Nauka i gospodarka nr 12, Adamczyk M., str. 1-2

19


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

sprawcy atakującego "sam na sam" przyłączyła się inna osoba, która wspomogła go w agresywnych działaniach, ale bez jego wiedzy i zgody, nie można uznać, że wziął on udział w bójce lub pobiciu13. Tabela 5. Stan zagrożenia przestępczością przeciwko mieniu w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców w województwie małopolskim w latach 2000-2012 Wyszczególnienie 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 ZABÓJSTWO 1,8 2,6 2,2 1,4 2,0 1,3 1,4 1,4 1,5 1,6 1,3 1,2 1,5 UDZIAŁ W BÓJCE 33 32 30 35 35 31 30 34 31 29 27 25 20 LUB POBICIU CIĘŻKI USZCZERBEK NA 46,3 42,2 41,8 38,0 36,3 30,5 31,5 34,3 31,7 40,2 34,0 30,0 33,0 ZDROWIU KRADZIEŻ 689,3 673,1 697,1 777,1 807,3 789,8 679,6 579,0 518,4 515,7 537,0 560,0 552,0 CUDZEJ RZECZY KRADZIEŻ Z 825,9 763,4 747,4 795,4 755,8 604,0 430,5 327,3 255,3 259,7 296,0 291,0 270,0 WŁAMANIEM PRZESTĘPSTWA 144,4 149,4 162,7 184,0 185,7 157,7 136,0 96,7 79,6 86,2 118,0 106,0 91,0 ROZBÓJNICZE

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Mając na uwadze przestępstwa przeciwko mieniu należy również wskazać na stan zagrożenia w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców w województwie małopolskim w latach 2000-2012. Z tabeli 5 widać jak kształtował stan zagrożenia przestępstwami. W województwie małopolskim w roku 2012 wskaźnik zagrożenia kradzieży zmalał o 20% względem roku 2000. W przypadku kradzież z włamaniem jest to 67% spadku w tym samym czasie oraz 37% mniej przestępstw rozbójniczych w roku 2012 aniżeli w roku 2000. Zabójstwa zmalały o 17%, udział w bójce lub pobiciu o 39% oraz ciężki uszczerbek na zdrowiu uległ zmniejszeniu o 29%. Średnia arytmetyczna stanu zagrożenia przestępstw przeciwko mieniu w latach 2000-2012 to ok.41% natomiast przestępstw przeciwko życiu i mieniu to zaledwie 28%. Podsumowującym etapem przestępczości pospolitej, jest wykrywalność poszczególnych przestępstw przeciwko mieniu oraz życiu i zdrowiu w latach 2000-2012 w całym województwie małopolskim. Badania empiryczne dowiodły, że w miarę spadku przestępstw ich wykrywalność rośnie. W zebranym materiale widać, że najwyższa wykrywalność 91,8% w roku 2012, dotyczyła zabójstw,

13

http://www.cywilne-karne.pl/udzial-w-bojce-lub-pobiciu/47.html (07.04.2011)

20


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

ponieważ ich przestępstwa stwierdzone były na najniższym poziomie (wykres 6). Wykres 5. Przestępstwa stwierdzone a postępowania wszczęte w województwie małopolskim w latach 2000-2012

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie.

21


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk Wykres 6. Wykrywalność przestępstw w województwie małopolskim w roku 2012 wyszczególnienie

wykrywalność

przestępstwa stwierdzone

MAŁOPOLSKIE - kradzież cudzej rzeczy 28,8 18 490 MAŁOPOLSKIE - kradzież z włamaniem 25,9 9 048 MAŁOPOLSKIE - przestępstwa rozbójnicze 80,0 3 038 MAŁOPOLSKIE - zabójstwo 91,8 49 MAŁOPOLSKIE - udział w bójce lub pobiciu 72,2 677 MAŁOPOLSKIE - ciężki uszczerbek na zdrowiu 89,8 1 092 Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie.

Zakończenie Analiza materiału empirycznego pozwala na sformułowanie następujących uogólnień: 1. Przestępstwa przeciwko mieniu zmalały w roku 2012 o 43% względem roku 2000. 2. Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu zmalały w roku 2012 o 30% względem roku 2000. 3. W powiecie małopolskim w roku 2003 wystąpiła największa przestępczość przeciwko mieniu świetle omawianych artykułów z kodeksu karnego oraz w roku 2000 największa skala przestępczości przeciwko życiu i zdrowiu. 4. Wykrywalność rośnie wraz ze spadkiem przestępstw i odwrotnie. 5. Postępowanie wszczęte maleją wraz ze spadkiem przestępstw stwierdzonych. 6. Kradzież cudzej rzeczy osiągnęła najwyższe rozmiary przestępczości w latach 2000-2012 ukazując wzrost w latach 2000-2004, po czym sukcesywnie malała do roku 2009 i osiągając kolejny wzrost w latach 2010-2011. W roku 2012 kradzież spadła zaledwie o 42 przestępstwa względem roku 2011. Następnie drugą pod względem wielkości, kategorią przestępstw omawianych w niniejszym Wykrywalność oznacza pewien stosunek liczby wykrytych przestępstw w danym roku przez liczbę przestępstw stwierdzonych w danym roku oraz powiększonej o przestępstwa stwierdzone w podjętych postępowaniach, a umorzonych w latach poprzednich z powodu nie wykrycia sprawcy. Zatem można stwierdzić, że przestępstwa te malały sukcesywnie lecz głównie od roku 2003-2008. W roku

22


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

2012 zauważalny jest stosunkowo niski wskaźnik kradzieży spośród 13 lat. Kolejną grupą przestępstw są rozboje. Ich dynamika rosła w latach 2000-2005 względem roku 2000. Kolejne lata 2006-2012 to faza spadku przestępstw osiągająca w roku 2012 aż 54% mniej przestępstw aniżeli w roku 2000. Uszczerbek na zdrowiu ulegał spadkowi w latach 2000-2005, następne lata to fazy wzrostu i spadku. Wymuszeń rozbójniczych w latach 2000-2012 wystąpiło ok 15 tys. Najwięcej przestępstw tych, wystąpiło w roku 2003, najmniej natomiast w roku 2009 = 676, tj. 55% mniej aniżeli w roku 2003. Przestępstwa udziału w bójce lub pobiciu, to zaledwie 2 187 przestępstw mniej niż wymuszeń rozbójniczych w roku 2012. W latach 2000-2006 przestępstwa miały fazy wzrostu i spadku, jednak już w latach 2007-2012 nastąpił dynamiczny spadek udziału w bójce lub pobiciu. W roku 2012 to spadek o 36% względem roku 2000. W przypadku kradzieży rozbójniczej, policyjne statystyki zarejestrowały stosunkowo niski wskaźnik przestępstw tj. 2000, względem pozostałych przestępstw w całym okresie badanym 2000-2012. Kradzież rozbójnicza rosła w latach 2000-2002 po czym zaczęła ulęgać zmniejszeniu w latach 2003-2008. Następnie w roku 2009 -2010 i 2012 pojawił się wzrost. Ostatnią z omawianych kategorii przestępstw są zabójstwa. Jako jedyne spośród wszystkich przestępstw, zarówno przeciwko mieniu jak i życiu i zdrowiu charakteryzowały się najniższym wskaźnikiem przestępczości w latach 2000-2012. W okresie tych 13-stu lat ich liczba nie przekroczyła 700 przestępstw. Z przeprowadzonych analiz wynika, że 4% rocznie zabójstwa ulegały zmniejszeniu. Bibliografia 1. ADAMCZYK M., Nauka i gospodarka- Kształtowanie się przestępczości pospolitej w latach 2000-2009, 2011/2 nr 9 2. CZEKAJ K., Społeczna konstrukcja przestępstwa i przestępczości, (w:) Labirynty współczesnego społeczeństwa, Katowice 1998 3. Raport o stanie bezpieczeństwa w Polsce w roku 2011 4. http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63961/Kradziez_a rt_278.html 5. http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63963/Kradziez_z _wlamaniem_art_279.html 6. http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63964/Rozboj_art _280.html

23


SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM... Magdalena Adamczyk

7. 8. 9.

24

http://prawoity.pl/wiadomosci/kradziez-rozbojnicza-art-281kodeksu-karnego http://pl.wikipedia.org/wiki/ Kradzie%C5%BC_rozb%C3%B3jnicza http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63972/Wymuszen ie_rozbojnicze_art_282.html


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

Tadeusz Ambroży

Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie

Dorota Ambroży

Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie

TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB BEZPIECZEŃSTWA Spośród różnych określeń można przyjąć, że bezpieczeństwo oznacza stan obiektywny polegający na komforcie bytu przy braku zagrożenia i istnienia ochrony przed nim, jest to stan pewności, spokoju, zabezpieczenia, posiadania oraz możliwości rozwoju podmiotu, zapewniający człowiekowi pełną samorealizację. Warunkiem bezpieczeństwa jest prokreacja, dobrobyt, prawo (rozumiane jako dobro, czynienie dobra i ochrona dobra), wolność (pokój i stabilizacja). Analiza literatury przedmiotu prowadzi do wniosku, że wraz z upływem czasu zmienia się rozumienie pojęcia bezpieczeństwa. Dawniej pojęcie bezpieczeństwa obejmowało w zasadzie polityczne i militarne aspekty. Dzisiaj obejmuje również ekonomiczne zależności i współzależności, kwestie zasobów surowcowych, ekologię, demografię, sprawy społeczne i humanitarne, zdrowotne, a także zagadnienia związane z zachowaniem narodowej tożsamości i zapewnieniem właściwego udziału w rozwoju cywilizacyjnym współczesnego świata. Ponieważ podstawą bezpieczeństwa personalnego jest brak zagrożeń czyli sytuacji, w której pojawia się zwiększone prawdopodobieństwo powstania stanu niebezpiecznego dla określonego podmiotu, dla którego zaistniała sytuacja ma charakter destrukcyjny. Każdy podmiot (człowiek, system, organizacja, zasób przyrody) charakteryzuje się mniejszą lub większą podatnością czyli pewnymi słabościami, umożliwiającymi przekształcenie potencjalnego zagrożenia w szkodę14. Uproszczony podział to dwa rodzaje zagrożeń. Zewnętrzne czyli pochodzące od drugiej osoby (napad, 14

KORZENIOWSKI L., Securitologia, EAS, Kraków 2008

25


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

kradzież), pochodzące od innych ludzi, organizacji (ataki terrorystyczne, zanieczyszczenie środowiska), naturalne (klęski żywiołowe, choroba), przypadkowe (wypadki) itp. oraz wewnętrzne czyli brak aktywności (bezruch), stres, antyzdrowotny tryb życia, złe odżywianie, stosowanie używek, strach przed nieznanym itp. Eliminacja wymienionych zagrożeń, a tym samym zapewnienie poczucia i realizacji potrzeby bezpieczeństwa dotyczy w przypadku pierwszym działania, organów państwowych i służb ochrony, nie umniejszając wspomagającej roli jednostki, natomiast w drugim większość czynników determinujących bezpieczeństwo zależy od człowieka, a instytucje zewnętrzne mogą pełnić rolę wspomagającą jego działania. Jednym z nieodzownych elementem profilaktyki wymienionych zagrożeń może być odpowiedni poziom aktywności fizycznej. Spełnia ona różnorakie role w procesie zapobiegania i eliminacji zagrożeń. Może stanowić zarówno czynnik poprawy zdrowia, sprawności i zaradności życiowej jak i pełnić funkcje utylitarne poprzez wykształcenie umiejętności które zapewnią bezpieczeństwo w różnych warunkach środowiska zewnętrznego. Warto jednak zaznaczyć, że aktywność fizyczna sama w sobie może stwarzać zagrożenia (przemęczenie, przetrenowanie, uszkodzenia w obrębie narządów ruchu itp.) dlatego należy dokładnie kontrolować ją w zakresie objętości i intensywności oraz dostosowywać odpowiednio do możliwości ćwiczącego. Oczekiwanym efektem aktywności fizycznej jest optymalizacja rozwoju osobniczego, poprawa sprawności motorycznej, zdrowia i urody. Także niekontrolowana rywalizacja sportowa prowadzi do zagrożeń zarówno w postaci nieopanowanej chęci zostania mistrzem (np. destrukcyjny dla organizmu doping) jak i w obrębie organizacyjnej strony dotyczącej przeprowadzania zawodów sportowych (np. przenoszące się na teren poza stadionem chuligańskie zachowania kibiców podczas meczy piłkarskich). Ponadto sprawne i zdrowe ciało może stać się elementem do działań niezgodnych z prawem poprzez wykorzystanie jego ponadprzeciętnych możliwości. Przykładem mogą być przestępcy, którzy doskonalą swoje ciało, aby pokonywać lub zastraszać przeciwników. Dobór do grup przestępczych odbywa się często na bazie wyglądu (duża masa mięśniowa kandydatów)

26


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

oraz zasobu niezbędnych umiejętności ruchowych (m.in. strzelanie, walka wręcz)15. Rozwój cywilizacyjny prowadzi z jednej strony do zabezpieczenia przed skutkami lub eliminację wielu zarówno wewnętrznych (m.in. możliwość leczenia wcześniej nieuleczalnych chorób), jak i zewnętrznych zagrożeń (np. jednoczenie się państw w kierunku działań pokojowych i rozbrojenia, możliwości przewidywania klęsk żywiołowych), poszerzenia się horyzontów poznawczych ludzi, prawie całkowitego uniezależnienia się od warunków środowiska, wzrostu ilości czasu wolnego oraz możliwości jego wykorzystania. Z drugiej jednak strony mamy do czynienia ze zjawiskami powstawania nowych specyficznych zagrożeń jak zanieczyszczenie i degradacja środowiska naturalnego, powstanie wielu nieznanych wcześniej plag społecznych i zagrożeń zewnętrznych (np. terroryzm), systematyczne obniżanie wydolności i poziomu aktywności fizycznej człowieka oraz z tym związane szerzenie się chorób cywilizacyjnych16. W wielu przypadkach człowiek nie radzi sobie z zagrożeniami i oczekuje pomocy ze strony innych osób oraz instytucji lub organizacji mogących pomóc w osiąganiu stanu (lub przynajmniej poczucia) bezpieczeństwa. Przykładem takich organizacji są grupy dyspozycyjne. Określa sie je jako struktury od których jest wymagana gotowość do natychmiastowego działania w każdych warunkach, gdy padnie stosowny rozkaz. Są to jednostki, które charakteryzuje gotowość do pracy i usłużność względem społeczeństwa. Mogą być to grupy militarne, paramilitarne lub cywilne. Przykładowo w policji takimi jednostkami są brygady antyterrorystyczne, zaś w cywilnych systemach – rozmaite pogotowia czy straże zdolne do podejmowania przeróżnych akcji ratunkowych do przeciwdziałania zaistniałym zagrożeniom życia lub zdrowia ludzi, środowiska naturalnego czy tez infrastruktury 17. Jak wynika z definicji grupy dyspozycyjne powinna charakteryzować ciągła gotowość psychiczna i fizyczna dla realizacji

15

AMBROŻY T. Trening holistyczny. Wpływ aktywności fizycznej na realizację potrzeby bezpieczeństwa osobistego i społecznego, EAS, Kraków 2005 16 AMBROŻY T. Trening holistyczny metodą kompleksowej uprawy ciała., EAS, Kraków 2004 17 MACIEJEWSKI J. Grupy dyspozycyjne. Analiza socjologiczna. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Wrocław 2012.

27


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

postawionych przed nimi zadań. Aby można było taką gotowość osiągnąć konieczne jest wypracowanie odpowiedniego poziomu sprawności psycho-fizycznej podczas szkolenia bazując na wrodzonych predyspozycjach psycho-fizycznych (nabór, selekcja, szkolenie). Po wypracowaniu niezbędnego, optymalnego poziomu sprawności konieczne jest jego podtrzymywanie poprzez trening. Odpowiedni trening powinien dotyczyć doskonalenia elementów technicznych oraz motoryki członków grup dyspozycyjnych (Ryc.1).

Ryc.1.

Zakres i sposób szkolenia omawianych grup jest ściśle określony i odpowiednio realizowany przez organizacje nadzorujące grupy dyspozycyjne. Większy problem stanowi podtrzymanie wypracowanego poziomu wyszkolenia. Same nakazy przełożonych i okresowe sprawdziany nie zawsze spełniają swoje role jako motywatory do pracy. Dlatego pracownicy Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie oraz Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego „Apeiron” w Krakowie postanowili zrealizować projekt badawczy , którego celem jest określenie optymalnych form i sposobów treningu sprawności fizycznej dla grup dyspozycyjnych, w celu podtrzymywania ich gotowości, a także wdrożenia tych ćwiczeń i zachęcenia członków grup do pracy nad podtrzymaniem wypracowanej podczas szkolenia sprawności dla zapewnienia bezpieczeństwa nas wszystkich. Forma treningu wraz z jej wariantami określa organizacyjną stronę jednostki treningowej. Charakteryzują ją określone warunki

28


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

czasowe, przestrzenne i organizacyjne. Zależy ona od rodzaju i celu planowanych zajęć. W ramach form stosuje się różne sposoby postępowania (metody treningowe), prowadzące do opanowania potrzebnego zakresu sprawności i umiejętności. Pozwalają one łączyć ćwiczenia i wykorzystywać je dla kształtowania dyspozycji określonego rodzaju. Oczekiwanym efektem aktywności fizycznej jest potrzymanie poziomu sprawności motorycznej głównie w zakresie wytrzymałości i siły mięśniowej. Poszukując środka dla realizacji wymienionych celów poprzez trening fizyczny warto zastanowić się nad oddziaływaniem na organizm człowieka oraz poziom jego sprawności za pomocą najbardziej wszechstronnej formy treningowej – obwodu stacyjnego. Trening obwodowy, jako jeden z wariantów form treningowych, to sposób realizacji zajęć ruchowych, które rozwijają siłę mięśniową, w pewnym stopniu szybkość oraz odporność organizmu na zmęczenie (czyli wytrzymałość). Trening obwodowy jest klasyfikowany, uwzględniając charakter pracy mięśni w grupie dynamicznych metod treningu siłowego z wykorzystaniem średnich obciążeń. Z punktu widzenia metodycznego, wykorzystywany jako metoda rozwoju możliwości wytrzymałościowo-siłowych. Warianty treningu obwodowego dają szeroki wachlarz możliwości modyfikacji tego sposobu prowadzenia zajęć. W podstawowej wersji trening obwodowy jako metoda kształtowania siły mięśniowej to zestaw 8-15 podstawowych lub izolowanych ćwiczeń siłowych (z wykorzystaniem oporu zewnętrznego lub własnego ciężaru ciała), rozstawionych po okręgu zgodnie z zasadą zmienności pracy mięśniowej (czyli kolejne ćwiczenia angażują podstawowe grupy mięśniowe możliwie daleko oddalone od siebie – ryc. 2). Ćwiczenia wykonywane są z dużą lub umiarkowana szybkością, a opory zewnętrzne są średnie (około 50 % CM18). Obciążenie średnie w odniesieniu do poszczególnych ćwiczeń oznacza, że jeżeli rekord ćwiczącego w wyciskaniu sztangi w leżeniu jest 80 kg to będzie używał 40 kg obciążenia, a jeżeli jego rekord ilości podciągnięć na drążku wynosi 10 powtórzeń, podczas

18

CM – ciężar maksymalny, czyli największa wielkość oporu zewnętrznego możliwa do pokonania przez ćwiczącego w jednym powtórzeniu danego ćwiczenia

29


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

treningu obwodowego będzie wykonywał ćwiczenie 5 razy. Kolejne założenia tego rodzaju treningu to minimalizowanie (czas potrzebny na zmianę stanowiska) lub eliminacja przerw wypoczynkowych pomiędzy kolejnymi ćwiczeniami. Wykonuje się 10-15 powtórzeń każdego ćwiczenia (maksymalnie 20). Można również wykonywać ćwiczenia na czas 30-60 sekund wysiłku (tab.1). Taki rodzaj pracy podnosi na wyższy poziom wytrzymałość ćwiczących wpływając korzystnie na układ krążenia, oddychania i przemianę materii. Minimalny zakres obwodu powinien zawierać ćwiczenia ramion, nóg, mięśni brzucha i grzbietu (ryc.3) oraz ćwiczenia o globalnym charakterze wysiłku.

Ryc.2. Forma treningu obwodowego – przykład. Wprowadzając w treningu obwodowym przerwy wypoczynkowe pomiędzy ćwiczeniami (do 60 sekund) jednocześnie zwiększając opór zewnętrzny można korzystnie wpływać na przyrost masy mięśniowej (trening stacyjny) czyli pośrednio zwiększać siłę, a wypełniając te przerwy ćwiczeniami dynamicznymi oddziaływać na wytrzymałość ćwiczących („ścieżka zdrowia”). Innym wariantem jest połączenie metody kulturystycznej i zalet treningu obwodowego. Wykonuje się tzw. małe obwody składające się z trzech ćwiczeń np. mięśni brzucha, nóg i górnych partii ciała. W celu poprawy dyspozycji wytrzymałościowych można uzupełnić obwód o ćwiczenie typowo wytrzymałościowe np. podskoki na skakance, natomiast w celu znacznego rozwoju siły i masy mięśniowej można

30


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

zastosować trzy ćwiczenia np. na górne partie ciała – mięśni klatki piersiowej, barków i mięśni trójgłowych ramienia. Ostatnio popularne staja się intensywne formy treningu obwodowego w połączeniu z treningiem interwałowym (wysiłek realizowany jest w określonym czasie, a przerwy wypoczynkowe nie pozwalają na pełną regenerację – tab.1). Tabela 1. Popularne warianty siłowo-wytrzymałościowej formy treningu obwodowego Sposób treningu

Metoda obwodowa

Metoda stacyjna

Metoda małych obwodów

Trening „Tabaty”

Trening interwałowy dużej intensywności

3 i więcej

3

3 i więcej

3 i więcej

3

liczba dni treningowych liczba ćwiczeń w treningu liczba serii w ćwiczeniu liczba powtórzeń w serii/czas trwania serii

8 – 12

8 – 12

3 - 5

8

10

3 – 5 obwodów

3 – 5 obwodów

7 – 10 obwodów

1

3

15 – 20

8 – 12

10-15

20 sek.

20 /40/60 sek.

procent ciężaru maksymalnego

40 – 50%

60 – 80%

tempo ćwiczeń Szybkie (1/2) Wolne (3/4)

czas przerw

Przerwy Brak przerw pomiędzy pomiędzy ćwiczeniami ćwiczeniami, do 60 sekund, 1 – 3 min 3 min pomiędzy pomiędzy obwodami obwodami

Obciążenie Małe opory własnym zewnętrzne ciężarem ciała Szybkie Umiarkowane, wysiłek do Umiarkowane średnie (2/3) granic możliwości Przerwy Przerwy Brak przerw pomiędzy pomiędzy pomiędzy ćwiczeniami ćwiczeniami 15 ćwiczeniami, 10 sekund, sekund, 1 min pomiędzy czas trwania do 3 min obwodami obwodu 240 pomiędzy sekund obwodami 50 – 70%

Istota treningu obwodowego polega nie tylko na systematycznym i kolejnym ćwiczeniu poszczególnych zespołów mięśniowych wykorzystując do tego celu klasyczne ćwiczenia siłowe, ale również ćwiczenia dynamiczne typu podskoki na skakance, przeskoki przez przeszkody, a także ćwiczenia zwinnościowe. Uzupełnienie obwodu przez zaprezentowane ćwiczenia wpływa na bardziej wszechstronny rozwój organizmu przy równoczesnym dodatnim oddziaływaniu na układ krążenia (wysiłek aerobowy). Jest to taki rodzaj pracy, podczas której energia dla pracujących mięśni dostarczana jest w wyniku przemian tlenowych. Utrzymując

31


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

równowagę tlenową ustroju podczas wysiłku (nie doprowadzając do zadłużenia tlenowego) uzyskujemy redukcję podskórnej tkanki tłuszczowej. Stosowanie większej intensywności wysiłku służy wypracowaniu wytrzymałości. Taka realizacja treningu obwodowego daje znaczne efekty w rozwoju morfologicznym i funkcjonalnym, w niewielkim zaś stopniu wpływa na wzrost przekroju fizjologicznego mięśni. Jednak badania własne przeprowadzone na grupie 20 osób realizujących zajęcia w formie treningu obwodowego 3 razy w tygodniu, przez 6 tygodni, ale z wykorzystaniem większego oporu zewnętrznego (6080 % CM) przy równoczesnym zmniejszeniu liczby powtórzeń 8-10 razy i zastosowaniu 30 sekundowych przerw pomiędzy ćwiczeniami (trening stacyjny), wskazują na korzystny wpływ treningu obwodowego także na zwiększenie masy mięśniowej ćwiczących19.

Ryc. 3. Trening obwodowy- przykład. Podczas treningu obwodowego wysiłek fizyczny ma najczęściej charakter mieszany w obrębie tej samej grupy mięśni lub w zakresie różnych grup mięśniowych, z których jedna grupa jest w fazie dynamicznej, a druga jest obciążona statycznie. Wysiłki fizyczne można podzielić, w zależności od dominujących procesów biochemicznych biorących udział w pokrywaniu zapotrzebowania energetycznego, na beztlenowe (anaerobowe) i tlenowe (aerobowe). Procesy beztlenowe najczęściej będą odpowiadały wysiłkom 19

AMBROŻY T., W poszukiwaniu związków treningu obwodowego z prozdrowotną aktywnością fizyczną. W: Annales. Medicina. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Akademia Medyczna, Lublin 2007.

32


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

submaksymalnym (80-95%możliwości) lub maksymalnym (100% możliwości) oraz statycznym, a tlenowe wysiłkom o intensywności dużej (60-80% możliwości), średniej (50% możliwości) i małej (3040% możliwości). Według tej klasyfikacji trening obwodowy można umieścić w grupie wysiłków o charakterze tlenowym. Potwierdzają to wyniki badań własnych przeprowadzone za pomocą urządzenia do rejestracji częstotliwości tętna SPORT-TESTER firmy Polar. Tętno podczas różnych wariantów treningu obwodowego wahało się w granicach 120-150 uderzeń na minutę (przykład ryc.4). HR [ud/min]

HR [ud/min] Maksymalna intensywność Wysoka intensywność

150

150

średnia intensywność

130

130

Niska intensywność 110

110

90

90

70

70

50

50

30

30 1 2

10

113 ud/min

0:00:00

0:10:00

0:20:00

0:30:00

0:40:00

Czas

Wartości pod kursorem: Czas: 0:22:00 HR: 135 ud/min Calory rate: 713 kcal/60min

Czas trwania 0:44:15 Wydatek energii 401 kcal średnie HR 113 ud/min Odchylenie standardowe 11 ud/min Ryc.4. Przykładowy zapis tętna podczas treningu obwodowego Maksymalna wielkość wykonanej pracy mechanicznej przez człowieka pozostaje w stałym stosunku do jego możliwości energetycznych. Bezpośrednim źródłem energii dla pracy mięśni jest rozpad adenozynotrójfosforanu (ATP). Bogatszym źródłem energii jest glikogen, który może rozpadać się tak w warunkach beztlenowych oraz tlenowych. W przebiegu glikolizy beztlenowej substratem wyjściowym jest glukoza lub glikogen, które po odtworzeniu ATP przekształcają się w pirogronian. Związek ten, w nieobecności tlenu, katalizowany jest do kwasu mlekowego, który gromadzi się mięśniach i dyfunduje do krwi powodując kwasicę metaboliczną prowadzącą do zmęczenia. Kwas mlekowy powstały w warunkach beztlenowych ulega w fazie tlenowej częściowo

33


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

resyntezie na glikogen, a częściowo spala się czyli w tej fazie wysiłku dostarczane są nowe źródła energii oraz usuwany jest kwas mlekowy. Tlenowa przemiana węglowodanów jest znacznie bardziej produktywna. W przemianach tlenowych substratami do syntezy ATP mogą być: glikogen, glukoza, wolne kwasy tłuszczowe oraz aminokwasy. W badaniach własnych dokonano oceny intensywności wysiłku podczas treningu obwodowego opartego o ćwiczenia siłowe oznaczając powysiłkowe stężenie kwasu mlekowego we krwi. Posługując się trzyzakresową skalą stężeń LA we krwi zakwalifikowano ten rodzaj wysiłku do obciążeń o intensywności przeciętnej lub dużej i charakterze pracy mieszanym bądź beztlenowym20. Jednak wysiłek fizyczny to nie tylko przemiany biochemiczne zachodzące w mięśniach czy w wątrobie, ale również szereg zmian we wszystkich układach organizmu. Konsekwencją treningu obwodowego jest zmniejszenie częstości skurczów serca i ciśnienia tętniczego w spoczynku. Ponieważ podczas wysiłków submaksymalnych wymagana objętość krwi wyrzucanej z serca w ciągu minuty osiągana jest przy mniejszym wzroście częstości skurczów serca. Oznacza to, że objętość krwi w sercu jest większa i podczas jednego skurczu większa jej ilość dostanie się do krwiobiegu i tkanek. W wyniku tego serce mniej się męczy (wykonuje mniejszą pracę) i ma mniejsze zapotrzebowanie na tlen, ale jego ściany grubieją i dochodzi do treningowego przerostu serca. Natomiast w mięśniach trenowanych dochodzi do zwiększenia liczby naczyń włosowatych, w celu ich lepszego ukrwienia. Podsumowując trening obwodowy powoduje po pierwsze korzystne zmiany adaptacyjne w obrębie wszystkich elementów sprawności fizycznej, a po drugie może i powinien służyć jako podstawowy rodzaj treningu sprawności grup dyspozycyjnych Bibliografia: 1. AMBROŻY T., Trening holistyczny – metodą kompleksowej uprawy ciała. Monografia, Wyd. EAS, Kraków 2004.

20

HÜBNER-WOŹNIAK E., LUTOSŁAWSKA G., Podstawy biochemii wysiłku fizycznego. COS, Warszawa. 2000

34


TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU PUBLICZNYCH SŁUŻB… Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży

2. AMBROŻY T., Trening holistyczny. Wpływ aktywności fizycznej na realizację potrzeby bezpieczeństwa osobistego i społecznego , EAS, Kraków 2005. 3. AMBROŻY T., W poszukiwaniu związków treningu obwodowego z prozdrowotną aktywnością fizyczną, „ Annales. Medicina”, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Akademia Medyczna, Lublin 2007. 4. HÜBNER-WOŹNIAK E., Lutosławska G., Podstawy biochemii wysiłku fizycznego, COS, Warszawa 2000. 5. KORZENIOWSKI L., Securitologia, EAS, Kraków 2008. 6.

MACIEJEWSKI J., Grupy dyspozycyjne. Analiza socjologiczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2012.

35


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

Sławomir Bałuszyński21

Ośrodek Doskonalenia Zawodowego i Kadr „Huzar“

ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI CRISIS MANAGEMENT IN TIME OF THE FLOODS ABSTRACT Człowiek, grupa społeczna, państwo, organizacja międzynarodowa starają się oddziaływać na swoje otoczenie zewnętrzne i sferę wewnętrzną, by usuwać a przynajmniej oddalać zagrożenia, eliminując własny lęk, obawy, niepokój i niepewność. Zagrożenia mogą być skierowane na zewnątrz i do wewnątrz; tak samo powinny być skierowane działania w celu ich likwidowania. Współczesnej cywilizacji nieodłącznie towarzyszą różnego typu katastrofy oraz awarie przemysłowe i komunikacyjne. Jednak poważne, szczególnie pod względem materialnym straty i zniszczenia powoduje powódź. Dlatego też znaczącą uwagę zwraca się na udoskonalenie obecnego systemu ochrony przeciwpowodziowej i na wyeksponowanie go w strukturach zarządzania kryzysowego[1] Nauki dotyczące zarządzania dążą do poznania i objaśnienia rzeczywistości świata organizacji oraz poszukują uogólnień dotyczących zasad i prawidłowości rządzących tym światem. Zatem śmiało można przyjąć, że zarządzanie jest nauką o rozbudowanej strukturze wewnętrznej. Jednak ze względu na obiekt badań, jej obszar zainteresowań pokrywa się z wieloma innymi naukami społecznymi, między innymi z: ekonomią, informatyką, marketingiem, socjologią, matematyką czy też psychologią. W tym sensie zarządzanie jest nauką interdyscyplinarną.[2] Zarządzanie jest to zatem rodzaj kierowania, w którym władza, dająca upoważnienie do kierowania, zasadza się głównie (choć nie

1 mgr inż. Sławomir Bałuszyński- doktorant FSI, oficer pożarnictwa, członek

European Association for Security oraz Polskiego Towarzystwa Ekspertów Dochodzeń Popożarowych,

36


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

wyłącznie) na własności tzw. zasobów, a chodzi tu o rzeczowe środki działania; to pojęcie zarządzania powinno być odnoszone do tych rodzajów działalności, a więc dotych organizacji, w których maszynowe (aparaturowe) nośniki działań, potężne i kosztowne, mają współcześnie dominujące znaczenie dla urzeczywistniania określonej działalności. Key words: bezpieczeństwo, zagrożenie , powódź, ewakuacja ABSTRACT Man, a social group, the state, an international organisation endeaovur to affect their external environtment and a internal sphere to remove and at least send away risk by eliminating their own fear, anxiety, troubles and uncertaintly. Threats can be directed outwards and inwards; yes the same should be directed action in order to their elimination. Contemporary civilisation intrinsically shall be accompanied by a different type of disaster, and the breakdown of industrial and communication. However, serious, particulary with regard to material loss and dectructions causes flood. Therefore the vast attention shall be paid to improvind the current system of flood protection and on the visibility of it in the structures of crisis management.[1] Science concerning management aspire to recognize and an explanation of the reality of the world, organisation and seek generalisations concerning the rules and regulatity of the governing this world. Therefore go ahead can be assumed that mangement is science with extensive internal structure. However, due to the facility, its area of interest of the research coincides with many other cocial sciences inter alia the economics, data processing, marketing, sociology, mathematics, psychology. In this sence, management is trans-disciplinary science. [2] The management is therefore a type of control, in which authority is capable of authorisation to lead is founded mainly (although not exclusively ) to the ownership of the so-called recources and it is about tangible measures; this concept management should be related to those acitvities, and so to those organisations which machine ( apparatus ) media activities, pawerful and expensive have mapped importance for the completion of the particular activity. Key words: security, risk, flood, evacuation

37


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

1. ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE A POCZUCIE BEZPIECZEŃSTWA Bezpieczeństwo - to jedna z podstawowych potrzeb człowieka. Odznacza się brakiem ryzyka utraty czegoś dla człowieka szczególnie cennego – życia, zdrowia, pracy, szacunku, uczuć, dóbr materialnych i dóbr niematerialnych. Wyróżniamy następujące rodzaje bezpieczeństwa: • ze względu na obszar jakie obejmuje – globalne, międzynarodowe, regionalne i narodowe; • ze względu na stosunek do obszaru państwa – zewnętrzne i wewnętrzne; • ze względu na dziedzinę w jakiej występuje – militarne, polityczne, energetyczne, ekologiczne, informatyczne, społeczne, kulturowe; fizyczne, socjalne; strukturalne i personalne. Zarządzanie kryzysowe to natomiast, szereg procesów zachodzących w organizacjach, ze szczególnym uwzględnieniem procesów kierowania. Złożone z ludzi i zasobów organizacje rozpatrywane są z punktu widzenia ich celowości, sprawności i efektywności, na które decydujący wpływ mają funkcje i techniki kierowania [3]. Powszechnie przyjęło się, że termin „zarządzanie” można stosować do wszystkich zasobów,zarówno osobowych jak i rzeczowych oraz do funkcjonowania organizacji nazywanych organizacjami zarządzanymi, zwłaszcza w działalności wyższych i najwyższych szczebli w hierarchii danej organizacji, nie tylko na ujęcie całościowe problemu, ale głównie na możliwość dysponowania wszelkimi zasobami. W większości przypadków na najniższych szczeblach, szczególnie na poziomie wykonawczym w uzasadniony sposób można stosować termin kierowanie. Natomiast zarządzanie kryzysowe kojarzy się z działalnością koordynacyjną i decyzyjną organów każdego szczebla władzy związanych z postępowaniem w określonych sytuacjach kryzysowych. Zarządzanie kryzysowe jest procesem zmierzającymdo kompleksowego przygotowania całego społeczeństwa do reagowania w sytuacjach kryzysowych.

38


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

Kompleksowe zarządzanie kryzysowe obejmuje: ¾ Wszystkie rodzaje zagrożeń powodowanych przez siły natury lub działalność ludzi (w tym wojenne). Przyjmuje się, że ta sama strategia zarządzania kryzysowego może być stosowana w przypadku wszystkich możliwych typów zagrożeń. ¾ Wszystkie poziomy zarządzania (nawiązanie do poziomów władzy) oraz sektory publiczny i prywatny, a także obywateli; występuje tutaj ścisła kooperacja. ¾ Cztery fazy zarządzania kryzysowego: zapobieganie, przygotowanie, reagowanie i odbudowę. Jest to naturalny cykl zarządzania kryzysowego. • Zapobieganie - działania, które eliminują lub redukują prawdopodobieństwo wystąpienia katastrofy albo ograniczają jej skutki. • Przygotowanie - planowanie sposobu reagowania w przypadku katastrofy, a także działania mające na celu powiększenie zasobów sił i środków niezbędnych do prowadzenia akcji ratunkowej. • Reagowanie - działania po wystąpieniu katastrofy lub klęski żywiołowej. Ich celem jest niesienie pomocy poszkodowanym i ograniczenie wtórnych zniszczeń. • Odbudowa - działania mające na celu przywrócenie zniszczonych systemów do stanu poprzedniego albo lepszego niż był przed katastrofą. Z godnie z nowympodziałem administracyjnym kraju wyróżnić należy cztery poziomy systemu zarządzania kryzysowego: • centralny: • wojewódzki; • powiatowy; • gminny. które zgodnie z przepisami i kompetencjami na poszczególnych etapach zarządzania realizują poszczególne fazy i etapy systemu zarządzania w momencie wystąpienia zagrożenia.

39


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

1.1 ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE NA POZIOMIE CENTRALNYM Na terytorium RP zarządzanie kryzysowe sprawuje Rada Ministrów. W tym celu utworzono Rządowy Zespół Zarządzania Kryzysowego, który jest organem opiniodawczo-doradczym Rady Ministrów. Przewodniczącym jest Prezes Rady Ministrów a w skład wchodzą Minister MON i minister właściwy do spraw wewnętrznych – zastępca przewodniczącego, Minister Spraw Zagranicznych, Minister Koordynator Służb Specjalnych. Na prawach członka przewodniczący może w skład włączyć w zależności od potrzeb: szefów resortów, służb, straży i inspekcji. Prezydent RP może skierować do prac RzZZK, jako członka Szefa Biura Bezpieczeństwa Narodowego lub innego przedstawiciela. Funkcję sekretarza RzZZK pełni dyrektor Rządowego Centrum Bezpieczeństwa, które to tworzy się w celu obsługi Rady Ministrów, Prezesa RM i RzZZK w sprawach zarządzania kryzysowego (art. 11). Do najważniejszych zadań „Centrum” zalicza się planowanie cywilne, monitorowanie potencjalnych zagrożeń, przygotowywanie i uruchamianie procedur w przypadku ustąpienia zagrożenia, organizowanie i prowadzenia szkoleń, zabezpieczenie obiegu informacji, realizacja działań planistycznych. Rada Ministrów lub Prezes Rady Ministrów mogą zlecić Centrum dodatkowe zadania związane z zarządzaniem kryzysowemu. Szczegółowo zostało to opisane w artykułach 7 do 13 cytowanej Ustawy [4]. 1.2 ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE NA POZIOMIE WOJWÓDZKIM Na szczeblu wojewódzkim organem właściwym w sprawach zarządzania kryzysowego jest wojewoda. Zadania wojewody ujmuje art. 14 ustawy. Na szczeblu tym powołuje się Wojewódzki Zespół Zarządzania Kryzysowego oraz obsługujące go Wojewódzkie Centrum Zarządzania Kryzysowego. Wszystkie obowiązki i zadania tychże określa art. 16 ustawy. 1.3 ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE NA POZIOMIE POWIATOWYM Przechodząc do szczebla powiatowego należy w kontekście omawiania tematu przytoczyć art. 17 punkt 1, który mówi: Organem właściwym w sprawach zarządzania kryzysowego na obszarze powiatu jest starosta, jako przewodniczący zarządu powiatu. Starosta zadania te wykonuje przy pomocy Powiatowego Zespołu

40


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

Zarządzania Kryzysowego, określa jego skład, organizację, siedzibę oraz tryb pracy. Tworzy się także, Powiatowe Centrum Zarządzania Kryzysowego, które zapewnia obsługę PZZK. 1.4 ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE NA POZIOMIE GMINNYM W myśl ustawy na terenie gminy organem właściwym w sprawach zarządzania kryzysowego jest wójt, burmistrz, prezydent miasta, także tworzy się Gminne Zespoły Zarządzania Kryzysowego, które obsługują Gminne Centrum Zarządzania Kryzysowego. zakres kompetencji i zadań określa art. 20 ustawy. Wszystkie te etatowe komórki do spraw zarządzania kryzysowego są powoływanie na podstawie obowiązujących przepisów, jednak nie posiadają one ujednoliconych struktur organizacyjno-etatowych. Działają one w strukturach urzędu gminy, powiatu, województwa i podlegają bezpośrednio odpowiednio wójtowi, staroście, wojewodzie. 2. ORGANIZACJA , PRZEZNACZENIE I FUNKCJONOWANIE PZZK (PCZK) W SYTUACJI WYSTĄPIENIA ZAGROŻENIA. Poziom powiatowy jest podstawowym i zasadniczym poziomem reagowania kryzysowego, dlatego że gminy realizują zadania publiczne jedynie o znaczeniu lokalnym. Zarządzanie kryzysowe w powiecie jest integralną częścią zarządzania bezpieczeństwem w ogóle. Województwo ze względów praktycznych nie może rozczłonkowywać działań do poziomu odpowiadającego powiatom. Na szczeblu tym pojawia się już znaczna złożoność zadań wynikająca z współpracy w tej dziedzinie zarówno z wójtami, starostami, wojewodą, ale także z organami administracji zespolonej i niezespolonej funkcjonującej na terenie powiatu oraz przedsiębiorstwami komunalnymi i prywatnymi. Bezpieczeństwo w powiecie obejmuje: kierowanie przygotowywaniem systemu bezpieczeństwa, monitorowanie, analizę i ocenę źródeł, rodzajów, kierunków i skali zagrożeń, zapobieganie i przeciwdziałanie powstawaniu zagrożeń bezpieczeństwa aż wreszcie zarządzania kryzysowego i kierowanie reagowaniem obronnym w powiecie. Dlatego też Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym szczegółowo reguluje wszystkie te obszary aktywności. Art. 17. wymienia zadania starosty i zaznacza, że realizuje je on przy pomocy, PZZK, który on sam powołuje i określa tryb pracy.

41


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

Do zadań PZZK należy: • Ocena występujących i potencjalnych zagrożeń mogących mieć wpływ na bezpieczeństwo publiczne i ich prognozowanie, • Przygotowywanie propozycji działań i przedstawianie staroście wniosków dotyczących wykonania, zmiany lub zaniechania działań ujętych w Powiatowym Planie Zarządzania Kryzysowego. • Przekazywanie do wiadomości publicznej informacji związanych z zagrożeniami, • Opiniowanie Powiatowego Planu Zarządzania Kryzysowego. Ponadto tworzy się zgodnie z treścią art. 18 PCZK, które wykonują zadania zawarte w art. 16.2. Do zadań centrum należy: • Pełnienie całodobowego dyżuru w celu zapewnienia przepływu informacji, • Współdziałanie z innymi centrami zarządzania kryzysowego, • Nadzór nad funkcjonowaniem systemu wykrywania i alarmowania i sytemu wczesnego ostrzegania ludności, • Współpraca z podmiotami realizującymi monitoring środowiska, • Dokumentowanie podejmowanych działań, • Realizacja zadań Stałego Dyżuru na potrzeby podwyższania gotowości obronnej państwa. Wg ustaleń Ustawy z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej wyżej wymieniane komórki etatowe w powiecie odpowiadały za zarządzanie kryzysowe, obrone cywilną, obronność, ochronę informacji niejawnych. Zmiana wynikająca z zapisów Ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym wprowadza obowiązek istnienia organów na wszystkich szczeblach, a także mówi o ochronie infrastruktury krytycznej, którą to są: Systemy oraz wchodzące w ich skład powiązane ze sobą funkcjonalnie obiekty, w tym obiekty budowlane, urządzenia, instalacje, usługi kluczowe dla bezpieczeństwa państwa i jego obywateli oraz służące zapewnieniu sprawnego funkcjonowania organów administracji publicznej, a także instytucji i przedsiębiorców.[…]

42


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

2. SYSTEM STOSOWANYCH POJĘĆ ALARMOWYCH W OCHRONIE PRZECIWPOWODZIOWEJ Pogotowie przeciwpowodziowe, jest to stan wprowadzany w przypadku, gdy poziom wody w rzece wzrasta do stanu ostrzegawczego i nadal się podnosi. O alarmie powodziowym mówimy w przypadku, gdy poziom wody zbliża się do stanu alarmowego. • Stan alarmowy – stan napełnienia koryta, przy którym woda zaczyna zagrażać obszarom zagospodarowanym i budowlom wodnym. Osiągnięcie stanu alarmowego jest podstawą ogłoszenia alarmu powodziowego, wysokość takiego stanu (w centymetrach) ustalana jest przez właściwy urząd administracji wodnej w porozumieniu z lokalnym organem odpowiedzialnym za ochronę przeciwpowodziową i Instytutem Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Zwykle stan ten leży w pobliżu wody brzegowej lub nieco poniżej zwyczajnej wielkiej wody. • Stan ostrzegawczy – układa się poniżej stanu alarmowego, a po jego przekroczeniu ogłaszane jest pogotowie powodziowe. Wielkość różnicy pomiędzy stanem ostrzegawczym i alarmowym zależy od charakteru rzeki i przeciętnej szybkości przyboru wody. Stan ostrzegawczy i alarmowy ustala się dla poszczególnych odcinków rzek indywidualnie, zależnie od kształtu przekroju poprzecznego koryta i doliny oraz zagospodarowania terenów przybrzeżnych. Stan alarmowy jest często równoznaczny ze stanem wody brzegowej, który oznacza takie napełnienie koryta, przy którym woda jeszcze nie występuje z brzegów, ale dalszy, nawet niewielki przybór grozi wylewem. Nie zawsze jednak pojęcia te można utożsamiać. Stany alarmowe i ostrzegawcze stanowią podstawę podejmowania odpowiednich decyzji dla ochrony przeciwpowodziowej. 2.1 MOŻLIWOŚCI ZABEZPIECZENIA SIE PRZED POWODZIĄ Zagrożenie powodziowe, powodowane przez naturalny żywioł może zwiększyć swoją siłę niszczycielską na skutek nie zawsze rozsądnej działalności człowieka. Dzieje się tak, gdy swoje siedziby

43


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

budujemy na obszarach potencjalnie zagrożonych wylaniem pobliskich zbiorników wodnych, w zagłębieniach terenu czy na gruntach podmokłych. Stopień zagrożenia powodziowego w takich miejscach zmniejsza wykonanie infrastruktury przeciwpowodziowej w postaci zbiorników retencyjnych, wałów przeciwpowodziowych, urządzeń hydrotechnicznych i rowów melioracyjnych. Ich właściwości ochronne zależą od jakości ich wykonania, właściwej eksploatacji i wykonywania niezbędnych czynności konserwacyjnych. Nie bez znaczenia jest też postępowanie okolicznych mieszkańców, ponieważ nie wolno przejeżdżać przez wały z wyjątkiem miejsc do tego przeznaczonych, uprawiać gruntu w odległości mniejszej niż 3 metry od stopy wału, rozkopywać wałów, sadzić na nich drzew oraz uszkadzać ich umocnienia. Zabronione jest również kopanie studni i sadzawek w odległości mniejszej niż 50 metrów od stopy wału. Dla bezpieczeństwa domostwa istotny jest też sposób realizacji budowy - piwnice, sutereny i garaże zbudowane w formie wykopów i położone poniżej poziomu otaczającego budowę terenu zawsze stworzą potencjalne zagrożenie zalania w sytuacji intensywnych opadów deszczu czy też napływu wody z innego źródła. W miejscowościach silnie zurbanizowanych podczas intensywnych opadów atmosferycznych istnieje niebezpieczeństwo spływania wody z dużych, na ogół wybetonowanych lub zaasfaltowanych płaszczyzn do miejsc niżej położonych, powodując zalanie całych ulic, a w następstwie piwnic okolicznych domostw, a nawet i pomieszczeń na parterze. Zagrożeń tych, na skutek lokalizacji budynku w niefortunnym miejscu niejednokrotnie nie da się całkowicie wyeliminować, niemniej wskutek prowadzenia pewnych działań zapobiegawczych możemy zagrożenie zmniejszyć i zminimalizować materialne i finansowe skutki nieszczęścia. Istnieje cały kompleks działań, związanych z projektowaniem zabudowy, wykonawstwem inwestycji i prowadzeniem normalnego bytowania, które mogą wpłynąć na zmniejszenie następstw ewentualnej powodzi oraz sposób postępowania w sytuacji zbliżania się zagrożenia powodziowego, podczas trwania powodzi oraz po jej ustąpieniu.

44


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

2.2 ZASADY POSTĘPOWANIA W MOMENCIE WYSTĄPIENIA POWODZI O możliwosci wystąpienia zagrożenia powodziowego mówimy w okresie : • zimowo – wiosennym na skutek spływu wód roztopowych i kry lodowej co jest spowodowane gwałtownym topnieniem śniegu • letnim w skutek intensywnych bądź długotrwałych opadów deszczu. Przed powodzią: • znaj i rozróżniaj stany zagrożenia powodziowego podawane w komunikatach radiowych i telewizyjnych /pogotowie powodziowe, alarm powodziowy/, • naucz domowników jak odłączyć zasilanie w energię elektryczną oraz dopływ gazu, • omów z rodziną plan zabezpieczenia się przed powodzią oraz w jaki sposób będziecie się komunikować w przypadku wystąpienia zagrożenia, • zabezpiecz swój dom przed nadejściem powodzi (workami z piaskiem lub innymi materiałami, przenieś swój dobytek na wyższe kondygnacje oraz przygotuj tam warunki do ewentualnego bytowania domowników), • zabezpiecz i utrzymuj dla domowników zapasy (na okres 3 dni) żywności, wody, latarki z zapasowymi bateriami, przenośne radio, apteczkę pierwszej pomocy. W czasie powodzi: • włącz radio lub telewizor z celem słuchania komunikatów o zagrożeniu, • stosuj się do komunikatów przekazywanych przez Miejski Zespół Reagowania w Jaśle, • jeżeli nie zdążyłeś ewakuować zwierząt, uwolnij je z pozamykanych pomieszczeń. Po sygnale do ewakuacji: • wyłącz instalacje domowe, • zabezpiecz swój dom,

45


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

• • •

zastosuj się do poleceń służb prowadzących akcję ratunkową i ewakuację, nie wchodź do wody powodziowej (pamiętaj), że nawet 15 cm fala może cię przewrócić, nie używaj wód gruntowych w gospodarstwie bo mogą być zatrute, zgłoś się ochotniczo do pomocy w walce z powodzią.

• Po powodzi : • słuchaj komunikatów radiowych, do domu wróć dopiero wtedy gdy ogłoszona będzie możliwość bezpiecznego powrotu, • pozostań poza zasięgiem wód powodziowych (mogą być skażone) do czasu uzyskania zgody służb sanitarnych i technicznych, • wchodź ostrożnie do budynku, sprawdź czy nie ma widocznych uszkodzeń budynku, • przed włączeniem instalacji elektrycznej i gazowej dopilnuj aby były sprawdzone przez fachowców, • przeprowadź dezynfekcję zalanych pomieszczeń, • wyrzuć żywność, która miała kontakt z wodami powodziowymi, • zwróć uwagę na zdrowie i bezpieczeństwo Twojej rodziny. Częst myj ręce, korzystaj z wody i żywnośc dostarczanej przez służby komunalne, miejskie lub organizacje poza rządowe, • włącz się czynnie w likwidację skutków powodzi. PODSUMOWANIE Kierowanie w czasie sytuacji kryzysowej, jaką niesie powódź, niekoniecznie musi być stresujące i złożone dla Sztabu Kryzysowego pod warunkiem, że pierwsza faza zarządzania kryzysowego (zapobieganie) została zrealizowana w stopniu doskonałym. Natomiast w drugiej fazie (przygotowanie) wszyscy uczestnicy ujęci w Planie Reagowania Kryzysowego doskonale znają swoje zadania i mają przygotowane siły i środki do działania na czas reagowania i odbudowy. Wnioski takie nasuwają się po powodzi tysiąclecia, kiedy w sytuacjach ekstremalnych, w okresie największego zagrożenia, społeczności lokalne, umiejętnie wykorzystujące media

46


ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA POWODZI Sławomir Bałuszyński

i sprawnie działającą łączność, niejednokrotnie potrafiły poprawnie realizować ochronę przeciwpowodziową[5]. Zdarzenia kryzysowe, wymagające korzystania z procedur mogą mieć wiele przyczyn. Większość z nich można usunąć lub znacznie osłabić. Duża część kryzysów ma podłoże zewnętrze. Należy wtedy szybko reagować, aby w jak najkrótszym okresie przywrócić stan normalny. Właściwością zagrożeń jest ich nieprzewidywalność, dlatego też zabezpieczenie najbardziej efektywnej współpracy jest kluczowe dla minimalizowania skutków zdarzeń niebezpiecznych, ale najważniejsze jest wyciąganie wniosków na przyszłość i udoskonalanie systemu tak, aby w przyszłości analogiczne lub podobne zagrożenie było łatwiejszym do opanowania. BIBLIOGRAFIA 1. KRZYŻANOWSKI L., Podstawy nauki zarządzania, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1985 2. Kazimierz RAWŁUSZKO, adiunkt Wydziału Zarządzania i Administracji Akademii Świętokrzyskiej, Kielce. 3. CZERMIŃSKI A., Podstawy organizacji i zarządzania, Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu, Gdynia 2001. 4. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, 2007 nr 89 poz. 590 z poźn. zm. 5. STASIAK A., Propozycja procedury reagowania administracji powiatu na sytuację kryzysową na przykładzie faz zarządzania kryzysowego: zapobiegania i przygotowania, Informator Obrony Cywilnej i Zarządzania Kryzysowego, nr 1/2009

47


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

Jacek Bil

Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Instytut Badań nad Przestępczością Kryminalną i Terroryzmem

KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA EKONOMICZNEGO PAŃSTWA

ABSTRAKT Niniejsze opracowanie poświęcone jest problemowi korupcji w sektorze prywatnym. Autor wskazuje zagrożenia płynące z tego rodzaju praktyk korupcyjnych, które powodują zachwianie podstaw świadczenia usług i dostaw towarów w biznesie. Dodatkowo przybliżono kierunki strategii antykorupcyjnej zmierzającej do ograniczenia wskazanych zachowań. SŁOWA KLUCZOWE korupcja, biznes, sektor prywatny, bezpieczeństwo ekonomiczne, sankcje karne Wstęp Dzisiejszy dyskurs naukowy nad problematyką korupcji skierowany jest przede wszystkim na zachowania przestępcze mające miejsce w sektorze publicznym. Korupcja rozpatrywana jest w pryzmacie przestępstwa popełnionego przez funkcjonariusza publicznego, bądź też przez osobę pełniącą funkcję publiczną. Jest przestępstwem latentnym, w którym brak jest ofiar w rozumieniu tzw. „przestępczości pospolitej”. Żadna ze stron przestępstwa, zarówno strona wręczająca korzyść majątkową jak i strona ją przyjmująca nie jest zainteresowana ujawnieniem faktu popełnienia wskazanego czynu zabronionego, ponieważ obie strony narażone są na sankcje karne. Niniejsze zachowanie towarzyszy także przestępczości korupcyjnej w sektorze prywatnym, w którym pejoratywne pojmowanie przedsiębiorczości pochłania praktyki korupcyjne. Brak świadomości społecznej (iż w tym sektorze ustawodawca przewidział sankcje karne za zachowania korupcyjne) wpływa na stosowanie praktyk korupcyjnych także w biznesie. Korupcja nie jest wytworem współczesności, jej obecność odnotowano już w okresie kształtowania pierwszych struktur

48


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

władzy22. Świat biznesu akceptuje stanowisko, iż korupcja na mniejszą skalę tj. dash, bakszysz, pot-de-vin czy la morfida jest od dawna przyjętym sposobem prowadzenia interesów, a w wielu krajach nieodzownym narzędziem dla zawarcia transakcji23. Podstawowymi warunkami sprzyjającymi pojawianiu się i rozprzestrzenianiu korupcji jest: 1) powstanie dobra wspólnego, społecznego, które należy podzielić w społeczeństwie, 2) przekazanie uprawnień osobom, które stały się dysponentami dobra, 3) stworzenie systemu dzielenia dobra, który uważany jest przez społeczność za słuszny, akceptowany i jest obwarowany surowymi sankcjami, by był nieopłacalny dla zdobycia korzyści indywidualnych24. Zjawisko korupcji wyrosło w społeczeństwach, w których pojawili się ludzie bogaci, a także władcy krajów posiadający majątki na olbrzymim terytorium. Zarządzanie bogactwem wymagało zatrudnienia zarządców, których zadaniem było dopilnowanie powierzonego majątku. Franciszek Mleczko wprowadza definicję łapownika, który to w dawnych społeczeństwach dysponował cudzym majątkiem, a za opłatą trafiająca do jego kieszeni pozwalał wpłacającemu łapówkę korzystać z cudzego dobra. Autor dokonał podziału zrodzonych przed wiekami łapówek: pierwszym rodzajem jest łapownictwo mające na celu wymianę usług, gdzie koszty ponosiła osoba trzecia, drugim rodzajem łapownictwa jest łapownictwo gangsterskie, wymuszające okup przez przedstawicieli silniejszego za pomocą szantażu i terroru25. Przemiany w Polsce po 1989 roku przyczyniły się do transformacji ustrojowej, której towarzyszyło przejście od kultury realnego socjalizmu do oblicza demokracji. Wraz z budowaniem nowego ustroju – demokracji - społeczeństwo dopasowywało się do

22

BIELECKI Z., Fenomen korupcji – diagnoza, „Przegląd Policyjny” nr 2, Szczytno 2002, s.45. 23 BUKOWSKI J., Lockheed - największe łapówki świata, Warszawa 1978, s. 5. 24 HANKISS E., Pułapki społeczne, Warszawa 1986, s.55. 25 MLECZKO F.W., Cywilizacja podarków. Róże i łapówki, Olsztyn 2008, s. 4243.

49


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

nowej rzeczywistości, w tym funkcjonowania w realiach wolnego rynku26. Koniec XX wieku przyniósł w Europie transformację ustrojową odwołującą się m. in. do zmiany gospodarki centralnej na gospodarkę rynkową. Przeprowadzone w tym czasie zmiany w gospodarce polegały na prywatyzacji podmiotów państwowych, z czym związane było powstanie sektora prywatnego, w ramach którego podmioty prywatne wykonywały zadania przypisane wcześniej sektorowi publicznemu. Przywołana aktywność wydaje się być najważniejszą zmianą gospodarczą wprowadzającą do udziału w rynku podmioty prywatne. Za słusznością przeprowadzenia zmian w gospodarce planowej przemawiał pogląd, iż prywatni właściciele dążą do osiągnięcia regularnych zysków z prowadzonych działalności. Należy jednak zaznaczyć, iż powstanie szerokiego rynku podmiotów prywatnych wywołał (pożądany efekt w realiach demokracji skonsolidowanej) konkurencję wśród firm, która w wielu przypadkach realizowana jest w oparciu o zasady odbiegające od norm demokratycznych27. Jednym z zachowań przestępczych odbiegających od zasad prowadzenia biznesu opartego na warunkach gospodarki wolnorynkowej jest korupcja gospodarcza. Korupcja wywołuje negatywne skutki dla gospodarki ponieważ ogranicza możliwość prosperowania podmiotom działających w myśl przepisów prawa, które przynoszą skarbowi państwa (z tytułu odprowadzania podatków) dochody oraz oferują miejsce zatrudnienia. Stosowanie praktyk korupcyjnych otwiera szarą strefę dla podmiotów działających poza przyjętą regulacją prawną, co z kolei wpływa negatywnie na zasady zdrowej konkurencji. Praktyki korupcyjne są zachowaniami, które mają istotny wpływ (negatywny) na bezpieczeństwo ekonomiczne państwa. Konrad Raczkowski wskazuje, iż bezpieczeństwo ekonomiczne państwa to względnie zrównoważony stan funkcjonowania gospodarki narodowej, w którym prognozowane ryzyko zaburzenia równowagi utrzymywane jest w przewidzianych prawem oraz normami

26

HEJNICKA-BEZWIŃSKA T., Pedagogika ogólna, Warszawa 2008, s. 196 BIL J., Przestępczość korupcyjna w świetle transformacji ustrojowej w Polsce, „Zeszyty Naukowe” 1(14)2011 Wyższej Szkoły Informatyki, Zarzadzania i Administracji w Warszawie, Warszawa 2011, s. 215-216. 27

50


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

organizacyjnymi zasadami współżycia społecznego28. Przywołane w definicji zaburzenie równowagi funkcjonowania gospodarki może być (jest) efektem stosowania praktyk korupcyjnych w sektorze podmiotów prywatnych, które posiadają istotny wpływ na funkcjonowanie gospodarki państwa. Korupcja gospodarcza Międzynarodowa aktywność państw przeciwko korupcji przyniosła szereg regulacji prawnych dotyczących przeciwdziałania i zwalczania tego rodzaju nieprawidłowości. Jednym z aktów prawnych o zasięgu międzynarodowym jest Konwencja Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji29 ratyfikowana przez Polskę dnia 31 października 2003 roku. Regulacje przewidziane w niniejszej Konwencji odwołują się do konieczności reagowania na zagrożenia korupcją, której wynikiem jest brak stabilności gospodarczej i bezpieczeństwa społeczeństw, a tym samym przynosi ona szkodę instytucjom i wartościom demokratycznym, etycznym i sprawiedliwości oraz zagraża trwałemu rozwojowi i rządom prawa. Państwa Strony niniejszej Konwencji uznały ponadto, iż: • korupcja kooperuje z innymi formami przestępczości zorganizowanej i gospodarczej, w tym z przestępstwem prania pieniędzy30, • przypadki korupcji, w których zaangażowane są znaczne ilości środków mogących stanowić poważną część zasobów państw, zagrażają stabilności politycznej i trwałemu rozwojowi tych państw,

28

RACZKOWSKI K., Percepcja bezpieczeństwa ekonomicznego i wyzwania dla zarządzania nim w XIX wieku, [w:] Bezpieczeństwo ekonomiczne. Wyzwania dla zarządzania państwem, [w:] red. RACZKOWSKI K., Bezpieczeństwo ekonomiczne. Wyzwania dla zarządzania państwem, Warszawa 2012, s. 81. 29 Konwencja Narodów Zjednoczonych Przeciwko Korupcji przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 31.10.2003 roku, Dz. U. z 2007r, nr 84, poz. 563. 30 Polskim aktem prawnym w zakresie przeciwdziałania prania pieniędzy jest ustawa z dnia 16 listopada 2000 roku, O przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz przeciwdziałaniu finansowania terroryzmu, Dz. U. z 2003 roku, Nr 153,poz. 1505.

51


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

• •

• •

52

korupcja nie jest już kwestią lokalną lecz zjawiskiem międzynarodowym dotykającym wszystkich społeczeństw i gospodarek, które pociąga za sobą konieczność międzynarodowej współpracy, w celu zapobiegania mu i kontroli, przeciwdziałanie zjawisku korupcji wymaga wszechstronnego i ielopłaszczyznowego podejścia w celu zapobiegania i zwalczania korupcji, dostępność pomocy technicznej może odegrać ważną rolę w zwiększeniu możliwości Państw, w tym miedzy innymi poprzez wzmocnienie ich zdolności prawnej i budowanie instytucji, efektywnego zapobiegania i zwalczania korupcji, nielegalne wzbogacenie się jednostek może być szczególnie szkodliwe dla instytucji demokratycznych, gospodarek narodowych i rządów prawa, należy w bardziej zdecydowany i efektywny sposób zapobiegać, wykrywać i powstrzymywać międzynarodowy przepływ bezprawnie pozyskanych środków i wzmocnić międzynarodową współpracę, w zakresie zwrotu korzyści z korupcji, powinno się uznawać podstawowe zasady należytego procesu prawnego w postępowaniu karnym oraz w postępowaniu cywilnym lub administracyjnym dla orzecznictwa praw własności, zapobieganie i wyeliminowanie korupcji stanowi odpowiedzialność wszystkich państw, a w celu zagwarantowania skuteczności podejmowanych wysiłków w tej sferze muszą one współpracować ze sobą nawzajem przy wsparciu i zaangażowaniu indywidualnych osób i grup spoza sektora publicznego, takich jak stowarzyszenia cywilne, organizacje pozarządowe i organizacje środowiskowe, przy podejmowanych działaniach należy mieć na uwadze zasady właściwego zarządzania sprawami publicznymi i mieniem publicznym, zasadę sprawiedliwości, odpowiedzialności i równości wobec prawa oraz


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

potrzebę ochrony integralności i popierania kultury odrzucania korupcji31. W przywołanym dokumencie wskazano wielostronne instrumenty prawne mające na celu zapobieganie i zwalczanie korupcji, tj. Ogólnoamerykańską Konwencję Zwalczania Korupcji, przyjętą przez Organizację Państw Amerykańskich w dniu 29 marca 1996 roku, Konwencję dotyczącą walki z korupcją, w którą zaangażowani byli funkcjonariusze Wspólnot Europejskich lub funkcjonariusze Państw Członkowskich Unii Europejskiej, przyjętą przez Radę Unii Europejskiej w dniu 26 maja 1997 roku, Konwencję Zwalczania Łapówkarstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych w międzynarodowych transakcjach handlowych, przyjętą przez Organizację Współpracy Gospodarczej I Rozwoju w dniu 21 listopada 1997 roku, Konwencję prawa karnego o korupcji przyjętą przez Radę Ministrów Rady Europy w dniu 27 stycznia 1999 roku, Konwencję prawa cywilnego o korupcji przyjęta przez Radę Ministrów Rady Europy w dniu 4 listopada 1999 roku oraz Konwencję Związku Afrykańskiego o zapobieganiu i zwalczaniu korupcji, przyjętą przez Głowy Państw i Rządów Związku Afrykańskiego w dniu 12 lipca 2003 roku32. Konwencja zobowiązuje również sygnatariuszy do podjęcia środków koniecznych do orzeczenia przepadku dochodów pochodzących z przestępstwa33. Korupcja gospodarcza w Polsce. Wybrane regulacje prawne W wyniku implementacji przepisów międzynarodowych dotyczących zwalczania korupcji wprowadzono tzw. „nowelą antykorupcyjną” do polskiego prawa karnego m. in. regulację określającą przestępstwo korupcji gospodarczej. Art. 296a Kodeksu karnego § 1. Kto pełniąc funkcję kierowniczą w jednostce organizacyjnej wykonującej działalność gospodarczą lub pozostając z nią w stosunku pracy, umowy zlecenia lub umowy o dzieło, żąda lub przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą lub jej obietnicę, w zamian za nadużycie udzielonych jej uprawnień lub niedopełnienie 31

Tekst Konwencji Narodów Zjednoczonych, op. cit. Ibidem. 33 STARZYŃSKI P., Legalizacja korupcyjnych owoców przestępstwa, czyli słów kilka o ustawowym i faktycznym oportunizmie, „Ochrona granic” nr 47, Kętrzyn 2010, s. 76. 32

53


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

ciążącego na nim obowiązku mogące wyrządzić tej jednostce szkodę majątkową albo stanowiące czyn nieuczciwej konkurencji lub niedopuszczalną czynność preferencyjną na rzecz nabywcy lub odbiorcy towaru, usługi lub świadczenia, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 § 2. Tej samej karze podlega, kto w wypadkach określonych w § 1 udziela albo obiecuje udzielić korzyści majątkowej lub osobistej § 3. W wypadku mniejszej wagi sprawca czynu określonego w § 1 lub 2 podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 § 4. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 wyrządza znaczną szkodę majątkową, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 834. Przedmiotem ochrony wskazanych przepisów jest prawidłowe, niezakłócone nieuczciwymi i nierzetelnymi działaniami popełnianymi przez określonych pracowników, prosperowanie obrotu gospodarczego. Indywidualnym przedmiotem ochrony jest interes gospodarczy przedsiębiorstwa. Ten rodzaj korupcji obejmuje sprzedajność gospodarczą pracownika podmiotu wykonującego działalność gospodarczą oraz przekupstwo gospodarcze. Poprzez sprzedajność gospodarczą należy rozumieć zachowania polegające na: • żądanie lub przyjęcie korzyści majątkowej lub osobistej albo przyjęcie obietnicy • nadużycie udzielonych sprawcy uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku • wyrządzenie jednostce gospodarczej szkody majątkowej albo czyn nieuczciwej konkurencji lub niedopuszczalny czyn preferencyjny jako cel czynności sprawczych przestępstwa korupcji gospodarczej35. Intencją ustawodawcy przy wprowadzaniu wskazanej regulacji jest zapewne objęcie niniejszym przepisem wszystkich przejawów korupcji w obrocie gospodarczym. Osoby przyjmujące korzyść majątkową w związku z zarządzaniem majątkiem przedsiębiorcy

34

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 roku Kodeks karny, Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm. 35 JASIŃSKI W., Nadużycia w przedsiębiorstwie, przeciwdziałanie i wykrywanie, Warszawa 2013, s. 37-38.

54


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

powinny odpowiadać na podstawie art. 296a K. k, oczywiście jeśli ten czyn ma bezpośredni związek z prowadzoną działalnością gospodarczą (działalność produkcyjna i usługowa nastawiona na zysk). Należy zaznaczyć, iż dla bytu niniejszego przestępstwa nie ma znaczenia, czy działalność danego podmiotu oparta jest na kapitale prywatnym, czy też na majątku państwowym lub samorządowym36. Omawiany czyn zabroniony może zostać popełniony wyłącznie w sposób umyślny, w obu jego postaciach (zamiar bezpośredni lub ewentualny). Sprawca korupcji gospodarczej musi obejmować swoją świadomością wszystkie znamiona strony przedmiotowej niniejszego czynu oraz w przypadku dolus directus przy wypełnianiu swoim zachowaniem poszczególnych znamion strony przedmiotowej, sprawcy musi towarzyszyć chęć popełnienia przywołanego przestępstwa. W sytuacji dolus eventualis sprawca w ramach popełniania czynu zabronionego musi przewidywać możliwość realizacji znamion przestępstwa i się z tym godzić37. Omawiając specyfikę-odmienność niniejszego przestępstwa korupcji nie można pominąć kwalifikacji karnej czynów nieuczciwej konkurencji. W przywołanym przepisie wskazuje się, iż zachowanie przestępcze polega m. in. na żądaniu lub przyjęciu korzyści majątkowej lub osobistej lub jej obietnicy, w zamian za nadużycie udzielonych jej uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku mogące wyrządzić tej jednostce szkodę majątkową albo stanowiące czyn nieuczciwej konkurencji. Chcąc przybliżyć działania przedsiębiorstw sprzeczne z prawem oraz przyjętym obyczajem w biznesie, które zagrażają lub naruszają interesy innego podmiotu lub klienta, wydaje się być uzasadnionym wskazanie wybranych przestępstw (z Ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji), zwanych czynami nieuczciwej konkurencji. Art. 3. 1. Czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami , jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta. 2. Czynami nieuczciwej konkurencji są w szczególności: wprowadzające w błąd oznaczenia przedsiębiorstwa, fałszywe lub oszukańcze oznaczenia pochodzenia geograficznego towarów albo 36

BOJARSKI J., Komentarz do art. 296a K. k., „Prokuratura i Prawo” 2004/4/ 80-92, System Informacji Prawnej LEX. 37 GŁUCHOWSKI J., Komentarz do art. 296a K. k., „Palestra” 2012/5-6/296306, System Informacji Prawnej LEX.

55


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

usług, wprowadzające w błąd oznaczenie towarów lub usług, naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa, nakłanianie do rozwiązania lub niewykonania umowy, naśladownictwo produktów, pomawianie lub nieuczciwe zachwalanie, utrudnianie dostępu do rynku, przekupstwo osoby pełniącej funkcję publiczną, a także nieuczciwa lub zakazana reklama, organizowanie systemu sprzedaży lawinowej oraz prowadzenie lub organizowanie działalności w systemie konsorcyjnym. Art. 23. 1. Kto, wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi w stosunku do przedsiębiorcy, ujawnia innej osobie lub wykorzystuje we własnej działalności gospodarczej informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, jeżeli wyrządza to poważaną szkodę przedsiębiorcy, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. 2. Tej samej karze podlega, kto, uzyskawszy bezprawnie informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, ujawnia ją innej osobie lub wykorzystuje we własnej działalności gospodarczej. Art. 26. Kto rozpowszechnia nieprawdziwe lub wprowadzające w błąd wiadomości o przedsiębiorstwie, w szczególności o osobach kierujących przedsiębiorstwem, wytwarzanych towarach, świadczoych usługach lub stosowanych cenach albo o sytuacji gospodarczej lub prawnej przedsiębiorstwa, w celu szkodzenia przedsiębiorcy, podlega karze aresztu lub grzywny. 2. Tej samej karze podlega, kto, w celu przysporzenia korzyści majątkowej lub osobistej sobie, swojemu przedsiębiorstwu lub osobom trzecim, rozpowszechnia nieprawdziwe lub wprowadzające w błąd wiadomości o swoim przedsiębiorstwie lub przedsiębiorcy, w szczególności o osobach kierujących przedsiębiorstwem, wytwarzanych towarach świadczonych usługach lub stosowanych cenach albo o sytuacji gospodarczej lub prawnej przedsiębiorcy lub przedsiębiorstwa38. Przedmiotem ochrony w przywołanych powyżej przepisach jest interes przedsiębiorstwa polegający m. in. na zachowaniu w tajemnicy wybranych informacji dotyczących jego działalności lub też przedmiotu tej działalności, zachowaniu dobrego imienia przedsiębiorstwa z uwzględnieniem pozycji podmiotu na rynku

38

Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 roku o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, Dz. U. 1993, Nr 47, poz. 211, z późn. zm.

56


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

konkurencji oraz na zachowaniu bezbłędnego wyobrażenia klientów o podmiocie i jego produktach39. Korupcja w sektorze prywatnym Biznes jest obszarem podatnym na korupcję, w którym istnieją nieobliczone możliwości popełniania przestępstw i nieuczciwych, nieetycznych zachowań. Oprócz zachowań polegających na popełnianiu przestępstw zachodzą zdarzenia o zabarwieniu około korupcyjnym tj. działanie wbrew etyki i dobrego zwyczaju w biznesie40. Korupcja gospodarcza dotyczy zachowań pomiędzy firmami prywatnymi, gdzie służby odpowiedzialne za zaopatrzenie, uzależniają zakup towaru od dostawcy od uzyskania od niego korzyści. Już wyniki przeprowadzonego badania41 przez Instytut Badań nad Demokracją i Przedsiębiorstwem Prywatnym Krajowej Izby Gospodarczej w 2001 roku wskazały, iż przedsiębiorcy dostrzegali problem korupcji w biznesie42. Należy jednak zauważyć, iż przeprowadzone badania miały miejsce przed wprowadzeniem regulacji karnych tzw. „nowelą antykorupcyją” w 2003 roku, która przyniosła omawianą wcześniej regulację art. 296a K.k. Dzisiejsza obserwacja zjawiska przynosi zgoła odmienny obraz, ponieważ korupcja gospodarcza oprócz dystrybucji towarów w sieciach hipermarketów dotyka obszaru dystrybucji towarów tj. stal, węgiel czy też paliwa ciekłe oraz usług np. reklama43. Dodatkowo należy zauważyć, iż nie jest przestępstwem jednostkowym – sporadycznym. Potwierdzeniem powyższego poglądu jest ilość spraw prowadzonych w kierunku art. 296a K. k. przez służby uprawnione do ścigania przestępczości korupcyjnej.

39

JASIŃSKI W., Nadużycia w przedsiębiorstwie, op. cit., s. 53-54. Poradnik antykorupcyjny dla przedsiębiorców, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Warszawa 2011, s. 48. 41 Badanie Instytutu Badań nad Demokracją i Przedsiębiorstwem Prywatnym Krajowej Izby Gospodarczej pt. „Strategia polskiego biznesu wobec korupcji”, Warszawa 2001, s. 12. 42 Wskazany rodzaj korupcji identyfikowany był jedynie z korupcją osadzoną w sieci supermarketów. 43 Niniejsze wskazania są wynikiem prowadzonego badania przez autora nad problematyką korupcji gospodarczej, w ramach którego analizowane są m. in. akty oskarżenia dotyczące przestępstw z art. 296a K. k. 40

57


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil Art. K.k POLICJA ABW art. 228 3168 17 art. 229 3041 7 art. 137 8 296a

CBA 87 74 3

PROKURATURA SG ŻW 400 1 3 420 61 2 5

-

-

OGÓŁEM 3676 3605 153

Żródło: Rejestracja przestępstw korupcyjnych, Mapa korupcji, Stan zagrożenia przestępczością korupcyjna w Polsce, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Warszawa 2011r.

Działania antykorupcyjne - strategie Polityka przeciwdziałania zachowaniom korupcyjnym opiera się m. in na opracowaniu algorytmu postępowań wpływających na ograniczenie wskazanych praktyk. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej mając na uwadze konieczność przeciwdziałania korupcji, podjął kroki koniczne dla walki z tego rodzaju przestępczością. W 2002 roku Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wystąpił z wnioskiem do Rady Ministrów o przyjęcie dokumentu pod nazwą: Program Zwalczania Korupcji – Strategia Antykorupcyjna, który realizowany był w dwóch etapach. Pierwszy etap Strategii Antykorupcyjnej 2002-200444. Dokument określający założenia pierwszego etapu wdrażania Programu, przyjęty został przez rząd w dniu 17 września 2002 roku. W dokumencie określono podstawowe cele Strategii, których realizacja obejmowała m. in. skuteczne wykrywanie przestępstw korupcyjnych, wdrożenie efektywnych mechanizmów walki z korupcją w administracji publicznej, zwiększenie świadomości publicznej i promocję etycznych wzorców postępowania, zakładają, że uczestnictwo i współpraca wszystkich: polityków, urzędników, obywateli z jednej strony oraz struktur państwowych, organizacji pozarządowych, społecznych a także mediów jest niezbędnym czynnikiem gwarantującym jej skuteczność. W niniejszym przedsięwzięciu określono obszary działalności publicznej, które narażone są na korupcję: zamówienia publiczne, służbę cywilną, procesy prywatyzacyjne i gospodarowanie mieniem skarbu państwa, administrację szczebla centralnego i samorządową,

44

Sprawozdanie Podsumowujące Realizację I Etapu Programu Zwalczania Korupcji – Strategia Antykorupcyjna, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Warszawa 2004.

58


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

wymiar sprawiedliwości i organy zajmujące się walką z korupcją, usługi publiczne, ochronę zdrowia, finanse publiczne45. Wynikiem realizacji Programu zwalczania korupcji – Strategia Antykorupcyjna było wypracowanie sytuacji pozwalającej na przyjęcie wielu nowych oraz uzupełnienie już obowiązujących – aktów prawnych, powołanie w strukturach urzędów, komórek (wydziałów, zespołów) zajmujących się walką z korupcją oraz podjęcie wielu innych przedsięwzięć ukierunkowanych na zwalczanie przestępczości korupcyjnej. Pierwszy etap zaznaczył się wysokim stopniem konkretności i szerokim zakresem instytucjonalnym obejmującym zamówienia publiczne, służby cywilnej, administrację samorządową, wymiar sprawiedliwości, usługi publiczne, służbę zdrowia oraz finanse publiczne46. Należy jednocześnie zauważyć, iż podejmowana aktywność w sposób marginalny odnosi się do zapobiegania korupcji w sektorze korupcji, pozostawiając przy zapobieganiu korupcji w sektorze publicznym47. Drugi etap Strategii Antykorupcyjnej 2005-2009 Drugi etap Strategii rozpoczęty został w dniu 25 stycznia na wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. W tym czasie Rada Ministrów przyjęła dokument rządowy „Program Zwalczania Korupcji – Strategia Antykorupcyjna – II etap wdrażania”, stanowiący zbiór rozstrzygnięć, jakie administracja rządowa planowała wprowadzić w walce z korupcją oraz wskazanie obszarów zagrożeń korupcją oraz zadania związane z monitorowaniem efektywności podejmowanych działań48. W planowanych przedsięwzięciach uwzględniono wytyczne dotyczące przeciwdziałania korupcji, które zawarte zostały w Konwencji Organizacji Narodów Zjednoczonych

45

Szerzej zobacz BIL J., Korupcja jako instrument uprawiania polityki, „Przegląd…”, op. cit. 46 Unormowania antykorupcyjne w administracji publicznej, red. STEC M., BANDARZEWSKI K., Warszawa 2009, s. 31. 47 Szerzej na temat strategii zob. BIL J., Korupcja jako instrument uprawiania polityki, Przegląd…op.cit. 48 Sprawozdanie Końcowe z Realizacji Programu Zwalczania Korupcji, Strategia Antykorupcyjna II Etap Wdrażania 2005 –2009, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Warszawa 2010.

59


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

Przeciwko Korupcji, przyjętą przez Zgromadzenie Ogólne 31 października 2003 roku49. Przyjętą Strategię Antykorupcyjną przewidywano zrealizować za pomocą czterech głównych celów: 1. zapobieganie zjawiskom korupcji i wdrożenie mechaizmów umożliwiających jej skuteczne przeciwdziałanie, 2. skoordynowanie działań zmierzających do respektowania antykorupcyjnych przepisów prawnych, 3. ograniczenie tolerancji społecznej dla zjawisk korupcyjnych poprzez podnoszenie stopnia świadomości oraz promowanie odpowiednich wzorców postępowania, 4. stworzenie przejrzystych i przyjaznych obywatelowi struktur administracji publicznej na miarę otwartego społeczeństwa informacyjnego. Przedsięwzięcia Strategii opracowane zostały na podstawie informacji przekazanych przez poszczególne resorty i instytucje. W tym celu przeprowadzono analizę raportów Najwyższej Izby Kontroli i Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz wzięto pod rozwagę rekomendacje Grupy Państw przeciwko Korupcji (GRECO), dokumenty i zalecenia Unii Europejskiej i Rady Europy, jak też zapisy Konwencji Narodów Zjednoczonych Przeciwko Korupcji. Wyniki przywołanej analizy danych pozwoliły na określenie obszarów zagrożonych korupcją, tj.: gospodarka, najwyższa władza państwowa, administracja publiczna, wymiar sprawiedliwości, ochrona zdrowia, finanse publiczne, edukacja, kultura i środki masowego przekazu. W ramach realizacji Strategii w latach 2005-2009 utworzono w komendach wojewódzkich policji 14 wydziałów i 3 sekcje zamiejscowe do walki z korupcją50. W 2000 roku przekształcono istniejący uprzednio Zarząd Spraw Wewnętrznych Komendy Głównej Policji na Biuro Spraw Wewnętrznych Komendy Głównej Policji. Od 2005 roku do 2009 roku stan etatowy Biura zwiększył się z 243 etatów policyjnych do 370 etatów. W ramach realizacji II Etapu Strategii w Biurze prowadzono prace nad: systemowymi 49

HAKIEL M., Realizacja strategii antykorupcyjnej przez Straż Graniczną w latach 2002-2009, „Problemy ochrony granic” nr 47, Kętrzyn 2009, s. 21. 50 WOJDA G., Wybrane zagadnienia zarządzania programami antykorupcyjnymi w Policji, [w:] Zarządzanie bezpieczeństwem informacji i programami antykorupcyjnymi, red. WAWAKA T., Bielsko-Biała 2007, s. 211.

60


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

rozwiązaniami antykorupcyjnymi, projektami edukacyjnymi i profilaktycznymi skierowanymi do policjantów i pracowników policji. Program zwalczania korupcji. Strategia Antykorupcyjna II etap wdrażania 2005-2209, determinował podejmowanie działań przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwo Finansów, Najwyższa Izbę Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich, Urząd Służby Cywilnej, Urząd Zamówień Publicznych, Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, organizacje pozarządowe zajmujące się przeciwdziałaniem korupcji oraz Centralne Biuro Antykorupcyjne51. Wymiernym efektem realizacji tego etapu Strategii było wypracowanie metodologii ścigania przestępstw korupcyjnych. Wysoka ocena działań antykorupcyjnych była wynikiem ciągłego zwiększania stanu etatowego komórek antykorupcyjnych w Policji oraz powstaniem Centralnego Biura Antykorupcyjnego52. Znaczącym były realizacje kilku zadań o charakterze strategicznym takich jak np. ratyfikacja Konwencji Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji czy też przeszkolenie licznej grupy pracowników administracji publicznej, którzy zdobyli teoretyczne i praktyczne doświadczenie w rzeciw-ziałaniu zjawiskom korupcji. W raporcie z oceny wdrażania II Etapu Strategii odnajduje się spostrzeżenie, iż założenia Strategii nie były w wystarczający sposób rozpowszechnione i znane przedstawicielom administracji oraz brak było diagnozy strategicznej obejmującej wszystkie zagadnienia. Poddanie ocenie etapy Strategii antykorupcyjnych ukierunkowane zostały na działania o charakterze resortowym, a nie globalnym. Dlatego też tak istotne działanie antykorupcyjne, jakim było powołanie Centralnego Biura Antykorupcyjnego realizowano niezależnie od założeń Strategii53. Analiza działań podjętych w ramach II etapu strategii wskazuje na szczególne zainteresowanie problematyką korupcji sektora publicznego pozostawiając korupcję pomiędzy firmami prywatnymi bez szczególnego omówienia.

51

Ibidem. Sprawozdanie Końcowe z Realizacji Programu Zwalczania Korupcji, Strategia Antykorupcyjna II Etap Wdrażania 2005 –2009, op. cit. 53 GAŁKOWSKI J., MAKOWSKI G., ZBIERANEK J., Ocena stanu realizacji I i II etapu rządowego programu zwalczania korupcji – Strategia Antykorupcyjna za lata 2002-2009, [w:] Korupcja i Antykorupcja – wybrane zagadnienia, red. KOSIŃSKI J., K. KRAK, Szczytno 2011, s. 738-739. 52

61


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

Trzeci Etap wdrażania Strategii Antykorupcyjnej 2011-2015 W kwietniu 2010 roku Rada Ministrów przyjęła Sprawozdanie końcowe z realizacji programu zwalczania korupcji – Strategia Antykorupcyjna. W przywołanym dokumencie zawarto rekomendację, zgodnie z którą Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji był odpowiedzialny za przygotowanie kolejnego planu strategicznych działań antykorupcyjnych. Mając powyższe na uwadze nawiązano do przyjętego przez Radę Ministrów dokumentu Plan Uporządkowania Strategii Rozwoju, który zakładał iż kolejny plan działań antykorupcyjnych nie może stanowić osobnego dokumentu strategicznego lecz winien być programem rozwoju stanowiącym instrument realizacji strategii Sprawne Państwo. Termin przygotowania projektu Sprawne Państwo został wyznaczony na luty 2011 roku i z tego względu projekt trzeciego etapu wdrażania Strategii Antykorupcyjnej „Rządowy Plan Przeciwdziałania Korupcji” miał być przygotowany do wskazanego czasu. Realizacja przedsięwzięcia przewidywana była od połowy 2011 roku i obejmować miał lata 2011-201554 - tak się jednak nie stało, ponieważ trzeci etap Strategii nie został nigdy wdrożony. Rządowy Program Przeciwdziałania Korupcji na lata 20132018. Najnowszym dokumentem propagującym strategię antykorupcyjną w Polsce jest Rządowy Program Przeciwdziałania Korupcji na lata 2013-2018. Dokument przygotowany jest z uwzględnieniem doświadczeń zdobytych w ramach realizacji Strategii w latach 2002-2009. Celem Programu jest obniżenie poziomu korupcji w Polsce poprzez nasilenie działań prewencyjnych i edukacyjnych zarówno w społeczeństwie jak i w administracji publicznej. Kontynuowana jest również dalsza aktywność w zwalczaniu korupcji. Przygotowany dokument zawiera cele szczegółowe, zadania oraz wskazuje działania dla podmiotów odpowiedzialnych za przeciwdziałanie i zwalczanie zachowań korupcyjnych. Należy zaznaczyć, iż dokument w czasie opracowania

54

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Przeciwdziałanie www.mswia.gov.pl/portal/pl83/149/Przeciwdziałanie_korupcji.html [27.09.2013r.].

62

korupcji,


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

niniejszego artykułu przygotowany jest do przedłożenia Radzie Ministrów w celu jego akceptacji55. Jak już wcześniej zauważono rządowe strategie antykorupcyjne ukierunkowane są na rozpoznawanie, zapobieganie i zwalczanie korupcji przede wszystkim w sektorze państwowym, ze szczególnym uwzględnieniem dysponowania środkami publicznymi. Przedsiębiorstwa prywatne działając w otoczeniu innych podmiotów dokładają wszelkich starań o wypracowanie opinii na ich temat, która daleka jest od posądzeń o praktyki nieuczciwej konkurencji oraz stosowania metod korupcyjnych. Dlatego też przedsiębiorcy dbając o dobre imię firmy wprowadzają zasady stosowania dobrych praktyk, które ujęte są w kodeksach etycznych. Stosowanie się do zaleceń etycznych przyczynia się do zwiększenia zysków przedsiębiorstwa, ponieważ wpływa na zmniejszenie liczby przypadków korupcji, defraudacji oraz stosowania tzw. złych praktyk. Dodatkowo ogranicza zachowania, w których dochodzi do konfliktów interesów. Z drugiej strony przestrzeganie przyjętych zasad przekłada się na zaufanie klientów, kontrahentów i partnerów oraz podnosi lojalność i wiarygodność personelu. Konieczność wprowadzenia zasad etyki w prosperowaniu przedsiębiorstw dostrzegła również Krajowa Izba Gospodarcza, która wypracowała model funkcjonowania organizacji w kontaktach z pracownikami oraz partnerami handlowymi. Według założeń proponowanej koncepcji (zatytułowanej „Przedsiębiorstwo Fair Play”) firma może osiągnąć wymierne efekty sprawdzania rzetelności postepowaniach m. in. w zakresie reklamy i promocji, kontaktów z klientami, kontaktów z kontrahentami, rozwiązywania problemów dotyczących pracowników oraz rzetelności wobec skarbu państwa56. Zakończenie Problematyka korupcji nie jest w dyskursie naukowym nowym zjawiskiem, co więcej, na przestrzeni kilku ostatnich lat stała się modnym kierunkiem badawczym. Przedstawiciele nauk prawnych, socjologowie, ekonomiści oraz politolodzy chętnie podejmowali się analizy niniejszego zjawiska. Korupcja niezmiernie rzadko jest jednak obszarem zainteresowań badaczy nad szeroko rozumianym bezpieczeństwem. Brak aktywności na wskazanym polu badawczym

55 56

Projekt Rządowego Programu Przeciwdziałania Korupcji na lata 2013-2018 Poradnik antykorupcyjny dla przedsiębiorców…, op. cit., s. 48-50.

63


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

jest być może wynikiem przesytu informacji medialnych na temat korupcji oraz powstaniem szeregu opracowań naukowych na ten temat (w innych dziedzinach nauki). Należy jednak zaznaczyć, iż przestępstwo korupcji jest wspólną cechą wielu zachowań sprawczych i z pewnością wpływa na stan bezpieczeństwa państwa. Jak zaznaczono już w niniejszym artykule, korupcja gospodarcza jest dość młodym obszarem działania sprawców, a co się z tym wiąże z obszarem działalności służb zajmujących się ściganiem przestępczości korupcyjnej. Dodatkowo należy podnieść, iż korupcja rozumiana jest jako przestępczość urzędnicza, a nie w obszarze kontaktów biznesowych. W myśl założenia, iż korupcji w biznesie nie ma, przedsiębiorcy oraz obserwatorzy zjawiska nie posiadający gruntownego przygotowania, oceniają wspomniane praktyki jako naganne, a nie jako przestępstwo zagrażające prawidłowości funkcjonowania wolnego rynku. Zwrócenie uwagi na konieczność monitorowania także i tego obszaru aktywności ekonomicznej jest niezbędnym elementem budowania podstaw demokratycznego funkcjonowania państwa oraz wpływa na podniesienie poziomu bezpieczeństwa (ekonomicznego) państwa. Bibliografia 1. BIELECKI Z., Fenomen korupcji – diagnoza, „Przegląd Policyjny” nr 2, Szczytno 2002 2. BIL J., Przestępczość korupcyjna w świetle transformacji ustrojowej w Polsce, „Zeszyty Naukowe” 1(14)2011 Wyższej Szkoły Informatyki, Zarzadzania i Administracji w Warszawie, Warszawa 2011 3. BOJARSKI J., Komentarz do art. 296a K. k., „Prokuratura i Prawo” 2004/4/ 80-92, System Informacji Prawnej LEX 4. BUKOWSKI J., Lockheed - największe łapówki świata, Warszawa 1978 5. GAŁKOWSKI J., MAKOWSKI G., ZBIERANEK J., Ocena stanu realizacji I i II etapu rządowego programu zwalczania korupcji – Strategia Antykorupcyjna za lata 2002-2009, [w:] Korupcja i Antykorupcja – wybrane zagadnienia, red. J. Kosiński, K. Krak, Szczytno 2011 6. GŁUCHOWSKI J, Komentarz do art. 296a K. k., „Palestra” 2012/5-6/296-306, System Informacji Prawnej LEX

64


KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE BEZPIECZEŃSTWA… Jacek Bil

7.

HAKIEL M., Realizacja strategii antykorupcyjnej przez Straż Graniczną w latach 2002-2009, „Problemy ochrony granic” nr 47, Kętrzyn 2009 HANKISS E., Pułapki społeczne, Warszawa 1986 HEJNICKA-BEZWIŃSKA T., Pedagokika ogólna, Warszawa 2008 JASIŃSKI W, Nadużycia w przedsiębiorstwie, przeciwdziałanie i wykrywanie, Warszawa 2013 MLECZKO F.W., Cywilizacja podarków. Róże i łapówki, Olsztyn 2008 Poradnik antykorupcyjny dla przedsiębiorców, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Warszawa 2011 RACZKOWSKI K., Bezpieczeństwo ekonomiczne. Wyzwania dla zarządzania państwem, Warszawa 2012 STARZYŃSKI P., Legalizacja korupcyjnych owoców przestępstwa, czyli słów kilka o ustawowym i faktycznym oportunizmie, [w:] „Ochrona granic”, nr 47, Kętrzyn 2010 WOJDA G., Wybrane zagadnienia zarządzania programami antykorupcyjnymi w Policji, [w:] Zarządzanie bezpieczeństwem informacji i programami antykorupcyjnymi, red. T. Wawaka, Bielsko-Biała 2007

8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

65


THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT… Valerij Nikolajevich Cherneta

Valerij Nikolajevich Cherneta

SHEE “Pridneprovskaya state building and architecture academy”, Dniepropetrovsk

THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT IN THE TIME OF THE EXTREME SITUATIONS CONSEQUENCES LIQUIDATION

ABSTRACT In this work the necessity of the systematic approach to the development of the information subsystems for the system of the labour protection management at the productive enterprises in the time of the extreme situations (ES) consequences liquidation for the ensuring their effective functioning has been considered. Orienting structure of the information ensuring and standard order of actions as for its development and introduction have been shown. KEYWORDS labour protection management, information process, stages of information-analytic system. Introduction One of the most important condition for the creation safe and healthy labour facilities at the enterprise is a high level of organizational activity on the base of modern methods of safe labour management (SL) and their constant improvement. While accident reconstruction period is carrying out the rescuers essentially reduce the time for making decisions as for safe labour management and bringing to the executors consideration. Safe labour depends much not only on inviting people for this forming but for people who need to be free from the destroying zones and possible fallings. Setting up goals and tasks. The purpose of this publication is the development a number of measures for future improvement the structure and function the system of the labour protection management (SLPM) in conditions both at typical enterprises which present practical meaning and in the formings taking part in the extreme situations consequences liquidation. Possible suggestions

66


THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT… Valerij Nikolajevich Cherneta

conformally to the following tasks: more accurate definition of the separate fundamental concepts and terms, the systematization of the structure information maintenance (SSIM) are considered. The analysis of the normative documents. All work as for standardization in Ukraine is regulated by the Decree of the Cabinet of Ministers “About standardization and certification” and by the complex of the standards of the Standardization state system, these standards for the first time were put into action on the first of October 1993 by the order № 116 of State standard 29.07.1993. In native standard system (point 5) common rules and norms concerning person’s safety in the labour process are set up. “System of the standards of safety labour” (SSSL). Interstate standard “System of the standards of safety labour”, “Systems of labour safety management ” (SLSM) for the first time was adopted by Euroasian Council on standardization of metrology and certification (protocol № 28 23.03.2007). Present standard is identical to the document of International Labour Organization (ILO) ILO-OSH 2001 Guidelines on occupational safety and health management systems. National standard sets up order free-will application and systematic use of SLSM and it must be developed with regard national conditions and practice. Positive influence on the SLSM information at the level of organization expresses both in reduction dangerous and harmful industrial factors and risks and in rise of productivity and nowadays this positive influence is recognized by the governments, employers and employees. The demands are developed in accordance with the generally accepted international principles on the base of the wide scale approach and these demands are determined by the representatives of the ILO who are members of the three parts of social-labour relations and other interested organizations. This three-sided approach assumes power, flexibility and proper base for the development of stable culture of safety labour within the organization. The demands to SLSM voluntary accepted express values and means ILO that allow to provide safety and health of employees. Recommendations that you can find in this standard are for common use by people who are responsible for Safe Labour management. The employer is directly responsible for providing safe conditions and employees’ labour protection within the organization. The application of SLSM promotes the meeting of the obligations. That’s why this standard is a practical instrument for the assistance of organizations and competent establishments in the realization of

67


THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT… Valerij Nikolajevich Cherneta

continuous perfection of activity as for safety and hygiene labour. According to the decision of the state-members of the Council the demands of the interstate standards from the 1st of October 2008 are spreaded in Ukraine as well. This standard (p 4) determines the management system of LS in the organization: the duty and the interest of the leader are set up as for installation SLSM, its main elements are revealed and the directions of the contentious improvement of this system are shown. The separate section in the standard (point 4.10.3) defines the measures as for warning emergency situations, readiness for action and the liquidation of consequences of these situations. They must: a) Determine possible character and scale of accidents and emergency situations and foresee the warning connected with risks in the sphere of SL; b) guarantee that available information, inner connection systems and coordination provide protection for all people in the working zone when emergency situations take place; c) give information to the correspondent competent organs, territorial structures and emergency services as well as to provide reliable connection with them. The necessity of the system approach application to the problems of SLM as well as its methodology is fully revealed in the G.G. Gogitashvily’s works which were realized in SLSM. In the same time the listing concepts of management in the sphere of safety labour, to my mind, are in some way narrow, as far as not only monitoring but all system of SLSM must be built on the theoretical and practical propositions of management. In these works the attention is accented on the necessity of the achievement the accordance of SLSM at the enterprises of Ukraine. To international standards of safety labour and the necessity of the normative-legal acts are noted and these works realize SLSM taking into account all these standards. The system of the information ensuring of civil people protection that nowadays may be considered one of most effective out of the real existing systems which is characterized in the G. I. Oleynik’s publications and co-authors [3, 4, 5]. Specific influence of the progressive process of people’s information on the base of modern means of communication and computer technologies is considered inV. M. Popov’s article [6].

68


THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT… Valerij Nikolajevich Cherneta

Common concepts and theoretical preconditions. As far as in the sphere of SLSM in Ukraine the system of normative documents are not developed the main different aspects are not formalized yet. In the works of different authors we can notice that various aspects of concepts, interpretations and some definitions are omitted. That’s why some separate concepts in this article are given in formulations which authors are considered to be advisable. Under leadership of LS the preparation, acceptation and realization of decisions as for realization of organizational, technical, sanitary-hygienic and medical preventive measures directed to the providing safety, preservation of health and person’s capacity of work in the process of labour. Under SLSM we will mean the whole complex of documents that contain mutually coordinated organization, technical, social, economic, educational measures directed to the complex programe and special purpose ensuring SL for employees on the base of close cooperation of all management levels. From this definition follows that SLSM is a special purpose subsystem in the common management system at the enterprise. It can classified as scholastic dynamic system and it has retroactive connection between the subject and the object of management. Retroactive connection in SLSM has information character. It is known that the main system formative factor is a purpose. The structure of the system and effectiveness of its functioning depend on rightly set aim. The purpose of SLSM in our understanding is constant improvement of management influence as for providing healthy and safe labour conditions on account of modernization of organization structure if management, concrete definition of functions, rise of significance of information maintenance as the most important condition for effective work of all system. Functions of SLSM as well as any other management system in the conditions corporative labour must be classified according to two main groups: 1) Common or universal-forecasting and setting purposes of activity, planning, organization of activity, operative management or coordination and regulation, control, accounting, stimulation and motivation; 2) Special, for example financing of safe labour measures. Realization of management functions carries out through setting concrete tasks by executors. Extended list of typical tasks revealed in G.G. Gogitashvily’s and his co-authors works [1, 2].

69


THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT… Valerij Nikolajevich Cherneta

Management by SL in SLSM realizes on all levels on the base of normative-legal, material-technical, mathematical and information maintenance of system by realization correspondent functions of management. Final result of SLSM functioning must be absolute performance by all workers all norms and rules of industrial safety, demands, instructions, regulations, directions of inspection organs, consolidation of labour and production discipline, creation of the preconditions for carrying out production program: • Improvement of LS state; • Well-grounded forecast of expected level of LS and timely performance of demanded preventive measures; • Education in working collective activity in the SL tasks; • Revealing of the best workers in providing SL and correspondent encouragement their activity. According to the fundamental management theory all managerial impacts, realization of management functions in SLSM are based on the information. Information is the object of the manager’s labour. That’s why without qualitative information maintenance practically it is impossible to achieve high efficiency of functioning of all SLSM. Information system (IS) is considered to be a form of the organization maintenance of managerial activity in this case as for providing healthy and safe labour conditions. Information flows of SLSM either connected with environment or they have inner nature. Different legislative and normative acts on the safe labour come from environment to the enterprises as well as directions as for safe labour. Sources of inner information may be plans of measures, report documents about their realization, materials of control checkings and inspectations, documents on a passport system of working places and many others in the first place on the level of primary documentation. Information process in SLSM consists of main, subsidiary and service operations. To the main operations the getting and processing of information take place. Subsidiary operations with information: • Fixation in the working process, in the periods of SL state checkings, investigations, passport systematization; • Conservation (on paper, magnatic, optic and other bearers); • Transportation (transference of bearers of information, documents, literature, magnetic and optical disks);

70


THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT… Valerij Nikolajevich Cherneta

Reproduction with the help of computers and other technical means; Search of the necessary information.

• The main directions of the formation of the subsystem information maintenance SLSM at the enterprises and the order of their activity as for their realization. The analysis of situations connected with the development and introduction of SLSM at the enterprises of Dniepropetrovsk region (“Jrast of reconstruction and development”, Dniepropetrovsk silicate factory) shows that even this work carries out productively enough, information maintenance is not considered as priority element of the system. At these enterprises only separate elements are subjected to modernization and these elements are the most actual for a certain enterprise. Little information is paid in this work to modern information technologies and without them the level of effectiveness and operativeness of management are hardly possible. The development of highly effective system of information maintenance SLSM shows that it is labourconsuming process, it takes much time, financial funds and intellectual resources. In nowadays economic conditions enterprises as a rule do not have resources for full value work in the given direction. There is a lack of experience in the performance of such work among production workers. Operations for serving information process in SLSM are those that provide condition for its existing: finance for buying necessary means, materials, technologies, training and extension courses of the staff, corresponding corrections of the personnel’s official responsibilities as well as staff schedule. According to the classification IS are divided into manual, mechanized, and automated. The first and the second types are considered to be out of day for this situation but automated information systems should be regarded as perspective for primary introduction information-searing and information-reference blocks. The final aim is creation of information management system as subsystem of SLSM. As analogue we can use information analytic system that works in the structure of state management in the extreme situations, this system was developed at the high professional level for organizing and forming emergency-saving services (Picture 1). The first stage is planning work for creation IS and on this stage methods of net modeling are very useful and constructive.

71


THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT… Valerij Nikolajevich Cherneta

The second stage means the necessity of structure IS development. It is advisable to include the following main blocks taking in account future possible replenishment and development: • International legislation of LS; • Laws of Ukraine and corresponding sublegal acts concerning system of labour safety; • International standards of LS; • State standards touching all questions of LS and those are in force in Ukraine including system of standards of safe labour (SSSL); • State norms for LS covering all production processes at the enterprise; • Departmental rules and norms of LS; • SSSL in the form of a complete set of standards at the enterprise, minimum configuration of it must include separate standards as for each universal management function, for IS, for special functions that are significant for this enterprise; • Norms of the enterprise for LS, developed in strict correspondence with state norms; • System of education, certification and additional certification of the staff; • A set of instructions of the enterprise for LS, covering all working places, technological processes and specific labour conditions approved in the established order; • Primary documents on account of the conducted instruction among personnel, including initial; • Official instructions of managerial and engineers and technical staff in LS; • Orders and directions at the enterprise concerning any aspects of LS; • Materials of operative (multistaged) control including reports of operative meetings where there is information about carrying out planned measures; • Documents on highly risk working places certification; • Materials as for investigation of accidents with acts of established forms, materials as for additional measures and facts about their real implementation;

72


THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT… Valerij Nikolajevich Cherneta

• •

• • • • • • • • •

Collective agreements between workers and administration as well as materials of compulsory periodical control and their carrying out; Materials of labour safety control and carrying out of the set norms of safety by the state control organs and inspections as well as their acts – directions where they indicate facts about their performance; Materials of labour safety control by the public organizations and correspondent documents; Long term, current, operative and additional plans of work of the enterprise in the whole and its production structure subdivisions LS; Acts of the periodical, preventive tests examinations, measures and inspections of machines, equipment and systems stipulated by the correspondent norms; Acts-directions of the LS services of the enterprise and materials about their fulfillment; Materials as for payments to victims of the accidents and profdiseases; Materials of law-suits connected with LS; Financial documents connected with the realization of LS measures; Methods and examples of typical engineering calculations connected with safety and harmlessness of labour; Methods and calculation of the social-economic effectiveness of SLSM; Scheme of documents circulation.

• The third stage is the organization of work as for concrete definition of dates, performers, financing and other components. The fourth stage involves accumulation and regulating of the necessary legislative, standard and other information materials in correspondence with adopted structure as well as accurate definition. The fifth stage supposes the introduction of modern information technologies and necessary technical means, development of the applied program maintenance. The sixth stage includes measures on adjusting and regulating IS.

73


THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT… Valerij Nikolajevich Cherneta

The seventh stage implicates the realization of organization measures on instruction IS into common structure of SLSM. After introducing this system it is necessary to carry out constant work as for its improvement and modernization. Conclusions 1) Information system from the position of microapproach is a subsystem of SLSM at all enterprises, independently from the forms of property and subordination. 2) The effectiveness of the functioning of SLSM at the production enterprises in liquidation of the emergency situations consequences is impossible without qualitative processing of IS. 3) For informational system it is necessary: a. To develop it in correspondence with methodology of system approach; b. To use modern information technologies and technical means; c. Continuously renovate and perfect with the regard of analysis of accident-reconstruction works carried out at other enterprises; 4) Is must be a base for the development of the more highly level system – information-managerial. 5) For the development of the automated IS at the enterprises of Ukraine it is advisable to use information analytic system of management of LS. References 1) Gogitashvily G.G. Systems of labour safety management. – Lviv. Afisha 2002. – 320 page 2) Gogitashvily G.G., Karchevsky E. L., Lapin V. M,. Labour safety management and risks according to the international standards. – Kyiv. Znannya, 2007. – page 367 3) Oliynyk G. L., Shchitov V. E., Kharkiv territorial subsystem of the state information analytic system (UIAS) NS. Person’s safety in modern conditions. Materials of the VІІІ intereducation establishments conference. – Kharkiv NFU,2008. – page 66-68 4) Oliynyk G. L., Lavryk V. P., Stukhorsky V. I., Information maintenance of the territorial subsystem UIAS NS. Person’s

74


THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION MANAGEMENT… Valerij Nikolajevich Cherneta

5)

6)

safety in modern conditions. Materials of the VІІІ intereducation establishments conference. – Kharkiv NFU,2008. – 68-70 pages Oliynyk G. L., Lavryk V. P., Krychevsky V. V., Organization of information interaction with the questions of NS // Person’s safety in modern conditions. Materials of the VІІІ intereducation establishments conference. – Kharkiv NFU,2008. – 70-72 pages Popov V. M., Person’s safety in the information society. Person’s safety in modern conditions. Materials of the VІІІ intereducation establishments conference. – Kharkiv NFU,2008. – 57-58 pages

Pictures Picture 1. Information analytic system of labour safety management SM ES

75


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

Robert Częścik

Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie

WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV) DLA POTRZEB BEZPIECZEŃSTWA PAŃSTWA ABSTRAKT W obszarze bezpieczeństwa państwa jednym z najszybciej rozwijających się środków rozpoznania obrazowego jest rozpoznanie wizyjne prowadzone miedzy innymi przy użyciu bezzałogowych statków latających (BSL) zwłaszcza klasy „mini”. Do tej pory ta technologia kojarzona była raczej z działaniami militarnymi jednak coraz powszechniejsze staje się ich wykorzystanie do działań w obszarze bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz bezpieczeństwa powszechnego. SŁOWA KLUCZOWE statki bezzałogowe, latawce zwiadowcze, balony na uwięzi, Za kryterium efektywności wdrożeń wynalazków można przyjąć czas jaki upływa od momentu zakończenia udanych prób do ich praktycznego zastosowania. W rozwoju aerostatów pierwszy wzlot balonu miał miejsce w 1783 roku wraz z załogą, którą stanowili Jean Francois Pilatre Rozier i markiz major Francois Laurent d’Arlandes. Pierwszy pionierski udany lot samolotem wykonał Orvill Wright w 1903 roku. W historii rozwoju konstrukcji śmigłowców za pierwszy uznaje się lot Paula Cornu wykonany w 1907 roku57. W przypadku rozwoju konstrukcji bezzałogowych za pierwsze udane próby można uznać latawce używane w celach militarnych dwa tysiące lat p.n.e. w Chinach. Wykorzystywano je do rozpoznania przeciwnika i wyznaczania kierunku uderzenia na jego oddziały oraz 57

Szerzej na ten temat: WITKOWSKI R., Śmigłowce mają 100 lat, Prace Instytutu Lotnictwa, nr 194-195, Warszawa 2008.

76


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

do walki psychologicznej. W Europie pierwsze udokumentowane użycie latawców w celach wojskowych miało miejsce w 1066 roku w bitwie pod Hastings, gdzie wykorzystano je do przekazywania sygnałów w celu wymiany informacji. Za wielce prawdopodobne uważa się użycie latawców w połączeniu ze środkami pirotechnicznymi (prochem?) przez Mongołów dowodzonych przez Temudżyna (Czyngis-Chana) w bitwie pod Legnicą w 1241 roku. Opis tych wydarzeń można odnaleźć w przekazach historycznych58. W okresie pierwszej wojny światowej balony znalazły zastosowanie jako środki rozpoznania i zapory dla samolotów nieprzyjaciela. Balony zostały szeroko zastosowane w okresie drugiej wojny światowej w Bitwie o Wielką Brytanię oraz Bitwie pod Moskwą jako zapory przed atakiem lotnictwa niemieckiego. Z uwagi na niską cenę zakupu i eksploatacji, prostą budową oraz mało skomplikowana obsługę, balony na uwięzi używane są również współcześnie do celów prowadzenia obserwacji oraz monitoringu sytuacji powietrznej i naziemnej. Balony z urządzeniami monitorującymi otoczenie były wykorzystywane dla zapewnienia bezpieczeństwa obrad grupy najbogatszych państw świata (G8) w Sankt Petersburgu w lipcu 2006 roku59. Programy dotyczące bezzałogowych statków latających60 (BSL) zwanych też bezzałogowymi statkami powietrznymi (BSP) są obecnie aktywnie i dynamicznie rozwijane przez konsorcja naukowo–badawcze a ich rezultaty znajdują coraz szersze zastosowanie w różnych obszarach w tym również dotyczących bezpieczeństwa. Potwierdzeniem czego jest ich zastosowanie w operacjach militarnych w Iraku i Afganistanie, a także w monitoringu i zabezpieczeniu imprez masowych, w tym również Euro 2012. Sektor wojskowego przemysłu lotniczego zajmujący się praktyczną implementacją BSL jest jednym z dynamicznie rozwijających się gałęzi przemysłu. Rosnąca popularność BSL wynika z ich atrakcyjności technologicznej i finansowej, niskich kosztów (produkcja i eksploatacja), wysokiego poziomu zaawansowania technologicznego i uniwersalności zastosowań. Uniwersalność

58

Zob. KORBAL R., Słynne bitwy w historii Polski, Poznań 2007, s.9. Szerzej na ten temat w: ROKICIŃSKI K., Wykorzystanie niekonwencjonalnych koncepcji bezzałogowych aparatów latających na jednostkach pływających, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej”, nr 2 (173), Gdynia 2008. 60 Ang. Unmanned Aerial Vehicle – UAV. 59

77


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

zastosowań oraz wysoka efektywność wyrażająca się stosunkiem uzyskiwanych rezultatów do ponoszonych kosztów jest czynnikiem inspirującym i stymulującym do szerokiego wykorzystania BSL również w obszarze „cywilnym”61. Nie bez znaczenia pozostaje też nasilające się zjawisko tzw. „militaryzacji” policji oznaczające m.in. implementowanie rozwiązań technologicznych z obszaru militarnego do obszaru bezpieczeństwa wewnętrznego. Obecnie BSL mają zastosowanie nie tylko do zapewnienia bezpieczeństwa konwojom w Afganistanie, ale coraz powszechniejsze staje się ich wykorzystanie do działań w obszarze bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz bezpieczeństwa powszechnego. Znajdują one zastosowanie w działaniach poszukiwawczych, ratowniczych i związanych z klęskami żywiołowymi. Ważnym obszarem wykorzystania BSL jest również rolnictwo i ochrona środowiska. BSL wyposażone w odpowiednie urządzenia monitoringu mogą dozorować rozległe obszary upraw zbierać i przekazywać informacje na temat wilgotności, poziomu nawożenia, obecności szkodników czy zagrożenia pożarowego. Kolejnym obszarem zastosowań BSL jest fotogrametria i teledetekcja. Najważniejszą zaletą ich wykorzystania jest wysoka efektywność, wiarygodność informacji i niskie koszty. Zakup i użytkowanie BSL wyposażonego w sprzęt do rejestracji i transmisji obrazu to oczywiście ledwie ułamek kosztów ponoszonych przy zakupie czy choćby wynajęciu samolotu wraz z profesjonalnym sprzętem fotogrametrycznym. Obecnie problemem jest niewątpliwie ograniczony udźwig BSL co wpływa na jakość użytkowanego sprzętu, długotrwałość monitoringu szczególnie dużych powierzchni oraz duża zależność od warunków pogodowych. Wnioski wynikające z analizy i oceny coraz szerszej oraz bardziej zaawansowanej technologicznie oferty producentów,

61

Historia bezpilotowych aparatów latających rozpoczęła się pod koniec XIX wieku. 6 maja 1896 roku odbył się pierwszy kontrolowany lot samolotu bezzałogowego, który nie miał linki sterującej. Aparat ten, zbudowany przez Samuela P. Langleya, nazwany Aerodrome i napędzany silnikiem parowym, wykonał nad rzeką Potomac pierwszy w historii lot trwający ponad minutę, CLARK R. M., UCAV. Air power by the people, for the people, but not with the people, „Air University Press”, 2000, No 8, s.7-8 za: ROKICIŃSKI K., Wykorzystanie niekonwencjonalnych koncepcji bezzałogowych aparatów latających na jednostkach pływających, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej”, nr 2 (173), Gdynia 2008.

78


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

wskazują, że zalety małych robotów montowanych na pokładzie BSL przeważają nad ich wadami62. Coraz szersze zastosowanie mają większe BSL, które mogą wykonywać prace w warunkach uciążliwych dla człowieka lub wręcz niebezpiecznych takich jak rozpylanie środków ochronnych nad uprawami, inspekcje linii energetycznych czy monitorowanie miejsc katastrof przemysłowych. BSL może być pilotowany przez operatora ze stacji kontroli na bieżąco lub realizować zadanie po zaprogramowanych punktach trasy według danych GPS. Jest to lot autonomiczny z możliwością interwencji operatora. Obecnie BSL znajdują zastosowanie w różnych dziedzinach gospodarki (rolnictwie, geodezji, ochronie środowiska) oraz w kształtowaniu bezpieczeństwa powszechnego do monitoringu i oceny zagrożeń o charakterze naturalnym (pożary, powodzie, podtopienia). Ponadto BSL znajdują szerokie zastosowanie w realizacji zadań w zakresie szeroko rozumianego bezpieczeństwa. W obszarze bezpieczeństwa i porządku publicznego bezzałogowe platformy latające mogą być wykorzystane do: • patrolowania ważniejszych ciągów komunikacyjnych w miastach, na drogach ekspresowych, autostradach, drogach dojazdowych do miast i aglomeracjach w celu przekazywania informacji koordynacyjnych o zatorach, wypadkach i innych sytuacjach niebezpiecznych, • monitorowania przebiegu akcji ratowniczych na miejscach katastrof i klęsk żywiołowych i informowanie ludności (rozrzucanie ulotek, użycie megafonów) • zastosowania odpowiednio wyposażonych BSL do patrolowania granic (nielegalne przekroczenia, przemyt towarów i ludzi), • monitorowania i przekazywania informacji koordynacyjnych podczas pościgów za sprawcami przestępstw, • monitorowania przebiegu imprez masowych (koncerty, zawody sportowe i inne) pod kątem organizacji zabezpieczenia bezpieczeństwa i porządku publicznego, • monitorowania wyselekcjonowanych szczególnie niebezpiecznych (zagrożonych przestępczością) obszarów miast i przekazywanie informacji o popełnianych

62

Zob. szerzej: KRÓLIKOWSKI J., Latać każdy może, „Geodeta”, nr 7(194), 2011, s. 48-51.

79


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

• • • •

przestępstwach, wykroczeniach, aktach wandalizmu i sprawcach tych czynów, wykorzystywania systemów monitorujących w działaniach operacyjnych (obserwacja, inwigilacja), inspekcji niebezpiecznych miejsc lub przedmiotów (IED), bezinwazyjnego prowadzenia czynności procesowych na miejscach zdarzeń, transportowania i dokonywania zrzutów chemicznych środków obezwładniających, kolczatek do zatrzymywania pojazdów, środków pozoracji pola walki (flary, granaty dymne, ogłuszające, olśniewające itp.)63, poszukiwania osób ukrywających się i zaginionych.

• Użytkownicy BSL w obszarze bezpieczeństwa oczekują od projektantów i producentów możliwości realizacji takich konstrukcji, które zapewnią : • możliwość prowadzenia działań w terenie otwartym, zurbanizowanym, a także wewnątrz obiektów, • zdolność startu i lądowania punktowego lub z małym rozbiegiem (dobiegiem) • zdolność do wykonania tzw. zawisu, • małe gabaryty ale i niewielka wrażliwość na warunki pogodowe, • łatwość montażu, demontażu i transportowania, • wykonywanie lotów zarówno w trybie autonomicznym jak i sterowanym ręcznie, • adekwatny do realizowanych zadań promień operowania, • odpowiedni udźwig niezbędny do przenoszenia wyposażenia stosownego do realizowanej misji, • wysokiej klasy urządzenia optoelektroniczne, • możliwość realizowania długotrwałych misji, • możliwość wielokrotnego startowania i lądowania podczas pojedynczej misji, • możliwość obserwacji stacjonarnej z ustalonego miejsca w stanie „spoczynku” z punktów wzniesionych 63

Zob. ABRASZEK P., Bezpilotowy śmigłowiec S-100 Camcopter,”Nowa technika wojskowa”, nr 2/2009, s. 80-83.

80


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

Analiza wymienionych wymogów wskazuje , że pogodzenie niektórych z nich nie jest możliwe, ponieważ niektóre z nich wzajemnie się wykluczają. Z uwagi na specyfikę realizowanych zadań niezbędne jest ich zróżnicowanie konstrukcyjne, gabarytowe oraz precyzyjne zdefiniowanie przeznaczenia. W zależności od potrzeb i oczekiwanych zdolności taktyczno–technicznych mogą to być płatowce, wiropłatyi aerostaty. Zastosowanie BSL w działaniach policyjnych to nie tylko możliwość wykorzystania wymiaru powietrznego do realizacji zadań rozpoznania czy dozorowania (rozpoznania) dużych obszarów i (mobilnych) obiektów, ale także możliwość uzyskiwania wiarygodnych informacji w czasie rzeczywistym, ich rejestrowanie i dokumentowanie. Współczesne platformy powietrzne są coraz bardziej imponujące pod względem możliwości taktyczno– technicznych i wyposażenia oraz zapewniają realizację szerokiego spektrum zadań w obszarze bezpieczeństwa państwa. Z tych powodów powinny znaleźć szersze zastosowanie w służbach bezpieczeństwa państwa. Analiza kosztów użytkowania aparatów latających w służbach bezpieczeństwa wewnętrznego wskazuje, że ze względów ekonomicznych obok wiropłatów i płatowców najbardziej atrakcyjne są aerostaty. Napowietrzne balonowe systemy dozoru uznawane są za najbardziej wszechstronne i opłacalne, zwłaszcza podczas realizacji długotrwałych misji wymagających prowadzenia obserwacji z powietrza. O ich przydatności dla służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo i porządek publiczny decyduje głównie niska cena i koszty eksploatacji64, niska awaryjność, minimalne wymagania w zakresie szkolenia operatorów oraz uniwersalność zastosowania. Koszty te oczywiście wzrastają w przypadku wykorzystywania balonów z załogą. Policja rosyjska obok aerostatów nie obsadzonych załogą (balon obserwacyjny AU-3665), używa także dwuosobowych mobilnych AU-12M66 przeznaczonych do patrolowania dróg i obszarów miejskich, a także na potrzeby operacji specjalnych. Balon, a w zasadzie sterowiec o pojemności 1250 metrów

64

Firma Aerial Products na swojej stronie internetowej koszt eksploatacji aerostatu LTAS 100 w trzydniowej misji szacuje na 15 dolarów za godzinę. Zob. http://www.aeroproducts.com/surveillance-systems/ltas-baloonsurveillance.html. 65 Balon na uwięzi. 66 Balon wolny z napędem.

81


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

sześciennych i wadze 780 kg, ma zasięg 350 km i napędzany 100konnym silnikiem rozwija maksymalną prędkość do 100 km/h. Statek ten może operować na wysokości od 10 do 1000m maksymalnie przez 6 godzin67. Oczywiście uproszczona konstrukcja (w zależności od zastosowanej powłoki) ułatwia przygotowanie urządzenia do użycia i minimalizuje ryzyko usterki ale z drugiej strony czyni aerostat wrażliwym na niektóre czynniki zewnętrzne chociażby takie jak panujące warunki atmosferyczne. W zależności od klasy aerostatu i jego parametrów lotnych może on być dodatkowo wyposażony w mini-stację meteorologiczną. W innym przypadku operator musi stale kontrolować warunki pracy otoczenia obsługiwanego balonu i przewidywać skutki zachodzących zmian. Zakotwiczony nad miejscem prowadzonych działań balon lub sterowiec jest podatny na podmuchy wiatru. Problem jakości obrazu rozwiązuje właściwa stabilizacja modułu rozpoznawczego ale wiatr o prędkościach przekraczających określone przez producenta warunki użycia może również stwarzać zagrożenie zarówno dla operatorów (miejsce kotwiczenia, liczba odciągów) jak i osób postronnych, choć w tym ostatnim przypadku producenci z reguły wyposażają zestaw obserwacyjny w automatyczny spadochron amortyzujący upadek urządzenia w przypadku uszkodzenia powłok. Zastosowanie zakotwiczonego bezzałogowego balonu obserwacyjnego ułatwia też znacznie procedury dotyczące wykorzystania przestrzeni powietrznej68. Szczególną rolę zaczynają odgrywać BSL na miejscu przestępstwa. Wszędzie tam gdzie potrzeba szybkiego i bezinwazyjnego zabezpieczenia miejsca zdarzenia (bez zbędnego zacierania śladów i nanoszenia zanieczyszczeń) BSL zapewnia zachowanie jego w stanie nienaruszonym i sporządzenie dokumentacji foto i wideo o wysokiej rozdzielczości. Z kolei użycie BSL na miejscu wypadku drogowego znacznie przyspiesza obsługę miejsca zdarzenia poprzez sprawne zebranie dowodów w postaci zdjęć, nagrań wideo czy pomiarów odległości. Szybkie wykonanie tych czynności skraca przede wszystkim czas oczekiwania użytkowników drogi na jej odblokowanie.

67

SECURITY AND LAW ENFORCEMENT, The Century Encyclopedia Russia’s Arms and Technologies, Moscow 2007, s.458-459. 68 http://www.amc.pata.pl/?lang=_pl&top_menu=top_amc&left_menu=menu_am c&opis=amc_procedury.

82


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

Szerokie zastosowanie mogą znaleźć latające roboty w sytuacji zagrożenia bombowego. Niezależnie od możliwości użycia lądowych robotów pirotechnicznych zastosowanie powietrznego robota bezzałogowego umożliwia obserwowanie niebezpiecznego przedmiotu i zdiagnozowanie zawartości z użyciem zainstalowanego spektrometru w miejscach niedostępnych z uwagi na ukształtowanie terenu lub trudne podejście. Niektóre BSL wojskowe wyposażone w kamerę FLIR potwierdziły swoją przydatność przy poszukiwaniu min – zarówno tych narzutowych jak i ukrytych pod powierzchnia ziemi. Wykorzystanie BSL wymaga doskonalenia regulacji prawnych. Jednoznacznego określenia wymaga status (konstrukcja, wyposażenie, parametry taktyczno-techniczne, przeznaczenie) i zasady eksploatowania BSL w przestrzeni powietrznej. Producenci i dystrybutorzy tego specyficznego sprzętu zazwyczaj pomijają problem certyfikacji, różnych zezwoleń i licencji lub bagatelizują aspekty prawne stojąc na stanowisku, że niewielkie BSL należy po prostu traktować jak modele. Polskie ustawodawstwo uzależnia użycie powietrznych statków bezzałogowych od jego wyposażenia. Zgodnie z ustawą Prawo lotnicze bezzałogowy statek powietrzny (BSL) musi być wyposażony w takie same urządzenia umożliwiające lot, nawigację i łączność jak załogowy statek powietrzny wykonujący lot z widocznością (VFR) lub według wskazań przyrządów (IFR) w określonej klasie przestrzeni powietrznej. Odstępstwa mające zastosowanie w tym zakresie dla załogowych statków powietrznych stosuje się jednakowo do bezzałogowych statków powietrznych BSL. Regulacją uzupełniającą wobec treści przepisu art. 126 ust. 2 prawo lotnicze - odnośnie wymagań technicznych bezzałogowych statków powietrznych, wykonywanych w polskiej przestrzeni powietrznej - jest przepis art. 126 ust. 4 prawo lotnicze – wskazujący na możliwość wykonywania lotów bezzałogowych statków powietrznych nieposiadających wymaganego prawem wyposażenia w strefach wydzielanych z ogólnodostępnej dla lotnictwa przestrzeni powietrznej. Według opinii J. Maj – Marjańskiej i P. Pietrzaka jeżeli użytkowanie bezzałogowego statku powietrznego miałoby nastąpić w niekontrolowanej przestrzeni powietrznej albo w przestrzeni niesklasyfikowanej, to a contrario lot taki jest dozwolony i nie

83


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

wymaga uzyskania uprzedniej zgody prezesa ULC69. Mimo nowelizacji prawa lotniczego i innych regulacji dotyczących obszaru lotnictwa, kwestie związane z koniecznością normalizacji zasad użytkowania BSL zarówno w prawie międzynarodowym, jak i w polskim prawie krajowym pozostają przedmiotem zainteresowania organów i instytucji funkcjonujących w Polsce, zajmujących się bezpieczeństwem żeglugi powietrznej i zarządzaniem ruchem lotniczym. Regulacje prawne dotyczące BSL obecnie ograniczają w zasadzie jego możliwości do realizacji zadań rozpoznawczych (obserwa-cyjnych). Włączenie tego urządzenia w system sieciocentryczny i wykorzystanie dostępnych aplikacji oraz efektów pracy innych elementów sieci czyni z BSL ważny element technologicznego wsparcia procesów dowodzenia. Przykładem takiego rozwiązania może być projekt Proteus. Realizowany przez duże konsorcjum, reprezentowane przez czołowe polskie jednostki naukowo-badawcze i przemysłowo-badawcze projekt, dedykowany jest służbom porządku publicznego: Straży Pożarnej, Policji, Straży Granicznej, Centrów Antykryzysowych. Proteus jest ultranowoczesnym, zintegrowanym systemem przeznaczonym do działań antyterrorystycznych i antykryzysowych. Działania służb mają wspomagać m.in. trzy wielofunkcyjne roboty, samolot bezzałogowy oraz mobilne centrum dowodzenia. Zadaniem BSL zgodnie założeniami projektu będzie wspomaganie działań w sytuacjach kryzysowych poprzez obserwację, zbieranie danych z zagrożonych obszarów przy użyciu różnych sensorów (np. w pełni innowacyjny czujnik płomieni) i przekazywanie ich do Mobilnego Centrum Dowodzenia. Dostarczone informacje usprawnią proces decyzyjny i koordynację służb zaangażowanych w akcję ratunkową. Samolot bezzałogowy będzie jednostką częściowo autonomiczną – dzięki możliwości poruszania się po zadanej wcześniej trasie przelotu. Na Politechnice Poznańskiej realizowany jest projekt BSL w Mobile Systems Research Lab, będzie on miał zasięg nawet do 1000 kilometrów, a szacowany koszt godziny lotu to zaledwie 40zł. Dzięki częściowej autonomii i możliwości lotu po zadanej trasie,

69

MAJ-MARJAŃSKA J., PIETRZAK P., Prawne aspekty użytkowania bezzałogowych statków powietrznych, „Bezpieczeństwo narodowe”, II-2011/18, s.204.

84


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

samolot nie będzie wymagał od operatora stałej kontroli i umiejętności pilotażu70. Równie istotną, jak regulacja prawna, jest kwestia etyczna wykorzystania bezzałogowych statków latających. Niewielki, cichy – prawie bezszelestny w przypadku mini BSL, może również w ciemności robić zdjęcia, transmitować strumień wideo, przechwytywać sygnał Wi-Fi i rozmowy telefoniczne. Szerokie możliwości techniczne rozpoznania budzą poważne obawy o granice prywatności. Policja (podobnie jak Siły Zbrojne) dostrzega potrzebę wymiany eksploatowanych obecnie statków powietrznych na śmigłowce nowej generacji. Przemawia za tym wyeksploatowanie sprzętu oraz związane z tym relatywnie duże koszty utrzymania w tym nieopłacalność dalszego serwisowania. Proces wymiany sprzętu lotniczego powinien uwzględniać jego unifikację, potrzeby operacyjne (determinowane rozlokowaniem placówek lotniczych) oraz zmiany organizacyjne (podległość organizacyjno–logistyczna). W opinii urzędników ministerialnych nadzorujących m.in. problematykę lotniczych służb porządku publicznego dla zapewnienia realnej zdolności operacyjnej Lotnictwa Policji na terenie kraju należałoby utworzyć dodatkowe placówki, zorganizować system doskonalenia personelu lotniczego, a przede wszystkim rozpocząć sukcesywna wymianę śmigłowców. Dostrzeżony też został problem pozyskiwania na potrzeby Lotnictwa Policji wyszkolonego - wojskowego i cywilnego personelu lotniczego71. Łatwo zauważyć, że proponowane rozwiązania w ramach przyjętego kierunku dotyczą statków powietrznych wymagających wysoko wykwalifikowanej załogi. Dodatkowo – preferowaną konstrukcją jest niezmiennie śmigłowiec jako najbardziej przydatny w policji i w służbach porządku publicznego. Tymczasem warto zwrócić uwagę, że bezzałogowe statki latające (UAV) są obecnie niezwykle dynamicznie rozwijającym się sektorem wojskowego przemysłu lotniczego. O ich rosnącej popularności decydują przede wszystkim względy finansowe (wytworzenie i eksploatacja), wysoki poziom zaawansowania technologicznego i uniwersalność 70

Na podstawie: http://www.projektproteus.pl/index.php, [26.03.2012]. Informacja dot. lotnictwa służb porządku publicznego opracowana przez Departament Nadzoru MSW w związku z pismem Biura Ministra nr BMP-07178-21/12/KP z dnia 18 lipca 2012 r. (materiał niepublikowany). 71

85


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

zastosowania. Właśnie uniwersalność zastosowania jest czynnikiem stymulującym również „cywilny” rozwój lotnictwa bezpilotowego72. Istotą technologii bezzałogowych jest również to, iż coraz powszechniejsze staje się stosowanie komponentów dostępnych na rynku komercyjnym. Powoduje to, że systemy te mogą być produkowane lub ściślej integrowane przez ośrodki (instytucje, firmy) nie mające jak dotąd większego doświadczenia w produkcji lotniczej (przykładem jest zaangażowanie się początkowo mało znanej w branży lotniczej firmy General Atomics, która obecnie jest producentem uznanych na świecie takich BSP jak: I-Gnat, Prowler czy Predator)73. W Polsce teoretycznymi podstawami tej technologii zajmuje się kilka ośrodków naukowych. Działalność ogranicza się głównie do badań własnych, statutowych i projektów badawczych. Dwa typy interesujących konstrukcji BSL (wersja płatowiec Fly Eye i wiropłat - quadrorotor Tarkus) wytworzyła w ramach umowy z Departamentem Nauki i Szkolnictwa Wyższego MON firma WB Electronics z Ożarowa Mazowieckiego. Autonomiczną bezzałogową jednostkę w wersji wiropłat - śmigłowiec, wyposażoną w system kontroli lotu i zdolną do transportowania systemów wizyjnych skonstruowano również w Katedrze Robotyki i Mechanotroniki Akademii Górniczo – Hutniczej w Krakowie. Politechnika Warszawska przygotowuje całą rodzinę podobnych maszyn dedykowanych Straży Granicznej, służbom morskim i dla innych celów np. patrolowania lasów, rurociągów czy monitorowania linii wysokiego napięcia74.

72

Historia bezpilotowych aparatów latających rozpoczęła się pod koniec XIX wieku. 6 maja 1896 roku odbył się pierwszy kontrolowany lot samolotu bezzałogowego, który nie miał linki sterującej. Aparat ten, zbudowany przez Samuela P. Langleya, nazwany Aerodrome i napędzany silnikiem parowym, wykonał nad rzeką Potomac. Zob.: CLARK R. M., UCAV. Air power by the people, for the people, but not with the people, „Air University Press”, 2000, No 8, s.7-8 za: ROKICIŃSKI K., Wykorzystanie niekonwencjonalnych koncepcji bezzałogowych aparatów latających na jednostkach pływających, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej”, nr 2 (173), Gdynia 2008. 73 Szerzej na ten temat: WRÓBLEWSKI M., ZALEWSKI P., Bezzałogowe statki powietrzne (w:) Nowoczesne technologie systemów uzbrojenia, WAT, Warszawa 2008, s.500. 74 Z głową w chmurach, „Polityka” nr 17 (2804) z dn. 23.04.2011.

86


WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW LATAJĄCYCH (UAV)… Robert Częścik

Podstawowymi zaletami „systemów bezzałogowych” jest możliwość różnorodnego ich wykorzystania z jednakową efektywnością w misjach długotrwałych i monotonnych, a co ważniejsze do wykonywania zadań w środowisku niebezpiecznym dla człowieka, co oznacza przede wszystkim brak ryzyka związanego z utratą załogi. Oprócz oczywistych korzyści związanych z wprowadzeniem do eksploatacji w obszarze bezpieczeństwa i porządku publicznego bezzałogowców (UAV), poważnym problemem do rozwiązania jest zapewnienia bezpiecznej i ujednoliconej integracji wszystkich statków powietrznych w przestrzeni operowania zarówno krajowej jak i europejskiej. Bibliografia 1. ABRASZEK P., Bezpilotowy śmigłowiec S-100 Camcopter, „Nowa technika wojskowa”, nr 2/2009, s. 80-83. 2. CLARK M. R., UCAV. Air power by the people, for the people, but not with the people, „Air University Press”, 2000, No 8. 3. KORBAL R., Słynne bitwy w historii Polski, Poznań 2007. 4. KRÓLIKOWSKI J., Latać każdy może, „Geodeta”, nr 7(194), 2011, s. 48-51. 5. MAJ-MARJAŃSKA J., Pietrzak P., Prawne aspekty użytkowania bezzałogowych statków powietrznych, „Bezpieczeństwo narodowe”, II-2011/18. 6. ROKICIŃSKI K., Wykorzystanie niekonwencjonalnych koncepcji bezzałogowych aparatów latających na jednostkach pływających, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej”,, nr 2 (173), Gdynia 2008. 7. The Century Encyclopedia Russia’s Arms and Technologies, Moscow 2007, s.458-459. 8. WITKOWSKI R., Śmigłowce mają 100 lat, „Prace Instytutu Lotnictwa”, nr 194-195, Warszawa 2008. 9. WRÓBLEWSKI M., Zalewski P., Bezzałogowe statki powietrzne, (w:) Nowoczesne technologie systemów uzbrojenia, WAT, Warszawa 2008. 10. Z głową w chmurach, „Polityka” nr 17 (2804) z dn. 23.04.2011. 11. www.aeroproducts.com/surveillance-systems/ltas-baloonsurveillance.html. 12. www.amc.pata.pl/?lang=_pl&top_menu=top_amc&left_menu=m enu_amc&opis=amc_procedury. 13. www.projektproteus.pl/index.php.

87


KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA... Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik

Ewelina Ćwiertnia

Uniwersytet Jagielloński

Radosława Rodasik Uniwersytet Jagielloński

KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA – WZMACNIANIE DEWIACYJNOŚCI ABSTRACT The subject of our considerations will be conceptions of criminalization of poverty as a result of spiral of strengthening the deviancy through moral panic. Despite of decrease of interest in the phenomenon of strengthening the deviancy researchers of criminality still refer to the conceptions of deviancy such as Stanley Cohen’s and Jock Young’s conception of moral panic, which examines social pathologies and analyzes social stigmatization of outsiders. KEYWORDS criminalization, strengthening deviation, symbolic interactionism ABSTRAKT Przedmiotem naszych rozważań będą koncepcje kryminalizacji ubóstwa jako wynik spirali wzmacniania dewiacyjności poprzez panikę moralną. Pomimo spadku zainteresowania zjawiskiem wzmacniania dewiacyjności, badacze przestępczości wciąż odwołują się do koncepcji dewiacyjności, takich jak: koncepcja moralnej paniki Stanleya Cohena, Jocka Younga, która bada patologie społeczne oraz analizuje stygmatyzację społeczną outsiderów. SŁOWA KLUCZOWE kryminalizacja, wzmacnianie dewiacyjności, interakcjonizm symboliczny

88


KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA... Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik

1. Wstęp Często bywa, że przyczyny dewiacji, w niektórych wypadkach całkiem uzasadnione, są rzadko brane pod uwagę. Znacznie częściej można się spotkać ze stereotypowymi pogardliwymi komentarzami na temat wyglądu bądź stylu życia danej grupy społecznej. Dodatkowo negatywny stosunek do grup społecznych (nierzadko pochodzących z warstw uboższych) może być wzmacniane przez media czy politykę państwa, co w konsekwencji prowadzi do paniki moralnej. Panika moralna jako termin jest stosowana przez badaczy przestępczości, mediów itp. Dotyczy on „publicznych i politycznych reakcji wobec mniejszości, marginalizowanych jednostek lub grup, które wydają się swoistym zagrożeniem wspólnych wartości i interesów.”75 Szczególnie skupiono się na historycznym ujęciu problemu dewiacji przestępczości oraz kryminalizacji i stygmatyzacji warstw biedniejszych we współczesnej epoce konsumpcjonizmu, ponieważ wpływają one na poczucie kultury bezpieczeństwa (rozumianej jako wartość).76 2. Historyczne ujęcie problemu dewiacji i przestępczości Śledząc historię stosowania kar wobec osób popełniających przestępstwa, możemy dokonać pewnego istotnego rozróżnienia. Mianowicie sposoby nakładania kar na sprawców przestępstw można zawęzić do dwóch zasadniczych wymiarów. Pierwszy z nich, popularny szczególnie w starożytności i w wiekach średnich, polegał na publicznym i widowiskowym wykonywaniu kary śmierci, nałożonej na sprawcę niemoralnego czynu. Dla ówczesnej „widowni społecznej” oglądanie chłosty, spalania na stosie czy wieszania stanowiło nie tylko przestrogę, ale także swego rodzaju rozrywkę. Sytuacja ta zaczęła ulegać stopniowej zmianie w epoce renesansu. Drugi wymiar wykonywania kar zapoczątkowany został w Europie w XVI wieku i pozostaje aktualny do dziś. Polega on na wyłączeniu karania przestępców z areny publicznej. W epoce humanistów widowiskowe publiczne kaźnie zaczęto zamieniać na wieloletnie (czy dożywotnie) kary odizolowania i uwięzienia.

75

JEWKES Y., Media i przestępczość, Kraków 2004, s. 66. PIWOWARSKI J., ZACHUTA A., Pojęcie bezpieczeństwa w naukach społeczno-prawnych, Kraków 2013, s. 6. 76

89


KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA... Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik

Oznacza to, że taki wymiar kary przestał być wyłącznie sprawą publiczną, stając się raczej sprawą indywidualną każdego przestępcy. 77 W interesującym nas obszarze nie zmienił się wyłącznie sposób wykonywania kary za przestępstwo. Swoista marginalizacja dotknęła także osoby chore (tak w wymiarze fizycznym, jak i psychicznym), kalekie, ubogie, wyróżniające się z powodu jeszcze innych cech. Dotyczy to sfer kojarzonych z tymi aspektami życia, które dla przeciętnego obywatela wydają się upokarzające i wywołujące poczucie wstydu. Osoby, których dotknęła ta marginalizacja zaczęły systematycznie znikać z ulic. Zostawały one poddane umieszczeniu w szpitalach, przytułkach, domach dla obłąkanych. Tak dokonywała się swoista marginalizacja i izolacja mniejszości od znakomitej większości „normalnego” społeczeństwa. 3. Przestępczość jako cecha charakterystyczna dla warstw niższych W początkach XX wieku popularnym było przekonanie, zgodnie z którym dobrobyt i wysoka stopa życia doprowadzi w konsekwencji do znacznego zmniejszenia poziomu przestępczości78. Przekonanie to wydaje się być ewidentną konsekwencją kojarzenia zjawiska przestępczości z ubóstwem. Chcemy tutaj przytoczyć kilka wybranych teorii patologii społecznej, które niewątpliwie wniosły wiele do obszaru badania przyczyn dewiacji oraz sposobów reagowania na nie. W niniejszych rozważaniach skupimy się na teoriach, które wiążą popełnianie przestępstw z niskim statusem materialnym i społecznym osób ich dokonujących. Jako pierwsze przedstawione zostaną teorie dewiacji zaproponowane przez Alberta K. Cohena. W polskim piśmiennictwie teorie te określane są mianem ogólnej teorii podkultur oraz teorii podkultur dewiacyjnych. Podstawowym założeniem pierwszej z nich jest uznanie, że ogólna działalność człowieka nastawiona jest na rozwiązywanie problemów. Według Cohena wszelkie normy i zasady postępowania (w tym przede wszystkim normy i zasady postępowania podczas wykonywania działań mających na celu rozwiązywanie problemów)

77

SZTUKA M., Anachronizm i aktualność. Idea resocjalizacji w sporze o nowoczesność, Kraków 2013, s. 41. 78 SZTUKA M., Anachronizm…, Kraków 2013, s. 61.

90


KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA... Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik

regulowane są przez proces grupowy. Autor dostrzega tu doniosłe znaczenie postaw konformistycznych – dostosowanie się do oczekiwań danej grupy odniesienia. Zgodnie z tym założeniem Cohen utrzymuje, że również powstawanie dewiacji jest procesem grupowym, a zasadniczym motorem powstania podkultur (w tym i podkultur dewiacyjnych) jest interakcja jednostek mających podobne problemy przystosowawcze.79 Zdaniem autora ogólnej teorii podkultur, wśród problemów nie mogących często znaleźć rozwiązania zgodnego z powszechnie obowiązującymi, regulowanymi przez określone normy konformistycznymi regułami, najistotniejszym jest zagadnienie statusu. Jeżeli istnieje grupa, której członkowie nie mogą znaleźć uznania, będą oni dążyć do wytworzenia nowych norm, a co za tym idzie, wytworzenia nowej podkultury.80 Problem statusu dotyczy zwykle osób biednych, oznacza to więc, że tworzenie się podkultur dewiacyjnych charakterystyczne będzie przede wszystkim dla nich. Szczegółowego wyjaśnienia swojej koncepcji dokonał Cohen poprzez analizę funkcjonowania młodzieżowych podkultur dewiacyjnych. Zdaniem autora, młodzież wywodząca się z warstw niższych nie ma możliwości skutecznego konkurowania z młodzieżą pochodzącą z dominujących warstw średnich o zdobycie wyższej pozycji społecznej.81 Młodzież wywodząca się z warstw niższych nie nabyła bowiem w procesie socjalizacji określonych cech i warunków, które potrzebne są do uzyskania statusu zgodnie z kryteriami warstw średnich. U młodzieży wywodzącej się z warstw niższych pojawia się w związku z tym napicie, frustracja, lęk, którym towarzyszy niskie poczucie własnej wartości. W wyniku omawianych w ogólnej teorii podkultur Cohena procesów interakcyjnych, kształtowane są wśród nich alternatywne wobec dominujących wartości oraz wzory i wskaźniki sukcesu, które przejawiają się w podejmowaniu działań dewiacyjnych.82 Kolejna z prezentowanych torii to koncepcja kultury warstw niższych autorstwa Waltera B. Millera. Według tego badacza dewiacja obecna wśród warstw niższych stanowi element szerzej pojmowanej kultury tych warstw. Kultura ta stanowić ma alternatywę wobec dominującej kultury klas średnich. Wśród 79

SIEMASZKO A., Granice…, Warszawa 1993, s. 136-140. Ibidem, s. 142. 81 Ibidem, s. 144. 82 Ibidem, s. 147. 80

91


KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA... Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik

centralnych punktów zainteresowania warstw niższych Miller wyróżnia: kłopoty, twardość, spryt, emocje, przeznaczenie i niezależność. Wśród centralnych punktów zainteresowania młodzieży warstw niższych autor wymienia przynależność i status.83 Odrębną kategorię teorii przyczyn przestępczości stanowią teorie wywodzące się z nurtu symbolicznego interakcjonizmu. Według tego nurtu jaźń, czyli osobowość człowieka, kształtuje się w trakcie interakcji z otoczeniem. W najprostszym ujęciu oznacza to, że to, w jaki sposób sami siebie pojmujemy zależy od tego co według nas myślą o nas inni. Dlatego też, słuchanie i interpretowanie słów i zachowań innych osób wobec nas stanowi podstawę naszego myślenia o sobie. Przyjęcie wyznaczników zaproponowanych w symbolicznym interakcjonizmie i włączenie ich do badań nad zjawiskiem przestępczości wywołało swego rodzaju rewolucję w dotychczasowym pojmowaniu zachowań dewiacyjnych. Do tej pory społeczeństwo wraz z obowiązującymi w nim normami pojmowane było jako coś stałego i niezmiennego. Dewiacja stanowiła zachowanie opozycyjne wobec tych powszechnie uznawanych norm i wartości. Tymczasem w nurcie reakcji społecznej (jak określany jest nurt kryminologiczny oparty na interakcjonizmie symbolicznym) elementy struktury społecznej w pewien sposób utraciły swe niepodważalne podstawy. Zaczęły być postrzegane jako ścierające się i konfliktowe. Zmianie uległ również sposób postrzegania społeczeństwa. Zostało ono podzielone na grupy wyznające różne wartości i działające zgodnie z różnymi normami. W związku z tym zniknęło klasyczne dzielenie zachowań na konformistyczne lub dewiacyjne, gdyż pewne zjawiska, które dla jednych są normą stanowiącą wartość konformistyczną, dla innych mogą być dewiacją i odwrotnie. O tym, czy dane zachowanie jest „bardziej konformistyczne” czy „bardziej dewiacyjne” decydować ma siła i rodzaj reakcji społecznej na nie. W związku z tym przedmiotem analizy powinien być sposób, w jaki poszczególne grupy społeczne reagują na dane zachowania, a nie skupianie się na etiologii zachowań dewiacyjnych.84 Istotne dla rozwoju nurtów interakcjonistycznych w kryminologii były dokonania Ervinga Goffmana. Goffman wprowadził bowiem pojęcie stygmatu, wyróżniając trzy jego rodzaje:

83 84

Por. Ibidem, s. 154-165. Ibidem, s. 269-271.

92


KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA... Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik

ułomności ciała, wady charakteru oraz stygmat plemienny (dotyczący rasy, narodowości czy religii).85 Jego zdaniem można zostać naznaczonym, czyli odrzuconym, potępionym i źle traktowanym mimo, że nie uczyniło się niczego złego, lecz posiada się pewne cechy, które nie są aprobowane przez przedstawicieli danej kultury. Interesującą koncepcją dewiacji, również wypływającą z nurtu symbolicznego interakcjonizmu, jest koncepcja Howarda Beckera. W swojej koncepcji operuje on pojęciem „outsidera”.86 Według Beckera outsiderem jest (a właściwie „posiada etykietę outsidera”) osoba, która nie przestrzega reguł uzgodnionych przez daną grupę społeczną. Becker traktuje dewiację jako wytwór grup społecznych. Jak pisze: „grupy społeczne tworzą dewiację poprzez ustanowienie reguł, których złamanie stanowi dewiację”87. Koncepcja Beckera ściśle wiąże się więc z teorią interakcjonizmu symbolicznego. Dewiacja nie jest w jego ujęciu niczym więcej, jak konstruktem symbolicznym. 4. Kryminalizacja biedy Powstanie wymienionych wielkich teorii kryminologicznych poprzedzone były epoką wielkich emigracji. Mamy tu na myśli przede wszystkim przełom wieków XIX i XX. Jak pisze Bauman, emigracje, odbywające się z obszarów wysoko rozwiniętej Europy zachodniej do obszarów mniej zaludnionych w obu Amerykach i w Afryce, stanowiły odpowiedź na przeludnienie wysoko rozwiniętej pod względem gospodarczym Europy.88 Wizja owego przeludnienia wywoływała wśród ówczesnych poczucie zagrożenia brakiem pracy, a co za tym idzie – braku możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Społeczeństwo epoki nowoczesnej określane jest jako społeczeństwo pracy. Stanem, do którego nieustannie dążono był stan pełnego zatrudnienia wśród ludności zamieszkującej dany obszar. Dominujący kult pracy tłumaczył obecność osób ubogich niedoborem stanowisk pracy w stosunku do liczby ludności (na ten problem rozwiązaniem miały być emigracje ludności). Obecność ubogich 85

Por. GOFFMAN E., Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk 2005. 86 BECKER H., Outsiderzy. Studia z socjologii dewiacji. Warszawa 2009, s. 5-7. 87 Ibidem, s. 13. 88 BAUMAN Z., Życie na przemiał, Kraków 2005, s. 62-63.

93


KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA... Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik

tłumaczono też ich lenistwem i niechęcią do wykonywania pracy. 89 W tym kontekście można stwierdzić, iż bezrobocie pojmowane było jako dewiacja. Takie samo pojmowanie cechowało również zjawisko ubóstwa. Niegdyś ubóstwo postrzegane było jako bezpośrednie zagrożenie dla fizycznego przetrwania. Osoby nim dotknięte narażone były na niebezpieczeństwo śmierci głodowej czy śmierci wynikłej z powodu choroby lub braku schronienia. W czasach, w których żyjemy – w epoce ponowoczesnej, ubóstwo niejako zmieniło swój kształt i stało się zagrożeniem w innym wymiarze niż kiedyś. Jednym z elementów, charakteryzujących współczesną nam epokę, jest zjawisko konsumpcjonizmu. Zjawisko konsumpcjonizmu można pokrótce scharakteryzować jako postawę polegającą na nieusprawiedliwionym faktycznymi potrzebami oraz kosztami ekologicznymi, społecznymi i indywidualnymi, nabywaniu dóbr materialnych i usług.90 Taka postawa może być również wyrażeniem poglądu, iż owa konsumpcja dóbr i usług stanowi wyznacznik jakości życia. W erze konsumpcjonizmu zjawisko ubóstwa pojmowane jest inaczej niż kiedyś. Ubóstwo nie oznacza już tylko fizycznego zagrożenia dla życia, lecz jest oznaką niemożności zaspokajania potrzeb konsumpcyjnych. Wśród osób nieustannie nabywających dobra, niemożność ich nabywania oznacza w konsekwencji wykluczenie z „normalnego” życia społecznego. Staje się przyczyną stresu, napięcia, upokorzenia i cierpienia. Powoduje chroniczne poczucie niezadowolenia i niemożności dorównania innym. Oznacza ograniczenie możliwości prowadzenia szczęśliwego życia, pojmowanego w sposób powszechnie przyjęty przez współczesną nam cywilizację. Nieustające poczucie nieszczęścia prowadzi do izolacji oraz nudy, które przeradzają się w różne formy przemocy i samopotępienia.91 Kierując się tymi wyznacznikami dochodzimy do wniosku, iż tak pojęte ubóstwo może stać się przyczyną popełniania czynów przestępczych. Postawa społeczeństwa wobec osób ubogich, w znacznej mierze napędzana przez działanie mediów, prowadzi do

89

BAUMAN Z., Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy, Kraków 2006, s. 75-76. GOLKA M., W cywilizacji konsumpcyjnej, Poznań 2004, s. 7. 91 BAUMAN Z., Praca…, s. 77. 90

94


KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA... Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik

zjawiska, które Bauman określa mianem „kryminalizacji biedy”. Pojęcie to oznacza zwiększanie surowości wykonywania kary pozbawienia wolności, której ofiarą padają najczęściej jednostki najniżej sytuowane pod względem ekonomicznym.92 Zdaniem wybitnego socjologa jest to strategia, która ma ukryty cel, którym jest zatajenie nadmiaru ludzi ubogich. Takie postępowanie przypomina niejako strategię zaludniania odległych kontynentów w epoce nowoczesnej, o której to strategii wspominaliśmy wcześniej. W epoce ponowoczesnej coraz trudniejsze jest posiadanie stałej pracy. Odizolowanie i wykluczenie niższych warstw stanowić ma więc rozwiązanie dla tej sytuacji. Ponadto ma wywoływać wśród osób biednych i nisko wykwalifikowanych poczucie, że nie ma dla nich szans na stałą pracę, że nie ma również dla nich miejsca w społeczeństwie opartym na filozofii konsumpcjonizmu.93 Takie postępowanie niesie ze sobą szereg negatywnych konsekwencji. Najpoważniejszym z nich jest (w pewien sposób paradoksalny) wzrost przestępczości. Inne konsekwencje to wykluczenie osób biednych, narastające rozwarstwienie społeczne, niechęć i brak współczucia wobec ubogich. Taki obraz osób biednych kreowany jest w społeczeństwie przez media. Nagłaśnianie wydarzeń, w których sprawcami przestępstw są osoby pochodzące z niższych warstw przy jednoczesnym przymykaniu medialnego oka na przestępstwa popełniane przez osoby o lepszym statusie, prowadzi w konsekwencji do poczucia zagrożenia ze strony osób o niskiej pozycji społecznej. 5. Podsumowanie Zygmunt Bauman wskazuje na pewien paradoks, który w jego wnikliwej analizie licznych lęków zrodzonych z niepewności i przez nią zasilanych, sądzi, że mimo to że żyjemy w jednym z najbardziej bezpiecznych i komfortowych społeczeństw to nie oznacza to tego, że czujemy się bardziej bezpieczni, a wręcz przeciwnie czujemy się bardziej zagrożeni, niepewni i przestraszeni a także jesteśmy bardziej skłonni do moralnej paniki i wzmacniania spirali dewiacyjności. Wpływa to na całościowe poczucie bezpieczeństwa 92

Zob.: BAUMANN Z., Zbędni, niechciani, odtrąceni – czyli o biednych w zamożnym świecie, [w:] „Kultura i społeczeństwo”, kwiecień-czerwiec 1998, tom XLII, nr 2. 93 Ibidem.

95


KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA... Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik

w jego trzech wymiarach94 i pewności w przeciwieństwie do społeczeństw wieków wcześniejszych: „to właśnie nasza obsesja na tle bezpieczeństwa i nasz brak tolerancji dla jakiegokolwiek- nawet najmniejszego- naruszenia warunków bezpieczeństwa staje się najpłodniejszym, samouzupełniającym i prawdopodobnie niewyczerpanym źródłem naszego niepokoju i strachu.”95 Obawa przed złem i ludźmi jako złoczyńcami – to wprowadza nowoczesne społeczeństwo, które przez konsumpcyjny styl życia jest zachęcane i popychane do konkurowania oraz pogardliwego stosunku do człowieka. Bibliografia 1. BAUMAN Z., Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, Warszawa 2000. 2. BAUMAN Z., Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy, Kraków 2006. 3. BAUMAN Z., Życie na przemiał, Kraków 2005. 4. BAUMANN Z., Zbędni, niechciani, odtrąceni – czyli o biednych w zamożnym świecie, [w:] „Kultura i społeczeństwo”, kwiecieńczerwiec 1998, tom XLII, nr 2. 5. BECKER H. S., Outsiderzy. Studia z socjologii dewiacji, Warszawa 2009. 6. COHEN A., Delinqeuent boys, New York, 1995. 7. FOUCAULT M., Nadzorować i karać, Warszawa 1998. 8. GOFFMAN E., Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk 2005. 9. GOLKA M., W cywilizacji konsumpcyjnej, Poznań 2004. 10. MILLER W. B., Lower Class Culture as a Generating Milieu of Gang Delinquency, “Journal of Social Issues” Volume 14, Issue 3, pages 5– 19, Summer 1958. 11. PIWOWARSKI J., ZACHUTA A., Pojęcie bezpieczeństwa w naukach społeczno-prawnych, Kraków 2013. 12. PIWOWARSKI J., SOPILNYK L. I., Polish School of Security Culture and Defense. An outline of the conception of Marian Cieślarczyk, „Security, Economy & Law”, Kraków 2013, s. 5-18. 94

PIWOWARSKI J., SOPILNYK L. I., Polish School of Security Culture and Defense. An outline of the conception of Marian Cieślarczyk, [w:] „Security, Economy & Law”, Kraków 2013, s. 7. 95 BAUMAN Z., Praca, konsumpcjonizm…, Kraków 2006, s. 227.

96


KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA... Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik

13. 14.

SIEMASZKO A., Granice tolerancji. O teoriach zachowań dewiacyjnych, Warszawa 1993. SZTUKA M., Anachronizm i aktualność. Idea resocjalizacji w sporze o nowoczesność, Kraków 2013.

97


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

Renáta Ďurkechová

Paneurópskej vysokej školy práva

VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH VO VZŤAHU KU KRIMINALITE A ICH VÝZNAM ABSTRAKT Seminárna práca s názvom Výchova a prevencia mladistvých vo vzťahu ku kriminalite a ich význam analyzuje súčasný stav uvedenej problematiky s ohľadom na domácu aj zahraničnú literatúru. Seminárna práca vymedzuje jednotlivé kľúčové pojmy ako sú kriminalita, kriminalita mladistvých a ich poňatie sociálno-etické, trestno-právne a sociologické. Zaoberá sa aj rozlíšením označení mládež, mladistvý, dieťa z trestno-právneho a sociologického hľadiska. V neposlednom rade poukazuje na význam výchovy a prevencie mladistvých vo vzťahu ku kriminalite a k úrovni právneho vedomia mladistvých. KĽÚČOVÉ SLOVÁ Kriminalita, kriminalita mladistvých, mladistvý, mládež, sociálna deviácia, výchova, prevencia, právne vedomie. ABSTRACT Seminar work titled Education and prevention of juvenile crime in relation to its importance and analyzes the current situation of this issue with respect to both domestic and foreign literature. Seminar paper defines the various fundamental concepts such as crime, juvenile delinquency and the concept of socio-ethical, criminal law and sociology. It deals with the resolution of label youth, juvenile, child of criminal and sociological perspective. Finally, it highlights the importance of education and the prevention of juvenile crime in relation to the level of legal awareness to adolescents. KEYWORDS Crime, juvenile delinquency, teen, youth, social deviance, education, prevention, legal awareness.

98


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

Čo je kriminalita? „Múdry vládca má kriminalite predchádzať, aby nemusel naprávať škody, ktoré spôsobila.“ (CH.L.Montesquieu). Kriminalita – vymedzenie pojmov Kriminalita je relatívne hromadný spoločenský jav, ktorý je podmienený tak spoločensko-ekonomicky, ako aj subjektívne. Stav kriminality v spoločnosti sa zisťuje tzv. indexom kriminality, ktorý udáva podiel odsúdených za trestné činy v spoločnosti (Remišová, Kokavec, 1987).96 Kriminalitou sa zaoberá vedný obor kriminológie (samotné slovo kriminológia vzniklo ako zloženina latinského výrazu „crimen“ – zločin, obvinenie a gréckeho „logos“ – veda, vedenie, náuka). Z uvedeného vyplýva, že kriminológia je veda o zločine. Podstatou kriminológie je „vedecké“ skúmanie zločinu. Jednotliví autori (Dianiška, G.; Holcr, K.; Kuchta, J.; Válková, H....) považujú jednoznačne za priekopníka kriminologického myslenia talianskeho vedca a právnika Cesare Beccaria (1738-1794). Tomášek, J; Kuchta, J. a Válková, H. k tomuto talianskemu priekopníkovi pridávajú jeho krajana, aj keď o sto rokov mladšieho, a to talianskeho lekára Cesare Lombrosa (1835-1909). Chápanie kriminológie ako systému vedeckých poznatkov o sociálnych javoch týkajúcich sa kriminality (Edwin H. Sutherland a Donald R. Cressey, 1978). Pozornosť kriminológov ja zameraná na skúmanie troch hlavných typov sociálnych procesov v ich dynamickej interakcii: • prehlásenie určitého konania zákonom za zakázané (trestné právo), • spáchanie činu, ktorý porušuje tento zákon (kriminalita), • reakcia spoločnosti na toto porušenie (justícia).97 Ako uvádza prof. Ondrejčák z uvedeného vyplývajú dva dôležité aspekty, ktoré sa v poňatí kriminality reprodukujú, a to, že ide

96

HERETIK A., Forenzná psychológia pre psychológov, právnikov, lekárov a iné pomáhajúce profesie. SPN, 2004. ISBN 80-10-00341-7. s. 53. 97 KUCHTA J., VÁLKOVÁ H. a kol., Základy kriminologie a trestní politiky 1. vydání. C.H.Beck, 2005. ISBN 80-7179-813-4. str. 2.

99


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

o normu prestupujúce správanie, ktoré je neprípustné a trestuhodnosť, sankcionovanie takéhoto správania.98 Vymedzenie zločinu, ako aj chápanie trestu sa menilo a vyvíjalo v historickom kontexte. Trestný zákon v podstate nie je nič iné ako určitý „sociálny konštrukt“, ktorý si v určitej dobe vytvára sama spoločnosť, aby regulovala správanie svojich členov (Muncie et al.,2001).99 Tak ako sa menia a vyvíjajú trestno-právne normy, tak sa aj historicky menil a vyvíjal trest za zločin od Chammurapiho zákonníku cez Desatoro Božích prikázaní, osvietenské teórie od absolútnych teórií ako teórií odplaty založené na myšlienke „punitur, guia peccatum est“ = trestá sa, lebo bolo spáchané zlo, cez relatívne teórie založené na myšlienke „punitur, ne peccetur“ = trestá sa preto, aby nebolo páchané zlo.100 Lubelcová hovorí o troch spôsoboch interpretácie kriminality: • kriminalita ako produkt procesu sociálnej dezintegrácie, sprevádzajúceho sociálne zmeny, zvlášť takého zásadného rozsahu, akým je spoločenská transformácia, • kriminalita ako racionálna voľba adaptačnej stratégie sociálnych aktérov, • kriminalita ako rutinná činnosť spätá s každodennosťou spôsobu života.101 Podľa Kaisera G. sa môžeme stretnúť pri vymedzení kriminality s tromi spôsobmi: 1) sociálno-etické vymedzenie zločinu 2) normatívne – trestno-právne 3) sociologické – zločin ako sociálna deviácia.102

98

ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna patológia. VEDA 2001. ISBN 80-2240685-6. str. 112. 99 TOMÁŠEK J., Úvod do kriminologie. Grada Publishing a.s. 2010. ISBN 97880-247-2982-4. str. 12. 100 IVOR J. a kol., Trestné právo hmotné. Všeobecná časť.IURA EDITION, 2010. ISBN 978-80-8078-308-2. str. 353. 101 LUBELCOVÁ G., Kriminalita ako spoločenský fenomén. VEDA, Bratislava, 2009. ISBN 978-80-224-1051-9.s. 187. 102 KAISER G., Kriminologie. Praha. C.H.Beck, 1994.

100


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

Sociálno-etické vymedzenie zločinu Jedná sa o kultúrne vybudovaný systém noriem, pričom tieto sa odvodzujú od toho, čo je v rozpore s dobrými mravmi. Prirodzený zločin je ten, ktorý je vyjadrený tým „čo je zlé samo o sebe“ – vražda, krádež. Protikladom prirodzeného zločinu je umelý zločin, to „čo je ako zlé zakázané“. Z uvedeného vyplýva, že prirodzený zločin sa vyznačuje určitou mierou stálosti, naproti tomu umelý zločin je reakciou na vývoj spoločnosti a na obmedzovanie nežiaduceho správania. Kde sú hranice medzi normálnym, nenormálnym a patologickým? Pojem normalita súvisí s normou a označuje pravidlo, zásadu, ktorá je v spoločenskom okruhu prijímaná, očakávaná, a ktorá určuje, aké správanie je v konkrétnych podmienkach vhodné, „správne“ a aké nie.103 Trestno-právne poňatie kriminality Kriminalita predstavuje súhrn takých foriem správania, ktoré trestné právo posudzuje ako trestný čin. Tomášek J. – Úvod do kriminológie: Toto jednoznačne vystihuje legálne chápanie kriminality, ktoré však ukrýva niekoľko nedostatkov. Jedným z týchto pohľadov (vyhrotený do určitého paradoxu) ak je vymedzenie kriminality spojené s trestným právom, potom sa logicky vnucuje úvaha, že akonáhle by neexistovalo trestné právo, neexistovala by v spoločnosti ani kriminalita.104 Trestno-právne vymedzenie zločinnosti, t.j. podľa práva de facto i de iure je trestný čin. Prednosťou takéhoto vymedzenia je jeho presnosť, určitosť, jednoznačnosť obsahu, ako aj rozsahu kriminality. Pojem trestný čin vymedzuje v trestnom práve zákonodarca ako protiprávny čin, ktorého znaky sú uvedené v Trestnom zákone. Napriek legálnej definícii a určitej presnosti a určitosti, má takéto vymedzenie kriminality svoje limity. Tieto limity spočívajú v premenlivosti obsahu tohto pojmu v závislosti na čase a priestore. Z čoho vyplýva, že to čo dnes býva považované a čo zákonodarca definuje ako trestný čin, môže byť zajtra dekriminalizované. Kriminalita je vo všeobecnosti považovaná za sprievodný jav v každej spoločnosti. Je to určitý druh odchylného správania,

103

GRÓFOVÁ H., Vybrané sociálno-patologické javy v spoločnosti. Bratislava, 2009. ISBN 978-80-89185-34-4. s.7. 104 TOMÁŠEK J., Úvod do kriminologie. Grada Publishing a.s., 2010. ISBN 978-80-247-2982-4. str. 11.

101


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

neprípustného, za ktorý sudca na základe zákona ukladá páchateľovi trest. Kriminalita mladistvých je negatívnym spoločenským javom, stáva sa fenoménom, ktorý znepokojuje európsku spoločnosť a je predmetom kriminologickej i trestno-právnej pozornosti. Kriminalita mladistvých má však často závažnejšie dôsledky pre spoločnosť ako správanie dospelých, hlavne keď je negatívne, a tak spôsobuje, že spoločnosť vníma mladistvých páchateľov negatívne.105 Podľa Sejčovej Ľ. je delikvencia mladistvých mnohodimenzionálne podmienený jav, ktorý je ovplyvnený viacerými druhmi faktorov. Základné faktory podmieňujúce vznik delikventného správania mládeže začleňuje do týchto hlavných skupín: 1) Osobnosť mladistvého (vnútorné faktory): • endogénne biologické determinanty • poruchy intelektu • emocionálne faktory • vlastnosti osobnosti 2) Vývinové zvláštnosti obdobia dospievania, problémy v oblasti: • sociálneho vývinu, socializácie, morálneho dozrievania • citového vývinu • rodinných vzťahov • sexuálneho dospievania 3) Prostredie (vonkajšie, spoločensko-sociálne faktory) • vplyv rodinného prostredia • škola • voľný čas • partia • ekologické, demografické faktory • masovokomunikačné prostriedky.106

105

Stanovisko Európskeho hospodárskeho a sociálneho výboru na tému Prevencia kriminality mladistvých, spôsoby riešenia kriminality mladistvých a úloha justície mladistvých v EÚ. (2006/C 110/3). 106 SEJČOVÁ Ľ., Poradenstvo vo výchove a vzdelávaní. Univerzita Komenského Bratislava, 2011. ISBN 978-80-223-2976-7. s. 137.

102


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

Sociologické poňatie Umožňuje chápať kriminalitu v širšom rozsahu, ako tzv. konanie spoločensky patologické. Najvšeobecnejším pojmom, ktorý sa najfrekventovanejšie uplatňuje v zahraničnej kriminálnej sociológii na označenie spoločensky nápadného a kontrolu vyžadujúceho správania je pojem sociálna deviácia.107 Sociálna deviácia je univerzálne definovaná ako odchýlka alebo porušenie sociálnej normy alebo skupiny noriem. Prednosťou, pre ktorú sa tento pojem presadil v kriminologických prácach je jednak jeho hodnotová neutralita a jednak dostatočne široký priestor umožňujúci skúmať spoločensky závažné odchýlky od normy v širšom kontexte.108 Sociálna deviácia podľa prof. Ondrejčáka má viacero východísk. Hlavným pojmom sa stáva správanie, ktoré je však oveľa širším a všeobecnejším pojmom ako konanie. Je považované za vedomú (aktívnu aj pasívnu činnosť), ktorá je zameraná na konkrétny cieľ. V tomto okamihu sa konanie sociálnej deviácie prelína s konaním ako obligatórnym znakom objektívnej stránky trestného činu. Sociálne konanie, tak ako ju uvádza najznámejšia Parsonova všeobecná teória, je také správanie, ak anticipuje, predvída a predchádza stavy, ku ktorým smeruje, a tiež správanie, smerujúce k normatívnej regulácii. Zmysel, ktorý jednotlivec alebo skupina priraďuje sociálnemu konaniu nazývame jeho orientáciou.109 Ďalším východiskom v oblasti deviantného správania podľa sociológie je koncepcia normy. Koncepcia najčastejšie vychádza z Durkheimovho a Weberovho poňatia normy, kedy sa predstavuje ako atomický prvok existencie ľudstva v sociálnom hľadisku. Normy každej spoločnosti, alebo určitej sociálnej skupiny sú prototypom spôsobu správania, a tým aj konania každého jednotlivca tejto skupiny alebo spoločnosti. V dôsledku existencie noriem vyvstávajú dva spôsoby správania, a to: konformné správanie k normám a odchylné (deviantné) správanie k normám. Pričom deviantné správanie zoradené do určitej škály vo vzťahu k normám je ohraničené 107

KAISER G., Kriminologie. Praha: C.H.Beck, 1994. ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN 80-224-0685-6, s. 115. 109 ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN 80-224-0685-6. str. 22. 108

103


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

začiatkom ako normokonformným správaním a na jeho konci je kriminálne správanie – kriminalita. Sociálna deviácia alebo trestný čin? Trestné právo je užitočný nástroj, bez ktorého by zrejme nebolo možné nestratiť sa v pomerne neprehľadnej oblasti spoločensky nežiaducich javov. Obmedzením sa iba na formy kriminality, ktoré sú dané legislatívou, by okrem iného, bola odňatá možnosť diskusie, či by aj iné sociálne delikventné správanie nemalo byť trestným činom. Anómia spoločnosti Je to nevyhnutný pojem pre výstižnosť a charakteristiku sociálnej deviácie, príznačný stav spoločnosti, kedy prestávajú čiastočne alebo úplne platiť zákony aj sociálne normy. Ide doslova o bezzákonnosť. Pojem anómia vychádza z gréckeho slova „nomos“ = zákony. V sociológii uvedený termín začal používať E. Durkheim, podľa ktorého vznikajú anomické tendencie vždy súčasne ako dôsledok náhlych ekonomických zlomov a posunov, a to aj pozitívnych, aj negatívnych. Obe tieto skutočnosti t.j. konjunktúra aj recesica, môžu vyvolať kultúrne a politické krízy v prispôsobovaní sa členov spoločnosti k danej situácii. Východiskom z uvedenej situácie a určitým spôsobom jej zvládania sa stáva deviantné správanie, kriminalita, násilie, ale aj depresívne stavy, vedúce k samovraždám. Preto v dôsledku uvedenej situácie nemôžu byť osoby páchateľov trestných činov predmetom analýzy, ale prostriedkom analýzy musia byť ich skutky. Rozkoly medzi tým, čo spoločnosť a jej sociálne a kultúrne prostredie poskytuje a nástroje, ktoré majú jej členovia k dispozícii k dosiahnutiu spoločenských cieľov, vedú k anómii a v jej dôsledku aj k deviantnému správaniu. Je to taký stav, v ktorom jednotlivci nestrácajú iba väzby na spoločnosť, ale aj vzájomné väzby medzi sebou navzájom.110 Po roku 1989 bola anómia na (česko-slovenské) podmienky charakterizovaná ako stav, kedy prestávajú platiť zákony. Kritický stav spoločnosti charakterizovaný nejasnosťou, neistotou, nesúdržnosťou, alebo absenciou pravidiel a noriem, ktorými sa má

110

ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN 80-224-0685-6, s. 38.

104


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

spravovať správanie členov spoločnosti aj ich aspirácia (Keller, 1991 – preklad z češtiny autorka).111 Mladistvý, dieťa, mládež... Kriminalitu mládeže možno všeobecne vymedziť ako najzávažnejší sociálno-patologický jav, t.j. poruchy v správaní sa mládeže, prejavujúce sa v porušovaní trestno-právnych noriem (Kuchta, J.; Válková, H. 2005, s. 267). Kriminalita mládeže zahŕňa predovšetkým skutky, ktorých sa dopúšťa kategória mladistvých, ďalej zahŕňa detskú prekriminalitu a kriminalitu mladých dospelých.112 Je potrebné venovať sa základným vekovým kategóriám, a to z pohľadu trestno-právneho, ale aj z kriminologického, a to pojmami mladistvý, dieťa, maloletá osoba, osoba blízka veku mladistvému a napokon aj pojmu mládež. Zámerne vo svojej seminárnej práci uvádzam pojem mladistvý, vzhľadom k tomu, že dizertačná práca je prácou z odboru trestného práva a pojem mladistvý definuje zákonodarca v ustanovení trestného zákona v § 94 a je ním označovaná veková kategória osôb, ktoré spáchali trestný čin, a tým sú aj za taký čin následne trestne zodpovedné. V súlade s uvedeným ustanovením, sa za mladistvého považuje osoba, ktorá v čase spáchania trestného činu dovŕšila štrnásty rok a neprekročila osemnásty rok svojho veku. Dieťaťom sa na účely trestného zákona rozumie osoba mladšia ako osemnásť rokov, ak nenadobudla plnoletosť už skôr (§127 TZ). Definícia dieťaťa bola do trestného zákona prevzatá z čl. 1 Dohovoru o právach dieťaťa /oznámenie pod č. 104/1991 Zb./ (ďalej len Dohovor) kde definuje dieťa ako každú ľudskú bytosť, mladšiu ako osemnásť rokov, pokiaľ podľa právneho poriadku, ktorý sa na dieťa vzťahuje nie je plnoletosť dosiahnutá skôr. Rovnako Dohovor o právach dieťaťa vyžaduje po štátoch, ktoré sú zmluvnou stranou Dohovoru, aby uznávali právo dieťaťa, ktoré bolo obvinené, obžalované alebo uznané za vinné z trestného činu na zaobchádzanie, ktoré rozvíja jeho zmysel pre česť, dôstojnosť a najmä posilňuje úctu dieťaťa k ľudských právam a základným slobodám iných a berie ohľad na vek dieťaťa. Pritom neustanovuje minimálnu vekovú 111

ZOUBKOVÁ I., Kontrola kriminality mládeže. Aleš Čeněk, 2002. ISBN 8086473-08-2. s. 9. 112 DIANIŠKA G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Plzeň 2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 251.

105


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

hranicu trestnej zodpovednosti ani neodporúča nijaký konkrétny minimálny vek pre trestnú zodpovednosť.113 Osobitná starostlivosť o dieťa bola zakotvená už v Ženevskej deklarácii práv dieťaťa z roku 1924, ako aj v Deklarácii práv dieťaťa prijatej Spojenými národmi v roku 1959. Potreba zabezpečiť osobitnú starostlivosť dieťaťa bola ďalej uznaná aj vo Všeobecnej deklarácii ľudských práv (1948), v Medzinárodnom pakte o občianskych a politických právach (1966) a ďalších medzinárodných dokumentoch a štatútoch medzinárodných odborných organizácií, zaoberajúcich sa starostlivosťou o blaho a osobitnú právnu ochranu práv detí.114 Osoba blízka veku mladistvého je čisto trestno-právny pojem, ktorý je definovaný v § 127 ods. 2 TZ a jedná sa o osobu, ktorá dovŕšila osemnásty rok svojho veku a neprekročila dvadsaťjeden rokov svojho veku. Tomuto pojmu z kriminologického hľadiska sa dá prirovnať mladý dospelý, aj keď horná hranica dvadsaťjeden rokov, s prihliadnutím na poznatky z oblasti psychológie a sociológie, nie je chápaná takto jednotne ako v trestnom práve. Podľa odborníkov z uvedených oblastí (Kuchta, J; Válková, H. 2005, s. 268) nie je možné stanoviť všeobecnú hranicu dospelosti.115 Maloletá osoba je pojem z civilného práva, konkrétne ju zákonodarca definuje v ust. § 9 Občianskeho zákonníka s ohľadom na spôsobilosť na právne úkony. V trestno-právnom a kriminologickom poňatí je to osoba, ktorá dovŕšila dvanásty rok svojho veku a je mladšia ako štrnásť rokov, ak spáchala niektorý čin, za ktorý tento zákon dovoľuje uložiť trest odňatia slobody na doživotie, prípadne ak je to potrebné na zabezpečenie riadnej výchovy osoby mladšej ako štrnásť rokov, ktorá spáchala čin, ktorý by inak bol trestným činom (§ 105 Trestného zákona). S pojmom maloletej osoby (maloletým páchateľom) v rámci kriminológie sa môžeme stretnúť aj s iným označením ako juvenilná delikvencia, alebo prekriminalita. Prekriminalita - tento názov sa používa pre činnosť, ktorej sa dopúšťajú osoby pred dosiahnutím trestnej zodpovednosti, a ktorá,

113

ĎURKECHOVÁ R., Esej – Vek páchateľa, doktorandské štúdium, PEVŠ, r. 2012. 114 ĎURKECHOVÁ R., Seminárna práca – Právna úprava dieťaťa v európskom kontexte, doktorandské štúdium, PEVŠ, r. 2012. 115 DIANIŠKA G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Plzeň 2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 253.

106


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

ak by ju spáchali osoby trestne zodpovedné, by bola považovaná za trestný čin (Zapletal, J. 1999, s. 9).116 Z uvedeného vyplýva, že prekriminalita je jav, ktorý z trestnej zodpovednosti vylučuje osoby, buď z nedostatku veku, alebo nepríčetnosti. Toto je vnímanie čisto v trestno-právnej rovine. Prof. Ondrejčák uvádza pojem predpolia kriminality, ktorý je odvodený z teórie sociálneho poľa. Jedná sa o určité sociálnopatologické javy, ktoré samy o sebe nie sú trestným činom, ale buď trestnej činnosti predchádzajú alebo sa stávajú jej príčinou. Môže ísť napr. o sociálne javy ako alkoholizmus, prostitúcia, samovraždy, rozvrátené manželstvá, chudoba apod. 117 Napriek použitému trestnoprávnemu pojmu mladistvý (význam prevencie mladistvých vo vzťahu ku kriminalite), mám za potrebné zaoberať sa pojmom „mládež“ ako príslušníkov veľkej spoločenskej skupiny, pohybujúcich sa medzi obdobím dospelosti a detstva. S pojmom mládež v sociologickom poňatí, sa pomerne rozsiahlym spôsobom zaoberá Prof. Ondrejkovič, prof. Macháček, Hájek,F., Mayntz, R. ... Pohľad na najmladšie dejiny tejto spoločenskej skupiny nám ukazuje, že jej existencia i štruktúra vznikali až koncom 18. a začiatkom 19. storočia. No o existencii mládeže so skutočne všeobecnými znakmi a so všeobecnou platnosťou pre všetky vrstvy obyvateľstva môžeme hovoriť vlastne iba od počiatkov 20. storočia.118 Pohľady príkladom uvedených autorov vo vzťahu k „mládeži“ rieši najmä vymedzenie mládeže „ako sociologickej kategórie“. Mládež možno považovať za sociokultúrny jav, kategóriu mladých osôb vo veku od 6-18 rokov. Takéto chápanie mládeže rešpektujú aj štatistiky Prezídia PZ, podľa ktorých kriminalitu mládeže tvoria jednak trestné činy spáchané mladistvými (14-18

116

Dianiška, G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Plzeň 2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 252. 117 Ondrejkovič, P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN 80224-0685-6. str. 129. 118 Ondrejkovič P., Základy sociológie mládeže. Nitra 2003, ISBN 80-8050-6582. str. 9.

107


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

rokov) a činy inak trestné spáchané maloletými osobami (6-14 rokov).119 Toto vekové ohraničenie mládeže je však zreteľne obmedzené na právnu terminológiu. Vo vzťahu k sociológii, biológii, psychológii by toto ohraničenie nemalo opodstatnenie, vzhľadom k tomu, že začiatok procesu puberty, mladosti, dospievania, býva v uvedených vedných oboroch ohraničovaný trinástym rokom veku mladého človeka, avšak koniec procesu dospievania sa uvádza dokonca v intervale medzi dvadsiatym až tridsiatym rokom veku dospelého jedinca. Individualizácia a globalizácia sú označované za podstatné znaky mládeže v európskom kontexte. „Individualizácia mládeže je charakterizovaná znakmi osobitného spôsobu života, snahou jednotlivcov o čoraz väčšie odlíšenie sa od ostatných a hľadaním identity svojho ja. Je to proces, ktorý do značnej miery podmieňuje vznik autentičnosti a neopakovateľnosti jednotlivca vo svojom správaní. Takto chápaný význam individualizácie sa môže uskutočňovať iba na základe resp. ako dôsledok predchádzajúceho socializačného procesu a zdanlivo paradoxne výlučne iba na základe osvojovania si spoločenských hodnôt a noriem. Samotný proces individualizácie je možný iba v spoločnosti a „voči spoločnosti“. 120 Výchova a prevencia mladistvých Výchova mladistvých Rodina Starostlivosť o deti a ich výchova je právom rodičov; deti majú právo na rodičovskú výchovu a starostlivosť (čl. 41 ods. 4 Ústavy Slovenskej republiky). Zákonná úprava okrem uvedenej Ústavnej úpravy zdôrazňuje rozhodujúcu úlohu rodičov pri výchove dieťaťa (Zákon č. 36/2005 Z.z. o rodine). Nemalý význam má aj Listina základných práv a slobôd, ako aj množstvo medzinárodných zmlúv o ľudských právach a základných slobodách (napr. Dohovor o právach dieťaťa, Medzinárodný pakt o občianskych a politických právach, Európsky dohovor o ochrane ľudských práv a základných

119

Dianiška, G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Aleš Čeněk, Plzeň 2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 253. 120 .ONDREJKOVIČ P., Základy sociológie mládeže. Nitra 2003, ISBN 80-8050658-2. str. 84.

108


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

slobôd, Všeobecná deklarácia ľudských práv a v neposlednom rade aj právne akty Európskej únie). Zákonné výchovné práva rodiny určite nikto nespochybňuje a nepopiera, otázne však ostáva, do akej miery je schopná tradičná rodina, ktorá trpí „vadami“ naplniť reálne tento zákonný obsah. Podľa Matouška (1998) existujú dve skupiny hypotéz tohto javu – prvá predpokladá skrytú patológiu rodiny, ktorú nemôže zachytiť bežné sociologické šetrenie, druhú skupinu hypotéz spája predpoklad, že vplyv rodiny na deti v procese dospievania má klesajúcu tendenciu.121 Podľa Ondrejkoviča (2003) tradičné formy normálnych biografií eróziou stabilnej rodiny a vzťahov s prostredím strácajú na svojom význame. Dynamika trhu práce robí bezcennými skúsenosti generácie rodičov v oblasti získavania práce a správania sa v nej.122 Pre odbornú verejnosť je známa tá skutočnosť, že dospelý život jedinca je podmienený kvalitou procesu socializácie a zážitkami z detstva, ktoré často fungujú ako „impriting“, vpečatenie spôsobu spracovania a reagovania na určitý druh podnetov a ktorých sa nevie jedinec zbaviť ani za cenu opakovania debaklového výsledku.123 Výchova v rodine a jej vplyv na ďalší vývoj jedinca je nepochybne považovaná za primárnu výchovu každého jednotlivca (s výnimkou „osobitných rodín“, ktorými zo zákona sú náhradná starostlivosť, ktorú tvorí náhradná osobná starostlivosť, pestúnska starostlivosť a ústavná starostlivosť). Škola Sekundárnu výchovu v procese socializácie a individualizácie jedinca zabezpečuje predovšetkým škola. Pristupuje tu k primárnej výchovnej jednotke, a to k rodine. Podľa Mordkoviča, V.G. (1970) škola vystupuje ako inštitúcia, sprostredkujúca poznatky a učenie, vrátane získavania zručností. Každé učenie v určitom systéme predstavuje súčasne i formovanie postojov a správania. Osvojovanie

121

ZOUBKOVÁ I., Kontrola kriminality mládeže. Aleš Čeněk, 2002. ISBN 8086473-08-2. s. 8. 122 ONDREJKOVIČ P., Základy sociológie mládeže. Nitra 2003, ISBN 80-8050658-2. str. 90. 123 HAVRLENTOVÁ D., Rané poruchy ako zdroj možných životných zlyhaní v dospelosti. Dieťa v ohrození. Zborník príspevkov z konferencie konanej dňa 10. a 11. decembra 2009. BVŠP. BURO KODEX, 2010. ISBN: 978-80-8944724-4. s. 295.

109


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

si poznatkov a formovanie sú iba dve stránky toho istého procesu. Práve tým sa stáva škola takým významným socializačným činiteľom, umožňujúcim vznik novej hodnotovej štruktúry, v ktorej majú svoje miesto a význam i dôležité sociálne hodnoty.124 Proces predlžovania školskej dochádzky má za následok zvýšenie významu školy ako inštitúcie, ktorá v spoločnosti a pre spoločnosť plní nezanedbateľné sociálne funkcie. Inštitúcie vo všeobecnosti sú pre jednotlivca určitou istotou, na druhej strane prinášajú aj objektívnu realitu, s ktorou je potrebné naučiť sa žiť. Všetky inštitúcie, vrátane škôl, sú súčasne miestom komunikácie a kooperácie ľudí, miestom, kde dochádza k vzájomnej interakcii, výmene rol.125 Vstup do školy prináša viacero nových vzťahov, ale aj problémov a konfliktov, z ktorých zďaleka nie všetky pochádzajú zo samotného školského prostredia. Príchod do školy mení vzťah dieťaťa aj k rodičom – začína rozdeľovať pozornosť a pocity medzi rodičov a pedagóga, pričom niektoré nevyriešené konflikty z domova sa prelínajú do vzťahov k pedagógovi (Fischer, 1963).126 Pozn. autora: A naopak konflikty zo školy a s pedagógom sa prenášajú do rodiny. Problematickým môže byť už samo pochopenie a prijatie role žiaka, jeho včlenením sa do kolektívu. Nie menej významným je aj možný konflikt medzi nárokmi školy a skutočnými možnosťami a schopnosťami školáka. Škola ako inštitúcia má jednoznačnú úlohu, ktorou je zabezpečenie výchovno-vzdelávacieho procesu. Jej hlavným poslaním je doslova plánovitá príprava mladého jedinca pre život v spoločnosti. Možno povedať, že škola ako spoločenská inštitúcia má pedagogickú prácu a s ňou súvisiace úlohy zabudované vo všetkých svojich organizačných štruktúrach.127

124

ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava, 2004. ISBN 80-224-0781-X. s. 80. 125 ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava, 2004. ISBN 80-224-0781-X. s. 122. 126 TURČEK K., Psychopatologické a sociálno-patologické prejavy detí a mládeže. IRIS, 2003. ISBN 80-88778-99-9. s. 27. 127 ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava, 2004. ISBN 80-224-0781-X. s. 123.

110


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

Štát Možno trochu odvážne, je označenie štátu ako inštitútu, ktorý zabezpečuje ako terciárny element výchovu jedinca v spoločnosti. Primárne zabezpečuje výchovu jedinca rodina, sekundárne škola a terciárne štát. Bez ohľadu na koncepciu štátu (liberálnu, konzervatívnu, sociálnu), štát má svoju nepopierateľnú výchovnú úlohu. Či už na poli zákonodarnom, alebo sociálnom, je to určitým regulátorom vzťahov v spoločnosti. Podľa Durkheima, je spoločnosť predovšetkým morálnym fenoménom. Štát považoval za organizáciu, ktorá sa zaoberá situáciou v spoločnosti a zabezpečuje komunikáciu, ale nie ako centrum a výsledok mocenských stretov. Obhajoval individualistické hodnoty, morálne princípy života občanov, ale zároveň považoval za nevyhnutné, aby štát zasahoval do ekonomických štruktúr a procesov.128 Štát je právnou formou organizácie spoločnosti – právnou inštitúciou. Inštitúcia – je odvodená z latinského slova instituere = zriadiť, nariadiť, ustanoviť. Inštitúcia zabezpečuje existenciu a rozvoj spoločenských vzťahov, stabilizuje určité formy správania, dáva im rámec, formalizuje svoju vnútornú organizačnú štruktúru.129 Štát zasahuje do primárnej výchovy, zasahuje do sekundárnej výchovy a zasahuje aj do výchovy vo výkone trestu odňatia slobody (prípadne samotnej sankcie – ochrannej výchovy, či už v rámci trestného konania, alebo občianskoprávneho konania u osoby mladšej ako štrnásť rokov). Prečo výchova vo výkone trestu odňatia slobody? Pretože ak nedôjde k osvojeniu si predpokladaných životných rol, ak správanie konformné k normám prejde k delikventnému alebo kriminálnemu správaniu, t.j. dôjde k odchýlke voči očakávanému správaniu, nastupujú mechanizmy sociálnej kontroly, akými sú napr. orgány starostlivosti o mládež, polícia, súdnictvo, ... 130

128

BAKOŠOVÁ E., VACULÍKOVÁ N., Základy sociológie práva. UK Bratislava, PF, Vydavateľské oddelenie, 2003. ISBN 80-7160-177-2. s. 13. 129 OTTOVÁ E., Teória práva. UK, Bratislava, PF, Vydavateľské oddelenie, 2005. ISBN 80-7160-200-0. s. 69 130 ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN 80-224-0685-6. str. 22 a ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava, 2004. ISBN 80-224-0781-X. s. 126.

111


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

Aj keď vo výkone trestu odňatia slobody sa výchova a vzdelávanie odsúdených realizuje spravidla z donútenia. Avšak účelom výkonu trestu odňatia slobody u mladistvých je odborným pedagogickým vedením zabezpečovať ich výchovu a umožňovať ich odbornú prípravu na budúce povolanie. Tí mladiství (vo výkone trestu odňatia slobody), ktorí ešte neukončili povinnú školskú dochádzku sú povinní zúčastňovať sa vyučovaní.131 Právne vedomie Výchova a prevencia je predpokladom dosiahnutia určitej úrovne právneho vedomia členov spoločnosti. Právne vedomie – vymedzenie pojmov Podľa Farbera „právne vedomie ako predstavy a právne city majúce normatívny význam pre správanie ľudí na základe jeho členenia na oprávnené a neoprávnené“ vzniká „predovšetkým poznaním právnych javov“. „Právne vedomie je vzťah ľudí k právnym normám, je výrazom hodnotenia spravodlivosti či nespravodlivosti zákonov štátu, súdnej činnosti, oprávnenosti konania inštitúcií a jednotlivých osôb a ako také zahŕňa nové právne požiadavky k zákonodarným orgánom o prijatí či zmene zákonov a k ľudskému správaniu, ktoré má byť týmito normami regulované“.132 Szabó I. píše, že právne vedomie má v sebe emocionálne a racionálne momenty. Právo nepôsobí na spoločenské vzťahy stanovením subjektívnych práv a povinností, ale preto, aby pomocou týchto práv a povinností podriadilo vedomú činnosť más potrebám určitého spôsobu výroby a aby vychovalo ľudí k úsiliu zosúladiť svoje činy s potrebami spoločnosti.133 Právne vedomie sa podľa Prusáka skladá z indukovaných predstáv o práve (odraz právnej pozitivovanej štandardizácie sociálno-ekonomických pomerov) a zo spontánnych predstáv o práve

131

FÁBRY A., Penológia. EUROKÓDEX, s.r.o., 2009. ISBN: 978-80-8944701-5. s. 188. 132 HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 97880-8101-487-1. s. 73. 133 HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 97880-8101-487-1. s. 74.

112


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

(odraz sociálno-ekonomických pomerov, ktoré nie sú sprostredkované právnou pozitivizáciou skutočnosti).134 Bakošová, E.; Vaculíková, N. uvádzajú, že právne vedomie je možné charakterizovať ako zložitý vnútorne štruktúrovaný spoločenský jav, založený na elementoch znalosti práva, sociálnoprávnej psychiky, na predstavách o platnom práve a na predstavách o ideálnom práve.135 Ako získať určitú úroveň právneho vedomia? V procesu socializácie, ktorého súčasťou je výchova, prevencia, vzdelávanie a podľa prof. Ondrejkoviča proces socializácie prebieha v troch fázach: 1. Fáza sociabilizácie a začínajúcej individualizácie, 2. Fáza individualizácie a personalizácie, 3. Fáza enkulturalizácie a societizácie.136 Právne vedomie mládeže, mladistvých, detí Ak štatistické údaje uvádzajú, že z celkovej kriminality páchajú mladší dospelí (vo veku od 19 do 35 rokov) viac ako polovicu, a kategórii páchateľov od 19 do 25 rokov štatisticky prináleží z celkovej kriminality takmer 25 percent, je zrejmé, že úroveň právneho vedomia u mladých jedincov je na nižšej úrovni než právne vedomosti jedinca dospelého. Skutočnosť, že najviac juvenilných deliktov sa pritom vyznačuje až príliš zreteľnou a i pre mladistvého jasne rozpoznateľnou charakteristikou antisociálnosti (napr. násilné trestné činy, nedovolené ozbrojovanie, výtržníctvo a pod.), svedčí o tom, že tu v normatívnej funkcii právneho vedomia zlyháva skôr jej etická než noetická zložka.137 Významnú úlohu pri tvorbe, vývine a formovaní právneho vedomia hrá stupeň rozvinutosti subjektu. Jedným z určovateľov tohto stupňa, tak ako pri vývine vedomia vôbec, je fyzický vek

134

HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 97880-8101-487-1. s. 74. 135 Bakošová E., Vaculíková N., Základy sociológie práva. UK Bratislava, PF, Vydavateľské oddelenie, 2003. ISBN 80-7160-177-2. s. 56. 136 ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava, 2004. ISBN 80-224-0781-X. s. 74. 137 HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 97880-8101-487-1. s. 101.

113


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

subjektu.138 Hodnota a úroveň právneho vedomia má určujúci význam najmä pre normotvornú funkciu právneho vedomia. K tomu, aby bol vzťah k právnej norme, alebo k norme vôbec, kladný, je potrebné získať jej poznanie. Pochopenie normy, zaujatie pozitívneho postoja k norme, čomu zákonite predchádza jej poznanie, predpokladá vnútorné osvojenie, stotožnenie sa s obsahom a podstatou normy. Ako uvádza Hatala. V. jej tzv. interiorizáciu. Fyzický vek subjektu, s ohľadom na vekovú hranicu trestnoprávnej zodpovednosti, t.j. štrnásty rok veku jedinca, v spojení s obdobím puberty v inkriminovanom období, je prepojený a podmienený oveľa viac citovým a emocionálnym faktorom, ako rozumovou vnímavosťou. Učenie sa normám je proces náročný, spojený so socializáciou jedinca, ktorého výsledkom je tvorba a štruktúra zdravého právneho vedomia, a preto možno tento proces „interiorizácie“ normy (nielen trestnoprávnej) považovať za jeden z dôležitých faktorov prevencie kriminality mladistvých, ale aj kriminality ako celku. Prevencia mladistvých Najúčinnejšou formou prevencie delikvencie mládeže je predchádzanie a odstraňovanie príčin a podmienok, ktoré ju umožňujú, resp. uľahčujú, a to formou preventívnych aktivít, ktoré sú menej ekonomicky náročné ako represívne opatrenia. Prevencia pritom musí vychádzať z podrobného poznania všetkých faktorov, ktoré sa môžu podieľať na vzniku delikvencie.139 Základom úspechu prevencie kriminality mládeže je jej včasné a dlhodobé pôsobenie. Vychádza z predpokladu, že prevencia kriminality mládeže je proces, ktorý je potrebné nezanedbať, neodkladať a začať s ním od najútlejšieho veku dieťaťa.140 Prevencia kriminality by mala vychádzať z poznania jednotlivých faktorov, ktoré môžu mať vplyv na delikventné správanie. Prevencia kriminality mladistvých, ako aj mládeže sa člení na prevenciu primárnu, sekundárnu a terciárnu.

138

HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 97880-8101-487-1. s. 101. 139 SEJČOVÁ Ľ., Poradenstvo vo výchove a vzdelávaní. Univerzita Komenského Bratislava, 2011. ISBN 978-80-223-2976-7. s. 148. 140 ZOUBKOVÁ I., Kontrola kriminality mládeže. Aleš Čeněk, 2002. ISBN 8086473-08-2. s. 119.

114


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

Napr.: Holcr, K. (2008) Dianiška, G. (2011), Matoušek, O., Matoušková, A. (2011) rozdeľujú prevenciu aj na sociálnu, situačnú a viktimačnú. Vymedzenie pojmu prevencia kriminality Prevencia kriminality je súčasťou pojmu „kontrola kriminality“, ktorá podľa Novotného O. a Zapletala J. je úsilie štátu aj spoločnosti udržať kriminalitu v určitých prijateľných medziach alebo jej obmedzovanie. Kontrola kriminality kladie dôraz na vzájomnú vyváženosť represívnej a preventívnej stratégie.141 Represívna stratégia nezahŕňa len ukladanie trestov, ale podľa Zoubkovej, I. sa represívna stratégia uplatňuje v tzv. právnej kontrole a je tvorená činnosťou štátnych orgánov a inštitúcií pri aplikácii a realizácii trestnej politiky. Okrem legislatívy zahŕňa aj aplikáciu právnych noriem, činnosť orgánov činných v trestnom konaní a súdov, ukladanie sankcií, ich výkon a s tým spojená aj väzenská politika. Naproti tomu preventívna stratégia vychádza z analýzy javu, orientuje sa do budúcnosti, je zámerným pôsobením tak z aspektu cieľov, ako aj výberu foriem a metód pôsobenia. Jej predmetom je ochrana pred kriminalitou, jej predchádzaním. Zo spoločenskopraktického hľadiska prevencia kriminality predstavuje vedecky zdôvodnené, zámerné, cieľavedomé, plánovité a koordinované pôsobenie na príčiny a podmienky kriminality s cieľom odstrániť ich alebo ich vhodným výberom foriem a metód pôsobenia aspoň sčasti eliminovať, prípadne ich negatívne prejavy obmedziť a súčasne podporovať vytváranie antikriminogénnych podmienok.142 Kontrola kriminality je súčasťou pojmu sociálna kontrola (Kuchta J., Válková H., - 2005, Ondrejčák P. – 2001) – formálna, neformálna a je súčasťou kriminológie, teoreticko-empirickej vedy o príčinách, formách prejavu a účinkoch zločinu v spoločnosti, ako i o boji proti nemu a o jeho predchádzaní.143 Prostredníctvom sociálnej kontroly je dosahovaná konformita správania jednotlivcov v danej spoločnosti. Prostriedkami sociálnej

141

ZOUBKOVÁ I., Kontrola kriminality mládeže. Aleš Čeněk, 2002. ISBN 8086473-08-2. s. 45. 142 HOLCR K. a kol., Kriminológia. Iura Edition, 2008. ISBN 978-80-8078-2061. s. 200. 143 ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN 80-224-0685-6. str. 149.

115


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

kontroly sú napr. náboženstvo, morálka, vedenie, výchova, právo a najmä trestné právo. V tejto súvislosti sa potom hovorí o trestnoprávnej sociálnej kontrole.144 Právna kontrola kriminality mládeže Právna kontrola v najvšeobecnejšej rovine vychádza z Trestného zákona a procesného postupu Trestného poriadku. Ako zdôrazňujú mnohí kriminológovia – Novotný, O; Zapletal, J. 2001, 2004; Madliak, J. 2008 – trestné právo dáva odpoveď prečo, kedy a do akej miery sú určité konania pre spoločnosť nebezpečné.145 Miera trestnej zodpovednosti u mladistvých nemôže byť rovnaká, ako u plnoletých páchateľov trestnej činnosti, napriek tomu, že spáchajú ten istý trestný čin. Napriek tomu, že laická verejnosť najväčší význam v trestnej represii prikladá výške trestu. Kriminologický výskum však už niekoľko desaťročí presvedčivo ukazuje, že výška trestu má nulový, alebo len veľmi malý vplyv na kriminálne správanie jednotlivca.146 Neadekvátne použitie formálnej sociálnej intervencie môže pôsobiť dokonca aj ako faktor prispievajúci k rozvoju budúcej kriminálnej kariéry jedinca.147 Výchovný účel trestu u mladistvého pred ochranou spoločnosti rezonuje na medzinárodných fórach postupne od 80-tych rokov minulého storočia a justičný model (retribučnej teórie) nahradzuje výchovný model zodpovednosti tzv. model reštitučnej teórie. Ondrejčák P. uvedený výchovný model trestnoprávneho stíhania mladistvých označuje ako tzv. diverziu, ktorá predstavuje pokus o nahradenie trestu odňatia slobody, a súčasne i pokus o zabránenie trestnoprávnemu stíhaniu oficiálnymi orgánmi, aby bolo možné previnilcov podporiť v ich prípadnom úsilí o normokonformný spôsob života v budúcnosti.148

144

KUCHTA J., VÁLKOVÁ H. a kol., Základy kriminologie a trestní politiky 1. vydání. C.H.Beck, 2005. ISBN 80-7179-813-4. str. 183. 145 DIANIŠKA G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Aleš Čeněk, Plzeň 2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 19. 146 MATOUŠEK O., MATOUŠKOVÁ A., Mládež a delikvence. Portál, Praha 2011. ISBN 978-80-7367-825-8. s. 262. 147 KUCHTA J., VÁLKOVÁ H. a kol., Základy kriminologie a trestní politiky 1. vydání. C.H.Beck, 2005. ISBN 80-7179-813-4. str. 287. 148 ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN 80-224-0685-6. str. 150.

116


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

Samotný pojem diverzie je amerického pôvodu („to divert“) a znamená obchádzanie. V širšom význame sa tým myslí to, aby osoba, podozrivá zo spáchania trestného činu mohla ešte pred zavedením trestnoprávneho pokračovania „obísť“ trestnoprávne súdnictvo. Takáto prax sa uplatňuje najmä v prípade delikvencie mládeže, keď treba zabrániť tomu, aby došlo k stigmatizovaniu mladého človeka najmä odsúdením k trestu odňatia slobody. Niektorí autori (Albrecht, Lerman) spochybňujú efektívnosť diverzie. Naproti tomu iní autori (napr. Schneider, Greenber, Palmer a i.) v odlišných podmienkach dospievajú k iným, optimistickým záverom.149 Ako uvádza Černíková, V., súčasný trend v trestaní páchateľa je v znamení tzv. 3D – dekriminalizácia (drobných trestných činov ), depenalizácia (hľadanie účinných sankcií bez zásahov do slobodného života (bez výkonu trestu odňatia slobody – pozn.autorky), diverzia (odklony = alternatívne spôsoby riešenia trestu v trestnom konaní, ktoré umožňujú mimosúdne prejednanie prípadu medzi páchateľom a obeťou).150 Preventívna kontrola kriminality mládeže Preventívna kontrola kriminality mládeže je charakterizovaná činnosťou, ktorou sa minimalizuje riziko nastúpenia delikventnej kariéry, prípadne poskytuje ohrozenému mladému človeku dobre cielenú pomoc už na začiatku jeho neadekvátneho vývoja.151 Otázne je, či takto formulovaná prevencia kontroly kriminality je správna. Podľa môjho názoru, preventívna kontrola kriminality by mala pôsobiť bez ohľadu na prostredie a vývoj mladého človeka už od samého počiatku socializácie každého jedinca, s tým, že potrebné je osobitne pomáhať rizikovým a ohrozeným jedincom. Pretože socializácia (podľa Kuchty, 1993) je definovaná ako trvalé prispôsobenie sa jedinca normám alebo typickým spôsobom správania určitej spoločnosti, eventuálne určitej spoločenskej vrstvy, dochádza predovšetkým k vývinu zvnútornených kontrol sociálneho

149

ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN 80-224-0685-6. str. 151. 150 ČERNÍKOVÁ V. a kol., Sociální ochrana. Aleš Čeněk, Plzeň, 2008. ISBN 978-80-7380-138-0. s. 182. 151 DIANIŠKA G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Aleš Čeněk, Plzeň 2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 263.

117


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

správania a k vývinu morálneho vedomia a konania, t.j. chápanie mravných noriem a konania.152 Od primárnej až po terciárnu prevenciu mládeže, či už právnu alebo preventívnu, je treba vždy postupovať s ohľadom na tú skutočnosť, že podľa medzinárodných dohovorov sa v konečnom dôsledku jedná o dieťa, a tak ako bolo na rokovaní v Štrasburgu – 02.02.2009 povedané Thomasom Hammarbergom (komisárom pre ľudské práva Rady Európy) „je len v záujme nás všetkých, aby sme prestali robiť z deti zločincov. Mali by sme preto s nimi zaobchádzať ako s deťmi, kým sú ešte deťmi a ponechať systém trestného práva pre dospelých“.153 Na prevenciu mládeže je potrebná existencia rozsiahleho množstva preventívnych programov a stratégií. Aby prevencia kriminality mládeže bola úspešná, musí existovať koordinácia jednotlivých subjektov zabezpečujúcich prevenciu. V rámci prevencie kriminality mládeže sa súbežne uskutočňujú viaceré preventívnovýchovné projekty na národnej, miestnej a lokálnej úrovni.154 Sejčová, Ľ. obsahovo vymedzuje primárnu, sekundárnu a terciárnu prevenciu nasledovne: • primárna prevencia by mala zabrániť delikventnému vývinu mládeže, preto je hlavným cieľom práce s mládežou zabrániť vzniku a rozvoju delikventného správania už v jeho raných štádiách, aby mladý človek nemusel byť umiestnený vo výchovných ústavoch. • sekundárna prevencia má odhaliť prvé štádiá maladjustácie, delikventného správania. Cieľom sekundárnej prevencie je zabrániť vzniku porúch sociálneho a psychického vývinu, zachytiť ich v počiatočnom štádiu a okamžite zabezpečiť potrebné opatrenia pre ohrozených jedincov.

152

HAVRLENTOVÁ D., Rané poruchy ako zdroj možných životných zlyhaní v dospelosti. Dieťa v ohrození. Zborník príspevkov z konferencie konanej dňa 10. a 11. decembra 2009. BVŠP. EURO KODEX, 2010. ISBN: 978-80-8944724-4. s. 291. 153 http://www.coe.int/t/commissioner/Viewpoints/090202_en.asp 154 Dianiška G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Aleš Čeněk, Plzeň 2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 264.

118


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

terciárna prevencia má zabrániť stigmatizácií zistených delikventov.155

Vo všetkých troch typoch prevencie je zdôrazňovaná potrebná a nevyhnutná spolupráca rodiny, školy, odbornej spolupráce psychologickej, zdravotníckej, sociálnej služby, výchovných inštitúcií, súdmi pri výchovnom a preventívnom pôsobení na mladého jedinca. Význam výchovy a prevencie mladistvých Pokiaľ sa nerozvinie....pokiaľ sa nenaučí,.... A kde sa to má jedinec naučiť? V škole, doma? Doma, pokiaľ nie je právnická rodina – ťažko. V škole – mal by? Otázne je kedy by sa mal učiť normám? Vzhľadom k tomu, že trestnoprávna zodpovednosť nastupuje 14 rokom (ôsma trieda ZŠ , prípadne quarta – osemročného gymnázia, mali by sa učiť deti právo už v 13 rokoch – sedma trieda, tercia). Neznalosť zákona neospravedlňuje. A čo zodpovednosť maloletých vo veku od dvanástich do štrnástich rokov a uloženie ochrannej výchovy v občianskoprávnom konaní v súlade s ust. § 105 Trestného zákona? Malo by byť automaticky súčasťou výučby v základných školách ako povinného predmetu práva, pretože správnym spôsobom podať základné znalosti práva, môže len odborník – osoba so znalosťami práva. Alebo je dostatočné učiť sa len mravným normám(vrátane základov práva) – pedagóg základnej školy? A čo povinná návšteva výkonu trestu odňatia slobody? Samozrejme za prítomnosti psychológov, pedagógov a následne prediskutovať dojmy, pocity, pre pochopenie tohto špecifického a závažného následku za porušenie normy. Prečo mladiství? Napriek tomu, že dizertačná práca je na tému príčiny a prostredie, ktoré vedú k trestnej činnosti mládeže, v tejto seminárnej práci uvádzam ako prioritný pojem mladistvý. Mládež je oveľa širší pojem, ako mladistvý. Mládež, ako som uviedla, je termín sociologický, psychologický. Mladistvý je definovaný v trestnom práve a je ohraničený dolnou a hornou vekovou hranicou.

155

SEJČOVÁ Ľ., Poradenstvo vo výchove a vzdelávaní. Univerzita Komenského Bratislava, 2011. ISBN 978-80-223-2976-7. s. 148.

119


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

Z uvedeného vyplýva, že veková hranica štrnásť rokov, by mala byť určujúca pre už existujúce základné vedomosti práva. Pochopenie významu noriem, pochopenie významu porušenia noriem, pochopenie významu trestnej zodpovednosti, pochopenie významu ukladania trestov, pochopenie významu výkonu uložených trestov – určitej úrovne právneho vedomia. Použité zdroje a literatúra 1. Európsky dohovor o ochrane ľudských práv a základných slobôd /publikovaný vo vyhláške 209/1992 Z. z. 2. Dohovor o právach dieťaťa z roku 1989 (oznámenie FMZV č. 104/1991 Zb.). 3. Ústava Slovenskej republiky č. 460/1992 Z. z. v znení neskorších ústavných zákonov 4. Zákon č. 300/2005 Z. z. Trestný zákon v znení neskorších predpisov 5. Zákon č. 301/2005 Z. z. Trestný poriadok v znení neskorších predpisov 6. Zákon č. 40/2009 Sb., trestní zákonník 7. Zákon č. 141/1961 Sb., o trestním řízení soudním 8. SIMAN M., SLAŠŤAN M., Primárne právo Európskej únie. 3. vydanie. EUROIURIS, 2010. ISBN 978-80-89406-06-7. 9. SVÁK J.: Ochrana ľudských práv. Poradca podnikateľa, 2006. ISBN 80-88931-51-7. 10. IVOR J. a kol., Trestné právo hmotné. Všeobecná časť 1. IURA EDITION, 2006. ISBN 80-8078-099-4. 11. IVOR J. a kol., Trestné právo hmotné. Osobitná časť 2. IURA EDITION, 2006. ISBN 80-8078-099-4. 12. HOLCR K. a kol., Kriminilógia. IURA EDITION, 2008. ISBN 97880-8078-206-1. 13. HOLOMEK J., ŠIMANOVSKÁ T., Úvod do metodológie praktických vied. Bratislava, 2002, ISBN 80-8053-249-X. 14. POPPER K.R.: Logika vědeckého bádání. OIKOYMENH, 1997. ISBN 80-86005-45-3. 15. IVOR J., ZÁHORA J., Repetitórium rekodifikovaného trestného práva. Piate vydanie. IURA EDITION, 2009. ISBN 978-80-8078297-9. 16. PORADA V. a kol., Kriminalistika. IURA EDITION, 2007. ISBN 978-80-8078-170-5. 17. HERETIK A., Forenzná psychológia pre psychológov, právnikov, lekárov a iné pomáhajúce profesie. Slovenské pedagogické

120


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35.

nakladateľstvo, Bratislava, 2004. Druhé, prepracované a doplnené vydanie. ISBN 80-10-00341-7. NETÍK K., NETÍKOVÁ D., HÁJEK S., Psychologie v právu. Úvod do forenzní psychologie. C.H.BECK, 1997. ISBN 80-7179-177-6. ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava, 2004. ISBN 80-224-0781-X. ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna patológia. VEDA, Bratislava, 2001. ISBN 80-224-0685-6. ONDREJKOVIČ P., Základy sociológie mládeže. Nitra 2003. ISBN 80-8050-658-2. ONDREJKOVIČ P., Socializácia mládeže ako východisková kategória sociológie výchovy a sociológie mládeže. VEDA, Bratislava, 1997. ISBN 80-224-0476-4. ZOUBKOVÁ I., Kontrola kriminality mládeže. Aleš Čeněk, Dobrá voda, 2002. ISBN 80-86473-08-2. SEJČOVÁ Ľ., Poradenstvo vo výchove a vzdelávaní. Univerzita Komenského, Bratislava, 2011. ISBN 978-80-223-2976-7. SEJČOVÁ Ľ., Mladí v sieti závislosti. Bratislava ALBUM 2011. ISBN 978-80-969908-4.9. LUBELCOVÁ G., Kriminalita ako spoločenský fenomén. VEDA, Bratislava, 2009. ISBN 978-80-224-1051-9. ČERNÍKOVÁ V. a kol., Sociální ochrana terciární prevence, její možnosti a limity. PLZEŇ, 2008. ISBN 978-80-7380-138-0. GRÓFOVÁ H., Vybrané sociálno-patologické javy v spoločnosti. Občianske združenie Sociálna práca, 2009. ISBN 978-8089185-34-4. TURČEK K., Psychopatologické a sociálno-patologické prejavy detí a mládeže. IRIS, 2003. ISBN 80-88778-99-9. KUCHTA J.; Válková H. a kol., Základy kriminologie a trestní politiky. C.H.Beck, Praha, 2005. ISBN 80-7179-813-4. HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 978-80-8101-487-1. DIANIŠKA G. a kol., Kriminológia. Plzeň, 2011. ISBN 978-807380-344-5. MATOUŠEK O.; Matoušková, A.: Mládež a delikvence. Portál, Praha, 2011. ISBN 978-80-7367-825-8. OTTOVÁ E., Teória práva, Univerzita Komenského Bratislava, 2005. ISBN 80-7160-200-0. PRUŽINSKÁ J., Psychológia osobnosti. Občianske združenie Sociálna práca, 2005. ISBN 80-89185-05-3.

121


VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH... Renáta Ďurkechová

36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43.

122

BAKOŠOVÁ E., Vaculíková, N., Základy sociológie práva. Univerzita Komenského Bratislava, 2003. ISBN 80-7160-177-2. FARKAŠOVÁ E. a kol., Dieťa v ohrození. Zborník príspevkov z konferencie konanej dňa 10. a 11. 12. 2009. EUROKÓDEX, 2010. ISBN: 978-80-89447-24-4. FÁBRY A., Penológia. EUROKÓDEX, 2009. ISBN 978-80-8944701-5. ĎURKECHOVÁ R., Seminárna práca – Právna úprava dieťaťa v európskom kontexte, doktorandské štúdium, PEVŠ, r. 2012. KAISER G., Kriminologie. Praha. C.H.Beck, 1994. Internetové a iné zdroje: http://www.coe.int/t/commissioner/Viewpoints/090202_en.a sp. Stanovisko Európskeho hospodárskeho a sociálneho výboru na tému Prevencia kriminality mladistvých, spôsoby riešenia kriminality mladistvých a úloha justície mladistvých v EÚ. (2006/C 110/3).


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

Wojciech M. Hrynicki

Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego APEIRON

POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY ELEMENTÓW STANU CYWILNEGO OSOBY TRANSSEKSUALNEJ

ABSTRAKT W prezentowanym artykule autor wychodzi od przedstawienia różnych obszarów pojęcia bezpieczeństwa, w tym w szczególności bezpieczeństwa indywidualnego, obejmującego swym zakresem nie tylko wartości o charakterze uniwersalnym (tj.: pokój, suwerenność narodu, systemy zabezpieczeń społecznych, solidarność, majętność państwa), charakterystyczne dla bezpieczeństwa publicznego, ale w szczególności wartości istotne z punktu widzenia jednostki (np.: godność człowieka, wolność, zdrowie, swoboda, praca, rodzina). Zdaniem autora, do obszaru zainteresowania bezpieczeństwa indywidualnego należeć powinny w szczególności elementy stanu cywilnego człowieka, w tym imiona, nazwisko i płeć człowieka. Wolność w obszarze zmiany tych elementów, a w szczególności zmiany płci stanowić powinna o poszanowaniu godności człowieka przez państwo i być wyrazem zapewnienia bezpieczeństwa obywatelowi w tym zakresie. Niestety w naszym systemie prawnym tak nie jest, co wykazano na przykładzie niedostatecznej ochrony elementów stanu cywilnego osoby transseksualnej. Brak regulacji prawnych ustanawiających właściwy tryb postępowania w przypadku zmiany płci stanowi istotną lukę w prawie i powinien być jak najszybciej przez ustawodawcę skorygowany. Zapewnienie właściwej ochrony elementom stanu cywilnego osoby transseksualnej pozwoliłby postrzegać państwo jako gwaranta bezpieczeństwa indywidualnego, zwłaszcza w aspekcie chronienia godności człowieka. SŁOWA KLUCZOWE Transseksualizm, prawo, bezpieczeństwo

123


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

Bezpieczeństwo bez wątpienia należy do najwyższych wartości w życiu człowieka, podobnie jak jego życie, zdrowie i szczęście. Mają one charakter dóbr podstawowych, których zagwarantowanie jest warunkiem prawidłowego rozwoju życia społecznego, politycznego, ekonomicznego oraz indywidualnego poszczególnych jednostek156. Do czołowych zadań tak władzy ustawodawczej, sądowniczej, jak i wykonawczej każdego państwa należy ochrona człowieka przed mogącymi wystąpić zagrożeniami oraz zapewnienie mu bezpieczeństwa157. Bezpieczeństwo stanowi wartość nie do przecenienia, szczególnie w czasach kiedy technologie tworzone przez człowieka rozwijają się coraz szybciej i nierzadko zdarza się, że w otaczającym nas świecie nowoczesności człowiek gubi się. Jako poczucie przez człowieka braku zagrożenia lub stan uwalniający od wszelkiej obawy, bezpieczeństwo jest zagadnieniem spajającym wiele dziedzin życia i wiele dyscyplin naukowych158. Toteż współczesne definicje bezpieczeństwa postrzegają je jako stan i poczucie pewności oraz wolność od zagrożeń159. Zgodzić się trzeba także z twierdzeniem, że rozwój koncepcji bezpieczeństwa w myśli filozoficznej i społeczno-politycznej w Polsce wiązał się, podobnie jak to miało miejsce w innych krajach Europy, z określonymi potrzebami wynikającymi z sytuacji gospodarczej, politycznej, kulturalnej i militarnej państwa w kolejnych etapach historycznego rozwoju160. Jak słusznie zauważył J. Gierszewski, analiza definicji bezpieczeństwa wskazuje, że jest ono postrzegane jako

156

CHAJBOWICZ A., Bezpieczeństwo a pojęcia zbliżone, [w:] Bezpieczeństwo wewnętrzne w działaniach terenowej administracji publicznej (red. CHAJBOWICZ A., KOCOWSKI T.), Kolonia Limited, Wrocław 2009, s. 37. 157 HRYNICKI W. M., Ochrona osób poza ustawą z dnia 22 sierpnia 1997 r. o ochronie osób i mienia, [w:] Bezpečné Slovensko a Európska Únia. Zborník príspevkov 5. medzinárodnej vedeckej konferencie, VŠBM, Košice 2011, s. 149. 158 HRYNICKI W. M., Bezpieczeństwo kulturowe na przykładzie ochrony miejsc spoczynku, [w:] Národná a medzinárodná bezpečnosť 2012. 3. Medzinárodná vedecká konferencia. Zborník vedeckých a odborných prác, Liptovský Mikuláš 2012, s. 153. 159 STAŃCZYK J., Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, PAN, Warszawa 1996, passim; R. Zięba, Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego, Scholar, Warszawa 2007, s. 27. 160 TOPOLEWSKI S., Bezpieczeństwo, wojna i pokój w polskiej myśli filozoficznej i społecznej, [w:] Edukacja dla bezpieczeństwa – bezpieczeństwo w edukacji - Część I (red. ROSA R., ŚWINIARSKI J.), UP-H, Siedlce 2010, s. 193.

124


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

skomplikowany system wraz z licznym układem podsystemów, które mają na celu zapewnienie bezpiecznego rozwoju jednostce, zbiorowości i narodowi przy użyciu środków prawnie dostępnych (technicznych, organizacyjnych i prawnych). Perspektywa badawcza wyznacza kierunek jego postrzegania161. Możemy zatem powiedzieć, że bezpieczeństwo stanowi skomplikowany układ naczyń powiązanych pomiędzy jednostką i zbiorowością w której ona funkcjonuje (np. narodem) a światem zewnętrznym, w którym występuje wiele czynników zagrażających, czy to tej jednostce, czy zbiorowości oraz jednocześnie prawnie dostępnych środków, które powinny eliminować występujące zagrożenia. Bezpieczeństwo jest także potrzebą godności, spokoju, stabilizacji, suwerenności i braku wszelkich zagrożeń dla tych podmiotów. Człowiek poprzez kolejne cykle dziejów, chcąc zapewnić sobie właściwe warunki bytowania i rozwoju, w celu zaspokojenia swoich rozlicznych dążeń i potrzeb, poszukiwał skutecznych środków, metod i form służących zapewnieniu mu wysokiego poziomu bezpieczeństwa162. Poszukiwanie to skupiało się początkowo na bezpieczeństwie indywidualnym, przechodząc z biegiem czasu na bezpieczeństwo ogólnogrupowe, co pozwoliło na wypracowanie współczesnej potrzeby zaspokajania bezpieczeństwa ogółu, w szczególności bezpieczeństwa państwa (narodu) czy bezpieczeństwa publicznego. Bezpieczeństwo publiczne, to taki stan, w którym obywatelom, jak też innym podmiotom, w tym organom państwa i instytucjom publicznym, nie zagraża żadne niebezpieczeństwo (szkody, uszczerbek czy inny stan negatywny)163. Bezpieczeństwo publiczne jest niczym innym jak systemem chroniącym zbiorowość (naród, państwo, inną społeczność) od czynników i zjawisk zagrażających życiu, zdrowiu, mieniu, ustrojowi i suwerenności tej zbiorowości. Szczególnym typem bezpieczeństwa publicznego jest

161

GIERSZEWSKI J., Postrzeganie bezpieczeństwa na podstawie przeglądu definicji, [w:] Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego - Bezpieczeństwo 2010 (red. SIENKIEWICZ P., MARSZAŁEK M., ŚWIEBODA H.), AON, Warszawa 2010, s. 89. 162 PIWOWARSKI J., Bezpieczeństwo jako pożądany stan oraz jako wartość, [w:] Bezpieczeństwo jako wartość. Wydanie pokonferencyjne z II Konferencji Naukowej z cyklu „Bezpieczeństwo jako wartość” WSBPiI z 18.4.2008, Kraków 2010, s. 56. 163 GROMSKI W., Wprowadzenie, [w:] Bezpieczeństwo wewnętrzne... op. cit., s. 13.

125


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

bezpieczeństwo narodowe, w którym zbiorowością podlegającą ochronie przed zagrożeniami jest konkretny naród (względnie państwo). Bezpieczeństwem narodowym jest zatem zdolność państwa i jego narodu do zapewnienia przetrwania, integralności terytorialnej, nienaruszalności granic, niezależności politycznej, stabilności wewnętrznej oraz spokojnego i godnego życia. Zdaniem W. Kitlera, bezpieczeństwo narodowe stanowi najważniejszą wartość, potrzebę narodową i priorytetowy cel działalności państwa, jednostek i grup społecznych, a jednocześnie proces obejmujący różnorodne środki, gwarantujące trwały, wolny od zakłóceń byt i rozwój narodowy (państwa), w tym ochronę i obronę państwa jako instytucji politycznej oraz ochronę jednostek i całego społeczeństwa, ich dóbr i środowiska naturalnego przed zagrożeniami, które w znaczący sposób ograniczają jego funkcjonowanie lub godzą w dobra podlegające szczególnej ochronie164. Szczególnym jednak typem bezpieczeństwa jest bezpieczeństwo indywidualne, które w przeciwieństwie do bezpieczeństwa publicznego, skupia się na interesie jednostki i jej ochrony. Można nawet zauważyć ostatnimi laty rozwój filozofii bezpieczeństwa personalnego (indywidualnego). Filozofia ta, będąc wyrazicielką realizmu politycznego, traktując bezpieczeństwo i pokój jako jedne z najważniejszych wartości indywidualnych i społecznych, dostrzega i analizuje występujące jeszcze zagrożenia i związaną z nimi potrzebę przygotowań obronnych społeczeństwa, służących sprawie zachowania i utrwalenia pokoju i demokracji, prawdy i sprawiedliwości, wolności i solidarności, wreszcie - bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego165. Z punktu widzenia bezpieczeństwa indywidualnego nie tylko wartości ważne dla ogółu (danej społeczności) są istotne, ale także wartości ważne z punktu widzenia tej konkretnej jednostki. Związane to jest z zagadnieniem poczucia bezpieczeństwa, poprzez które jednostka identyfikuje i wartościuje potencjalne zagrożenie (niebezpieczeństwo). Z tego też względu wartości chronione przez państwo, a które świadczyć mogą o szeroko pojętym bezpieczeństwie można podzielić na:

164

KITLER W., Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie, uwarunkowania, system, AON, Warszawa 2011, s. 31. 165 ROSA R., Filozoficzno-metodologiczne aspekty pedagogiki i edukacji dla bezpieczeństwa początkach XXI wieku, [w:] Edukacja dla bezpieczeństwa... op. cit., s. 18.

126


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

• •

wartości istotne z punktu widzenia ogółu (np.: pokój, suwerenność narodu, systemy zabezpieczeń społecznych, solidarność, majętność państwa); wartości istotne z punktu widzenia jednostki (np.: godność, wolność, zdrowie, swoboda, praca, rodzina).

Z punktu widzenia bezpieczeństwa publicznego, znaczenia nadrzędnego nabierają wartości istotne dla ogółu. Z kolei z punktu widzenia bezpieczeństwa indywidualnego, wszystkie wartości (i te istotne dla zbiorowości, i te istotne dla jednostki) mają jednakowo duże znaczenie. Można stwierdzić współcześnie, że bezpieczeństwo indywidualne na zawsze zostało sprzężone z bezpieczeństwem publicznym i jako całość realizowane są poprzez nienaruszalność życia, zdrowia, wolności i swobód, godności i dóbr osobistych, majątku, porządku prawnego i wszelkich dóbr gwarantowanych przez państwo (np.: prawa do publicznej opieki zdrowotnej, prawa do korzystania z drogi publicznej, prawa do pochówku na cmentarzu komunalnym, czy też prawa do posiadania określonego stanu cywilnego etc.). Współczesne państwo, dzięki swojej administracji świadczącej, chroni socjalne prawa człowieka i obywatela oraz zapewnia mu dostęp do szeregu usług świadczonych w różnych formach. Dzięki temu współczesne państwo jawi się jako gwarant wielu obszarów bezpieczeństwa. Polityka bezpieczeństwa państwa powinna uwzględniać różne determinujące ją czynniki: demograficzny, geograficzny, ekonomiczny, historyczny, psychologiczny, socjologiczny i ustrojowy166. Współcześni badacze bezpieczeństwa skupiają się zazwyczaj na zagadnieniach bezpieczeństwa publicznego, czy też bezpieczeństwa państwa, kwalifikując bezpieczeństwo indywidualne raczej do szeroko pojętego porządku publicznego. Porządkowi publicznemu nadaje się zasadniczo szerokie znaczenie, odnosząc nie tylko do zapewnienia spokoju i bezpieczeństwa obywatela, ale także do zbioru podstawowych zasad, zapewniających funkcjonowanie społeczeństwa, lub na których opiera się społeczeństwo167. Według M. Wierzbowskiego, porządek publiczny jest stanem obejmującym

166

WOJTASZCZYK K. A., MATERSKA-SOSNOWSKA A. (red.), Bezpieczeństwo państwa – wybrane problemy, ASPRA-JR, Warszawa 2009, s. 13. 167 WOJTYCZEK K., Granice ingerencji ustawodawczej w sferę praw człowieka w Konstytucji RP, Wolters Kluwer, Kraków 1999, s. 184 i n.

127


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

pewien ład w sferze życia publicznego, polegający na przestrzeganiu zasad współżycia społecznego, respektowaniu istniejących i powszechnie akceptowanych norm zachowania się w kontaktach społecznych i przy korzystaniu z urządzeń publicznych, stanem zapewniającym normalne funkcjonowanie życia społecznego w różnych dziedzinach168. Zdaniem E. Ury, pojęcie porządku publicznego odnosi się do tych zadań organów spraw wewnętrznych i innych organów administracji państwowej oraz niektórych organizacji społecznych, które bezpośrednio wiążą się z utrzymaniem porządku umożliwiającego normalny rozwój życia w państwie169. Z kolei E. Bojanowski, wyróżniając aspekt normatywny i aspekt faktyczny bezpieczeństwa i porządku publicznego, wskazuje na możność realizacji przez instytucje publiczne ich prawnie ustalonych zadań oraz możność niezakłóconej realizacji prawnie gwaranto-wanych praw i wolności przez obywateli. Autor ten wypracowuje wspólne pojęcie bezpieczeństwa i porządku publicznego170. Należy zastanowić się jednak nad tym czy w pojęciu bezpieczeństwa, a dokładnie - bezpieczeństwa indywidualnego, mieści się zakres ochrony danych personalnych, a w szczególności poszczególnych elementów stanu cywilnego. Skoro bezpieczeństwo jest naczelną potrzebą człowieka, gwarantującą mu potrzebę istnienia i gwarancje jego zachowania oraz szanse na doskonalenie, trzeba postawić tezę, że poszczególne elementy jego stanu cywilnego mogą znajdować się w swoistego rodzaju zagrożeniu, a tym samym muszą one mieścić się w zasięgu bezpieczeństwa indywidualnego człowieka. Tak będzie się działo w przypadku niemożności kształtowania tych elementów stanu cywilnego, które mogą być przez człowieka zmieniane czy nawet dookreślone. Szczególnie będzie to widoczne na przykładzie trudności w kształtowaniu elementów stanu cywilnego osoby transseksualnej. Za elementy stanu cywilnego podlegające prawnemu kształtowaniu przez człowieka uznać możemy z pewnością imiona

168

WIERZBOWSKI M. (red.), Prawo administracyjne, LexisNexis, Warszawa 2003, s. 569. 169 URA E., Prawne zagadnienia bezpieczeństwa państwa, KAW, Rzeszów 1988, s. 124. 170 BOJANOWSKI E., Bezpieczeństwo i porządek publiczny. Obrona narodowa, [w:] Administracyjne prawo materialne. Zagadnienia wybrane (red. SMOKTUNOWICZ E.), Pro Veritate, Białystok 2003, s. 65.

128


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

i nazwisko. Ich kształtowanie odbywać się może na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego171, ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska172 i ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy173. Do kształtowalnych elementów stanu cywilnego zaliczyć możemy także płeć człowieka. Zarówno imię i nazwisko człowieka, jak i jego płeć uznać możemy za elementy jego stanu cywilnego, jako zespół cech osoby fizycznej podlegających obowiązkowej rejestracji w aktach stanu cywilnego.174 W pewnym stopniu kształtowalnym elementem stanu cywilnego mogą być również imiona rodziców. Do niezmienianych w zasadzie elementów stanu cywilnego zaliczyć możemy natomiast datę i miejsce urodzenia. Z biologicznego punktu widzenia płeć to zespół cech pozwalających podzielić osobniki danego gatunku na dwie grupy oznaczone jako męskie i żeńskie, odgrywających uzupełniające się role w procesie rozrodu.175 Nieco inaczej jest jednak w przypadku płci człowieka. Na identyfikację płci człowieka składa się bowiem zespół wszystkich wariantów zachowania człowieka wynikających z wypełniania określonej roli – płciowej oraz psychicznego poczucia przynależności do konkretnej płci i wyraża się przez sposób osobistego przeżywania, odczuwania i doświadczania roli płciowej realizowanej na co dzień.176 U człowieka płeć jest nierozerwalnie związana z całą jego osobowością, determinowaną warunkami społecznymi, kulturowymi, a nawet ekonomicznymi. Seksualność człowieka nie ogranicza się do okresowego aktu płciowego, lecz jest jedną z form ujawniania się osobowości, a wyobrażenia i odczucia z nią związane stanowią integralną część jego świadomości177. Tożsamość płciową człowieka opiera się na identyfikacji z określoną grupą płciową kobiet lub mężczyzn oraz zawartym w kulturze danego społeczeństwa wyobrażeniu o tym, co to znaczy być kobietą, czy być mężczyzną. Przedstawiając postmodernistyczne rozważania związane z płcią Z. Melosik pisze, że biologiczne traktowanie płci

171

Dz. U. z 2011 r. nr 212, poz. 1264 ze zm. Dz. U. nr 220, poz. 1414 ze zm. 173 Dz. U. z 2012 r. nr 788. 174 SZRENIAWSKI J. (red.), Prawo administracyjne. Część szczegółowa, Branta, Bydgoszcz 1997, s. 19. 175 Nowa Encyklopedia Powszechna, PWN, Tom 6, s. 484. 176 Ibidem, s. 483. 177 BOCZKOWSKI K., Płeć człowieka, PZWL, Warszawa 1971, s. 9. 172

129


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

zamyka kobiety i mężczyzn w więzieniu płci178. Na podobnym stanowisku stoi H. Sekuła-Kwaśniewicz pisząc, że płeć człowieka jest złożoną i wielopoziomową strukturą obejmującą trzy różne zakresy czy poziomy zjawisk: biologiczny, społeczny i osobowościowy. Każdy z nich ma swoje wewnętrzne zróżnicowanie, co sprawia, że istnieją dwie płcie biologiczne, dwie odpowiadające im płcie społeczne oraz co najmniej trzy główne typy psychologicznej identyfikacji płciowej (kobiecy, męski i androgyniczny179)180. Z takim rozumowaniem należy się zgodzić. Jeżeli płeć biologiczna wpływa na to, jak jednostka jest postrzegana w społeczeństwie, czyli jaką nadaje jej się płeć społeczną, to tożsamość płciowa jest już wyborem samej jednostki i w większości przypadków pokrywa się ona z poziomem biologicznym i społecznym, abstrahując od stereotypów płci. Jednak zdarza się, że sama jednostka na poziomie osobowości dokonuje innej identyfikacji niż ta nadana jej przez otoczenie. Człowiek o zewnętrznych cechach płci męskiej może utożsamiać się z płcią żeńską i odwrotnie - człowiek o zewnętrznych cechach płci żeńskiej może utożsamiać się z płcią męską. Niewątpliwie zgodzić się trzeba z twierdzeniem, że o płci decydują nie tylko zewnętrzne organy płciowe oraz cechy wewnętrzne, ale także świadomość zainteresowanego przynależności do określonej płci. Zewnętrzne organy płciowe nie zawsze należą do cech przeważających, a świadomość transwestyty jest często odmienna aniżeli to wynikałoby z ukształtowania organów płciowych181. Identyfikacja płciowa, podobnie jak seksualność, jest wielowymiarowa oraz rozwojowo sekwencyjna. Mozaika genetyczna, hormony, struktura oraz funkcje mózgu, formowanie się określonych zachowań, więź rodzica z dzieckiem czy procesy socjalizacyjne, to bardzo istotne

178

MELOSIK Z., Tożsamość, płeć i różnica w perspektywie ponowoczesnej, [w: ] MILUSKA J., BOSKI P. (red.), Męskość, kobiecość w perspektywie indywidualnej i kulturowej, Instytut Psychologii PAN, Warszawa 1999, s. 175. 179 Androgynizm – dwupłciowość; androgyniczny – męsko-żeńki, [w: ] BAŃKO M. (red.), Wielki Słownik Wyrazów Obcych, PWN, Warszawa 2005, s. 64. 180 SEKUŁA-KWAŚNIEWICZ H., Płeć, [w:] Encyklopedia Socjologii (red. KWAŚNIEWICZ W.), Oficyna Naukowa, Kraków 2000, Tom 3, s. 123. 181 IMIELIŃSKI K., DULKO S., Przekleństwo Androgyne. Transseksualizm: mity i rzeczywistość, PWN, Warszawa 1988, s. 236.

130


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

obszary mając wpływ na rozwój tożsamości płciowej182. Brak akceptacji swej biologicznej płci nazywany jest transseksualizmem183 i może pociągać za sobą biologiczną i sądową (prawną) zmianę płci.184 Płeć człowieka, podobnie jak i całą jego seksualność, niewątpliwie zaliczyć możemy do jego cennych wartości, które pozostawać powinny pod ochroną państwa. Są one bowiem wyrazem godności, ale i wolności człowieka - wartości, nad bezpieczeństwem których państwo i jego aparat powinny czuwać. Jednocześnie, jak wcześniej zauważono, określenie płci człowieka należy do niego samego i nie jest determinowane ani jej zewnętrznymi cechami, ani potencjalnymi rolami społecznymi, które ludzie powinni, czy raczej mogą lub chcą, w społeczeństwie odgrywać. Jak zauważa M. Fajkowska-Stanik, społeczny oraz kulturowy poziom tożsamości płciowej jest wypełniany rolami, a także związanymi z nimi stereotypami płciowymi. Role płciowe to pewne wzorce zachowań charakterystyczne dla przedstawicieli obu płci, aprobowane przez grupę, z którą jednostka ta się identyfikuje. Zawsze zawierają one element poznawczy, afektywny oraz wolicjonalny. Z rolami płciowymi związane są stereotypy płciowe, będące pewną "ukrytą teorią osobowości kobiet i mężczyzn"185. Nie każdy człowiek zgadza się jednak z przypisywaną mu przez społeczeństwo rolą płciową czy stereotypem płciowym. Określenie tożsamości płciowej należy do samego człowieka wobec jego indywidualnego odczucia psychicznego, niezależnie od czynników biologicznych, a tym bardziej od zjawisk społecznych. Oczywiście w znakomitej większości przypadków, płeć biologiczna człowieka będzie odpowiadać przypisanemu jej wzorcowi społecznemu i tożsama będzie z indywidualnym poczuciem płciowym. Czasem jednak biologia i wzorzec społeczny może nie iść w parze z poczuciem przynależności płciowej i w tym zakresie państwo, stojące na straży

182

FAJKOWSKA-STANIK M., Transseksualizm i rodzina, Przekaz pokoleniowy wzorów relacyjnych w rodzinach transseksualnych kobiet, PAN SWPS, Warszawa 2001, s. 15. 183 FILAR M., Prawne i społeczne aspekty transseksualizmu, [w: ] Państwo i Prawo 1987, Nr 7, s. 67 i n. 184 Więcej w tym zakresie: IMIELIŃSKI K., DULKO S., FILAR M., Transpozycje płci. Transseksualizm i inne zaburzenia identyfikacji płciowej, Blue Bird, Warszawa 1997, passim. 185 FAJKOWSKA-STANIK M., Transseksualizm... op. cit., s. 19.

131


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

godności i wolności człowieka (także wolności seksualnej), winno gwarantować takim ludziom pomoc przy ewentualnej zmianie płci biologicznej. Państwo polskie jednak w tym obszarze nie zdaje egzaminu, gdyż uregulowań prawnych, gwarantujących tryb dokonywanie zmiany płci nie wprowadziło, co stanowi istotne zagrożenia dla wolności i godności człowieka. Problem ten wydaje się godny prześledzenia. Trzeba powiedzieć, że możliwość zmiany tożsamości płciowej w aspekcie medycznym (biologicznym) i jej prawne konsekwencje mają szczególne znaczenie dla określenia właściwego stanu cywilnego człowieka, na który składają się między innymi: płeć, ale też nazwisko i imię człowieka, które nie powinny właśnie mylić płci186. Określenie płci jako elementu stanu cywilnego człowieka, jest wynikiem faktu biologicznego i powstaje z chwilą urodzenia, przy czym stan ten jest niepodzielny, co oznacza, że można mieć tylko jeden stan cywilny.187 Nie można jednak lekceważyć dopuszczalności medycznej zmiany płci człowieka transseksualnego, nawet w obliczu braku stosownych regulacji prawnych (a może zwłaszcza w obliczu ich braku). Przecież humanitarnym nakazem cywilizowanego społeczeństwa jest tym srodze dotkniętym przez los ludziom przyjść z efektywną pomocą, a od obowiązku tego nie są oczywiście zwolnieni prawodawcy oraz prawnicy, choć stoją oni w obliczu wyjątkowo trudnego zadania188. Zmiana płci powoduje reperkusje związane z wpisami do aktu urodzenia człowieka nie tylko innej płci, ale wywiera wpływ na imię człowieka, które powinno być dopasowane do płci oraz ewentualnie na nazwisko. Problem ten został rozwiązany w szeregu państw, jednak w Polsce brak w tej mierze prawnych regulacji. Spośród państw europejskich najszybciej problem ten znalazł rozwiązanie w Szwecji, gdzie ustawa z dnia 21 kwietnia 1972 roku wprowadziła administracyjną procedurę prowadzącą do sprostowania zapisu w księgach stanu cywilnego (podstawą jest orzeczenie komisji

186

Więcej w tym temacie: HRYNICKI W. M., Nadawanie oraz zmiana imion i nazwisk. Komentarz, Gaskor, Wrocław 2010. 187 GRUDZIŃSKI M., IGNATOWICZ J., Kodeks rodzinny i opiekuńczy, PWN, Warszawa 1966, s. 239. 188 FILAR M., Tzw. sądowa zmiana płci w świetle prawa polskiego, [w:] Pochodzenie dziecka i przysposobienie w prawie polskim i obcym. Transseksualizm - zagadnienia prawne, Stowarzyszenie Urzędników Stanu Cywilnego, Lublin 1999, s. 178.

132


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

lekarsko-prawniczej i spełnienie ustawowych przesłanek, np. wieku)189. Także ustawodawstwo niemieckie uporało się z problemem transseksualności, dzięki ustawie z dnia 10 września 1980 r. o zmianie imion i stwierdzeniu przynależności płciowej w szczególnych przypadkach190 (zwanej ustawą o transseksualności - TSG). Zgodnie z tą ustawą, ustawodawca niemiecki dopuszcza: • tzw. małe rozwiązanie, które poprzez sądową zmianę imienia na imię przyporządkowane drugiej płci, wywołuje wrażenie, że wskazana osoba przynależy do innej płci; • właściwe, czy tak zwane duże rozwiązanie, dzięki któremu osoba transseksualna poddaje się operacji chirurgicznej zmiany cech płciowych, poprzez którą uzyskuje dokładne zbliżenie do płci przeciwnej W pierwszym przypadku, zmiana imienia (imion) odbywa się na wniosek osoby przekonanej o swej transseksualności, która minimum trzy lata znajduje się pod taką presją zmiany życia i stwierdzi przed sądem, że z tego powodu wybiera imię należące do innej płci. Przekonanie to musi być istotne, a więc tak wysoce prawdopodobne, że poczucie przynależności do drugiej płci nie ulegnie zmianie. W tym wypadku zmianie imienia nie towarzyszy żaden zabieg chirurgiczny. W drugim przypadku, zmianie imienia osoby transseksualnej towarzyszy zmiana fizycznych cech płciowych. W tym wypadku osoba transseksualna również składa wniosek do sądu, ale obejmujący nie tylko zmianę imienia (imion), ale także zmianę właściwą płci. Wymagane jest w tym zakresie nie tylko spełnienie przesłanek dopuszczających zmianę imienia, ale wnioskodawca także nie może pozostawać w związku małżeńskim, jest trwale niezdolny do rozmnażania się (rozrodu) i został poddany operacji chirurgicznej zmiany cech płciowych, poprzez którą uzyskał dokładne zbliżenie do płci przeciwnej. Zmiana cech fizycznych zatem poprzedza właściwe

189

OSAJDA K., Transseksualizm w świetle prawa i praktyki sądów polskich, Przegląd Sądowy 2004, Nr 5, s. 145. 190 Gesetz über die Änderung der Vornamen und die Feststellung der Geschlechtszugehörigkeit in besonderen Fällen (Transsexuellengesetz – TSG) vom 10. September 1980 (BGBl. I s. 1566).

133


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

orzeczenie sądu. Postuluje się, by wnioskodawca miał ukończony dwudziesty piąty rok życia191. Należy nadmienić, że zgodnie z przyjętą w języku niemieckim zasadą jednolitości nazwisk między płciami, nie ma konieczności dostosowania brzmienia nazwiska do zmienionej płci, jak to jest w przypadku polskich nazwisk o różnych końcówkach (-wski, -wska, -cki, -cka, etc.). Prawodawca niemiecki zatem zagwarantował osobie transseksualnej bezpieczeństwo zmiany jej elementów stanu cywilnego. Można powiedzieć, że państwo niemieckie jest gwarantem tego bezpieczeństwa indywidualnego, dla którego najistotniejszymi wartościami są te istotne z punktu widzenia jednostki (w tym wypadku wolność i godność ludzka). Podobnie wiele innych państw europejskiego kręgu kulturowego. Nieco inaczej jawi się natomiast postawa państwa polskiego w tym zakresie, bowiem w naszym systemie prawnym aktu prawnego regulującego zmianę imienia i nazwiska w kontekście zmiany płci brak. Długo i niejednolicie kształtowało się też orzecznictwo administracyjne w przedmiotowym zakresie. Początkowo sądy, nie odmawiając dopuszczalności samej zmiany płci, skłaniały się do twierdzenia, że akty urodzenia osób, które zmieniły tożsamość płciową podlegają sprostowaniu192. Pogląd ten był rozmaicie przyjmowany przez doktrynę193. Sprostowanie odbywało się więc na podstawie art. 31 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego194, co do samej kwestii płci, natomiast w zakresie zmiany imienia (imion) i nazwiska, dopuszczano stosowanie przepisów nieobowiązującej już ustawy z dnia 15 listopada 1956 roku o zmianie imion i nazwisk195. Jednak uchwałą składu siedmiu sędziów z dnia 22 czerwca 1989 roku Sąd Najwyższy stwierdził, że występowanie transseksualizmu nie daje

191

Wyrok Federalnego Sądu Konstytucyjnego z 16.3.1982 (BVerfG, BGBl. I s. 619). 192 Np. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25. 2.1978 w sprawie I CR 1107/77, Sygn. akt. III CZP 100/77, [w:] OSPiKA 1983 Nr 10, poz. 217. 193 Por. SOŚNIAK M., Glosa do uchwały Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z dnia 25 lutego 1978 roku, Sygn. akt III CZP 100/77 oraz S. Dulko, K. Imieliński, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z dnia 25 lutego 1978 roku III CZP 100/77 [obie w: ] OSPiKA 1983, Nr 10, poz. 217. 194 Dz. U. z 2011 r. nr 212, poz. 1264 ze zm. (ustawa zwana dalej Prawem asc) 195 Dz. U. z 2005 r. nr 233, poz. 1992 ze zm.

134


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

podstawy do sprostowania w akcie urodzenia wpisu określającego płeć człowieka196. Tak kategoryczne stwierdzenie sądu wprowadzające zakaz w ogóle prostowania aktu urodzenia – w zakresie wpisu odnoszącego się do płci osoby, miało też w konsekwencji znaczenie dla samego wpisu imienia, a właściwie zmiany imienia, co wywołało chaos decyzyjny w tym zakresie oraz spotkało się z krytyką doktryny197. Twierdzono, że sprostowanie płci transwestyty jest dopuszczalne także przed dokonaniem zabiegu korekcyjnego zewnętrznych organów płciowych. Jest przy tym oczywiste, że może to nastąpić dopiero wtedy, gdy opisana zmiana płci staje się ostateczna, nieodwracalna. Chodzi bowiem o tak poważne dobra człowieka, że pewność i stanowczość ustaleń jest bezwzględnie konieczna198. Wobec interwencji Rzecznika Praw Obywatelskich, Sąd Najwyższy zrewidował swoje stanowisko postanowieniem z dnia 22 marca 1991 roku, stwierdzając, że instytucja sprostowania aktu urodzenia osoby zmieniającej tożsamość płciową, w oparciu o art. 31 Prawa asc, nie jest właściwa oraz wyraził pogląd, że sposobem rozwiązania patowej sytuacji może być wykorzystanie instytucji tak zwanego wpisu dodatkowego (wzmianki dodatkowej), o którym mowa w art. 21 Prawa asc199. Na mocy bowiem art. 21 ust. 1 Prawa asc, jeżeli po sporządzeniu aktu stanu cywilnego nastąpią zdarzenia, które mają wpływ na jego treść lub ważność, zmiany z nich wynikające wpisuje się do aktu w formie wzmianki dodatkowej. Na mocy art. 21 ust. 2 Prawa asc, podstawę do wpisania wzmianki dodatkowej, stanowią prawomocne orzeczenia sądów, ostateczne decyzje, odpisy z aktów stanu cywilnego oraz inne dokumenty mające wpływ na treść lub ważność aktu. W omawianej sytuacji, podstawą wzmianki dodatkowej powinno być prawomocne orzeczenie sądu podjęte w procesowym trybie art. 189 Kpc200, a więc w trybie powództwa o ustalenie płci. Zdaniem Sądu Najwyższego

196

Uchwała SN z 22.6.1989, sygn. akt. III CZP 37/89 [w:] OSPiKA 1991, Nr 2, poz. 35. 197 RADWAŃSKI Z., Glosa do orzeczenia Sądu Najwyższego z 22.VI.1989r., III CZP 37/1989 [w:] OSPiKA 1991, Nr 2, poz. 35, s. 64-66. 198 IMIELIŃSKI K., DULKO S., Przekleństwo... op. cit., s. 236. 199 Postanowienie SN z dnia 22 marca 1991 roku, Sygn. akt III CRN 28/91 [w:] Przegląd Sądowy 1991, Nr 5-6. 200 Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. nr 43, poz. 296 ze zm.).

135


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

wystąpienie z takim powództwem jest uzasadnione w zasadzie dopiero po dokonaniu korekcyjnego zabiegu operacyjnego. Jak zauważył M. Safjan, ustalenia w zakresie stanu cywilnego muszą z natury rzeczy opierać się na kryteriach dostatecznie pewnych, obiektywnych i w jakiś sposób weryfikowalnych. Stan cywilny nie należy do zakresu „samookreślenia się człowieka”; jest mu „dany”, nie jest więc przedmiotem swobodnych dyspozycji (nie można wszak ukształtować swego stanu cywilnego, np. stosunków filiacyjnych w drodze umowy), i w konsekwencji jest wyznaczony przez obiektywnie istniejące elementy rzeczywistości ustalane w trybie przez prawo ściśle określonym201. Wspomniana wzmianka dodatkowa w omawianym zakresie dotyczy zarówno oznaczenia płci, jak i zmiany imienia i formy nazwiska w akcie stanu cywilnego. Trzeba wspomnieć, iż potwierdzeniem tej linii orzecznictwa była uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1995 roku, wydana w związku z zagadnieniem prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu202. W związku z tym należy przyjąć, że transseksualista mógł ubiegać się o zmianę imienia (imion) i nazwiska w trybie przepisów ustawy z 1956 roku o zmianie imion i nazwisk, a obecnie w oparciu o przepisy ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska203. Tak też obecnie kształtuje się praktyka urzędów stanu cywilnego w przedmiotowym zakresie204. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 2008 roku o zmianie imienia i nazwiska, zmiany takiej można dokonać z ważnych powodów, a katalog przyczyn wskazanych przez ustawodawcę w tym przepisie ma charakter wyliczenia przykła-dowego. Wobec tego, zmiana płci w istocie może stanowić przyczynę uzasadniającą zmianę imienia (nazwiska) osoby transseksualnej. Nie brak też w tym obszarze głosów krytyki, zgodnie z którymi z całości porządku społeczno-prawnego da się wyciągnąć czytelną konkluzję, że poczucie przynależności do płci odmiennej nie może stać się kryterium decydującym dla ustalenia płci

201

SAFJAN M., Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1991 roku (III CRN 28/91), [w:] Przegląd Sądowy 1993, Nr 2, s. 78 – 90. 202 Uchwała SN z dnia 22 września 1995 roku, Sygn. akt III CZP 118/95, [w: ] OSN 1996, Nr 1, poz. 7. 203 Dz. U. nr 220, poz. 1414 ze zm. 204 ADAMCZYK M., Zmiana płci w świetle aktualnego stanu prawnego, [w:] Przegląd Sądowy 2006, Nr 11-12, s. 206 – 232.

136


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

transseksualisty, gdyż groziłoby to niebezpiecznym odejściem od aksjologii stosunków prawnorodzinnych205. Stanowisko takie jawi się jednak jako typowy przykład niezrozumienia prawa do dysponowania przez człowieka poszczególnymi elementami jego stanu cywilnego (w tym np. płciąi imieniem) oraz ewoluowania stosunków prawno-rodzinnych, w tym modelu samej rodziny od czasów starożytnego Rzymu po dzisiaj, a także przejawem bardzo szkodliwej nietolerancji (określanej czasem transfobią). Abstrahując jednak od aspektów socjologicznych, wyrazem szczególnego niepokoju jest brak gwarancji ze strony państwa w obszarze zapewnienia bezpieczeństwa elementów stanu cywilnego osoby transseksualnej, w związku z brakiem właściwych uregulowań prawnych w tym zakresie. Skoro zmiana płci jest okolicznością, która nie jest prawnie obojętna, brak wyraźnej regulacji w tym zakresie należy uznać za istotną lukę w prawie. Jak wspomniał M. Filar, proponowany tryb (powództwo o ustalenie płci w oparciu o art. 189 Kpc i wpis dodatkowy w trybie art. 21 Prawo asc do aktu urodzenia) jest bowiem daleko idącym prowizorium prawnym, niesatysfakcjonującym ani teoretycznie, ani – co gorsza – nierozwiązującym problemów praktycznych206. Brak odrębnych regulacji prawnych w zakresie trybu zmiany płci przez osobę transseksualną stanowi istotne zagrożenie dla bezpieczeństwa indywidualnego, tego którego celem jest chronienie takich wartości jak wolność i godność ludzka. Takie zagrożenie ustawodawca polski winien jak najszybciej wyeliminować. Konieczność zaistnienia odpowiednich rozwiązań legislacyjnych w omawianym zakresie nie powinna budzić większych wątpliwości207. Taka konieczność jest istotna i usprawiedliwiona także z punktu widzenia prawa każdego człowieka do ochrony swej własnej sfery życia intymnego. Sfera życia intymnego, w tym prawo do określenia swojej tożsamości płciowej, powinna być bezwzględnie chroniona. Nie można skutecznie przeciwstawić temu żadnego interesu społecznego, np. naukowo-poznawczego lub informacyjnego. Życie intymne jest własnym życiem jednostki, w zasadzie jej

205

GROMADZKI C., Poczucie przynależności do danej płci jako kryterium przy zmianie oznaczenia płci w akcie urodzenia transseksualistów, [w:] Przegląd Sądowy 1997, Nr 10, s. 61 – 89. 206 FILAR M., Tzw. sądowa... op. cit., s. 190. 207 DANILUK P., Prawne aspekty „chirurgicznej zmiany płci” u transseksualistów (uwagi de lege ferenda), [w:] Państwo i prawo 2007 Nr 5, s. 71–84.

137


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

życiem wewnętrznym, ujawnianym tylko wobec osób najbliższych i to o tyle,o ile ich udział jest niezbędny w celu rozwijania życia osobistego. Z tego bezsprzecznie wynika obowiązek nie tylko poszanowania prawa do intymności, a więc i do samookreślenia tożsamości płciowej człowieka, ale także obowiązek zagwarantowania swobody w tym zakresie i ochrony przed występującymi zagrożeniami. Rekapitulując stwierdzić należy, że do istotnych obszarów pojęcia bezpieczeństwa zaliczyć możemy bezpieczeństwo indywidualne, obejmującym swym zakresem nie tylko wartości o charakterze uniwersalnym (tj.: pokój, suwerenność narodu, systemy zabezpieczeń społecznych, solidarność, majętność państwa), ale w szczególności wartości istotne z punktu widzenia jednostki (np.: godność człowieka, wolność, zdrowie, swoboda, praca, rodzina). Do obszaru zainteresowania bezpieczeństwa indywidualnego należeć powinny w szczególności elementy stanu cywilnego człowieka, w tym imiona, nazwisko i płeć człowieka. Wolność w obszarze zmiany tych elementów stanowić powinna o poszanowaniu godności człowieka przez państwo i być wyrazem zapewnienia bezpieczeństwa obywatelowi w tym zakresie. Niestety w naszym systemie prawnym tak nie jest, co wykazano na przykładzie niedostatecznej ochrony elementów stanu cywilnego osoby transseksualnej. Brak regulacji prawnych ustanawiających właściwy tryb postępowania w przypadku zmiany płci stanowi istotną lukę w prawie i powinien być jak najszybciej przez ustawodawcę skorygowany. Zapewnienie właściwej ochrony elementom stanu cywilnego osoby transseksualnej pozwoli postrzegać państwo jako gwaranta bezpieczeństwa indywidualnego, zwłaszcza w aspekcie chronienia godności człowieka. Bibliografia 1. ADAMCZYK M., Zmiana płci w świetle aktualnego stanu prawnego, Przegląd Sądowy Nr 11-12/2006. 2. BAŃKO M. (red.), Wielki Słownik Wyrazów Obcych, PWN, Warszawa 2005. 3. BOCZKOWSKI K., Płeć człowieka, PZWL, Warszawa 1971. 4. CHAJBOWICZ A., KOCOWSKI T. (red.), Bezpieczeństwo wewnętrzne w działaniach terenowej administracji publicznej, Kolonia Limited, Wrocław 2009.

138


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

5. 6. 7.

8. 9. 10. 11.

12.

13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

DANILUK P., Prawne aspekty „chirurgicznej zmiany płci” u transseksualistów (uwagi de lege ferenda), Państwo i prawo Nr 5/2007. DULKO S., IMIELIŃSKI K., Glosa do uchwały Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z dnia 25 lutego 1978 roku III CZP 100/77, OSPiKA Nr 10/1983, poz. 217. FAJKOWSKA-STANIK M., Transseksualizm i rodzina, Przekaz pokoleniowy wzorów relacyjnych w rodzinach transseksualnych kobiet, PAN SWPS, Warszawa 2001;. FILAR M., Prawne i społeczne aspekty transseksualizmu, Państwo i Prawo, Nr 7/1987. GROMADZKI C., Poczucie przynależności do danej płci jako kryterium przy zmianie oznaczenia płci w akcie urodzenia transseksualistów, Przegląd Sądowy Nr 10/1997; GRUDZIŃSKI M., IGNATOWICZ J., Kodeks rodzinny i opiekuńczy, PWN, Warszawa 1966. HRYNICKI W. M., Nadawanie oraz zmiana imion i nazwisk. Komentarz, Gaskor, Wrocław 2010. HRYNICKI W. M., Ochrona osób poza ustawą z dnia 22 sierpnia 1997 r. o ochronie osób i mienia, [w:] Bezpečné Slovensko a Európska Únia. Zborník príspevkov 5. medzinárodnej vedeckej konferencie, VŠBM, Košice 2011. HRYNICKI W. M., Bezpieczeństwo kulturowe na przykładzie ochrony miejsc spoczynku, [w:] Národná a medzinárodná bezpečnosť 2012. 3. Medzinárodná vedecká konferencia. Zborník vedeckých a odborných prác, Liptovský Mikuláš 2012. IMIELIŃSKI K., DULKO S., Przekleństwo Androgyne. Transseksualizm: mity i rzeczywistość, PWN, Warszawa 1988. IMIELIŃSKI K., DULKO S., FILAR M., Transpozycje płci. Transseksualizm i inne zaburzenia identyfikacji płciowej, Blue Bird, Warszawa 1997. KITLER W., Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie, uwarunkowania, system, AON, Warszawa 2011. KWAŚNIEWICZ W. (red.), Encyklopedia Socjologii, Oficyna Naukowa, Kraków 2000; MILUSKA J., BOSKI P. (red.), Męskość, kobiecość w perspektywie indywidualnej i kulturowej, Instytut Psychologii PAN, Warszawa 1999; Nowa Encyklopedia Powszechna, PWN, Warszawa 2004, Tom 6. OSAJDA K., Transseksualizm w świetle prawa i praktyki sądów polskich, Przegląd Sądowy Nr 5/2004.

139


POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY... Wojciech M. Hrynicki

20.

21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34.

PIWOWARSKI J. (red.), Bezpieczeństwo jako wartość. Wydanie pokonferencyjne z II Konferencji Naukowej z cyklu „Bezpieczeństwo jako wartość” WSBPiI z 18.4.2008, Kraków 2010. Pochodzenie dziecka i przysposobienie w prawie polskim i obcym. Transseksualizm - zagadnienia prawne, Stowarzyszenie Urzędników Stanu Cywilnego, Lublin 1999. RADWAŃSKI Z., Glosa do orzeczenia Sądu Najwyższego z 22.VI.1989r., III CZP 37/1989 [w:] OSPiKA Nr 2/1991, poz. 35. ROSA R., ŚWINIARSKI J. (red.), Edukacja dla bezpieczeństwa bezpieczeństwo w edukacji - Część I, UP-H, Siedlce 2010. SAFJAN M., Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1991 roku (III CRN 28/91), Przegląd Sądowy Nr 2/1993. SIENKIEWICZ P., MARSZAŁEK M., ŚWIEBODA H. (red.), Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego Bezpieczeństwo 2010, AON, Warszawa 2010. SMOKTUNOWICZ E. (red.), Administracyjne prawo materialne. Zagadnienia wybrane, Pro Veritate, Białystok 2003. SOŚNIAK M., Glosa do uchwały Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z dnia 25 lutego 1978 roku, Sygn. akt III CZP 100/77, OSPiKA Nr 10/1983, poz. 217. STAŃCZYK J., Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, PAN, Warszawa 1996. SZRENIAWSKI J. (red.), Prawo administracyjne. Część szczegółowa, Branta, Bydgoszcz 1997. URA, E. Prawne zagadnienia bezpieczeństwa państwa, KAW, Rzeszów 1988. M. Wierzbowski (red.), Prawo administracyjne, LexisNexis, Warszawa 2003. WOJTASZCZYK K. A., MATERSKA-SOSNOWSKA A. (red.), Bezpieczeństwo państwa – wybrane problemy, ASPRA-JR, Warszawa 2009. WOJTYCZEK K., Granice ingerencji ustawodawczej w sferę praw człowieka w Konstytucji RP, Wolters Kluwer, Kraków 1999. ZIĘBA R., Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego, Scholar, Warszawa 2007.

140


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

Kuba Jałoszyński

Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie

TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY CHARAKTERU ZAGROŻENIA TERRORYSTYCZNEGO WE WSPÓLCZESNYM ŚWIECIE

Terroryzm we współczesnym świecie jest zjawiskiem niesłychanie złożonym i dynamicznym. Nie można go ująć w zadane sztywne ramy trendów i tendencji. Nie zastyga w czasie lecz podlega nieustannym, różnorodnym i chaotycznym często transformacjom208. Patrząc retrospektywnie w przeszłość minionych 50. lat widać jego przeobrażenia. Od terroryzmu lewackiego, walczącego „ze zgniłym” kapitalizmem, po terroryzm islamskich fanatyków, walczących z „diabłem” spersonifikowanym przez nich w USA i Izraelu oraz wszystkich państwach reprezentujących podobne wartości ekonomiczne i polityczne. Terroryzm nie jest zjawiskiem łatwym do zdefiniowania. Społeczność międzynarodowa ma do dziś problemy z wygenerowaniem wspólnej definicji tego zjawiska, a przyczyny takiego stanu rzeczy leżą miedzy innymi w209: • Dynamice i złożoności, głębokim osadzeniu w realiach politycznych, społecznych i ekonomicznych; • Postępie technicznym. Zamiast używać środków walki można wykorzystać np. wirus komputerowy, który to spowoduje nieodwracalne zniszczenia w systemach baz danych; • Ocenie danego aktu terroru. To co dla jednych jest aktem bezdusznego terroryzmu dla innych czynem bohaterskim; • Mass mediach – „darmowe” źródło „reklamy” działalności terrorystycznej. Wśród wielu istniejących obecnie podziałów współczesnego terroryzmu kolejny z nich wyróżnia jego dwa podstawowe rodzaje: 208

BOLECHÓW B., Terroryzm w świecie podwubiegunowym, Toruń 2003, s. 33. 209 ALEKSANDROWICZ T., Terroryzm definicja zjawiska, ABW, Emów 2003, materiały pokonferencyjne, s. 9 – 10.

141


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

konwencjonalny i niekonwencjonalny (ryc. 1.), w którym to podstawowymi zmiennymi, wyróżniającymi go spośród innych, są środki walki jakimi posługują się terroryści. Środki służące do osiągnięcia celów terroryzmu, do unicestwiania istnień ludzkich, powodowania strat materialnych, wywoływania destrukcji i destabilizacji w państwie.

Ryc. 1. Podział terroryzmu według kryterium wykorzystywanych do zamachu środków walki (Źródło: opracowanie własne)

Rozpatrując terroryzm niekonwencjonalny, ogromny skok technologiczny ubiegłego i początków obecnego stulecia, należy odnieść się do terroryzmu elektronicznego. Jest to forma terroryzmu związana z ogromną rolą jaką ma aktualnie w naszym świecie informatyka. Polega głównie na włamywaniu się do komputerowych baz danych, wprowadzaniu do programów komputerowych zakłóceń

142


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

i wirusów w celu wywołania chaosu i dezinformacji. Może to sparaliżować systemy łączności, sieci bankowe, systemy obronne (w tym sterujące bronią masowego rażenia), może stać się przyczyną katastrof lotniczych i kolejowych znacznych rozmiarów. Współczesna historia wskazuje nam na skutki, jakie może wywołać awaria systemu komputerowego sterującego przesyłem energii elektrycznej. Mogły się o tym przekonać Stany Zjednoczone jak też część państw europejskich. Naukowcy, prowadząc swoje badania, odkrywają nowe możliwości współczesnych informatycznych „gadżetów”. Hugo Teso, niemiecki programista i pilot samolotowy oznajmił, że jego nowa aplikacja PlaneSploit na smartfon z systemem Android jest w stanie przejąć kontrolę nad samolotem. Potencjalnie podatna na tego typu atak jest na przykład maszyna Airbus A380. Swój nowy wynalazek Teso zaprezentował na konferencji „Hack in the Box”, która odbyła się w dniach 10-11 kwietnia 2013 roku w Amsterdamie. Praca nad programem PlaneSploit zajęła mu 3 lata. Smartfon z tą aplikacją ma możliwość łączenia się drogą radiową z systemem elektronicznym samolotu, dzięki czemu jest w stanie przejąć nad nim kontrolę. Skuteczność PlaneSploit Teso sprawdził na symulatorze sytemu elektronicznego samolotu pasażerskiego. Szczegółowe dane swojego wynalazku przekazał odpowiednim służbom, które mają zabezpieczyć elektronikę samolotów przed programami tego typu. Wynalazek Teso jest innowacją przydatną nie tylko w sytuacjach służących poprawie bezpieczeństwa. Strach pomyśleć, co by się mogło stać, gdyby PlaneSploit wpadł w ręce terrorystów210. Postindustrialne społeczeństwo drugiej połowy XX wieku weszło w nowy etap egzystencji, który można nazwać erą informacji. Każdy składnik narodowej siły staje się coraz bardziej zależny od swobodnego przepływu informacji i od zachowania systemów bazujących na informacjach. Wojsko, gospodarka, energetyka, media, system finansowy i transportowy są szczególnie z tym związane211. Naiwnie można byłoby twierdzić, że terroryzm „przejdzie obojętnie” obok możliwości wykorzystania cyberprzestrzeni do swoich celów. W dzisiejszych czasach, kiedy każdy właściwie aspekt naszego życia zależy od sieci informatycznych, terroryści mają ogromne pole do 210

Na podstawie informacji medialnej przekazanej przez stację CNN w programie informacyjnym w 2013 roku. 211 CIBOROWSKI L., Walka informacyjna, Toruń 1999, s. 7.

143


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

działania. Podczas gdy nowe technologie mające na celu obsługiwanie i ochranianie tych sieci są bardzo kosztowne, środki potrzebne do ich zaatakowania są stosunkowo niedrogie. W najprostszym przypadku potrzebny jest komputer, modem i dobry hacker. Dlatego nawet uboższe kraje mogą sobie pozwolić na atakowanie innych państw od tej newralgicznej strony. Cały świat zachodni bazuje na rozbudowanej technologii komputerowej i dlatego konieczne jest zabezpieczenie się przed atakami terrorystycznymi w sieci. Informatyczne „środki walki” są bardzo pomysłowe i stanowią spore zagrożenie, szczególnie jeżeli zaatakowane zostaną komputery kontrolujące ważne instytucje strategiczne: system obrony, służbę zdrowia, przemysł itp. Do potencjalnych zagrożeń należą:212 • wirusy komputerowe, które mogą być wprowadzone do komputera „na odległość”, poprzez Internet, a także przez „najemnego” informatyka; • bomby logiczne, będące odmianą wirusa komputerowego, które mogą pozostawać uśpione przez długie lata, dopóki nie otrzymają odpowiedniego sygnału „do ataku”; • „podrzucanie” do komputerów układów scalonych z wmontowaną informatyczną bombą-pułapką; • wirusy-robaki, których zadaniem jest powielanie się bez końca i pożeranie zasobów systemu; • „konie trojańskie”, nieprawidłowe kody wstawiane do legalnego oprogramowania w celu wykonywania niszczycielskich funkcji; • „tylne drzwi’ i „zapadnie”, mechanizmy wbudowane w system przez programistę w celu umożliwienia producentowi „wślizgiwania się” do systemu, kiedy zachodzi potrzeba. Odpowiednio przygotowany wirus komputerowy może wprowadzić do sieci fałszywe informacje, zmienić istniejący zapis, wziąć udział w działalności szpiegowskiej, wyszukując dane i przekazując je przeciwnikowi. Jeżeli uzyskają dostęp do właściwej sieci, potrafią, przynajmniej w teorii, uzbroić, rozbroić, a także

212

BARNAS R.M., Terroryzm. Od Asasynów do Osamy bin Ladena, Wrocław 2001, s.16.

144


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

nakierować broń na niezamierzone przez jej dysponenta cele. Najgroźniejszy, ten, którego informatycy i osoby zajmujące się zabezpieczaniem sieci boją się najbardziej, jest tzw. wirus samosterujący – inteligentna broń zorientowana na określony cel. Jej zadaniem nie jest ślepe wyrządzanie szkód. Zmierza on do przechwycenia określonego hasła, wykradzenia określonej informacji, zniszczenia konkretnego twardego dysku. W dziedzinie programowania jest to odpowiednik inteligentnego samosterującego pocisku213. Bez względu na to, jaki zastosujemy termin na określenie sprawców włamań do systemów informatycznych z pewnością mogą oni wyrządzić szkody państwom, krajom, a nawet, choć z pewną trudnością, armiom oddalonym o dziesięć tysięcy mil. Sprawozdanie National Research Council214, zatytułowane „Computer in Crisis”, stwierdza: Jutro terrorysta może wyrządzić większe szkody posługując się klawiaturą komputera niż bombą215. Współczesny świat nie odczuł jeszcze skutków spektakularnego ataku w ramach infoterroryzmu. W opinii ekspertów, zajmujących się problematyką zagrożeń terrorystycznych, taki stan rzeczy wynika ze sceptycznego podejścia do tego typu środka walki przez liderów organizacji terrorystycznych. Są to ludzie dla których zamach terrorystyczny kojarzy się nierozerwalnie z koniecznością sięgania po środki powodujące namacalne unicestwienie istnień ludzkich i zniszczenia materialne. W sposób mistrzowski natomiast wykorzystują sieci internetowe do działalności propagandowej. Drugą płaszczyzną internetowej aktywności, doskonale obecnie wykorzystywaną przez terrorystów, jest wykorzystanie sieci do porozumiewania się pomiędzy terrorystami. Działalność ta jest praktycznie nie do wykrycia. Do przesyłania informacji wykorzystywane są „anonimowe” – ze względu na brak tożsamości między ich właścicielem a użytkownikiem, końcówki internetowe. Urządzenia tego typu są powszechnie dostępne w kawiarenkach internetowych, poczekalniach dworów lotniczych, kolejowych, bibliotekach, szkołach i uczelniach wyższych, jak też innych miejscach publicznych216. 213

Ibidem, s. 220. National Research Council (ang.) – Narodowe Centrum Badań Naukowych USA. 215 TOFFLER A. i H., wyd. cyt., s. 220. 216 Ibidem, s. 141. 214

145


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

Problem wykorzystania sieci jako środka wymiany informacji jest na tyle istotny, że służby specjalne na całym świecie powołują specjalne komórki, których zadaniem jest monitorowanie Internetu pod względem wykorzystywania go przez organizacje terrorystyczne. Czas, kiedy zmieni się optyka terrorystycznego postrzegania zamachu, z krwawego spektaklu na spowodowanie destabilizującego ataku za pomocą cyberprzestrzeni (który to również może przynieść liczone w tysiącach ofiary ludzkie), zapewne nie jest tak odległa. Dlatego też ważnym jest wcześniejsze podejmowanie przedsięwzięć mogących, jeżeli nie zapobiec, to ograniczyć skutki takiego zamachu. Każdy zamach terrorystyczny jest sam w sobie aktem zbrodni, którego efektem są ofiary – zabici i ranni. Terroryści nie ustają w dążeniu do wykorzystywania w swych zamachach środków walki pozwalających na spotęgowania skali jego skutków we wszystkich możliwych wymiarach – materialnym, psychologicznym, ekonomicznym i innym. Ich działania ukierunkowane są na atak z wykorzystaniem środków niekonwencjonalnych (środków zaliczanych do broni masowego rażenia – BMR). Prawdopodobieństwo użycia przez terrorystów BMR rośnie z kilku zasadniczych powodów. Po pierwsze skierowanie się współczesnego terroryzmu w kierunku maksymalizacji zadawanych strat. Powstają nowe coraz bardziej radykalne grupy zakładające właśnie wykorzystanie BMR jako idealnego sposobu nagłośnienia swych poglądów lub żądań lub ukarania potencjalnych przeciwników poprzez doprowadzenie do poziomu zadanych strat do skali masowej (BMR jest idealnym środkiem do tego celu). Po drugie rozpowszechnianie broni i technologii jądrowych, chemicznych lub biologicznych w szeregu krajach wspierających terroryzm umożliwia terrorystom dostęp do tej broni. Wreszcie po trzecie rozwój nauki i techniki, rosnąca dostępność komponentów i technologii niezbędnych do wytworzenia takiej broni powoduje coraz większe prawdopodobieństwo wytworzenia jej „domowym” sposobem. Opracowany w 2001 roku przez Biuro Sekretarza Obrony Stanów Zjednoczonych raport podaje, że siatka organizacja Osamy Bin Ladena od początku lat dziewięćdziesiątych zaczęła interesować się możliwościami pozyskania BJ217. Tenże raport podaje przykłady prób

217

Proliferation: Threat and Response, Office of the U.S. Secretary of Defense Raport. Washington, 2001, s. 63.

146


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

zakupienia przez agentów irańskich materiałów jądrowych pochodzących z byłego Związku Radzieckiego. Od 1998 zanotowano na świecie około 8000 ataków terrorystycznych z tej liczby około 60 można zaliczyć do ataków z wykorzystaniem środków zaliczanych do BMR. Środki zaliczane do BMR dzielimy na trzy zasadnicze grupy: • Broń jądrową (ładunki nuklearne lub środki promieniotwórcze); • Broń chemiczną (bojowe środki trujące, toksyczne środki przemysłowe, krystaliczne postaci toksyn bakteryjnych lub organicznych); • Broń biologiczną (bakterie i wirusy wybranych chorób zakaźnych, niektóre rodzaje grzybów, riketsji, toksyny bakteryjne, zwierzęce, roślinne)218. Broń biologiczna jest jednym z najgroźniejszych środków masowego rażenia i nazywana jest często bronią masowego rażenia ubogich, ponieważ przy ogromnej skuteczności nakłady na jej pozyskanie są minimalne. Substancje biologiczne używane w BB (bakterie, wirusy, itp.) mogą występować w środowisku naturalnym samoistnie lub mogą być produkowane dla potrzeb służby zdrowia. Sytuacja taka powoduje, że ich pojawienie się w środowisku może nie zostać zauważone dostatecznie szybko. Dodatkową jej zaletą jej zaletą jest to, że charakteryzują ja niewielkie rozmiary i waga, co ułatwia transport, przechowywanie i wreszcie samo wykonanie ataku. Skuteczność tej broni polega między innymi na tym, że atakowany oprócz poniesienia znacznych strat musi ponosić kolosalne koszty związane z likwidacją skażenia oraz leczeniem wszystkich zarażonych szczepionkami itd. W przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych symulacjach ustalono, że koszty związane z zakażeniem 100 000 ludzi laseczkami wąglika (postać płucna) wyniosłyby 26,2 mld. dolarów. W przypadku tularemii koszt wyniósłby 5,5 mld. dolarów a w przypadku brucelozy 579 mln. dolarów219. Na szczęście dla cywilizowanego świata użycie broni biologicznej wymaga spełnienia pewnych warunków technicznych, które dotychczas nie zostały przez terrorystów opanowane.

218

JAŁOSZYŃSKI K., Organy administracji…, s. KAUFMANN A.F., MELTZER M.I., SCHMIDT G.P., The Economic Impact of a bioterroristic Attack: Are Prevention and Postattack Intervention Programs Justfable?, Emerging Infectious Diseases 1997, s. 74 oraz 46.

219

147


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

Pierwszym problemem jest zdobycie odpowiedniego materiału biologicznego będącego substratem wyjściowym do produkcji BB. Atak terrorystyczny przy użyciu środków biologicznych przyniesie efekty dopiero po kilkunastu dniach lub kilku tygodniach od momentu wystąpienia. Sam moment wykonania takiego ataku może zostać niezauważony. O tym, że zostaliśmy zaatakowani, dowiemy się w momencie wybuchu epidemii lub, co jeszcze gorsze, pandemii mogącej objąć nawet kilka kontynentów. Praktycznie więc odpowiedź na pytanie, jak zachować się podczas ataku z użyciem środków biologicznych jest taka sama, jak odpowiedzi na pytanie, jak się zachować podczas pandemii? Przy gwałtownym wzroście liczby zachorowań może nastąpić załamanie możliwości służb sanitarnych. Będą problemy z fachową pomocą lekarska, dostępem do szczepionek itp. Dezorganizacja życia społecznego i systemów gospodarczych może doprowadzić do zerwania więzi społecznych, upadku praworządności, wzrostu przestępczości itd. Wszystko to może spowodować, że problem przetrwania okresu zanim wszystko wróci do normy będzie zależny wyłącznie od nas. Okres ten może potrwać nawet kilka miesięcy. Po wrześniowych atakach w 2001 r., w Stanach Zjednoczonych mieliśmy wiele ataków z wykorzystaniem biologicznego środka walki — wąglika. Był on przesyłany do miejsc będących siedzibami urzędów publicznych w przesyłkach listowych. Stworzono procedury, które mają wspomagać reakcję człowieka, jeżeli podejrzewa, że otrzymany np. list, może zawierać szkodliwą substancje biologiczną. Podkładanie ładunków wybuchowych, które z założenia mają eksplodować w celu spowodowania strat w ludziach i mieniu, należy rozpatrywać w kategoriach określanych w sztuce wojennej mianem rażenia (destrukcyjne oddziaływanie na siły i środki przeciwnika220). Jest to element we współczesnym świecie, z którym stykają się siły zbrojne i policyjne w państwie221 – w tym z różną formą sposobu detonacji oraz miejsca podłożenia ładunku. Podkładanie bomb, jak zwykło się mawiać potocznie o tego rodzaju działalności przestępczej, stanowi dla wielu synonim terroryzmu222. 220

Regulamin działań taktycznych Wojsk Lądowych, cz. II (pododdziały), Sztab Generalny WP, Warszawa 1994, s. 7. 221 HUZARSKI M., Zagadnienia taktyki wojsk lądowych, Toruń 1999, s. 46. 222 JAŁOSZYŃSKI K., Współczesny wymiar antyterroryzmu, Warszawa 2008, s. 195.

148


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

Zasadniczym elementem bomb, którymi posługują się terroryści i przestępcy, jest ładunek wybuchowy, przez który należy rozumieć: kruszący materiał wybuchowy, znajdujący się w granatach, minach itp. lub w postaci np. kostek, przeznaczony do niszczenia obiektów i wojsk nieprzyjaciela (...)223.W wypadku działań terrorystycznych, wyżej wymienioną definicję można wykorzystać jako płaszczyznę do określenia tzw. domowego urządzenia wybuchowego. Największy strach, poruszający wyobraźnię współczesnego świata, jest potencjalna możliwość wykorzystania przez terrorystów broni jądrowej. Powszechnie wiadomo, że organizacje terrorystyczne starają się zdobyć tego rodzaju broń. Niewątpliwie znaczącą aktywność w tym względzie wykazuje Al-Kaida, której lider Osama Bin Laden, już w latach 90. nie ukrywał dążeń do pozyskania tego typu broni niekonwencjonalnej: Zdobywanie broni dla obrony muzułmanów jest religijną powinnością. Jeżeli uzyskamy taką broń, podziękuje za to Bogu. I jeśli usiłuję zdobyć taką broń, to tylko spełniam swój obowiązek. Dla muzułmanów najcięższym grzechem byłoby zaniechanie starań o taką broń, która może zapobiec zadawaniu zła muzułmanom przez niewiernych224. Eksperci od zagrożeń terrorystycznych uspokajają, informując, że możliwość pozyskania klasycznej broni jądrowej przez organizacje terrorystyczne jest obecnie praktycznie żadna. Wskazują przy tym inny wariant dokonania zamachu, przy wykorzystaniu materiałów promieniotwórczych, po przez wyprodukowanie tzw. brudnej bomby. Obecny terroryzm jądrowy to przede wszystkim próby zdobycia materiałów promieniotwórczych225. Wiele faktów świadczy o dużym zainteresowaniu terrorystów czeczeńskich wykorzystaniu do zama-chów materiałów promieniotwórczych226: • Na początku 1995 roku czeczeńscy terroryści ukradli materiały radioaktywne z zakładu spalania odpadów Radon pod Groznym; • W grudniu 1999 roku wojska rosyjskie odkryły pod

223

KORZUN M., 1000 słów o materiałach wybuchowych i wybuchu, Warszawa 1986, s. 93. 224 JAŁOSZYŃSKI K., Terroryzm fundamentalistów islamskich, Warszawa 2001, s. 65. 225 ADAMSKI J., Nowe technologie w służbie terrorystów, Warszawa 2007, s. 85. 226 Ibidem, s. 86.

149


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

Gudermesem dwie 200. litrowe beczki z odpadami radioaktywnymi, które zgodnie z dokumentacją miały być zniszczone w 1983 roku; W kwietni 2001 roku dwa kontenery z odpadami radioaktywnymi odkryto w Groznym – stwierdzono próby wyprodukowania z ich wykorzystaniem granatów i pocisków do granatników.

Powyższe próby pozyskania materiałów radioaktywnych przez terrorystów świadczą o ich aktywności w tym zakresie i dążeniu do stworzenia tzw. brudnej bomby. Jej konstrukcja oparta jest na połączeniu konwencjonalnego materiału wybuchowego oraz substancji promieniotwórczych. Materiał wybuchowy ma za zadanie rozprzestrzenienie – rażenie, środkiem radioaktywnym – skażenie terenu, a poprzez to ludzi znajdujących się w pobliżu eksplozji, jak też tych będących w dalszej odległości. Wiatr, w takiej sytuacji, rozprzestrzenia „niewidzialną śmierć” na znacznym obszarze, co w przypadku typowej bomby ograniczone jest praktycznie do zasięgu oddziaływania odłamków oraz fali uderzeniowej. Do głównych czynników, wpływających na siłę rażenia „brudnej bomby” należą227: • Ilość rozprzestrzenionego materiału radioaktywnego; • Właściwości promieniotwórcze użytego materiału radioaktywnego; • Czynniki pogodowe; • Teren na którym nastąpiła detonacja – budynek (jego wielkość) lub otwarta przestrzeń. Skutki wykorzystania do zamachu terrorystycznego „brudnej bomby” związane byłyby z228: • Rannymi oraz ofiarami śmiertelnymi ataku; • Skażeniem środowiska naturalnego; • Paniką oraz skutkami psychicznymi; • Wysokimi kosztami działań ratowniczych – długofalowość takich działań; • Skutkami politycznymi.

227 228

Ibidem, s. 3. Ibidem, s. 5.

150


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

Przebywanie ludzi w rejonie skażonym materiałem radioaktywnym (oddziaływanie promieniowania jonizującego), w wyniku eksplozji „brudnej bomby”, miałoby wpływ na prawidłowe funkcjonowanie ich organizmów. Świadomość realnego bądź potencjalnego wystąpienia zagrożenia bezpieczeństwa budzi potrzebę przedsięwzięcia odpowie-dnich środków zaradczych, które to mogłoby ograniczyć lub też zapobiec ich powstaniu. Dotyczy to także zagrożeń o charakterze terrorystycznym, w tym związanych z możliwością stworzenia i użycia przez terrorystów „brudnej bomby”. Uznając atak terrorystyczny z wykorzystaniem materiałów promieniotwórczych za zagrożenie o najwyższym stopniu niebezpieczeństwa 15 lipca 2006 roku prezydenci Stanów Zjednoczonych – George W. Busch, oraz Rosji – Władimir Putin, wystąpili z inicjatywą międzynarodowej współpracy państw w obszarze zapobiegania i zwalczania terroryzmu jądrowego – nazwaną: Globalną Inicjatywą Walki z Terroryzmem Nuklearnym229. W ramach tego przedsięwzięcia organizowane są ćwiczenia, na które zapraszani są obserwatorzy z państw zaangażowanych w przedmiotową współpracę. Walka i przeciwdziałanie wszelkim zagrożeniom terrorystycznym wymaga zaangażowania znacznego spektrum podmiotów administracji państwowej. Wymaga to podejmowania przez państwo przedsięwzięć o charakterze koordynacyjnym. Pozyskiwane informacje powinny podlegać weryfikacji, a także trafiać do odpowiednich służbw celu ich właściwego wykorzystania. Stąd też pierwszorzędne znaczenie ma właściwe zorganizowanie ośrodka koordynacji podmiotów państwa (służb specjalnych, resortów, agend rządowych, itp.) odpowiedzialnych za bezpieczeństwo w odniesieniu do zagrożeń terrorystycznych. Ośrodek kierowania (dowodzenia) systemem bezpieczeństwa antyterrorystycznego powinien być umiejscowiony w ośrodku najwyższych szczebli władzy wykonawczej w państwie, tak aby jego działanie nie było ograniczane przez szczeble pośrednie. Gromadzenie informacji o terrorystach, ich zamiarach, organizacjach, w których działają, leży w gestii służb specjalnych. Mają one pierwszorzędne znaczenie dla analizy zagrożenia terroryzmem państwa. Pozwalają skutecznie przeciwdziałać atakom

229

Ibidem, s. 15.

151


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

terrory-stycznym. Skuteczne prowadzenie działań antyterrorystycznych w obszarze przeciwdziałania zamachom na osoby podlegające ochronie wymaga wspólnych przedsięwzięć podmiotów odpowie-dzialnych za bezpieczeństwo antyterrorystyczne w państwie – układu i militarnego pozamilitarnego. Koordynacja i kierowanie działaniami antyterrorystycznymi musi odbywać się w oparciu o precyzyjne akty normatywne, zawierające hierarchiczną podległość oraz kompetencje poszczególnych podmiotów odpowiedzialnych za nie w sytuacjach prowadzenia działań o charakterze prewencyjnym (rozpoznawczych, wyprzedających), jak również podczas operacji związanej z zaistniałym aktem terroryzmu. Ważne jest określenie możliwości użycia w tego typu działaniach sił zbrojnych, w tym jednostek specjalnych mogących realizować zadania w ramach opcji siłowej rozwiązania powstałej sytuacji kryzysowej w wyniku zamachu terrorystycznego. Równie istotne jest formalne przypisanie konkretnych zadań, w odniesieniu do różnych metod działalności terrorystycznej, pomiędzy funkcjonujące w państwie podmioty przeznaczone do fizycznej walki z terroryzmem. Jest to rozwiązanie niezwykle pragmatyczne. Pozwala to na oszczędności finansowe, tak w sferze wyposażenia jak też szkolenia. Bezpieczeństwo kosztuje. Jest to powszechnie znana prawda. Stąd też oszczędzanie na bezpieczeństwie może przynieść fatalne skutki w niedalekiej przyszłości. Nawet najlepiej wyszkolony człowiek nie będzie miał szans w walce z zagrożeniem, jeżeli nie będzie dysponował właściwymi, najnowszymi, zdobyczami techniki, stanowiącymi narzędzie w walce i przeciwdziałaniu terrorystycznemu zagrożeniu. Nowa sytuacja wymaga innych niż dotychczas obowiązujące rozwiązań legislacyjnych. W ślad za deklaracjami poparcia dla amerykańskiej koalicji antyterrorystycznej muszą iść konkretne rozwiązania formalnoprawne umożliwiające przełożenie ich na praktyczny grunt, zwłaszcza zaś wykorzystanie wszystkich odpowiednich sił i środków, będących w dyspozycji państwa, do zabezpieczenia go przed potencjalnym atakiem terrorystycznym. Świadomość społeczeństwa w zakresie współczesnych zagrożeń terrorystycznych, sposobów zachowania wobec zaistniałego ataku terrorystycznego, umiejętna współpraca z mediami w tym obszarze, stanowi pierwszorzędną rolę dla skuteczności działania systemu bezpieczeństwa antyterrorystycznego.

152


TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA ZMIANY… Kuba Jałoszyński

Bibliografia 1. ADAMSKI J., Nowe technologie w służbie terrorystów, Warszawa 2007. 2. ALEKSANDROWICZ T., Terroryzm definicja zjawiska, ABW, Emów 2003. 3. BARNAS R. M., Terroryzm. Od Asasynów do Osamy bin Ladena, Wrocław 2001. 4. BOLECHÓW B., Terroryzm w świecie podwubiegunowym, Toruń 2003. 5. CIBOROWSKI L., Walka informacyjna, Toruń 1999. 6. HUZARSKI M., Zagadnienia taktyki wojsk lądowych, Toruń 1999. 7. JAŁOSZYŃSKI K., Terroryzm fundamentalistów islamskich, Warszawa 2001. 8. JAŁOSZYŃSKI K., Współczesny wymiar antyterroryzmu, Warszawa 2008. 9. KAUFMANN A. F., MELTZER M.I., SCHMIDT G.P., The Economic Impact of a bioterrristic Attack: Are Prevention and Postattack Intervention Programs Justfable?, Emerging Infectious Diseases 1997. 10. KORZUN M., 1000 słów o materiałach wybuchowych i wybuchu, Warszawa 1986. 11. Regulamin działań taktycznych Wojsk Lądowych, cz. II (pododdziały), Sztab Generalny WP, Warszawa 1994.

153


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

Vojtech Jurčák

Akadémie ozbrojených síl generála Milana Rastislava Štefánika v Liptovskom Mikuláši Katedra bezpečnosti a obrany

ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH

ABSTRACT The article describes the issue of asymmetry in peace operations and tasks necessary for the protection of peacekeepers in their activities. New asymmetric threats and asymmetric warfare requires tactical and technical changes. The paper describes SIMS (Smart Information for Mission Success) project (project of the European Defence Agency) that addresses current issues in the field of technical and tactical. ÚVOD Charakteristickým rysom súčasnej epochy ľudstva je globalizácia, ktorá zasahuje do politickej, ekonomickej, vedecko technickej, ale i sociálnej oblasti života spoločnosti a dynamicky ovplyvňuje jej vývoj. S existenciou ľudstva je neoddeliteľne spätá jeho bezpečnosť, ako jedna z významných potrieb človeka a bez zaistenia bezpečnosti nemôžeme hovoriť o jeho ďalšom rozvoji. V tejto súvislosti Volner (2005) uvádza, že ak si kladieme otázku, ako chceme a budeme zajtra žiť, nemôžeme sa vyhnúť ani otázke, či bude náš zajtrajšok bezpečný (bezpečnejší). Menej bezpečnejšia budúcnosť nemôže byť lepšia (progresívnejšia a humánnejšia) ako prítomnosť. Preto je problém bezpečnosti trvale aktuálny a bude aktuálnym až do tých čias, kým sa ľudstvo nedostane do štádia trvale bezpečného sveta230. Tieto myšlienky sa zdali byť aktuálne po páde bipolarity sveta predovšetkým tým, že hrozba ozbrojeného konfliktu (raketo-jadrová vojna) stratila svoje jasné kontúry a svet sa chcel uberať cestou mierovej spolupráce v rámci transformujúceho sa (politicky i ekonomicky) svetového politického

230

VOLNER Š., Nová teória bezpečnosti. Teoreticko-metodologické východiská. Bratia Sabovci, s. r. o. Zvolen 2005. ISBN 80-89029-99-X. S. 7.

154


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

systému. Realita je však iná, pribúdajú reálne bezpečnostné hrozby nevojenského charakteru a asymetrické hrozby. 1 Charakteristika asymetrických hrozieb Samotné slovo asymetria má svoj pôvod tak, ako mnoho iných slov, v gréčtine. Je antonymom slova symetria, pričom vyjadruje nedostatok rovnosti, rovnakosti, pravidelnosti, či súmernosti. V Slovníku cudzích slov je tento pojem chápaný ako nesúmernosť, nedostatok symetrie, súmernosti, ale aj ako nerovnomernosť231. V slovenčine, Krátky slovník slovenského jazyka charakterizuje asymetriu slovom nesúmernosť232. Prídavné meno asymetrický má svoj základ v podstatnom mene asymetria a predstavuje rôzne formy disproporcie, diferenciácie a nesúladu medzi dvoma, alebo viacerými stranami, napr. konfliktu. V angličtine, má slovo asymetric význam: „not identical on both sides of a central line; unsymmetrical; lacking symmetry“. Aj v poľskom jazyku má slovo asymetryczny význam ako: „brak a. naruszenie symetrii“ asymetryczny niesymetryczny. Etym. -gr. asymmetría 'niewspółmierność; nieproporcjonalność'“. Charakteristiku uvedeného slova asymetrický môžeme geometricky znázorniť podľa obrázka 1.

Obrázok 1 Geometrické vyjadrenie symetrie a asymetrie

231

Slovník cudzích slov (akademický). Druhé, doplnené a upravené vydanie. SPN, Bratislava 2005. 232 Krátky slovník slovenského jazyka 4. 4. doplnené a upravené vydanie. Redigovali: J. Kačala – M. Pisárčiková – M. Považaj. Bratislava: Veda 2003.

155


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

Asymetria je v súčasnosti základným rysom kríz a konfliktov (predovšetkým teroristických činností, porušovania ľudských práv, falošnej demokracie). Rastúci význam asymetrie v konfliktoch viedol k potrebe hlbšie posudzovať asymetrické hrozby ako samostatné, špecifické oblasti hlavne pri pôsobení ozbrojených síl, ako účastníkov operácií na riešenie konfliktu a bude veľmi problematické sa asymetrickým hrozbám vyhnúť v akomkoľvek prostredí a akomkoľvek type operácií (či už vojenských alebo nevojenských). Oblasť asymetrie môžeme charakterizovať ako komplikovanú, ťažko predvídateľnú, s nejednoznačnou a neistou situáciou, s nedostatkom úplných a spoľahlivých informácií o vlastných i nepriateľských silách. V oblasti vojenstva a bezpečnosti štátu predstavuje asymetria: jednať, organizovať a myslieť inak ako protivník s cieľom maximalizovať svoje vlastné výhody, využiť slabiny protivníka, dosiahnuť iniciatívu, alebo získať väčšiu slobodu konania. Vojenská terminológia (vojenský terminologický slovník OS SR) hovorí, že asymetria predstavuje nesúmernosť, ktorá sa v oblasti zaistenia bezpečnosti prejavuje v počtoch, prostriedkoch (obrázok 2), schopnostiach a účinkoch, pričom vyjadruje významný rozdiel v dosahovaní cieľov bezpečnostných aktivít. Kolektív autorov predmetného slovníka dodáva, že dosiahnutie asymetrie je podstatou vojenského umenia a hlavným predpokladom víťazstva. Z pohľadu vojenského je pojem asymetrický boj asi taký starý, ako vojny samé. Veľký vojenský vodca generál Sun-Tzu, ktorého môžeme familiárne nazývať za odborníka toho, čo dnes nazývame asymetrická vojna, už pred 3000 rokmi hovoril, že je veľmi dôležité aby vodca poznal kedy a ako bojovať. Jeho názory môžeme zhrnúť asi takto: „Keď sa nepriateľ približuje, my ustupujeme. Keď sa nepriateľ zastaví, my ho obťažujeme. Keď sa nepriateľ snaží unikať z bojiska, my útočíme. Keď nepriateľ ustupuje, my ho prenasledujeme“. Po viac ako 3000 rokoch k tomu Col. Vincent J. Goulding, JR. (predstaviteľ Námorných síl vo Vojnovej škole Armády Spojených štátov) dodáva „vojna by mala favorizovať stranu s mohutnejšími prápormi, ale tá vždy favorizuje inteligentnejších“233 .

233

VINCENT J., GOULDING JR., Back to the Future with Asymmetric Warfare. From Parameters, Winter 2000-01, s. 21-30.

156


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

symetria

asymetria

Obrázok 2 Symetria a asymetria z pohľadu použitých prostriedkoch v oblasti vojenskej terminológie Technologická úroveň vyspelých štátov vo vedeckej a vojenskej oblasti je vysoko nad úrovňou štátov tretieho sveta. Na druhej strane sú rozvojové štáty schopné pri použití lacných a na trhu dostupných prostriedkov útočiť na citlivé a zraniteľné miesta technologicky vyspelejšieho protivníka. Ako príklad možno uviesť tzv. "informačnú" vojnu, pri ktorej je možné s relatívne nízkymi nákladmi paralyzovať spojenie, dopravu, energetické systémy, bankovníctvo, priemysel i obranné prostriedky a to i technologicky vyspelejšej krajiny. Do tejto kategórie patria tiež všetky formy terorizmu. To, čo robí asymetrické hrozby jednou z najpálčivejších tém súčasnosti je ich schopnosť zamerať sa „de facto“ na čokoľvek a uskutočniť to kdekoľvek a kedykoľvek (Terminologický slovník). Asymetrický boj vychádza zo stretu medzi sebou neporovnateľnými či nerovnými silami. Pre potreby činnosti aktívnych síl v misiách svetového spoločenstva, regionálnych organizácií i mimovládnych organizácií, pri plnení ich úloh však nejde len o teroristické útoky, ale i o celý rad iných hrozieb, ktorým sú aktívne sily v misii vystavené a musia im čeliť (eliminovať ich). Cieľom asymetrického boja je narušiť morálku aktívnych síl a jednotiek v misií zastrašovaním, vraždami a rôznymi teroristickými útokmi na miestne obyvateľstvo i príslušníkov misie tak, aby sa vzdali svojej ďalšej činnosti a ukončili plnenie misie. Základ asymetrických aktivít je treba vidieť aj v rozdielnosti záujmov. Slabší protivník považuje svoje záujmy za životne dôležité, pričom silnejší

157


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

aktér často za nepodstatné a to vedie slabšieho protivníka k tomu, aby vo svojej činnosti využil asymetrické metódy a postupy. Protivník sa pri ich uskutočňovaní bude snažiť obísť alebo podlomiť akcieschopnosť aktívnych jednotiek využívaním ich slabých stránok a použije na to metódy, ktoré sa značne líšia od spôsobov, akými aktívne sily a jednotky uskutočňujú svoje operácie (bojové i nebojové). Asymetrický boj stiera rozdiely medzi úrovňou vykonanej akcie a úrovňou, kde sa prejavujú jej dôsledky. Znamená to, že akcia slabšieho protivníka na taktickej úrovni má dopad na strategickú úroveň, t. j. plnenie hlavých úloh misie. Za typický príklad uvedeného tvrdenia je možné považovať teroristické útoky na WTC v New Yorku a na Pentagón vo Washingtone z 11. septembra 2001, pri ktorých spôsobené ekonomické škody, ale predovšetkým psychologický účinok a ich následky, boli absolútne neporovnateľné s vynaloženými silami a prostriedkami. Tieto teroristické útoky jednoznačne poukázali na skutočnosť, že môžu byť vykonané kedykoľvek, kdekoľvek a s rozsiahlymi dôsledkami a obeťami na životoch nevinných ľudí. Cieľom NATO je zaistiť bezpečnosť a slobodu občanov členských krajín, ktoré Aliancia garantuje politickými, ale predovšetkým vojenskými prostriedkami. V roku 2010 bola v rámci Aliancie na Lisabonskom samite prijatá nová „Strategická koncepcia obrany a bezpečnosti členov Organizácie severoatlantickej zmluvy“, ktorá reagovala na nové bezpečnostné výzvy v regióne i vo svete. Strategická koncepcia preto zameriava nasledovnú fázu evolúcie NATO tak, aby bolo v meniacom sa svete naďalej efektívne, pripravené pôsobiť proti novým hrozbám, s novými spôsobilosťami a s novými partnermi. Bezpečnostné hrozby formujú bezpečnostné prostredie Aliancie a budú mať potenciál významne ovplyvňovať plánovanie a uskutočňovanie operácií NATO v rámci článku 5 Washingtonskej zmluvy (ďalej len „WZ“) ale i mimo článku 5 WZ (operácie na podporu mieru) a to v rámci jednej zo základných úloh Aliancie – krízového manažmentu. Hlavný dôraz je kladený na také asymetrické hrozby globálneho charakteru akými sú terorizmus a kybernetické útoky. Významné miesto pre zaistenie bezpečnosti a mieru v európskom priestore má Európska únia (ďalej len „EÚ“). Ratifikáciou Maastrichtskej zmluvy členskými krajinami v roku 1993 bola odštartovaná Spoločná zahraničná a bezpečnostná politika. EÚ tým dala jasne najavo, že chce byť významným aktérom v Európe i vo svete nie len na poli hospodárskom, ale i v oblasti zaistenia

158


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

bezpečnosti a mieru v rámci Únie i mimo jej hranice. Následná ratifikácia Lisabonskej zmluvy v roku 2009 túto ambíciu EÚ potvrdzuje a pre realizáciu svojej spoločnej zahraničnej a bezpečnostnej politiky vytvára ďalšie inštitucionálne rámce. Asymetria v operáciách pre obe organizácie poukazuje na potreby budovať pre vedenie operácií v asymetrickom prostredí odpovedajúce vojenské i civilné spôsobilosti, t. j adekvátne reagovať na zmenu prostredia v mierových operáciách. Tento zámer deklarujú i slová bývalého ministra obrany USA R. GATESA, ktorý koniec studenej vojny a útoky z 11. septembra, označil za začiatok novej éry v medzinárodných vzťahoch - éry, ktorých problémy môžu byť bezprecedentné čo do zložitosti a rozsahu. Možno očakávať, že asymetrická vojna bude základom súčasného bojiska na nejakú dobu. Konflikty budú mať zásadne politický charakter, a vyžadujú použitie všetkých prvkov národnej moci. Úspech bude skôr otázkou presadenia vôle niekoho pri použití viac možností správania sa - priateľov, protivníkov,... a čo je najdôležitejšie, medzi tým všetkým sú iní ľudia234. Pán John T. PLANT, Jr. (2008, s.5) uvádza, že termín asymetrická vojna bol v USA rozšírený po útokoch na Pentagon a World Trade Center. Hoci je tento termín stále používaný niektorými staršími členmi americkej administratívy, uniformované zložky americkej armády z väčšej časti tuto formuláciu odmietli ako doktrinálnu frázu. Tvrdia, že vojna vždy bola, je a bude z princípu asymetrická; vedenie vojny je teda popisované pomocou schémy veľkých bojových operácií, stabilizačných a podporných operácii a nepravidelného bojovania. Pretože sa tieto oblasti prekrývajú a zahrnujú takmer všetky vojenské operácie, nie je požitie ďalšej témy považované za zmysluplné235. Ak sa bližšie pozrieme na problematiku, akým hrozbám museli čeliť a stále čelia príslušníci OS v mierových operáciách (operáciách na podporu mieru) v Iráku a Afganistane aj keď obidve operácie boli odlišné, predsa len tieto krajiny majú v tejto oblasti určité špecifiká,

234

GATES R., Landon Lecture [online]. Remarks Delivered at Kansas State University, Manhattan, Kansas, Nov. 26, 2007 [cit. 2008-03-07]. Available on www: <http://www.defenselink.mil/speeches/speech.aspx?speechid=1199> 235 PLANT J. T., Asymetric Warfare: Slogan or reality? Defence and Strategy. Ročník 2008, 1/2008. Dostupné na www.defenceandstrategy.eu

159


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

za najväčšie hrozby z pohľadu aliančných mierových síl v Iraku a Afganistane je možné považovať236: • mínometné a raketové útoky na tábor a na miesta sústredenia vojsk, alebo „statické“ plnenie úloh (napr. odmínovacie práce mimo priestor tábora, kontrolné stanovištia, hliadkovanie, útoky na konvoje a presuny vozidiel, zastávok s technikou a pod.); • streľba z ručných zbraní a výbuchy v okolí tábora vo večerných a nočných hodinách; • útok ľahkými zbraňami a ostreľovačmi počas zástaviek (opravy vozidiel počas presunu, opravy defektov a pri autonehodách); • útok ostreľovačov počas činností v zastavaných priestoroch – pri budovaní mostov, kontrolných stanovíšť, priechodov, kontrolných a prepúšťacích priestorov; • používanie nástražných výbušných zariadení (IED – Improvise Explosive Device), explóziou formovaný priebojný projektil (EFP – Explosively Formed Projectiles); • teroristické samovražedné útoky vozidiel s naloženými výbušninami (VBIED – Vehicle-Borne IED, SVBIED – Suicide Vehicle-Borne IED); • možné použitie zbraní a výbušnín rôzneho druhu pri kontaktoch koaličných vojakov s miestnym obyvateľstvom a pri pohybe miestneho obyvateľstva v blízkosti techniky a pri zastávkach; • útoky spojené so SAF (streľba /útok/ s použitím ručných zbraní) útokmi vykonanými ako pasca; • hrozba použitia chemických zbraní zo strany protialiančných skupín; • možné zajatie aliančných vojakov teroristickými skupinami a rôznymi radikálnymi skupinami operujúcimi v priestore pôsobenia (únos, zajatie); • únosy cudzincov – boli motivované výkupným, ktoré žiadali od rodín zo zahraničia. Druhou príčinou únosov

236

JURČÁK V. a kol., Analýza bezpečnostného prostredia, rizík a možnosti eliminácie hrozieb: Analýza bezpečnostného prostredia a bezpečnostných hrozieb v priestore nasadenia ozbrojených síl v rámci operácií MKM. Záverečná správa vedeckého projektu AGMO 8. AOS, 2010. 60 s.

160


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

boli požiadavky únoscov na vlády krajín z ktorých unesení pochádzali, aby ich ozbrojené sily opustili krajinu, v ktorej operovali; pomsta teroristov a ostatných radikálnych skupín (bývalí príslušníci špeciálnych jednotiek, polície, armády, islamskí extrémisti) civilnému obyvateľstvu za spoluprácu s Aliančnými silami, útoky proti formujúcej sa národnej polícii alebo národným armádnym jednotkám, vrátane regrútov prejavujúcim záujem o toto povolanie; zvýšený pohyb ľudí so zbraňami v celom operačnom priestore.

Uvedené hrozby museli byť charakterizované kedy boli uskutočnené, za akých podmienok, proti ktorým jednotkám, s akou silou, početnosťou, akými prostriedkami, zbraňami, čo predchádzalo ich zahájeniu a s akými následkami na vlastných jednotkách prípadne infraštruktúre. Výnimočne je potrebné zaoberať sa hrozbou použitia nástražných výbušných systémov(Improvised Explosive Device - IED), pretože patria medzi najväčšie hrozby a najúčinnejšie prostriedky v boji proti medzinárodným silám. Je možné to dokladovať na zverejnených štatistikách (graf 1). Skúsenosti z doterajších bojov v Iraku a Afganistane ukazujú, že pri použití IED došlo k najväčším stratám na životoch vojakov medzinárodných síl. V Iraku a Afganistane od marca 2003 do začiatku augusta 2007 bolo 3037 mŕtvych, z toho bolo až 1496 vojakov usmrtených následkom použitia IED, čo predstavuje 49,5 % všetkých zabitých vojakov medzinárodných síl. Od januára 2005 do augusta 2007 percento zabitých následkom použitia IED vzrástlo na 65 %. IED predstavujú typ hrozieb, ktoré sú enormne nebezpečné a majú nepredvídateľný dosah tým, že sa objavujú v rôznych podobách, formách a rôznej ničivej sile. Na ich zostavenie sa využíva spravidla nevybuchnutá vojenská munícia, delostrelecké granáty, plynové fľaše, cisterny, a podobne. Je preto logické, že pre zaistenie väčšej bezpečnosti vojakov mierových síl v operáciách bolo potrebné prijať účinné taktické i technické opatrenia.

161


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

Graf 1 Počty vojakov medzinárodných síl usmrtených následkom použitia IED v rokoch 2001 až 2013. Zdroj: www. icasualties.org

Jedným z technických opatrení je i projekt Európskej obrannej agentúry (European Defence Agency – EDA) SIMS (Smart Information for Mission Success). 2 Cieľ projektu SIMS Projekt SIMS (Smart Information for Mission Success) je projektom Európskej obrannej agentúry, ktorý rieši konzorcium akciových spoločností, súkromných spoločností, malých a stredných podnikov a akademických inštitúcií. Konzorcium tvoria: ¾ Thales Raytheon Systems – SAS (TRS-SAS) francúzska spoločnosť – vedúci projektu, manažuje celý projekt; ¾ Thales Research & Technology (TRT), sieť výskumných laboratórií spoločnosti Thales, koordinuje tento druh aktivít na globálnej úrovni; ¾ PY Automation je malý-stredný podnik (Small-Medium Enterprises SME), ktorého hlavnými aktivitami sú: o výskum & vývoj: servisné služby prednostne pre francúzske Ministerstvo obrany a pre významné firmy, simulácie a vývoj prototypov, software a hardware,

162


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

produkty podniku: dizajn, vývoj a komercionalizácia produktov v oblasti systémového inžinierstva a bezpečnosti, zahrňujúce podporné rozhodovacie nástroje a znalostné databázy; Toegepast Natuur-wetenschappelijk Onderzoek (TNO), holandská firma, zaoberá sa podporou konzorcia vedeckými a operačnými znalosťami v oblasti plánovania misie, prípravy misie cestou distribuovanej simulácie (Mission Training through Distributed Simulation MTDS), operačnou analýzou, šírením sofistikovanej informácie a konceptom vývoja a experimentácie; Thales Nederland B.V. (TNL) predstavuje skupinu spoločnosti Thales, spoločnosť globálnych informačných systémov zabezpečujúcich letectvo a kozmonautiku, obranu a bezpečnosť na celom svete; ITTI Ltd. je poľská súkromná spoločnosť, zameraná na konzultácie a aplikovaný výskum v oblasti informačných technológií a telekomunikácií; Akadémia národnej obrany vo Varšave, Poľsko; Akadémia ozbrojených síl v Liptovskom Mikuláši, Slovenská republika. Hlavnou úlohou v projekte je participácia pri tvorbe požiadaviek užívateľov z hľadiska dizajnu systému, charakteristike asymetrických hrozieb ako zdroja pre naplnenie znalostnej databázy. Zdrojom pre plnenie tejto úlohy sú skúsenosti OS SR z lokálnych konfliktov, predovšetkým pri zisťovaní (charakteristických príznakov) a likvidácii nástražných výbušných systémov a hliadkova-nia vrtuľníkov. Akadémia vypracovala prípadovú štúdiu pre objasnenia a miesta hodnotenia situácie v rámci dizajnu systému a špeciálnych metód hodnotenia rizík. Participuje v úlohe základných nástrojov plánovania misií, v oblasti hodnotenia situácie, dizajnu systému a využitia metód rizikovej analýzy. Akadémia bude taktiež pracovať v oblasti overovania nástrojov inovatívneho plánovania a tréningu (výcviku) príslušníkov misií a v efektívnom experimentovaní, čoho výsledkom bude definícia konečných záverov a odporúčaní pre skvalitnenie systému. o

¾

¾

¾ ¾ ¾

163


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

Cieľom činnosti konzorcia bolo vypracovať vedecký protokol sofistikovaných informácii pre úspech operácie (SIMS), plánovacích nástrojov pre misiu ako aj pomôcku pre ochranu aktívnych síl v misii v asymetrickom priestore, uskutočňované v urbanizovanom i neurbanizovanom prostredí. Taktiež na základe tejto štúdie boli spracované smernice pre plánovanie, prípravu a výcvik aktívnych jednotiek operácie a odporúčania pre perspektívne vybavenie jednotiek počas tréningu. Hlavným zámerom štúdie bolo pripraviť koncept, metódy a nástroje pre plánovanie misií s dôrazom na ľudský faktor. Špeciálne zameranie je na prepojenie informačného cyklu medzi operačným a taktickým stupňom plánovania (statický) a výkonného stupňa priamo v operácii (dynamický). Uvedené je možné dosiahnuť vybudovaním navrhovaného konceptu SIMS (obr. 3) s kombináciou existujúcich ako aj nových technológii a výskumom nových konceptov v piatich inovačných oblastiach (Proposal Description ... 2009). Inovácie sú vykonávané v týchto oblastiach: a) optimalizácia použitia všetkých dostupných informácií o oblastiach misie a možných asymetrických hrozbách (uvedomenie si činiteľov charakteristických pre príslušné asymetrické hrozby v potenciálnej oblasti uskutočnenia operácie, spôsoby jej uskutočnenia, priebehu a dôsledkov na vlastné aktívne sily); b) využívanie argumentačných techník na základe predchádzajúcich skúseností z vykonaných operácií, predovšetkým použitím rizikovej analýzy (lesson learned); c) šírenie sofistikovaných informácií potrebných v rámci rozhodovacieho procesu na operačnom alebo taktickom stupni pre plánovanie operácie, výcvik aktívnych síl operácie a praktického plnenia úloh operácie s dôrazom na ochranu síl (informácia o hrozbe útoku proti aktívnym silám operácie). V súčasnosti pre úspešné plnenie úloh a ochranu jednotiek v priestore nasadenia sú potrebné rýchle, presné, aktuálne informácie s otvorenou C2 architektúrou, využívajúcou sieťové technológie (Network – Enabled Capability Technology), ktoré poskytujú širokú dostupnosť sofistikovaných informácií; d) integrácia informačného cyklu z aktuálneho plánovania operácie na operačnom a taktickom stupni;

164


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

e)

obohacovanie informácií vyplývajúcich z dynamiky plnenia úloh aktívnych síl operácie (hlásenia aktívnych síl o priebehu plnenia úloh).

Pre úspešnú implementáciu konceptu SIMS bolo potrebné sledovať nasledovné elementy: ¾ aký druh informácii je potrebný pre pochopenie situácie; ¾ ako budú informácie spracované a spoločne poskytnuté pre efektívnu a kolektívnu prácu; ¾ ako by mali byť informácie zobrazené, aby účinne poskytovali podporu pre rozhodovanie na operačnom, taktickom stupni a jednotky pri plnení úlohy; ¾ ako by mali byť vojenskí operátori školení a pripravení na asymetrický boj.

Obrázok 3 Koncept SIMS založený na piatich inovačných oblastiach Zdroj: Joint Investment Programme on Force Protection. A-0676-RT-GC JIPFP Call 4 Annex B – Proposal Description

165


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

Obrázok 4 Praktické využitie projektu SIMS Zdroj: Joint Investment Programme on Force Protection. A-0676-RT-GC JIPFP Call 4 Annex B – Proposal Description

Pre dosiahnutie cieľov projektu SIMS bolo potrebné v prvom rade preskúmať už existujúce postupy pre identifikovanie a analýzu asymetrických hrozieb, zistiť možnosti výzbroje a výstroje, ktoré zabezpečujú ochranu jednotiek pri pôsobení asymetrických hrozieb a analyzovať metódy, nástroje a technológie používané pri príprave na operáciu a jej reálne uskutočnenie. Praktické využitie projektu SIMS (obr. 4) je možné v oblasti plánovania operácie, praktického výcviku i vykonávania operácie v konkrétnom priestore operácie. Využívanie znalostnej databázy je teda možné vo všetkých uvedených činnostiach. Záver Rozhodovanie v operáciách predstavuje riešenie problémov pri plnení úloh, jeho funkciou je nájsť možné varianty riešenia problému a vybrať z možných variantov variant optimálny. Pre riešenie problémov a posudzovanie vhodnosti jednotlivých variantov už nestačia iba predchádzajúce skúsenosti. Súčasný, rýchlo sa meniaci svet, rozvoj nových technológií, rozvoj informačných technológií, ako i vážnosť a možné dôsledky nášho rozhodnutia v uvedenej oblasti nás nútia nespoliehať sa len na intuíciu. Intuícia je významne ovplyvnená vonkajšími a vnútornými informáciami, ktoré skresľujú

166


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

naše vnímanie reálneho sveta, a teda aj rozhodovanie. Eliminovať subjektívne faktory pri riešení bezpečnostných problémov predpokladá využívať metódy rozhodovania, či už empirické, exaktné alebo heuristické. Asymetrické hrozby sa prejavujú v zložitom bezpečnostnom prostredí a za podmienok, ktoré majú často náhodný charakter. Vzhľadom k uvedenému môže rozhodovanie, z hľadiska informovanosti príslušného subjektu rozhodovania, prebiehať v podmienkach istoty, rizika alebo neistoty. Pre uvedenú triedu podmienok je preto výhodné použiť v rámci heuristických metód rozhodovania metódu rozhodovacej analýzy, ktorá je vysoko prepracovanou praktickou metódou rozhodovania a tvorí aj základ pre riešenie projektu SIMS, prakticky realizovaným znalostným systémom (AGMO 8, 2010). Znalostný systém umožňuje poskytovať požadovanú informáciu cielene, selektívne a v primeranom rozsahu a navyše umožňuje kodifikovať znalosti, ktoré sa môžu stať nedostupnými (napr. odchodom skúseného pracovníka). Aktualizácia znalostí v rámci znalostného systému pohotovo zabezpečuje i rýchlu distribúciu poznatkov. Takto podporované rozhodnutie bude zaručovať kvalitu, kompetentnosť, dostatočnosť, odôvodnenie, t. j. dospejeme k takému výsledku, ktorý predstavuje kvalitné a efektívne splnenie požadovaného cieľa. Literatúra 1. FROSCH S., The Validity of Balance between Technology, Soldier Training, and Sustained Small-Unit Leadership in the Improvised Explosive Device-Defeat (IED-D) Fight. Tactics, Techniques and Procedures. Bulletin I No.09-17 FY09, 2009. 2. JURČÁK V. a kol., Analýza bezpečnostného prostredia a bezpečnostných hrozieb v priestore nasadenia ozbrojených síl v rámci operácií MKM. Záverečná správa o riešení vedeckého projektu AGMO 8 „Analýza bezpečnostného prostredia, rizík a možnosti eliminácie hrozieb“. AOS Liptovský Mikuláš 2010. 60s. 3. JURČÁK V. a kol., Znalostná databáza o asymetrických hrozbách. (Asymmetric Threat Knowledge Database). Projekt EDA: A0934-RT-GC Smart Information for Mission Success (Sofistikované informácie pre úspech misie) WP 2.4. Akadémia ozbrojených síl generála Milana Rastislava Štefánika Liptovský Mikuláš, 2011.

167


ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH Vojtech Jurčák

4.

5.

6. 7.

8. 9. 10. 11.

168

JURČÁK V., LABUZÍK M., ŠIMČEKOVÁ A., Afganistan – ako ďalej? In.: zborník príspevkov z 11. medzinárodnej vedeckej konferencie Medzinárodné vzťahy 2010. Smolenice 02.03.12.2010. Vydavateľstvo EKONÓM 2011. ISBN: 978-80-2253172-6. str. 348-358. LABUZÍK M., ŠIMČEKOVÁ A., Medzinárodné spoločenstvo a Afganistan.. In: Bezpečnostné fórum 2011: zborník príspevkov zo IV. medzinárodnej vedeckej konferencie v Banskej Bystrici 10. februára 2011 / Oskar Krejčí, Ján Koper. - Banská Bystrica : Fakulta politických vied a medzinárodných vzťahov, Univerzita Mateja Bela, 2011. - ISBN 978-80-5570136-3. - S. 381-391. KUBEŠA M., KRČMÁŘ M.; PIKNER I.. Nová poslání NATO vyžadují nové schopnosti. Vojenské rozhledy (Czech Military Review), 2011, sv. 20(52), č. 1/2011, s. 3-8. ISSN 1210-3292. SPILÝ P. a kol., Prípadová štúdia (WP 2.3 Study Case). Projekt EDA: A-0934-RT-GC Smart Information for Mission Success (Sofistikované informácie pre úspech misie) WP 2.3. Akadémia ozbrojených síl generála Milana Rastislava Štefánika Liptovský Mikuláš, 2010. Joint Investment Programme on Force Protection, A-0676-RTGC JIP-FP Call 4 Annex B – Proposal Description. Rokovanie konzorcia, Paríž 2009. SIMS – Smart Information for Mission Success. D2.1 User needs Report. European Defence Agensy. Ref: TRS/DT/10-03611, Brusel, 2008. Co je to asymetrické ohrožení? Dostupné na internete: http://www.army.cz/avis/vojenske_rozhledy/2001_4/152.ht m Terminologický slovník zpravodajství. Dostupné na internete: http://www.vzcr.cz/slovnik/zpravterm.aspx


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

Barbara Kaczmarczyk WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH

Zagrożenia towarzyszyły człowiekowi najprawdopodobniej już od samych początków jego niełatwej egzystencjii zawsze były związane zadekwatnym do nich poziomem odczuwanego bezpieczeństwa. Początkowo były one związane wyłącznie z siłami natury, ale z czasem zaczęły pojawić się zagrożenia innego charakteru związane na przykład z rozwojem cywilizacyjnym, postępem technicznym oraz rozwojem demograficznym ludności. „W intuicyjnym odbiorze zagrożeniejest przeciwieństwem bezpieczeństwa oznaczającym sytuację, w której istotne dla danego podmiotu wartości stają się trudnodostępne, doznają erozji lub wręcz są unicestwione.”237 Ludzie na co dzień nie obciążają swoich procesów myślowych obowiązkiem permanentnego czuwania nad stanem zagrożeń i związanymi z tym wahaniami poziomu bezpieczeństwa. „Współcześnie poczucie zagrożenia u człowieka nieobarczonego chorobliwymi lękami powstaje w atypowych, ekstremalnych sytuacjach, znajdujących bezpośrednie odniesienie do siebie lub innych osób. Pojawia się zazwyczaj sporadycznie, niespodziewanie i spontanicznie, nierzadko także w obliczu spektakularnych doniesień prasowych o przypadkach poruszających wyobraźnię i pozostających w opozycji do powszechnie akceptowanych normetycznych i prawnych. Na ogół dopiero wówczas występuje potrzeba myślenia czy dyskutowania na temat bezpieczeństwa.”238 Rzeczywistość dnia dzisiejszego oferuje społeczeństwu różnorodność zagrożeń, spowodowanych rosnącą współzależnością

237

FEHLER W., Zagrożenie –kluczowa kategoria teorii bezpieczeństwa, [w:] Współczesne postrzeganie bezpieczeństwa, K. Jałoszyński, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek (red.), Wyższa Szkoła Administracji, Bielsko-Biała 2007, s. 34. 238 PIWOWARSKI J., A. Zachuta, Pojęcie bezpieczeństwa w naukach społecznoprawnych, Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego iIndywidualnego „Apeiron” w Krakowie, Kraków 2013, s. 6 3http://rcb.gov.pl/zagrozenia/; dostęp: 30.07.2013.

169


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

poszczególnych sektorów gospodarki i życia społecznego.239 Niewątpliwie, jak zauważa Ryszard Zięba „bezpieczeństwo narodów i państw jest zjawiskiem zmiennym w czasie. Ewolucja jego subiektywnych i obiektywnych elementów sprawia, że stanowi ono sekwencję zmieniających się stanów i proces społeczny w skali międzynarodowej. Jest to proces, w którym ścierają się funkcjonujące wyzwania izagrożenia, percepcja społeczna i koncepcje ich rozwiązywania oraz działania i oddziaływania państw zmierzające do budowania ich pewności przetrwania, posiadania i swobód rozwojowych.”240 Rozważania nad zagrożeniami należy rozpocząć od wyjaśnienia znaczenia pojęcia–zagrożenie. Wydawać by się mogło, że w literaturze z łatwością będzie można odnaleźć jednolite postrzegania tego terminu. Jednak powyższe nie jest tak jednoznaczne. Z pojęciem „zagrożenie” ściśle związane jest pojęcie „bezpieczeństwo”, które jest jego antonimem. Słownik języka polskiego określa zagrożenie jako „stan niezagrożenia, spokoju, pewności”241 bądź jako „sytuacja lub stan, który komuś zagraża lub, w którym ktoś czuje się zagrożony, bądź też ktoś, kto stwarza taką sytuację”242. Z kolei według Małego Słownika Języka Polskiego „zagrozić”, „zagrażać” to grożąc czymś postraszyć, zapowiedzieć coś pod groźbą; stwarzać stan niebezpieczeństwa, stawać się groźnym, niebezpiecznym dla kogoś243 a według Słownika języka polskiego to tyle co „stać się niebezpiecznym dla kogoś, czegoś”.244 Dlatego dokonujesię stopniowej konkretyzacji i dookreśleń tych kategorii.245 Najczęściej zagrożenia są konkretyzowane poprzez wartości, które mogą być utracone, a także poprzez przedmiot destrukcyjnych

239

http://rcb.gov.pl/zagrozenia/; dostęp: 30.07.2013. ZIĘBAR., Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego, WN Scholar, Warszawa 2001, s.47. 241 Zob. Słownik Języka polskiego, Tom I, PWN, Warszawa 1978, s. 147. 242 Słownik Języka Polskiego, Tom I, PWN, Warszawa 1978, s.55. 243 Mały Słownik Języka Polskiego, pod red. S. Skorupka, H. Auderska, Z. Łempicka, Warszawa 1989, s. 965. 244 8Słownik języka polskiego, t. 3, red. M. Szymczak, PWN, Warszawa 1978, s. 907. 245 Por.: STAŃCZYK J., Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa... op. cit., s. 15–16; J. Świniarski, Czym jest bezpieczeństwo?, „Zeszyty Naukowe AON” 1993, nr 3. 240

170


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

oddziaływań lub cechy źródeł zagrożeń.246 Zagrożenia mogą być konkretyzowane np. poprzez przedmiot destrukcyjnych oddziaływań lub cechy źródeł zagrożeń.247 Jak zauważa Andrzej Wawrzusiszyn podobnie definiowane jest zagrożenie w innych krajach, a co za tym idzie i w innych językach.248 Dla przykładu w języku angielskim (danger) to prawdopodobieństwo tego, że coś lub ktoś może być skrzywdzony, ulec uszkodzeniu lub zostać zabitym albo, że coś może się wydarzyć coś niekorzystnego. Sprawca to osoba lub rzecz, które mogą spowodować kontuzję, stratę lub ból.249 W języku niemieckim (bedrohung) to poważne zagrożenie powstania szkody obiektu – człowieka, przedsiębiorstwa, przedmiotu lub wystąpienia naruszenia systemu prawnego.250 Porównywalnie definiowany jest termin w języku rosyjskim. Zagrożenie (угроза) to zapowiedź wyrządzenia komukolwiek, czemukolwiek jakiejkolwiek nieprzyjemności, zła. To również niebezpieczeństwo, ewentualność pojawienia się czegokolwiek przykrego, trudnego.251 Niebezpieczeństwo oznacza zaś stan, sytuację, położenie grożące czymś złym, zagrażające komuś.252 W Słowniku terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowegopojęcie „zagrożenie” definiowane jest jako „sytuacja, w której pojawia się zwiększone prawdopodobieństwo powstania stanu niebezpiecznego dla otoczenia”.253 Analizując powyższe rozważania należy stwierdzić, że o ile jednak bezpieczeństwo określa pewien określony i stabilny dla człowieka stan o tyle zagrożenie, w podstawowym rozumieniu tego słowa, kojarzy się bardziej ze zjawiskiem naruszającym ten stan

246

Por. SIENKIEWICZ P., Modelowanie bezpieczeństwa systemów... op. cit., s. 57. 247 Ibidem 248 WAWRZUSISZYN A., Problematyka zagrożeń w teorii bezpieczeństwa [w:] Sytuacje krytyczne a stres, red.nauk. WIŚNIEWSKI B., B. KACZMARCZYK, WSA, Bielsko-Biała 2012, s. 13. 249 Oxford Wordpower, Słownik angielsko-polski, polsko-angielski, Oxford 2007, s. 193. 250 Langenscheidts Großwörterbuch.Deutsch als Fremdsprache, BerlinMünchen-Wien-Zürich-New York 1998, s. 127. 251 ОЖЕГОВС.И.,ШВЕДОВА Н.Ю.,Толковый словарь русского языка, Москва 2003 г., с.825. 252 Zob. Ibidem, s. 439. 253 Zob. Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2002, s. 162.

171


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

stabilności, pewności braku niebezpieczeństwa.254 Potocznie rzecz ujmując to w przypadku, gdy jest się bezpiecznym to nie jest się zagrożonym, natomiast gdy jest się zagrożonym to nie jest się bezpiecznym. Ta zależność jest pozorna i wynika z subiektywnego postrzegania zagadnienia przez człowieka. W sytuacji, kiedy stan świadomości postrzega określone zjawisko jako nie wywołujące zagrożenia, to obiektywnie wpływa ono na powstanie niekorzystnego wpływu na dany podmiot. Z powyższego wynika, że najczęściej spotykać się można z subiektywnym odczuwaniem oraz obiektywnym stanem zagrożenia.255 Wpowyższym kontekście dość istotne wydają się być spostrzeżenia Stefana Koryckiego, który wskazuje na pewnego rodzaju dualizm w rozumieniu pojęcia zagrożenie. Z jednej strony uznaje je za odczucie czysto subiektywne wynikające z oceny występujących zjawisk, z drugiej zaś jako obiektywny czynnik powodującym stan niepewności i obaw.256 Subiektywność w odbiorze świata zewnętrznego jest rezultatem funkcjonowania mózgu, który zawsze podsuwa człowiekowi przefiltrowany obraz rzeczywistości.257 W powyższej sytuacji można liczyć na obiektywizm, który będzie wynikiem przyswojonej wraz zwiedzą idoświadczeniem metody badania rzeczywistości oraz wnioskowania, która pozwoli w miarę realnie ocenić zaistniałą sytuację. Postrzeganie pojęcia „zagrożenie” w języku potocznym jest intuicyjnie zrozumiałe ijest związane z obawą człowieka, dotyczącą utraty wartości takich jak: zdrowie życie, swoboda, wolność czy dóbr materialnych. Jednakże, w literaturze przedmiotu różne źródła różnie definiują to pojęcie. Z kolei S. Korycki definiuje zagrożenia jako pewien „stan psychiczny lub świadomościowy wywołany postrzeganiem zjawisk, które subiektywnie ocenia się jako niekorzystne lub niebezpieczne

254

PorPROŃKO. J., System kierowania reagowaniem kryzysowym w sytuacjach nadzwyczajnych zagrożeń dla ludzi i środowiska, rozprawa doktorska, AON, Warszawa 2001, s. 23-32. 255 Szerzej, KITLER W., Wybrane aspekty kierowania państwem w sytuacjach kryzysowych w obronie narodowej RP wobec wyzwań i zagrożeń współczesności, AON, Warszawa 1999, s. 7. 256 Szerzej, KORYCKI S., System bezpieczeństwa Polski, AON, Warszawa 1994, s. 54. 257 Zob. WRÓBEL A.,Mózg czyli świat subiektywny, „Wiedza i życie”, Nr 3/98.

172


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

oraz jako czynniki obiektywne powodujące stany niepewności i obaw”.258 Analiza powyższych definicji prowadzi do konkluzji, że „zagrożenie” w swej istocie to stan, który odnosi się do sfery świadomości konkretnego podmiotu (elementu lub systemu). W aspekcie społecznym podmiotem może być osoba, grupa społeczna lub całe społeczeństwo. W związku z tym zagrożenie jest często definiowane w odniesieniu do aspektu społecznego - jako określony stan psychiki lub świadomości, kształtujący się lub ukształtowany na podstawie postrzegania zjawisk otoczenia, które dla podmiotu są negatywne, niekorzystne, niebezpieczne itp. Tak ujmowane zagrożenie mieści się w sferze świadomości i ma charakter subiektywny, albowiem najistotniejsze są tu oceny formułowane przez konkretny podmiot, a leżą one u podstaw przedsięwzięć podejmowanych w celu podniesienia stopnia jego bezpieczeństwa. Z drugiej strony zagrożenie jest zjawiskiem wywołującym stan niepewności i obaw. Tak więc zagrożeniem może być sytuacja, w której narażone jest bezpieczeństwo osobowe, żywotny interes, podstawowe wartości lub postępowanie części uczestników życia społecznego. Zagrożenia mogą mieć także charakter ciągły, np. zjawiska przyrodnicze lub elementy programu pewnej grupy społecznej przekazywanego z pokolenia na pokolenie. W takiej sytuacji społeczeństwo często akceptuje zagrożenia jako zjawiska niepożądane, ale realnie istniejące, niemożliwe do wyeliminowania. Zagrożenie jako zjawisko można – w zależności od jego charakteru - w sposób mniej lub bardziej precyzyjny opisać, używając zasadniczo takich parametrów, jak czas, przestrzeń czy skała oddziaływania, a więc poziom szkód (zniszczeń).259 Ponadto w analizowanych definicjach wskazuje się na możliwość niepowodzenia planowanych działań lub utraty posiadanych wartości materialnych czy intelektualnych. Zatem stan zagrożenia powinien być elementem inicjującym proces decyzyjny. Z jednej strony wypływa z konieczności wyboru określonej opcji postępowania, z drugiej zaś wymusza wybór ze zbioru możliwych rozwiązań. Natomiast w odniesieniu do określonego państwa (systemu) może powodować ryzyko utraty życia obywateli, destabilizację rozwoju politycznego czy gospodarczego, zaburzenia 258

CZUPRYŃSKI A., Czynniki zjawiska kryzysogennego...,wyd. cyt.,s. 54. Por. WRZOSEK M., Identyfikacja zagrożeń organizacji zhierarchizowanej, AON, Warszawa 2010, s. 22-23.

259

173


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

procesu zmian demokratycznych, utrudnienie lub utratę warunków do swobodnego bytu rozwoju itp. Zagrożenia mogą powstawać w dziedzinach: politycznej (np. izolacja polityczna, szantaż polityczny), społecznej (np. ograniczenie lub zerwanie współpracy kulturalnej, naukowo-technicznej, turystycznej), gospodarczej (np. ograniczenie lub zerwanie wymiany handlowej, pomocy finansowej lub jednocześnie w kilku dziedzinach – w dowolnej konfiguracji).260 Dynamicznie zmieniająca się sytuacja sprawia, że katalog zagrożeń wciąż pozostaje otwarty. Obserwuje się, że zagrożenia, których intensywność występowania jeszcze kilka lat temu była znacząca, dzisiaj zdecydowanie się osłabiła. Są też i takie zagrożenia, które się uaktywniają częściej i takie, które pojawiają się po raz pierwszy. Główne przyczyny pojawiania się zagrożeń to przede wszystkim strefa klimatyczna, rozwój cywilizacyjny (infrastruktury), który często przebiega w sposób niezorganizowany, co staje się przyczyną większą niż kiedyś podatności elementów środowiska człowieka na zagrożenia naturalnymi czynnikami pogodowymi. Jeszcze inne źródło to rozszerzająca się otwartość granic, która z jednej strony umożliwia rozwój w wielu płaszczyznach, a z drugiej zwiększa wystąpienie zagrożeń i pojawienie się nowych. Skutkiem powyższego jest możliwość podróżowania w różnych celach np. w takich jak: turystyczny, zarobkowy, edukacyjny, zawodowy a także łatwiejszej nielegalnej migracji czy podejmowania prób nielegalnego przemytu ludzi i towarów. W przypadkach wymienionych powyżej zwiększa się ryzyko np. rozprzestrzeniania się chorób, epidemii (pandemii), a także pojawiają się nowych, dotąd nieznanych zagrożeń wynikających z różnicy w kulturze, religii czy też kultywowanej ideologii. Zagrożenia należy rozpatrywać przede wszystkim poprzez uwzględnienie kryterium źródła powstania, takie jak: warunki atmosferyczne (zagrożenia atmosferyczne) i działalność człowieka (zagrożenia antropogeniczne). Prowadząc rozważania w powyższym kontekście, należy stwierdzić, że działalność człowieka jest przyczyną powstawania zagrożeń technicznych,a także zagrożeń społecznych. Zdaniem Autorki typologia ewoluuje wraz ze zmieniającym się środowiskiem zarówno na arenie krajowej, jak i międzynarodowej. W ostatnim okresie obserwuje się częste występowanie zjawiska

260

Por. Ibidem,, s. 22.

174


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

zagrożeń, dla których z kolei przyczynę stanowią zjawiska atmosferyczne. Powyższe stało się podstawą do podjęcia próby przedstawienia właśnie tej kategorii zagrożeń. W literaturze przedmiotu wymienia się termin „nadzwyczajne zagrożenia dla ludzi i środowiska”, „zagrożenia naturalne” oraz „zagrożenia czasowe występujące w Polsce”. Nadzwyczajne zagrożenia dla ludzi i środowiska to, zjawiska, które występują stosunkowo rzadko, ale o dużej sile niszczenia. Są to takie zagrożenia, które naruszają spokój i pewność bytu ludzi w ujęciu czysto fizycznym. W konsekwencji powyższe sprowadza się do utraty życia, zdrowia lub mienia, które stanowią podstawę bytu człowieka. Jarosław Prońko i Bernard Wiśniewski wskazują w opracowaniu Administracja publiczna w systemie przeciwdziałania nadzwyczajnym zagrożeniom dla ludzi i środowiska występowanie w różnych aktach normatywnych i zróżnicowane definiowanie wspomnianego określenia. I tak dla przykładu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym stanowi, że „Powiat wykonuje określone ustawami zadania publiczne ocharakterze ponadgminnym w zakresie: (…) ochrony przeciwpowodziowej, przeciwpożarowej i zapobiegania innym nadzwyczajnym zagrożeniom życia i zdrowia ludzi oraz środowiska.” Natomiast art. 5 ust. 3 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 grudnia 1998 r. w sprawie składu oraz szczegółowych zasad działania i trybu powoływania zespołów do spraw ochrony przeciwpożarowej i ratownictwa stanowi, że „w przypadku wystąpienia sytuacji nadzwyczajnego zagrożenia życia, zdrowia lub środowiska na obszarze województwa lub powiatu, wojewódzkie i powiatowe zespoły do spraw ochrony przeciwpożarowej i ratownictwa pełnią funkcję sztabów wojewody i starosty.” Z powyższych regulacji prawnych w zasadzie trudno stwierdzić jak prawodawca rozumie nadzwyczajne zagrożenia dla ludzi i środowiska. Definicji powyższego można poszukiwać w art. 104 ust. 2 ustawy zdnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska, który stanowi, że: „przez nadzwyczajne zagrożenie środowiska rozumie się zagrożenie spowodowane gwałtownym zdarzeniem, nie będącym klęską żywiołową, które może wywołać znaczne zniszczenie środowiska lub pogorszenie jego stanu, stwarzając powszechne niebezpieczeństwo dla ludzi i środowiska”. Istotnym w przytoczonej definicji jest słuszne stwierdzenie, że nadzwyczajne zagrożenia

175


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

środowiska nie są klęską żywiołową. Powyższa definicja wyraźnie powyższe zaznacza. Z uwagi na fakt, że przyroda radziła sobie już wprzeszłości z najbardziej tragicznymi w skutkach klęskami żywiołowymi uznać należy, że powyższy zapis jest jak najbardziej słuszny. Z kolei autorzy Raportu o stanie systemu przeciwdziałania i usuwania skutków nadzwyczajnych zagrożeń dla ludzi i środowiskapod pojęciem nadzwyczajne zagrożenia dla ludzi i środowiska rozumieją wszelkie zagrożenia dla społeczności lokalnych związane z261: • klęskami żywiołowymi; • katastrofami i awariami technicznymi; • epidemiami chorób zakaźnych ludzi i zwierząt; • klęskami ekologicznymi. Przyjmuje się, że zagrożenia naturalne (zagrożenia wywołane siłami natury) to: powodzie, silne wiatry, huragany, szkwały, ruchy tektoniczne, anomalie pogodowe, gradobicia, epidemie, choroby roślin, zwierząt plagi zwierzęce, wyładowania atmosferyczne, lawiny śnieżne, lawiny błotne, pożary, wybuchy wulkanów, osuwiska. Podobną klasyfikację przedstawia Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, które wskazuje na fakt, że Polska pomimo, że leży w strefie klimatu umiarkowanego stale jest narażona na różnego rodzaju zjawiska naturalne, które mogą przybrać formę kataklizmu. Zaznacza, że zarówno zmiany klimatyczne, rozwój cywilizacyjny (infrastruktury), który nie jest wolny od błędów, jak również otwartość granic zwiększa ryzyko występowania różnego rodzaju zagrożeń. Biorąc pod uwagę powyższe czynniki wyodrębniono Zagrożenia czasowe występujące w Polsce, na które składają się: powodzie, osuwiska, wichury, trąby powietrzne, silne mrozy, zawieje i zamiecie śnieżne, lawiny śnieżne, upały, susze, pożary lasów, grypa, choroby roślin, choroby zwierząt.262 Poniżej dokonano krótkiej charakterystyki najważniejszych tego typu zagrożeń. Powódź to wezbranie wód, w wyniku którego np. zasoby wodne rzeki po ludziom, powodując straty społeczne, ekonomiczne

261

Zob. Raport o stanie systemu przeciwdziałania i usuwania skutków nadzwyczajnych zagrożeń dla ludzi i środowiska, BBN, Warszawa 1997. 262 Zagrożenia okresowe występujące w Polsce, RCB, Warszawa 2010, s.2.

176


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

i przyrodnicze.263 Z kolei, ustawa zdnia 18 lipca 2001 roku Prawo wodne, definiuje powódź jako „wezbranie wody wciekach naturalnych, zbiornikach wodnych, kanałach lub na morzu, podczas którego woda po przekroczeniu stanu brzegowego zalewa doliny rzeczne albo tereny depresyjne ipowoduje zagrożenia dla ludności lub mienia”264. Definicji w literaturze przedmiotu jest bardzo dużo, jednak przytoczone powyżej, według Autorki są najbardziej reprezentatywne i oddają istotę zagadnienia. Istotą przytoczonych definicji jest zagrożone życie i zdrowie człowieka, a także zachwianie równowagi ekonomicznej i środowiska w którym funkcjonują. Powodzie są naturalnym zjawiskiem przyrodniczym charakteryzującym się silnym działaniem destrukcyjnym w środowisku. Niemożliwe jest precyzyjne określenie czasu zaistnienia i miejsca ich wystąpienia, a także zasięgu tego zjawiska. Prowadząc rozważania na temat powodzi uwzględnia się trzy kryteria: zasięgu (lokalne, regionalne, krajowe), wielkości (zwyczajne, wielkie, katastrofalne) i genezy (opadowe, roztopowe, zatorowe, sztormowe).265 Powodzie opadowe powstają w wyniku intensywnych opadów deszczów nawalnych, frontalnych i rozlewnych. Powodzie wywołane deszczami nawalnymi charakteryzują się krótkotrwałym i gwałtownym przebiegiem. Pojawiają się najczęściej w lipcu i w sierpniu na rzekach i potokach górskich. Powodzie opadowe pojawiają się po intensywnych opadach rozlewnych, które występują na obszarach: górskich, wyżynnych i nizinnych najczęściej wokresie od czerwca do września. Ich charakterystyczną cechą jest ich rozległy zasięg terytorialny. Najgroźniejsze są powodzie wywołane opadami frontalnymi. Przynoszą największe straty gospodarcze. Występują w okresie letnim iczęsto obejmują swym zasięgiem duże obszary kraju.266

263

GROCKI R., Vademecum zagrożeń, Dom wydawniczy Bellona, Warszawa 2003, s.17. 264 art. 9 ust.1 pkt 10 ustawy z dnia 18 lipca 2001 roku Prawo wodne. (Dz.U.) 265 29Szerzej, GROCKI R, Vademecum zagrożeń, Dom wydawniczy Bellona, Warszawa 2003, s.14. 266 30Por. WIĘZIK B., Wpływ zagospodarowania międzywala na zagrożenia powodziowe [w:] Prawne, administracyjne i środowiskowe uwarunkowania zagospodarowania dolin rzecznych, red. nauk. B.WIĘZIK, WSA, Bielsko-Biała 2010, s.228.

177


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

Powodzie roztopowe występują zazwyczaj w wyniku gwałtownego topnienia pokrywy śnieżnej. Często powyższemu zjawisku towarzyszą opady deszczu. Obserwuje się, że powodzie roztopowe występują zazwyczaj w marcu i w kwietniu, ale również porą zimową wprzypadku wzrostu temperatury. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że powodzie zatorowe dzieli się na: zatorowo-lodowe i zatorowo-śryżowe. Zator lodowy należy rozumieć jako nagromadzenie lodu wjednym miejscu, które ogranicza przepływ wody. Natomiast zator śryżowy jako masa składająca się ze śryżu lub połamanego lodu, która jest nagromadzona pod pokrywą lodową w obszarze niskich prędkości przepływu.267 Powodzie te zwane inaczej „zimowymi”268 występują najczęściej w grudniu, styczniu a także w czasie roztopów tj. w lutym i w marcu.269 Przyczyną powstawania powodzi sztormowych są wiatry sztormowe wiejące od morza, które są przyczyną podnoszenia się zwierciadła wody morskiej w ujęciach rzek. Powodzie tego typu występują zazwyczaj w okresie od grudnia do lutego. Powódź to zjawisko o charakterze ekstremalnym, często występującym w sposób występują cyklicznie jak większość zjawisk hydrologiczno-meteorologicznych, w różnych porach roku. Kolejnym zagrożeniem z omawianej kategorii jest susza, którą należy rozumieć jako deficyt wody na określonym obszarze. Wyróżnia się trzy rodzaje suszy: meteorologiczną (atmosferyczną), hydro-logiczną i rolniczą (glebową). Dwa pierwsze typy są przypadkami fizycznymi, trzeci jest efektem zaistnienia dwóch wcześniej wymienionych i zaliczyć go można do obszaru ludzkiej działalności (produkcja rolna). Zjawisko to przybiera charakter ciągły, sezonowy i nieprzewidywalny. Susza ocharakterze ciągłym występuje naterenach pustynnych i zajmuje około 5% powierzchni Ziemi a w rejonach, gdzie występuje wyraźna pora sucha i deszczowa mówimy o suszy w charakterze sezonowym. Istnieje również możliwość wystąpienia suszy w dowolnym miejscu i czasie i wtedy mamy do czynienia z suszą o charakterze całkowicie nieprzewidywalnym.270 267

Por.. GROCKI R, …, s.15-16. WIĘZIK B., s.228. 269 Ibidem. 270 DAWIDOWICZ A.,. JANUSZ M, SAWCZAK S. i inni, Źródła zagrożeń i ich charakterystyka,WNWersus-Nauka,Wrocław 2007, s. 33. 268

178


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

Susze nie są w polskiej strefie klimatycznej zjawiskiem występującym zbyt często. Dla przykładu za okres 1951-2000 w Polsce susze atmosferyczne, według danych statystycznych271, odnotowano 23 razy, przy zaznaczeniu, że ich występowanie przypadało najczęściej w miesiącu marzec i w okresie od czerwca do września. Z kolei, susze hydrologiczne odnotowano 17 razy, głównie w miesiącach letnio-jesiennych i zimowych.272 Śnieżyce występujące w bardzo dużym nasileniu prowadzą do paraliżu terenu, w którym to zjawisko występuje. Uszkadza drogi, linie energetyczne, stacje transformatorowe, niszczą wszelkie uprawy. Gwałtowny atak zimy generuje problem z dostarczeniem żywności oraz innych ważnych produktów, które są niezbędne do normalnego funkcjonowania społeczeństwa. Taka sytuacja rodzi kolejne zagrożenia, jakimi mogą być nowe narastające konflikty społeczne, niezadowolenie, chaos, dezinformację, wypadki komunikacyjne. Wskutek towarzyszących niejednokrotnie zjawiskom okresu zimowego silnych mrozów, co roku odnotowuje się ofiary śmiertelne zarówno wśród ludzi jak i zwierząt.273 Wyżej omawiane zjawisko jest szczególnie niebezpieczne, gdy przychodzi nagle, w sytuacji kiedy nikt się tego nie spodziewa. Skutkiem powyższego jest całkowity paraliż funkcjonowania całych skupisk ludzkich. Silne wiatry, huragany to wielki tropikalny cyklon bądź potocznie długotrwały wiatr o dużej, katastrofalnej w sutkach swego oddziaływania sile. Huragany osiągają prędkości dochodzące do 350 km/h. Powstają na oceanach i niosą setki tysięcy ton pary wodnej, tworzącej gęste chmury i powodując ulewne deszcze. W ciągu roku tworzy sięna Ziemi od 80 do 100 dużych huraganów.274 Są przyczyną obrażeń ciała i zniszczeń mienia. Jego skutki mogą być katastrofalne. W latach 1975-1994 w USA na skutek silnego wiatru zginęło 649 osób a 6670 zostało rannych. Rok 1975 w Porto Rico przyniósł najwięcej osób śmiertelnych, bo aż 43. W Polsce, w lipcu 2002 roku pod Piszem zanotowano dewastację 14 tys. hektarów lasów i wiele

271

Zagrożenia okresowe występujące w Polsce, RCB, Warszawa 2010, s.10. Ibidem 273 Szerzej, KACZMARCZYK B.,Zarządzanie zasobami osobowymi w Straży Granicznej na szczeblu terenowym w warunkach zagrożenia państwa, rozprawa doktorska, AON, Warszawa 2007, s.59. 274 GROCKI R., Vademecum zagrożeń, Dom wydawniczy Bellona, Warszawa 2003, s.69. 272

179


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

lokalnych zniszczeń. Największą prędkość wiatru, 288 km/h zarejestrowano kilkakrotnie na Kasprowym Wierchu i Śnieżce oraz około 162 km/h w Gdańsku w 1964 r.275 Gołoledź to zjawisko oblodzenia, które pojawia się na drogach, drzewach, krzewach, samochodach i różnych innych przedmiotach znajdujących się blisko gruntu. Szczególnie dotkliwa jest w przypadku, gdy występuje na uczęszczanych szlakach komunikacyjnych. Wówczas, jak w wielu innych sytuacjach, nadzwyczajne zagrożenia dla ludzi i środowiska skutkują w wielu innych obszarach bezpieczeństwa, takich jak np. bezpieczeństwo publiczne. Pożar to nieplanowany oraz niekontrolowany proces palenia się rozmaitych materiałów palnych, występujący w miejscu do tego nieprzeznaczonym, powodujący materialne straty i niekiedy nawet śmiertelne zagrożenie dla ludzi i dla innych żywych istot. Przyczyn powstawania pożarów można wymienić bardzo wiele. Szacuje się, że aż około 80% pożarów wybucha zarówno z powodu nieprzestrzegania przez społeczeństwo przepisów przeciwpożarowych podczas obchodzenia się z ogniem w miejscach pracy i wypoczynku, jak również używania niesprawnego sprzętu, podpaleń czy sabotaży.276 Źródłem niebezpiecznych pożarów mogą być materiały łatwopalne277 a także składowiska odpadów komunalnych bądź chemicznych. Spalanie materiałów chemicznych jest szczególnie niebezpieczne, ponieważ w dymie podczas spalania pojawiają się substancje niebezpieczne dla życia i zdrowia ludzkiego a mianowicie: siarkowodór, chlorowodór, dwutlenek siarki, tlenek azotu, tlenek węgla. Obserwuje się również występowanie pożarów lasów w czasie burz, gdzie inicjacją powyższego stają się pioruny. Intensywne opady deszczu to opad atmosferyczny w postaci kropel wody, który dosięga Ziemi. Charakterystyczne dla tego zjawiska jest czas trwania opadów i ich nasilenie. Powyższe zjawisko może trwać od kilku minut do kilku dni. Intensywne opady deszczu mogą być przyczyną lokalnych podtopień czy powodzi. O powyższym

275

Dane statystyczne z opracowania DAWIDOWICZ A., JANUSZ M., SAWCZAK S. i inni, Źródła zagrożeń i ich charakterystyka, WNWersus-Nauka, Wrocław 2007, s. 31. 276 GROCKI R., Vademecum zagrożeń, Dom wydawniczy Bellona, Warszawa 2003, s.76. 277 Materiały łatwopalne to m.in.: paliwa, papier, bawełna, tkaniny syntetyczne, kauczuk, masy plastyczne, drewno, farby, lakiery, rozpuszczalniki oraz podobne substancje

180


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

decyduje czas trwania opisywanego zjawiska charakterystyka topografii miejsca wystąpienia zjawiska i inne czynniki naturalne jak roślinność czy przepuszczalność gleby. Charakterystyczna dla kropel wody jest ich średnica, którą szacuje się powyżej 0,5 mm. W literaturze przedmiotu można spotkać klasyfikację prowadzącą do podziału na trzy rodzaje opadów: lekki, umiarkowany oraz silny. W przypadku, gdy opad deszczu wynosi do 0,25 cm wody na godzinę mówi się o opadzie lekkim. Przyjmuje się, że jeżeli opad na godzinę wynosi 0,25-0,75 cm to mamy do czynienia z opadem umiarkowanym, awprzypadku większym niż 0,75 cm na godzinę mowa jest o silnych opadach. Lokalne podtopieni ato skumulowanie wody deszczowej w efekcie intensywnych opadów deszczu, których wielkość zdecydowanie przerasta możliwości odpływu za pośrednictwem istniejących w okolicy wystąpienia opadów deszczu naturalnych i/lub sztucznych systemów drenujących. Opady gradu zwane inaczej gradobiciem to opad atmosferyczny w postaci kryształków lodu. Średnicę bryłek lodu szacuje się pomiędzy 5 a 50 mm. Charakterystyczna dla tego zjawiska jest pora roku. Gradobicie mam miejsce zazwyczaj wporze letniej i powstaje z chmur278 typu cumulonimbus.279 Charakterystyczne dla tego rodzaju zjawiska jest to, że chwilę przed rozpoczęciem opadów występuje silny wiatr. Omawiane zjawisko może być przyczyną ogromnych zniszczeń w środowisku ze względu na znaczna energię kinetyczną, jaka przenoszą spadające z dużej wysokości kryształki lodu. Czas trwania gradobicia szacuje się od kilku minut nawet do kilku godzin. Wyładowania atmosferyczne należy rozumieć jako wyładowanie elektryczne, które następuje w trzech płaszczyznach. Pierwsza to pomiędzy chmurą a powierzchnią ziemi, druga to pomiędzy chmurami a trzecia wewnątrz chmury burzowej.

278

Chmury stanowią skupiska drobnych kropelek wody i kryształków lodu (lub ich mieszaniny) zawieszonych w atmosferze, a powstałych w wyniku kondensacji pary wodnej. Chmury dzieli się na rodzaje a każdy rodzaj dzieli się na gatunki i odmiany. Użycie w nazwie chmur słowa „alto” oznacza chmury z średniego zakresu wysokości, a słowo „cirro” z wysokiego zakresu wysokości, natomiast słowo „nimbo” użyte jako przedrostek oznacza chmury przynoszące deszcz, analogicznie jak słowo „nimbus”, gdy występuje jako przedrostek. 279 Cumulonimbus to chmura o rozwoju pionowym z gatunku kłębiastych deszczowych.

181


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

Wyładowania atmosferyczne występują pod trzema postaciami: pioruny liniowe, pioruny kuliste oraz pioruny łańcuchowe. Wyładowaniom atmosferycznym często występują równolegle z gwałtownymi opadami dreszczów, śniegu lub gradu. Szacuje się, że w Polsce mają miejsce 2 wyładowania atmosferyczne sięgające 1 km2 powierzchni ziemi. Wyżej scharakteryzowane zagrożenia wywołane zjawiskami atmosferycznymi pojawiają się zarówno w perspektywie krótko jak i długookresowej. Należy postrzegać, że charakter krótkookresowy ma znaczenie dla życia i zdrowia społeczeństwa a długookresowy ma znaczenie egzystencjalne. Istotne jest również, że wspomniane zagrożenia mogą występować zarówno w trakcie trwania czasu wojny jak i czasu pokoju, z tą różnicą, że rozmiar skutków zależny jest od wielu czynników, na które człowiek w większości przypadków nie ma wpływu. Niewątpliwie ważne jest, i nie można tego pominąć, prawidłowe utrzymanie stanu ekosystemu tak by go nie zakłócić w żadnym zakresie, a przynajmniej utrzymywać jego stan oraz dążyć do systematycznego jego zwiększenia. Takie postępowanie z pewnością będzie miało pozytywny wpływ na bezpieczeństwo ekologiczne. Zagrożenia naturalne występują na całym świecie, w każdej porze roku, w każdej chwili. Praktycznie nie jest możliwym zapobiegnięcie ich wystąpienia. Możliwe jest natomiast podejmowanie działań do zminimalizowania występowania ich skutków. Poszczególne zagrożenia wywołane zjawiskami atmosferycznymi często występują łącznie, co sprawia, że powyższa sytuacja jest bardzo trudna do opanowania przez zaangażowane instytucje administracji publicznej, organizacje pozarządowe, społeczeństwo.W Polsce również odnotowuje się występowanie zarówno pojedynczych, jak i połą-czonych wyżej omawianych zjawisk w każdej porze roku(patrz tab.1).

182


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

Tab. Okres występowania typowych zagrożeń występujących w Polsce280 Źródło:Rządowe Centrum Bezpieczeństwa w Warszawie

Reasumując, zmiany klimatyczne i zaburzenia spowodowane rozwojem cywilizacyjnym, są to główne przyczyny występowania zagrożeń naturalnych.281 Na świecie ostatnimi czasy obserwuje się coraz częstsze występowanie m.in. powodzi, pożarów, silnych wiatrów, wypadków czy katastrof komunikacyjnych. Wyżej wymienione zjawiska przybierają często rozmiar kataklizmu. W związku z dynamicznym rozwojem cywilizacyjnym oraz towarzyszącymi zmianami klimatycznymi istnieje duże prawdopodobieństwo, że omawiane zjawiska będą występować częściej i z większym natężeniem. Należy się też w przyszłości lub o niespotykanej dotychczas intensywności i skali zasięgu. spodziewać zjawisk jeszcze dziś niezidentyfikowanych Wyżej zaprezentowany stan zmusza człowieka do poszukiwania nowych, bardziej skutecznych rozwiązań, podnoszących poziom reprezentowanej przez narażone na naturalne zagrożenia ludzkie skupiska i społeczności ich autonomicznej kultury bezpieczeństwa.282 Na skutek wysiłków człowieka stającego

280

Okresy występowania zagrożeń zostały określone na podstawie uśrednionych danych historycznych. Nie mają związku z następującymi zmianami klimatycznymi. Istniej zatem potencjalne ryzyko pojawienia się tych zagrożeń również w niewskazanych miesiącach. (Por. Zagrożenia okresowo występujące w Polsce, RCB, Warszawa 2010, s.39). 281 Http:// rcb.gov.pl/zagrozenia/; dostęp: 30.06.2013. 282 Por.: CIEŚLARCZYK M., Kultura bezpieczeństwa i obronność, Siedlce 2011. s. 11, JARMOSZKO S., Nowe wzory kultury bezpieczeństwa a procesy

183


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

w obliczu naturalnych zagrożeń, następuje wzmocnienie filara etycznego (mentalnego), organizacyjnego i materialnego kultury bezpieczeństwa w zagro-żonych wspólnotach283, a tym samym istnieje szansa na poprawę jeśli chodzi o uzyskanie progresji w zakresie bezpieczeństwa ludzkiego. Literatura: 1. DAWIDOWICZA., JANUSZ M., SAWCZAKS. i inni, Źródła zagrożeń i ich charakterystyka,WNWersus-Nauka,Wrocław 2007. 2. FEHLERW., Zagrożenie –kluczowa kategoria teorii bezpieczeństwa, [w:] Współczesne postrzeganie bezpieczeństwa, K. Jałoszyński, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek (red.), Wyższa Szkoła Administracji, Bielsko-Biała 2007, s. 34. 3. GROCKIR., Vademecum zagrożeń, Dom wydawniczy Bellona, Warszawa 2003 4. KACZMARCZYKB., Zarządzanie zasobami osobowymi w Straży Granicznej na szczeblu terenowym w warunkach zagrożenia państwa, rozprawa doktorska, AON, Warszawa 2007. 5. KITLERW., Wybrane aspekty kierowania państwem w sytuacjach kryzysowych w obronie narodowej RP wobec wyzwań i zagrożeń współczesności, AON, Warszawa 1999. 6. KORYCKIS., System bezpieczeństwa Polski, AON, Warszawa 1994. 7. Langenscheidts Großwörterbuch.Deutsch als Fremdsprache, Berlin-München-Wien-Zürich-New York 1998. 8. Mały Słownik Języka Polskiego, pod red. S. Skorupka, H. Auderska, Z. Łempicka, Warszawa 1989. 9. Oxford Wordpower, Słownik angielsko-polski, polsko-angielski, Oxford 2007. 10. ОЖЕГОВС.И.,ШВЕДОВАН.Ю.,Толковый словарь русского языка, Москва 2003. 11. PIWOWARSKIJ., ZACHUTAA., Pojęcie bezpieczeństwa w naukach społeczno-prawnych, Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego „Apeiron”, Kraków 2013.

deterioracji więzi społecznej, [w] Jedność i różnorodność. Kultura vs, kultury, REKŁAJTIS E., R.’ Wiśniewski, ZDANOWSKI J. (red.), ASPRA-JR, Warszawa 2010., s. 110. 283 PIWOWARSKI.J, Три составляющие культуры безопасности, „Kultura Bezpieczeństwa. Nauka-Praktyka-Refleksje”, nr 10, s. 3-6.

184


WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH Barbara Kaczmarczyk

12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

21. 22. 23. 24.

25.

PIWOWARSKIJ., Три составляющие культуры безопасности, „Kultura Bezpieczeństwa. Nauka-Praktyka-Refleksje”, nr 10, s. 3-6. PROŃKOJ., System kierowania reagowaniem kryzysowym w sytuacjach nadzwyczajnych zagrożeń dla ludzi i środowiska, rozprawa doktorska, AON, Warszawa 2001. Raport o stanie systemu przeciwdziałania i usuwania skutków nadzwyczajnych zagrożeń dla ludzi i środowiska, BBN, Warszawa 1997. Słownik Języka Polskiego, Tom I, PWN, Warszawa 1978. Słownik języka polskiego, T3, red. M. Szymczak, PWN, Warszawa 1978. Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON , Warszawa 2002. ŚWINIARSKIJ., Czym jest bezpieczeństwo?, „Zeszyty Naukowe AON” 1993, nr 3. WAWRZUCISZYNA., problematyka zagrożeń w teorii bezpieczeństwa [w:] Sytuacje krytyczne a stres, red.nauk. B.Wiśniewski, B.Kaczmarczyk, WSA, Bielsko-Biała 2012. WIĘZIKB., Wpływ zagospodarowania międzywala na zagrożenia powodziowe [w:] Prawne, administracyjne i środowiskowe uwarunkowania zagospodarowania dolin rzecznych, red. nauk. B.WIĘZIK, WSA, Bielsko-Biała 2010. WRÓBELA., Mózg czyli świat subiektywny, „Wiedza i życie”, Nr 3/98. WRZOSEK M., Identyfikacja zagrożeń organizacji zhierarchizowanej, AON, Warszawa 2010. Zagrożenia okresowe występujące w Polsce, RCB, Warszawa 2010. Zięba R., Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego, WN Scholar, Warszawa 2001. http://rcb.gov.pl

185


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FOREST… Jaroslav Kapusniak

Jaroslav Kapusniak

Regional Headquarters of the Fire and Rescue Corps in Žilina

ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FOREST FIRE BEFORE DEPLOYMENT OF THE OVERLAND FIREFIGHTING MODULE

ABSTRACT Occurrence of forest fires having increasing intensity and extent thereof due to climatic changes is more often in recent years. The article summarizes tasks and recommendations for firefighting brigade relating to a forest fire that jeopardizes to grow into a huge extent in a non-accessible terrain and to performing an intervention exceeding possibilities of a fire brigade from the District Headquarters of the Fire and Rescue Corps (hereinafter only “FRC”), including applying aviation fitrefighting equipment. KEYWORDS forest fire, extinguishing of forest fire, activities during forest fire, non-accessible terrain, aviation firefighting equipment Introduction Forest fires occurring more and more frequently bring new experience and unfortunately also higher and higher deployment of human forces, demands on equipment, as well as victims in form of human lives. They naturally forced us to think of a fact whether we are well prepared for the next fire and whether it is not suitable to prepare some guidance in advance to not forget or neglect anything in case of its origin. Similarly, as pilots in a plane before the start, when they carrying out checks of all systems pursuant to the guidance before they take off. Reporting a fire To secure the most effective and the fastest intervention.it is necessary to maximally find out from the person reporting fire and during a talk with him/her to find out as precisely as possible:

186


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FOREST… Jaroslav Kapusniak

location of a fire – region, district, owner, accurate site name, especially the name of the hill or at least approximate GPS data; • what type of vegetation cover is in a fire – meadow, bushes, wind-fallen trees, young forest, older forest, or alternatively, deciduous forest, mixed forest, coniferous forest; • the way of fire spread – through roots, along the ground, along the grass, along bushes, along wind-fallen trees, along brushwood stacks, along young vegetation cover, along treetops; • strength of wind in the fire surroundings – windless, weak wind, strong wind, very strong wind, + wind direction; • cloudy weather in the fire surroundings – fog, clouds approximately 100 m above ground, hill tops are in clouds, clouds are high up above hills, cloudless weather; • altitude of the fire – approximately up to 500 m, up to 1000 m, more than 1000 m; • whether the fire occurs in the protected area – locally protected area, nature preserve area, national park; • possible access route to the fire site – area without any forest roads, area with forest roads; – the nearest municipality or settlement from which the access to the fire is possible; – site where other person will be waiting to the fire brigade to lead it to the fire site (foresters, tourists, other persons). Consequently, it is very important for particular Commanding Centre of the FRC to decide correctly what firefighting engines and equipment have been sent to the fire site.

187


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FORESTâ&#x20AC;Ś Jaroslav Kapusniak

When from recorded fire reporting is clear that: a) for suppressing fire or other emergency event, is necessary to demand aviation equipment, as for example helicopters MI-8, MI-17, MI-171 or firefighting aircrafts, etc.; b) the fire spreads in an inaccessible terrain that does not allow to deploy transport hose lines from the firefighting engine or from a water source to the fire site and local conditions do not allow to suppress fire by other ways only by simple firefighting equipment (firefighting back bag with hand pump, double-bladed hoe, Pulaski head with an axe end and a mattock blade, buffers, etc.) c) the fire spreads in extremely hillsides (with high slope gradient, with rocky parts, steep tree-fallen areas, etc.) where the only possible access to the fire site is by foot or by aviation aircrafts; d) the fire spreads in areas with special social value (protected landscape area, state nature preserve area, national park, etc.) and in adjacent areas thereof; e) there is an assumption of fast spreading forest fire; f) there is an assumption that the firefighting module can help in suppressing the emergency event due to its skills or material equipment; it is necessary to announce this immediately to the Commanding Centre of the Presidium of the FRC and ask to deploy the FRC Overland Firefighting Module especially due to geographic and tactic relief (GTR) provided by this Module. The FRC Overland Firefighting Module includes 12 GTR experts who are equipped with PCs and they are able from their fire stations to provide the following information by phone, e-mail or SMS to the particular FRC Commanding Centre or the Intervention Commander: the complete actual meteorological situation in the fire surroundings; an assumption how and where the fire will be spreading; , whether a chimney effect can occur in steep mountain troughs; whether forest roads can be found in the fire surroundings and place from which the best access and deployment are possible, or alternatively a suitable route for shuttle water transport;

188


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FORESTâ&#x20AC;Ś Jaroslav Kapusniak

-

-

-

-

the required length of transport hose lines and attack lines (necessary numbers of hoses); the nearest site for water pumping and supplying; throughput and load carrying capacity of bridges on route leading to the fire site; whether any objects, electrical aboveground lines, transformer stations, gas pipelines, gas regulation stations, gas storage structures, railway lines or funiculars can be endangered in the fire spread direction; whether it is possible to apply aviation aircraft according to geographical and meteorological situation; where the nearest areas for aviation aircraft landing, Fireflex mounting, filling Bambi bags with sufficient water level and possible areas for intervention with transport OTO bags are located; possibility of fire suppressing by mobile firefighting reservoir system (mobile firefighting ponds) with calculation of human forces and equipment required for its creating; proposal for expert logistic solution of the fire suppressing.

The GTR expert can all recommended routes and sites export by e-mail in the gpx format to the local FRC Commanding Centre where all data can be uploaded into GPS equipment for intervening firefighting brigades. Estimation and the art of forecast After arrival at the intervention site, it is necessary for the Commander of the first arriving firefighting brigade, i.e. for the Intervention Commander, to sufficiently estimate probable fire growth, actual fire stage, required human forces and equipment and to be able to ask foresightedly for relief, regardless the FRC Overland Firefighting Module for suppressing forest fire, the Search Module, aviation aircraft of the Ministry of Interior of the Slovak Republic, aviation aircraft of the Armed Forces of the Slovak Republic, or other brigadesâ&#x20AC;&#x2122; relief. While these reinforcement units come, he has to carry out a lot of activities to have everything prepared for the effective intervention and efficient use of deployed forces and equipment.

189


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FORESTâ&#x20AC;Ś Jaroslav Kapusniak

During the process of calling reinforcement units and preparation for broader deployment, the intervention of own local firefighting brigade has to take place with equipment having for application aimed at least to localize or, mainly, decelerate the fire growth. When a forest is caught by a fire, hardly anybody can estimate what intensity will have a fire or how increases its spread. At this time there is neither time nor space to make records in water transport into heights or to waste human forces but well overthought and carefully prepared forces and equipment for effective response or for defence preparation take place. It is focused on fact that firefighters or other persons involved should not run down the hill against the fire and mainly not to be endangered by a chimney effect in steep narrow mountain troughs located above the fire; these phenomena should have fatal consequences. This requires really conservative estimation not only human possibilities and capacities but also technical ones. Under mentioned activities are described only with the goal of summarizing thereof not according to priorities and not always with a necessity of their consistent fulfilling but in the guidance form noticing what everything should be remembered. It is absolutely clear that firefighting brigades arriving successively will be involved into described preparation activities and they will carry out them according to commands and ideas of the Intervening Commander.

190


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FOREST… Jaroslav Kapusniak

Figure 1: Fire of forest cover in Nižná Boca cadastral area. (Photo: J. Kapusniak, April 2012)

Reconnaissance and terrain mapping It is necessary to secure contact with forest management companies, to require persons acquainted with terrain, who are capable to judge throughput of outgoing forest communications and roads and on that basis to determine intervention routes, deployment areas and turning points. Also knowledge on geological underlies in area in question, composition and status of woods as well as slope steepness is important. It is necessary to continuously communicate with owner or manager of affected area as regards potential tree intersection or other technical interventions into terrain. Sometimes it is not possible to response with common firefighting equipment but it is possible to render special forest machinery for water pumping or for its organization and transport. As regards helicopter deployment for water delivery or for fire suppressing by bags, information on possible areas at the mountain ridge above the fire site is valuable. Choice and preparation of suitable pace for water filling from available water reservoir (up to 6 flight minutes to the application point) or nearby abundant water source or built-up pumping stand for Fireflex filling is also important.

191


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FORESTâ&#x20AC;Ś Jaroslav Kapusniak

If firefighting brigade intervenes by its own equipment aimed to localize fire, it is suitable to invite an experienced commander with praxis from neighbouring district or from another firefighting unit or in the best case an expert from the FRC Overland Firefighting Module to judge mentioned statuses. Due to fact that local Intervention Commander has a lot charges with primary intervention management, he will appreciate if someone helps him with organization of more extensive intervention. Investigation of circumstances influencing fire growth It is necessary to take into account meteorological prognoses concerning possible rain, strength and direction of wind determines direction of the principal attack or determination of performing tree cut-off, terrain segmentation and landforms, nearness of tenanted or untenanted structures As regards long-term intervention planning, also information concerning sunset time due to aircraft flights as well as data on night temperatures is required. Finding out and preparation of usable water sources Preparation of water sources, stoppage of watercourses nearby the Fireflex stand with estimation of possibilities of aircraft landing and taking off or alternative emergency area for landing, marking these areas or lighting of aircraft landing and taking off area, respectively. The Intervention Commander must consider that invited aerial aircrafts with Bambi buckets or VSU type bags may reach intervention site up to one hour and in that time the filling points with extinguishing water have to be prepared. When use of Fireflex system is planned, it is necessary to prepare in advance massive supply of water from 1 000 litres up to 3 500 litres after each water dipping into bag. When interval between landings is 10 minutes, the Intervention Commander or staff member responsible for extinguishing water delivery has remember this mentioned fact and has secure reserve of water at least in two fire tank engines. It is necessary to establish a combat section for filling point immediately after decision of creating filling point and before the helicopter arrival; this combat section can be created from members of voluntary firefighting brigades (professional FRC members are more useful for more demanding task fulfilling).

192


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FORESTâ&#x20AC;Ś Jaroslav Kapusniak

Creating stands for Otovak and Fireflex systems It is useful to exploit action capacity, training skills and practical experience of the Search and Rescue Module (SAR) with building of sheeting and support systems.

Figure 2: Training of Overland Firefighting Module. (Photo: Ĺ uba, October 2013)

Landing of professionally experienced persons from helicopter or by forest mobile machinery is also possible. Also, sewing equipment and other material (for example beams) for building stands in sufficient dimensions and load bearing capacity for arranging reservoirs and ponds with permanent water supply used by the Overland Firefighting Module for gradual suppressing fireplaces, digging of root system, etc. can be delivered by this way. Creating of resting regeneration base It is suitable to exploit the Logistics Module for creating resting regeneration base nearby the intervention site in such way that deployed firefighters should know how long they will be deployed in terrain and how long they will be regenerated and how they should exploit their force with understanding that they will be relieved in time.

193


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FORESTâ&#x20AC;Ś Jaroslav Kapusniak

It is useful to have own ambulance in the resting regeneration base that will be able to solve either immediately or by transport any status of intoxication, exhausting, dehydration, or burnings or other injuries. The resting regeneration base shall be commanded by the staff member who is responsible for recording review on deployment and relieving of particular teams and is also responsible for permanent possibility of deployment refreshed forces with own supply of drinking water regime and small snack supply but principally with information concerning time of team deployment in terrain. Staff creating, determination of duties and priorities, commanding hierarchy The Staff for fire suppressing has great responsibility and importance for helping the Intervention Commander. This post results from the legal act in matters of functional supplying by drinking regime, food, fire extinguishing media, fuels, hoses, etc., and fire suppressing shall be effective and especially continuous process. It is necessary to determine connecting intersections and channels for communication in such way not to transfer all information to all involved persons in one channel and to strictly fulfil these determined principles. At huge fires, exists a threat that the Staff for fire suppressing becomes subordinated to the Crisis Staff that can result in confusion management in many areas of the extinguishing course and intervention efficiency. I think that a member appointed from the Crisis staff that consists prevailingly from civilians, should take over intervention commanding and management, create the Staff for fire suppressing and proposal and recommendations of the Crisis Staff remise on the intervening units he is responsible for. Strict keeping hierarchy of superiority introduced in the FRC should be met in this topic. Competences cannot be separated from the responsibility but they should be joined together. The Intervention Commander shall have final decision on way of deployment and attenuation of chaotic and emotive decisions of particular section commanders, on movement and deployment of machinery and equipment according to immediate requirements because commanding during intervention belongs to him and especially he is responsible for the intervention to the highest representatives of the FRC, Ministry of Interior of the Slovak Republic and through public media also to citizens.

194


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FORESTâ&#x20AC;Ś Jaroslav Kapusniak

To negotiate co-operation forms, competences, combat sections, way of communication is very important in process of deployment of particular modules together with the FRC brigades. Estimation of human forces and equipment, securing the replacement and deployment It is very important duty during supposed long-term deployment to inform in advance sufficient number of alternating firefighters with refreshed forces who are able to take over tasks in terrain and to continue in fulfilling thereof. Firefighters who are informed in advance on having deployed into terrain and who can prepare themselves with material can be sent in totally different way to tasks fulfilling. Firefighter who is announced on the immediate run off and is in the fast intervention process can work in the full deployment in terrain maximally two â&#x20AC;&#x201C; three hours. At the opposite, well prepared firefighter can bear full deployment twice longer and if he knows that logistics and prepared replacement is functional and coordinated, he can distribute his force. Review on numbers of persons deployed in particular combat sections, times of deployment in terrain is recorded by the staff member who is responsible for commanding the resting regeneration base. It is, except other reasons, due to checks of safe returns, recording possible injuries or other serious emergency events. Securing action agility of own firefighting brigade in own intervening zone It is a mistake to deploy own firefighters to intervene in a forest fire when intervention is supposed to be running more hours or more days and in own fire station determine to duty foreign reinforce units even from the FRC members. Domestic members are best acquainted with their own intervening zone and foreign FRC brigade can fulfil tasks directly in a forest. It means that on domestic fire station must be present at least two domestic machine men (drivers) all the time. Conclusion Forest fires negatively affect whole eco system every year, destroy natural wealth that had been developed for many years, negatively affect economics of soil management, cause large material

195


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FOREST… Jaroslav Kapusniak

damages, destroy animals’ lives and shelters and even human lives, too. It is important to deal increased care to remove shortcomings related with forest fires and to take measures to avoid unfavourable events that may cause uncontrolled fire spread. References: 1. BLAŠKO D.: Charakteristika lesných požiarov s organizáciou riadenia, nasadenia síl a prostriedkov na likvidáciu požiaru [Characteristics of forest fires with organization of management, forces and equipment for fire suppressing.]. In: Krízový manažment. vol. 6, No. 1 (2007), ISSN 1336-0019. pp. 17-24. 2. BOJSA, M.: Taktické možnosti hasenia lesných požiarov a využitie techniky pri ich likvidácii. [Tactical possibilities of fighting forest fires and use of machinery and equipment for their suppressing.]. Diploma Thesis. Košice. Technical University in Košice. 2005. 67 pp. 3. GALLA Š., IVANOVIČOVÁ M.: Assessment of Fire Risk of Selected Agglomerated Wooden Materials. In: Research Journal of Recent Sciences. Vol. 2, No. 7 (2013), ISSN 2277-2502. pp. 43-47. 4. GÄRTNER T., MONOŠI M.: Letecká technika a jej využitie pri doprave hasiacich látok v sťažených terénnych podmienkach. [Aviation aircraft and its use for transport of fire extinguishing media in difficult terrain conditions.]. In: Krízový manažment 2003, vol. 2, No. 2. ISSN 1336-0019. pp. 39-42 5. HARMER D.: Firefighter positioning for forest firefighting. In: FIRE 2008, vol. 100, No. 1300. ISSN 0142-2510. p. 50. 6. CHROMEK I., HLAVÁČ P.: Analýza vzniku jednotného usmernenia k ochrane lesov pred požiarmi . [Analysis of creating a single recommendation concerning protection forests against fires.]. In: Delta. vol. 2, No. 3 (2008).ISSN 13370863. pp. 14-19. 7. KARKALIC R., JOVICIC S., ZDRAVKOVIC M.: Tactics and Equipment for Extinguishing Forest Fires from Air. In: Požární ochrana 2011 : Proceedings of paper from XX course of the International Conference. [CD-ROM]. Ostrava : VŠB – Technical University in Ostrava, 2011, pp. 119-123.

196


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FOREST… Jaroslav Kapusniak

8.

9.

10.

11. 12.

13. 14.

15.

16.

KRAJČIOVÁ E.: Riziko vzniku a špecifiká hasenia lesných požiarov v Nízkych Tatrách. [Risk of fire origin and specific features of forest fires extinguishing in the Nízke Tatry Mountains.]. In: Spravodajca - Protipožiarna ochrana a záchranná služba. vol. 44, No. 1 (2013), ISSN 1335-9975. pp. 16-19. MONOŠI, M., SVETLÍK, J.: Spoľahlivosť hasičskej techniky a rozhodujúce aspekty jej výberu [Reliability of firefighting equipment and main aspects of its choice]. In: Opotřebení, spolehlivost, diagnostika. Univerzita obrany. ISBN 978-80-2548507-1, pp. 131-134. ONDRICHOVÁ M.: Doprava hasiacich látok k lesným požiarom. [Transport of fire extinguishing media to forest fires.]. In: Diploma Thesis. Faculty of Special Engineering. Žilinska University in Žilina. CD ROM, 2004. PATZELT S.: Waldbrandbekämpfung: Luftunterschtützung, Sicherheit und Taktik. In: Brandschutz 2008, vol.62, No.12, ISSN 0006-9074. pp. 946-954. PECNÍK P.: Využitie vodného vaku 1800 pri hasení lesných požiarov [Use of the water bag 1800 for extinguishing forest fires.]. In: Diploma Thesis. Faculty of Wood Sciences and Technology. Technical University in Zvolen. CD ROM, 2004. RENTERIA H.R.: Response and recovery: Wildfires in California. In: Crisis Response Journal 2007, vol. 4, No. 2, ISSN 1745-8633. p. 14-15. SVETLÍK J.: Hydraulic Triangle and Transport of Water to Forest Fire. In: Wood and Fire Safety. 7th International Scientific Conference. ŠMÍRA-PRINT, s.r.o. 2012. ISBN 978-8087427-23-1. pp. 271-278. - ŠUBA J., CHROMEK I.: Jazierkový systém dopravy vody na hasenie požiarov v náročných horských terénoch [Mobile firefighting pond system for transport of fire ewxtinguishing water in demanding mountain terrains.]. In: Spravodajca - Protipožiarna ochrana a záchranná služba. - vol. 38, No. 4 (2007). ISSN 1335-9975, pp. 20-22. TUREKOVÁ I., HARANGOZÓ J., MARTINKA J.: Influence of retardants to burning lignocellulosic materials. In: Research papers Faculty of Materials Science and Technology Slovak University of Technology in Trnava. Vol. 19, No. 30 (2011). ISSN 1336-1589.

197


ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE FOREST… Jaroslav Kapusniak

17.

18.

19.

198

VELIKÝ Š.: Application of Helicopters of the Armed Forces of the Slovak Republic at Forest Fires. In: Wood and Fire Safety. 7th International Scientific Conference. ŠMÍRA-PRINT s.r.o., 2012. ISBN 978-80-87427-23-1. pp. 327-334. VELIKÝ, Š., MONOŠI, M.: Využitie optoelektronických prostriedkov leteckého prieskumu pre účely záchranných služieb [Use of opto-electric devices of aerial exploration in rescue]. In: Ochrana pred požiarmi a záchranné služby. Žilinksá univerzita v Žiline. 2010. ISBN 978-80-554-0208-6. pp. 315326. WITTHOFF D.: Waldbrandbekämpfung aus der Luft [Zdolávanie lesných požiarov zo vzduchu]. In: Brandschutz 2007, vol.61, No. 3, ISSN 0006-9094. p. 157-159.


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

Kaja Kowalczewska Jagiellonian University

COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO ABSTRACT The paper deals with the legal definition of attack under international humanitarian law, analysed in the context of cyber â&#x20AC;&#x153;attacksâ&#x20AC;?. The armed nature of cyber operation is distinguished from a violent one and therefore special section is devoted to the indirect consequences of cyber attacks. It is also noted that the incremental resort to automated weapon systems, controlled by computer networks still highly vulnerable to hostile malware and interference, challenges the current state of law. Finally, the author attempts to render the linkage between law and IT, both greatly concerned with cyber security. KEYWORDS cyber attack, warfare, international humanitarian law, distinction Introduction Cyberwar is no longer just a concept stemming from science fiction novels, on the contrary, the cyber threat wording has for good anchored itself in the language of leaders and policymakers, uttering their fears concerning its impact on the collective security system. The issue of cyber security has raised numerous discussions among security experts but also international lawyers concerned with applicable legal framework and practical troubles resulting from intangibility and anonymity of cyber wrongdoer. Along with the development of the Internet, it was raised that cyberspace would serve for a new battlefield, ordinary hackers would turn into soldiers and hostile attacks would become non-lethal... Modern armed conflicts have acquired not only the asymmetric nature (when one of the parties military capacity exceeds the opponent's in such a way that from the very beginning of hostilities, it is known that the opponent has virtually no chance of balanced fighting and thus,

199


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

winning) but also they have become widely robotised284. Consequently, the emergence of new, mainly anti-terrorist, measures, means and methods of warfare is shifting the conventional warfare to the second plan. The end of World War II brought the international community commitment to reduce the use of force to the necessary minimum, otherwise to maintain an essential balance between military necessity and humanity in the conduct of hostilities. Minimizing the suffering of civilians and combatants is still central to international humanitarian law governing armed conflicts, therefore an extensive research on the development of the combat robots, replacing human soldiers, should be accepted with relief. Unfortunately, due to the abusive US policy pioneering in use of unmanned combat platforms, this type of armed forces transformation raises a number of issues, not rarely concerning rather moral and ethical aspects, than their legality285. Concurrently, we are increasingly challenged by the growing use of cyberspace by public administrations and political bodies but also exchange of sensitive information and eventually control of the work of critical national security institutions, such as the army and energy providers. In the last decade we had the opportunity to witness a number of cyber "attacks" that shook the stability of several countries. The quotation marks are used here for a reason: frequent use of the word "attack" in conjunction with "cyberspace", entails a discussion on "cyber war". However, a legal nature of concepts in question, referred to in everyday language, is at least questionable since not every cyber "attack" is an attack that could legitimize the use of military force in self-defense or constitute an attack under international humanitarian law. This paper presents the perspective of international humanitarian law applicable in the event of such a cyber “attack”

284

See more: SAXON D. (Ed.), International Humanitarian Law and the Changing Technology of War, Martinus Nijhoff Publishers, 2013 and DUNLAP Ch. J., Does Lawfare Need An Apologia?, „43 Case W. Res. J. Int'l L. 457-471” (2010). 285 ZENKO M., Reforming U.S. Drone Strike Policies, Council Special Report No. 65, January 2013 and R. Radhakrishnan, UN urges transparency over US drone deaths, „Aljazeera”, http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/10/unurges-transparency-over-us-drone-deaths-2013101894723177528.html (06.11.2013).

200


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

occurring in a situation of armed conflict. Given the absence of binding international law regulating the activities in cyberspace, all reflections are inspired by the opinion of the most eminent specialists expressed in the final work of the team convened under the auspices of NATO, released in March 2013 under the title of the Tallinn Manual on International Law Applicable to Cyber Warfare286. Finally, the paper focuses on the practical aspects of cyber security, casting a doubt from legal point of view. The international humanitarian law perspective What seems for us to constitute a cyber "attack" will not necessarily be qualified as an attack under international humanitarian law. The analysis starts with the juxtaposition of two definitions, namely the one that we use in daily life, and the one used by lawyers. The Oxford Dictionnary provides for “an aggressive and violent act against a person or place”, while the legal definition provided in article 49 of Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949 (I PA)287 indicates that “”attacks” means acts of violence against the adversary, whether in offence or in defence”. Clearly the scope of the legal definition is wider and includes offensive as well as defensive operations. Notorious referring to the notion of attack in the context of cyber "attack" can have serious legal consequences since ius ad bellum is based on the concept of the use of force, thus also the attack. However, should cyber "attack" be considered as an attack, entitling the declaration of war or an armed response, we shall look at the legal structure of such an argument. Violation of the UN Charter, giving the right to self-defense or raising responsibility of the state, is centered around the concept of "aggression" (legally binding definition was adopted at a conference in Kampala in 2010, and refers only to the cases of "armed attack" (as bombing, armed invasion or blockade288). Therefore, it seems extremely difficult, due to the lack of armed nature, to argue now that a cyber "attack" constitutes an act of aggression. According to the

286

The Tallinn Manual on the International Law Applicable to Cyber Warfare, Cambridge University Press 2013, April 2013. 287 Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (I AP), 8 June 1977. 288 The Coalition for the International Criminal Court (CICC), The Crime of Aggression, http://www.iccnow.org/?mod=aggression (06.11.2013).

201


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

current state of law, it is clear that a declaration of war cannot result only from a cyber "attack" since the threshold is not met. Consequently, this article agglomerates the notion of attack in the context of ius in bello. Thus, since the use of cyberspace takes place in the time of armed conflict, the armed nature of an attack is no longer required from the legal point of view289. I AP states that its provisions are "relating to the protection of civilians and civilian objects on land, at sea or in the air against the effects of hostilities”290. There is no specification of cyberspace due to a very prosaic reason – non existance of such in 1977, the year of I AP elaboration. Following the modern US military doctrine it can be assumed that the provisions of international humanitarian law are applicable in five areas of conduct of hostilities, namely: land, air, water, space and cyberspace291. It is also consistent with the assumption of art. 36 I AP, which provides for the obligation to carry out a legal review in order to determine whether the employment of new weapons would be prohibited by any rule of international law. Therefore, it is clearly stated that the existing international legal framework is applicable to the cyber technology used as a mean or method of warfare. The regular perception of cyber "attack" The adoption of legal approach to the cyberspace is brought along once again since this section deals with common use of the notion of cyber “attack” which will be subsequently set together with its legal definition. In order to conduct a coherent legal analysis of cyber "attacks”, the exact understanding of this term (which the author reckons on deepening), should be clarified. According to the classification

289

DROEGE C., Get off my cloud: cyber warfare, international humanitarian law, and the protection of civilians, “International Review of the Red Cross”, No. 886/2013, p.559. 290 Art.49.3. I AP „3. The provisions of this Section apply to any land, air or sea warfare which may affect the civilian population, individual civilians or civilian objects on land. They further apply to all attacks from the sea or from the air against objectives on land but do not otherwise affect the rules of international law applicable in armed conflict at sea or in the air.” 291 US Department of Defense, Defense Review Report, February 2010, http://www.defense.gov/qdr/qdr%20as%20of%2026jan10%200700.pdf (06.11.2013), p. 37.

202


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

developed by the US Department of Defense, the following actions are distinguished: Computer Network Operations – CNO, Computer Network Attack – CNA, Computer Network Defence - CND and Computer Network Exploitation – CNE292. These operations consist of directing data stream in a manner to achieve military goals, previously acquired by means of kinetic energy. Therefore, DDOS attacks and the development of malware are some of the most popular methods of cyber "attacks". One of the major dilemmas associated with the use of cyber "attacks" is the hardship of accurate prediction and control of the operation's consequences. According to David Turns, the most serious criticism is directed to the secondary effects of CNA which indirect nature spread much more further than it could has been foreseen293. We are dealing with a very complex chain of causality affected not only by human reactions, but also uncontrolled alteration of the software and released data. Despite the rapid development of technology, it is still difficult to imagine that the CNO will soon form the only military actions conducted in ongoing armed conflict. Much more realistic is to see them through the prism of auxiliary, pre-emptive operations associated with traditional methods of conduct of hostilities resorting to the kinetic energy294. The cyber technology may be used for the benefit of the military in following manner: to disrupt reception of enemy chain of command, to disrupt the control devices, to interfere the communications, to suppress enemy air defence, to take over the control of weapons and weapons systems and finally to distrupt or destroy the infrastructure of the enemy responsible for the proper conduct of hostilities. At first glance, it appears that the above enumeration encompasses only military objects, therefore legitimate targets under international humanitarian law. Nevertheless, as aforementioned, such operations may have indiscriminate effects, thus they may also harm protected objects and civilian population because of blurred lines: the same facilities like

292

Joint Publication JP 1-02 Department of Defense Dictionary of Military and Associated Terms, 15 August 2012, p.66. 293 TURNS D., Cyber War and the Concept of „Attack” in International Humanitarian Law, [in:] D. SAXON (red.), International Humanitarian Law and the Changing Technology of War, Martinus Nijhoff Publishers, 2013, p. 212. 294 BOOTHBY W., private, to be published.

203


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

servers, fibers, cables and software may be employed likewise for the military and civilian objectives. Without clear distinction, the law of targeting may be called in question. The basic principles of international humanitarian law, it is distinction and discrimination are challenged when the target cannot be attacked due to the assorted cyber reality which is often more complex than already intricate urban space (Droege, 2013). Such unintended and undesired consequences could include: explosion and damage to the central structures of nuclear or chemical facilities, pipelines and refineries, collapse of the system of civil aviation control and public transport (metro, electronically controlled trains), leakage of confidential financial data or disruption of drinking water and electricity supplies. In this combination, the possible consequences of computer network attack appear to be even too perilous. On the other side, it is clear that the substantial difficulty in predicting the secondary effects of cyber "attacks" is counterbalanced by its low cost and potential non-lethal effect, at least when compared to conventional means and methods of warfare (generally available and relatively easy in use technology). Cyber “attack” versus attack Having clarified the use of the notion of cyber "attacks", it shall be stated that they presumably rely on control acquisition, false data introduction, intelligence distortion and manipulation, data destruction and computer programs damage. The nature of these activities' consequeneces is essential to the legal analysis of a specific action. Consequently, it may be or not classified as an attack within the meaning of international humanitarian law. If positive, it must be conducted in accordance with the basic principles of distinction, discrimination, proportionality and humanity, which breached may induce perpetrator's responsibility under international law. How to evaluate the character of an attack in legal terms? The conditions are set in article 49 I AP, which interpreted in the light of article 31 of Vienna Convention on the Law of Treaties, relates to “the ordinary meaning to be given to the term”295. Therefore, we need to establish whether the act in question has sparked violent

295

Art.31 „1. A treaty shall be interpreted in good faith in accordance with the ordinary meaning to be given to the terms of the treaty in their context and in the light of its object and purpose.”

204


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

consequences in the form of death, damage or injury among civilians or civilian objects protected by law. This is of great operational and practical significance, since the correct application of the law, allows to diminish collateral damage and better protect victims of armed conflicts. David Turns, while analyzing the semantics of cyber "attack", refers to the linguistic interpretation methodology and assumes that in order to determine whether the act constitutes an act of violence in cyberspace, we shall examine its intrinsic nature, context of occurrence, consequences and the intention behind the act296. In case of cyber “attack” it is extremely awkward to argue that the mere moment of pushing “enter” button, installing malware or setting a logical bomb is somehow violent per se, therefore the sole nature of cyber activity is not very helpful. What is more it is commonly accepted that resort to the chemical or biological weapons consitutes an attack under international law, despite the absence of mere violnce in these actions297. Regarding the context, we can presume that currently the majority of cyber “attacks” occur during the peace time, and so called “cyberwars” do not amount to the war in legal terms, therefore international humanitarian law is not applicable. As for the next criterion, we shall consider the type of cyber attacks' consequences. A very interesting, yet complicated issue is to determine whether we can treat a damage done to the stored data (in the cloud, on a hard drive or server) in category of the damage under international humanitarian law, primarily protecting life of civilians. According to the Rule 21 of the Manual on International Law Applicable to Air and Missile Warfare issued by Harvard University298, prohibition of “attacks directed against civilians or civilian objects, as well as indiscriminate attacks, is confined to air or missile attacks that entail violent effects, namely, acts resulting in death, injury, damage or destruction”. Resulting effect-based approach is also supported by the world expert on cyber security – M.N. Schmitt emphasizing the requirement of physical injury as a result of the attack299. Therefore,

296

TURNS D., Ibid, p.221. DROEGE C., Ibid, p.543. 298 Manual on International Law Applicable to Air and Missile Warfare, Harvard University, Bern, 15 May 2009, http://www.ihlresearch.org/amw/manual/ (06.11.2013). 299 SCHMITT M., „Attack” as a Term of Art in International Law: The Cyber Operations Context, [in:] 2012 4th International Conference on Cyber Conflict, 297

205


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

all operations not leading to the physical damage are legitimate and may successfully serve as non-lethal tools of warfare. Such an approach evokes one more time the hardship of confining the extent of consequences: would the isolation of a country from the Internet be associable with possible deat, damage or injury resulting from paralysis of service providers? It seems a bit incongruous to perceive a bomb attack on one house as an attack while cutoff of 1 million houses from the Internet not. Also, it should be stated that such an approach may provoke problems in relation to the accountability under the law of targeting300. That is why, while rendering justice, one should also take into account the intention of the attacker which also remains consistent with the principles of international criminal law and the provisions of Articles 51-58 I AP 301. Consequently, it seems that in order to enable the identification of violent character of an act, especially two guidelines should be maintained: the combination of a perpetrator's intention with the consequences in the form of physical damage, which interpretation will be brought with state practice and further development of cyberoperations. How does it work ? Finally, the role of technology in this legal reasoning should be stated loud and clear. Reflections presented in the previous sections remain in the sphere of theoretical discussion, since as we all know, the reality of cyberoperations combined with the realm of international politics preclude us from genuine assessment of what is actually going on. Therefore, it is difficult, if not impossible to find a case study representing, legally speaking, a cyber attack. The last decade brought us, at several occasions, illustrations of possible use of cyberspace for military or political purposes. We can recall hacking of public administration websites in Estonia in 2007 (allegedly attributed to Russian secret services), sabotage of ministerial websites during the 2008 war in Georgia (again, alleged

C. CZOSSECK, R. OTTIS i K. ZIOLKOWSKI (eds.), NATO CCD COE Publications, 2012, p. 283. 300 DINSTEIN Y., Concluding Remarks: LOAC and Attempt ti Abuse or Subvert It, [in :] â&#x20AC;&#x17E;International Law and the Changing Character of War, International Law Studies Vol 87â&#x20AC;?, Naval War College, 2011, p. 483. 301 Prosecutor v. Dusko Tadic (Appeal Judgement), IT-94-1-A, International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), 15 July 1999, : http://www.refworld.org/docid/40277f504.html (06.11.2013).

206


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

Russian initiative), Stuxnet virus damaging Iranian nuclear centrifuges (allegedly joint venture of USA and/or Israel) and many others like Mahdi, Flame and Red October malware302. Although only one case could be examined due to its occurrence during an armed conflict (Georgia 2008), it is pretty intelligible that given the absence of physical harm of DDOS attacks and hacking of official websites (nobody got killed or injured at that occasion), it is not possible to classify them as attacks under international humanitarian law. First of all, in order to hold someone responsible for damages, the basic requirement which in the context of cyberspace arises to the insurmountable challenge, is the ability to identify the perpetrator therefore the factual findings. As to the knowledge of the author, the current technology does not allow to precisely discern the source of the attack. The country of the situation of the server from which the attack was derived is identifiable, however, it is commonly known that perpetrators tend to use the most powerful servers in order to transmit their attack. Therefore the genuine attacker remains undercover. There are also voices raising the issue of availability of high capacity infrustracture which is not rarely limited to the governments, thus a presumption of government's involvement is not excluded. Secondly, the need of improvement of cyber security is manifest with respect to the execution of the military operation by the means of computer network actions. The growing resort to the unmanned automated weapon systems entails the necessity of high performance of such a technology. Consequently, several issues are to be discussed. Considering the deployment of artificial intelligence, its ability to implement legal provisions should be revised. Despite the current impossibility of the resort to the fully autonomous weapons, often confused with already employed automated weapons (like Israeli Iron Dome), respective question remains. Is it possible to develop a software that would be able to replace a human being? In a way that its reasoning would remain equally emphatic and flexible to correctly assess the given situation and through legal syllogism, properly undertake the decision? The legal reasoning is far more complex than a binary reasoning of a computer software, however, the limited expertise of the author prevents from providing the desired final

302

TARNOGÓRSKI R., Prawo konfliktów zbrojnych a cyberprzestrzeń, „Biuletyn PISM Nr 31 (1007)”, 26 March 2013.

207


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

answer. Next, the incremental process of warfare robotisation requires the improvement of cyber security standards because of omnipresence of software which, as previously discussed, becomes a new target in the modern armed conflicts. It is easy to imagine the consequences of hacking into computer network controlling the trajectory of particular weapon, missile or unmanned platform. Both, the conduct of hostilities and preceding phase of its planning are affected by the software vulnerability. While gathering the intelligence, so crucial for the success of mission, the military personnel needs to know that the collected data is reliable and that the mission carried out on its basis will not entail legal responsibility or endanger civil population. Then, during the conduct of hostilities the operator, in order to properly assess the situation, should receive an instant feedback on all relevant interferences within the computer network, so as to undertake necessary steps to stop, cancel or alter the attack possibly resulting in the death, damage or injury of civilians. On the other hand, such immensity of information and its uncertainty have already proved to alter in significant way the legal responsibility of a commander303. Also, the issue of notifications' relevance remains unsolved. It shall be emphasised that such solutions may disguise a double blade denouement. Indeed, international humanitarian law allows resort to the ruses of war simultaneously distinguishing and prohibiting acts of perfidy. As stated in article 21 I AP, the use or abuse of good faith of the opponent plays here a crucial role. If the action is conducted in such a manner that the opponent remains convinced of the legality of the attack, and accordingly causes death, damage or injury to civilians or civilian objects, such an action constitutes a breach of law. Still, the problem to assign a particular interference to the other side of the conflict, remains relevant. Of course, the whole process is taking place only if the manipulated party becomes aware of the act of perfidy, which is not recurrent. Therefore, with the increasing use of computer network as the battlefield, it is imperative to strengthen its protection against any interference from the outside, and simultaneously develop an efficient 303

See more: GARRAWAY Ch., The Application of Superior Responsibility in an Era of Unlimited Information, [in:] SAXON D. (red.), International Humanitarian Law and the Changing Technology of War, Martinus Nijhoff Publishers, 2013.

208


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

warning system, informing the operator of possible intrusion and enabling him to take an immediate and adequate decision to stop the attack or possibly reduce the foreseeable damage. Conclusions In conclusion it must be assumed that the widespread use of cyber "attack" in everyday language do not coincide with the definition of attack adopted under the regime of international humanitarian law. The current legal framework along with lack of state practise, do not allow to refer to the cyber “attack” as a sufficient premise legitimising the resort to the use of force. Contrary to ius ad bellum, ius in bello deals with an ongoing armed conflict and embraces a lower standard of act's nature, therefore a violent act resulting in death, injury or damage of civilians or civilian objects, also derived from cyberspace, may be classified as an attack. Otherwise, in absence of such effects, it is rather appropriate to perceive it from the perspective of sabotage or ruse of war. A computer network interference, abusing the good faith of the opponent and consequently resulting in death, injury or damage of civilians or civil objects, may be regarded as a perfidy constituting the infringement of law and entailing legal responsibility. Nevertheless, the identification of a cyber perpetrator remains still a primary and considerable challenge, bringing the efficiency of justice close to zero. Finally, whilst modern armies are increasingly eager to employ automated combat systems, the military operations in cyberspace abiding to international humanitarian law, feel even more uneasy. The fortification of software controlling weapon systems along with the effective interference warning system, are laudable and will provide for enhanced respect of basic principles of conduct of hostilities as distinction, discrimination, proportionality and humanity. Notably, since we all are present in this new dimension of battlefield. References 1. DINSTEIN Y., “Concluding Remarks: LOAC and Attempt ti Abuse or Subvert It” in International Law and the Changing Character of War, International Law Studies Vol 87., Naval War College, 2011. 2. DROEGE C., Get off my cloud: cyber warfare, international humanitarian law, and the protection of civilians, “International Review of the Red Cross”, No. 886, 2013.

209


COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT OF IUS IN BELLO Kaja Kowalczewska

3. 4.

5. 6. 7. 8. 9. 10.

11. 12.

13. 14. 15. 16.

210

DUNLAP Ch. J., Does Lawfare Need An Apologia?, „43 Case W. Res. J. Int'l L. 457-471”, 2010. GARRAWAY Ch., The Application of Superior Responsibility in an Era of Unlimited Information, [in:] D.Saxon (red.), International Humanitarian Law and the Changing Technology of War, Martinus Nijhoff Publishers, 2013. Harvard University, Manual on International Law Applicable to Air and Missile Warfare, http://www.ihlresearch.org/amw/ manual/, 2009. Prosecutor v. Dusko Tadic (Appeal Judgement), IT-94-1A,International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), 15 July 1999. Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (I AP), 8 June 1977. SAXON D. (Ed.), International Humanitarian Law and the Changing Technology of War, Martinus Nijhoff Publishers, 2013. SCHMITT M. (Ed.), (2013), The Tallinn Manual on the International Law Applicable to Cyber Warfare, Cambridge University Press, 2013. SCHMITT M., „Attack” as a Term of Art in International Law: The Cyber Operations Context, in Czosseck, C., Ottis, R. and Ziolkowski, K. (Ed.), 4th International Conference on Cyber Conflict, NATO CCD COE Publications, 2012. TARNOGÓRSKI R., Prawo konfliktów zbrojnych a cyberprzestrzeń, „Biuletyn PISM Nr 31 (1007)”, 26 March 2013. TURNS D., Cyber War and the Concept of „Attack” in International Humanitarian Law in Saxon, D. (Ed.), International Humanitarian Law and the Changing Technology of War, Martinus Nijhoff Publishers, 2013. US Department of Defense, Quadrennial Defense Review Report, February 2010. US Department of Defense, Joint Publication JP 1-02 Department of Defense Dictionary of Military and Associated Terms, http://www.dtic.mil/doctrine/new_pubs/jp1_02.pdf, 2012. Vienna Convention on the Law of Treaties, 22 May 1969, the United Nations. ZENKO M., Reforming U.S. Drone Strike Policies, Council Special Report No. 65, 2013.


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

Rafał Kręgulec

Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego APEIRON w Krakowie

Witold Mazurek

FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA LUDZI MŁODYCH W POLSCE W XX WIEKU W ŚWIETLE WYKŁADNI PRAWA ABSTRAKT Tematem niniejszej publikacji jest przegląd i próba ogólnej wykładni i analizy ratio legis oraz modus operandi podstaw w prawie międzynarodowym, europejskim i w krajowym prawie polskim ochrony praw dzieci i młodzieży w życiu codziennym przed przemocą, osieroceniem społecznym oraz innymi patologiami w konfrontacji z różnymi aspektami praktyki w zakresie stosowania odnośnych unormowań prawnych i inicjatyw społecznych. Autorzy publikacji omawiają wybrane modelowe i systemowe problemy organizacji i formy instytucjonalnej ochrony praw dziecka. Są one przedstawione w dwu uzupełniających się, komplementarnych sferach zinstytucjonalizowanej ochrony praw dzieci i młodzieży. Pierwsza z nich, to sfera instytucjonalnej działalności publicznopaństwowej i samorządowej. Druga z nich, to szeroko pojmowana, tylko skrótowo i wybiórczo z konieczności przedstawiona, sfera działalności pozarządowej - inicjowanej i realizowanej przez bardzo liczne i bardzo różne organizacje społeczne i osoby fizyczne. Autorzy omawiają w swojej pracy tylko działalność największych organizacji pozarządowych zajmujących się ochroną praw i interesów dzieci i młodzieży, oraz niektóre najnowsze inicjatywy społeczne o różnym zasięgu terytorialnym i profilu programowym. Działalność ta omawiana jest i oceniana jest w ujęciu diachronicznym (od początków po dziś). Wszystkie te złożone problemy społeczne, prawne oraz pedagogiczno-wychowawcze, omawiane są też pod kątem prewencyjnej oraz interwencyjnej skuteczności i przydatności w budowania i umacniania poczucia bezpieczeństwa dzieci i młodzieży.

211


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

SŁOWA KLUCZOWE dzieci, młodzież, poczucie bezpieczeństwa, ochrona prawna dzieci, młodzieży, rzecznik praw dziecka, TPD, działalność pedagogicznowychowawcza, kampanie społeczne przeciw przemocy w rodzinie i szkole oraz na rzecz praw dzieci. ABSTRACT This article comprises a synthetic general review, presentation analysis and assessment of interpretation and efficiency of main legal sources of protection of children’s rights in international, European and Polish home law. As well as other problems of social and individual safety of children and youth, against of all forms of violence and abuse, social orphanage and other pathologies, aimed at building of a general common feelings of their safety in everyday life and activities. Authors present the two complementary spheres of organized institutional protection, prevention and intervention of children’s rights, based on the most important sources of law and asses their implementation and functioning in practice in Poland. The first sphere of the Polish model and system of protection of children’s rights, based on both legal and material guarantees and instruments, are public – state and territorial self-governing administration authorities, dedicated organs, institutions such as Ombudsman of children’s rights, regional and local centers of social care, safety and protection of family life and all forms of intervention in case of all forms of crises, violence and abuse of children and youth. The second complementary spheres of very dynamic manifold activities and social initiatives of various NGO’s and informal groups and individual persons, aiming at effective protection of children’s rights. These nongovernmental activities, both initiate, stimulate and control different forms of real prevention, protection, intervention and defense of children and their rights and counteracting all forms of social orphanage, violence and abuse in social relations with children and adolescents in different domains of our life, as well private and public. Their main aim is increasing of the feeling of safety of children and youth in Poland on the grounds of proper implementation and interpretation of respective legal regulations KEYWORDS children, youth, teenagers, adolescents, feeling of safety, protection of children and youth against all forms of violence and abuse, Ombudsman of children’s rights, social campaigns for the legal and

212


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

social rights of children and their protection, against violence and abuse in the families and at schools; pedagogical and educational initiatives, NGO’s, prevention, intervention. W niniejszym artykule, podejmę próbę przybliżenia problematyki bezpieczeństwa dzieci zarówno w rodzinie, jak także w lokalnym środowisku w kontekście obowiązującej w Polsce Ludowej (do 1989 r.) i w III Rzeczypospolitej Polskiej (po 1989 r.) – wykładni prawa. Polska, podpisując konwencje i umowy o charakterze międzynarodowym, stała się sygnatariuszem podpisanych traktatów. Fakt ten przede wszystkim obligował i nadal obliguje do wypełniania zobowiązań zawartych w konwencjach i umowach. Nadto Polska posiadała i posiada wewnętrzny system prawny, gwarantujący ochronę praw i zaspokajanie podstawowych potrzeb wszystkim obywatelom, w tym również i najmłodszym – dzieciom. Narodziny praw człowieka i podstawowych wolności, które można by datować na rok 1924, otworzyły możliwości kształtowania się najistotniejszych praw dziecka jako człowieka: praw uniwersalnych, które powinny być zapewnione we wszystkich krajach świata każdemu dziecku, a które wyznaczają tylko „minimum” tego, co „ludzkość… posiada najlepszego”, a co każdemu dziecku – zgodnie z tekstem genewskiej Deklaracji Praw Dziecka z 1924 roku – prawnie się należy. Jednak ani Druga Rzeczpospolita Polska, ani także większość ówczesnych krajów świata nie realizowały większości praw dziecka, określonych w tekście Deklaracji. Powszechna Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 roku304 stwierdza, że dzieci mają prawo do specjalnej troski i pomocy, z uwagi na niedojrzałość fizyczną oraz niedojrzałość umysłową dziecka. Dziecko wymaga szczególnej troski i opieki zarówno przed, jak i po urodzeniu. Dodatkowo jeszcze szczególnej troski wymagają dzieci żyjące w wyjątkowo trudnych warunkach. Takie dzieci są we wszystkich państwach świata. Są to dzieci pozbawione, z różnych względów środowiska rodzinnego, egzystujące w sferze konfliktów zbrojnych

304

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności Rzym 4 listopada 1950 r. (Dz. U., 1993, nr 61, poz. 284 [ze zm.]).

213


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

lub klęsk żywiołowych, dzieci niepełnosprawne i przewlekle chore, dzieci popadające w konflikty z prawem karnym itp. Nawiązując do rozszerzonych (w 1948 roku)305 postanowień Deklaracji Praw Dziecka [z 1924 r.], Zgromadzenie Ogólne ONZ 20 listopada 1959 r. proklamowało Deklarację Praw Dziecka, przyjmując za jej motto, że „ludzkość powinna dać dziecku to, co ma najlepszego”306. Autorzy tego aktu wyjaśniali, że zasadniczym celem Deklaracji jest… „zapewnić szczęśliwe dzieciństwo i korzystanie, zarówno w jego interesie, jak i w interesie społeczeństwa, z praw i swobód wymienionych w niniejszej Deklaracji”307. Deklaracji Praw Dziecka z 1959 r. nawiązała w swoich postulatach zarówno do postanowień Deklaracji Praw Dziecka z 1924 r., jak i do ogólnych zasad zawartych w tekście Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka308. Deklaracja ta zawiera dziesięć zasad, które określają prawa dziecka we współczesnym świecie. Zasada 1 (pierwsza) dotyczy równości każdego dziecka i jego rodziny wobec prawa: „Prawa rozciągają się na wszystkie dzieci, bez żadnego wyjątku i ez żadnej różnicy albo dyskryminacji z powodu rasy, koloru skóry, płci, języka, wyznania, poglądów politycznych lub innych, narodowości lub pochodzenia społecznego, majątku, urodzenia lub z jakiegokolwiek innego powodu, przy czym zasadę tę stosuje się zarówno w stosunku do dziecka, jak i do jego rodziny”309. Deklaracja głosi, że dziecko powinno korzystać ze szczególnej ochrony oraz powinno mieć prawo do warunków egzystencjalnych, które zapewniają dziecku wszechstronny rozwój fizyczny, umysłowy oraz moralny, duchowy 305

W 1948 roku Deklaracja Praw Dziecka (pod nazwą Karta Praw Dziecka lub Genewska Karta Praw Dziecka) została rozszerzona o dwie dodatkowe zasady: „Dziecku powinna być zapewniona ochrona, bez względu na jego rasę, narodowość i wyznanie.” oraz „Dziecku powinna być zapewniona pomoc przy zachowaniu integralności rodziny.” Deklaracja Praw Dziecka – Zob.: strona Internetu: http://www.dziendziecka.swieta.biz/deklaracja.php. 306 KLAFKOWSKI A., Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1979, s. 283. 307 Ibidem. Zobacz także komentarz do tekstu Wstępu [Preambuły] do tejże Deklaracji [w:] KRUKOWSKI J., Kościół i państwo: podstawy relacji prawnych, Lublin 1993, s. 187. 308 KONDRATIEWA-BRYZIK J., Początek prawnej ochrony życia ludzkiego w świetle standardów międzynarodowych, Warszawa – Kraków 2009, s. 85-86. 309 Deklaracja Praw Dziecka – Zob.: strona Internetu: http://www.dziendziecka.swieta.biz/deklaracja.php.

214


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

i społeczny w zdrowych i moralnych warunkach wolności i godności. Przyjęto również, że ustawodawstwo dotyczące dzieci zawsze powinno mieć na względzie „przede wszystkim dobro dziecka” (Deklaracja, zasada 2). Deklaracja stwierdza także i to, że dziecko „do harmonijnego rozwoju swej osobowości potrzebuje miłości i zrozumienia” (Deklaracja, zasada 6) oraz „ma prawo do nauki” (Deklaracja, zasada 7). Dziecko winno być – jak głosi Deklaracja – chronione „przed wszelkiego rodzaju zaniedbaniem, okrucieństwem i wyzyskiem” (Deklaracja, zasada 9). Winno być ono także chronione przed „praktykami, jakie mogą prowadzić do rasowej, religijnej lub wszelkiej innej dyskryminacji” (Deklaracja, zasada 10)310. Należy również każde dziecko „wychowywać w duchu zrozumienia innych, tolerancji, przyjaźni między narodami, pokoju i powszechnego braterstwa” (Deklaracja, zasada 10). W sposób prawnie wiążący, niektóre prawa dziecka zostały także określone w tekście Międzynarodowego Paktu Praw Cywilnych i Politycznych, który został uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne NZ w grudniu 1966 roku311. Polska jest stroną tego Paktu od 1977 roku. Pakt stanowi, że każde dziecko, bez żadnej dyskryminacji ze względu na rasę, kolor skóry, płeć, język, religię, pochodzenie narodowe lub społeczne, sytuację majątkową lub urodzenie, ma prawo do środków ochrony, jakich wymaga status małoletniego, tak ze strony rodziny, jak i ze strony społeczeństwa oraz państwa (art. 24)312. Pakt podkreśla obowiązek zarejestrowania dziecka niezwłocznie po urodzeniu, nadania mu nazwiska i obywatelstwa. Międzynarodowy Pakt Praw Ekonomicznych, Socjalnych Kulturalnych uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne NZ w grudniu 1966 roku zobowiązuje (w art.10) każde państwo do udzielania ochrony i pomocy rodzinie jako naturalnej i podstawowej komórce społecznej. Tym samym, to rodzina staje się w pełni odpowiedzialna za opiekę i wychowanie dzieci pozostających na jej utrzymaniu. Pakt ten stanowi, że… „Należy chronić dzieci i młodzież przed wyzyskiem

310

Zobacz: ŁOPATKA A., Konwencja praw dziecka w Polsce, [w:] BIŃCZYCKA J. (red.), Prawa dziecka: deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, s. 19. 311 Ibidem. 312 ŁOPATKA A., Dziecko – Prawa Dziecka, [w:] Encyklopedia Pedagogiczna, Warszawa 1997, s. 160.

215


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

ekonomicznym i społecznym”313. Polska jest stroną tego Paktu od 1977 r. W grudniu 1976 roku Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych proklamowało rok 1979 – „Międzynarodowym Rokiem Dziecka”. Celem tej inicjatywy było podjęcie „akcji światowej” na rzecz poprawy losu dzieci, a pośrednio – przygotowanie dogodnych warunków do opracowania tekstu „światowej konstytucji praw dziecka”, który rzeczywiście powstał już w następnej dekadzie. Treść Deklaracji Praw Dziecka z 1959 r. nie tylko nie była znana w Polsce Ludowej, ale rządzący nie realizowali jej postanowień314. Co więcej, prawa dziecka były często przez rządzących w PRL – łamane, zaś tragiczna egzystencja bezdomnych matek zaprezentowana w tekście Raportu w sprawie dzieci niczyich, nie tylko, nie była powszechnie znana polskiemu społeczeństwu, żyjącemu w systemie reżimu komunistycznego, ale jest i dziś „przemilczana” w opracowaniach naukowych na temat opieki społecznej nad dzieckiem w Polsce Ludowej315. Powołanie do życia w 1981 r. w PRL – Komitetu Ochrony Praw Dziecka dowodzi, że prawa przysługujące dzieciom były w Polsce Ludowej… „nie respektowane, bądź wręcz łamane”316. Aby w sposób precyzyjny i wiążący prawnie mówić o prawach dziecka, trzeba także odpowiedzieć na istotne pytanie: kto jest – w świetle prawa – dzieckiem? Odpowiedź daje Konwencja o Prawach Dziecka z 1989 roku. W jej rozumieniu dzieckiem jest każda osoba „w wieku poniżej osiemnastu lat, chyba, że zgodnie z prawem odnoszącym się do dziecka, uzyska ono wcześniej pełnoletniość”317. W systemie prawa RP „występują co najmniej dwie definicje dziecka. Jedna jest zgodna z cytowanym artykułem Konwencji o Prawach

313

ŁOPATKA A., Konwencja praw dziecka…, s. 19, 20. Zobacz: ŁOPATKOWA M., Troska o dziecko – prawda czy zakłamanie?, [w:] BIŃCZYCKA J. (red.), Prawa dziecka: deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, s. 133-135. 315 Ibidem, s. 134. 316 KĄTNA M., Komitet Ochrony Praw Dziecka – wczoraj, dzisiaj, jutro, [w:] BIŃCZYCKA J. (red.), Prawa dziecka: deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, s. 195. 317 Zobacz: Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U., 1991, nr 120, poz. 526 [ze zm.]), część I, artykuł 1. 314

216


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

Dziecka [z 1989 roku], druga zaś została określona w Ustawie z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka318. Druga („polska”) definicja (art. 2 Ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r.) uznaje, że dzieckiem jest… „każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletniości”. „Polska” definicja wskazuje na moment początkowy zaistnienia dziecka (człowieka) – określając go jako poczęcie. Jest ona (jak stwierdził Sławomir Hypś)… „pełna i – jako zgodna z naukami biologicznymi – najbardziej odpowiada rzeczywistości”319. Stąd w polskim prawie, dzieckiem jest – zgodnie z treścią ustawowej definicji – „każda istota ludzka od poczęcia do 18 roku życia, chyba, że [ta osoba] pełnoletniość uzyska wcześniej”320. W doktrynie polskiego prawa karnego i w orzecznictwie Sądu Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej przeważa pogląd o małej i dość dyskusyjnej przydatności tych definicji dla potrzeb prawa karnego. Polskie prawo karne dla dobra dziecka i dla ochrony jego osoby wyróżnia pięć różnych „górnych granic wieku” małoletniego: 7 lat (ta granica dotyczy zwłaszcza art. 89 i art. 106 Kodeksu Wykroczeń321), 10 lat, 13 lat. 15 lat (ta granica dotyczy art. 200, art. 202 § 2, art. 202 § 4 art. 202 § 4 ust. a, art. 210, art. 211 Kodeksu Karnego) i lat 18322. Jednym z najważniejszych, aktów prawnych regulujących prawa dzieci, a tym samym mającym na względzie ich

318

Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U., 2000, nr 6, poz. 69). 319 HYPŚ S., Pojęcie i status dziecka w polskim prawie karnym, [w:] BARTNIK M., BIELECKI M., PARCHOMIUK J. oraz. ULIJASZ B. (red.), Ochrona dziecka w prawie publicznym, Tomaszów Lubelski – Lublin 2008, s. 111. 320 Ibidem. Zob.: ŁOPATKA A., Dziecko – prawa dziecka, [w:] Encyklopedia Pedagogiczna, Warszawa 1997, s. 159; Por.: BZDAK H., Prawo dziecka do życia i godnego wychowania – uwarunkowania prawne, religijne i społeczne, Szczecin 2000 oraz: GRZEŚKOWIAK A., Ochrona prawa do życia w Kodeksie karnym z 1997 r., [w:] DZIĘGA A., KRUKOWSKI J., SITARZ M. (red.), Ochrona funkcji prokreacyjnej rodziny, Sandomierz 2006, s. 55-56 i: KOWALSKI G., Ochrona dziecka w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] BARTNIK M., BIELECKI M., PARCHOMIUK J. oraz. ULIJASZ B. (red.), Ochrona dziecka w prawie publicznym, s. 177-183. 321 Ustawa z dnia20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U., 2007, nr 109, poz. 756 [ze zm.]). 322 SITARZ O., Ochrona praw dziecka w polskim prawie karnym na tle postanowień Konwencji o Prawach Dziecka, Katowice 2004, s. 23; Zob. także: HYPŚ S., op. cit., s. 121 – tamże: szerszy komentarz (s. 121, 122).

217


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

bezpieczeństwo, jest uchwalona w listopadzie 1989 roku przez Zgromadzenie Ogólne NZ – Konwencja o Prawach Dziecka323. Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej – Lech Wałęsa i Minister Spraw Zagranicznych RP – Krzysztof Skubiszewski podpisali tekst Konwencji w dniu 30 kwietnia 1991 roku, zaś Rzeczpospolita ratyfikowała Konwencję w dniu 7 czerwca 1991 roku. Konwencja jako akt prawny może być uznana za tekst… „światowej konstytucji praw dziecka”324. Prawo polskie, w tym także prawo karne jest w zasadzie zgodne z postanowieniami Konwencji. Konwencja zawiera w artykule 2 ustępie 1 przepis, że… Państwa – Strony [niniejszej Konwencji] w granicach swojej jurysdykcji będą respektowały i gwarantowały prawa zawarte w niniejszej Konwencji wobec każdego dziecka, bez jakiejkolwiek dyskryminacji, niezależnie od rasy, koloru skóry, płci, języka, religii, poglądów politycznych, statusu majątkowego, niepełnosprawności, cenzusu urodzenia lub jakiegokolwiek innego tego dziecka albo jego rodziców bądź opiekuna prawnego325. Należy również podkreślić istotny fakt. Ten artykuł dotyczy nie tylko względem dzieci – obywateli danego Państwa-Strony Konwencji, ale także wszystkich innych dzieci [zarówno obywateli innych państw, jak i „bezpaństwowców”], które znajdują się na terytorium danego Państwa-Strony Konwencji. Artykuł 2 ustęp 2 Konwencji o Prawach Dziecka stanowił: Państwa-Strony będą podejmowały właściwe kroki dla zapewnienia ochrony dziecka przed wszelkimi formami dyskryminacji lub karania ze względu na status prawny, działalność,

323

Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U., 1991, nr 120, poz. 526 [ze zm.]). Konwencja została uchwalona – o czym wspominają autorzy Preambuły – na mocy wykładni prawnej wynikającej z tekstu Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, która przyjęła za aksjomat prawny, że „dzieci mają prawo do szczególnej troski i pomocy”. Zobacz także: KWAK A., MOŚCISKIER A., Rzeczywistość praw dziecka w rodzinie, Warszawa 2002, s. 45, 46 – na temat czterech ogólnych zasad prawa zawartych w Konwencji. Nadto zaś zob.: MARZEC D. K., Opieka nad dzieckiem w dobie przemian społecznych, Częstochowa 2004, s. 57-59. 324 Zobacz: A. ŁOPATKA, Konwencja praw dziecka…, s. 17. 325 Konwencja o Prawach Dziecka…, część I, artykuł 2 ustęp 1.

218


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

wyrażane poglądy lub przekonania religijne rodziców dziecka, opiekunów prawnych lub członków rodziny326. Zgodnie z Konwencją, we wszystkich działaniach „dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka” (art. 3.). Artykuł 12 ustęp 1 Konwencji stanowi: Państwa – Strony zapewniają dziecku, które jest zdolne do kształtowania swoich własnych poglądów, prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach dotyczących dziecka (…)327. Rzeczpospolita Polska dokonała w pełni słusznego sprecyzowania. uzupełnienie tego prawa o klauzurę: „(ale) z poszanowaniem władzy rodzicielskiej, zgodnie z polskimi zwyczajami i tradycjami dotyczącymi miejsca dziecka w rodzinie i poza rodziną”328. Wyjątkowo ważne społecznie są postanowienia artykułów 19 (ustęp 1) i 27 (ustęp 1), a także artykułów 33 i 34 tejże Konwencji, które dotyczą w szczególności: a) ochrony dziecka przed wszelkimi formami przemocy fizycznej bądź psychicznej, krzywdy lub zaniedbania bądź złego traktowania lub wyzysku, w tym wykorzystywania w celach seksualnych (art. 19 ust. 1), b) prawa każdego dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu (art. 27 ust. 1), c) ochrony dzieci przed nielegalnym używaniem środków narkotycznych i substancji psychotropowych (art. 33), a także d) ochrony dzieci przed wszelkimi formami wyzysku seksualnego oraz nadużyć seksualnych (art. 34)329. Konwencja w art. 35330, zobowiązuje wszystkie PaństwaStrony, do podjęcia w razie potrzeby wszelkich kroków o zasięgu 326

Ibidem, część I, artykuł 2 ustęp 2. Ibidem, część I, artykuł 12 ustęp 1. 328 Zobacz: ŁOPATKA A., Konwencja praw dziecka…, s. 27. 329 Zobacz: Konwencja o Prawach Dziecka…, część I, kolejno art. 19 ustęp 1, art. 27 ustęp 1, art. 33 i art. 34. 327

219


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

krajowym i międzynarodowym, których celem ma być przeciwdziałanie uprowadzeniom, sprzedaży lub handlu dziećmi. Zaś art. 36 Konwencji zobowiązuje również do obrony dzieci przed wszelkimi innymi formami wyzysku dzieci, w jakimkolwiek aspekcie naruszającymi – dobro dziecka331. Konwencja o Prawach Dziecka (1989) zawiera swoiste podsumowanie wieloletniego dorobku ludzkości zmierzającego do promocji i ochrony potrzeb, interesów i praw dziecka. Wnosi też do tego dorobku nowe wartości. Konwencja zawiera ogół praw dziecka, a więc prawa osobiste, polityczne, ekonomiczne, socjalne i kulturalne. Prawa te powinny być realizowane przez każde państwo przy maksymalnym wykorzystaniu środków, jakimi aktualnie państwo dysponuje. Państwo ma też obowiązek – gdy jest to konieczne - rozwijać współpracę międzynarodową w celu pełnej realizacji praw dziecka. Wszystkie prawa dziecka mają swoje źródło w jego ludzkiej godności i winny być realizowane z jednakowa starannością332. Wszystkie prawa dziecka zawarte w Konwencji biorą za punkt wyjścia współczesne rozumienie dzieciństwa. Dziecko to ewolucyjnie dojrzewający człowiek. Dziecko w pierwszym rzędzie należy do siebie, jest autonomiczną osobą. Ma taką sama godność ludzką, jak człowiek dorosły. Dziecko w procesie swego rozwoju ma uzyskać pełne przygotowanie do życia w społeczeństwie jako indywidualnie ukształtowana jednostka. Należy się liczyć z jego zdrowiem i odczuciami. Dziecko nie jest >własnością< ani swoich rodziców, ani państwa, Kościoła, etc. etc. Źródłem praw oraz przepisów dotyczących ochrony polskich dzieci jest Konstytucja Rzeczypospolitej333. Zapewnia ona podobnie jak i Konwencja o Prawach Dziecka, ochronę praw dzieci, a tym samym ich bezpieczeństwo (art. 5 Konstytucji Rzeczypospolitej)334. Co więcej, daje ona możliwość obywatelowi żądania od organów władzy publicznej – ochrony dzieci przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem oraz demoralizacją. Ponadto, dzieciom pozbawionym opieki rodzicielskiej nie tylko daje prawo do opieki oraz pomocy ze

330

Ibidem, część I, art. 35. Ibidem, część I, art. 36. 332 ŁOPATKA A., Dziecko – prawa dziecka, s. 160. 333 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U., 1997, nr 78, poz.483 [ze zm.]). 334 Ibidem, art. 5. 331

220


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

strony władz publicznych, ale także w przypadku ustalenia praw dziecka, daje mu możliwość do wypowiedzenia się oraz w miarę możliwości uwzględnienia jego zdania (art. 72 Konstytucji Rzeczypospolitej)335. Gwarancje bezpieczeństwa dla najmłodszych zawarte są także w Kodeksie Rodzinnym i Opiekuńczym336. Dotyczą one pełnienia przez rodziców władzy rodzicielskiej, która obejmuje „obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowywania dziecka”337. Zgodnie z art. 95 oraz art. 96 Kodeksu władza rodzicielska nie tylko powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny338, ale również rodzice powinni dbać „o fizyczny i duchowy rozwój dziecka oraz przygotowywać je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień”339. Dlatego też wyznacznikiem pełnienia władzy rodzicielskiej jest dobro dziecka, a skutkiem jej pełnienia nie może być wyrządzenie szkody lub krzywdy dziecku. Narażenie dobra dziecka, a tym samym jego bezpieczeństwa, niesie ze sobą poważne konsekwencje prawne, wydawane przez zarządzenia sądów. O konsekwencjach traktuje art. 109 Kodeksu, który postanawia, że konsekwencjami mogą być: a) poddanie wykonywania władzy rodzicielskiej nadzorowi kuratora sądowego, b) umieszczenie dziecka w placówce opiekuńczowychowawczej lub w rodzinie zastępczej, c) ograniczenie, zawieszenie czy też nawet i pozbawienie władzy rodzicielskiej340. Kolejnym zaś istotnym aktem prawnym podejmującym problematykę bezpieczeństwa egzystencji dzieci, a ściślej – naruszania poczucia tego bezpieczeństwa, jest Kodeks Karny341.

335

Ibidem, art. 72. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy (Dz. U., 1964, nr 9, poz. 59 [ze zm.]). 337 Ibidem. 338 Zobacz: Ibidem, art. 95. 339 Ibidem, art. 96. 340 Ibidem, art. 109. 341 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U., 1997, nr 88, poz. 553 [ze zm.]). 336

221


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

Tekst Kodeksu dotyczy także przestępstw przeciwko rodzinie i dziecku. Przykładem tego jest art. 207 Kodeksu Karnego, będący – w polskim prawie karnym – podstawowym przepisem chroniącym dziecko przed złym traktowaniem: Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny – podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 [§ 1]. Jeżeli czyn określony w §1 połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10 [§ 2]. Jeżeli następstwem czynu określonego w §1 lub 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do [lat] 12 [§ 3]342. Zaprezentowana treść owego przepisu art. 207 Kodeksu Karnego [dalej zaś w skrócie: k. k.] sprawia, że osobom małoletnim – według poglądów Violetty Konarskiej-Wrzosek – „udzielana jest ochrona na podstawie tego przepisu w każdej sytuacji, tzn. zarówno w układzie rodzinnym jako osobie najbliższej, jak i we wszystkich możliwych układach pozarodzinnych bez jakichkolwiek ograniczeń. Wynika to stąd, że w przypadku dzieci ustawa nie wymaga istnienia między sprawcą i ofiarą specyficznej relacji jaką jest stosunek bliskości typu rodzinnego (…), czy stosunek zależności”343. Należy wyjaśnić, że wstępny zwrot z art. 207 k. k.: „Kto znęca się fizycznie lub psychicznie…” syntetycznie prezentuje esencję przestępstwa, które polega na zadawaniu – przez czas dłuższy lub wielokrotnie – dotkliwych cierpień innej osobie będącej ofiarą przestępstwa z przekroczeniem racjonalności swojego postępowania. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku porzucenia dziecka czy też uprowadzenia lub zatrzymania dziecka. W przypadku popełnienia tych przestępstw, ich sprawca także podlega karze pozbawienia wolności (do lat 3)344. Jeżeli zaś następstwem czynu [określonego w art. 210 k. k. § 1] jest… śmierć osoby, określonej

342

Ibidem, art. 207. Zob.: KONARSKA-WRZOSEK V., Ochrona dziecka w polskim prawie karnym, Toruń 1999, s. 53. 344 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, art. 210 § 1 oraz art. 211. 343

222


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

w § 1, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 [§ 2]345. Z kolei zaś innymi przykładami przestępstw dotyczących naruszenia bezpieczeństwa dzieci są przestępstwa „przeciwko wolności seksualnej”. Art. 200 § 1 k. k. jest przepisem, który stanowi prawną ochronę dziecka przed tymże przestępstwem: Kto doprowadza małoletniego poniżej lat 15 do obcowania płciowego lub [doprowadza małoletniego] do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, podlega karze pozbawienia wolności od [jednego] roku do lat 10346. Violetta Konarska-Wrzosek wyjaśnia, że: „Sprawcą przestępstwa z art. 200 § 1 k. k. będzie ten, kto doprowadza dziecko do obcowania płciowego, czy [kto dopuszcza się] innej czynności seksualnej, czyli ten, którego zachowanie pozostaje w związku przyczynowym ze skutkiem, bez względu na to, czy to on sam będzie jednocześnie partnerem seksualnym ofiary, czy będzie nim ktoś inny, na przykład drugie dziecko”347. Małoletni, którzy nie ukończyli lat 15, chronieni są także i przed prezentowaniem im treści pornograficznych, i przed udostępnianiem im przedmiotów mających „pornograficzny” charakter, nawet gdy „dzieje się to za [małoletniego / małoletnich] aprobatą” (art. 202 § 2 k. k.). Kodeks Karny surowo penalizuje eksploatację prostytucji dzieci (art. 204 § 3 k. k.). Artykuł 162 § 1 Kodeksu Karnego postanawia: Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3348. I ten artykuł [162 § 1] Kodeksu Karnego bierze w sposób szczególny dziecko „pod ochronę”, aczkolwiek w praktyce nie zawsze jest przestrzegany.

345

Zobacz: Ibidem, art. 210 § 2. Ibidem, art. 200 § 1. Zobacz także: Ibidem, art. 200 § 2. 347 KONARSKA-WRZOSEK V., op. cit., s. 69. Zob. także: M. FILAR, Przestępstwa seksualne w nowym kodeksie karnym, [w:] Nowa kodyfikacja karna. Kodeks Karny. Krótkie komentarze, z. 2, Warszawa 1997, s. 32. 348 Tamże, 346

223


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

Kwestie związane z bezpieczeństwem dzieci stanowią główny człon zadań, przed jakimi stają wszystkie placówki opiekuńczowychowawcze oraz edukacyjne. Różnego więc rodzaju podstawy programowe wychowania przedszkolnego dla przedszkoli i oddziałów przedszkolnych w szkołach głoszą między innymi, że „przedszkola zapewniają [dzieciom] opiekę, wychowanie i uczenie się w atmosferze akceptacji i bezpieczeństwa”349.Zapewnienie poczucia bezpieczeństwa realizowane winno być za pomocą szczegółowych zadań, takich jak: wdrażanie dzieci do przestrzegania ogólnych zasad bezpieczeństwa, przyswajanie im wiedzy o tym, co sprzyja i tym, co zagraża zdrowiu, uczenie ich zasad postępowania warunkujących bezpieczeństwo dziecka, z uwzględnieniem bezpieczeństwa ruchu drogowego, zapoznawanie dzieci z ich środowiskiem, doskonalenie orientacji przestrzennej, kształtowanie umiejętności wykazywania związków przyczynowo-skutkowych, wyrabianie samodzielności350. Można więc stwierdzić, że odpowiednio edukowana kadra pedagogiczna (za pomocą takich metod, jak: „pogadanka”, organizacja spotkań z pracownikami policji, straży pożarnej i ratownictwa medycznego, etc.) wprowadza dzieci w świat – zgodnie z zasadami bezpieczeństwa. Kwestie związane z poczuciem bezpieczeństwa, bądź z utratą tego poczucia u dzieci są regulowane w sposób bezpośredni i pośredni przez różnego rodzaju akty prawne. Regulacje te, można więc znaleźć przede wszystkim w przywołanej Konwencji o Prawach Dziecka, Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także i w Kodeksie Rodzinnym i Opiekuńczym, w Kodeksie Karnym i w różnego rodzaju „podstawach programowych”. Ma to na celu zapewnienie ochrony, opieki oraz poczucia bezpieczeństwa dzieciom. Nie sposób w tym miejscu nie podjąć refleksji na temat instytucjonalnej ochrony praw dziecka, którą zajmują się specjalnie do tego zadania powołane instytucje, takie jak m. in. Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, Komitet Ochrony Praw Dziecka, Miejskie lub Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie, Fundacja „Dzieci Niczyje”, Stowarzyszenie „Bezpieczeństwo Dziecka”, a także – w nieco innym aspekcie: Fundacja „Mam Marzenie”.

349

Ustawa z dnia 31 sierpnia 2007 r. – Podstawa Programowa dla Przedszkoli. (Dz. U., 2007, nr 157, poz. 110). 350 Ibidem.

224


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

Towarzystwo Przyjaciół Dzieci (dalej w skrócie: TPD) zajmuje się promowaniem oraz ochroną praw dziecka. Dziś, można powiedzieć, że Towarzystwo jako instytucja rzecznictwa praw dziecka ma znaczący wkład w sferze budzenia wrażliwości społecznej tak na potrzeby dziecka, jak i na zagrożenia dziecięcej egzystencji. Niestety, nie wolno nam zapomnieć także o tym, że bliskie więzi TPD z reżimem komunistycznej PZPR przyczyniły się do indoktrynacji światopo-glądowej w edukacji dzieci i młodzieży dla „wspólnego dobra w socjalistycznym społeczeństwie” w czterdziestoleciu: 1949-1989. Warto także wspomnieć, że TPD jest spadkobiercą zarówno idei oraz tradycji, jak także dorobku Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci oraz Chłopskiego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, wszak Zjazd zjednoczeniowy RTPD i ChTPD (obradujący w maju 1949 r. w Warszawie) powołał do życia Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, którego statut głosił: „Towarzystwo Przyjaciół Dzieci jest robotniczo-chłopską instytucją wychowawczą i opiekuńczą. Celem Towarzystwa jest najściślejsze współdziałanie z Państwem Ludowym w dziele socjalistycznego wychowania młodego pokolenia.”351 Jak widać, ochrona praw dzieci z rodzin zarówno robotniczych, jak także i chłopskich nie była – statutowo – najistotniejszym zadaniem TPD, zaś samo Towarzystwo „włączyło się aktywnie do… budowy nowego socjalistycznego systemu oświatowo352 wychowawczego” , ale „Państwo Ludowe” i tak podjęło w dniu 31 października 1952 roku decyzję o likwidacji TPD, a reaktywowanie tej instytucji nastąpiło dopiero w 1957 roku. W maju 1957 r. w Warszawie na Krajowym Zjeździe Towarzystwa uchwalono nowy statut i deklarację programową TPD, zaś Stanisławowi Tułodzieckiemu powierzono funkcję Prezesa Zarządu Głównego TPD353. Niestety, nawet i w nowych warunkach politycznych (po 1956 roku) Towarzystwo Przyjaciół Dzieci podjęło – jako zasadniczą aktywność – socjalistyczne wychowanie dzieci oraz młodzieży, a Marian Balcerek tak oto oceniał ideową działalność TPD u schyłku „epoki Polski Ludowej”:

351

www.tpd.mnet.pl/index.php?strona=historia/kistoria_tpd BALCEREK M., op. cit., s. 303. 353 www.tpd.mnet.pl/index.php?strona=historia/kistoria_tpd 352

225


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

„Towarzystwo wnosi duży wkład pracy w socjalistyczne wychowanie młodego pokolenia, w kształtowanie jego naukowego światopoglądu”354. Stąd pomoc a zwłaszcza marksistowska pedagogizacja dorosłych inspirowana przez członków TPD – na rzecz rodziców i przedstawicieli władz samorządowych w wypełnianiu ich obowiązków wobec dzieci powinna być dzisiaj poddana krytycznej ocenie przez współczesnych polskich historyków wychowania. Nie może więc dziwić, że wśród Prezesów ZG TPD w okresie Polski Ludowej byli także i typowi funkcjonariusze partyjni, jak na przykład Waldemar Winkiel355 lub zwłaszcza Jerzy Romuald Wołczyk356. 354

BALCEREK M., op. cit., s. 305. Waldemar Winkiel (ur. 1926, Wola Drzewiecka), filozof, prezes ZG TPD w l. 1975-1981. Od 1945 roku działał w Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, zaś od 1949 roku należał do ZSL i był posłem na Sejm PRL III kadencji [w l. 19611965]. W 1957 r. został członkiem ZG ZMW, w l. 1958-1965 był wiceprzewodniczącym ZG ZMW, a w l. 1966-1969 był kierownikiem Wydziału Propagandy NK ZSL. Studiował filozofię marksistowską na Uniwersytecie Łódzkim i na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie uzyskał magisterium (1954). zob.: http://pl.wikipedia.org/wiki/Waldemar_Winkiel. 356 Jerzy Romuald Wołczyk (1927, Tomaszów Mazowiecki – 1977, Warszawa), pedagog społeczny, prezes ZG TPD w l. 1972-1975. Od 1948 roku działał w Związku Młodzieży Polskiej, organizacji wychowującej młodzież zgodnie z ideologią marksizmu oraz leninizmu. Był przewodniczącym ZG ZMP w l. 1953-1956 i organizatorem V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów [w 1955 r. w Warszawie] – imprezy młodzieży komunistycznej i młodzieży socjalistycznej. Od 1952 roku należał do PZPR. Był etatowym funkcjonariuszem partyjnym [od r. 1956] oraz delegatem na III Zjeździe PZPR w marcu 1959 r. w Warszawie, później zaś I sekretarzem Komitetu Dzielnicowego PZPR Warszawa – Śródmieście [w l. 1962-1963]. Był dyrektorem Państwowego Wydawnictwa Naukowego [w l. 1968-1971], dyrektorem Instytutu Badań Pedagogicznych w Warszawie [w l. 1975-1976] oraz wreszcie wiceministrem oświaty i wychowania [w l. 1976-1977]. Studiował pedagogikę na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie uzyskał magisterium (1958) oraz doktorat (1963) na podstawie rozprawy Wykształcenie i aktywność kulturalna warszawskich robotników budowlanych a ich przydatność zawodowa. Tam także uzyskał habilitację (1969) na podstawie rozprawy Opieka nad dziećmi i młodzieżą w wielkich miastach oraz profesurę uczelnianą (1975). Wołczyk był też organizatorem III Konferencji Pedagogów Krajów Komunistycznych i Socjalistycznych [w lutym 1977 roku w Warszawie]. Teoria polityki oświatowej prezentowana w pracach Wołczyka [Edukacja dla rozwoju. Niektóre problemy polityki oświatowej (1973) i Elementy polityki 355

226


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

Przy okazji, warto także wspomnieć i o tym, że w latach III Rzeczypospolitej Polskiej, w ostatniej dekadzie XX wieku, funkcję Prezesa Zarządu Głównego Towarzystwa pełniły dwie znane powszechnie osobistości – Aleksandra Makowska (w latach 19911992 i w latach 1995-1999) oraz Joanna Małgorzata Staręga-Piasek (w latach 1992-1995)357. Obecnie (w pierwszej dekadzie XXI w.) gminne, miejskie, powiatowe i wojewódzkie Oddziały Towarzystwa są przede wszystkim ośrodkami inicjatyw społecznych – służących dzieciom, a równocześnie biorących pod uwagę prawa i obowiązki rodziców oraz opiekunów prawnych lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko. Działalność TPD bierze dzisiaj za podstawę swojej działalności przede wszystkim obowiązujące w III Rzeczypospolitej Polskiej przepisy – prawa krajowego w tym Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i prawa międzynarodowego Konwencji o Prawach Dziecka. Od blisko półwiecza, bo od 1963 roku, Towarzystwo realizuje społeczną samopomocową działalność na rzecz dzieci przewlekle chorych i niepełnosprawnych. Towarzystwo stworzyło dla rodziców tych dzieci dogodne warunki do twórczej działalności. TPD zainspirowało (w 1963 r.) do tejże społecznej aktywności – rodziców dzieci upośledzonych umysłowo. W następnych dekadach, w oparciu

oświatowej (1974)] była zainspirowana ideologią marksizmu i leninizmu, a przede wszystkim wytycznymi przyjętymi w czasie obrad VI Zjazdu PZPR (w grudniu 1971). Stąd i postulaty autora Elementów polityki oświatowej wyraźnie podkreślają rozmaite problemy socjalistycznego wychowania dzieci i młodzieży [Zob.: WOŁCZYK J., Elementy polityki oświatowej, Warszawa 1974, ss. 281 – 289]. Nadto zaś wydał drukiem dziś zdezaktualizowane: Planowanie kadr oświatowych (1968) i Zbiorcza szkoła gminna (1974) – zob.: GĄSIOR H., Wołczyk Jerzy, [w:] BOBROWSKA-NOWAK W. DRYNDA, D. (red.), Słownik pedagogów polskich, Katowice 1998, ss. 219 – 220; Wołczyk Jerzy Romuald [w:] Wielka encyklopedia Polski, t. IV: Ś – Z, Kraków 2000, s. 193; ŚNIEŻYŃSKI M., Działalność opiekuńczo-wychowawcza szkoły i osiedla w świetle literatury, [w:] RADZIEWICZ A. -WINNICKI (red.), Pedagogika społeczna u schyłku XX wieku (Zagadnienia wybrane), Katowice 1992, s. 279-287. 357 Joanna Małgorzata Staręga-Piasek (ur. w 1939 roku), absolwentka Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Warszawskiego, posłanka na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (I, II i III kadencji – od 1991 r. do r. 2001), jest obecnie (od 2011 r.) doradcą społecznym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej – Bronisława Komorowskiego.

227


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

o działalność tej pierwszej grupy rodziców, a zwłaszcza w oparciu o ich doświadczenia powstały ruchy społeczne rodziców posiadających dzieci przewlekle chore, dzieci z cukrzycą, dzieci niepełnosprawne ruchowo, dzieci z dietą bezglutenową, dzieci z chorobami nowotworowymi, dzieci z wrodzonymi wadami serca etc.358 W 1981 roku w Polsce powstał Komitet Ochrony Praw Dziecka. Była to pierwsza tego typu organizacja społeczna w Europie Wschodniej. „W kręgu państw socjalistycznych była to inicjatywa unikalna – nigdzie w krajach komunistycznych i socjalistycznych do tamtej pory nie działało jakiekolwiek ciało społeczne, które (jak podkreśliła Mirosława Kątna) publicznie twierdziłoby, iż niektóre z przysługujących dzieciom (wyspecyfikowanych między innymi w Deklaracji Praw Dziecka ONZ z 1959 r.) mogą być w tych krajach nie respektowane, bądź wręcz łamane359. Komitet Ochrony Praw Dziecka (dalej: KOPD), wspomniany już powyżej, w r.1999 liczył około 1000 osób, pracujących w 35 terenowych komitetach OPD360. Prowadzi Biuro Interwencji przy warszawskim Zarządzie Krajowym oraz zatrudnia wysoko kwalifikowanych specjalistów z dziedziny psychologii, pedagogiki prawa. Zarząd Komitetu współpracuje z organami i instytucjami państwowymi, podpisał porozumienie o współpracy z Ministrem Sprawiedliwości i z Ministrem Edukacji Narodowej. Nadto członkowie Zarządu Krajowego uczestniczą w międzynarodowym ruchu na rzecz ochrony praw dziecka. Statut Komitetu głosi, że KOPD to organizacja ludzi dobrej woli, której działalność ma charakter służby społecznej, chroniącej dziecko przed krzywdą i naruszaniem jego podstawowych interesów”361. Głównym celem działalności KOPD jest ochrona dziecka jako istoty nieświadomej przysługujących jej praw i niezdolnej do walki o ich przestrzeganie362. Komitet broni praw indywidualnych i praw zbiorowych dziecka, podejmuje także inicjatywy na rzecz doskonalenia systemu ochrony praw dziecka oraz systemu opieki i

358

http://pl.wikipedia.org/wiki/TowarzystwoPrzyjaciolDzieci KĄTNA M., Komitet Ochrony Praw Dziecka – wczoraj, dzisiaj, jutro, [w:] J. BIŃCZYCKA (red.), Prawa dziecka. Deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, s. 195. Podkreśl. Autorki artykułu. 360 Ibidem. 361 Ibidem. 362 Zob.: CZYŻ E. (red.), Dziecko i jego prawa, Warszawa 1992. 359

228


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

wychowania, dba również o prawidłowe stosowanie wobec dziecka przepisów prawa. Komitet prowadzi(ł) długofalowe kampanie edukacyjne, takie jak na przykład: a) „Wychowywać bez bicia”, której celem było i nadal jest – wyeliminowanie z systemu wychowawczego rodziców nieskutecznych i przede wszystkim nieetycznych kar fizycznych, powszechnie stosowanych wobec dziecka363; b) „Otwarte drzwi do szpitali dziecięcych” – akcja stawiała za cel uświadomienie personelowi szpitali, a także i niektórym rodzicom, że proces hospitalizacji dziecka w warunkach jego izolacji od osób najbliższych jest mało skuteczny (mało efektywny)364; c) Żeby sieroty przestały być sierotami365. [KOPD dąży do zlikwidowania występowania tzw. sieroctwa społecznego, przez zmiany w systemie opieki. Dąży także do zmian w procedurze adopcyjnej, do upowszechnienia instytucji takich, jak: „Pogotowie Rodzinne” oraz „Hotel dla (Młodych) Matek (Samotnych) z Dziećmi etc. etc.]; d) „O prawo dziecka do miłości” [KOPD zmierza, by przy podejmowaniu decyzji o losach dziecka w sytuacji kryzysu rodzinnego, kierować się przede wszystkim kryterium związków emocjonalnych dziecka z rodzicami (prawnymi opiekunami)]; e) „Do przedszkola bez płaczu”366 – akcja związana była z funkcjonowaniem polskiego systemu edukacji i miała na celu zredukowanie dziecięcego lęku i stresu spowodowanego pierwszymi dniami pobytu dziecka w przedszkolu; f) „O serce dla ucznia”367 – celem akcji była (jest) redukcja uczniowskich lęków, przez pełne upodmiotowienie dzieci w wieku szkolnym. KOPD prowadzi Telefon Zaufania dla Dzieci, jest także inicjatorem powołanego Towarzystwa Pomocy Młodzieży, działającego na zasadzie młodzieżowej samopomocy, upowszechnia znajomość 363

KĄTNA M., op. cit., s. 198. Ibidem. 365 Ibidem, s. 198, 199. 366 Ibidem, s. 199. 367 Ibidem, s. 199, 200. 364

229


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

Konwencji o Prawach Dziecka ONZ wśród dzieci i młodzieży. Miejskie (Powiatowe) Centrum Pomocy Rodzinie, usytuowane w strukturze pomocy społecznej (od 1 września.1999 r.) także podejmuje działania mające na celu ochronę dzieci i zapewnienie im bezpieczeństwa. Centrum prowadzi Miejskie (Powiatowe) Ośrodki Interwencji Kryzysowej oraz placówki oświatowo-wychowawcze czy też udziela dzieciom i ich matkom schronienia, noclegu oraz ciepłego posiłku. Ponadto zaś Centrum prowadzi samopomocowe akcje edukacyjne (na przykład dla dzieci alkoholików). Fundacja „Dzieci Niczyje” i Stowarzyszenie „Bezpieczeństwo Dziecka” to dwie inne organizacje, niosące pomoc dzieciom368. Fundacja „Dzieci Niczyje” jest organizacją typu non-profit, udzielającą pomocy psychologicznej, prawnej oraz medycznej dzieciom krzywdzonym, ich rodzinom i opiekunom. Fundacja powstała z inicjatywy Aliny Margolis-Edelman (w r. 1991) jako organizacja, której głównymi celami działania miały być: uwrażliwienie społeczeństwa na problem krzywdzenia dzieci oraz podniesienie kompetencji profesjonalnych osób pracujących z dziećmi w zakresie diagnozy krzywdzenia i interwencji369. W 2008 roku w Warszawie z inicjatywy Fundacji powstało Praskie Centrum Dziecka i Rodziny im. Aliny Margolis-Edelman, dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Velux. Tamże są realizowane programy edukacyjne: „Dobry Rodzic – Dobry Start” oraz „Pomoc Dzieciom Krzywdzonym i Ich Rodzinom” (tak zwany „Program Praski”). Nadto od 2001 r. Fundacja prowadzi specjalne programy – cyklicznie, takie jak na przykład: a) „Dzieciństwo bez Przemocy” (2001, 2009) – profesjonalny program na rzecz doskonalenia systemu ochrony dzieci przed krzywdzeniem370; b) „Dziecko w Sieci” (2002, 2004, 2006, 2008, 2010) – profesjonalny program zajmujący się bezpieczeństwem dzieci i młodzieży w Internecie371. [Program realizuje projekt edukacyjny dla dzieci, którego celem jest

368

www.sbd.org.pl http://pl.wikipedia.org/wiki/Fundacja_Dzieci_Niczyje. 370 Tamże. 371 Tamże. 369

230


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

c) d)

udzielanie pomocy dzieciom w sytuacjach zagrożenia w sieci Internetu]; „Zły Dotyk” (2002, 2010)372; a także „Dziecko – Świadek Szczególnej Troski” (2004, 2007, 2010) – program na rzecz poprawy sytuacji dzieci uczestniczących w procedurach prawnych373. [Program ten jest skierowany do sędziów, prokuratorów, policjantów, biegłych sądowych etc. Fundacja prowadzi szkolenia dla specjalistów z zakresu przygotowania dziecka do przesłuchania w sądzie].

Fundacja „Dzieci Niczyje” wydaje periodyk „Dziecko Krzywdzone”. Ten periodyk ma charakter interdyscyplinarny. Jego cel to poszerzanie wiedzy profesjonalistów – pedagogów, lekarzy, prawników, psychologów, a także polityków społecznych i innych – na temat różnych aspektów problemu krzywdzenia dzieci. W tymże czasopiśmie są publikowane zarówno klasyczne, jak i najnowsze koncepcje teoretyczne, relacje z badań empirycznych, a także i informacje na temat innowacyjnych form działań diagnostycznych, terapeutycznych i prewencyjnych. Redakcja periodyku współpracuje z redakcjami „Child Abuse & Neglect” oraz „Child Maltreatment”, dwóch periodyków podejmujących tematykę krzywdzenia dzieci we współczesnym świecie. Redaktorem naczelnym kwartalnika jest Monika Sajkowska, zaś w Komitecie naukowym pisma są między innymi: Maria Beisert, Anna Brzezińska, Marian Filar, Zbigniew Izdebski, Maria Kolankiewicz, Violetta Kwiatkowska-Wójcikiewicz, Jerzy Mellibruda i Anna Piekarska. Fundacja prowadzi i stronę internetową o adresie: www.fdn.pl. W tym miejscu należałoby wspomnieć także i Fundację „Mam Marzenie”, organizację zajmującą się spełnianiem marzeń ciężko chorych dzieci, założoną przez Piotra Piwowarczyka (w 2003 roku w Krakowie). Fundacja posiada status organizacji pożytku publicznego374. Ta działalność Fundacji pozwala dzieciom i ich rodzinom zapomnieć na chwilę o trudach walki z chorobą, dodaje dzieciom sił w kolejnych próbach pokonywania ich choroby, budzi

372

Tamże. Tamże. 374 http://pl.wikipedia.org/wiki/Fundacja_Mam_Marzenie. 373

231


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

także iskrę nadziei na wyleczenie i rodzi wiarę w „dobro” serca drugiego człowieka. Siedziba Zarządu Fundacji mieści się w Krakowie. Obecnie (w styczniu 2011 roku) Prezesem Zarządu Fundacji jest – Anna Żórawska, a Wiceprezesem – Karolina Adamska. Nad działalnością Zarządu sprawuje nadzór Rada Programowa Fundacji, w składzie której są między innymi: Małgorzata Kożuchowska (aktorka i ambasador Fundacji – od jesieni 2007 r.), Teresa Weber i Ryszard Wiśniewski. Fundacja posiada 16 Oddziałów na terytorium Polski i działa w niej ponad 100 osób oraz kilkuset wolontariuszy, wykonujących wszystkie swoje zadania „pro bono publico”. Jesienią 2009 roku Fundacja zorganizowała I (Pierwszy) Ogólnopolski Dzień Marzeń – będący w rzeczywistości akcją informacyjną dla rodziców na temat wczesnego wykrywania nowotworów u dzieci, a zarazem spełnieniem marzenia jednego z podopiecznych Fundacji375. Genewski Komitet Praw Dziecka (w 1995 roku) podkreślił w piśmie do Władz RP, że „byłoby pożądane, aby został powołany organ państwowy, który zajmowałby się sprawami dzieci globalnie (…)”376. Z inicjatywą powołania Rzecznika Praw Dziecka występowały do Władz RP Komitet Ochrony Praw Dziecka oraz niezależne ugrupowania uczniowskie. Na mocy Ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka377 w Rzeczypospolitej Polskiej powołana została instytucja Rzecznika Praw Dziecka. Jest to instytucja obrońcy indywidualnych oraz zbiorowych praw dzieci. Rzecznik Praw Dziecka „stoi na straży praw dziecka określonych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Konwencji o Prawach Dziecka i innych przepisach prawa, z poszanowaniem odpowiedzialności, praw i obowiązków rodziców. Rzecznik działa na rzecz ochrony praw dziecka, w szczególności: prawa do życia i ochrony zdrowia, prawa do wychowania w rodzinie,

375

Tamże. Zob.: ŁOPATKA A., Konwencja Praw Dziecka w Polsce, [w:] BIŃCZYCKA J. (red.), Prawa dziecka. Deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, s. 30. 377 Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U., 2000, nr 6, poz. 69). 376

232


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

prawa do godziwych warunków socjalnych [oraz] prawa do nauki”378. Zgodnie z tekstem Ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka wszelkie podejmowane przez Rzecznika Praw Dziecka działania… „mają na celu zapewnienie dziecku pełnego i harmonijnego rozwoju i powinny być prowadzone z poszanowaniem jego godności i podmiotowości”379. Rzecznik zaś ma prawo do: kwestionowania niewłaściwych decyzji prawnych dotyczących dzieci oraz do proponowania (sugerowania) właściwych rozwiązań, podejmowania wszelkich działań mających na celu poprawę warunków społeczno-bytowych dzieci i promocji ich praw w społeczeństwie380. Wymienione organizacje, to bardzo okrojony przykład licznie działających w Polsce organizacji i instytucji, które mają za cel swojej działalności zapewnienie bezpieczeństwa dzieciom oraz ochronę ich praw, zwłaszcza zaś prawa do miłości oraz prawa do bezpiecznej egzystencji, bez bicia, strachu i bez poniżania. Podsumowując te swoje powyższe rozważania, chciałbym stwierdzić, że dobro dzieci, a tym samym i ich bezpieczeństwo nabierają w dzisiejszych czasach szczególnej wagi, gdyż każde dziecko ma prawo do szczęśliwego i bezpiecznego dzieciństwa, zarówno w atmosferze akceptacji jego osoby, jak i do poszanowania jego praw. Niestety prawa te, jak pisze Jadwiga Bińczycka bardzo często są łamane nie tylko przez jednostki, ale i przez różnego rodzaju instytucje państwowe służące dzieciom381. Dlatego też podejmowane są na terenie całego kraju różnorodne akcje, takie jak: „Dzieciństwo bez przemocy”, czy też „Wychowywać bez bicia” lub „Otwarte drzwi do szpitali dziecięcych”, które z pewnością uwrażliwiają społeczeństwo na problematykę krzywdzenia dzieci –w rodzinie, w instytucjach edukacji, w społeczności lokalnej, czyli w dzisiejszej Rzeczypospolitej Polskiej382.

378

Zob.: DERCZ M., Normatywne podstawy ochrony zdrowia dzieci, [w:] STECIWKO A. i PIROGOWICZ I. (red.), Dziecko i jego środowisko: Prawa dziecka – dziecko krzywdzone, Wrocław 2005, s. 29. 379 Ibidem. 380 Komitet Ochrony Praw Dziecka, Warszawa 1994. 381 Zob.: BIŃCZYCKA J., Wstęp do II wydania, [w:] BIŃCZYCKA J. (red.), Prawa dziecka. Deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, s. 8. 382 Zob.: KĄTNA M., op. cit., s. 195-201.

233


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

Niniejszy podrozdział chcę zamknąć trafnymi słowami z monografii Renaty Matysiuk: Analiza polskiego systemu prawnego skłania do wniosku, że choć ustawodawstwo polskie dotyczące praw dziecka jest generalnie zgodne z istotą Konwencji o Prawach Dziecka, to jednak zawarte w nim konkretne zapisy wymagają dalszego doskonalenia. (…) Przy okazji zaś, warto podkreślić, że dzięki ratyfikowaniu Konwencji, prawa dziecka stały się w Trzeciej Rzeczypospolitej Polskiej przedmiotem publicznego zainteresowania i dyskusji…383 To zaś świadczy o tym, że dziecko i jego dobro stają się bliższe sercom Polaków, zaś – w aspekcie filozoficznym dziecko i jego dobro stają się w świadomości ogółu obywateli RP – wartością samą – w -sobie. Bibliografia 1. BIŃCZYCKA J., Wstęp do II wydania, [w:] J. BIŃCZYCKA (red.), Prawa dziecka. Deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999. 2. BZDAK H., Prawo dziecka do życia i godnego wychowania – uwarunkowania prawne, religijne i społeczne, Szczecin 2000. 3. CZYŻ E. (red.), Dziecko i jego prawa, Warszawa 1992. 4. DERCZ M., Normatywne podstawy ochrony zdrowia dzieci, [w:] A. STECIWKO i I. PIROGOWICZ (red.), Dziecko i jego środowisko: Prawa dziecka – dziecko krzywdzone, Wrocław 2005, 5. FILAR M., Przestępstwa seksualne w nowym kodeksie karnym, [w:] Nowa kodyfikacja karna. Kodeks Karny. Krótkie komentarze, z. 2, Warszawa 1997, 6. GĄSIOR H., Wołczyk Jerzy, [w:] W. BOBROWSKA-NOWAK, D. DRYNDA (red.), Słownik pedagogów polskich, Katowice 1998, ss. 219 – 220; Wołczyk Jerzy Romuald [w:] Wielka encyklopedia Polski, t. IV: Ś – Z, Kraków 2000, 7. GRZEŚKOWIAK A., Ochrona prawa do życia w Kodeksie karnym z 1997 r., [w:] A. DZIĘGA, J. KRUKOWSKI, M. SITARZ (red.), Ochrona funkcji prokreacyjnej rodziny, Sandomierz 2006, 8. HYPŚ S., Pojęcie i status dziecka w polskim prawie karnym, [w:] M. BARTNIK, M. BIELECKI, J. PARCHOMIUK oraz. B. ULIJASZ (red.), Ochrona dziecka w prawie publicznym, Tomaszów Lubelski – Lublin 2008,

383

MATYSIUK R., op. cit., s. 173.

234


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

KĄTNA M., Komitet Ochrony Praw Dziecka – wczoraj, dzisiaj, jutro, [w:] J. BIŃCZYCKA (red.), Prawa dziecka: deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, KLAFKOWSKI, A. Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1979, KONARSKA-WRZOSEK V., Ochrona dziecka w polskim prawie karnym, Toruń 1999, KONDRATIEWA-BRYZIK J., Początek prawnej ochrony życia ludzkiego w świetle standardów międzynarodowych, Warszawa – Kraków 2009, KOWALSKI G., Ochrona dziecka w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] M. Bartnik, M. Bielecki, J. Parchomiuk oraz. B. Ulijasz (red.), Ochrona dziecka w prawie publicznym, Komitet Ochrony Praw Dziecka, Warszawa 1994. KRUKOWSKI J., Kościół i państwo: podstawy relacji prawnych, Lublin 1993, .KWAK A., MOŚCISKIER A, Rzeczywistość praw dziecka w rodzinie, Warszawa 2002, Łopatka A., Konwencja praw dziecka w Polsce, [w:] J. Bińczycka (red.), Prawa dziecka: deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, ŁOPATKA A., Dziecko – Prawa Dziecka, [w:] Encyklopedia Pedagogiczna, Warszawa 1997, ŁOPATKOWA M., Troska o dziecko – prawda czy zakłamanie?, [w:] J. Bińczycka (red.), Prawa dziecka: deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, MARZEC D. K., Opieka nad dzieckiem w dobie przemian społecznych, Częstochowa 2004, RADZIEWICZ-WINNICKI A. (red.), Pedagogika społeczna u schyłku XX wieku (Zagadnienia wybrane), Katowice 1992, SITARZ O., Ochrona praw dziecka w polskim prawie karnym na tle postanowień Konwencji o Prawach Dziecka, Katowice 2004, WOŁCZYK J., Elementy polityki oświatowej, Warszawa 1974,

23. Ustawy: 1. Ustawa z dnia 31 sierpnia 2007 r. – Podstawa Programowa dla Przedszkoli. (Dz. U., 2007, nr 157, poz. 110). 2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy (Dz. U., 1964, nr 9, poz. 59 [ze zm.]). 3. Ustawa z dnia20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U., 2007, nr 109, poz. 756 [ze zm.]).

235


FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA… Rafał Kręgulec, Witold Mazurek

4.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U., 1997, nr 78, poz.483 [ze zm.]). 5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U., 1997, nr 88, poz. 553 [ze zm.]). 6. Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U., 2000, nr 6, poz. 69). Konwencje: 1. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności Rzym 4 listopada 1950 r. (Dz. U., 1993, nr 61, poz. 284 [ze zm.]). 2. Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U., 1991, nr 120, poz. 526 [ze zm.]). 3. Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U., 1991, nr 120, poz. 526 [ze zm.]), część I, artykuł 1. Internet: 1. http://www.dziendziecka.swieta.biz/deklaracja.php 2. www.sbd.org.pl 3. http://pl.wikipedia.org/wiki/Fundacja_Dzieci_Niczyje. 4. http://pl.wikipedia.org/wiki/Fundacja_Mam_Marzenie. 5. http://pl.wikipedia.org/wiki/TowarzystwoPrzyjaciolDzieci 6. http://www.tpd.mnet.pl/index.php?strona=historia/kistoria_t pd

236


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

Paweł Łabuz

Wyższa Szkoła Prawa i Administracji w Rzeszowie

ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM ABSTRACT Presented article illustrates the role and responsibilities arising from the regulations of the Polish Police on internal security. The analysis of legal - administrative presents a wide range of powers and cooperation in the detection and combat all threats to the plane of the entire system of state security. KEYWORDS security, combating crime, police, public order ABSTRAKT Zaprezentowany artykuł obrazuje rolę i zadania wynikające z regulacji prawnych polskiej Policji w zakresie bezpieczeństwa wewnętrznego. Dokonana analiza prawno – administracyjna przedstawia szeroki zakres uprawnień i współpracy w wykrywaniu i zwalczaniu wszelkich zagrożeń na płaszczyźnie całego systemu bezpieczeństwa państwa. SŁOWA KLUCZOWE bezpieczeństwo wewnętrzne, zwalczanie przestępczości, policja, porządek publiczny Wprowadzenie do zagadnienia Bezpieczeństwo wewnętrzne jest jednym z podstawowych elementów jakie musi zapewnić państwo obywatelowi, aby mógł w nim w prawidłowy sposób funkcjonować. Dlatego też prawidłowy sposób funkcjonowania i realizowani zagadnień wynikających z bezpie-czeństwa wewnętrznego jest niezwykle ważnym aspektem funkcjonowania każdego państwa. W literaturze takie pojęcia jak bezpieczeństwo państwa czy bezpieczeństwo międzynarodowe są szeroko opisywane jednak brak jest jednoznacznych definicji odnoszących się do zagadnienia bezpieczeństwa wewnętrznego. Jeżeli jest ono już omawiane traktowane jest w sposób pobieżny bez dogłębnej analizy problematyki wchodzącej w jej skład. Dlatego

237


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

w literaturze można spotkać wiele różnych definicji pojęcia „bezpieczeństwa wewnętrznego”384. Bezpieczeństwo wewnętrzne jest częścią składową bezpieczeństwa państwowego, którego elementem jest także bezpieczeństwo międzynarodowe (zewnętrzne), realizowane za pomocą polityki zagranicznej. Bezpieczeństwo wewnętrzne odnosi się do elementów istniejących wewnątrz państwa, których to ochrona jest szczególnie ważna

384

W 1998 r. zadanie zbudowania przejrzystych definicji i rozgraniczenia podstawowych pojęć na potrzeby przepisów kompetencyjnych określających zadania poszczególnych organów państwowych podjął zespołów pod kierunkiem J. Widackiego; zob. J. WIDACKI (red.), Ustrój i organizacja Policji w Polsce oraz jej funkcje i zadania w ochronie bezpieczeństwa i porządku, Warszawa– Kraków 1998. Zespół ten na podstawie krytycznej analizy ustawodawstwa, doktryny i orzecznictwa sformułował propozycje uporządkowania terminologii i odpowiedniej nowelizacji ustawy o Policji. Wyróżniono następujące typy bezpieczeństwa: bezpieczeństwo powszechne (rozumiane jako wymóg eliminacji zagrożeń funkcjonowania władz publicznych i innych struktur życia publicznego, a także życia, zdrowia i mienia zbiorowości obywateli, wywołanych bądź to ewentualnymi próbami unicestwienia lub uszkodzenia instytucji użytku powszechnego, bądź też siłami natury), bezpieczeństwo obywateli (obejmujące wymóg eliminowania bezpośrednich zamachów na życie, zdrowie lub mienie indywidualnych obywateli) i porządek publiczny (wymóg eliminacji naruszenia reguł dotyczących korzystania przez obywateli z miejsc czy przestrzeni publicznych). Ta propozycja nie znalazła jednak pełnego zastosowania w ustawie o Policji, przede wszystkim z powodu pominięcia przez autorów pojęcia bezpieczeństwa publicznego, które niezależnie od niejasnej definicji ma utrwaloną pozycję w języku prawnym – CZAPSKA J., Bezpieczeństwo obywateli. Studium z zakresu polityki prawa, Kraków 2004, s. 32. Kolejną próbę konstrukcji legalnej definicji bezpieczeństwa przedstawiono w rządowym projekcie ustawy z 21 sierpnia 2003 r. o bezpieczeństwie obywatelskim (projekt nie wszedł pod obrady Sejmu). Zgodnie z nim bezpieczeństwo obywatelskie to stan otoczenia cywilistycznego i środowiska naturalnego, w którym obywatele i ich wspólnoty nie odczuwają zagrożenia swego istnienia ani podstawowych interesów życiowych ze względu na zapewnienie przez państwo formalnych, instytucjonalnych i praktycznych gwarancji ochrony prowadzących do społecznie akceptowanego poziomu ryzyka. Projekt przedstawiał też definicję systemu bezpieczeństwa obywatelskiego jako zespołu norm i gwarancji prawnych oraz sposobu zorganizowania organów władzy i administracji publicznej i innych osób prawnych stwarzających formalne i praktyczne warunki ochrony obywateli przed zjawiskami groźnymi dla życia i zdrowia lub powodującymi straty materialne oraz minimalizowania ich skutków i kształtowania otoczenia sprzyjającego harmonijnemu i zrównoważonemu rozwojowi społeczeństwa.

238


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

z punktu jego interesów. Dlatego też niezbędnym było stworzenie specjalistycznych organów, które mogłyby w sposób skuteczny realizować cele wynikające z polityki bezpieczeństwa wewnętrznego. Zadania Policji w zakresie ochrony i bezpieczeństwa W obecnym systemie prawnym jednym z organów odpowiedzialnych za właściwą realizację polityki bezpieczeństwa w państwie jest Policja. Już w pierwszym artykule ustawodawca wskazał rolę, jaką odgrywa w społeczeństwie. Podkreślił, że jest to uzbrojona i umundurowana formacja ochronna, która ma służyć społeczeństwu, gdzie do jej podstawowych zadań należy ochrona bezpieczeństwa ludzi oraz utrzymanie bezpieczeństwa i porządku publicznego385. W rozumieniu pojęcia bezpieczeństwo publiczne w języku prawnym i prawniczym brak jest jednoznaczności i jednolitości. Tym samym, tak jak wymaga się od podmiotów stosujących prawo szczególnej staranności w działaniu, tak też należy – a nawet i w pierwszej kolejności – wymagać od samego ustawodawcy staranności w tworzeniu prawa i zachowania jednolitości sformułowań prawnych386. W literaturze powyższe pojęcia są różnie interpretowane. Według Z. Kijaka poprzez ochronę bezpieczeństwa i porządku publicznego należy rozumieć „całokształt urządzeń organizacyjno – prawnych i materiałowo – technicznych które służą zapewnieniu warunków do trwałości funkcjonowania rozwoju państwa jego różnorodnych organizacji oraz ochrony zasad konstytucyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem zasad praworządności i współżycia zbiorowego”387. Inną definicję powyższych pojęć przedstawia natomiast przykładowo J. Zaborowski wskazując, że bezpieczeństwem publicznym jest stan faktyczny wewnątrz państwa, który umożliwia normalne funkcjonowanie organizacji państwowych i rywalizację jej interesów, oraz zapewnia ochronę życia, zdrowia i mienia jednostek a także gwarantuje korzystanie przez te jednostki

385

Art. 1 ustawy o policji z dnia 6 kwietnia 1900 r, DzU. nr. 30, poz. 179 z 1990 r., z późn. zm. 386 FILABER J., Pojęcie bezpieczeństwa publicznego wprawie administracyjnym (wybrane uwagi) [w:] Prace prawnicze, administratywistyczne i historyczne, (red.) SADOWSKI M., SZYMANIEC P., Wrocław 2009, s. 261. 387 KIJAK Z., Pojęcie ochrony porządku publicznego w ujęciu systemowych, Warszawa 1987, str. 45.

239


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

z praw i swobód gwarantowanych konstytucyjnie lub za pomocą innych przepisów388. Katalog zadań jakie ustawodawca postawił Policji do realizacji jest więc bardzo rozległy. Wielu autorów krytykuje treść art. 1 ust. 2 ustawy o Policji, zarzucając wyliczeniu zadań Policji brak dobrej przejrzystości i konsekwencji, stwierdzając, że niektóre z tych zadań krzyżują się ze sobą, czy też wręcz nakładają na siebie, przez co naruszona została ich wewnętrzna spójność i logika takiego podziału389. Nie do końca należy się jednak z nimi zgadzać, o czym w dalszych rozważaniach. Tak więc pomimo funkcjonowania wielu pojęć w literaturze okalających to, czym jest bezpieczeństwo publiczne i porządek publiczny, niewątpliwie policja jest organem, który ma te wartości chronić. Niniejsze zakresy doprowadziły do sprecyzowania zadań, jakie ma obowiązek wykonywać Policja. Najważniejszym zadaniem realizowanym przez policję jest ochrona życia i zdrowia obywateli oraz ich mienia. Życie i zdrowie są to wartości nadrzędne, które muszą być chronione. Tylko w ten sposób, gdy obywatel będzie miał poczucie bezpieczeństwa, będzie mógł ufać państwu, w którym funkcjonuje. Kolejne zadania policji również są ściśle powiązane z realizacją polityki bezpieczeństwa wewnętrznego przez państwo. Niewątpliwie zapewnienie spokoju w miejscach publicznych czy środkach komunikacji realizuje politykę bezpieczeństwa wewnętrznego. Do zadań policji należy także inicjowanie działań mających na celu zapobieganie przestępczości. Ich planowanie i wykonanie realizowane jest przy udziale innych jak np. samorządowe czy też organizacje społeczne. Działania te mają także na celu zapobieganie powstawianiu zjawisk kryminogennych mogących przyczynić się do zwiększenia przestępczości. Skoro policja funkcję ochroną realizuje przez zapobieganie nie mogło także zabraknąć zadań odnoszących się bezpośrednio do naruszeń prawa. Dlatego też do obowiązków policji, należy także ściganie sprawców popełnianych przestępstw i wykorzeń. W ten sposób realizowane są przez policję elementy bezpośrednio mające związek z polityką bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Jednak oprócz policji 388

ZABOROWSKI J., Administracyjne ujęcie pojęć bezpieczeństwo wewnętrzne i porządek publiczny, Warszawa 1985, str. 129-130. 389 Zob. PŁOWUCHA S., Zagadnienia prawne organizacji i funkcjonowania Policji, s. 18 ; HANAUSEK T., Ustawa o Policji. Komentarz, Kraków 1996, s. 19.

240


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

istnieją w państwie także inne organy administracji mające za zadanie zapewniać bezpieczeństwo obywatelom. Przykładem są straże miejskie lub specjalistyczne uzbrojone formacje ochronne. W tym przypadku ustawodawca ustanowił policję jako uprzywilejowany organ. Mianowicie w ramach swoich zadań Policja nadzoruje działalność wyżej wymienionych instytucji. Zasady i formy współdziałania z innymi podmiotami regulowane są ustawami, rozporządzeniami, regulaminami, a także zawartymi porozumieniami. Akty te stanowią podstawy prawne i społeczne, na których określone podmioty współdziałają ze sobą. Współdziałanie niejednokrotnie staje się szansą właściwego i sprawniejszego wypełniania zadań postawionych przed administracją bezpieczeństwa i porządku publicznego. W sytuacjach kryzysowych (np. katastrofy, klęski żywiołowe) Policja i inne służby podejmują wspólne działania w sposób świadomy, celowy i zorganizowany, minimalizując straty. Współdziałanie to nic innego jak działanie zmierzające do realizacji celów tożsamych lub zgodnych8. Podstawy prawne współpracy Policji z jednostkami samorządu terytorialnego, strażami gminnymi (miejskimi), Strażą Graniczną, Państwową Strażą Pożarną, Strażą Ochrony Kolei, Strażą Leśną oraz specjalistycznymi uzbrojonymi formacjami ochronnymi ujęte są w aktach normatywnych zawartych w literaturze. Ponadto organy wyspecjalizowane, zajmujące się ochroną bezpieczeństwa i porządku publicznego, ale w pewnym wąskim zakresie, realizując ustawowy nakaz współpracy z Policją, zawierają porozumienia w tej sprawie390. Zdania policji w ochronie bezpieczeństwa wewnętrznego są szczególne. Poprzez charakter zadań jakie wykonują policjanci są oni najbliżej problemów jakie dotykają społeczeństwo i mogą na nie najszybciej zareagować. Przykładem może być rola jaką spełnia w społeczeństwie dzielnicowy. W tym przypadku jego zadania nie ograniczają się tylko do egzekwowania przepisów prawnych. Musi on funkcjonować w danej społeczności, za której to bezpieczeństwo jest poniekąd odpowiedzialny. Tylko w ten sposób jest w stanie na bieżąco dostrzegać i rozwiązywać problemy, jakie pojawiają się w funkcjonowaniu danej społeczności. Również jest on pierwszym

390

WRÓBEl J., CHECHELSKI A., Współdziałanie Policji z wybranymi podmiotami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo i porządek publiczny, Szkoła Policji w Katowicach 2010, s. 8.

241


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

„ogniwem” łączącym społeczeństwo z Policją. Jako organ odpowiedzialny za bezpieczeństwo obywateli Policja musi dbać o przestrzeganie prawa, egzekwując to od każdego obywatela. Tylko w ten sposób jest w stanie zapewnić właściwe bezpieczeństwo społeczeństwu. Policja ma za zadanie walczyć z przestępczością i dbać o bezpieczeństwo obywateli. Nie jest ona jednak jedynym organem administracji publicznej, który ma za zadanie realizować zadania wynikające z zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego. Są także inne organy które podobnie jak policja mają ściśle określone zadania w tej materii. Przykładowo może to być Straż Pożarna czy Służba Zdrowia. Każdy z tych organów ma ściśle określone zadania, które zobowiązany jest realizować. W ten sposób wszystkie organy bezpieczeństwa, tworzą elementy, które połączone w jedną całość zapewniając kompleksową realizację polityki bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Gdyby wszystkie zadania związana z realizacją bezpieczeństwa zostały powierzone tylko jednemu organowi prawdopodobne jest, że organ ten nie byłby w stanie och realizować. Dlatego też podzielenie zadań pomiędzy poszczególne organy jest niewątpliwie niezbędnym elementem funkcjonowania bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Tylko w ten sposób, gdy każdy z tych elementów będzie funkcjonował w sposób poprawny bezpieczeństwo to realizowane będzie w sposób kompleksowy i prawidłowy. Bezpieczeństwo wewnętrzne jest pojęciem, które cały czas ewoluuje. W zależności od struktury społeczeństwa nowych zagrożeń które się pojawiają, związanych z postępem technicznym czy nowoczesnością, jest to szczególny obszar który nie może być nie zmieniamy. Zadania oraz rola organów bezpieczeństwa muszą być elastyczne, tak aby były w stanie zapewnić bezpieczeństwo obywatelom niezależnie od nowych sytuacji jakie się pojawią. Kontrola przestrzegania przepisów porządkowych i administracyjnych związanych z działalnością publiczną lub obowiązujących w miejscach publicznych określona została w art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o Policji. Policja otrzymała tym samym uprawnienie do szeroko rozumianej kontroli wszelkich przepisów regulujących sprawy związane z ochroną bezpieczeństwa i porządku publicznego. Podkreślić należy, iż ta blankietowa norma umożliwia organom Policji kontrolę prze-strzegania każdego przepisu porządkowego i administracyjnego związanego z działalnością publiczną lub obowiązującego w miejscach publicznych, nie stawiając ograniczeń podmiotowych ani przedmio-towych w tym zakresie.

242


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

Zadania Policji w zakresie współpracy z policjami innych państw określone zostały w art. 1 ust. 2 pkt 7 ustawy o Policji. W przepisie tym zostały one wyznaczone w sposób blankietowy gdyż zakres tej współpracy normują szczegółowo umowy i porozumienia międzynarodowe oraz odrębne przepisy. Obejmuje on głównie współpracę z innymi policjami oraz organizacjami międzynarodowymi w sprawach związanych z międzynarodową ochroną bezpieczeństwa i porządku. Współpraca ta dotyczy przede wszystkim zwalczania międzynarodowego terroryzmu politycznego, przestępczości zorgani-zowanej, handlu bronią, narkotykami, żywym towarem, prania brudnych pieniędzy i innych przestępstw, szczególnie niebezpiecznych dla bezpieczeństwa międzynarodowego oraz ścigania ich sprawców. Szczególne znaczenie w tym zakresie ma uczestnictwo Polski w międzynarodowych organizacjach policyjnych – Interpolu i Europolu. Ostatnim zadaniem Policji określonym w art. 1 ust. 2 pkt. 8 ustawy o Policji jest obowiązek współpracy z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych (KCIK) w zakresie niezbędnym do realizacji jego ustawowych zadań. KCIK jest ogólnopolskim systemem informacyjnym, którego głównym celem jest gromadzenie, analizowanie i przekazywanie instytucjom zajmującym się zwalczaniem przestępczości pełnych i aktualnych informacji mogących mieć decydujące znaczenie w skutecznym wykrywaniu i ściganiu przestępstw, a także w zapobieganiu przestępczości. Niezrozumiałym jest jednak aż ustawowe unormowanie obowiązku współpracy Policji z Szefem KCIK. Centrum to funkcjonuje przecież w Biurze Łączności i Informatyki Komendy Głównej Policji, dyrektorem Centrum jest funkcjonariusz Policji. Obowiązek współpracy policjantów z Szefem KCIK którym jest Komendant Główny Policji, a więc przekazywania informacji, danych itp., powinien zostać wprowadzony wewnętrznym aktem normatywnym administracji, np. zarządzeniem Komendanta Głównego Policji wydanym na podstawie ogólnej normy kompetencyjnej. Występuje tutaj zasada hierarchicznego podporządkowania która wyraża jednostronną zależność organów niższego stopnia od organu stopnia wyższego lub podmiotu podległego od podmiotu zwierzchniego, a więc również możliwość wydawania poleceń służbowych. Obowiązek współpracy podmiotów podległych z podmiotem zwierzchnim jest podstawowym elementem stosunku organizacyjnego wyrażającego się hierarchicznym podporządkowaniem. Poddając analizie zadania Policji określone w jej definicji

243


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

należy zauważyć, że w języku polskim słowo „ochrona„ oznacza opiekę, osłonę przed zniszczeniem, szkodą i niebezpieczeństwem, zabezpieczenie czegoś391. Pod pojęciem „ochrony„ użytym w art. 1 ust. 1 ustawy o Policji rozumieć więc należy oddziaływanie Policji w kierunku powstrzymania przed naruszeniem dóbr prawnych zarówno przez człowieka jak też siły natury, techniki itp. Przepisy prawa wyraźnie wskazują dwie płaszczyzny w których kształtuje się oddziaływanie Policji w kierunku powstrzymania przed naruszaniem dóbr prawnych: prewencyjną i represyjną. Oddziaływanie prewencyjne polega na takim kształtowaniu świadomości członków społeczeństwa, aby podstawową motywacją powstrzymania się przez nich przed naruszaniem dóbr prawnych była akceptacja prawa jako czynnika zabezpieczającego wartości ważne dla każdego z nich. Nie wyklucza to oczywiście wskazywania innych motywacji przestrzegania prawa, u podstaw których leży obawa przed dolegliwością związaną z wymiarem kary bądź przed innymi formami potępienia – wyłączeniem z kręgów zawodowych, ostracyzmem towarzyskim, itp. Płaszczyzna prewencyjna zwrócona jest raczej ku przyszłości, zmierza do ograniczenia liczby naruszeń dóbr prawnych, również poprzez eliminowanie i ograniczanie potencjalnych zagrożeń dla dóbr chronionych przez prawo. „Ochrona” w płaszczyźnie represyjnej polega na powstrzymywaniu przed naruszeniem dóbr prawnych przez stosowanie przymusu państwowego lub zagrożenie jego stosowaniem, w sytuacji gdy oddziaływanie prewencyjne nie daje rezultatu lub nastąpiło już naruszenie dóbr chronionych prawem. Ustawa o Policji na pierwszy plan wysuwa służebną rolę Policji wobec społeczeństwa, eksponując zaraz za tym obowiązek ochrony bezpieczeństwa jego członków mówiąc o „ochronie bezpieczeństwa ludzi”. Jak już wskazano wyżej, przedmiotem tej ochrony będzie bezpieczeństwo każdego człowieka, a więc nie tylko obywatela polskiego, ale także cudzoziemca. Ochronie podlega „bezpieczeństwo ludzi”, a więc stan braku zagrożenia jakiegokolwiek dobra prawnego człowieka : życia, zdrowia, własności, wolności, itd. Szczególną uwagę należy zwrócić na kolejność użytych w art. 1 ust. 1 ustawy o Policji sformułowań. Ustawodawca użył pojęcia „bezpieczeństwo” dwukrotnie, po raz pierwszy gdy chodzi o „bezpieczeństwo ludzi”, a po raz drugi o „bezpieczeństwo publiczne”. W ten sposób podkreślił

391

Por. Słownik języka polskiego 1988, tom II, Warszawa 1988,s. 437.

244


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

pierwszeństwo ochrony dóbr prawnych człowieka, stawiając dopiero na drugim miejscu „bezpieczeństwo publiczne” – całość porządku i urządzeń społecznych chroniących państwo i obywateli przed zjawiskami groźnymi dla ładu prawnego392. Omawiając pojęcia „bezpieczeństwo publiczne” i „porządek publiczny” należy zauważyć, że występują one w bardzo wielu aktach prawnych393 niemal zawsze łącznie, formułowane jako „bezpieczeństwo i porządek publiczny”. Jest to zrozumiałe, gdyż nie będąc jednoznacznymi, zakresy znaczeniowe tych pojęć pokrywają się. Ustawa o Policji formułuje jeszcze jedno pojęcie – „bezpieczeństwo ludzi”. Jego zakres znaczeniowy jest jednak ściśle związany z pojęciem „bezpieczeństwa publicznego”. Ustawodawca podkreślił jedynie, że nadrzędnym zadaniem Policji jest ochrona dóbr prawnych ludzi, czyli zapewnienie stanu niezagrożenia dla wszelkich dóbr osobistych i majątkowych przynależnych każdemu człowiekowi, a więc: życia, zdrowia, czci i nietykalności cielesnej, własności i innych praw majątkowych, godności osobistej, swobody wyznania sumienia, posiadania i innych dóbr. Przedmiotem ochrony realizowanej przez Policję jest bezpieczeństwo każdego człowieka, niezależnie od jego przynależności państwowej, narodowości, statusu majątkowego, wyznania, poglądów politycznych394. Współczesne zagrożenia bezpieczeństwa i porządku publicznego w Polsce Oceniając stan bezpieczeństwa i porządku publicznego w Polsce należy zauważyć, że oficjalne statystyki, raporty i oceny nie zawsze są tożsame ze społecznym poczuciem bezpieczeństwa. Jednym z podsta-wowych pojęć określających poziom walki z przestępczością jest „wykrywalność”. Słowo to jest bardzo często

392

Por. Słownik języka polskiego 1988, tom I, Warszawa 1988 s. 147 – autor podkreśla konsekwentnie, że nie zgadza się z użytym w Słowniku pojęciem „obywatel„, jako zbyt wąskim. 393 Zob. art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990r. o policji (Dz. U. Nr 30 poz. 179), art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 12 października 1990r. o Straży Granicznej ( Dz. U. Nr 78 poz. 462 ), art. 2 ustawy z dnia 5 lipca 1990r. Prawo o zgromadzeniach (Dz. U. Nr 51 poz. 297), art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990r. o samorządzie gminnym (Dz. U. Nr 13 z 1996r. poz. 74), art. 5 ustawy z dnia 22 sierpnia 1997r. o ochronie osób i mienia (Dz. U. Nr 114 poz. 740). 394 Por. HANAUSEK T., Ustawa o Policji. Komentarz, Kraków 1996, s. 16.

245


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

używane przez polityków, policjantów, w prasie i telewizji na określenie stanu bezpieczeństwa i porządku publicznego w kraju, a ściślej wskaźnika chara-kteryzującego w sensie ilościowym skuteczność wykrywania sprawców przestępstw. Obecnie, czynnikiem determinującym przestępczość wydaje się być przede wszystkim, sytuacja ekonomiczna ludności. Złe warunki egzystencji związane głównie z bezrobociem, niskimi dochodami, brakiem perspektyw na polepszenie warunków egzystencji powodują, że gwałtownie rośnie przestępczość przeciwko mieniu. Wynika z powyższego, że blisko 50% sprawców przestępstw nie posiadała stałego źródła utrzymania. Podobnie patologie społeczne, głównie alkoholizm i narkomania są istotnymi czynnikami determinującymi wzrost przestępczości. Drugim, bardzo niebezpiecznym z punktu widzenia społecznego, zjawiskiem jest masowa przestępczość przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową. Przedsiębiorcy bardzo często zgłaszają nieprawdziwe dane w zakresie ubezpieczenia społecznego, zaniżając w dokumentacji ubezpieczeniowej i podatkowej wysokość wynagrodzenia zatrudnionych. Ma to później istotny wpływ na prawo do świadczeń, np. do zasiłku chorobowego. Ponadto częste są przypadki nie zgłaszania wypadków przy pracy lub chorób zawodowych, niedopełniania obowiązków w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz naruszania praw pracowników wynikających ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego. Przestępstw przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową395 Policja praktycznie w ogóle nie ściga ani nawet nie prowadzi działalności zapobiegawczej czy też rozpoznawczej w tym zakresie. Poziom bezpieczeństwa obywateli mierzony zagrożeniem przemocą, napadami oraz kradzieżą ulega systematycznemu Poczucie zagrożenia utrudnia codzienne obniżaniu396. funkcjonowanie ludzi, powoduje zmianę ich wieloletnich nawyków, trybu życia i przyjętych zachowań. Polacy obawiają się kradzieży samochodów, włamań do mieszkań, pobić i rozbojów, przebywania po zmroku na ulicy, spacerów w miejscach odludnych. Temat przestępczości zdominował treść informacji telewizyjnych, 395

Zob. art. 218 – 221 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, Dz. U Nr 88, poz. 553, Nr 128, poz. 840. 396 Zob. Obawy i niepokoje Polaków, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa, marzec 1998.

246


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

radiowych i prasowych. Widoczny jest istotny spadek zaufania do Policji, prokuratury i sądów, zwłaszcza w zakresie gotowości do współpracy w zapobieganiu i zwalczaniu przestępczości i jest to niewątpliwie związane z nieskutecznym działaniem organów państwa w zapewnieniu bezpieczeństwa swoim obywatelom. Wyniki badań prowadzonych w kraju wskazują na istotny wzrost opinii społeczeństwa o niskiej skuteczności Policji, jej niekompetencji i braku zaangażowania w problemy społeczne397. Niewątpliwie w świadomości Polaków dominuje przekonanie, że sprawy związane z bezpieczeństwem i porządkiem publicznym oraz eliminacją poczucia zagrożenia obywateli są wyłączną domeną Policji i kojarzone są przez nich najczęściej z działalnością wykrywczą. Bardzo niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, że ściganie sprawców przestępstw jest tylko jednym z wielu zadań ustawowych Policji. Zresztą ocena prokuratury i sądów jest niewiele lepsza398. Poczucie zagrożenia ujawniane w badaniach opinii społecznej są prawdopodobnie pochodną nasilającego się kryzysu zaufania do instytucji egzekwowania prawa w Polsce. Szczególną uwagę zwrócić należy na zjawiska przestępcze stanowiące istotne zagrożenie dla prawidłowego funkcjonowania państwa. Wśród nich należy wymienić: • przestępczość zorganizowaną, • korupcję, • terroryzm kryminalny i polityczny, • przemyt i produkcja broni, materiałów wybuchowych, radioaktywnych oraz narkotyków. W art. 258 kk. została określona odpowiedzialność za udział w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym. Przepis nie wyjaśnia istoty pojęć „zorganizowana grupa, i „związek„. Na gruncie językowym związek – to zespół ludzi zorganizowanych, działających wspólnie i mających wspólne cele. Celem związku przestępczego jest popełnianie przestępstw. Związek taki opiera się na porozumieniu osób w nim uczestniczących, ale samo porozumienie nie wystarczy, konieczne jest jeszcze istnienie określonej, trwałej, struktury organizacyjnej i w miarę stałego przywództwa. Często dopuszczenie

397

Zob. Obraz Policji w społeczeństwie, Raport, CBOS, Warszawa 1996. Zob. Ocena instytucji publicznych, Komunikat z badań, OBOP, Warszawa 1999, s. 4-5.

398

247


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

do udziału w związku przestępczym wiąże się ze specjalnym rytuałem, przysięgą itp. Przykładem związków przestępczych mogą być japońskie yakuza, chińskie triady, czy też włoskie cosa nostra i camorra. Z danych Policji wynika, że zwłaszcza włoskie związki przestępcze, od wielu lat penetrują Polskę w poszukiwaniu azylu dla ukrywających się członków tych związków, możliwości „prania brudnych pieniędzy” i organizacji tras przerzutu narkotyków. W latach 2000 – 2001 Centralne Biuro Śledcze Komendy Głównej Policji zatrzymało na terenie Polski pięciu członków włoskich związków przestępczych, poszukiwanych międzynarodowymi listami gończymi za zabójstwa, porwania i napady z bronią w ręku. Wiadomo, że na terenie Polski działają również bardzo hermetyczne i trudne do zwalczenia azjatyckie związki przestępcze, głównie wietnamskie. Brak jest przesłanek do przyjęcia tezy o działalności w Polsce rodzimych związków przestępczych, za wyjątkiem może, tzw. mafii pruszkowskiej i wołomińskiej. Natomiast działa w kraju bardzo duża liczba zorganizowanych grup przestępczych, często o charakterze międzynarodowym. Zorga-nizowana grupa przestępcza jest grupą ludzi działających wspólnie w celu popełniania przestępstw, występują w niej elementy wewnętrznej struktury organizacyjnej, w szczególności musi istnieć wyraźnie wyodrębnione przywództwo. Takich grup działa w Polsce kilkaset. Członkami tych grup są zarówno obywatele polscy jak też obcokrajowcy, głównie mieszkańcy b. ZSRR. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych nastąpiła wyraźna profesjonalizacja zorganizowanych grup przestępczych oraz coraz silniejsze związki polskich grup przestępczych międzynarodowym światem przestępczym. Rodzime grupy finansują i współorganizują przemyt narkotyków z Ameryki Południowej do Europy, zajmują się „praniem brudnych pieniędzy„ dla przestępczych grup z Rosji i Włoch, dokonują skomplikowanych oszustw gospodarczych na wielką skalę, ukierunkowanych głównie na wyłudzenia podatku VAT i podatku akcyzowego. Rośnie ilość zorganizowanych grup przestępczych. W 1998r. ich liczba wynosiła 475, w tym 195 o charakterze międzynarodowym399. Działalność Centralnego Biura Śledczego KGP i innych wyspecjalizowanych jednostek organów ścigania dopro-wadziła do zahamowania rozwoju

399

Zob. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1999 r. w sprawie stanu bezpieczeństwa i porządku publicznego w Polsce.

248


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

przestępczości zorganizowanej. Nadal jednak w latach 2001 – 2002 działało w Polsce nie mniej niż 429 grup przestępczych o charakterze zorganizowanym obejmujących około 4629 członków. Z uwagi na swój skład narodowościowy, grupy te posiadały charakter polski – 342, międzynarodowy – 72, rosyjskojęzyczny – 5 i etniczny – 10. W omawianym okresie zlikwidowanych zostało 121 grup, w tym 98 polskich, 21 między-narodowych, 2 rosyjskojęzyczne. Zorganizowane grupy przestępcze prowadziły głównie działalność stricte kryminalną – 138 grup, związaną z przestępczością narkotykową – 122 i ekonomiczną – 120. 49 z tych grup prowadziło działalność multiprzestępczą, zwykle o zasięgu międzynarodowym. Coraz częściej dochodzi do konfliktów porachunkowych pomiędzy tymi grupami. Wśród przestępstw porachunkowych dominują kwalifikowane typy zabójstw, przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu – pożary i katastrofy spowodowane eksplozjami materiałów wybuchowych, a ponadto wymuszenia rozbójnicze, rozboje, pobicia, pozbawienia wolności, groźby karalne i inne. Motywy sprawcze są wysoce zróżnicowane i dotyczą głównie zwrotu długów, nieporozumień związanych z podziałem lub zbywaniem łupów, walki o strefy wpływów, posądzenia o współpracę z organami ścigania, zemsty itp. Z danych policyjnych wynika, że zagrożenie spowodowane terroryzmem kryminalnym utrzymuje się ciągle na wysokim poziomie. Wykorzystywanie broni, niebezpiecznych narzędzi i materiałów jest stałym elementem przestępstw związanych z wymuszaniem określonego zachowania. Materiały wybuchowe stanowią istotny „argument” w przestępstwach o charakterze porachunkowym. Tylko w pierwszej połowie 2001 roku Policja odnotowała 45 przypadków podłożenia ładunków wybuchowych w wyniku których zginęło 7 osób, rannych zaś zostało 22 osoby. Przemyt broni, amunicji i materiałów wybuchowych stanowi istotne zagrożenie dla bezpieczeństwa i porządku publicznego, będąc istotnym źródłem zaopatrzenia w nie środowisk przestępczych. Łatwy dostęp do broni i materiałów wybuchowych jest niewątpliwie czynnikiem determinującym gwałtowny wzrost bandytyzmu kryminalnego, a więc rozbojów, wymuszeń rozbójniczych, zabójstw i innych przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu oraz mieniu. Przy czym czyny te łączą się z agresją, przemocą i bezwzględnością wobec ofiar. Tylko na terenie woj. podkarpackiego funkcjonariusze Centralnego Biura Śledczego KGP zlikwidowali, w latach 2001 – 2002, dwie duże grupy przestępcze które przemycały do Polski broń

249


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz

i materiały wybuchowe. Łącznie zabezpieczono kilkaset jednostek broni palnej, w tym broń maszynową, tłumiki, pistolety i rewolwery oraz kilkanaście kilogramów materiałów wybuchowych i kilka tysięcy sztuk amunicji. Od kilku lat nasila się zainteresowanie środowisk przestępczych nowymi źródłami czerpania zysków. Jednym z takich źródeł jest „handel żywym towarem„ wśród którego dominuje forma zorganizowanej eksploatacji prostytucji. Jedną z największych i najgroźniejszych grup przestępczych handlujących kobietami zlikwidowano w 2002 roku na terenie woj. podkarpackiego. Grupa ta, o charakterze międzynarodowym, sprowadziła do Polski, w ciągu 2001 i pierwszej połowy 2002 roku, około 100 młodych kobiet zza wschodniej granicy. Kobietom tym odbierano paszporty, a następnie przemocą zmuszano do świadczenia usług seksualnych w agencjach towarzyskich na terenie całego kraju. Podobny proceder handlu kobietami narodowości rosyjskiej i bułgarskiej wykryto na terenie woj. świętokrzyskiego, lubelskiego i mazowieckiego. Nowym zjawiskiem jest werbowanie do uprawiania prostytucji młodych Polek z terenów objętych wysokim bezrobociem. Konkluzja Opisane wyżej zagrożenia przestępczością skłaniają do rozważań na temat metod i form działania organów państwa w sferze ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego, zwłaszcza do odpowiedzi na pytanie do jakiego stopnia musimy ograniczyć nasze prawa i wolności obywatelskie, aby skutecznie zapobiegać przestępczości, czyli jaką zastosować politykę kryminalną400. Bibliografia 1. FILABER J., Pojęcie bezpieczeństwa publicznego wprawie administracyjnym (wybrane uwagi), [w:] Prace prawnicze, administratywistyczne i historyczne, (red.) M. Sadowski, P. Szymaniec, Wrocław 2009. 2. HANAUSEK T., Ustawa o Policji. Komentarz, Kraków 1996.

400

Szerzej „O polityce kryminalnej„ zob. HOŁYST B., Kryminologia, wyd.V, Warszawa 1994, s. 542 i nast.

250


ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE WEWNĘTRZNYM Paweł Łabuz 3. 4.

5.

6.

Kijak Z., Pojęcie ochrony porządku publicznego w ujęciu systemowych, Warszawa 1987. PŁOWUCHA S. , Zagadnienia prawne organizacji i funkcjonowania Policji, s. 18; T. Hanausek, Ustawa o Policji. Komentarz , Kraków 1996. WRÓBEL J., CHECHELSKI A., Współdziałanie Policji z wybranymi podmiotami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo i porządek publiczny, Szkoła Policji w Katowicach 2010. ZABOROWSKI J., Administracyjne ujęcie pojęć bezpieczeństwo wewnętrzne i porządek publiczny, Warszawa 1985.

251


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

Ivan Majchút

Akadémia ozbrojených síl generála M. R. Štefánika v Liptovskom Mikuláši

SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI THE POWER OF NON-GOVERNMENTAL ORGANIZATIONS IN INTERNATIONAL SOCIETY ABSTRACT This paper examines the issue of transnational NGOs’ power with a view to identifying the limits of ongoing debates and critiquing some of the assumptions underpinning them. There is an overview of aspects of the non-governmental sector which have become more influential in recent years and how recent changes in the global distribution of power are challenging the understandings of legitimacy in international relations. Building on this, then focuses on the issue of transnational NGOs’ positions in global order. Two core focuses are identified – governments and private corporations. KEYWORDS Mimovládne organizácie, medzinárodná spoločnosť, medzinárodné vzťahy, Non-governmental organizations, international society, international relations, ÚVOD Formovanie svetového poriadku a jeho princípy boli vždy diskutabilné. Rozdiely v životnej úrovni bohatých a chudobných ľudí inšpirovali filozofov, mysliteľov, aktivistov k jeho spochybňovaniu. Tí sa zamýšľali nad správnosťou a vhodnosťou globálnych pravidiel a inštitúcií. Otázkou je, čo môže predstavovať legitimitu globálneho poriadku v ére tzv. globalizácie.401 Inými slovami, kto sú legitímni

401

KAGAN, 2004, s. 2.

252


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

členovia súčasného medzinárodného a svetového spoločenstva a podľa akých konkrétnych pravidiel a noriem by mali konať aby mohli byť vnímaní ako legitímni? Často sa ukazuje, že vývoj pod hlavičkou globalizácie odhaľuje rozpory medzi ideálmi a realitou súčasného rozloženia síl, čo si vyžaduje naliehavé úvahy o tom ako ideály a prax zjednotiť a ako vytvoriť nové chápanie legitimity.402 1 NADNÁRODNÝ MIMOVLÁDNY SEKTOR NA VZOSTUPE Dôležitým aspektom v diskusii o globálnom poriadku je úloha, ktorú v tejto problematike zohráva mimovládny sektor a jeho vplyv na vnímanie legitimity v súčasnej medzinárodnej spoločnosti. V posledných troch desaťročiach počet mimovládnych organizácií rapídne narastal a to predovšetkým tých ktoré pôsobia v medzinárodnom prostredí. Narastal nielen ich počet, ale násobili sa aj oblasti záujmu, v ktorých systematicky pôsobia. Nadnárodné mimovládne organizácie sa pohybovali v tradičných aktivitách a podporných činnostiach, ale aj nových úlohách ako je vytváranie etických štandardov a kódexov a ich dodržiavanie, rokovania s vládnymi aj súkromnými aktérmi a práca na kontrakt pre vlády.403 Výrazne narástol počet neziskových organizácií, zaoberajúcich sa cezhraničnými aktivitami. Na medzinárodnej úrovni aktívne pôsobí viac než 20 tisíc sietí mimovládnych organizácií a 90% z nich vzniklo v priebehu posledných 30 rokov.404 Nadnárodný mimovládny sektor sa výrazne rozšíril v mnohých aspektoch a mimovládni aktéri menia „pomer síl“ vo svoj prospech. Samozrejme, že organizovaná občianska aktivita mala vždy svoje miesto na medzinárodnej úrovni a bolo by mylné domnievať sa, že táto expanzia je niečo nové, alebo neočakávané. Historicky, niektoré „neštátne“ inštitúcie uplatňovali viac sily voči štátu ako mimovládne organizácie dnes.405 Celkovo však je mimovládny sektor v posledných rokoch väčší, viditeľnejší, lepšie organizovaný a sofistikovanejší vo svojich vzťahoch k politickým inštitúciám a médiám.

402

HELD, 2004, s. 45. FLORINI, 2000, s. 3. 404 EDWARDS, 2000, s. 9. 405 Typickým príkladom je „Východoindická spoločnosť” (po angl. East India Company), ktorá zásadným spôsobom ovplyvňovala politiku Veľkej Británie a mnohých ďalších krajín západnej Európy. 403

253


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

Obvyklý obraz mimovládnej organizácie, poskytujúcej úľavu od utrpenia je stále platný, ale už nie je typický. Poslania a stratégie mnohých mimovládnych organizácií sa časom vyvíjali. Napríklad prvé povojnové nadnárodne vytvárané mimovládne organizácie sa zaoberali poskytovaním efektívnej podpornej operácie počas humanitárnej krízy, ako je zásobovaním potravinami, zdravotníckou starostlivosťou a poskytovaním prístrešia. Spôsobilosti v podporných operáciách boli postupne doplňované s dôrazom na „vlastníctvo“ a svojpomoc. Niektoré mimovládne organizácie sa zameriavali na negatívne dopady pôsobenia a podpornej politiky vládnych a medzivládnych organizácií na ekonomiku a spoločnosť rozvojových krajín.406 Nadnárodné mimovládne organizácie musia vyvinúť veľa síl a energie na získanie a udržiavanie svojho vplyvu na medzinárodnej úrovni. V podstate vo svojej práci využívajú jednu z dvoch stratégií (alebo ich kombináciu): • Stratégia odmietania, • Stratégia tlaku. Stratégia odmietania predstavuje globálne sociálne hnutie ako alternatívu k súčasnému poriadku. Logikou tohto „odmietavého“ prístupu je, že vplyvom globalizácie sa nepodarilo účinne riešiť otázky sociálnej spravodlivosti, primeranej ochrany životného prostredia, obmedzenia vojen a chudoby, čo v mnohých prípadoch viedlo k zhoršeniu všetkých zmienených problémov. Stratégia tlaku predstavuje radikálne odlišný súbor politík. Jedná sa o uplatňovanie potrieb, čo spočíva vo vytváraní tlaku na novú globálnu politiku cez justičné a environmentálne otázky. Zároveň sa však niektoré mimovládne organizácie snažia priamo s vládami a korporáciami zapojiť do väčšieho vplyvu na ich politiku. Charakteristickým znakom tohto kooperatívneho prístupu spočíva v snahe presvedčiť kľúčových aktérov vo verejnom a súkromnom sektore aby zmenili pravidlá k lepšiemu. Mnohé nadnárodné mimovládne organizácie sa snažia, aby im boli poskytnuté niektoré práva v medzinárodných organizáciách. Mnohé nadnárodné mimovládne organizácie sú ochotné spriahnuť sa so súkromným sektorom v snahe zlepšiť globálne pracovné práva a podporovať sociálnu zodpovednosť korporácií. Takáto spolupráca

406

KORTEN, 1990.

254


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

zahŕňa dialóg a diskusiu, formálne poradenstvo, dohodu o dobrovoľných kódexoch a štandardoch a nezávislé monitorovacie programy.407 Niektoré nadnárodné mimovládne organizácie úzko spolupracujú s jednotlivými vládami, prijímajú finančné prostriedky a pôsobia ako poradcovia orgánom štátnej správy. Napríklad, rôzne národné vlády zamestnávajú mimovládne organizácie 408 prostredníctvom rozvojových projektov. Kontakt s vládnymi inštitúciami poskytuje nadnárodným mimovládnym organizáciám ovplyvniť politické inštitúcie, pričom z vládnej perspektívy takto využívané organizácie môžu poskytnúť zručnosti a znalosti potrebné napríklad na pochopenie potrieb v odľahlých oblastiach, alebo potrieb menšín. V úzkej spolupráci so skupinami občianskej spoločnosti možno tiež vylepšiť obraz inštitúcií s poškodeným verejným imidžom. Napríklad podporou dialógu s mimovládnymi organizácií sa pokúsila Svetová banka odvrátiť kritiku svojich environmentálnych a sociálnych politík. Nadnárodné mimovládne organizácie môžu byť veľmi inovatívne v ich spolupráci so súkromným a vládnym sektorom. Niektoré z nich prispeli k medzinárodnej politickej diskusii vypracovaním kódexov správania sa. V podstate nachádzali kvázi - právne riešenie problémov, ktoré vychádzajú z existujúcich medzinárodných zmlúv. Jedným z príkladov je sieť európskych mimovládnych organizácií, pracujúcich na báze odborových a partnerských organizácií, ktorá bojuje za spravodlivejšie normy v odevnom priemysle vytváraním nových noriem a kódov.409 Ďalším príkladom je Transparency International, založená v 90tych rokoch na riešenie problému globálnej korupcie a fakt, že inštitúcie ako napr. Svetová banka boli ochotné problém riešiť. Transparency International navrhla množstvo inovatívnych projektov, ako napr. poskytnutie zoznamu ročného hodnotenia

407 408

WADDELL, 2004, s. 5. Pozri (http://www.fundsforngos.org/tag/projects/)

409

Pozri 〈http://www.cleanclothes.org〉.

255


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

korupcie a schému transparentnosti kontraktov pre rozvojové krajiny.410 Efektivita nadnárodných mimovládnych organizácií v ovplyvňovaní činnosti súkromných korporácií a politických aktérov závisí samozrejme od mnohých faktorov: • miera do akej je schopná príslušná organizácia využiť tlak médií a verejnej mienky v konkrétnom prípade, • miera do akej je vláda, alebo dotknutá korporácia pripravená na ústupky, • zraniteľnosť korporácie na pokusy narušiť jej imidž, • miera do akej sú dohody vymáhateľné a tak ďalej. Zatiaľ čo na jednej strane niektoré nadnárodné mimovládne organizácie zaznamenali pozoruhodné úspechy, napr. úspech kampane za pracovné práva proti korporácii Nike, alebo rastúca popularita hnutia za spravodlivý obchod, na strane druhej je celý rad korporácií, ktoré podobným vplyvom úspešne odolávajú. Zrejmým nebez-pečenstvom pre mimovládne organizácie je, že ich partneri profitujú zo spojenia s „etickými“ aktérmi bez toho aby nejaké významné ústupky urobili. Kultúra niektorých medzinárodných organizácií, ako sú Medzinárodný menový fond (International Monetary Fund - IMF) a Svetová obchodná organizácia (World Trade Organisation - WTO), je nesmierne odolná proti ďalšiemu skúmaniu a angažovaniu sa občianskej spoločnosti. Napriek týmto obmedzeniam sa nadnárodným mimovládnym organizáciám darí aj naďalej vytvárať vplyv na globálnej úrovni. Je to v dvoch kľúčových oblastiach: • nadnárodné mimovládne organizácie sú oproti minulosti bezprostrednejšie prepojené s ovplyvňovaním politiky a agendou korporácií, • prostredníctvom účasti v globálnych sieťach a organizáciách majú niektoré mimovládne organizácie väčší „cezhraničný“ vplyv.

410

Pozri 〈http://www.transparency.org〉.

256


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

To opätovne vyvoláva dôležitý súbor otázok o oprávnenosti ich vplyvu. 2 MIMOVLÁDNY SEKTOR V GLOBÁLNOM PORIADKU Prehlásenie o tom či niektorá aktivita je alebo nie je legitímna znamená vo všeobecnosti posudzovanie podľa konkrétneho súboru pravidiel a noriem. V podstate akékoľvek konanie je právoplatné ak ho tak posúdi príslušná autorita v súlade s dohodnutým súborom pravidiel a vhodných, alebo plánovaných účinkov.411 „Legitimita“ je všeobecne chápaná ako právo byť a robiť niečo v spoločnosti – pocit, že organizácia je zákonná, prípustná a opodstatnená vo svojom zvolenom variante pôsobenia.412 Tento koncept je niekoľkoúrovňový. Súčasne zahrňuje dohodu a aj pravidlá. Označiť niektoré správanie za legitímne, alebo nelegitímne si vyžaduje znalosť pravidiel, ale aj znalosť spôsobu ako takéto správanie hodnotiť a súdiť. Inými slovami, „legitimita“ má čo do činenia s osobnou morálkou, ako aj s ústavnými princípmi. Čo jeden môže považovať za legitímne, v očiach iného sa to môže zdať neospravedlniteľné. Kým politickí teoretici a sociológovia majú tendenciu nesúhlasiť s tým čo legitimita znamená v domácom kontexte, ešte výraznejšie je to u teoretikov v oblasti medzinárodných vzťahov. Čo znamená „legitímne“ konanie v kontexte medzinárodného spoločenstva je obzvlášť ťažké vzhľadom na nedostatok akýchsi kritérií – ako napríklad globálna ústava, alebo zastrešujúci orgán (panovník či globálna svetová vláda).413 To presviedča niektorých analytikov, že akákoľvek diskusia o legitimite na medzinárodnej úrovni nemá zmysel – to čo je považované za legitímne konanie je nakoniec vždy odrazom hrubej sily. Vždy je tu nebezpečenstvo, že legitimita je to, čo si mocný aktér vytvoril. Silní sa budú vždy pokúšať legitimizovať svoje konanie v súvislosti s celým radom pravidiel a princípov (ako napr. morálne alebo civilizačné hodnoty, národné záujmy, interpretácie medzinárodného práva atď.) a ten druhý bude vždy tvrdiť, že takéto konanie je „nelegitímne“ podľa sústavy konkurenčných noriem.

411

BEETHAM, 1991. EDWARDS, 2000, s. 20. 413 Uplatňuje sa medzinárodné právo, ale zákony sú tvorené štátmi a štátmi sú aj vymáhané (aj keď existuje medzinárodný súdny dvor). 412

257


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

Ako s pojmami „terorizmus“, „civilizácia“ alebo „sloboda“ budeme vždy narážať na riziko, že tvrdenia o „legitimite“ alebo „nelegitimite“ nám povedia viac o pokusoch získať morálnu prevahu v politických diskusiách, než nám dá zmysel pre „pravdu“. Ak by sa použilo znamienko rovnosti medzi legitimitou a výkonom moci prostredníctvom sily (s využitím vyššie uvedenej argumentácie), tak by sa zjednodušil pohľad na mnohé prípady. V dnešnom globálnom kontexte sa aj najmocnejší aktéri (či už sa jedná o vlády, medzinárodné organizácie, súkromné korporácie, alebo mimovládne organizácie) snažia ospravedlniť svoje konania podľa nejakých dohodnutých noriem, alebo súboru dohodnutých pravidiel. Zmieňovaní aktéri okrem toho hľadajú aj efektívne spôsoby vzájomnej kooperácie, čo by legitimitu ich činnosti podporilo. Napríklad NATO sa na politickej a strategickej úrovni sústreďuje na budovanie dôvery a vzájomného porozumenia medzi medzinárodnými aktérmi.414 Taká je aj diskusia o legitimite invázie koaličných síl pod vedením USA v roku 2003 do Iraku. Mnohí ju s využitím relevantných argumentov považujú za nelegitímnu. Avšak jej zástancovia starostlivo formulujú svoje argumenty v právnej terminológii (porušenie rezolúcií BR OSN) s odkazom na morálne imperatívy (oslobodenie Iračanov). Myšlienka legitimity má v takýchto prípadoch zmysel. Normy medzinárodnej spoločnosti by mali byť záväzné aj pre veľmoci a tie by tiež mali konať v súlade s nimi. Aj v systéme, kde nikto nie je oprávnenou autoritou, môže existovať množstvo pravidiel a konvencií, ktoré poskytujú zdroje pre náš úsudok, či je niečo legitímne alebo nie je. Môže to byť v súlade z formálne schválenými ustanoveniami v medzinárodných dohodách, alebo to môže byť na základe zvykového práva. Rôzne skupiny občianskej spoločnosti, antiglobalisti, médiá, politici a akademici naprieč rôznymi kontinentmi vyjadrili hlboké znepokojenie nad legitimitou moci súčasného svetového poriadku. Zmeny v štruktúre moci v podmienkach globalizácie vytvorili úrovne nezodpovednosti a nedostatku priamej občianskej kontroly politikov a tie sú považované za neprijateľné. Presuny v moci spôsobili

414

SPILÝ, JURČÁK, 2011.

258


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

medzery medzi realitou a ideálmi demokratickej a zodpovednej moci v modernej a liberálnej spoločnosti.415 V tejto súvislosti je možné poukázať na dve základné otázky: • ktorí aktéri by mali uplatňovať právomoci na medzinárodnej úrovni, • ktoré pravidlá by mali usmerňovať ich činnosť. Pokiaľ ide o legitímne členstvo v medzinárodnej spoločnosti, procesy globalizácie poskytli ekonomickú a politickú moc aktérom, ktorí nie sú dostatočne zodpovední voči občanom (v porovnaní s formálnou zodpovednosťou, v ktorej sú demokratické štáty voči svojim voličom). Medzivládne a súkromné organizácie uplatňujú svoj vplyv na politiku štátov a to napriek tomu, že nemajú dostatok priamej zodpovednosti voči občanom. IMF a Svetová banka napríklad majú značný vplyv na finančnú a rozvojovú politiku vlád prostredníctvom nástrojov, ako napríklad politická podmienenosť, čo zasahuje do národnej správy najmä z pohľadu rozvojových krajín. A pritom nemajú v dotknutej krajine ani zodpovedajúce zastúpenie a ani zodpovednosť. Obdobne je to so silnými aktérmi v súkromnom sektore napr. v súvislosti medzinárodnými penzijnými fondmi. Nadnárodné korporácie uplatňujú svoj významný vplyv na rozhodovanie o investíciách, o živote pracujúcich ľudí a daňovej politike vlád členských štátov, pričom chýba formálna zodpovednosť za ich aktivity voči občanom, ktorých v konečnom dôsledku ovplyvňujú. Ďalším častým objektom kritiky sú globálne médiá ktoré, ako vyplýva z ďalšieho textu, sú nadnárodnými mimovládnymi organizáciami. Ďalším komplikujúcim faktorom v dileme legitimity nie je len otázka, ktoré subjekty môžu legitímne uplatňovať moc na globálnej úrovni, ale ako, podľa akých pravidiel a zásad. Ak sa nadnárodné mimovládne organizácie zapojili do politických procesov a ovplyvňujú rozhodovania na globálnej úrovni, potom by to malo byť zohľadnené v nejakých pravidlách a normách o transparentnosti, zodpovednosti a zastúpení. Zlyhávanie národných demokratických štruktúr v súvislosti s globalizáciou so sebou prináša istú formu kozmopolitnej demokracie, ktorá so sebou prináša demokratizáciu globálnych

415

HELD, 1995, s. 4.

259


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

štruktúr od OSN smerom nadol. Ako už bolo naznačené, zatiaľ neexistuje žiadne normatívne kritérium, podľa ktorého je možné určiť, alebo zmerať legitimitu pravidiel. Koncepty, ako kozmopolitná demokracia a zodpovednosť „súťažia“ s mnohými inými zásadami, z ktorých aktéri čerpajú. Hlavne keď odôvodňujú svoje konania, či už od náboženských hodnôt, existujúcich medzinárodných zmlúv, národných záujmov až po „záujem štátu“. Typickým príkladom je vnímanie migrantov v Európe. Na jednej strane je migrácia vnímaná pozitívne tým, že môže prispieť k rozvoju a zlepšeniu hospodárskych a sociálnych podmienok v cieľovej krajine, alebo môže viesť k nerovnosti tým, že prispieva k erózii kultúr, etnických skupín a národných štátov. Prúdy migrantov sú často vnímané ako ohrozenie identity prijímajúceho štátu a často považované za hrozbu pre jeho základné hodnoty a v tomto zmysle je migrácia vnímaná ako ohrozenie národnej bezpečnosti. Spoločnosť môže reagovať na hrozbu straty identity dvoma spôsobmi: prostredníctvom činností vykonávaných v rámci spoločnosti (v danej komunite), alebo sa snaží presunúť problém do politického alebo vojenského sektora. Na štátnej úrovni môže hrozbu imigrácie riešiť legislatíva a hraničné kontroly. Na kolektívnej alebo individuálnej úrovni je na túto hrozbu poukázané prostredníctvom protestných kampaní, demonštrácií a do týchto akcií môžu byť zapojení i neštátni aktéri.416 V samotnom korpuse medzinárodného práva je možné identifikovať konkurenčné normy: „zákony štátov“ chrániace národné záujmy na jednej strane verzus „zákony ľudstva“ presadzujúce a chrániace záujmy jednotlivcov.417 Účasť mimovládneho sektoru na globálnom vládnutí je teda súčasťou väčšieho komplexu diskusie o hlavných princípoch medzinárodnej spoločnosti. Z pohľadu mnohých antiglobalistov a reprezentantov občianskej spoločnosti, súčasné globálne štruktúry prikladajú veľkú váhu trhovým podielom a príliš malú váhu záujmom humanity a princípom sociálnej a ekonomickej spravodlivosti.

416 417

BUDVESELOVÁ, LABUZÍK, 2012, s. 48. HELD, 1995, s. 163.

260


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

ZÁVER Výzvou do budúcnosti bude správne chápanie miesta nadnárodných mimovládnych organizácií v medzinárodnej spoločnosti. Predovšetkým to bude výzva pre správne previazanie sociálnych a normatívnych aspektov chápania a definovania ich existencie a pôsobenia. Takáto komplexnosť vyžaduje, aby sa neprijímali tak pevné definície, ako je tomu napríklad v legislatíve liberálno-demokratického štátu. Avšak, prijaté definície budú súvisieť s normatívnym základom pre výkon moci v medzinárodnej spoločnosti. Za základ môže byť použitý princíp súhlasu, alebo autonómie. Ten umožňuje stanovovať pravidlá a podmienky členstva v medzinárodnej spoločnosti. Tieto súvislosti sú však už nad rámec tohto príspevku. LITERATÚRA 1. BEETHAN D., The Legitimation of Power. Macmillan, London1991. 2. BUDVESELOVÁ A., LABUZÍK M., Migračné prúdy z tretích krajín do štátov Európskej únie ako hrozba pre societálnu bezpečnosť? In: Bezpečnostní management a společnost: mezinárodní konference. Brno: Univerzita obrany 2012. 3. EDWARDS M., NGO Rights and Responsibilities: A New Deal for Global Governance. The Foreign Policy Centre, London 2000. 4. FLORINI A. M., The Third Force: The Rise of Transnational Civil Society. Carnegie Endowment, Washington 2000. 5. KAGAN R., America's Crisis of Legitimacy. [online]. 2004 [cit. 2013-10-23]. Dostupné z: http://www.columbia.edu/itc/sipa/ U6800/readings-sm/Kagan_America's%20Crisis.pdf 6. KORTEN D. C., Getting to the 21st Century: Voluntary Action and the Global Agenda. Kumarian Press, West Hartford 1990. 7. HELD D., Global Covenant. The Social Democratic Alternative to the Washington Consensus. Polity Press, Cambridge 2004. 8. HELD D., Democracy and the Global Order: From the Modern State to Cosmopolitan Governance. Stanford University Press, Stanford 1995. 9. SPILÝ P., JURČÁK V., Prístup Aliancie ku komplexnému riešeniu kríz. In: Bezpečnostné fórum 2011 : zborník príspevkov zo IV. medzinárodnej vedeckej konferencie. Banská Bystrica : Fakulta

261


SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI… Ivan Majchút

10.

262

politických vied a medzinárodných vzťahov, Univerzita Mateja Bela 2011. WADDELL S., NGO Strategies to Engage Business: Trends, Critical Issues and Next Steps. [online]. 2004 [cit. 2013-10-23]. Dostupné z: http://networkingaction.net/wpcontent/uploads/files/ NGOCaucusReportMarch2004.pdf


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

Mária Martinská

Katedra spoločenských vied a jazykov, AOS, Lipt.Mikuláš

PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH BEZPEČNOSTI AKO NOVEJ SOCIÁLNEJ A POLITICKEJ PRAXE PRINCIPLE OF CARE WITHOUT GENDER BORDERS IN ISSUES OF SECURITY AS A NEW SOCIAL AND POLITICAL PRACTICE ABSTRAKT Súčasné spoločenské kontexty a z nich vyplývajúce sociálne problémy a otázky bezpečnosti vo zvýšenej miere vyžadujú potrebu ľudskej spolupatričnosti, porozumenia, partnerstva a solidarity. Nový koncept bezpečnosti súvisí s potrebou reforiem a hľadania nového normatívneho rámca takej politickej vízie, ktorá by umožňovala, aby tvorcovia politiky zahrnuli do svojich programov a vízií aj hodnoty nového chápania spravodlivosti a starostlivosti bez rodovo stereotypného predurčenia a obmedzenia a tým sa zároveň rozširoval systém politických hodnôt. KĽÚČOVÉ SLOVÁ bezpečnosť, rodová rovnosť, problémy bezpečnosti ABSTRACT The current social contexts and the resulting social problems and security issues increasingly require the need for human solidarity, understanding, partnership and solidarity. A new concept of security is related to the need to reform and find a new normative framework of such a political vision that would allow policy makers to include the new concept of justice and care without gender-stereotyped predetermination and constraints in their programs and visions and thus also expand the system of political values KEYWORDS security, gender equality, security problems ÚVOD

263


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

„ Pre existenciu nášho sveta je zachovanie, rozvoj a kvalita ľudského života ako celku primárnou úlohou.“ 418 Humánne, ekologické a primerané zvyšovanie kvality života, ochrana a rozširovanie práv mužov a žien v kontexte spoločenských zmien prináša nové výzvy pre výskum zmeny postavenia žien a mužov v privátnej a verejnej sfére. Vychádzajúc z feministického diskurzu, zameriame sa na otázky, ktoré sú motivované potrebami, záujmami, perspektívami a očakávaniami ženského subjektu, no ktoré neboli doteraz v centre záujmu. Aj humanita a záujem o ľudské práva, dôstojnosť človeka sa v dejinách vytvárala najmä ako mužská humanita, pretože mnohé oblasti spoločenského života, v ktorých sa konštituovala, ostávali pre ženy neprístupné. Muži ako predstavitelia "silného", vládnuceho subjektu formovali záväzné konvencie, spôsoby poznávania, hodnotenia skutočnosti. Dejiny sú častým príkladom riešenia sociálnych problémov, ochrany, bezpečnosti ale najmä konfliktov z hľadiska uplatňovania moci a sily. 419 Čím viac sa sociálny život v minulosti racionalizoval, mechanizoval a technizoval, tým menšie šance ostávali ženám. Feministky420 preto dnes zdôrazňujú obnovu živého poznania 421a riešenia sociálnych problémov ako komplexu racionálnych, emocionálnych, logických, intuitívnych a empatických procesov. Kultivácia rodovej citlivosti a princípy tolerancie sú predpokladom možnosti zvyšovania bezpečnosti a zároveň kvality života jednotlivca, rodiny, spoločnosti.422

418

STRIEŽENEC,Š.: Poznámky k teórii a metodológii sociálnej práce. In: Sociálna práca, č.: 3, rok: 2003. s.49 - 61. ISNN: 1213-624. 419 APPLEBYOVÁ, J.– HUNTOVÁ, L.– JACOBOVÁ, M.: Jak říkat pravdu o dejinách. In: PAVLÍK, P.: Gender a veda. In FORMÁNKOVÁ, L. – RYTÍŘOVÁ,K. ABC feminzmu. Brno: NESEHNUTÍ, 2004. ISBN 80-903228-32. (www.ff unipo. sk/kvdsp) 420 KICZKOVÁ, Z: O štruktúre a funkcii rodových stereotypov. In Kvalita života a ľudské práva v kontextoch sociálnej práce a vzdelávania dospelých: Zborník príspevkov z vedeckej konferencie s medzinárodnou účasťou. Prešov: FF PU, 2002. ISBN 80-8068-088-4. 421 SOKOLOVÁ, A.: Současné trendy feministického myšlení. In: ABC feminzmu. Brno: NESEHNUTÍ, 2004. ISBN 80-903228-3-2. (www.ff unipo. sk/kvdsp) 422 MATIS, J.: Kvalita života vojenských profesionálov a kultúra vojenskej organizácie. In: Zborník z pracovného seminára Organizačná kultúra

264


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

Starostlivosť sa oddávna vníma ako podstatný znak „ženskej prirodzenosti“ ako niečo, čo je ženám dané, čo patrí k ich podstate a je oddávna spojené so ženskými cnosťami, ako je sebaobetovanie.423 Táto predstava sa spája s privátnou sférou rodiny a opatrovateľskej tradície a praxe žien, ktorá pozostáva zo starostlivosti o deti, chorých, starých či inak odkázaných ľudí. Táto každodenná rutinná, nevyhnutná činnosť je stále málo spoločensky docenená. Neustále je spojená s nezaplatenou alebo málo zaplatenou prácou.424 V súlade s Carol Gilligan, Selmou Sevenhuijsen425 a Joan Toronto sa pojem starostlivosť v súčasnosti neredukuje na vykonávanie „ženskej práce“, ako „ženskej prirodzenosti“ v tradičnom zmysle slova, ale čoraz intenzívnejšie je vyvýjaný tlak, aby bola rozšírená a chápaná nielen ako ženský ale aj mužský atribút. Starostlivosť sa tak stáva kľúčovým pojmom nového eticko-teoretického mainstreamu, ktorý vychádza z reflexie životných skúseností žien a zároveň spochybňuje centrálne kategórie tradičnej etiky, ako sú autonómia, univerzalizmus, povinnosť, reciprocita. Rozširuje ho o mužský princíp, a dáva tak možnosť posunúť koncept starostlivosti zo sféry privátnej do sféry verejnej - starostlivosti o iných, o bezpečnosť a mier vo svete. Súčasné spoločenské kontexty a z nich vyplývajúce sociálne problémy vo zvýšenej miere vyžadujú potrebu ľudskej spolupatričnosti, porozumenia, partnerstva a solidarity. Môžeme sa odvolať na slová Charlesa Donnellyho, upozorňujúce na to, že z hľadiska moci vo svete ešte stále prevažujú muži bez primeranej účasti žien, ktorých sa vojenské konflikty bezprostredne a rovnako bolestne dotýkajú a zároveň:.... sú tu mechanizmy kontroly potenciálnej tretej svetovej vojny, ale chýbajú účinné páky pre potreby každodennosti.426 Nový koncept bezpečnosti súvisí s potrebou reforiem a hľadania nového normatívneho rámca takej politickej vízie, ktorá by

Ozbrojených síl Slovenskej republiky, 9. september 2005, Bratislava : GŠ OS SR. s. 33-39.ISBN 80-8040-273-6. 423 SEVENHUIJSEN,S.: Starostlivosť bez hierarchie. ASPEKT,1999,číslo 2.s.118-120. 424 MAROŠIOVÁ, Lýdia, ŠUMŠALOVÁ, Sylvia (eds.). Ženy na trhu (práce a života). Výskumná štúdia. Bratislava: Inštitút pre verejné otázky, 2006, 66 s. ISBN 80-88935-89-X; 425 Tamtiež, s.118-120. 426 Pozri bližšie: www.genderandpeacekeeping.org

265


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

umožňovala, aby tvorcovia politiky zahrnuli do svojich programov a vízií aj hodnoty nového chápania spravodlivosti a starostlivosti bez rodovo stereotypného predurčenia a obmedzenia a tým sa zároveň rozširoval systém politických hodnôt.427 Ide o taký systém politických hodnôt, ktorý by vo svojej podstate zahŕňal nielen rovnosť a spravodlivosť, ale aj také hodnoty, ktoré sú úzko previazané s pojmom starostlivosti, ako je pozornosť, zodpovednosť, empatia, spolucítenie, komunikácia. Začlenenie týchto hodnôt by malo viesť k filozofii odlišného druhu politického konania, ako je preferované v súčasnej modernej spoločnosti, založenej na princípoch individualizmu a mocenského riešenia konfliktov.428 Súčasťou komplexného riešenia zmeny prístupu k sociálnym problémom a situáciám je humanizujúci princíp rodovej tolerancie, chápaný ako základný predpoklad zvyšovania bezpečnosti a kvality života jednotlivca, skupiny a spoločnosti v každodennosti. Jednou z možností nastupujúcich trendov je aj multidisciplinárny odbor sociálna práca a nová filozofia princípu „starostlivosti ako sociálnej a politickej praxe“, reagujúca aktuálne na novovzniknuté sociálne situácie a sociálne problémy či bezpečnostné otázky.429 Sociálna práca, vnímaná ako multiparadigmálna teoretická veda i praktická činnosť, sa stáva sociálnou oporou súčasnosti, kedy tradičné formálne či neformálne sociálne štruktúry zanikajú alebo zlyhávajú, ktorá bude čoraz intenzívnejšie integrovať východiská tradičných inštitúcií spoločenského vedomia (právo, morálka, náboženstvo atď.) a nahrádzať ich profesionálnym synkretizmom, prejavujúcim sa v sofistikovaných prejavoch pomoci a starostlivosti v

427

Východiskom sú medzinárodné zmluvy, charty a smernice (napr. Rímska zmluva z r. 1957, Amsterdamská zmluva z r. 1997, Článok 21 Charty základných práv EÚ, Smernica Rady 2000/43/ES,Smernica Rady 2000/78/ES), stratégie, programy a odporúčania, na základe ktorých sa vytvárajúlegislatívne predpoklady a realizujú konkrétne akcie v celej EÚ a v jednotlivých krajinách (Sociálnaagenda 20052010, Lisabonská stratégia) a i 428 SEVENHUIJSEN, S.: Starostlivosť bez hierarchie. ASPEKT, 1999, číslo 2. s.118-120. 429 Pozri: TOKÁROVA, A.: Sociálna práca. Prešov: FF PU Akcent print, 2003. 573 s. ISBN 80-968367-5-7; MATOUŠEK, O. a kol.: Základy sociální práce.Praha: Portál, 2003. 380 s. ISBN 80-7178-548-2; LEVICKÁ, J.: Základy sociálnej práce. Trnava, SPVaV na FZaSP TU. 2004, ISBN 80-968952-3-0; MATULAYOVÁ, T.: Sociálna pedagogika a sociálna práca. B. Bystrica: UMB. 2000. 293 s. ISBN 80–8055–427–7 atď.

266


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

každodennosti. Pomáhajúce profesie súčasnosti a najmä genderovo orientovaná sociálna práca prináša namiesto mužského modelu založeného na výlučnej konkurencii a výkone teoretické reflexie a následne sociálne projekty opierajúce sa o princípy vzájomnej koexistencie, kooperácie, podpory, ochrany, solidarity, empatie a súcitu, hľadania spravodlivosti a spoluzodpovednosti za sociálne a ekologické problémy súčasnosti. Aby sme pochopili nový koncept ľudskej bezpečnosti je potrebné tieto pojmy a najmä ich obsah stručne analyzovať. Veľký dôraz v tejto analýze položíme najmä na koncepciu, v rámci ktorej je starostlivosť chápaná ako morálna a politická prax. Takto vnímaná starostlivosť je tak neoddeliteľne previazaná nielen so snahou o zvyšovanie kvality sociálnych vzťahov ale aj s potrebou zaobchádzať s rozdielmi a inakosťou rôzneho charakteru. Stručne analyzujme obsah princípu sociálnej starostlivosti vnímanej ako sociálnej a politickej praxe s cieľom pochopiť podstatu uskutočňovaných zmien v pohľade na riešenie problémov v otázkach rodovej rovnosti. I. Filozofické východiská postmoderného chápania hodnôt Vnímanie bezpečnosti, respektíve schopnosť komplexného vnímania bezpečnosti sa stáva v systéme mnohonásobných sociálnych interakcií v globalizujúcom sa svete multikultúrnych kontaktov čoraz menej prehľadným, čoraz menej samozrejmým a teda aj menej bezpečným.430 Príkazy a zákazy, alebo neformálne odporúčania spolu tvorili komplex morálnych noriem, ktoré saturovali potrebu orientácie jednotlivca, pretože vnášali do sociálneho správania určitý poriadok. Rešpektovanie a dodržiavanie dohodnutých pravidiel alebo morálnych noriem zaručuje rozsah takého sociálneho správania a konania, ktoré je prípustné, bezkonfliktnú existenciu a kvalitu medziľudských vzťahov v skupine alebo v spoločnosti. Môžeme konštatovať že predurčovali tak dlhodobo očakávania týkajúce sa tiež výkonu mužskej a ženskej roly, správania mužov a žien. Proces internacionalizácie a globalizácie spoločností a ich vysoké tempo významne oslabujú integračné sily modernej spoločnosti a naopak posilňujú jej dezintegráciu. Postmodernisti upozorňujú v tejto súvislosti na pozitívne možnosti zvyšovania slobody v konštrukcii identity a životných príbehov,

430

Pozri bližšie: ŠKVRNDA, F.: Sociologická charakteristika medzinárodnej bezpečnosti. In: Sociológia č.5, roč. 35. 2003. s. 391 - 410. ISSN 0049-1225

267


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

rekonštrukciu tradičných modelov „mužskosti a ženskosti“, sekularizáciu spoločnosti ale tiež na negatívne stánky ako je odcudzenie, degenerácia ľudskosti, na zničujúcu konkurenciu, ktorej neodolajú žiadne hodnoty, na rozpad inštitúcií, ktoré doposiaľ chránili spoločnosť. Najčastejšie sa poukazuje na zmeny v hodnotách ako usilovnosť, disciplína, zmysel pre povinnosť, skromnosť, ohľaduplnosť, ktoré ustupujú do pozadia pred hodnotami ako emancipácia, rovnosť v prístupe, autonómia, individualizácia, pôžitok, sebarealizácia, ktoré nadobúdajú čoraz väčší význam. Skutočnosť, že žijeme v „pluralistickej spoločnosti“ sa už dlhší čas prijíma v diskusiách o súčasnej spoločnosti ako samozrejmosť. V kontexte morálnej filozofie a etiky sa pluralizmus charakterizuje ako : „...stanovisko rozdielnosti rešpektujúcej mnohorakosť v ontologickej, epistemologickej, náboženskej, etickej, politickej a sociálno-kultúrnej oblasti.“431 Pluralizmus je v tomto zmysle zakladajúci, teda konštitutívny prvok usporiadania novej prirodzenej a sociálnej spoločnosti. 432 Ak pripustíme, že v súčasnosti je dôstojná ľudská koexistencia závislá od toho, akým spôsobom sa členovia rozličných sociálnych systémov vyrovnajú s kultúrnou, politickou, religióznou, ale aj rodovou inakosťou a diferenciáciou, nejednotnosťou a nezhodou, za určujúce je možné stanoviť hľadanie tolerancie a kompromisu, takých noriem, postupov a pravidiel, ktoré by boli akceptovateľné pre všetkých.433 Pôjde o definovanie tzv. „etického minima“ pre praktický každodenný život v pluralistickej sociálnej realite, a teda aj

431

HREHOVÁ, H. Etika – sociálne vzťahy – spoločnosť. Trnava: TYPI UNIVERSITATIS TYRNAVIENSIS. Bratislava: VEDA, 2005. s. 198. 432 Pozri: Pozri: FAY, B.: Současná filosofie sociálních věd. Praha: Sociologické nakladatelství (SLON). 2002. s. 11- 19. ISBN 80-86429-10-5 433 K intolerantným spôsobom správania sa vedie ľudí často strach, ktorý môže mať rôzne formy a prejavy, najčastejšie však ide o existenciálny strach, strach z neznámeho, „cudzieho“, strach z trestu a podobne. Strach vedie často ku konštrukciám neracionálnych predsudkov, autostereotypom, heterostereotypnému vnímaniu iných v bipolarite „my-oni“, k radikálnym etnocentrickým postojom. Od strachu je už len krok k aktualizácii inštinktívneho správania, hostilite, agresivite, násiliu. Z dejín je známe, že odlišné etnické či náboženské skupiny môžu žiť dlhé roky nekonfliktne, mierumilovne, ale nakoniec stačí zdanlivo bezvýznamný podnet, ktorý aktivizuje driemajúcu intoleranciu a s ňou spojenú agresivitu ktorá sa prejaví náhlym výbuchom násilia.

268


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

v špecifickom vojenskom pracovnom prostredí, ktoré nesie agresivitu a schopnosť použiť násilie v latentnej alebo reálnej podobe už vo svojich základných obsahoch. Aj keď subjektívne človek má možnosť voľby, v modernej spoločnosti je vždy súčasťou väčšieho celku, a je nútený sa v dôsledku sociálneho, politického ale aj morálneho tlaku prispôsobiť a rešpektovať tzv. „všeobecnú bezpečnostnú orientáciu“ .434 V súvislosti s týmito teoretickými posunmi sa v praxi zvyšuje potreba systémových, progresívnych a inovačných prístupov v zaistení bezpečnosti v súčasnej spoločnosti. 435 II. Starostlivosť ako rovnosť príležitostí v zaistení bezpečnosti Kultivácia rodovej citlivosti a princípy tolerancie sú predpokladom možnosti zvyšovania bezpečnosti a zároveň kvality života jednotlivca, rodiny, spoločnosti.436Rovnosť príležitostí v sebe zahŕňa nielen otázky súvisiace s postavením žien, ale aj otázky postavenia mužov v rodine a spoločnosti a vzájomných vzťahov oboch pohlaví. Súhlasíme s Vierou Sokolovou vo vyjadrení, že: „... pokiaľ dáme rovnocenný priestor hovoreniu a načúvaniu doteraz prehliadaným a umlčovaným hlasom, ktoré prinesú možnosť nastoľovať nové otázky, a predkladať nové pohľady na svet, možnosť vzájomného pochopenia a priestor pre sebarealizáciu a emancipáciu všetkých jedincov v spoločnosti rastie.“437 Predpokladom uplatňovania rovnosti rodových príležitostí na všetkých úrovniach spoločenského a hospodárskeho života je porozumenie faktom, že: • rodové otázky zohrávajú v spoločenskom a individuálnom živote dôležitú úlohu;

434

MURDZA,K.: Bezpečnostná situácia občanov Slovenskej republiky.SOCIOLÓGIA,roč.35,2003,č.5 str.417. 435 KORZENIOWSKI, L.:. Od ryzyka do systemu. In: Korzeniowski,L.: (red) Zarzadzanie bezpieczenśtwem. Prace Edukacyjne. Kraków:Liport LFK 2001, s.21-26. 436 MATIS, J.: Kvalita života vojenských profesionálov a kultúra vojenskej organizácie. In: Zborník z pracovného seminára Organizačná kultúra Ozbrojených síl Slovenskej republiky, 9. september 2005, Bratislava : GŠ OS SR. s. 33-39.ISBN 80-8040-273-6. 437 SOKOLOVÁ, V.: Současné trendy feministického myšlení. In ABC feminizmu. Brno: Nesehnutí, 2004, s. 199 – 212, ISBN 80-903228-3-2, www.ff unipo. sk/kvdsp

269


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

• •

tie isté záležitosti sa dotýkajú rovnosti mužov a žien rôznym spôsobom; jadrom spoločenskej rovnosti mužov a žien je rovnosť rodového prístupu ku všetkým spoločenským aktivitám, k vzdelaniu, , najmä však k zamestnaniu vo verejnej sfére.438

Pokiaľ ide o rovnosť príležitostí pohlaví a rodovej rovnosti, pojmy rovnosť a rozmanitosť nie sú vzájomne zameniteľné ani navzájom kolidujúce stavy či podobné pojmy. Avšak je potrebné usilovať sa o ich dosiahnutie spoločne, pretože rovnosť príležitostí nemožno dosiahnuť, keď nie je uznávaná a cenená rozdielnosť.439 Iba rozpoznanie a ocenenie rozdielnosti v najširšom zmysle slova umožňuje vytvorenie pracovnej kultúry a pracovných postupov, ktoré uznávajú, cenia si, rešpektujú a využívajú prispenie a talent všetkých prinášajúce prospech pre jednotlivca, organizáciu, spoločnosť. Jednou z ústredných myšlienok feministickej etiky starostlivosti je východisko, že starostlivosť má byť naďalej centrálnou dimenziou ľudského života. Starostlivosť má nielen vychádzať v ústrety potrebám ľudí a umožňovať im dobrý život, ale má byť zároveň aj rozšírená o ďalšie významné aspekty. Tradičný pojem starostlivosti je potrebné podľa Selmy Sevenhuijsen redefinovať.440 Po prvé zbaviť ho esencialistického základu, teda chápania starostlivosti ako prirodzenej ženskej vlastnosti a uznať, že každý sa môže starať, aj muži aj ženy. Mužom je tradične prisudzovaná moc, ženám pomoc. Môžeme konštatovať, že v minulosti ženy nedisponovali skoro žiadnou alebo len určitou mierou moci na výnimočných spoločenských pozíciách441, postupne sa

438

Trh zatiaľ patrí medzi oblasti, kde vžité rodové stereotypy spôsobujú citeľné nerovnosti v postavenírodov. (Bližšie: ĽAPINOVÁ, E. – JAKAB, K.: Podpora zosúlaďovania pracovného a rodinného životav zamestnávateľskej organizácii. B. Bystrica: Pendet in Slovakia, 2008, s. 3 – 8. ISBN 978-80-8083-435-7. 439 KVAPILOVÁ, E. – PORUBENOVÁ, S.: Nerovné cesty k rovnosti: Pohľady na ľudské a občianskepráva žien na Slovensku: Bratislava: Medzinárodné stredisko pre štúdium rodiny. 2001. 115 s. ISBN 80 -89048-02- 1. 440 Tamtiež, s.118-120. 441 SIPKO, A.: Elementy rovnosti príležitostí uplatnenia mužov a žien v stredoveku. Pozícia mužov a žien v monastických štruktúrach. In: Rovnosť

270


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

prostredníctvom emancipačných snáh v spoločnosti ich vplyv zvyšoval442 ale až koniec XX. storočia a XXI. storočia môžeme pokladať za dobu masového nástupu žien do vedúcich funkcií vo verejnej sfére – v oblasti práce, politiky, kultúry ap. Základom uvedených moderných trendov v rovnoprávnosti žien a mužov bola a je postupná feminizácia vzdelania a kvalifikovaných povolaní (lekár, právnik, učiteľ, kňaz, vojak...), ktoré boli dovtedy výhradnou doménou mužov.443 Posun vidíme v emancipácii a individualizácii žien, ich zvyšujúci sa vstup do ozbrojených síl, je nielen prekročením privátnej sféry a rodovej bariéry ale tiež hľadaním sebarealizácie v prospech celku. Veľkým prínosom pre ženy v súčasnosti je potvrdenie ich možnosti slobodne sa rozhodnúť pre výkon práce v armáde a vstup do žensky netradičného povolania napriek problémom, ktoré pre ženy a ich rodiny prináša. Starostlivosť je síce z historického hľadiska rodový pojem, ale v súčasnosti potrebuje odčleniť od rodu a rozšíriť o mužskú perspektívu. Kategória starostlivosti nesie v sebe potenciál, starostlivosť nielen poskytovať, ale aj prijímať. Je potrebné dosiahnuť aby bola vykonávaná a prijímaná rovnako mužmi ako aj ženami. V období ozbrojených konfliktov vystupuje tento pojem do popredia ešte intenzívnejšie. Pomoc, starostlivosť, ochrana nemá rodovú perspektívu, dôležitý je výsledok. Starostlivosť znamená predovšetkým ochotu a schopnosť prevziať na seba zodpovednosť za to, že bude vykonané niečo v záujme zabezpečenia konkrétnej potreby, podpory, pomoci. Ženám sa prisudzuje lepšia empatia, intuitívnosť pre to, čo je potrebné vykonať. Je potrebné redefinovať stereotyp, že muži sa nedokážu „starať“ o niekoho a niečo dlhodobo,

príležitostí a a zosúlaďovanie práce a rodiny v praxi moderných organizácií. Elektronický zborník z medzinárodnej vedeckej konferencie. AOS.Liptovský Mikuláš 2012, 265s., s.181-185. ISBN: 978-80-8040-457-4. 442 TOKÁROVÁ, A.: Feminizmus, vzdelávanie a sociálne postavenie žien na Slovensku. Vzdelávanie dospelých, ISSN 1335-2350, roč. 3, 1998, č. 1, s. 37 – 49.tiež: TOKÁROVÁ Anna: Prekážky a stimuly vo vyššom vzdelávaní dievčat a žien na Slovensku. In: Zborník Histórie žien. Eds. Jana Cviková, Jana Juráňová, Ľuba Kobová. Bratislava, :Aspekt,2006, s. s. 227- 239. ISBN 80-85549-65-4. 443 MAROŠIOVÁ, Lýdia, ŠUMŠALOVÁ, Sylvia (eds.). Ženy na trhu (práce a života). Výskumná štúdia. Bratislava : Inštitút pre verejné otázky, 2006, 66 s. ISBN 80-88935-89-X;

271


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

obetavo, nedokážu pomáhať bez nároku na odmenu, kompenzácie, je to pre nich ponižujúca ženská práca a pod. Tieto rodové stereotypy je potrebné prekonávať v myslení aj v konaní ľudí. Je potrebné vytvárať vhodné sociálno-ekonomické a politické podmienky k prekonaniu kultúrnych stereotypov, psychických a etických bariér. Na základe stúpajúcej formálnosti v pracovných vzťahoch, so stúpajúcou mierou anonymnej pomoci „cudzím“ ľuďom počas ozbrojených konfliktov podľa nás pôjde viac o schopnosť profesionálne pomôcť, vedieť manažovať čas a finančné prostriedky, integrovať zdroje v prospech výkonu starostlivosti. To je potenciál jednotlivca či skupiny, profesionálne pripravenej riešiť problémové situácie. Dôležité sú vedomosti, zručnosť, práca v tíme, koordinácia, efekt a nie rodové predurčenie. Muži sú rovnako schopní starostlivosť poskytovať nielen ju prijímať. Možno predpokladať, že dostatočné finančné prostriedky na podporu starostlivosti a riešenie tzv. “ženských otázok“ v zabezpečení bezpečnosti budú vyčlenené pri súčasnom stave „mocenských a rodových pomerov“ (prevažnú časť finančných zdrojov a moci majú muži) až vtedy, keď dôjde k pochopeniu významu konceptu rodovej spravodlivosti a profesionálnej starostlivosti aj mužmi. Po druhé je potrebné prestať stotožňovať starostlivosť so ženským sebaobetovaním v rodinnom prostredí. Jej chápanie je potrebné rozšíriť tak, aby sa vzťahovala nielen k iným ľuďom, ale tiež k sebe a k prírodnému a sociálnemu prostrediu. Je možné potvrdiť, že počas vojnových konfliktov dochádza k premene rodových rolí a vojna prináša nové sociálne roly ženy, urýchľuje jej presun z privátnej do verejnej sféry, odrážajúci sa nielen v zvyšujúcom sa zastúpení v spoločensky cenených pomáhajúcich profesiách ale čoraz častejšie aj v aktívnej roli bojovníčky. Z teoretických zistení vyplýva, že historicky ženy zastávali v ozbrojených silách nebojové a podporné funkcie, ale v dôsledku vývoja spoločnosti, globálnych výziev a kulminujúceho násilia, tlaku výkonovej spoločnosti a krízy rodičovskej roly a materstva vôbec, dochádzalo postupne k premene tradičných rodových rolí a preberaniu bojových rol aj ženami. Možnosť sebarealizácie v tejto oblasti je však v súčasnosti stále predmetom výrazných diskusií, a aj napriek dobrej skúsenosti zo zahraničných armád a potvrdenia pozitívnych ohlasov v našich ozbrojených silách pretrvávajú mnohé rodové stereotypy vo vojenskom aj civilnom prostredí. Ženy sa čoraz intenzívnejšie podieľajú na tvorbe mierových aktivít, avšak

272


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

z hľadiska presadenia úspešnej rodovej perspektívy je potrebné zaistiť ich rovnomerné zastúpenie v najvyšších politických a mocenských štruktúrach. 444 Dochádza k narušeniu tzv. rodovej asymetrie a ženy sa objavujú v povolaniach, ktoré boli výhradnou doménou mužov, avšak vážnym problémom zostáva problematika „násilia založenom na rode počas vojnových konfliktov “445 aj tiež fenomén ženského kamikadze a tzv. „ neprijateĺné formy rovnosti“. 446 Za veľmi dôležité a aktuálne z hľadiska feministickej analýzy, rodovej problematiky ale aj boja proti novým formám ozbrojeného násilia - terorizmu pokladáme upozornenie vedeckej verejnosti na nový fenomén tzv. „paradox rovnosti“, ktorý predstavuje fakt, že mnohé krajiny, ktoré neumožňujú ženám zastávať rovnocennú pozíciu v spoločnosti im umožňujú stať sa rovným mužom v minúte smrti, napr. pri samovražedných útokoch. Zdôrazňujeme potrebu zvýšenia informovanosti verejnosti o týchto problémoch, hľadanie účinnej transdisciplinárnej spolupráce a efektívnej prevencie proti tomuto stupňujúcemu sa sebaobetovaniu a zneužívaniu žien na vojenské účely. Môžeme konštatovať, že v dôsledku zvyšujúcej sa participácie žien vo verejnej sfére sa zvyšuje ich emancipácia. To môžeme chápať ako „vzďaľovanie“ od tradičného chápania sebaobetovania sa v prospech rodiny, avšak prevzatie verejných funkcií ich tradičné správanie veľmi neinovuje a ich nadšenie, horlivosť, angažovanosť alebo workoholizmus vyplýva podľa nás práve z potreby „obetovať

444

KEYSER, V.: Správa o postavení žien v ozbrojených konfliktoch a ich úlohe pri rekonštrukcii a demokratickom procese v krajine po skončení ozbrojeného konfliktu z 3.5.2006. (www.genderandpeacekeeping.org) DANICS, Š. – TUČEK, L.: Ideový a sociokulturní kontext sebevražedných útoků: proliferace mučednické subkultury, In Vojenské rozhledy č. 2, 2009.ročník XVIII. ISSN 1210-3292 445 HAGEMANN-WHITE, C.: Combating violence against women: Stocktaking study on the measures and actions taken in Council of Europe member States, Directorate General of Human Rights Strasbourg, 2006. http://www.coe.int/T/E/Human_Rights/Equality/PDF_CDEG(2006)3_E.pdf. Odporúčanie Rec 2002(5) Výboru ministrov členským štátom o ochrane žien proti násiliu, odsek23, Rada Európy, 2002. 446 DANICS, Š.: Feminizácia a infantizácia sebevražedného terorizmu. B. Bystrica: In Bezpečnostné fórum 2010. UMB, 2010. ISBN 978-80-8083-9802.

273


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

sa“ pre prácu, myšlienku, princíp novým spôsobom. Ženy často zastávajú verejné funkcie a majú možnosť modifikovať roly v prospech „ženských“ otázok, ale nerobia to, nevnášajú ženskú perspektívu do jednotlivých oblastí spoločenského priestoru, pretože je jednoduchšie osvedčené mužské roly kopírovať a následne komparovať kariérne dráhy s mužskými. Je zároveň v tejto súvislosti potrebné upozorniť na procesy zmeny v kultúre vojenskej organizácie447 vo vzťahu k zmene tradičného maskulínneho prostredia humanizáciou vojenskej práce a prienikom tzv. „mäkkých hodnôt“ do vojenskej organizácie, ktoré sú spojené jednoznačne aj s definovaním nových úloh pre ozbrojené sily. Na základe teoretickej analýzy môžeme potvrdiť, že trendy v inováciách organizačnej kultúry si vyžadujú akceptáciu diverzity zamestnancov ako prínosu a vstup žien do vojenskej organizácie má byť progresívnym, systémovým prvkom vojenskej organizácie. V praxi však naďalej bude potrebné procesy s týmto javom súvisiace analyzovať a podporovať progresívne intervencie v prospech rodovej tolerancie. Aktuálne však stále zostávajú otázky, ktoré pozície a roly ženy v ozbrojených silách skutočne preberajú a ako ich vykonávajú. Nie sú to pozície a roly podporné a činnosti týkajúce sa starostlivosti a opatery a ochrany, avšak povýšené na spoločenskú či dokonca celosvetovú úroveň? Ako by sa mala modifikovať takto získaná pozícia a jej roly? Čo konkrétne znamená vniesť ženskú perspektívu do organizácie ozbrojených síl? Nebude znamenať integrácia konceptov sociálnej práce práve oblasť, ktorej výkon sa bude očakávať práve od žien? Do akej miery muži chápu význam pojmu starostlivosť? Do akej miery budú ochotní redefinovať svoje výhradné zamestnanie a povolanie? Myslíme si, že odpovede na tieto otázky bude prinášať nevyhnutný proces reorganizácie ozbrojených síl. A nakoniec po tretie je potrebné prekročiť privátnu sféru a vidieť starostlivosť v širšom rámci, aby sa perspektíva starostlivosti mohla stať politickým konceptom, ktorý bude zakotvený v legislatíve. V tejto oblasti bude potrebné očakávať najväčšiu „odolnosť“ (odpor) voči zmene. Myslíme si že z poslania vojenskej organizácie doteraz 447

MATIS, J.: Kvalita života vojenských profesionálov a kultúra vojenskej organizácie. In Organizačná kultúra Ozbrojených síl Slovenskej republiky (Zborník z pracovného seminára), 2005, Bratislava: GŠ OS SR.ISBN 80-8040273-6.

274


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

vyplývali úplne iné záväzky akými sú pomoc, opatera a pod. a tradične nie je očakávané, že bude riešiť aj otázky starostlivosti. Odolné budú najmä legislatívne normy vyjadrené najmä v zákone o ozbrojených silách a v obrannej a vojenskej doktríne Slovenskej republiky, ktoré vymedzujú pozíciu a roly ozbrojených síl pri zabezpečení nielen Slovenskej republiky, ale i jej záväzky voči európskym a svetovým organizáciám a inštitúciám448. Myslíme si, že doteraz táto otázka nebola dostatočne riešená. Dochádzalo skôr k parciálnym riešeniam problémov, finančným kompenzáciám, plošným necitlivým reakciám na problémové či krízové situácie. Stále ešte prevažuje represia nad prevenciou, kompenzácia nad starostlivosťou a pomocou. Zatiaľ ozbrojeným silám a celej spoločnosti chýba programový systém profesionálnej sociálnej pomoci, ktorý by vychádzal nielen z tradičných metód, spôsobov a prístupov, ale ktorý by integroval aj nové celospoločenské potreby a zmeny. Moderné profesionálne ozbrojené sily by mali disponovať špičkovým systémom sociálnej starostlivosti nielen o svojich príslušníkov, ale aj o ich rodiny. Spoločnosť akceptujúca humanistické princípy (antidiskriminácia a antiopresia) rozširuje tradičnú starostlivosť (dôchodkovú, rodinnú, bytovú sociálnu politiku) v ozbrojených silách o ďalšie oblasti, ktoré je potrebné doceniť a v budúcnosti odborne vykonávať. Sú nimi napríklad: starostlivosť o rodinu vojenského profesionála nasadeného dlhodobo mimo územia našej republiky, o veteránov vojnových konfliktov a vojen, o ťažko ranených a umierajúcich, telesne a psychicky postihnutých v dôsledku vojenského zranenia, o vdovy a siroty ale aj o civilné obyvateľstvo na krízových územiach a pod. Dokonca by sa mal tento systém rozšíriť aj o spoluprácu s civilnými inštitúciami a obyvateľstvom a tiež o ekologické otázky. Takýto program by bol nielen veľmi prospešný, ale pomohol by zvýšiť aj status ozbrojených síl a to nielen ako organizácie obrannej a ochrannej, ale aj ako organizácie „pomáhajúcej a starajúcej sa“. Rozšíril by starostlivosť tejto organizácie nielen o svojich zamestnancov (vojakov), ale aj o ostatných ľudí vo svete s dôrazom

448

SIKA P.: Uplatňovanie rovnosti príležitosti prostredníctvom projektov Európskeho sociálneho fondu. In Nová architektúra rodových vzťahov v organizáciách a inštitúciách. (Zborník z medzinárodnej konferencie a slávnostného vyhlásenia výsledkov 8. roč. súťaže Zamestnávateľ ústretový k rodine, rodovej rovnosti a rovnosti príležitostí). Bratislava: MPSVaR SR. 2009. ISBN 978-80-89125-14-2.

275


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

na rodovú perspektívu v súlade s národnými požiadavkami a tiež požiadavkami Európskej únie a Organizácie spojených národov.449 ZÁVER Spomínané prístupy k ponímaniu starostlivosti by sa mali odraziť vo vzniku nových foriem „politiky starostlivosti“, ktoré súvisia s potrebou reforiem v zdravotnej a sociálnej oblasti ľudskej spoločnosti. To bude vo svojej podstate vyžadovať aj od ozbrojených síl vytvorenie lepších podmienok pre sebarealizáciu (nie sebaobetovanie) žien vo verejnej sfére a pre väčšiu participáciu mužov na dennej starostlivosti o rodinu, deti a závislých členov rodiny, teda bude to vyžadovať zásadným spôsobom meniť filozofiu sociálnej práce v tejto organizácii. Nastáva obdobie vymedziť priestor pre transdisciplinárnu spoluprácu pomáhajúcich profesií (lekárov, sestier, psychológov, duchovných...) kde nezastupiteľné miesto má sociálny pracovník a genderovo orientovaná sociálna práca, prinášajúca nový diskurz o kľúčových etických hodnotách a princípoch, o možnostiach sebarealizácie a konštrukcie novej identity mužov a žien v prospech ich autonómie a etickej spoluzodpovednosti za úspešné mierové úsilie. LITERATÚRA: 1. APPLEBYOVÁ, J.– HUNTOVÁ, L.– JACOBOVÁ, M.: Jak říkat pravdu o dejinách. In: PAVLÍK, P.: Gender a veda. In FORMÁNKOVÁ, L. – RYTÍŘOVÁ,K. ABC feminzmu. Brno: NESEHNUTÍ, 2004. ISBN 80-903228-3-2. (www.ff unipo. sk/kvdsp) 2. DANICS, Š.: Feminizácia a infantizácia sebevražedného terorizmu. B. Bystrica: In Bezpečnostné fórum 2010. UMB, 2010. ISBN 978-80-8083-980-2. 3. FAY, B.: Současná filosofie sociálních věd. Praha: Sociologické nakladatelství (SLON). 2002. s. 11- 19. ISBN 80-86429-10-5 4. HAGEMANN-WHITE, C.: Combating violence against women: Stocktaking study on the measures and actions taken in Council of Europe member States, Directorate General of Human Rights Strasbourg, 2006. http://www.coe.int/T/E/Human_Rights/ Equality/PDF_ CDEG(2006)3_ E.pdf.

449

WAISOVÁ Š.: Řešení konfliktú v mezinárodních vztazích: In: Human Development report 1993. Praha: Portál. 2005. ISBN 80-7178-390-0.

276


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská 5.

HREHOVÁ H.: Etika – sociálne vzťahy – spoločnosť. Trnava: TYPI UNIVERSITATIS TYRNAVIENSIS. Bratislava: VEDA, 2005. s. 198.

6.

KEYSER, V.: Správa o postavení žien v ozbrojených konfliktoch a ich úlohe pri rekonštrukcii a demokratickom procese v krajine po skončení ozbrojeného konfliktu z 3.5.2006. (www.genderandpeacekeeping.org) DANICS, Š. – TUČEK, L.: Ideový a sociokulturní kontext sebevražedných útoků: proliferace mučednické subkultury, In Vojenské rozhledy č. 2, 2009.ročník XVIII. ISSN 1210-3292

7.

8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

15. 16. 17.

KICZKOVÁ, Z: O štruktúre a funkcii rodových stereotypov. In Kvalita života a ľudské práva v kontextoch sociálnej práce a vzdelávania dospelých: Zborník príspevkov z vedeckej konferencie s medzinárodnou účasťou . Prešov: FF PU, 2002. ISBN 80-8068-088-4. KORZENIOWSKI, L.:. Od ryzyka do systemu. In: Korzeniowski,L.: (red) Zarzadzanie bezpieczenśtwem. Prace Edukacyjne. Kraków:Liport LFK 2001, s.21-26. KVAPILOVÁ, E. – PORUBENOVÁ, S.: Nerovné cesty k rovnosti: Pohľady na ľudské a občianskepráva žien na Slovensku: Bratislava: Medzinárodné stredisko pre štúdium rodiny. 2001. 115 s. ISBN 80 -89048-02- 1. LEVICKÁ, J.: Základy sociálnej práce. Trnava, SPVaV na FZaSP TU. 2004, ISBN 80-968952-3-0; ĽAPINOVÁ, E. – JAKAB, K.: Podpora zosúlaďovania pracovného a rodinného životav zamestnávateľskej organizácii. B. Bystrica: Pendet in Slovakia, 2008, s. 3 – 8. ISBN 978-80-8083-435-7. MAROŠIOVÁ, Lýdia, ŠUMŠALOVÁ, Sylvia (eds.). Ženy na trhu (práce a života). Výskumná štúdia. Bratislava : Inštitút pre verejné otázky, 2006, 66 s. ISBN 80-88935-89-X; MATIS, J.: Kvalita života vojenských profesionálov a kultúra vojenskej organizácie. In: Zborník z pracovného seminára Organizačná kultúra Ozbrojených síl Slovenskej republiky, 9. september 2005, Bratislava : GŠ OS SR. s. 33-39.ISBN 808040-273-6. MATOUŠEK, O. a kol.: Základy sociální práce.Praha: Portál, 2003. 380 s. ISBN 80-7178-548-2; MATULAYOVÁ, T.: Sociálna pedagogika a sociálna práca. B. Bystrica: UMB. 2000. 293 s. ISBN 80–8055–427–7 atď. MURDZA ,K.: Bezpečnostná situácia občanov. Slovenskejrepubliky. SOCIOLÓGIA, roč.35, 2003, č.5, str.417.

277


PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC V OTÁZKACH... Mária Martinská

18. 19.

20.

21. 22. 23. 24. 25. 26.

27.

278

SEVENHUIJSEN ,S.: Starostlivosť bez hierarchie. ASPEKT, 1999,číslo 2.s.118-120. SIKA P.: Uplatňovanie rovnosti príležitosti prostredníctvom projektov Európskeho sociálneho fondu. In Nová architektúra rodových vzťahov v organizáciách a inštitúciách. (Zborník z medzinárodnej konferencie a slávnostného vyhlásenia výsledkov 8. roč. súťaže Zamestnávateľ ústretový k rodine, rodovej rovnosti a rovnosti príležitostí). Bratislava: MPSVaR SR. 2009. ISBN 978-80-89125-14-2. SIPKO, A.: Elementy rovnosti príležitostí uplatnenia mužov a žien v stredoveku. Pozícia mužov a žien v monastických štruktúrach. In: Rovnosť príležitostí a a zosúlaďovanie práce a rodiny v praxi moderných organizácií. Elektronický zborník z medzinárodnej vedeckej konferencie. AOS.Liptovský Mikuláš 2012, 265s., s.181-185. ISBN: 978-80-8040-457-4. SOKOLOVÁ, V.: Současné trendy feministického myšlení. In ABC feminizmu. Brno: Nesehnutí, 2004, s. 199 – 212, ISBN 80903228-3-2, www.ff unipo. sk/kvdsp STRIEŽENEC,Š.: Poznámky k teórii a metodológii sociálnej práce. In: Sociálna práca, č.: 3, rok: 2003. s.49 - 61. ISNN: 1213624. ŠKVRNDA, F.: Sociologická charakteristika medzinárodnej bezpečnosti. In: Sociológia č.5, roč. 35. 2003. s. 391 - 410. ISSN 0049-1225 TOKÁROVÁ, A.: Feminizmus, vzdelávanie a sociálne postavenie žien na Slovensku. Vzdelávanie dospelých, ISSN 1335-2350, roč. 3, 1998, č. 1, s. 37 – 49. TOKÁROVÁ, A.: Sociálna práca. Prešov: FF PU Akcent print, 2003. 573 s. ISBN 80-968367-5-7; TOKÁROVÁ Anna: Prekážky a stimuly vo vyššom vzdelávaní dievčat a žien na Slovensku. In: Zborník Histórie žien. Eds. Jana Cviková, Jana Juráňová, Ľuba Kobová. Bratislava: Aspekt, 2006, s. s. 227- 239. ISBN 80-85549-65-4. WAISOVÁ Š.: Řešení konfliktú v mezinárodních vztazích: In: Human Development report 1993. Praha: Portál. 2005. ISBN 807178-390-0.


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

Antoni Olak

WSZMIJO w Katowicach; WSBIP w Ostrowcu Św. – Katedra Bezpieczeństwa Narodowego

Antoni Krauz

Instytut Techniki i Nowych Technologii - Uniwersytet Rzeszowski

ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE

ABSTRACT Terrorism is a phenomenon historically variable, multi-faceted and dynamic occurring in various forms. It is difficult at present to define a uniform definition of terrorism, which is changing under the influence of civilization, especially the rapid scientific and technical progress. Terrorists perfectly use the latest means of communication, mass media, modern communication technology and computers. The purpose of this article is therefore an approximation of the phenomenon and ways to combat it. KEYWORDS terrorism, terror, conflict, terrorist activities. Wprowadzenie To ważkie zagadnienie naszych czasów, które towarzyszy nam od dawna. Zrozumienie tego tematu wymaga zaangażowania, dlatego podjęto tą tematykę aby w części przybliżyć ten problem - terroryzmu jako zagrożenie bezpieczeństwa globalnego. Terror nie jest zjawiskiem nowym. Towarzyszy on od wieków zbiorowościom ludzkim. Termin terror wywodzi się z języka łacińskiego i oznacza „stosowanie przemocy, gwałtu, okrucieństwa w celu zastraszenia kogoś”. Zaś „oddziaływanie za pomocą strachu, gwałtu, represji, groźby, stosowania terroru wobec kogoś, prześladowania” nazywane jest terroryzowaniem. Jednakże w miarę rozwoju społecznego zbiorowości ludzkich ta forma oddziaływania rozszerza swój zakres podmiotowy i przedmiotowy. Początkowo terroryzm był narzędziem władzy służącym utrzymaniu poddanych w posłuszeństwie. Obecnie staje się środkiem

279


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

oddziaływania wąskich grup ludzi na państwa, organizacje i społeczność międzynarodową. W dobie globalizacji zjawisko, określane nazwą terroryzmu stało się problemem o międzynarodowym znaczeniu. Terroryzm, bowiem pociąga za sobą coraz poważniejsze konsekwencje działań, za które zmuszone są płacić społeczeństwa niebędące stroną konfliktu. Działalność terrorystyczna stanowi zagrożenie nie tylko dla życia i własności poszczególnych jednostek. Jest poważnym problemem współczesnego świata, gdyż z uwagi na swoją istotę może zagrażać porządkowi społecznemu, stosunkom międzynarodowym a przy zastosowaniu środków masowej zagłady wręcz istnieniu ludzkości. Dlatego też terroryzm uznaje się za akt przemocy o znaczeniu międzynarodowym. Pomimo uznawania terroryzmu za istotny problem międzynarodowy nie udało się dotąd osiągnąć na forum międzynarodowym porozumienia w sprawie prawnego określenia tego pojęcia który jest zjawiskiem, od dawna towarzyszącym państwom Europy i całego świata. Dla wielu ludzi w Polsce terroryzm zawsze był zjawiskiem egzotycznym, znanym wyłącznie z filmów lub z doniesień medialnych informujących o kolejnych zamachach. Wiedza o terroryzmie była znikoma i ograniczona wyłącznie do informacji przekazywanych w mediach lub przez polityków. Terroryzm jest zjawiskiem historycznie zmiennym, wielopłaszczyznowym i dynamicznym, występującym w różnych postaciach. Trudne jest obecnie zdefiniowanie jednolitej definicji terroryzmu, który zmienia się pod wpływem rozwoju cywilizacyjnego, a zwłaszcza szybkiego postępu naukowo - technicznego. Terroryści perfekcyjnie wykorzystują najnowsze środki łączności, media, nowoczesne techniki komunikowania się oraz komputery. W materiale tym przybliżono to zjawisko. Zagadnienia związane ze współczesnym terroryzmem przyciągają z roku na rok coraz większe zainteresowanie mediów, jak i zwykłych obywateli. Dzięki telewizji, radiu i internetowi informacje o zamachach terrorystycznych docierają do nas błyskawicznie, stają się wręcz głównymi wiadomościami każdej szanującej się stacji. Spektakularność zamachów przyciąga przed ekrany ogromne ilości odbiorców. Najlepszym przykładem jak pamiętamy tego zjawiska jest zamach na World Trade Center z 11 września 2001r., kiedy to cały świat z zapartym tchem śledził niezwykłe i jednocześnie tragiczne

280


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

wydarzenia ze Stanów Zjednoczonych. Również obecnie w wielu stacjach telewizyjnych oraz innych mediach mówiło się o nieudanej próbie zamachu, której chciał dokonać Nigeryjczyk w samolocie lecącym do Detroit w okresie przedświątecznym w grudniu 2009 r. W takich momentach wypowiadają się nie tylko politycy, ale także liczni fachowcy od międzynarodowego terroryzmu. To na ich barkach spoczywa wypracowanie procedur, które zapewnią nam bezpieczeństwo. Natychmiast pojawiają się koncepcje uszczelnienia granic państwowych oraz inwigilacji osób, które mogą być powiązane z organizacjami terrorystycznymi. Oczywiście każdy akt terrorystyczny musi spotkać się z przeciwdziałaniem władz państwowych. Zwalczanie terroryzmu, poznanie tego zjawiska to nie tylko kwestia praktyki, ale także dziedzina badań naukowych. Zapobieganie terroryzmowi na świecie jest bardzo trudnym zadaniem. Zrozumienie tego fenomenu wymaga zaangażowania wielu gałęzi wiedzy m.in. takich jak: socjologia, psychologia, prawo karne, kryminologia, kryminalistyka, prawo międzynarodowe publiczne, stosunki międzynarodowe. Tylko współpraca specjalistów z różnych dziedzin może sprawić, że wszyscy będziemy czuli się bezpiecznie w „globalnej wiosce”. ZJAWISKO TERRORYZMU W świadomości wielu osób zjawisko terroru i terroryzmu sprowadza się do wspólnego mianownika. Często słyszymy lub czytamy, że ktoś dokonał aktu terrorystycznego, że ów akt terroru potępili politycy. Niestety, w tych wypowiedziach pojawia się już znaczeniowy błąd. Pojęcia „terror” i „terroryzm” to dwa zupełnie odrębne zjawiska. Terror jest w zasadzie aktem przemocy silnego państwa wobec obywateli450. Historia zna wiele przypadków terroru, np. Jakobinów w okresie Rewolucji Francuskiej. Państwo, szczególnie w systemach totalitarnych, sięga po narzędzia, które zastraszają obywateli, by ci nie dążyli do zmiany władzy. Wewnętrzny terror pozwala decydentom pozostawać u steru rządzenia państwem i osiągania z tego powodu profitów i zysków. Terroryzm jest swoistą odwrotnością terroru. To słabsi obywatele (jednostki) wymuszają

450

MUSZYŃSKI J., Terroryzm polityczny, PWN, Warszawa 1981, s. 92.

281


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

jakieś korzyści na państwie451. Jeśli państwo jest słabe, to terroryści osiągają swe cele. Jeśli natomiast państwo jest silne, z mocnym prawem, to wówczas rodzi się długoletni konflikt z licznymi ofiarami. Terroryści wówczas mnożą akty przemocy, by dosięgnąć wytyczonych celów. Definicje słownikowe pojęcia terroryzmu niewiele mówią o zjawisku terroru. W języku łacińskim „terror oznacza przerażenie, straszną wieść, strach, trwogę, straszne słowo”452. Czasownik terreo można tłumaczyć jako „straszyć”453. Z kolei w Nowej encyklopedii powszechnej PWN zapisano: „ (…) umotywowane ideologicznie, planowane i zorganizowane działania pojedynczych osób lub grup skutkujące naruszeniem istniejącego porządku prawnego, podjęte w celu wymuszenia od władz państwowych i społeczeństwa określonego postępowania, często naruszające dobra osób postronnych (…)”454. Jasno wynika z podanych definicji, niezależnie od czasu ich sformułowania, że terroryzm jest siłowym, brutalnym zastraszaniem ludzi żyjących zgodnie z prawem, w celu wymuszenia korzyści (najczęściej) ideologicznych (np. Al Kaida) lub finansowych – czego najlepszym przykładem jest terroryzm piratów somalijskich. W definiowaniu terroryzmu prym wiodą Stany Zjednoczone, które we współczesnym świecie otwarcie i konsekwentnie walczą o spokój nie tylko swoich obywateli, ale również innych nacji. Różne sposoby podejścia do terroryzmu spowodowały, że definicji tego zjawiska jest co niemiara455. Warto przyjrzeć się dokładniej trzem z nich. Według amerykańskiego Departamentu Stanu terroryzm jest to zaplanowana, motywowana politycznie przemoc wobec celów nieuczestniczących w walce, stosowana przez wewnątrz narodowe grupy czy tajnych agentów, mające głównie na celu oddziaływanie na audytorium. Federalne Biuro Śledcze (FBI) głosi, iż terroryzm to bezprawne użycie siły lub przemocy wobec osób lub mienia, aby zastraszyć lub wywrzeć przymus na rząd, ludność cywilną albo część

451

. BIAŁEK T, Terroryzm manipulacja strachem, Studio EMKA, Warszawa 2005, s. 33. 452 KUMANIECKI K., Słownik łacińsko-polski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982, s. 500. 453 Ibidem. 454 Nowa encyklopedia powszechna, PWN, Warszawa 1997, s. 370. 455 MUSZYŃSK J. I, Terroryzm polityczny, PWN, Warszawa 1981, s.92

282


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

wyżej wymienionych, co zmierza do promocji celów politycznych lub społecznych. Departament Obrony stwierdza, iż terroryzm to bezprawne użycie lub groźba użycia siły czy przemocy wobec osoby lub mienia, by wymusić lub zastraszać rządy czy społeczeństwo, dla osiągnięcia celów politycznych, religijnych czy ideologicznych”456. Okazuje się, że w obrębie jednego państwa, jednego systemu prawnego istnieje kilka definicji terroryzmu. Główne urzędy Stanów Zjednoczonych na swój użytek definiują to groźne zjawisko. Jednak niezależnie od tego, kto usiłuje ująć w słowa ów akt przemocy, to zawsze za tymi słowami kryje się cierpienie najczęściej niewinnych ludzi. Górnolotne cele mieszają się z krwią „Terroryzm to akt przemocy zaplanowany tak, aby zwrócić uwagę i dzięki zdobytemu rozgłosowi przekazać odpowiednie przesłanie457. Liderzy organizacji terrorystycznej - Zjednoczonej Armii Czerwonej uznali, że głównym ich celem jest szokowanie ludzi, że jest to dla nich sposób docierania ze swymi problemami do szerokich mas odbiorców458. Słowa te zakrawają na daleko posunięty cynizm i zatracenie ludzkich odruchów. Pisząc wprost można stwierdzić – mordujemy, bo chcemy dotrzeć do mediów. Zjawisko takiego podejścia do rzeczywistości jest nieobce policji i psychiatrii. Wielu seryjnych morderców zabijało tylko dlatego, by osiągnąć sławę, by cieszyć się z faktu zainteresowania mediami i organami ścigania. Okazuje się więc, że terroryści niewiele różnią się od morderców z wypaczoną psychiką. Rzeczywiście, po przeprowadzeniu badań medycznych (psychiatrycznych), ujawniono, że rzesza terrorystów ma zaburzenia emocjonalne, daleko posunięte zmiany ideologiczne młodych adeptów grup terrorystycznych doprowadziły do zmian w postrzeganiu norm społecznych i zatarcia przestrzeni pomiędzy dobrem i złem. Definicje terroryzmu różnią się od siebie, to jednak większość ekspertów zgadza się, że terroryzm oznacza użycie lub groźbę użycia przemocy, metodę walki lub strategię osiągania pewnych celów; że jego dążeniem jest zastraszenie państwa poprzez ofiary; że jest on bezwzględny i niezgodny z normami humanitarnymi i że rozgłos jest 456

ALEKSANDROWICZ T., Terroryzm międzynarodowy, WAiP, Warszawa 2008, s. 20. 457 Ibidem, s. 21. 458 Ibidem.

283


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

istotnym składnikiem strategii terrorystycznej. Przyjmuje się, że w pełni zjawisko terroryzmu pojawiło się w latach 60. XX w. i wówczas nabrało charakteru znanego obecnie. Oczywiście z biegiem czasu dochodziło do pewnych modyfikacji459. Pierwsi współcześni terroryści atakowali polityków, np. Aldo Moro, ale także zaczęli godzić w określone grupy społeczne czy narodowe. Przykładem jest zamach na izraelskich sportowców w Monachium podczas Igrzysk Olimpijskich. Od tego czasu akty terroru nabrały międzynarodowego charakteru. Ściśle współpracujące grupy działają ponad państwami, np. Al-Kaida. Dawny podział na „czerwony” (lewicowy) i „czarny” (nacjonalistyczny) terror przestał istnieć. Na pierwszy plan wśród czynników aktu terrorystycznego wysuwa się element użycia przemocy lub groźby460. Ponieważ przemoc jest również obecna w przestępczości pospolitej podkreśla, iż w grę wchodzi jedynie jej użycie z szeroko rozumianych powodów politycznych. Taką definicję terroryzmu jako bezprawnego użycia przemocy przeciwko osobom lub własności z przyczyn politycznych lub społecznych sformułował jeszcze w połowie lat 80. XX wieku zespół działający pod kierownictwem ówczesnego wiceprezydenta USA, George’a Busha. W wielu definicjach podkreśla się również problem celu ataku terrorystycznego, czyli przedmiotu czynności wykonawczej, kładąc głównie nacisk na niewinność, bezbronność, czy też przypadkowy dobór ofiar, co pozwala zdefiniować terroryzm jako zbrodnię ślepą. Terroryści uprowadzają samoloty, wysadzają pociągi i autobusy, biorą zakładników na statkach morskich, dokonują skażenia gazami publicznych miejsc. Wszystko to motywują politycznie, ale nie należy zapominać, że podobnych aktów dokonuje się w celu pozyskania środków finansowych na własną działalność. Tak naprawdę terroryści powiązani są z rynkami narkotykowymi, handlarzami bronią oraz materiałami rozszczepialnymi. Najczęściej w owym zmaganiu terrorystów z państwami giną zwykli, postronni ludzie. Spostrzeżenia te potwierdzają badania, z których wynika, że ok. 70% ofiar zamachów terrorystycznych to przypadkowi cywile, ok. 10%

459

MUSZYŃSKI J., Terroryzm polityczny, PWN, Warszawa 1981. Zob.: BONISŁAWSKA B., Współczesne zagrożenia dla bezpieczeństwa publicznego, Zeszyty Naukowe WSEI seria: ADMINISTRACJA, 2(1/2012), s. 113-128

460

284


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

reprezentanci biznesu, ok. 10% wojskowi, pozostali zaś to przedstawiciele urzędów państwowych, w tym dyplomaci461. Z danych wynika, że terrorystom nie zależy na unicestwianiu konkretnych grup społecznych czy zawodowych. W zasadzie zabicie znacznej ilości cywilów dostatecznie wpływa na decydentów, głównie polityków. Cywile stają się swoistymi pośrednikami między terrorystami a politykami. Ich śmierć ma wpłynąć na decyzje władz. Terroryści doskonale zdają sobie sprawę, iż każda wysoko postawiona osoba w państwie jest dobrze chroniona, więc znacznie łatwiej zabić zwykłych obywateli, a efekt zastraszenia w takim wypadku jest znacznie silniejszy. W wyniku owego efektu obywatele, świadkowie zamachu, będą wywierali presję na władzach państwowych. Jeden akt terroru może zmienić nawet strukturę władz. Tak stało się po zamachu na pociągi w Madrycie, gdy to dotychczas rządząca partia przegrała wybory. Wielu badaczy wyciąga wniosek, iż celem aktu terrorystycznego jest nie tylko popełnienie konkretnego przestępstwa (np. zabójstwa), ale również chęć wywołania za jego sprawą określonego efektu i reakcji ze strony władz i opinii publicznej462. W wielu definicjach pojawia się ten element, w niektórych stwierdza się wręcz, iż terroryzm przeznaczony jest dla tych, którzy patrzą, a nie dla tych, którzy stali się jego ofiarami. Aktu terrorystycznego dokonuje się po to, aby strach skłonił obserwatorów, zwykłych ludzi, telewidzów, słuchaczy, internautów - a nie osobę bezpośrednio zaatakowaną - do obrania takiego kierunku działania, jakiego oczekuje terrorysta. Celem działania terrorystów jest zwrócenie uwagi na istnienie pewnych nie załatwionych problemów, a sam akt ma za zadanie stworzenie stanu psychicznego wywołanego przez obawę przed narażeniem się na niebezpieczeństwo ze strony pewnych wrogich, zagrażających wydarzeń lub manifestacji. Spostrzeżenia te potwierdzają badania, z których wynika, że ok. 70% ofiar zamachów terrorystycznych to przypadkowi cywile,ok. 10% reprezentanci biznesu, ok. 10% wojskowi, pozostali zaś to przedstawiciele urzędów

461

PIKULSKI S., Prawne środki zwalczania terroryzmu, Wyd. Uniwersytetu Warmińsko – Mazurskiego, Olsztyn 2000, s. 25-50. 462 . LIEDEL K, PIASECKA P., Współpraca międzynarodowa w zwalczaniu terroryzmu, Oficyna Wydawniczo- Poligraficzna, Warszawa 2004, s. 66-67.

285


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

państwowych, w tym dyplomaci463. Jasno wynika z powyższych danych, że terrorystom nie zależy na unicestwianiu konkretnych grup społecznych czy zawodowych. W zasadzie zabicie znacznej ilości cywilów dostatecznie wpływa na decydentów, głównie polityków. Cywile stają się swoistymi pośrednikami między terrorystami a politykami. Ich śmierć ma wpłynąć na decyzje władz. Terroryści doskonale zdają sobie sprawę, iż każda wysoko postawiona osoba w państwie jest dobrze chroniona, więc znacznie łatwiej zabić zwykłych obywateli, a efekt zastraszenia w takim wypadku jest znacznie silniejszy. W wyniku owego efektu obywatele, świadkowie zamachu, będą wywierali presję na władzach państwowych. Jeden akt terroru może zmienić nawet strukturę władz. Tak stało się po zamachu na pociągi w Madrycie, gdy to dotychczas rządząca partia przegrała wybory. Wielu badaczy wyciąga z powyższych stwierdzeń wniosek, iż celem aktu terrorystycznego jest nie tylko popełnienie konkretnego przestępstwa (np. zabójstwa), ale również chęć wywołania za jego sprawą określonego efektu i reakcji ze strony władz i/lub opinii publicznej. W wielu definicjach pojawia się ten element, w niektórych stwierdza się wręcz, iż „terroryzm przeznaczony jest dla tych, którzy patrzą, a nie dla tych, którzy stali się jego ofiarami. Terroryzm jest teatrem (...), przemocą dla efektu, ale nie dla wyniku: aktualnej ofiary. W rzeczywistości ofiara może być zupełnie nie związana z celem działania terrorystów. Równie często elementem podkreślanym przez badaczy jest brutalność metod terrorystycznych, które są uznawane za wynaturzone. Niemniej jednak mają doprowadzić do podejmowania błyskawicznych zmian politycznych, oczywiście korzystnych dla terrorystów. Poprzez brutalne akty, ludobójstwo dąży się do osiągania celów politycznych, które w normalnych warunkach byłyby nieosiągalne. Po tego rodzaju środki przymusu sięgają terroryści polityczni, religijni. Należy tu przywołać bestialski mord, którego dokonali ekstremiści czeczeńscy w Biesłanie w 2004 r464. W wyniku aktu terrorystycznego zginęło około czterystu niewinnych obywateli, 463

ALEKSANDROWICZ T. R., Terroryzm międzynarodowy, Warszawa 2008, s. 21. 464 BONISŁAWSKA B., Współczesne zagrożenia dla bezpieczeństwa publicznego,..., 2(1/2012).

286


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

w tym 171 dzieci. Ludzie zostali zamordowani, bo. Czeczeńcy żądali niepodległości swego państwa, wycofania wojsk rosyjskich i zwolnienia rebeliantów z więzień. Atak na Biesłańską szkołę spowodował, że od tego momentu prawie cały świat odwrócił się od Czeczenii. Wielu dotychczasowych zwolenników niepodległości tego państwa zamilkło przede wszystkim wobec okrucieństwa. W polskiej doktrynie jedną z najbardziej kompleksowych, a przy tym ogólnych definicji terroryzmu podał Marian Flemming. Według niego „terroryzm to umyślne działanie stanowiące naruszenie prawa karnego i zmierzające w drodze aktów przemocy lub zagrożenia tymi aktami do zastraszania organów państwa lub znacznych odłamów społeczeństwa oraz do wymuszenia określonego postępowania”465. Terroryzm jest zjawiskiem dynamicznym. Wraz z rozwojem techniki, zwłaszcza w sferze komunikacji, przybiera on nowe formy, które zdają się rozszerzać istniejące już definicje. Klasycznym przykładem może być tzw. cyberterroryzm, czyli próba zastraszania za pośrednictwem narzędzi internetowych, np. w formie zagrożenia sparaliżowaniem systemu komputerowego466. Wprowadzanie do sieci wirusów, „Trojanów” jest czystym terroryzmem, który niszczy czyjąś pracę, czyjeś dane. Zwykle nie jest to nazywane terroryzmem, ale już włamania do sieci wewnętrznej banków czy instytucji państwowych nazywane jest aktem terroru. Należy tylko przypuszczać, że w przyszłości cyberterroryści sięgną po możliwości Internetu, by dokonać jakiegoś spektakularnego aktu, np. wyłączenie dostaw energii elektrycznej, czy uszkodzenie środków komunikacji masowej. Wywołuje to szczególne problemy nie tylko dla politologów i socjologów, ale przede wszystkim dla prawników. Ujęcie takiego zjawiska jak współczesny terroryzm w ramy definicji, która musi być precyzyjna, jako że stanowi ujednolicenie przestępstwa, jest zadaniem niezwykle trudnym. W szczególności dotyczy to prawa międzynarodowego, które jest swoistym kompromisem zawieranym przez państwa o różnych

465

FLEMMING M., Terroryzm polityczny w międzynarodowym prawodawstwie, „Wojskowy Przegląd Prawniczy” nr 1, 1996, s. 3. 466 ALEKSANDROWICZ T., Terroryzm międzynarodowy, WAiP, Warszawa 2008, s. 23.

287


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

interesach politycznych, tradycjach kulturowych i systemach prawnych467. O tym, że terroryzm nie jest jedynie problemem teoretycznym, świadczą statystyki. Z danych wynika, że w 2003 r. dokonano 190 aktów międzynarodowego terroryzmu, w wyniku których zginęło 307 osób, a 1593 zostało rannych. Liczba zamachów terrorystycznych od 1983 r. przekroczyła już 10 tys. Co roku na świecie ginie w wyniku aktów terroryzmu międzynarodowego ok. 500 - 800 osób, a ok. 1,5 tys. do 3 tys. zostaje rannych. Rekordowy pod tym względem był rok 2001, gdy w jednym tylko zamachu na World Trade Center w Nowym Jorku zginęło ponad 3 tys. osób. Zagrożenie terroryzmem jest także obecne w Europie, np. zamachy w Madrycie w 2003 r. czy w Londynie w 2005 r. Według raportu Europolu w okresie od października 2005 r. do grudnia 2006 r. w Europie zdarzyło się 498 aktów o charakterze terrorystycznym. Oczywistym staje się, że współczesny świat pogrąża się w eskalacji aktów terroru. Terroryści zastraszają, by osiągnąć swe cele, mimo że demokratyczne państwa nie ulegają żądaniom woli porywaczy, zamachowców. Przerażająca w tym kontekście jest przyszłość nas wszystkich, którzy odczuwają na co dzień skutki walki z terroryzmem, choćby podczas odpraw na lotniskach czy w portach morskich468. Terroryzm stwarza nienaturalne zachowania, wywołuje strach przed każdą podróżą. Najlepszym przykładem takiego stanu są choćby loty do Stanów Zjednoczonych obwarowane licznymi kontrolami. Świat ulega ciągłemu przeobrażaniu, rozwija się technika, zmieniają się koncepcje. Ta dynamika spowodowała, że również sam terroryzm ulega ewolucji. Właśnie dlatego stosunkowo niedawno pojawiło się pojęcie: „nowy terroryzm”469. Został on wprowadzony w 1986 r. przez badaczy z Institute for the Study of Conflict, którzy w jednym ze swoich opracowań wskazywali na sięgające po działania terrorystyczne ruchy religijne, stwierdzając przy tym, iż motywacja religijna nadaje nowy wymiar zagrożeniom terrorystycznym. 467

GUISNEL J., Wojny w cyberprzestrzeni, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998 http://www.stosunkimiedzynarodowe.info [datowano 3.09.2013]. 469 ALEKSANDROWICZ T., Nowy terroryzm, [w:] Współczesne zagrożenia terroryzmem oraz metody działań antyterrorystycznych, red. J. Szafrański, WAiP, Szczytno 2007, ss. 52-53. 468

288


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

Sama koncepcja „nowego terroryzmu” została jednak wypracowana dopiero na przełomie stuleci, w znacznej mierze w rezultacie badań prowadzonych w ramach RAND Corporation. Koncepcja nowego terroryzmu zakłada pojawienie się nowych oraz nieznanych wcześniej lub występujących jedynie sporadycznie cech organizacji terrorystycznych, stwarzających znacznie większe zagrożenia dla społeczności międzynarodowej470. Na pierwszy plan wysuwa się sieciowy charakter organizacji. W praktyce oznacza to nie tylko odejście od klasycznej struktury hierarchicznej, ale przede wszystkim brak jednoznacznej, stałej lokalizacji, bez terytorialność. Jeszcze w ubiegłym wieku Czerwone Brygady działające we Włoszech miały ściśle ustaloną strukturę organizacyjną. Istniała grupa kierująca oraz tak zwani „żołnierze”, którzy mieli za zadanie wykonywać w terenie ściśle określone działania. Jednak obecnie widać odejście od hierarchiczności, raczej wytworzyła się grupa współpracujących ze sobą osób, często rozmawiająca ze sobą tylko poprzez sieć471. Sieciowy model organizacji został opisany w latach 70. XX w., jako SPIN - Segmented, Polycentric, Ideologically Integrated Network (podzielona, policentryczna, ideologicznie scalona sieć). Struktura takich sieci jest bezpostaciowa, a sposób jej rozprzestrzeniania się określana jest mianem „rojenie się”, „namnażanie”. Organizacje terrorystyczne wprowadzają w obręb demokratycznego państwa swoich przedstawicieli, którzy wtapiają się w lokalną społeczność. Najczęściej są to studenci, ludzie dobrze wykształceni, majętni, którzy mają nieograniczone możliwości podróżowania. Tego rodzaju uśpienie agenta, zakamuflowanie go, daje możliwość rozbudowywania struktury grupy terrorystycznej. Takich ludzi później można wykorzystać do jednego, ściśle określonego ataku. W takich sytuacjach pytani później sąsiedzi, koledzy z pracy mówią, że ów zamachowiec był zwykłym, miłym człowiekiem, po którym nie można było się spodziewać okrucieństwa. Jeśli przyjąć, iż tradycyjne użycie siły w stosunkach międzynarodowych, stanowi wyłączne uprawnienie państwa i jego organów, to użycie siły przez podmioty niepaństwowe uznać należy

470

Ibidem. BECK U., Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa ekonomia polityki światowej, Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa 2005, s. 31.

471

289


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

za efekt i przejaw zmniejszających zdolności państw do obrony i egzekwowania swych praw472. Konflikt asymetryczny jest to sytuacja, kiedy jedna ze stron na skutek dysproporcji potencjałów militarnych i innych zasobów wykorzystywanych w konflikcie, oraz odmienności kulturowych, decyduje się na zastosowanie metod, środków i taktyk niekonwencjonalnych z punktu widzenia przeciwnika. Konflikt asymetryczny może toczyć się pomiędzy państwami (czyli konflikt międzynarodowy, np. wojna iracko-amerykańska), jak też pomiędzy państwem a podmiotem pozapaństwowym, np. organizacją terrorystyczną, jak to się dzieje pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Al-Kaidą473. Analizując zamach 11 września 2001 r. na World Trade Center z punktu widzenia strategicznego, Stanisław Koziej wyróżnia cztery charakterystyczne cechy: • Skalę zamachu, czyli śmierć ok. 3 tys. ofiar, kilka tysięcy rannych, bezpośrednie i pośrednie straty materialne. Według Banku Światowego poprzez zwiększenie liczby zamachów wzrosła o 10 milionów w skali globalnej liczba ludzi żyjących w ubóstwie, a straty gospodarki światowej przewyższyły 80 mld USD; • Uzyskanie totalnego zaskoczenia; • Spowodowanie gigantycznego szoku w skali globalnej; • Modus operandi (sposób działania sprawców). Rzecz nie tylko w ich pomysłowości, lecz przede wszystkim faktem jest, iż zamach został dokonany wyłącznie środkami pozamilitarnymi. Możemy zatem stwierdzić, że zamach na World Trade Center należy zaliczyć do przypadków agresji asymetrycznej474. Jedyną regułą jest unikanie reguł. „Istotą działań asymetrycznych jest wciąganie przeciwnika w obszary nieznane, wykorzystywanie jego siły przeciw niemu, a jego słabości jako własnej siły”475. Terroryści mają zawsze nad przeciwnikiem 472

GUISNEL J., Wojny w cyberprzestrzeni, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998. MADEJ M., Zagrożenia asymetryczne bezpieczeństwa państw obszaru transatlantyckiego, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2007, ss. 44-74. 474 KOZIEJ S.., Między piekłem a rajem: szare bezpieczeństwo na progu XXI wieku, Toruń 2006, s. 178. 475 Tamże. 473

290


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

przewagę czasu oraz miejsca, ponieważ mogą zaplanować zamach uderzając w wybranym przez siebie czasie i w wybrany przez siebie cel. Państwo nie może chronić wszystkiego co do niego należy przez cały czas. Owszem, istnieje wiele agend chroniących państwo jak i poszczególnych obywateli, ale wszystkie tego rodzaju działania mają ograniczony zasięg. Największą zmianą, jeśli chodzi o zagrożenia ze strony międzynarodowego terroryzmu, jest dążenie do eskalacji przemocy i wyboru takiego sposobu działania, który pociąga za sobą maksymalizację ofiar śmiertelnych i strat materialnych. Cele terroryzmu. Celem terroryzmu jest wzbudzenie strachu i zdobycie za jego pomocą dominacji oraz kontroli nad obserwatorami aktu terrorystycznego. Konieczność dotarcia do „publiczności”, a nie tylko do bezpośrednich ofiar zamachu, wymaga od terrorystów takiego zaplanowania ataku, by przyciągnąć uwagę telewizji, prasy i radia. Media stają się przekaźnikiem żądań terrorystycznych i prezentacji poglądów głoszonych przez ugrupowania terrorystyczne, a ponadto służą demonstracji (podobnie jak i ataki) siły tych ugrupowań. Z kolei dla mediów terroryzm stanowi sensacyjną i przyciągającą uwagę wiadomość476. To zainteresowanie mediów aktem terrorystycznym wpływa nieraz negatywnie na podejmowane działania zapobiegawcze, a nawet może znacznie utrudnić bezpośrednie wykonanie akcji odpowiednich służb przeciw terrorystom. Sytuacje takie nie są wynikiem celowego działania mediów, lecz wynikają ze sprzeczności celów między środkami przekazu (dążącymi do jak najszybszego przekazania wiadomości) a instytucjami zapewniającymi porządek publiczny, (dla których tajność działań jest warunkiem powodzenia działań antyterrorystycznych). Ponadto media prezentując zdobyte informacje skracają rządom i administracji czas na podejmowanie decyzji i reakcje na akty terrorystyczne. Szybkie i powierzchowne informowanie społeczeństwa, nazywane „syndromem CNN” oraz komentowanie tych informacji wytwarza swoistą presję mediów na rząd, by jak najszybciej zareagował czy przedstawił plan działania477.

476

MADEJ M.: Międzynarodowy terroryzm polityczny, MSZ, Warszawa 2001, s. 16-18. 477 Ibidem, s.19

291


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

Aktywność mediów powoduje, że działania władz podejmowane pod taką presją często są pochopne lub błędne. Również składane wówczas deklaracje ograniczają władzom pole manewru i trudno potem się z nich wycofać. Wywołana przez media koncentracja uwagi społeczeństwa na akcie terrorystycznym wymusza na politykach podjęcie rozmów z terrorystami, a to z kolei jest ich sukcesem, bo pozwala wymusić ustępstwa władz478. W efekcie rośnie poczucie zagrożenia w społeczeństwie oraz poczucie bezsilności władz państwowych wobec tego zjawiska. Motywacje działań terrorystów. Motywacja działań terrorystów jest punktem wyjścia do analizy współczesnego terroryzmu. Powody, jakimi kierują się terroryści warunkują wybór celu pierwotnego, określonych taktykę działania, bezpośrednich celów ataku oraz środków używanych podczas ataku. Często wartości i światopogląd, którymi kierują się terroryści wpływa także na organizację grupy. Współcześnie terroryzm jest uzasadniany pobudkami religijnymi, dążeniami nacjonalistycznymi lub separa-tystycznymi479. Terroryzm wynikający z przekonań religijnych został odnotowany w statystykach w 1980 roku, po rewolucji islamskiej w Iranie. Od tego momentu nastąpił wzrost liczby organizacji pobudkami religijnymi uzasadniających stosowanie terroru. W 1995 roku udział religijnych grup terrorystycznych wyniósł 46% ogółu znanych i aktywnych organizacji terrorystycznych (26 grup religijnych na 56 organizacji), przy czym przeważającą część wśród nich stanowiły organizacje muzułmańskie480. Liczba tych organizacji, a przede wszystkim prowadzona przez nie działalność powoduje, że odgrywają one szczególną rolę w terroryzmie. Zdecydowana większość spektakularnych i najkrwawszych aktów terrorystycznych dokonanych w ostatniej dekadzie XX wieku i w nowym stuleciu została dokonana przez ugrupowania religijne. Terroryzm nacjonalistyczny lub separatystyczny jest skierowany przeciwko władzy państwa, od którego terroryści chcą się odłączyć. Specyfika tej motywacji powoduje, że cele ataków są ograniczane do znajdujących się na terenie tego państwa obywateli

478

Ibidem, s. 22-23 Ibidem, s. 23 480 Ibidem, s. 24 i 31 479

292


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

lub mienia. Ponadto terroryści swoją działalność odwołują do społeczeństwa, do swych potencjalnych lub aktualnych sympatyków i przez to starają się ograniczyć przemoc do skali minimalnej, niezbędnej w ich mniemaniu do skutecznej walki politycznej481. Strategia terroryzmu. Terroryzm wykorzystuje strategię pośrednią. Bezpośrednio atakowany jest cel pośredni, a w przypadku jego osiągnięcia realizowany jest cel główny lub znaczna jego część. Strategia pośrednia jest oparta na: • przełamywaniu norm zachowania obowiązujących w danej społeczności i praw obowiązujących w czasie pokoju lub wojny. Jest to wynikiem odrzucania zasad moralnych i braku hamulców w działaniu; • psychologii adresatów działań terrorystycznych. Przeważnie działania te są dramatycznie manifestowane, zazwyczaj nieprzewidywalne zarówno, co do wpływu na psychikę ofiar, jak i na otoczenie; • wyborze często nieuzbrojonych i niewinnych ofiar – ściśle określonych i wyselekcjonowanych lub anonimowych; • stosowanie środków, aby demonstrowały bezwzględność członków grup terrorystycznych; • wyborze miast, jako głównego teatru działań482. Powodzenie strategii pośredniej zapewnia dobór starannie wyselekcjonowanej, reprezentatywnej, symbolicznej ofiary terroryzmu, która winna być zabita lub ranna483. Organizacja działań terrorystycznych Struktura organizacji terrorystycznych w przeszłości była stosunkowo prosta. Składały się na nią trzy kręgi: „rdzeń”, czyli osoby bezpośrednio zaangażowane w działania terrorystyczne, zazwyczaj głęboko zakonspirowane, odpowiedzialni za zabezpieczenie logistyczne akcji bezpośrednich, jak i za długotrwale

481

MADEJ M., Międzynarodowy terroryzm polityczny, MSZ, Warszawa 2001. INDECKI K., Prawo karne wobec terroryzmu i aktu terrorystycznego, Wyd. Uł., Łódź 1998, s. 27. 483 Ibidem. 482

293


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

ukrywających się bojówkarzy „rdzenia”, sympatycy niezwiązani bezpośrednio z dwoma kręgami wewnętrznymi, stanowili dla nich naturalną rezerwę kadrową i zaplecze finansowe. Organizacja tego typu jest całkowitym przeżytkiem, gdyż okazała się zbyt mało elastyczna, nadmiernie podatna na inwigilacje policyjną i rozbicie. Zdecydowana większość tak zorganizowanych ugrupowań nie przetrwała po przerwaniu pomocy udzielanej im przez służby specjalne państw popierających terroryzm np. z bloku wschodniego. Współczesne organizacje terrorystyczne mają postać sieci o strukturze amorficznej (nieuporządkowanej) rozwijającej się w sposób nieuporządkowany, bez hierarchicznej kontroli kierownictwa. Powiązane są ideologią, charakteryzuje je żądza destrukcji, wykorzystują zarówno zdobycze najnowszej technologii (łączność satelitarną, Internet itp.), jak i tradycyjne metody - gołębie pocztowe, kontakty w restauracjach, meczetach, kościołach czy organizacjach charytatywnych484. Organizacje te nie mają siedziby czy punktu naboru członków. Nie posiadają także oficjalnych dokumentów wskazujących na istnienie organizacji. W efekcie organizacji tych nie można „otoczyć i zbombardować”, ani w inny sposób całkowicie usunąć ich członków. Louis Beam, jeden z czołowych działaczy ruchu amerykańskiej skrajnej prawicy, określił tego typu organizacje „oporem bez przywództwa”485. W myśl tej idei, organizacje terrorystyczne są luźną federacją niepowiązanych bezpośrednio ze sobą (autonomicznych) komórek bojowych, które jednoczy wspólny, bardzo ogólnie nakreślony cel. Czynnikiem spajającym te grupy jest nadbudowa logistyczna będąca nie tyle organizacją, co całym kompleksem różnorodnych przedsięwzięć, niekiedy luźno powiązanych ze sobą, ukierunkowanych na zaspokojenie rozmaitych potrzeb grup bojowych. Wzajemne przenikanie się struktur bojowych z instytucjami zarobkowymi, charytatywnymi i edukacyjnymi, przy znacznej infiltracji pewnych środowisk (np. muzułmańskich przez fundamentalistów islamskich) powoduje, że organizacje tego typu są stosunkowo mało podatne na zniszczenie. 484

SZLENDAK T., Terroryzm oczami socjologa, Wyd. Uniw. Mikołaja Kopernika, Toruń 2002, s.59-60. 485 KUBIAK K., Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne na świecie, Wyd. Trio, Warszawa 2005, s.107.

294


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

Środki i metody ataków terrorystycznych. Jednym z czynników kierującym terroryzmem jest przemoc lub groźba. Przemoc może przybierać postać każdego zachowania zdolnego wywołać strach, a przez to dominację i kontrolę nad obserwatorami aktu terrorystycznego. Jednak w praktyce terroryści stosują najbardziej spektakularne formy przemocy pozwalające na wyraźne postawienie cezury między terroryzmem a zwykłą praktyką stosowania przymusu. Najczęściej terroryści stosują: 1) zamach na życie – kierowany jest najczęściej przeciwko urzędnikom administracji państwowej, policjantom, żołnierzom, przywódcom partii politycznych; 2) zamach bombowy – wywiera specyficzną presję na społeczeństwo, a sprawcy daje poczucie względnego bezpieczeństwa, gdyż może on znajdować się z dala od miejsca eksplozji ; 3) uprowadzenie pojazdu lub samolotu – było najczęściej stosowane w latach 60 i na początku lat 70, XX wieku; obecnie terroryści rozwinęli tę formę działań i oprócz porwania samolotu z zakładnikami, powodują jego rozbicie we wcześniej zaplanowanym miejscu (np. World Trade Center z 11 września 2001r) ; 4) uprowadzenie osoby (kidnaping) – ma na celu wykorzystanie porwanego, jako elementu przetargowego w spełnieniu stawianych żądań, 5) wzięcie zakładników – przetrzymywanie osoby lub osób służy użyciu ich, jako elementu przetargowego w spełnieniu żądań, jest także tarczą ochronną w negocjacjach z Policją bądź władzami, gdyż zakładnicy powstrzymują siłową interwencję Policji lub wojsk (w odróżnieniu od uprowadzenia miejsce przebywania zakładników jest znane)486. Terroryści najczęściej stosują broń konwencjonalną, w szczególności automatyczną broń ręczną i ładunki wybuchowe. Zestaw używanej przez nich broni stale jest modyfikowany: stosowane są plastyczne materiały wybuchowe, wykorzystywane są coraz precyzyjniejsze zapalniki czasowe czy też zdalnie odpalane

486

JAŁOSZYŃSKI K., Terroryzm a wojsko, „Zeszyty Naukowe AON”, 2000, Nr 2/39, s. 191.

295


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

elektroniczne detonatory. Wykorzystywanie przez terrorystów nowych rozwiązań technicznych umożliwia im dokładniejsze zaplanowanie i synchronizację akcji, a ponadto wymusza systematyczne doskonalenie środków i działań służb antyterrorystycznych487. Najbardziej rozpowszechnionym sposobem ataku jest używanie „bomb samochodowych”. Są one łatwe do wytworzenia i umieszczenia w zaplanowanym miejscu, maja dużą siłę rażenia i skutkują licznymi ofiarami. Natomiast ataki samobójcze stanowią nikły procent ogółu aktów terrorystycznych, jednak przynoszą największą liczbę ofiar. W ostatniej dekadzie XX wieku mniejsze znaczenie miały ataki na samoloty. Wynikało to z jednej strony z rosnącej skuteczności działań służb antyterrorystycznych, z drugiej zaś ze zmiany taktyki terrorystów488. Obecnie atak jest wyłącznie formą demonstracji siły, rzadziej natomiast służy zdobyciu zakładników stanowiących „kartę przetargową” w negocjacjach. Po udanym ataku terrorystów na World Trade Center i Pentagon. Trend ten może się zmienić. Porwane samoloty posłużyły za skuteczną broń, łatwą w transporcie489. Nieprzewidywalność i ekstremalność działań terrorystów zwiększają zagrożenie użycia przez nich broni masowego rażenia. Technologie wojskowe XXI w. oferują możliwość dokonania ataku na każdą niemal skalę, z ogromną precyzją. Do dyspozycji osób planujących atak pozostają zarówno środki o charakterze chemicznym, biologicznym, jak i atomowym. Terroryzm chemiczny, biologiczny i nuklearny wzbudzają obecnie największy strach. Zastosowanie któregokolwiek z nich może przyczynić się do fizycznego wyniszczenia potencjalnego celu ataku. Terroryzm odwołuje się także do jednego z najbardziej charakterystycznych dla XXI w. zjawisk – do rzeczywistości wirtualnej. W świecie, który tak nierozerwalnie związany jest z sieciami komputerowymi, ujęcia wody pitnej, oczyszczalnie ścieków, szpitale i elektrownie zależne są od sprawnego działania tych sieci - również komputer może stać się bronią masowego rażenia. W wypadku państw, jako podmiotów prawa międzynarodowego, granicą stosowania wymienionych wyżej 487

MADEJ M., Międzynarodowy terroryzm polityczny, MSZ, Warszawa 2001, s. 42. 488 Ibidem, s. 43. 489 Ibidem, s. 44-48.

296


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

środków jest prawo międzynarodowe. Ponadto już w latach zimnej wojny sformułowana została zasada MAD (Mutually Assured Distruction – wzajemnie gwarantowanego zniszczenia)490. Współczesne państwa, które sięgnęłoby po broń masowego rażenia narażone zostałoby na odwet ze strony innych członków społeczności międzynarodowej, odwet realizowany na mocy choćby art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego, czy też na mocy art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych, które przyznają państwom prawo do zbiorowej lub indywidualnej samoobrony. Dlatego też, mimo, że wiele państw znajduje się w posiadaniu broni masowego rażenia, prawdopodobieństwo, że którekolwiek z nich sięgnie po nią w celu rozwiązania jakiegokolwiek konfliktu jest znacznie mniejsze, niż użycie jej w celu przeprowadzenia ataku przez mobilne i nie posiadające stałych siedzib ugrupowania terrorystycznego. Te ostatnie są bowiem znacznie mniej narażone na uderzenie odwetowe z użyciem broni masowego rażenia491. Zakończenie Głównym zamierzeniem niemniejszego wystąpienia ujęcie w zarysie problemu terroryzmu, który ma zasięg międzynarodowy – globalny i charakteryzuje się niezwykłą dynamiką zmian. Ta problematyka w dzisiejszych czasach jest tematem niezwykle aktualnym i istotnym. Ewolucja terroryzmu odbywa się zarówno na płaszczyźnie strategiczno - ideologicznej, jak i w zakresie wyboru potencjalnych celów i metod działania. Zjawiska i trendy, charakterystyczne dla określonej części świata, z dużym prawdopodobieństwem pojawią się w podobnej formie także w innych krajach. Wydaje się, że to właśnie Europa Zachodnia spośród nieislamskich regionów stanowić będzie główne pole aktywności. Dlatego także Polska powinna być przygotowana na wystąpienie realnego zagrożenia terroryzmem. W Polsce zamachy terrorystyczne są zjawiskiem nieznanym z praktycznego punktu widzenia. W powszechnej opinii taka sytuacja postrzegana jest, jako brak realnego zagrożenia, lecz rzeczywistość może się radykalnie zmienić. Kraj, który nie posiada wielu wyspecjalizowanych jednostek, zabezpieczeń oraz sprawdzonych na lokalnym gruncie schematów zapobiegania terroryzmowi, łatwo może stać się celem.

490 491

Ibidem. Ibidem.

297


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

Po przedstawionych wyżej informacjach wysunąć można następując wnioski. Terroryzm jest narzędziem, które może posłużyć każdemu ugrupowaniu stosującemu przemoc lub groźby jej użycia dla zrealizowania swoich celów, przez co również Polska może być narażona na ataki terrorystyczne. Zagrożenie atakami terrorystycznymi może spotęgować również fakt, iż Polska jest zaangażowana w działania koalicji antyterrorystycznej na poziomie międzynarodowym oraz w realizację wewnętrznych aspektów zwalczania terroryzmu. Działania te służą realizacji jednego z podstawowych celów – zapewnienie bezpieczeństwa obywatelom naszego kraju. Można ocenić, iż poziom systemowego przygotowania naszego kraju na zagrożenia terrorystyczne, które wynikają z coraz bardziej komplikującej się sytuacji międzynarodowej, nie sprzyja wiarygodności naszego kraju w walce z terroryzmem. Rzeczpospolita Polska powinna podjąć stosowne działania, aby udoskonalić efektywność systemu ochrony w naszym kraju. Faktem jest, że w Polsce nadal brakuje jednolitego i kompleksowego systemu reagowania kryzysowego zintegrowanego z systemem obrony państwa. Ponadto poszczególne podmioty dysponują niejasnymi, dublującymi się kompetencjami w zakresie zwalczania tego rodzaju zagrożeń. Pomimo że polski system antyterrorystyczny daleki jest od stanu idealnego, podkreślić należy fakt prowadzenia intensywnych prac nad doskonaleniem mechanizmów przeciwdziałania zagrożeniom terrorystycznym. Między innymi w ramach międzyresortowego zespołu do spraw zagrożeń terrorystycznych opracowany został dokument strategiczny „Narodowy Program Antyterrorystyczny Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2011-2016”, który określa podstawowe kierunki polityki antyterrorystycznej oraz przedstawia rolę poszczególnych resortów, służb i instytucji w realizacji zadań w zakresie rozpoznawania, przeciwdziałania i zwalczania zagrożeń terrorystycznych oraz neutralizacji i usuwania skutków ewentualnych zamachów terrorystycznych. Definiuje zasady, formy i środki dotychczasowego zaangażowania oraz przedstawia priorytety i plany działań, które podejmowane będą w najbliższych latach w zakresie walki z terroryzmem. Trwają także prace nad stworzeniem krajowej polityki informacyjno - medialnej instytucji państwowych w obszarze zagrożeń terrorystycznych. Podejmowane są również inicjatywy,

298


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

mające na celu doskonalenie komunikacji ze społeczeństwem i jego edukację w zakresie profilaktyki antyterrorystycznej. W kontekście coraz częstszego sięgania po terroryzm, jako metodę osiągania celów czerpanie wiedzy na temat sposobów walki z terroryzmem od krajów borykających się bezpośrednio z tym problemem, a także wymiana doświadczeń w ramach współpracy międzynarodowej są kluczowymi elementami skutecznego zwalczania tego zagrożenia i budowania bezpieczeństwa globalnego. Zwalczanie terroryzmu, poznanie tego zjawiska to nie tylko kwestia praktyki, ale także dziedzina badań naukowych, które do tej pory pozostawiają wiele pytań! Bibliografia: 1. ALEKSANDROWICZ T., Terroryzm międzynarodowy, Wyd. WAIP, Warszawa 2008. 2. ALEKSANDROWICZ T., Nowy terroryzm, [w:] Współczesne zagrożenia terroryzmem oraz metody działań antyterrorystycznych, red. J. Szafrański, WAiP, Szczytno 2007. 4. BĄK T., Zwalczanie terroryzmu w ramach operacji wojskowych, Wyd. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania, KrakówRzeszów-Zamość 2011. 5. BECK U., Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa ekonomia polityki światowej, Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa 2005. 6. BIAŁEK T., Terroryzm manipulacja strachem, Studio EMKA, Warszawa 2005. 7. Bonisławska B., Współczesne zagrożenia dla bezpieczeństwa publicznego, Zeszyty Naukowe WSEI seria: ADMINISTRACJA, 2(1/2012), s. 113-128 11. FLEMMING M., Terroryzm polityczny w międzynarodowym prawodawstwie, „Wojskowy Przegląd Prawniczy” nr 1, 1996. 12. HOFFMAN B., Oblicza terroryzmu , Wyd. Bertelsmann Media, Warszawa 2001. 13. KOZIEJ S., Strategiczne środowisko bezpieczeństwa międzynarodowego i narodowego w okresie pozimnowojennym, WUW, Warszawa 2010. 14. KOZIEJ S., Między piekłem a rajem: szare bezpieczeństwo na progu XXI wieku, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2006. 15. LIEDEL K., Zwalczanie terroryzmu międzynarodowego w polskiej polityce bezpieczeństwa, MSZ, Warszawa 2010.

299


ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE Antoni Olak, Antoni Krauz

16. 17. 18.

19.

17. 18.

19. 20.

21.

LIEDEL K., PIASECKA P., Współpraca międzynarodowa w zwalczaniu terroryzmu, Oficyna Wydawnicza Adam, Warszawa 2004. MADEJ M., Zagrożenia asymetryczne bezpieczeństwa państw obszaru transatlantyckiego, PISM, Warszawa 2007. MAJCHÚT I., Terorizmus a povstanie ako bezpečnostná hrozba, In: Riadenie bezpečnosti zložitých systémov, medzinárodný vedecký seminár : 21.-25. februára 2011. - Liptovský Mikuláš : Akadémia ozbrojených síl generála Milana Rastislava Štefánika, 2011. - ISBN 978-80-8040-417-8. - S. 94-98. MAJCHÚT I., Civilno-vojenské vzťahy v kontexte účasti ozbrojených síl v ovodobých ozbrojených konfliktoch In: Bezpečnostné fórum 2012: II. zväzok : zborník príspevkov z V. medzinárodnej vedeckej konferencie v Banskej Bystrici 8. - 9. februára 2012. - Banská Bystrica : Fakulta politických vied a medzinárodných vzťahov Univerzita Mateja Bela, 2012. - ISBN 978-80-557-0332-9. - S. 568-573. MUSZYŃSKI J., Terroryzm polityczny, PWN, Warszawa 1981. OSTANT W., Europejski Urząd Policji (Europol). Instytucja europejskiego systemu bezpieczeństwa wewnętrznego i wymiaru sprawiedliwości, Zeszyty Instytutu Zachodniego 45/2007, Poznań 2007. Szlachter D., Walka z terroryzmem w Unii Europejskiej. Nowy impuls, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2006. SPILÝ, P. Nástroje Európskej únie na komplexné riešenie kríz. In: Národná a medzinárodná bezpečnosť 2011: zborník 2. medzinárodnej vedeckej konferencie. Liptovský Mikuláš : Akadémia ozbrojených síl generála M. R. Štefánika. s. 260-266. ISBN 978-80-8040-429-1. Wiśniewski B., Zalewski S., Bezpieczeństwo wewnętrzne RP w ujęciu systemowym i zadań administracji publicznej, Wyższa Szkoła Administracji, Bielsko Biała, 2006.

Strony Internetowe: 1. http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/docum ts/dt/660/660824/660824pl.pdf 2. polskawue.gov.pl/HLP/mointintgr.nsf/0/FDF288C271E839A1 C1256E750055FFFA/$file/ME2813PL.pdf?Open. 3. http://prezydencja.policja.pl. 4. http://www.twojaeuropa.pl. 5. http://www.stosunkimiedzynarodowe.info.

300


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

Paweł Pajorski

Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego APEIRON w Krakowie

GRUNWALDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ ABSTRAKT Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim toczyła się w latach 1409 – 1411, jednakże momentem przełomowym była bitwa w dniu 15 lipca 1410 roku, która odbyła się na polach Grunwaldu. W tejże bitwie do ochrony osoby króla Władysława II Jagiełły wydzielono niewielki, doborowy oddział straży przybocznej, który, jak wskazują przekazy Jana Długosza, zdał egzamin w warunkach konfliktu zbrojnego i próby dokonania bezpośredniego zamachu na życie króla. SŁOWA KLUCZE Władysław Jagiełło, bitwa pod Grunwaldem, ochrona króla, kopia, straż przyboczna. ABSTRACT The great war with the Teutonic Order took place in the years 1409 - 1411, but the turning point was a battle on 15 July 1410, which took place on the fields of Grunwald. At that battle to protect the people of King Vladislav II Jagiello isolated small squad picked guard, which, as indicated by the messages of John Dlugosz, passed the test in conditions of armed conflict and attempts to make a direct attack on the king's life. KEYWORDS Wladyslaw Jagiello, the Battle of Grunwald, the protection of the king, bodyguards.

301


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

„(…) każdy mieszkaniec kraju, ponieważ jest cząstką wspólnoty, w miarę swych sił winien, zachowując sprawiedliwość, zabiegać o dobro wspólne, pomnażać je, bronić go i chronić, a jeśli zajdzie potrzeba, bez wahania krew w jego obronie przelać”492 Stanisław ze Skarbmierza Jedna z największych średniowiecznych bitew stoczonych przez jazdę i zarazem zwycięstwo wojsk polskich nad wojskami Zakonu Krzyżackiego493, odniesione dnia 15 lipca 1410 roku jest 492

Stanisław ze Skarbmierza (dziś – Skalbmierz) - doktor prawa kanonicznego, pierwszy rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego (Akademii Krakowskiej), autor dzieła „O wojnach sprawiedliwych”; fragment tekstu z kazania „o powinności poszanowania wspólnego dobra” (źródło: S. BRATKOWSKI, Najkrótsza historia Polski, Krajowa Agencja Wydawnicza KAW, Warszawa 1999, s. 121). 493 Krzyżacy (łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem; niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem) - zakon rycerski powstały w Jerozolimie, którego korzenie sięgają 1118 r., jeden z trzech największych zakonów, obok zakonu joannitów i zakonu templariuszy, które powstały na fali krucjat w XI i XII wieku. Bractwo powstało dla prowadzenia miejsc odpoczynku i szpitali dla pielgrzymów odwiedzających miejsca związane z życiem Jezusa. W 1191 roku powstała nazwa bractwa szpitalnego, a papież Klemens III oficjalnie zatwierdził jego istnienie. W 1198 r. papież Celestyn III nadał bractwu statusu pełnego zakonu rycerskiego i w tym też roku została opracowana reguła Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Od joannitów przejęto obowiązek opieki nad chorymi i rannymi, a od Templeariuszy posługi rycerskie. Papież Honoriusz III w czasie swojego pontyfikatu (1216-1227) zrównał zakon w prawach z oboma starszymi zakonami rycerskimi templariuszami i joannitami. Prawdziwy rozwój zakon zawdzięcza swojemu czwartemu wielkiemu mistrzowi, Hermannowi von Salza, który drogą cierpliwych działań dyplomatycznych wyjednywał u papieży i cesarzy przywileje i nadania ziemskie na terenie Włoch, Niemiec i Palestyny, dzięki czemu zakon stał się prawdziwą potęgą ekonomiczną i polityczną, znacznie wyprzedzając joannitów i templariuszy. W 1211 roku, król węgierski Andrzej II, ściągnął Krzyżaków do Siedmiogrodu, lokując ich w Burzenlandzie (obecnie okolice Braszowa w Rumunii) z zadaniem obrony królestwa przed pogańskimi Połowcami (Komanami). Jednak, w 1225 roku wygnał ich z kraju, gdyż zorientował się, że Krzyżacy bardziej zainteresowani są stworzeniem własnego, odrębnego państwa niż walką z poganami. W 1226 r. książę mazowiecki Konrad zaprosił, za namową Jadwigi Śląskiej, zakon na swoje ziemie, przyznając mu w 1228 r. w dzierżawę ziemię chełmińską oraz ziemię michałowską. Zakon sprowadzony, by zapewnić bezpieczeństwo ewangelizacji Prusów, opanował

302


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

jednym z najlepiej zapisanych w pamięci Polaków wydarzeń historycznych. „Opiewali je artyści najwyższej rangi, których sztuka była i wielka, i patriotyczna”494. Bitwa oraz victoria495 grunwaldzka utrwalone zostały na kartach historii przez największego polskiego kronikarza średniowiecza Jana Długosza496 herbu Wieniawa, którego

militarnie obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem formację państwową Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy. W 1525 roku wielki mistrz Albrecht Hohenzollern przyjął luteranizm i sekularyzował Zakon. Państwo zakonne zostało zmienione w świeckie księstwo dziedziczne, pozostające w zależności lennej od Polski. Inflancka gałąź Zakonu Krzyżackiego utrzymała się do roku 1561, kiedy to ostatni mistrz krajowy Gotthard Kettler sekularyzował Zakon i został księciem Kurlandii, pod zwierzchnością Polski i Litwy. W 1970 r. zakon przyjął tradycyjną nazwę: Bracia Domu Niemieckiego Najświętszej Marii Panny w Jerozolimie, oraz jej formę skróconą: Zakon Niemiecki. Krzyżacy są zakonnikami katolickimi, podlegającymi głowie Kościoła rzymskiego. Bracia i siostry z Zakonu Niemieckiego zajmują się obecnie działalnością duszpasterską, medyczną i charytatywną prowadząc wiele szpitali i hospicjów. W ostatnich latach wielki mistrz odwiedził kilkukrotnie Polskę i podczas jednego z pobytów w roku 1993 odprawił na zamku w Malborku wspólnie z polskimi duchownymi mszę świętą, podczas której modlono się o pojednanie i wybaczenie win. (źródło: KOWALSKA Z., Krzyżacy w innym świetle. Od średniowiecza do czasów współczesnych, Wydawnictwo Janineum oraz Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej BIBLOS, Tarnów 1996; także http://www.zakonkrzyzacki.pl/, dostęp: 22.09.2013 r. oraz RILEY–SMITH J. (red.), Historia krucjat, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 2000). 494 PANAS H., Prywatne życie Władysława Jagiełły, Stowarzyszenie Społeczno– Kulturalne „POJEZIERZE”, Olsztyn 1969, s. 7. 495 Victoria (łać.) – zwycięstwo. 496 Jan Długosz, ur. w 1415 r. na zamku brzeźnickim, był czwartym synem Jana Długosza (uczestnika bitwy pod Grunwaldem) i Beaty, córki Marcina z Borowna. Studiował w Akademii Krakowskiej (1428 – 1431), w latach 1431 – 1455 pracował w kancelarii kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, Po śmierci Oleśnickiego służył na dworze królewskim; jako dyplomata bronił przeciwko Krzyżakom praw Polski do Pomorza. Od 1467 r. był jednym z wychowawców synów Kazimierza Jagiellończyka, Pozostawił po sobie kilka prac historycznych, jak Banderia Prutenorum (Chroągwie Prusaków) – stanowiąca opis chorągwi krzyżackich zdobytych pod Grunwaldem, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis (Księga dóbr duchownych diecezji krakowskiej) – będąca opisem posiadłości duchownych, oraz dzieło życia, 12 ksiąg zatytułowanych Annales seu cronicae incliti regni Poloniae (Roczniki, czyli kroniki sławnego królestwa polskiego), znane też z wydania częściowego w 1614 r. pt. Historia Polonica. Był kanonikiem krakowskim, tuż przed śmiercią, w 1480 r., otrzymał sakrę

303


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

ojciec, Jan, uczestnik bitwy pod Grunwaldem497, za zasługi położone w tej bitwie został uhonorowany stanowiskiem burgrabiego zamku Brzeźnica koło Radomska, a nieco później starostą grodowym w Nowym Korczynie pod Krakowem. W jego opisie potrzeby, jak nazywano w minionych wiekach konflikty zbrojne498, grunwaldzkiej, znajdujemy fragment mówiący wprost o posiadaniu przez króla Władysława Jagiełłę „chorągiewki”499 straży przybocznej. Warto zatem przyjrzeć się dokładniej bodyguardom pierwszego władcy Polski z dynastii Jagiellonów. Z Bożej łaski król Polski, ziemi krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, Kujaw, pan i dziedzic Pomorza i Rusi Czerwonej, najwyższy książę Litwy – Władysław II Jagiełło, który na Litwie nazywany był: Jogaila, na Rusi: Jagajło, przez krzyżaków zaś: Jagal – Yagel500, urodził się ok. 1348 - 1352 roku w Wilnie, zmarł zaś w nocy z 31 maja na 1 czerwca 1434 roku, w Gródku (później zwanym Jagiellońskim501). „Syn Olgierda502, wielkiego księcia litewskiego

arcybiskupią we Lwowie (źródło: Mały słownik pisarzy polskich, cz. I, Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 1979, s. 45 – 56). 497 Bitwa pod Grunwaldem (Grunfelde) w literaturze niemieckiej występuje jako bitwa pod Tannenbergiem (Stębark) (źródło: S. EKDAHL, Grunwald 1410, Wydawnictwo AVALON, Kraków 2010, s. 29) 498 Konflikt zbrojny – sprzeczność powstała między państwami (koalicjami państw) rozwiązywana przy wykorzystaniu sił zbrojnych, stosujących przemoc zbrojną, z punktu widzenia form i sposobów stosowanej przemocy zbrojnej do konfliktów zbrojnych zalicza się: wojnę, interwencję zbrojną, incydent zbrojny, przewrót wojskowy, blokadę zbrojną, demonstrację sił i inne (źródło: Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, Warszawa 2009, s. 59). 499 Chorągiew – nadrzędna w stosunku do kopii, a równocześnie zasadnicza jednostka taktyczna jazdy – kawalerii (źródło: PIZUŃSKI P., Krzyżacy od A do Z. Leksykon, Wydawnictwo „ARENGA”, Skaryszewy 1999, s. 14). 500 Por. DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik władców polskich, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 390. 501 S. K. KUCZYŃSKI (red.), Księga królów i książąt polskich, Wydawnictwo „Świat Książki”, Warszawa 1999, s. 102. 502 Olgierd (lit. Algirdas) – ur. ok. 1296 lub ok 1304 roku, zm. w 1377 r. wielki książę litewski, syn Giedymina i Jewny, księżniczki połockiej. Dwukrotnie żonaty z Anną oraz Julianną twerską, miał z obydwoma w sumie 23 dzieci (żródło: J. TĘGOWSKI, Pierwsze pokolenie Giedyminowiczów, Wydawnictwo Historyczne, Poznań – Wrocław 1999).

304


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

i Julianny503, księżniczki twerskiej. Stryjeczny brat Witolda504 Kiejstutowicza”505. Posiadał liczne rodzeństwo: 11 braci i 9 sióstr. Był „średniego wzrostu, zgrabnej budowy ciała, odznaczał się niespożytym zdrowiem. Zahartowany na wszelkiego rodzaju trudy osiągnął wiek sędziwy bez żadnych znaków starczego zniedołężnienia, budząc tym podziw współczesnych”506. Przytaczając za Józefem Ignacym Kraszewskim, Jagiełło „Wzrostu był miernego, twarzy ściągłej, chudej, u brody nieco zwężonej (…) Głowę miał małą, podłużną, prawie całkiem łysą, jak widzieć na grobowcu marmurowym, który popioły jego pokrywa. Oczy czarne i małe, niespokojnego były wejrzenia i ciągle biegające. Uszy miał duże, głos gruby, mowę prędką, kibić kształtną, lecz szczupłą, szyję długą. Na trudy, zimna, upały, zawieje, i kurzawy na podziw był wytrwały”507. W 1377 roku objął po ojcu władzę na Litwie jako najwyższy książę litewski, jednakże w 1381 roku jego stryj Kiejstut usunął go z tronu wielkoksiążęcego. W 1382 roku Jagiełło odzyskał tron wielkoksiążęcy. Przybierający na sile konflikt z Moskwą oraz ciągle rosnące zagrożenie ze strony Zakonu Krzyżackiego spowodowały zmianę polityki prowadzonej przez Jagiełłę i doprowadziły do tego, że: „w lutym 1386 r. wielki książę przybył do Krakowa, został ochrzczony – przyjąwszy imię Władysław”508. W tym też roku pojął „za żonę Jadwigę509, królową Polski za zgodę na chrzest Litwy i jej

503

Julianna Aleksandrowna Twerska – córka wielkiego księcia Aleksandra twerskiego oraz Anastazji halickiej. Druga żona Olgierda Giedyminowica 504 Witold (Aleksander) Kiejstutowicz - Wielki książę litewski, w języku litewskim Vytautas, „do historii Litwy przeszedł (…) jako „Witold Wielki” (Vytautas Didysis). Urodzony prawdopodobnie w 1352 roku w Trokach, zmarł w 1430 roku. Był synem Kiejstuta i bratem stryjecznym Władysława Jagiełły (źródło: J. SIKORSKI, Bohaterowie Grunwaldu, Wydawnictwo LITTERA, Olsztyn 2010, s. 256). 505 Jasnogórski poczet królów i książąt polskich, Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1990, s. 85. 506 PANAS H., Prywatne życie …, op. cit., s. 54. 507 KRASZEWSKI J. I., Wizerunki książąt i królów polskich, Nakład Gebethner i Wolf, Warszawa 1888, s. 184 – 185. 508 FRANASZEK A., Naród żyjący nadzieją, Wydawnictwo WAM, Kraków 2000, s. 62. 509 Jadwiga Andegaweńska (ur. 1373 lub 1374 r., zm. 17 lipca 1399 r.) – trzecia córka Ludwika Węgierskiego (Andegaweńskiego), króla Węgier i Polski oraz Elżbiety Bośniaczki, wnuczka siostry Kazimierza Wielkiego, Elżbiety. Żona Władysława II Jagiełły. Jedyna kobieta koronowana na króla Polski. (źródło:

305


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

inkorporację do polskiego królestwa”510 i „(…) przez pół wieku blisko dzierżył jabłko i berło Królestwa Polskiego”511. Władanie Litwą oddał Witoldowi, nadając mu tytuł Wielkiego Księcia Litewskiego. Jagiełło „w 1387 r. doprowadził do chrystianizacji Litwy”512. Poza Jadwigą, z którą miał córkę zmarłą dwa dni po urodzeniu, był on jeszcze trzykrotnie żonaty: z Anną Cyllejską513, z Elżbietą z Pileckich Gronowską514 i z Zofią (Sonką) Holszańską515. Z ostatniego związku, Zofią Holszańską urodziło się trzech synów, z których dwóch, Władysław III Warneńczyk516 i Kazimierz IV Jagiellończyk517, zostało

DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit.; GARLICKI A. (red.), Poczet królów i książąt polskich, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1984; Jasnogórski poczet …, op. cit., s. 83; FRANASZEK A., Naród…, op. cit., s. 62 – 68; KRASZEWSKI J. I., Wizerunki książąt …, op. cit.;) 510 Jasnogórski poczet …, op. cit., s. 85. 511 GARLICKI A. (red.), Poczet królów…, op. cit., s. 275. 512 DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 391. 513 Anna Cyllejska (ur. ok. 1381 r., zm. 21 maja 1416 r. w Krakowie) – córka Wilhelma, hrabiego Cylli i Anny, córki Kazimierza Wielkiego, druga żona Władysława Jagiełły, w 1401 r. przybyła do Polski w celu poślubienia Jagiełły. Ślub odbył się 29 stycznia 1402 r., a jej koronacja 23 lutego 1403 r.(źródło:. DOBOSZ J, JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 20 – 21) 514 Elżbieta z Pileckich Gronowską (ur. ok. 1372 r., zm. 12 maja 1420 r. w Krakowie) – córka Ottona z Pilicy i Jadwigi Melsztyńskiej, żona Władysława Jagiełły (od 2 maja 1417 r.), w 1417 koronowana na królową Polski (źródło: DOBOSZ J., JASKULSKI J., T JUREK., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 111- 112). 515 Zofia (Sonka) Holszańska (ur. ok. 1405 r., zm. 21 września 1461 r. w Krakowie) – córka księcia Andrzeja Iwanowicza Holszańskiego i Aleksandry Druckiej, od 1424 r. królowa Polski, czwarta żona Władysława Jagiełły (źródło: DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 425 – 428; A GARLICKI. (red.), Poczet królów…, op. cit.; Jasnogórski poczet …, op. cit.; KRASZEWSKI J. I., Wizerunki książąt …, op. cit.). 516 Władysław III Warneńczyk (ur. 31 października 1424 r., zm. 10 listopada 1444 r.(?) pod Warną) – syn Władysława Jagiełły i Zofii (Sonki) Holszańskiej, księżniczki ruskiej. W chwili koronacji na Króla Polski (1434 r.) miał zaledwie 10 lat. W 1440 koronowany na króla Węgier. Zginął w bitwie z Turkami pod Warną (źródło: DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 394 – 399; Jasnogórski poczet …, op. cit., s. 87 – 88; J. I. KRASZEWSKI, Wizerunki

306


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

władcami Polski. Był Jagiełło władcą nietuzinkowym, dobrym strategiem i równie udanym wodzem. Wojnę z Krzyżakami, której punktem kulminacyjnym była bitwa pod Grunwaldem/ Tannenbergiem518 rozpoczął w 1409 roku, a zakończył w roku 1411. Rankiem 15 lipca 1410 roku dwie armie, Zakonu Krzyżackiego i polsko – litewska, stanęły naprzeciw siebie. Wojska polskie i litewskie zajęły pozycje na wschód od Łodwigowa i Stębarka, na skraju i częściowo w lasach, w sąsiedztwie jeziora Lubień. Natomiast „(…) wojska Krzyżackie zablokowały drogę do Olsztynka i Ostródy, uniemożliwiając armii polsko-litewskiej marsz na Malbork – stolicę Zakonu. Zmagania rozpoczęła z prawego skrzydła jazda litewskoruska, która zniszczyła oddziały łuczników, kuszników i artylerzystów krzyżackich, ale pod naporem pancernej jazdy krzyżackiej została zmuszona do ucieczki. Wówczas ciężar walki spoczął na armii polskiej, znajdującej się na lewym skrzydle i oddziałach ruskich, zajmujących centrum. W trakcie wielogodzinnego boju uwidoczniła się przewaga wojsk polskich, choć nie brakowało momentów kryzysowych. (…) Ostatecznie Polacy zdołali okrążyć i rozbić siły krzyżackie, a następnie zdobyć umocniony obóz wroga. W bitwie zginął wielki mistrz krzyżacki, a do polskiej niewoli dostali się książę szczeciński Kazimierz i książę oleśnicki Konrad Biały”519.

książąt …, op. cit., s. 195 – 202; GARLICKI A. (red.), Poczet królów…, op. cit., s. 287 – 294). 517 Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk (ur. 30 września 1427 r., zm. 7 czerwca 1492 r. w Grodnie) – syn Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej, od 1440 roku wielki książę litewski, Koronowany w 1447 r. na króla Polski, w 1454 r. ożenił się z Elżbietą Habsburską, zwaną „Rakuszanką” i „matką królów”. (źródło: GARLICKI A. (red.), Poczet królów…, op. cit., s. 295 – 304; DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 204 – 208; KRASZEWSKI J. I., Wizerunki książąt …, op. cit., s. 205 – 221; Jasnogórski poczet …, op. cit., s. 89 – 90). 518 Bitwa z 15 lipca 1410 roku, zwana przez Polaków bitwą pod Grunwaldem w literaturze niemieckiej nazywana jest pierwszą bitwą pod Tannenbergiem. Z kolei dla naszych litewskich sojuszników hasłem rozpoznawczym wydarzeń sprzed sześciu wieków jest słowo Żalgris (źródło: B. TOBOLSKI, Jak to pod Grunwaldem było, Przewodnik Katolicki 29/2010 (http://www.przewodnikkatolicki.pl/nr/historia/jak_to_pod_grunwaldem.html dostęp: 24.09.2013 r.)). 519 Encyklopedia Polski, Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński, Kraków 1996, s. 204.

307


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

W trakcie bitwy Władysław Jagiełło, wzorem ówczesnych władców, posiadał oddział rycerzy wydzielony do ochrony jego osoby. Jan Długosz opisuje ten oddział tymi słowami: „Władysław, pewny, że nowe jakieś i niezwykle (jak było rzeczywiście) przynoszą poselstwo, kazawszy przywołać Mikołaja520, podkanclerzego, w obecności jego i niektórych panów, którzy straż przy królu trzymali, jako to Ziemowita521, młodszego książęcia mazowieckiego, siostrzeńca królewskiego, Jana Mężyka522 z Dąbrowy, Zolawy523

520

Mikołaj Trąba herbu Trąby (ur. ok. 1358 r. w Sandomierzu, zm. 2 grudnia 1422 r. w Lubicy na Spiszu) – polski duchowny katolicki, notariusz królewski od 1390 roku, był on także członkiem ośmioosobowej tajnej rady powołanej na czas rozprawy z Zakonem, podkanclerzy koronny w latach 1403–1412, arcybiskup halicki w latach 1410-1412, od 1412 r. arcybiskup gnieźnieński, od 1417 r. pierwszy prymas Polski. Sprowadził tytuł prymasa dla siebie i swoich następców z soboru w Konstancji. Od roku 1417 r. każdy Arcybiskup Gnieźnieński jest nazywany Prymasem Polski, pod Grunwaldem walczyła wystawiona przez Mikołaja Trąbę rycerska chorągiew - nr 44 (źródło: BARTOSZEWICZ J., Arcybiskupi gnieźnieńscy, Prymasi Rzeczypospolitej i warszawscy i prymasi Królestwa Polskiego, Drukarnia J. Ungra, Warszawa 1858-1865; KIRYK F. (red.), Mikołaj Trąba, mąż stanu i prymas Polski, Materiały z Konferencji Sandomierz 13-14 czerwca 2008, Wydawnictwo SECESJA, Kraków 2009; KRZYŻANIAKOWA J., Początki kariery Mikołaja Trąby, [w:] Roczniki Historyczne, R. XXXV (1969); SILNICKI T., Arcybiskup Mikołaj Trąba, Wydawnictwo PAX, Warszawa 1954). 521 Ziemowit właściwie: Siemowit V rawski (ur. ok. 1389 r., zm. 17 lutego 1442 r.) – w latach 1426 -1434 r. książę mazowiecki na Rawie, Płocku, Sochaczewie, Gostyninie, Płońsku, Wiźnie i Bełzie, dziedziczny lennik Polski, w wyniku podziału w 1434 r. książę na Rawie, Gostyninie i Sochaczewie, był najstarszym synem księcia płockiego Siemowita IV i siostry Władysława Jagiełły – księżniczki litewskiej Aleksandry, zonaty z Małgorzatą, córka Jana II raciborskiego (źródło: SUPRUNIUK A., Otoczenie księcia mazowieckiego Siemowita IV (1374-1426). Studium o elicie politycznej Mazowsza na przełomie XIV i XV wieku, Wydawnictwo DIG, Warszawa 1998; SUPRUNIUK A., Siemowit V", [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 37; SAMSONOWICZ H., SUPRUNIUK A., Dzieje polityczne (połowa XIV - początek XVI w.); Mazowsze Siemowitów, [w:] Dzieje Mazowsza, t. 1. Pułtusk 2006; DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 333 – 334). 522 Jan Mężyk z Dąbrowy koło Wielunia (ur. ok. 1370 r., zm. ok. 1437 r.) – polski szlachcic herbu Wadwicz, wojewoda ruski, zaufany rycerz Władysława Jagiełły, zaczynał karierę jako łożny królewski (1394 r.), w latach 1403-1434 pełnił funkcję podczaszego i cześnika królewskiego, zasłużony licznymi poselstwami do postronnych monarchów (znał język niemiecki i ruski). Znany

308


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

Czecha, Zbigniewa z Oleśnicy524, sekretarza, Dobiesława Kobyły525, Wołczka Rokuty526, Bogufała527, kuchmistrza koronnego, Zbigniewa Czajki528 z Nowego Dworu, który trzymał włócznię królewską, Mikołaja Morawca529, który proporzec mały, i Daniłka530 z Rusi, który

przede wszystkim jako tłumacz posłów krzyżackich podczas bitwy pod Grunwaldem. Za swoje zasługi otrzymywał liczne tenuty i starostwa. Był m.in. starostą krzepickim (źródło: http://www.it-jura.pl/pl/postacie.php?go=mezykjan, dostęp: 22.09.2013 r.). 523 Jan Zolawa (Solawa), herbu Towaczow – Czech, znaczniejszy wśród zaciężnych, wyznaczony przed bitwą pod Grunwaldem do straży przybocznej Władysława Jagiełły (źródło: SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 242). 524 Zbigniew Oleśnicki herbu Dębno (ur. 5 grudnia 1389 r. w Siennie, zm. 1 kwietnia 1455 r. w Sandomierzu) – syn Jana z Oleśnicy, wielkorządcy Litwy, sędziego ziemi krakowskiej, i Dobrochny z Rożnowa biskup krakowski w latach 1423-1455, od 1449 r. pierwszy kardynał narodowości polskiej, doradca Władysława II Jagiełły i Władysława III Warneńczyka (źródło: KIRYK F., NOGA Z. (red.), Zbigniew Oleśnicki. Książę Kościoła i mąż stanu, Wydawnictwo SECESJA, Kraków 2006; NIEMIRYCZ W., OLSZAK W., Polski słownik biograficzny, tom 23, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1978). 525 Dobiesław Kobyła – pochodził prawdopodobnie z Mazowsza, w 1404 był starostą pobiedziskim w ziemi kaliskiej. W 1413 r. pełnił urząd wicemarszałka dworu królewskiego. Z małżeństwa z Aleksandrą miał syna Mikołaja 526 Wołczek Rokuta (Rokita) – rycerz nieznanego herbu, był świadkiem poselstwa heroldów krzyżackich z dwoma mieczami. (źródło: : SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 178). 527 Bogufał (Boguchwała) – kuchmistrz królewski, był świadkiem przybycia heroldów krzyżackich do króla Władysława Jagiełły (źródło: SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 29). 528 Zbigniew Czajka z Nowego Dworu, herbu Dębno (ur., zm. 1458 r.) - syn Zawiszy Czerwonego, był jednym z trzech giermków Władysława Jagiełły, nosił królewską włócznię, pisarz ziemi sandomierskiej, Wziął udział w wojnie trzynastoletniej. Odbył w 1457 r. przy boku króla Kazimierza Jagiellończyka, tryumfalny wjazd do Gdańska, Zginął w 1458 roku. (źródło: SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 37). 529 Mikołaj Morawiec z Kunoszówki, herbu Powała (ur., zm.) – pokojowiec Władysława Jagiełły. Na wyprawę wojenną 1410 roku jechał jako jeden z trzech giermków królewskich. Dzierżył przy królu mały proporzec z białym orłem. Był specjalnym gońcem królewskim, jadącym w dniu następnym po bitwie grunwaldzkiej z listami królewskimi do Krakowa (źródło: SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 128).

309


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

strzały królewskie dzierżył (…) heroldom mistrza dał posłuchanie”531. Dalej Długosz pisze: „Uradzono wcześniej i postanowiono mądrze a przezornie, aby król Władysław nie stawał w szyku bojowym ani do żadnej wyłącznie chorągwi nie należał, wszelako przydano mu straż i osobę jego z wielką osłaniano troskliwością. Ku czemu zastrzeżone było jak najwyraźniej, aby król stał na boku, w miejscu ustronnym i bezpiecznym, otoczony liczną drużyną wybranych rycerzy, tak iżby nie tylko nieprzyjaciele, ale i swoi o nim nie wiedzieli. Rozstawiono prócz tego w różnych miejscach konie jak najszybsze, przy których pomocy mógłby w razie niebezpieczeństwa i przewagi nieprzyjaciela ratować się przemieniając konie; jego bowiem samego ważono za dziesięć tysięcy rycerzy. Miał zaś król, jak się wyżej powiedziało, w swym przybocznym zastępie proporczyk532 mały ze znakiem orła białego, który niósł Mikołaj Morawiec z Kunoszówki, herbu Powała. Sam zastęp konny składał się z sześćdziesięciu kopii. Celniejsi w nim rycerze byli: Ziemowit młodszy, książę mazowiecki, syn starszego Ziemowita, siostrzeniec królewski; Fieduszko, czyli Teodory533, książę litewski, wiodący z sobą spory poczet swoich ludzi i Zygmunt

530

Daniłko z Rusi - jeden z trzech giermków króla Władysława Jagiełły, który nosił za królem łuk i sajdak ze strzałami, świadek przybycia do króla heroldów krzyżackich (źródło: SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 39). 531 KOPCZEWSKI J. S., SIUCHNIŃSKI M., Grunwald 550 lat chwały, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1960, s. 79, za J. DŁUGOSZ, Bitwa grunwaldzka, z XI księgi Dziejów Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 2003, s. 84 - 85. 532 Był to prawdopodobnie gonfanon czyli proporzec posiadający kształt prostokątnej płachty wyciętej w kilka (najprawdopodobniej dwa białe) zrębów zwanych strefami. Wizerunek orła ustawiony był prostopadle do drzewca (źródło: KLEIN A., SEKUNDA N., CZERNIELEWSKI K. A., Banderia apud Grunwald, Chorągwie polskie pod Grunwaldem, Wydawnictwo ALEXANDER, Łódź 2000, s. 15 i 23). 533 Fieduszko (Fiodor, Teodory) – syn Luberta Dymitra, księcia włodzimierskiego i słuckiego, brata Kiejstuta, a zarazem brat stryjeczny wielkiego księcia Witolda. Jako dziedziczny książę włodzimierski i słucki po śmierci ojca został usunięty z ojcowizny (przed 1392 r.) przez wielkiego księcia Witolda. Po 1398 r. otrzymał o Witolda ziemię żydaczowską. Wymieniając Fieduszkę w straży przybocznej króla Władysława Jagiełły, pisze Długosz o nim, że miał „nie do pogardzenia oddział spośród swoich ludzi” (źródło: J. SIKORSKI, Bohaterowie …, op. cit., s. 43).

310


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

Korybut534, książę litewski, synowcowie króla, trzej główniejsi z rodziny jego książęta. Nadto Mikołaj, podkanclerzy Królestwa Polskiego, herbu Trąby, potem arcybiskup gnieźnieński; Zbigniew z Oleśnicy, herbu Dębno, później biskup krakowski i kardynał; Jan Mężyk z Dąbrowy, herbu Wadwicz, potem wojewoda lwowski; Jan Zolawa, jeden z panów czeskich, herbu Towaczow, Bieniasz Wierusz535 z Białej, starszy nad komornikami królewskimi, herbu Wierusza; Henryk z Rogowa536, herbu Działosza, potem podskarbi Królestwa Polskiego; Zbigniew Czajka, który niósł włócznię królewską; Piotr Madaleński537, mający w herbie dwa lemiesze tylcami z sobą złączone w polu błękitnym (…); Jan Sokół538, Czech i wielu innych.”539

534

Zygmunt Korybut, Zygmunt Korybutowicz (ur. ok. 1395 r., zm. 1435 r.) – książę litewski, syn Korybuta Olgierdowicza, bratanek Władysława Jagiełły (źródło: K. Chłędowski, Zygmunt Korybut : szkic historyczny (1420-1428), Warszawa 1864; J. GRYGIEL Życie i działalność Zygmunta Korybutowicza. Studium z dziejów stosunków polsko-czeskich w pierwszej połowie XV wieku, Wydawnictwo Ossolineum. Wrocław 1988, s.23-78; J. NIKODEM, Polska i Litwa wobec husyckich Czech w latach 1420 - 1433. Studium o polityce dynastycznej Władysława Jagiełły i Witolda Kiejstutowicza Instytut Historii UAM, Poznań 2004; SEMKOWICZ W.. Łosk i wygaśnięcie Korybutowiczów, Rocznik Historyczny, 1926, nr 7, s. 168 - 191). 535 Benedykt (Bieniasz) Wierusz z Białej, herbu Wierusza – polski szlachcic, sędzia generalny ziemski wieluński i opolski, starosta ostrzeszowski, fundator klasztoru oo. Paulinów i dwóch kościoły w Wieruszowie, W Ziemi Wieluńskiej posiadał Wieruszów, Kowale, Niemojowo, Osiek, Cieszęcin, Cieciułowo, Żytniowice, Wiktorowice, zamek w Kopanicy z przyległymi wsiami, Walknowice (Walichnowe) i część miasta Praszki, (źródło: T. ŻYCHLIŃSKI, Złota księga szlachty polskiej, t. 21, Wydawnictwo Jarosław Leitgeber, Poznań 1890, s.35; http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=336&from=publication, dostęp: 22.09.2013 r.). 536 Henryk z Rogowa herbu Działosza (ur. ? zm. 1425 r.) – podskarbi koronny, syn Hińczy z Rogowa, podskarbiego Władysława Jagiełły, starszy brat Hińczy z Rogowa (także podskarbi). W czasie bitwy pod Grunwaldem należał do straży królewskiej. W latach 1413 – 1417 był krajczym nadwornym, od 1421 r. podskarbim nadwornym, później już podskarbim koronnym (źródło: SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 56). 537 Piotr Madaleński (Madaliński), herbu Larysza – ród jego wywodził się ze Śląska, osiadł w XIV w. w ziemi krakowskiej (źródło: SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 105). 538 Jan Sokół z Lamberka (na Morawach), Jaśko Sokół, czes.: Jan Sokol z Lamberka, (ur. ok. 1355 r. zm. 28 września 1410 r., Brześć Kujawski) – rycerz

311


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

Jan Długosz wymienił z imienia i herbu kilkanaście osób wchodzących w skład straży przybocznej króla Władysława II Jagiełły. Zaznaczył także, że straż przyboczna złożona była z 60 kopii. Pamiętać tutaj należy, że kopia to nie jeden konny rycerz lecz kilku, a niekiedy nawet kilkunastu zbrojnych. Opierając się na Banderia Prutenorum540, można, a nawet należy przyjąć, że kopia to minimum trzech ludzi541, chociaż czasami bywało ich więcej. Werner Schulze podaje, że po roku 1350, kopia dowódcy liczyła 7 – 8, a niekiedy nawet aż do 12 koni, natomiast kopia zwykła liczyła 4, 5 lub 6 koni542. „Deutsche Reichstagsakten VIII, nr 145 z 1422 r. wymienia oddział „50 kopii czyli 200 zbrojnych”543, tzn. 4 na kopię, a w latach 1439 – 1444 francuskie kompanie ordonansowe liczyły po 100 kopii, ale każda kopia miała po 6 ludzi (rycerz, giermek, sługa, 3 łuczników) i wszyscy walczyli”544. Można zatem bez obaw przyjąć za Stefanem Kuczyńskim, że: „W każdej kopii trzeba liczyć 3 zbrojnych: rycerz, giermek, strzelec i dwu pachołków w taborze545” oraz że: „W Polsce kopie nie były równe, ponieważ ilość towarzyszy kopijnika zależała od jego zamożności. Należy jednak przypuszczać, że 3 jeźdźców w kopii było

morawski, czeski feudał znany z udziału w wewnętrznych sporach dynastii Luksemburgów oraz jako dowódca oddziałów czeskich walczących po stronie polsko-litewskiej w bitwie pod Grunwaldem. Razem ze Zbysławem dowodził chorągwią św. Jerzego, w której służyli zaciężni Czesi i Morawianie. Zmarł 28 września 1410 roku na skutek zatrucia czy też otrucia (źródło: SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 241). 539 KOPCZEWSKI J. S., SIUCHNIŃSKI M., Grunwald 550 lat chwały, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1960, s. 83 – 84, [za:] J. Długosz, Bitwa…, op. cit., s. 88 - 90. 540 DŁUGOSZ J., Banderia Prutenorum. Warszawa 1958. 541 Por. DŁUGOSZ J., Banderia …, op. cit., s. 207; KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna z zakonem krzyżackim w latach 1409 – 1411, Wydawnictwo MON, Warszawa 1960, s. 221. 542 Por. KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna …, op. cit., s. 221, [za:] SCHULZE W., Die Gleve. Der Ritter und sein Gefolge im spateren Nittelalter, Munchen 1940, s. 37 – 39, 46. 543 KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna …, op. cit., s. 221, [za:] SCHULZE W., Die Gleve. …, op. cit., s. 84, 87. 544 Ibidem. 545 KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna …, op. cit., s. 228, [za:] DZIEWANOWSKI W., Podręcznik historii wojskowości powszechnej – Średniowiecze, Warszawa 1932, s. 33.

312


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

liczbą najmniejszą”546. Mecherzyński, podaje wprawdzie, że król Władysław Jagiełło miał 60 kopijników do własnej ochrony, jednakże oryginalny tekst łaciński Jana Długosza „mówi wyraźnie o 60 kopiach: „sexaginta lanceas”, a nie kopijnikach (…)”547. Można zatem bez zbędnych obawy przyjąć, że straż przyboczna króla Władysława II Jagiełły w „potrzebie grunwaldzkiej” liczyła nie mniej niż 180 zbrojnych. Miałoby to odzwierciedlenie w użytej przez Jana Długosza nazwie „banderiolum” czyli chorągiewka, niewielki oddział548. Czyżby zatem „chorągiewka” ta liczyła tylko 180 ludzi? Wydaje się to być mało prawdopodobne biorąc pod uwagę, że od bezpieczeństwa króla Władysława zależał los całego państwa. Tym bardziej uzasadnione jest domniemanie, że liczba ta była znacznie większa, zwłaszcza, że Jan Długosz podaje, że królowi towarzyszył jako jeden z jego bodyguardów: „(…) Fieduszko, czyli Teodory, książę litewski, wiodący z sobą spory poczet swoich ludzi”549. Skoro zatem Jan Długosz mówi o „sporym poczcie ludzi”, może oznaczać to, że był ten poczet znacznie większy od „standardowego”, liczącego w wojsku polskim, przeciętnie, trzech ludzi. Można zatem domniemywać, że było ich więcej niż czterech, gdyż większy o jedną osobę poczet, też nie wzbudziłby specjalnego zainteresowania. Zdaniem autora niniejszego opracowania, poczet Fieduszki mógł liczyć od ok. 6 – 8 do kilkunastu nawet ludzi. Natomiast o tym, że straż przyboczna była jednak niewielkim oddziałem świadczyć może fakt, że w momencie gdy do boju ruszyło „szesnaście pod tyluż znakami hufców nieprzyjacielskich, świeżych i nietkniętych, (…), a część ich zwróciwszy się ku tej stronie, gdzie król polski stał z przyboczną tylko strażą, pędziły z wymierzonymi włóczniami, jakby prosto ku niemu”550, król Władysław II Jagiełło „pchnął czym prędzej Zbigniewa z Oleśnicy, (…), do stojącej w pobliżu chorągwi nadwornej, z rozkazem, aby jak najspieszniej przybyli i zasłonili króla od grożących ciosów (…)”551. Warto w tym miejscu zastanowić się czy tak nieliczny oddział mógł stanowić skuteczną ochronę władcy? Biorąc pod uwagę ówczesne realia pola walki wydaje się, że ta niewielka chorągiewka

546

KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna …, op. cit., s. 244. KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna …, op. cit., s. 232 548 Por. Ibidem, s. 232.; DŁUGOSZ J., XIII, s. 52. 549 KOPCZEWSKI J. S., SIUCHNIŃSKI M., Grunwald …, op. cit., s. 83. 550 Ibidem., s. 90 – 91. 551 Ibidem, s. 91. 547

313


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

mogła zdać egzamin. Dla unaocznienia prawdziwości tego założenia można ponownie przywołać opis sytuacji, w której zaistniało bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia króla Władysława Jagiełły: „Wielki mistrz postanowił rzucić wtedy do walki swe odwodowe chorągwie, które w liczbie 16 wywiódł niespodziewanie w pole. Zostały jednak dostrzeżone i polskie hufce najeżyły kopie we właściwym kierunku. Wtedy to z jednej z atakujących chorągwi wyrwał się pojedynczy rycerz niemiecki Leopold von Koekeritz552 z Łużyc i z nastawioną włócznią pomknął wprost na króla”553. „Gdy więc Władysław król, podniósłszy także włócznię, czekał jego spotkania, Zbigniew z Oleśnicy, pisarz królewski, prawie bezbronny, bo w ręku miał jeno drzewce w pół złamane, uprzedził cios królewski, a ugodziwszy w bok onego Niemca, zwalił go z konia na ziemię.. Padł struchlały, a drżącego z bojaźni król Władysław uderzywszy włócznią w czoło, które z opadnięciem przyłbicy odsłoniło się rycerzowi, zostawił go wreszcie nietkniętym. Ale rycerze, trzymający straż przy królu, ubili go na miejscu, a piesze żołdaki odarły z zabitego odzież i zbroję”554. „Odpowiedzią na ten atak był, sądzić należy, wypad Dobka z Oleśnicy555. Dowódca, którego on zaatakował, nosił – według Kuczyńskiego – insygnia wielkiego mistrza. Podbił on lekką włócznią wymierzoną w siebie kopię Dobka i w ten uniknął ciosu. Wobec jednak bliskości całej masy krzyżackiej, Dobek wycofał się”556. Ciekawego spostrzeżenia, związanego z tymi dwoma incydentami, dokonał Stefan M. Kuczyński. Twierdzi on, że: „Należało widocznie do obyczaju rycerskiego, by jeden śmiałek z każdej strony krzyżował broń z wodzem przeciwników, dowodzi tego fakt, że ani po jednej, ani po drugiej stronie nie przeszkadzano

552

Kokeritz von Dypold – pochodził z Ecker na Łużycach i jeszcze przed Grunwaldem oddał znaczne usługi Zakonowi. Podczas bitwy pod Grunwaldem służył w doborowej chorągwi wielkiego mistrza i był wśród ostatnich 16 chorągwi krzyżackich, które w końcowym etapie bitwy zaatakować miały prawe skrzydło wojsk polskich. 553 URBANKIEWICZ J., Legenda jazdy polskiej. Tom I, Wydawnictwo Wojciech Grochowalski, Łódź 1996, s. 60. 554 KOPCZEWSKI J. S., SIUCHNIŃSKI M., op. cit., s. 92 – 93, [za:] J. DŁUGOSZ, Bitwa …, op. cit., s. 90. 555 Dobek (Dobiesław) z Oleśnicy – zm. 1440 r. kasztelan wojnicki, lubelski, sandomierski, starosta krakowski, podczaszy krakowski, wojewoda sandomierski, dowódca oblężenia Malborka. 556 URBANKIEWICZ J., op. cit., s. 60.

314


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

atakującym dotrzeć do króla czy do wielkiego mistrza, a interweniowano dopiero po skrzyżowaniu broni”557. Wydaje się, że ta specyficzna kurtuazja szybko jednak zaniknęła. Bibliografia: Wydawnictwa zwarte: 1. BARTOSZEWICZ J., Arcybiskupi gnieźnieńscy, Prymasi Rzeczypospolitej i warszawscy i prymasi Królestwa Polskiego, Drukarnia J. Ungra, Warszawa 1858-1865. 2. BRATKOWSKI S., Najkrótsza historia Polski, Krajowa Agencja Wydawnicza KAW, Warszawa 1999. 3. CHŁĘDOWSKI K., Zygmunt Korybut : szkic historyczny (14201428), Warszawa 1864. 4. CHMIELARZ K., Bodyguard, Wydawnictwo TOSW „SKORPION”, Tarnów 1999. 5. DŁUGOSZ J., Banderia Prutenorum, Warszawa 1958. 6. DŁUGOSZ J., Bitwa grunwaldzka, z XI księgi Dziejów Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 2003. 7. DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik władców polskich, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999. 8. DZIEWANOWSKI W., Podręcznik historii wojskowości powszechnej – Średniowiecze, Warszawa 1932. 9. EKDAHL S., Grunwald 1410, Wydawnictwo AVALON, Kraków 2010. 10. Encyklopedia Polski, Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński, Kraków 1996. 11. FRANASZEK A., Naród żyjący nadzieją, Wydawnictwo WAM, Kraków 2000. 12. GARLICKI A. (red.), Poczet królów i książąt polskich, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1984. 13. GRYGIEL J., Życie i działalność Zygmunta Korybutowicza. Studium z dziejów stosunków polsko-czeskich w pierwszej połowie XV wieku, Wydawnictwo Ossolineum. Wrocław 1988.

557

URBANKIEWICZ J., op. cit., s. 60 – 61, [za:] KUCZYŃSKI S. M., Bitwa pod Grunwaldem, Katowice 1985, s. 154.

315


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31.

316

Jasnogórski poczet królów i książąt polskich, Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1990. KIRYK F. (red.), Mikołaj Trąba, mąż stanu i prymas Polski, Materiały z Konferencji Sandomierz 13-14 czerwca 2008, Wydawnictwo SECESJA, Kraków 2009. KIRYK F., Noga Z. (red.), Zbigniew Oleśnicki. Książę Kościoła i mąż stanu, Wydawnictwo SECESJA, Kraków 2006. KLEIN A., SEKUNDA N., CZERNIELEWSKI K. A., Banderia apud Grunwald, Chorągwie polskie pod Grunwaldem, Wydawnictwo ALEXANDER, Łódź 2000. KOPCZEWSKI J. S., SIUCHNIŃSKI M., Grunwald 550 lat chwały, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1960. KOWALSKA Z., Krzyżacy w innym świetle. Od średniowiecza do czasów współczesnych, Wydawnictwo Janineum oraz Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej BIBLOS, Tarnów 1996. KRASZEWSKI J. I., Wizerunki książąt i królów polskich, Nakład Gebethner i Wolf, Warszawa 1888. KUCZYŃSKI S. M., Bitwa pod Grunwaldem, Katowice 1985. KUCZYŃSKI S. K. (red.), Księga królów i książąt polskich, Wydawnictwo „Świat Książki”, Warszawa 1999. KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna z zakonem krzyżackim w latach 1409 – 1411, Wydawnictwo MON, Warszawa 1960. NIEMIRYCZ W., OLSZAK W., Polski słownik biograficzny, tom 23, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1978. NIKODEM J., Polska i Litwa wobec husyckich Czech w latach 1420-1433. Studium o polityce dynastycznej Władysława Jagiełły i Witolda Kiejstutowicza, Instytut Historii UAM, Poznań 2004. PANAS H., Prywatne życie Władysława Jagiełły, Stowarzyszenie Społeczno – Kulturalne „POJEZIERZE”, Olsztyn 1969. PIZUŃSKI P., Krzyżacy od A do Z. Leksykon, Wydawnictwo „ARENGA”, Skaryszewy 1999. RILEY–SMITH J. (red.), Historia krucjat, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 2000. SAMSONOWICZ H., SUPRUNIUK A., Dzieje polityczne (połowa XIV - początek XVI w.); Mazowsze Siemowitów, [w:] Dzieje Mazowsza, t. 1. Pułtusk 2006. SCHULZE W., Die Gleve. Der Ritter und sein Gefolge im spateren Nittelalter, Munchen 1940. SIKORSKI J., Bohaterowie Grunwaldu, Wydawnictwo LITTERA, Olsztyn 2010.


GRUNWLDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH ZAGADNIEŃ Paweł Pajorski

32. 33. 34. 35. 36. 37.

SILNICKI T., Arcybiskup Mikołaj Trąba, Wydawnictwo PAX, Warszawa 1954. Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, Wydawnictwo AON, Warszawa 2009. SUPRUNIUK A., Otoczenie księcia mazowieckiego Siemowita IV (1374-1426). Studium o elicie politycznej Mazowsza na przełomie XIV i XV wieku, Wydawnictwo DIG, Warszawa 1998. SUPRUNIUK A., Siemowit V", Polski Słownik Biograficzny, t. 37. URBANKIEWICZ J., Legenda jazdy polskiej. Tom I, Wydawnictwo Wojciech Grochowalski, Łódź 1996 ŻYCHLIŃSKI T., Złota księga szlachty polskiej, t. 21, Wydawnictwo Jarosław Leitgeber, Poznań 1890.

Wydawnictwa ciągłe: 1. KRZYŻANIAKOWA J., Początki kariery Mikołaja Trąby, „Roczniki Historyczne”, R. XXXV (1969). 2. SEMKOWICZ W., Łosk i wygaśnięcie Korybutowiczów, „Rocznik Historyczny”, 1926, nr 7. 3. TOBOLSKI B., Jak to pod Grunwaldem było, „Przewodnik Katolicki” 29/2010. Strony internetowe: 1. http://www.it-jura.pl/pl/postacie.php?go=mezykjan 2. http://www.przewodnikkatolicki.pl/nr/historia/jak_to_pod_grunwaldem.html 3. http://www.zakonkrzyzacki.pl/

317


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

Viktor Porada

Rektor Vysoké školy Karlovy Vary

BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE A PRÁVNÍ TEORIE O BEZPEČNOSTI ABSTRAKT K průnikům teorie práva a bezpečnostní vědy v ČR a SR (na příkladě formulace bezpečnostní doktríny). Středoevropský prostor jako součást euroatlantické civilizace musí reagovat na postmoderní krizi západního liberálního kapitalismu, zejména v ústavněprávní oblasti jusnaturální podstaty základních lidských práv a svobod. Bezpečnostní a zejména policejní orgány jsou součástí bezpečnostní komunity demokratického státu a jejich činnost secundum et intra legem vychází z postulátů právní a policejní vědy. Předmět policejních věd, právní věda, vědy o kriminalitě, bezpečnosti a konstituování policejní vědy v ČR a SR: Policejní vědy a bezpečnostní doktrína včera a dnes – jak se mění předmět zkoumání? KLÍČOVÁ SLOVA Quae lex non prohibet debent permisa videri. „Z pozitivňování“ jusnaturálního charakteru lidských práv. Analýza postmoderních problémů lidských práv a globální bezpečnosti v právní a policejní vědě. Struktura právní vědy. Bezpečnostní věda. Bezpečnostní strategie. Bezpečnostní doktrína. ABSTRACT The intrusion legal and security science in the Czech republic and Slovakia (the example formulations security doctrine). Central Europe, as part of Euro-Atlantic civilization, must react to the postmodern crisis of Western liberal capitelism, especially in the constitutional branch of the iusnaturalist substance of fundamental human rights and freedoms. Security and police authorities and bodies are part of the security community of a democratic state and their „secundum et intra legem“ acitivity is based on the postulates of legal, security and police sciences.

318


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

The course police sciences iurisprudencia, the science of crime, security and constitution of police science in the Czech Republic and Slovakia. Police science and security doctrine and includ today – what are the intersections of the object of investigation? KEYWORDS Quae lex non prohibet debent permisa videri. Making the iusnaturalist character of human rights more positive. Analysis of the postmodern crisis concenring human rights and global security in legal and security sciences. Structure of jurisprudence. Safety Science. Security policy. Security strategy. Security Doctrine. Motto: „Věda je jen aplikovaná logika, resp. logicky uspořádaný systém teorií“. § 1. Předmět policejních věd Předmět policejních věd je často diskutovanou otázkou v souvislosti s konstituováním a rozvoje policejních věd. Holcr upozorňuje na to, že uspokojivé vymezení předmětu zkoumání policejních věd je v současnosti nejproblematičtějším teoretickým, metodologickým a praktickým problémem procesu jejich konstituování a rozvíjení558. Na význam vymezení předmětu policejních věd poukazují také mnozí další autoři, např. Erneker, Holomek, Kráčmar, Neidhardt, Pagon, Porada, Schneider, Stachío, Steinert, Stock, Zoubek559, aj. Problematiku vymezení předmětu ale není potřeba přeceňovat. Souhlasím s Viceníkem, který uvádí, že předmět zkoumání vědní disciplíny se může v procesu historického vývoje měnit, zužovat, rozšiřovat a zohledňovat takové aspekty objektů, které původně

558

HOLCR K., Teoreticko-metodologické problémy rozvíjania policajných vied. In: Aktuálne problé-my rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej konferencie. Bra-tislava: A PZ, 2001, s. 26. 559 ZOUBEK V., Postmoderní problémy lidských práv a globální bezpečnosti. Plzeň: Aleš Čeněk, 2004, s. 214 an., ISBN 80-86473-75-9.

319


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

nebyly předmětem zkoumání.560 Především procesy integrace a diferenciace výrazně zasahují do tohoto „přerozdělení“ předmětů, které je průvodním procesem vývoje věd. Tento proces může být některými autory vnímán jako „útok“ na předmět jejich vědy, jako „nahrazování“ jejich vědy jinou vědou „uměle vytvořenou“, přestože problémy je možné, podle jejich názoru, řešit v rámci předmětů existujících věd, tj. v rámci existujícího systému věd. Porada v souvislosti s konstituováním policejních věd uvádí, že stoupenci těchto názorů nejen v policejní teorii a praxi, ale také v právních vědách, managementu, psychologii, kriminalistice a kriminologii buď odmítají existenci objektivních fenoménů, nebo přiznávají, že takové fenomény sice existují, ale že jsou řešitelné už etablovanými disciplínami (právními vědami, kriminalistikou, kriminologií a jinými).561 Policejní vědy se však nerozvíjejí směrem likvidace či „pohlcování“ jiných vědních disciplín, ale směrem rozvíjení své vlastní vědní problematiky, která často souvisí s problematikou již etablovaných věd a při zkoumání které se využívají jejich poznatky a metody. Tato věda však na druhé straně začíná formulovat na těchto základech své vlastní problémy a přístupy a stimuluje tak rozvoj již etablovaných věd a může jim v perspektivě poskytnout i nové relevantní poznatky. Pro vymezení předmětu policejních věd jako součásti bezpečnostních věd je rozhodující, které komponenty bezpečnosti tvoří tento předmět a které jejich aspekty zkoumají policejní vědy. Jestliže chápeme bezpečnost jako skutečný, aktuální, reálný stav, jehož hodnota je vždy determinována charakterem nebezpečí na jedné straně a prostředky na jeho zadržení či odvrácení na straně druhé562, potom je předmět policejních věd zřejmě nutné hledat v oblasti vnitřní bezpečnosti státu, která je sankcionována právním a individuálním donucením (včetně hrozby resp. použití fyzického

560

VICENÍK J., Úvod do problematiky metodológie vied (I). Organon F, ročník VII., No. 1, 2000, s. 81. 561 PORADA V., Problémy rozvoje teorie policejně-bezpečnostní činnosti a policejních věd v ČR. In: Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2000, s. 48. 562 ERNEKER J., HOLCR K., Gnozeologické východiská konštituovania policajnej vedy. In: ŠI-MOVČEK, I. a kol. Policajné veda. Bratislava: A PZ, 1997, s. 19.

320


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

násilí), která je zaměřena na ochranu života, zdraví a majetku občanů, lidských a občanských práv a svobody, na veřejný pořádek a kde subjektem nebezpečí jsou lidí. Předpokládaným garantem této bezpečnosti je policie. Proto Semrád vymezuje uvedenou specifickou oblast bezpečnosti již přímo odvoláním se na bezpečnostní funkce policie. Zdůrazňuje, že jestliže se zamyslíme nad tím, co tvoří předmět policejní vědy, musíme především stanovit, jaké funkce plní policie jako instituce. Především plní společenskou funkci jednoho z garantů vnitřní a vnější bezpečnosti, tj. ochrany hodnot a způsobů naplňování těchto hodnot proti vnějšímu a vnitřnímu ohrožení. V tomto smyslu je potom policie společně s ostatními složkami (státní zastupitelství, soudy, vězeňství apod.) spolutvůrcem a realizátorem především politiky vnitřní bezpečnosti a veřejného pořádku. V takto vymezeném prostoru se nacházejí téměř všechny pokusy o definici předmětu policejních věd. V počáteční etapě konstituování policejních věd jsem vycházel z definice jejich předmětu, která rozvíjela pojem „policejně relevantní událost“. Předmětem policejních věd měly být následující zákonitosti: a) vzniku, průběhu a zániku událostí relevantních pro činnost policie, b) vzniku, přetrvávání a zániku informací o policejně relevantních událostech, c) získávání a využívání informací o policejně relevantních událostech v procesu realizace policejních činnosti. Na této definici se zřejmě výrazně projevil vliv výchozí disciplíny – kriminalistiky. Společně s tímto vymezením předmětu policejní vědy se však prakticky objevily další. Steinert vyslovil názor, že by měl existovat předmět, resp. vědní obor, který by měl být „naukou o jednání policie“.563 Pagon se vyjádřil ještě jasněji a jednoznačněji, když

563

STEINERT H., Über den ausbildnerischen Gemeinspruch: Vergessen Sie alles, was Sie auf der Schule theoretisch gelernt haben; wie Polizeiarbeit wirklich geht, das lernen Sie erst hier bei in der Praxis. Die Polizei, 1997, s. 106.

321


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

definoval policejní vědu jako vědecké zkoumání policie a policejního jednání (policing).564 Na toto vymezení navazují další, především němečtí autoři, přičemž ho různě modifikují nebo doplňují. Stock definuje policejní vědu jako vědu o policii jako instituci, jako vědu o policejním jednání a jako vědu o policii v jejích společenských, právních a institucionálních souvislostech.565 Na Stocka se odvolává také Neidhardt, který tvrdí, že by policejní věda měla zahrnovat všechny poznatky o policii v institucionálním a také ve funkčním smyslu (Police). Dále by se měla zaobírat všemi aspekty policejního jednání (Policing), protože jejím hlavním cílem je fundovanost policejní praxe. Tato věda musí být schopna odevzdávat řídícímu personálu vědomosti potřebné pro efektivní praktickou činnost.566 O začlenění policejních činností (policejního jednání) do předmětu policejních věd jsou přesvědčeni také další autoři. Holcr např. uvádí, že s velkou pravděpodobností, která hraničí s jistotou, můžeme říci, že předmětem policejních věd budou (a to v rozhodující míře) policejní činnosti.567 Někteří autoři taktéž zdůrazňují nevyhnutelnost začlenit do předmětu policejních věd také profesionální přípravu policistů. Pjassetzky a Baranenko568 zdůrazňují, že se jeví jako opodstatněný požadavek, aby policejní věda také rozpracovala systém výběru a formování policejních specialistů, které by mohly minimalizovat chyby praxe při ochraně občanů. Příprava kompetentních policistů by tak měla být součástí předmětu policejních věd.

564

PAGON M., The Role of Organizational Behavior and Management in the Constituon of Police Science. In: Constutituon of Police Science. International Conference. Bratislava: 1997, s. 58. 565 STOCK J., Lässt die Kriminologie Platz für eine Polizeiwissenschaft? Anmerkungen zum Verhältnis einer Polizeiwissenschaft in Gründung zur Kriminologie. In Kriminologie 2000 – Positionen und Perspektiven, Schriftenreihe der Polizei-Führungs-akademie, 2000, Nr. 3, s. 103-105. 566 NEIDHART K., Obhajoba policajnej vedy. In: Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 105. 567 HOLCR K., Teoreticko-metodologické problémy rozvíjania policajných vied. In: Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 273. 568 PJASSETZKY A.G., BARANENKO B. O., O problémoch poicajnej vedy na Ukrajine. In: Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 50-52.

322


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

Shrneme-li výsledky dosavadní diskuse, pak policejní vědy můžeme vymezit jako rozvíjející se vědní obor o policii jako instituci a jejím fungování, její organizaci a řízení a o policejních činnostech. Do jeho předmětu zkoumání vchází příprava vysoko kvalifikovaného vědeckého společenství policejních věd, zkoumání historie policejních věd, jejich úkol v bližší a vzdálenější budoucnosti a místa v systému věd. Je vcelku přirozené, že policejní vědy doposud provází nedostatky, které překonává téměř každá vznikající věda v počátečních etapách svého rozvoje. Vyjadřujeme však přesvědčení, že právě naléhavé potřeby trvalého posilování efektivnosti policejních činností jakož i žádoucího zvyšování pocitu bezpečí široké veřejnosti bude rozvíjení policejních věd výrazně podporovat a akcelerovat. Bezpečnostní (policejní) vědy teprve postulují svou terminologii. potíže v komunikaci uvnitř i vně nově se konstitujícího a rozvíjejícího se multidisciplinárního vědního oboru se odráží i ve vytváření a používání nových pojmů. Některé pojmy jsou již zavedeny a jsou zcela nebo alespoň zčásti srozumitelné. Přesto je nutné je jednoznačně definovat a vymezit. Jak uvádí Zeman,569 problém terminologických neporozumění nespočívá ve specializované a konkretizující terminologii. Problém spočívá naopak v nejasném a nejednotném používání pojmů nejobecnějších, jež jsou přitom běžně používanou součástí obecného nespecializovaného jazyka. Tak např. strategické dokumenty a bezpečnostní metodologie NATO takové pojmy zcela běžně a často používají, aniž je ve svých standardizačních slovnících jakkoli definují – eventuálně jen odkazují na obecné výkladové slovníky. přitom jde o pojmy klíčové (konceptuální) a ústřední – jsou z nich odvozeny pojmy další, podřízené, včetně pojmů a definic bezpečnostních (policejních) věd. § 2. Právní věda, vědy o kriminalitě, bezpečnostní a policejní věda Jak uvádí Zoubek, „každá vědní disciplína se vymezuje svým předmětem (okruhem bádání resp. objektem vědeckého zkoumání). Předmětem právní vědy je evidentně právo jako konkrétní

569

ZEMAN P., Česká bezpečnostní terminologie, její zdroje a její stav. In: Kolektiv autorů. Česká bez-pečnostní terminologie. Výklad základních pojmů. Brno: ÚSS VA Brno, 2002, s. 7-9.

323


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

i abstraktní fenomén. Právní věda zkoumá především základní právní (i státoprávní) principy, pojmy a instituty, rozpracovává teorie norem i realizaci práva. Lze ji velmi schematicky lišit na právní filozofii a právní teorii.“570 Podle stupně konkrétnosti a specifikace zkoumaného předmětu lze strukturovat právní vědu (právovědu) pro potřeby didaktické na několik oborů: I. Právní vědy abstraktní (obecné); právní věda historická a právní metodologie: 1. filozofie práva, 2. teorie práva, 3. vývoj právního myšlení (dějiny právních učení), 4. historie práva (zejm. právo římské571, obecné právní dějiny, dějiny práva v českých zemích, atd.), 5. obecná komparatistika (srovnávací právní věda), 6. právní metodologie. II. Speciální právní vědy vycházející z konkrétního právního systému (např. českého práva), zejména: 1. věda ústavního práva (konstitucionalistika) a státověda, 2. věda správního práva, 3. věda finančního práva, 4. věda trestního práva, 5. věda občanského práva (civilistika) a rodinného práva, 6. věda obchodního práva a živnostenského práva, 7. věda pracovního práva, 8. věda práva sociálního zabezpečení, 9. věda mezinárodního práva soukromého, 10. speciální právní komparatistika a teorie interpretace práva, 11. další pokusy o vznik právních věd: právní archeologie, právní etologie, právní biologie (v právu rodinném), teorie tvorby a ochrany životního prostředí, věda

570

ZOUBEK V., Právověda a státověda. Úvod do právního a státovědního myšlení. Plzeň: Aleš Čeněk, 2010. 700 s. ISBN 978-80-7380-239-4., s. 24-25. 571 resp. právní romanistika

324


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

o právu leteckém či námořním, právo lékařské, věda policejního práva atd. III.

IV.

Další obory právní vědy: Vedle výše zmíněné právní historie (I.4.) zejména: 1. právní sociologie, 2. právní psychologie (a dále např. soudní psychologie), 3. právní politika (včetně politiky trestní či bezpečnostní), 4. teorie legislativy (tvorby práva) včetně legislativní techniky, 5. výzkum právního jazyka (právní sémantika) a právní (soudní, resp. forenzní) rétorika, 6. právní logika, 7. právní informatika, 8. právní geografie, 9. právní etika, právní axiologie. Věda mezinárodního práva veřejného ius gentium (internacionalistika), resp. i věda evropského práva (droit communautaire, droit europeén), europeistika.

§ 3. Vědy o kriminalitě (kriminální vědy) Do skupiny věd o kriminalitě lze podřadit:572 1. kriminalistiku, 2. kriminální (a trestní) politiku, 3. kriminologii, 4. trestněprávní vědu (viz II.4.). § 4. Policejní věda v České republice a na Slovensku Vycházejíc z principu relativního monopolu státu při ochraně osob a majetku ve veřejném prostoru (zachovávaje ústavní limity jusnaturálního charakteru lidských práv) stále větší úlohu spatřuji v transferu vědeckých poznatků z oblasti formující se bezpečnostní a policejní vědy v České republice a Slovenské republice.573 572

Blíže viz: ZOUBKOVÁ I., et al. Kriminologický slovník. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011, s. 216. ISBN 978-80-7380-312-4 573 Blíže viz: PORADA V., HOLCR K. et al., Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 345 s. ISBN 978-80-7380-314-8; HOLOCR K., PORADA V. et al., Policejné vedy. Úvod do teorie a metodologie. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 242 s.

325


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

Rozvoj každé konkrétní vědy je do jisté míry determinován představami o jejím místě v systému vědního poznání. V historii policejních činností mělo a má i v současné době řešení této otázky podstatný význam pro určení její funkce a úkolů v trestním a správním řízení i při objasnění zdrojů těch poznatků, jejichž využívání zvyšuje potenciál policejních prostředků a metod kontroly trestné a jiné protispolečenské činnosti. V současném období se výrazně zvyšuje potřeba nových vědeckých poznatků a potřeba vědecké organizace policejní činnosti. Nové strukturální a funkcionální dimenze policejní praxe vyžadují efektivní transfer vědeckých poznatků, který funguje jako permanentní extenze a vzájemné ovlivňování vědeckých poznatků a praktické činnosti. Jeho efektivnost je ovlivňována především úrovní reálného využívání vědeckých poznatků v policejní a bezpečnostní praxi. Transfer vědeckých poznatků do policejní praxe je aktualizovaný a dynamizovaný následujícími potřebami574: 1. Potřeba adekvátně a včas reagovat na měnící se podmínky ve vývoji bezpečnostní situace. 2. Potřeba komplexně a vědecky reagovat na procesy modernizace a organizovanosti metod a prostředků ohrožujících bezpečnost občanů. 3. Potřeba v reálném čase identifikovat a řešit rozpory mezi dynamicky se měnící situací a relativně stabilními přístupy jejího řešení. 4. Potřeba měnit postavení policie jako „služby občanům“. 5. Potřeba efektivněji využívat existující vědecké poznatky v policejně-bezpečnostních činnostech a intenzivněji inovovat tradiční postupy. 6. Potřeba rychleji a důsledněji překonávat gnozeologické, osobnostní, sociální a policejně odborné překážky, které vznikají v transferu vědeckých poznatků.

ISBN 978-80-7380-329-2. Viz též recenzi na tyto monografie: ZOUBEK, V. (rec.) Česko-slovenský dualismus v pojímání policejních a bezpečnostních věd: významné monografie v předmětném zkoumání v jádru, semiperiferii a periferii právní vědy – primární posun. Karlovarská právní revue, roč. 8, č. 1, s. 109-116. 574 Ibidem (viz pozn. předcházející!).

326


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

Transfer vědeckých poznatků probíhá v proměnlivém a sociálně složitém prostředí, které generuje množství různorodých policejně-bezpečnostních situací, jejichž řešení je ovlivňováno řadou nejrůznějších faktorů: • konkrétní úrovní konstituování a rozvoje policejních věd na národní a mezinárodní úrovni, • úrovní a stupněm institucionálního zabezpečení policejních věd (materiálního, personálního, finančního apod.), • efektivností transferu vědeckých poznatků do profesních činností policistů, především do řídící činnosti policejních manažerů, • připraveností vědeckého společenství policejních věd poskytovat policejní praxi využitelné vědecké poznatky, • připravenost subjektů policejní praxe systematicky přijímat, aplikovat a využívat vědecké poznatky (na všech úrovních manažerských funkcí ministerstva vnitra, policejního prezidia a dalších stupňů řízení policie), • stupněm eliminace retardačních faktorů a bariér. Je potřebné zkoumat nejen „technologické“ aspekty získávání vědeckých poznatků, jejich gnozeologická omezení, ale také proces jejich realizace v konkrétní policejní činnosti. Spíše však tušíme, že představy o možnostech efektivního využívání vědeckých poznatků jsou povrchní, neúplné a zkreslovány vlivem nejrůznějších skutečností. Současně lze také předpokládat, že nedostatečné jsou také představy teoretické fronty o možnostech efektivního využívání vědeckých poznatků v policejní praxi. Analyzovat skutečný stav a hledat jeho příčiny je pochopitelně velmi důležité, ale také z mnoha důvodů značně obtížné teoreticky, metodicky, časově i sociálně. V současnosti je málo relevantních údajů, které by mohly vypovídat o efektivnosti transferu vědeckých poznatků do policejní praxe. Proto je potřebné postupně skládat mozaiku parciálních problémů, prohlubovat analýzu determinujících a ovlivňujících faktorů, formulovat a ověřovat hypotetická tvrzení a postupně hledat metodicky uspokojivá řešení. Všeobecně mohu konstatovat, že neexistuje žádná právní či organizační norma, která by v policejní organizaci explicitně nařizovala aplikovat vědecké poznatky do policejní praxe. Uvedené konstatování jen umocňuje význam subjektů transformace, jejich

327


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

hodnotové orientace a pozitivní postoje potřebné pro identifikaci vědeckých poznatků a jejich využívání v konkrétní policejní činnosti. § 5. Policejní vědy a bezpečnostní doktrína Dalším nezpochybnitelným fenoménem a rozhodujícím faktorem vedle dalšího rozvoje komplexu policejních věd a policejní (bezpečnostní) teorie a praxe byla formulace bezpečnostní a policejní doktríny, kterou artikuloval Zoubek v průběhu let 1993 – 2008 především v titulech: ZOUBEK, Vladimír. Lidská práva – globalizace – bezpečnost. 2. vyd. Plzeň: Aleš Čeněk, 2008, 461 s., ISBN 978-807380-103-8 a ZOUBEK, Vladimír. Postmoderní problémy lidských práv a globální bezpečnosti. Plzeň: Aleš Čeněk, 2004, 464 s., ISBN 8086473-75-4. Tak např. z prvně jmenované publikace575 vyjímám ze strany 183-211 následující: I. K vymezení pojmu bezpečnostní a policejní doktrína pro oblast vnitřních věcí a vnitřní bezpečnosti Teze č. I/1 Bezpečnostní a policejní doktrína (bezpečnostní a policejní teorie v restriktivním vymezení) vědecky zkoumá základní teoretické postuláty a principy policejní a bezpečnostní činnosti. Formuluje souhrn základních zásad a dlouhodobých strategických úkolů, tvořících základní linii a teoreticky zdůvodněný program, který obsahově zprostředkovává rozhodující cíle a směry státní politiky na úseku ochrany ústavního zřízení, zabezpečení vnitřního pořádku, bezpečnosti a efektivního potírání a předcházení zločinnosti. Bezpečnostní doktrína teoreticky, prognosticky, v právních a mezinárodních souvislostech zdůvodňuje postup státu při stanovení optimální struktury sil a prostředků v rámci realizace jeho ochranné funkce a ústavního práva na bezpečnost576.

575

ZOUBEK V., Lidská práva – globalizace – bezpečnost. 2. vyd. Plzeň: Aleš Čeněk, 2008, 461 s., ISBN 978-80-7380-103-8, s. 183-211. 576 Je nutno upozornit na některé vědeckovýzkumné úkoly, granty a expertní aktivity za posledních deset let, z kterých lze dovodit signifikantní posun v upřesňování pojmového vymezování bezpečnostní a policejní doktríny. Jen namátkou (řazeno chronologicky): ZOUBEK V., PORADA V., Humanizace

328


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

Teze č. I/2 Bezpečnostní a policejní doktrína je ve vztahu k bezpečnostní politice577 pojmem obecnějším a teoretickým, je nadřazena bezpečnostní politice. Pokud se dnes hovoří o bezpečnostní politice

policejních věd a nové bezpečnostní doktríny (Rizika globalizace a střetu civilizací). Policajná teória a prax, 2001, roč. IX., č. 2.; EICHLER J. a kol. Bezpečnostní politika České republiky 1999. Závěrečná zpráva projektu obranného výzkumu. Praha : Ústav mezinárodních vztahů, 1999, - 1 CD ROM, (Zoubek, V. uveden mezi 14 autory); ZOUBEK V. (uspořádal) Sborník z druhého mezinárodního vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214 ”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR. 1998, 149 s., ISBN 80-85981-77-7; JANDA J., EICHLER J., FUČÍK J., GEDLU M. GRÉGR V., HANDL V., JANOŠEC J., LEŠKA V., NĚMEC M., OREL J., STACH S., SVĚRÁK A., ŠEDIVÝ J., VÁVRA M., ZOUBEK V., ZUZÁNEK S. Bezpečnostní politika České republiky. Závěrečná zpráva z výzkumného projektu. Praha : Ústav mezinárodních vztahů, 1996, 159 s., ISBN 80-85864-231; ZOUBEK. V. (uspořádal) Sborník z vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214 ”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR. 1996, 97 s., ISBN 80-85981-45-9; MATULA Z., KOZLÍK J., ZOUBEK V. Bezpečnostní doktrína ČSFR a Federální policejní sbor. Kriminalistický sborník, 1992, roč. XXXVI., č. 7, s. 249 – 253.; ZOUBEK V., KOZLÍK J., CHALOUPKA Č., MATULA Z., FENDRYCH M. Ke koncepci bezpečnostní doktríny ČSFR (Nástin některých základních tezí). Československá kriminalistika, 1992, roč. XXV., č. 3, s. 193 – 208.; ZOUBEK V. K vymezení a obsahu demokratické bezpečnostní doktríny. Praha : Institut FMV pro výchovu a vzdělávání, 1992, 8 s. 577 K vymezení pojmu bezpečnostní doktríny a politiky viz např. ZOUBEK V. K vymezení pojmu a obsahu bezpečnostní doktríny a bezpečnostní politiky. In Sborník z vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214 ”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR, 1996, s. 17 – 25, ISBN 80-85981-45-9; ZOUBEK V., FENDRYCH M. Ke koncepci bezpečnostní doktríny České republiky (s konkretizací vybraných směrů bezpečnostní politiky vlády České republiky na rok 1993). Kriminalistika, 1993, roč. XXVI., č. 1, s. 5 – 19, ISSN 1210-9150; FENDRYCH M., ZOUBEK V. Ke koncepci ministra vnitra ČR v oblasti vnitřního pořádku a bezpečnosti a doktríně Policie ČR (ve smyslu usnesení vlády ČR č. 22 ze dne 20.1.1993). Kriminalistika, 1993, roč. XXVI., č. 1, s. 5 – 19, ISSN 12109150; ZOUBEK V. Vybrané problémy bezpečnostní politiky a bezpečnostní doktríny České republiky. In Bezpečnostní teorie a praxe, Sborník Policejní akademie ČR. Praha : Policejní akademie ČR, 1995, č. 1. S. 23 – 36, ISSN 12112461; TOMÁŠEK O., ZOUBEK V. Evropský standard ochrany základních práv a svobod a současné úkoly Policie ČR. Kriminalistika, 1995, roč. XXVIII., č. 4, s. 249–259, ISSN 1210-9150.

329


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

(např. vlády), míní se tím buď dílčí politicko-praxedologický a praxeologický úsek bezpečnostní doktríny, a to jak obsahově (kompetenčně), tak časově, nebo především možné varianty realizace bezpečnostní doktríny. Teze č. I/3 Bezpečnostní a policejní doktrína v sobě zahrnuje nejen teoretickou (abstraktní), ale i praxeologickou rovinu. První rovina se týká především nejobecnějších podnětů a doporučení legislativě (de lege ferenda), druhá, praxeologická rovina bezpečnostní doktríny představuje doporučení k žádoucímu stavu (právnímu pořádku), metodu a vodítko praktické činnosti všech kompetentních orgánů a institucí) při zabezpečování vnitřní bezpečnosti a při ochraně veřejného pořádku. Teze č. I/4 Rozsah a dosah bezpečnostní doktríny vychází ze stávajícího kompetenčního vymezení exekutivních subjektů (ministerstev) při zabezpečování bezpečnosti. Základním exekutivním subjektem je vláda. V podstatě jen poradním orgánem vlády je Bezpečnostní rada státu, podle čl. 9 úst. zák. č. 110/1998 Sb., o bezpečnosti České republiky. Bezpečnostní radu státu tvoří předseda vlády a další členové vlády podle rozhodnutí vlády. Bezpečnostní rada státu v rozsahu pověření, které stanovila vláda, připravuje vládě návrhy opatření k zajišťování bezpečnosti České republiky. Způsob participace Bezpečnostní rady státu a prezidenta republiky (jako vrchního velitele ozbrojených sil) řeší čl. 9 odst. 3 úst. zák. č. 110/1998 Sb. Zákonným právním předpisem upravujícím problematiku ministerstev a jiných správních úřadů státní správy České republiky je v současnosti zákon ČNR o zřízení ministerstev a jiných ústředních orgánů státní správy České republiky.578 Zákon je praktickou realizací ústavního ustanovení čl. 79 odst. 1, který

578

Tzv. ”Kompetenční zákon”. Zákon ČNR č. 2/1969 Sb., o zřízení ministerstev a jiných ústředních orgánů státní správy České (socialistické) republiky.

330


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

výslovně stanoví, že ministerstva a jiné správní úřady lze zřídit a jejich působnost upravit pouze zákonem. Teze č. I/5 Rozvoj a realizace bezpečnostní a policejní doktríny (bezpečnostní a policejní teorie v restriktivním vymezení) je podpořena úspěšným konstituováním a rozmachem policejních věd, vysokého školství a plněním grantových mezinárodních vědeckovýzkumných aktivit.579. II. Bezpečnostní a policejní doktrína (bezpečnostní a policejní teorie v restriktivním vymezení) a principy právního státu Teze č. II/1 Bezpečnostní a policejní doktrína demokratického právního státu je výlučně realizovatelná pouze prostřednictvím stávajícího ústavního a právního systému (tj. pouze ústavním a zákonným způsobem), je teoreticky odvozena z principů právního státu). Formulované principy právního státu byly např. citovány In: ADAMOVÁ, K., KŘÍŽKOVSKÝ, L. Politologie. Praha : Codex, 1997, ISBN 80-85963-22-1: ™ Na str. 224, 265 a 379 odkaz a citace V. Zoubka o principech právního státu: ”Zároveň jde o právní stát, tzv. stát vázaný svým právem (včetně mezinárodních závazků, které podepsal). Německý konstitucionalista R. Stahl o něm uvádí, že musí být přesně definován prostřednictvím práva a obsahovat v právním řádu garance proti porušení práv, vymezení rozsahu, cesta a limitů své aktivity i sféru svobody občanů. Zároveň musí prosazovat morální ideje pro ně samé. Politologie přijímá do své koncepce výzkumu státu a politického systému i poznatky teorie práva a státovědy o principech právního státu, které V. Zoubek demonstrativně vymezuje takto:

579

Blíže viz zejména PORADA V. Policejní vědy, policejní praxe a zaměření výzkumu v podmínkách PA ČR. In Bezpečnostní teorie a praxe, 2000, zvl. č., s. 47–66.

331


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

1.

Suverenita lidu (právo většiny a ochrana menšiny): ™ nadřazenost občana nad státem v podobě ústavního kodexu lidských a občanských práv, včetně soudních záruk; ™ volební zákonodárství, resp. zákony o referendu a plebiscitu a suverenita parlamentu v legislativní činnosti; ™ garance práv menšin.

2.

Principy dělby moci: ™ nezávislost vzniku moci legislativní, exekutivní a soudní; ™ systém vzájemných brzd a garancí mezi mocemi.

3. 4.

5.

Princip omezené vlády: ™ právní limity a ústavní garance státních regulativních zásahů v jasné delimitaci práva soukromého a veřejného. Vázanost státu právem: a) ústavou; b) zákony; c) obecně závaznými akty mezinárodního práva; d) mezinárodními právními akty, které stát sám uznal; e) obecně závaznými demokratickými principy (pluralismus, spravedlnost, právní jistota, nabytá práva, konsensus, legitimita). Soudní garance právního státu: a) nezávislými obecnými soudy; b) nezávislými ústavními soudy; c) nezávislými správními soudy”580.

Dnes lze zcela jistě doplnil o bod ”5. d) efektivní činnost ombudsmana” a o bod ”6. Alespoň faktická částečná sekularizace a politizace veřejné a občanské sféry”. Bezpečnostní doktrína (teorie) na jedné straně nejen respektuje, ale svou realizací chrání pluralitní demokratický systém, demokratické hodnoty a instituce. Na druhé straně smyslem a cílem bezpečnostní doktríny je faktické a legální naplnění ústavního práva

580

Viz ZOUBEK V., GERLOCH A. a kol. Základy teorie práva a právního státu. Praha 1993.

332


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

občana na bezpečnost581 a dalších základních lidských práv a svobod. Teze č. II/2 Odvozenost bezpečnostní a policejní doktríny (teorie) z principů právního státu znamená zejména, že: a) stejné zásady, které platí pro jiné úseky státní správy, platí i pro bezpečnostní činnosti, b) při bezpečnostní činnosti lze integrovat do práv a svobod občanů výlučně na základě zákona a v jeho mezích (secundum et intra legem) ve smyslu čl. 4 Listiny základních práv a svobod582 c) bezpečnostní a policejní orgány jsou vázány nejen interním právem, ale i mezinárodními právními

581

Ze široké problematiky Listinou základních práv a svobod neartikulovaného ”práva na bezpečnost” nutno odkázat na bohatou diskusi: ZOUBEK, V. Právo na bezpečnost (osobní bezpečí): Několik pohledů na Listinu základních práv a svobod a bezpečnostní doktrínu ČR. In Realizace Listiny základních práv a svobod v právním řádu České republiky. Sborník z vědecké konference. Brno : Masarykova univerzita, 1994, s. 76 – 87. Acta Universitatis Brunensis, Iuridica, No. 130, ISBN 80-210-0834-2; ZOUBEK, V. Prawo konstytucyjne do bezpieczenstwa obywatela Republiki Czeskiej (bezpieczenstwo osobiste). In Miedzynarodowa Konferencja (27. – 28. Czrwca 1997) ”Bezpieczny Obywatel – bezpieczne Panstwo”. Lublin : Katolicki Uniwersytet Lubelski. 1997, 16 s.; ZOUBEK V. Informace o mezinárodní konferenci ”Bezpečnost občana – bezpečnost státu” (Lublin 27. – 28. Června 1997). Kriminalistika, 1997, roč. XXX., č. 4, s. 341 – 343; ZOUBEK V. Právo na bezpečnost (osobní bezpečí) – několik pohledů na Listinu základních práv a svobod a Koncepci Ministerstva vnitra ČR v oblasti vnitřního pořádku a bezpečnosti. Kriminalistika, 1994, roč. XXVI., č. 2, s. 136 – 143, ISSN 1210-9150; ZOUBEK V. Metodické poznámky k ústavnímu právu občana na bezpečnost a k etickému kodexu policisty (K problému povinnosti policisty v demokratickém státě). In Policejní deontologie. Praha : Policejní akademie ČR, 1995, s. 41 – 50, ISBN 80-901923-4-3; ZOUBEK V. Právo na bezpečnost a postavení policie v podmínkách transformace společnosti. In ”Aktuální problémy demokratizace postkomunistických států středí Evropy” (Sborník příspěvků z vědecké konference, uspořádané Českou společností pro politické vědy 14.5.1994 v Praze). Praha : Česká společnost pro politické vědy. 1995, s. 82 – 90. 582 GERLOCH A., HŘEBEJK J., ZOUBEK V., Ústavní systém České republiky. 5. vyd. Plzeň: Aleš Čeněk, 2013. 516 s., ISBN 978-80-7380-423-7, s. 322-323.

333


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

dokumenty, které ČR inkorporovala do svého právního řádu (a po vstupu do EU též evropským právem).583 Vázanost právem je zvýrazněna: 1. důrazem na nadpozitivnost a přirozenoprávnost základních práv a svobod, 2. zákony (zvláště tzv. ”policejními zákony”), s cílem postupně zákonně pokrýt veškerou bezpečnostní a policejní problematiku i do ”okrajových oblastí” kriminálních a policejních věd (tak, aby se zdůraznila právní jistota a vyloučila analogia legis). Teze č. II/3 Ve své prognostické a programové podobě bezpečnostní a policejní doktrína (teorie) není výlučně fixována na stávající (mnohdy nevyhovující) právní stav. Naopak, je značně nezávislá na úpravě de lege lata a vznáší požadavky a podněty na novelizaci (reformy) ústavního vymezení bezpečnosti státu a činnosti bezpečnostních orgánů, vznáší požadavky na rekodifikaci ”policejních” zákonů a na podstatné změny a doplňky základních kodexů např. v oblasti trestního a správního práva s cílem posílit

583

K problému ”europeizace a policie” odkazuji na výstupy z grantu MV a další prameny: ZOUBEK, V., SEDLÁČEK D., Kompatibilita právního řádu České republiky s právem Evropské unie v oblasti vnitřního pořádku a bezpečnosti. In Sborník z vědeckého semináře ”Harmonizace českého právního řádu s evropským právem v resortu MV”. I. díl. Praha : Policejní akademie ČR, 2000, s. 31 – 45, (Grant MV 1999200007 ”Harmonizace českého právního řádu s evropským právem v resortu MV); ZOUBEK, V. Závěrečná zpráva o závěrečném oponentním řízení, výstupech, doporučeních a službách vycházejících z grantového projektu ”Harmonizace českého právního řádu s evropským právem v resortu MV”. Bezpečnostní teorie a praxe, 2001, č. 1; DUFFY, P. Policie a Evropská úmluva o liských právech. Evropské a mezinárodní právo (EMP), 1994, roč. III., č. 2; ZOUBEK V., Česká republika v evropském bezpečnostním prostoru. Evropský jednotný bezpečnostní (policejní a celní) prostor a koncepce bezpečnostní (policejní) doktríny České republiky v evropském kontextu chápání právního státu. Mezinárodní politika, 1993, roč. XVII., č. 7, s. 4 – 7, ISBN 05437962; ZOUBEK, V. Ochrana svobody v kontextu české ústavnosti a evropské bezpečnosti. In Sborník ”Užitá etika a její uplatnění v lékařství, ekologii, národním hospodářství a provozu masmédií”. Olomouc : Univerzita Palackého v Olomouci, 2000, s. 32 – 44, ISBN 80-244-0089-8, atd.

334


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

efektivnost činnosti policie při respektování základních lidských práv a soudních garancí. III. Obsahové formálně právní vymezení a jednota bezpečnostní a policejní doktríny (cíle, bezpečnostní rizika, bezpečnost v materiálním, institucionálním a formálním smyslu) Teze č. III/1 Obsah bezpečnostní a policejní doktríny je restriktivně či extenzivně odvozen z hierarchie sledovaných cílů podle konkrétních vnitřních, vnějších i časově pojatých bezpečnostních problémů a bezpečnostních rizik584. Ústředním bodem bezpečnostní doktríny je teoretické a právní vymezení pojmu bezpečnost (event. vnitřní bezpečnost, vnitřní pořádek) v materiálním, institucionálním i formálním smyslu v souladu s obecně závaznými demokratickými principy (právní jistota, parlamentarismus, spravedlnost, nabytá práva, legitimita, soudní garancie). „Teoretické vymezení pojmu ”bezpečnost” je složitý problém nejen pro právní teorii (kde zdaleka nevládne jednoznačná shoda ve vymezení pojmů), ale i pro praxi. Jednoznačně lze říci, že se jedná o nejobecnější a nejextenzivněji pojatou kategorii v oblasti dosahu bezpečnostní doktríny a jako ”obecný”, ”neurčitý” právní pojem je z teoretického hlediska v podstatě totožný s pojmem policie (v nejširším vymezení), jakožto ”spořádaný stav vnitřních právních vztahů” vycházejících z právního pořádku. V přijatých ”policejních zákonech” zákonná dikce operuje již tradičně s tzv. ”neurčitými právními výrazy”, např. ”věci vnitřního pořádku a bezpečnosti”, ”bezpečnost osob a majetku”, ”veřejný pořádek”, ”bezpečnost chráněných osob”, ”bezpečnost státu a jeho ústavního zřízení” apod., v minulosti (např. Organizační zákon č. 125/1927 Sb.) též ”veřejný klid”, ”veřejná bezpečnost”, ”veřejná mravnost” atd. Tyto ”neurčité právní pojmy” lze jednoznačně subsumovat více méně pod

584

K tomu zejména: EICHLER J., ŠEDIVÝ J., ZOUBEK V., Kvalifikace bezpečnostních rizik jako východisek bezpečnostní politiky České republiky. In Sborník z vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214. ”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR, 1996, s. 9 – 16, ISBN 80-85981-45-9; ZOUBEK V., K vnějším a vnitřním rizikovým faktorům posttransformačního vývoje české společnosti a státu. Politologická revue, 1994, roč. 0, č. prosinec, s. 60 – 66, ISSN 1211-0353.

335


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

obecnější, extenzivnější pojem bezpečnost (policie) v různých aspektech a v různém smyslu, což je předmětem doktrinálního a systematického výkladu (v rámci obecné části správní vědy, resp. vědy státní správy) i pro potřeby obsahového zaměření bezpečnostní doktríny (teorie). Pojem bezpečnost (policie) v materiálním smyslu je vymezen policejní vědou obsahově a funkčně. Stanoví zákonné hypotézy (předpoklady) a zákonný (ústavní) rozsah a meze zásahů policejních orgánů do soukromé i veřejné sféry lidských práv a svobod při ochraně ”veřejných zájmů” (právem chráněných zájmů státu i občanů). Takové zásahy lze činit v právním státě jen na základě zákonného zmocnění a v příslušných zákonných mezích (včetně možnosti soudní či jiné kontroly). Formálně pojem bezpečnost (policie) je vymezen organizačně a je dán sumou věcné kompetence policejních orgánů. Bezpečnost (Policie s velkým ”P”) v institucionálním smyslu představuje soustavu policejních orgánů, jež tvoří systém bezpečnostní a policejní organizace.“585 Bezpečnostní strategie České republiky patří mezi významné dostupné oficiální dokumenty vlády České republiky, týkající se bezpečnosti České republiky, středoevropského prostoru a v extenzivních souvislostech též evropské, resp. euroatlantické civilizace v období čtvrté světové války.586 S textem tohoto významného bezpečnostního dokumentu se lze seznámit na webových stránkách vlády ČR (www.vlada.cz). § 6. Závěr Nástin tezí bezpečnostní a policejní doktríny lze do jisté míry a modifikace pojímat jako jeden z politických a faktických momentů

585

ZOUBEK V., Lidská práva – globalizace – bezpečnost. Plzeň: Aleš Čeněk, 2007. 510 s. ISBN 978-80-7380-026-0, s. 194-195. 586 Podrobněji k tomu zejména: ZOUBEK V., Bezpečnostní strategie České republiky: postmoderní problémy globální bezpečnosti. In: Bezpečnostní teorie a praxe. Sborník Policejní akademie ČR, 2005, č. 4, s. 7-28; ISSN 12112461; ISBN 80-7251-210-2; ZOUBEK V., Globalizace či univerzita (ne)rovnosti? In: Zborník z mezinárodnej konferencie „(Ne)rovnosť a rovnoprávnosť“. Bratislava: Ústav štátu a práva SAV, 2005, s. 73-104. ISBN 80-89104-79-7; ZOUBEK V., Postmoderní problémy globální bezpečnosti. Kriminalistika, 2006, roč. XXXIX., č. 1, s. 3-26. ISSN 1210-9150.

336


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

vědeckého základu (fundamentu) obecné části teorie bezpečnostní a policejní činnosti587 a současné konstrukce bezpečnostní vědy.588 Použitá literatura 1. HOLCR K., PORADA V., et al. Policejné vedy. Úvod do teorie a metodologie. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 242 s. ISBN 978-807380-329-2. 2. IVOR J. et al., Trestné právo, kriminalistika, bezpečnostné vedy a forenzní discipliny v kontexte kontroly kriminality. Pocta prof. JUDr. Ing. Viktorovi Poradovi, DrSc. dr.h.c.melt. k 70. narozeninám. Plzeň: Aleš Čeněk, 2013, 905 s., ISBN 978-807380-440-4. 3. PORADA V.,, HOLCR K., et al. Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 345 s. ISBN 978-80-7380-314-8. 4. ZOUBEK V., Právověda a státověda. Úvod do právního a státovědního myšlení. 1. vydání. Plzeň : Aleš Čeněk, 2010. 700s. ISBN 978-80-7380-239-4. 5. ZOUBEK V., Lidská práva - globalizace - bezpečnost. 2. upravené vydání. Plzeň : Aleš Čeněk, 2008. 461 s. ISBN 978-80-7380-1038

587

K zásadním reagencím viz PORADA V. Problémy rozvoje teorie policejně bezpečnostní činnosti a policejních věd v ČR. In Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. Bratislava : Akadémia Policajného zboru, 2001, s. 167 – 174; PORADA V. a kol., Úvod do teórie činnosti policajnobezpečnostných orgánov. Časť I. a II., Bratislava : Akadémia Policajného zboru, 2000, 245 s.; PORADA V., Problémy rozvoje teorie policejně bezpečnostní činnosti (Výzkumný záměr). In Bezpečnostní teorie a praxe, 2000, zvl. č., s. 209 – 211; PORADA V., Nástin teórie policajnobezpečnostnej činnosti. In Vysokoškolské vzdělávání policistů ve 21. století. Praha : Policejní akademie ČR, 1999, s. 219 – 228; FILÁK A., Několik poznámek k principům činnosti Policie České republiky. In Bezpečnostní teorie a praxe, 2000, zvl. č., s. 421 – 430. 588 PORADA V., HOLCR K., et al. Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011, 345 s. ISBN 978-80-7380-314-8; IVOR, J. et al. Trestné právo, kriminalistika, bezpečnostné vedy a forenzné disciplíny v kontexte kontroly kriminality. Pocta prof. JUDr. Ing. Viktorovi Poradovi, DrSc., Dr. h.c.mult. k 70. narozeninám. Plzeň: Aleš Čeněk, 2013. 905 s. ISBN 978-80-7380-440-4.

337


BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ STRATEGIE ... Viktor Porada

6.

338

ZOUBEK V., Postmoderní problémy lidských práv a globální bezpečnosti. 1. vydání. Plzeň : Aleš Čeněk, 2004. 464 s. ISBN 8086473-75-9


K PRŮNIKŮM TEORIE PRÁVA A BEZPEČNOSTNÍCH VĚD V