Issuu on Google+


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/24/11

9:51 PM

Page 1

Dünden Bugüne Küçükçekmece


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/24/11

9:51 PM

Page 2


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/24/11

9:51 PM

Page 3


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/24/11

9:51 PM

Page 4

Dan›flma Kurulu Prof. Dr. ‹lber Ortayl› Beflir Ayvazo¤lu Prof. Dr. Ümit Meriç Prfo. Dr. Orhan ‹nce Prof. Dr. Muhammet Yelten Prof. Dr. Muhsin Hesapç›o¤lu Doç. Dr. Ertan E¤ribel

Redaksiyon Tashih Dr. Ferhat Aslan

Editör Mehmet Yalç›n Y›lmaz

Foto¤raflar Aras Nefçi fiahin Uzma Aziz Kaya Küçükçekmece Belediyesi Arflivi

Yazarlar Salih fiahin Küçükçekmece Tarihi Doç. Dr. Deniz Ekinci, Burhan Ekinci Küçükçekmece’de Co¤rafi Özellikler Dr. Aras Nefçi Küçükçekmece’de Mimari Eserler Yrd. Doç. Dr. fiengül Ayd›ngül Küçükçekmece Gölü’nde Arkeolojik Araflt›rmalar Prof. Dr. Aynur Koçak Efsaneden Gerçe¤e: Küçükçekmece Gölü Efsanesi ve Garip Dede Doç. Dr. Ali fiükrü Çoruk Küçükçekmece ve Mehmet Akif Ersoy Mahmut Çavufl Küçükçekmece’de E¤itim: ‹statistik ve Analizler Prof. Dr. Halis Yunus Ersöz Küçükçekmece’de ‹ktisadî Hayat Ak›n Kurto¤lu Küçükçekmece’de Ulafl›m›n Tarihçesi Abdülkadir Yeler Küçükçekmece’de Toplumsal Bütünleflme Yrd. Doç. Dr. Ertu¤rul Ayd›n Küçükçekmece’de Spor Ayhan Metin Küçükçekmece’de Fiziksel Aktivite Alanlar› ve Yerel Yönetim Organizasyonlar› Mehmet Yalç›n Y›lmaz 9. Kalk›nma Plan›nda Kültür Politikalar› ve Küçükçekmece Örne¤i

Küçükçekmece Belediyesi Bas›n Yay›n ve Halkla ‹liflkiler Müdürlü¤ü - ‹stanbul 2010

www.kucukcekmece.bel.tr

Çeviri Nalan Özsoy Foto¤raf Editörü fiahin Uzma

Bilgi-Belge Araflt›rma Salih fiahin Aras Nefçi Tunca Özgifli Abdülkadir Yeler Yap›m A-Z Reklam Grafik Tasar›m ve Uygulama Kemal Kara ‹llustrasyon Turan Dertli ISBN: 978-975-00234-7-7 Bask› Kültür Bas›m


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/24/11

9:51 PM

Page 5


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/24/11

9:51 PM

Page 6


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/24/11

9:51 PM

Page 7

‹çindekiler 8

Takdim Aziz Yeniay / Küçükçekmece Belediye Baflkan›

11

Takriz Prof Dr. ‹lber Ortayl› / Topkap› Saray› Müzesi Baflkan›

13

Önsöz Mehmet Yalç›n Y›lmaz / Editör

15-169

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

170-223

II. Küçükçekmece’de Co¤rafî Özellikler Doç Dr. Deniz Ekinci, Burhan Ekinci

224-241

III. Küçükçekmece Gölü’nde Arkeolojik Araflt›rmalar Yrd. Doç. Dr. fiengül Ayd›ngül

242-255

IV. Efsaneden Gerçe¤e: Küçükçekmece Gölü Efsanesi ve Garip Dede Doç Dr. Aynur Koçak

256-273

V. Küçükçekmece ve Mehmet Akif Ersoy Doç. Dr. Ali fiükrü Çoruk

274-327

VI. Küçükçekmece’de E¤itim: ‹statistik ve Analizler Mahmut Çavufl

328-371

VII. Küçükçekmece’de ‹ktisadî Hayat Prof. Dr. Halis Yunus Ersöz

372-393

VIII. Küçükçekmece’de Ulafl›m›n Tarihçesi Ak›n Kurto¤lu

394-401

IX. Küçükçekmece’de Toplumsal Bütünleflme Abdülkadir Yeler

402-411

X. Küçükçekmece’de Spor Yrd. Doç. Dr. Ertu¤rul Ayd›n

412-443

XI. Küçükçekmece’de Fiziksel Aktivite Alanlar› ve Yerel Yönetim Organizasyonlar› Ayhan Metin

444-459

XII. 9. Kalk›nma Plan›nda Kültür Politikalar› ve Küçükçekmece Örne¤i Mehmet Yalç›n Y›lmaz


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/29/11

11:41 PM

Page 8

Takdim Dünden Bugüne Küçükçekmece

K

öklü bir geçmifle sahip olan ‹stanbulumuz, gerek tarihi gerekse kültürel özellikleriyle dünyada ön

planda yer alan flehirlerden biridir. Tarih boyunca dünya tarihine yön veren iki devlete, Bizans ve Osmanl› ‹mparatorluklar›na baflkentlik yapm›flt›r. Özellikle Osmanl› tecrübesiyle farkl› inanç ve kültürlerin bir arada huzurlu bir flekilde yaflanabilece¤ini göstermesi bak›m›ndan günümüz dünyas›n›n “birlikte yaflama” problemine çözüm sunabilecek tarihi birikime sahiptir. Bu yönüyle ‹stanbul, Do¤u ile Bat› aras›nda kültürel ve co¤rafi zeminde geçmiflten günümüze bir buluflma noktas› vazifesi görmüfl ve görmeye devam etmektedir. ‹stanbul’un bir imparatorluk baflkenti olmas› Türk ve ‹slam düflüncesi merkezli yeni bir medeniyet anlay›fl›n›n ortaya ç›kmas›na sebep olmufltur. Farkl›l›klara müsamaha ve hayat›n› devam ettirme imkan›

Aziz YEN‹AY Küçükçekmece Belediye Baflkan›

veren bu medeniyet anlay›fl› kendisini gelifltirmek yolunda bu farkl›l›klardan yararlanmay› bilmifltir. Genifl bir sahaya yay›lan imparatorluk do¤udan bat›ya kuzeyden güneye s›n›rlar› içinde yaflayan ve ço¤u kere çeflit-

Hedefimiz, ilçemizin, geçmiflten günümüze uzanan tarihi, kültürel ve sosyal miras›na sahip ç›karak, korumak ve bu yolda sürdürülebilir projeleri hayata geçirmektir.

li yönleriyle birbirinden ayr›lan kültürlerden renkler tafl›yan rafine bir medeniyet terkibi oluflturmufltur. Özellikle günlük hayattaki yans›malar›n› günümüzde bile müflahede etti¤imiz bu medeniyet anlay›fl›n› mimariden fliire kadar her alanda görmek mümkündür. Bu medeniyetin ‹mparatorluk co¤rafyas›nda en bariz bir flekilde yafland›¤› yer ise ‹stanbul olmufltur. ‹stanbul’un Türk ve ‹slam dünyas›nda medeniyet noktainazar›ndan sembol bir flehir misyonu ka-

8

Önsöz Aziz Yeniay


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/30/11

12:06 AM

Page 9

zanmas› ve bu misyonu devam ettirmesi onun üzerin-

Bu çal›flma biz yerel yöneticilere, yöneticisi ol-

de derinlikli ve çok yönlü düflünmeyi gerektiren bir

du¤umuz ilçeyi daha iyi tan›ma ve gelece¤ini do¤ru

durumdur. ‹çinde ‹stanbul ad›n›n geçti¤i her konu

planlama imkan› sunacakt›r. Bilimsel bir pencereden

bafll›¤› öncelikle bu flehrin yöneticilerini ve insanlar›-

bak›lan makalelerde noksanlar›m›z› da görerek hare-

n› heyecanland›rmal›d›r. Çünkü tarih, bu flehirde ya-

ket etme bilincindeyiz.

flayan bizleri böyle bir vazifeyle yükümlü k›lmaktad›r.

Küçükçekmece, ‹stanbulumuzun bir parças›,

‹stanbul hakk›nda gerek yurt içinde gerekse

‹stanbul’un bütün de¤erleri ve renkleri burada mev-

yurt d›fl›nda pek çok araflt›rma yap›lm›flt›r. Hemen

cut. Bu sebeple “Küçük ‹stanbul” dedik ve yola koyul-

belirtelim tarihten günlük hayata, yemek kültürün-

duk. 360º belediyecilik vizyonuyla halk›m›z›n bütün

den sanata kadar genifl bir yelpazede yap›lan bu arafl-

gereksinimlerini karfl›lamaya yönelik bir gayretle yo-

t›rmalar ‹stanbul’u tan›ma ve bilme noktas›nda

rulmadan çal›flt›k.

önemli bir bofllu¤u dolduracak niteliktedir. Günü-

Küçük ‹stanbul’da kültür yat›r›mlar›n› gerçek-

müzde ‹stanbul ile ilgili yap›lan her yay›n bu flehir

lefltirirken en büyük hedefimiz insan›m›za kentli ol-

hakk›ndaki bilgimizi daha da geniflletmekte, nas›l

ma bilincini kazand›rmak; böylelikle yaflanabilir bir

bir flehirde yaflad›¤›m›z› bize hat›rlatmaktad›r. ‹s-

kent vücuda getirmektir.

tanbul’u ilgilendiren bu tür yay›nlar›n öncelikle ye-

Ne mutlu ki ‹stanbul’un en köklü ilçelerin-

rel yönetimler ve kurulufllar taraf›ndan ele al›nmas›

den birinde yafl›yoruz. ‹nsanl›k tarihinin ilk izlerini

gerekmektedir.

gördü¤ümüz Bathonea Antik Kenti, Yar›mburgaz Ma¤aralar›, Küçükçekmece Köprüsü, sanayileflme-

Ömrüm oldukça gönül taht›ma keyfince kurul!

nin ilk örneklerinden olan Kibrit Fabrikas›, Meh-

Sâde bir semtini sevmek bile bir ömre de¤er

met Akif’in fikri teflekkülünde rol oynayan Halkal› Ziraat ve Baytar Mektebi ve daha birçok k›ymetli

diyen Yahya Kemal Beyatl›’n›n m›sralar›nda iflaret et-

eser ilçemizdedir.

ti¤i gibi ‹stanbul’u bütünüyle tan›mak ve anlamak

Hedefimiz,ilçemizin, geçmiflten günümüze

için semtlerini, ilçelerini tan›mak gerekti¤ine inan›-

uzanan tarihi,kültürel ve sosyal miras›na sahip ç›ka-

yoruz. Çünkü tan›d›kça sever, sevdikçe korur, sahip-

rak, korumak ve bu yolda sürdürülebilir projeleri ha-

lenir ve özen gösterir insano¤lu. Elinizdeki bu k›y-

yata geçirmektir.

metli çal›flma ‹stanbul’un çok önemli bir ilçesi olan

Bu kitaba eme¤i geçen araflt›rmac›lar›m›za, ça-

Küçükçekmece’yi eski ça¤lardan günümüze kadar

l›flmalara yön veren dan›flma kurulumuza ve birlikte

kapsaml› bir flekilde ortaya koymaktad›r.

çal›flt›¤›m arkadafllar›ma teflekkür ederim.

Dünden Bügüne Küçükçekmece

9


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

10

1/24/11

Takriz ‹lber Ortayl›

9:51 PM

Page 10


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/24/11

9:51 PM

Page 11

Takriz

stanbul, yap›lan araflt›rmalarla her geçen gün yeni bilgilere ulaflt›¤›m›z bir flehir. Bu flehri meydana getiren

tüm de¤erleri ele almak ve dünyada pek az flehrin sahip oldu¤u tarihini, binlerce y›lda teflekkül etmifl olan kültürel birikimini ortaya koymak gerçekten uzun ve meflakkatli bir ifl. fiehir tarihi ve araflt›rmalar›nda ilçelerden yola ç›karak daha kapsaml› incelemelerde bulunmak herhalde ‹stanbul’u anlamay› da kolaylaflt›racakt›r. Küçükçekmece hakk›nda ilk kez ortaya konan

Prof. Dr. ‹lber ORTAYLI

bu kapsaml› çal›flman›n geniflletilmesi ve farkl› disiplinleri de dahil edilmesi yerel yöneticilerin çal›flmalar›na destek olacakt›r. Bu kapsaml› çal›flmada bilhassa arfliv belgelerini gün yüzüne ç›karan Salih fiahin’e, editör Mehmet Yalç›n Y›lmaz’a ve kitab›n ortaya ç›kmas›n› sa¤layan Küçükçekmece Belediye Baflkan› Aziz Yeniay’a

fiehir tarihi ve araflt›rmalar›nda ilçelerden yola ç›karak daha kapsaml› incelemelerde bulunmak herhalde ‹stanbul’u anlamay› da kolaylaflt›racakt›r.

teflekkür ederim.

Dünden Bügüne Küçükçekmece

11


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

12

1/24/11

9:51 PM

Önsöz Mehmet Yalç›n Y›lmaz

Page 12


01_KUCUKCEKMECE_GIRIS

1/24/11

9:51 PM

Page 13

Önsöz Mehmet Yalç›n YILMAZ Editör

Küçükçekmecelilerin kentine ve kendine faydal› ad›mlar atmas› için dünü ve bugünü ile ilçeyi tan›mas› gerekir. Bu çal›flma; gerçeklefltirdi¤i uygulamalarla model olmaya çal›flan bir yerel yönetimin hikâyesidir asl›nda.

çinde bulundu¤umuz ça¤›n öne ç›kan

s›nda yer almal›d›r. Bu görev yerine getirildi¤inde

özelliklerinden biri de küreselleflme

flehirde yaflayanlar sadece flehrin fiziksel dokusuyla

olgusudur. Küreselleflme süreci içinde

de¤il flehrin binlerce y›ll›k birikimiyle oluflan ruhuy-

giderek artan teknolojik geliflmelerle birlikte dünya-

la da bütünleflme sa¤layabileceklerdir.

da art›k s›n›rlar esnek hale gelmifl ve birbiriyle sü-

‹flte Küçükçekmecelilerin kentine ve kendine

rekli bir iletiflim ve etkileflim halinde olan bir a¤lar

faydal› ad›mlar atmas› için dünü ve bugünü ile ilçeyi

toplumu ortaya ç›km›flt›r.

tan›mas› gerekir. Bu çal›flma; gerçeklefltirdi¤i uygu-

Bu dönüflüm içerisindeki toplumlar, bilhassa bizim toplumumuz, bir geçifl süreci yaflamaktad›r. Bu

lamalarla ‹stanbul’a model olmaya çal›flan bir yerel yönetimin hikâyesidir asl›nda.

dönüflüm süreci içinde sa¤l›kl› bir de¤erlendirme ya-

Kitapta araflt›rmac›lar›m›z›n bilimsel yaz›m

pabilmek, geçiflin topluma katma de¤er üretecek fle-

üslubuna müdahale edilmemifl, bulgular› nispetinde

kilde tamamlanmas›n› sa¤layacak en önemli unsur-

sayfa imkân› tan›nm›flt›r. ‹statistiksel verilerde en

dur. Geleneklerin ça¤dafl dünyan›n gereklerine uy-

son bilgiler dikkate al›nm›fl, görsel temininde foto¤-

gun flekilde yeniden tasarlanmas› ile anlam kazand›¤›

raf editörümüz araflt›rmalar yapm›flt›r. Yeni bulgular

bu süreçte do¤ru ad›mlar atarak topluma olumlu bir

ve farkl› disiplinlerin de yer almas› ile bu çal›flma ge-

yön vermek gerekecektir.

lecek y›llarda iki cilt halinde yay›nlanabilecek bir

Bu nedenle içinde bulundu¤umuz dönemde ça¤-

hacme ulaflacakt›r.

dafl dünyan›n gereklerine uygun, gündeme gelen yeni

Bu çal›flma sürecinde bizlere yol gösteren da-

ihtiyaçlarla örtüflen bir kültür anlay›fl›n›n gelifltirilerek

n›flma kurulu üyelerimize, her bölümü sab›rla ve ti-

toplumlar›n istifadesine sunulmas› gerekmektedir.

tizlikle sonuçland›ran araflt›rmac›lar›m›za, arfliv ça-

Toplumu yeniden infla edecek bir kültür ise e¤i-

l›flmas›nda büyük gayret göstererek ilçenin tarihini

timli ve flehirli olmaktan geçer. ‹flte bu noktada kentin

yazan Salih fiahin’e, ilçenin tarihi eserlerini tespit

kuruluflundan günümüze kadar geçen zaman içerisinde

edip görsel malzemelerle zenginlefltiren Dr. Mimar

oluflan maddi manevi tüm kültürel de¤erlerini, içinde

Aras Neftçi’ye, redaksiyon ve tashihleri titizlikle ya-

yaflayanlara benimsetmek temel amaç olmal›d›r.

pan Dr. Ferhat Aslan’a, araflt›rmam›za maddi manevi

Kentin sadece fiziksel bir ihtiyac› gideren ya-

destek vererek kitab›n sizlere ulaflmas›n› sa¤layan

flam alan› olmaktan ziyade, sosyal bütünleflmenin,

Küçükçekmece Belediye Baflkan› Say›n Aziz Yeniay’a

dayan›flman›n ve benzeri pozitif olanaklar›n alan› ol-

ve ekibine flükranlar›m› arz ediyorum.

du¤u vurgusu, bir yerel yönetimin asli görevleri ara-

Dünden Bügüne Küçükçekmece

13


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:16 PM

Page 14


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 15

I Küçükçekmece Tarihi Antik Ça¤, Region Küçükçekmece Önlerinde Türkler Osmanl› Döneminde Küçükçekmece Mesire ve Avlak Yeri Küçükçekmece Küçükçekmece’de Tarihî Yap›lar Cumhuriyet Dönemi


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 16

Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Özet

Abstract

‹stanbul ve civar›nda ilk yaflam belirtilerinin bu co¤-

That the first signs of human settlements around ‹stanbul

rafyada oldu¤u ve binlerce y›ll›k bir tarihe uzand›¤› bi-

are in this geography and they date back to over a thousand

limsel bir gerçektir. Yar›mburgaz Ma¤aras›, Küçükçek-

years is a scientific fact. Archaeological excavations in

mece Gölü ve çevresinde yap›lan arkeolojik kaz›larda

Yar›mburgaz Cave, Küçükçekmece Lake and the environs

ortaya ç›kan bulgular, Küçükçekmece'ye Paleolitik dö-

unearthed findings which indicate that Küçükçekmece was

nemde yerleflildi¤ini ve buraya yerleflen insanlar›n ba-

settled in the Paleolithic Age and the dwellers of the region

l›kç›l›k, avc›l›k ve tar›mla u¤raflt›klar›n› ortaya koy-

engaged in fishery, hunting and agriculture.

maktad›r.

Küçükçekmece was a significant settlement region

Region, Bizans'›, ‹mparatorlu¤un bat›daki top-

even in the Roman Age, and was called RhegionlRegium

raklar›na ve Avrupa'ya ba¤layan Via Egnetia ad› veri-

then. Region had a strategic position as it was on the main

len ana yol üzerinde bulunmas› nedeniyle stratejik bir

road called Via Egnetia that connected the East Roman

konuma sahip idi. Bu konumu nedeniyle Region, tarih

Empire-Byzantine to western lands and Europe. Owing to

boyunca ‹stanbul'a yap›lan ak›nlarda hedef haline gel-

this strategic position, Küçükçekmece became a target of

mifl, Hunlar›n, Avarlar›n, Peçeneklerin, Bulgarlar›n ve

the attacks to ‹stanbul; and it was attacked by Hun Turks,

Haçl›lar›n sald›r›lar›na maruz kalm›flt›r.

Avars, Pecheneks, Bulgars and the Crusaders respectively.

Küçükçekmece, ‹stanbul'un fethinden hemen

Küçükçekmece had gone under Turkish dominance

önce Türk hakimiyeti alt›na girmifl ve fetihten sonra

shortly before the conquest of ‹stanbul and after the con-

Fatih Sultan Mehmet taraf›ndan yollar› ve köprüsü ta-

quest it was reconstructed by Sultan Muhammed II who

mir ettirilerek imar edilmifltir.

ordered the roads and the bridges to be restored

‹stanbul'un fethinden sonra Küçükçekmece'nin

In the wake of the conquest, with its new name,

ad›yla birlikte talihi de de¤iflmifltir. Çekme-i Küçük

gekme-i Sagir ( Küçükçekmece), its fortune changed as

(Küçük-çekme) ad›n› alan kasaba, camiler, medreseler,

well. The town of gekmei Sagir ( Küçükçekmece) became

hanlar, hamamlar ve çeflmeleriyle önemli bir konakla-

an outstanding layover centre with its mosques,

ma yeri olmufltur. ‹dari olarak Haslar kazas›na ba¤l› bir

madrasahs (Moslem school), hans (inns), hammams (bath-

kasaba olan Küçükçekmece, Yavuz Sultan Selim ve

house) and çesmes (public fountains). Küçükçekmece,

16 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 17

Kanuni Sultan Süleyman'›n Bafldefterdar› (Maliye Ba-

which was under Haslar district administratively, flour-

kan›) Abdüsselam Çelebi taraf›ndan mamur ve bay›n-

ished thanks to Abdusselam Çelebi, Bafldefterdar (secre-

d›r bir hale getirilmifltir.

tary of finance and treasury in Otoman Empire) of Yavuz

Küçükçekmece'ye 1796 y›l›nda yap›lan Azatl›

Sultan Selim and Suleyman the Magnificent.

Baruthanesi, bölgenin stratejik konumunu güçlendir-

Azatl› Baruthanesi (Azatl› gunpowder factory),

mifltir. 1852 y›l›nda Nevahi-i Erbaa (dört kaza)'ya

built in 1796, increased the strategic significance of the

ba¤l› bir kaza olan Küçükçekmece, Edirne vilayetine

region. In 1852, Küçükçekmece, which was under the

ba¤lanm›flt›r.

administration Nevahi-i Erbaa (four districts), was includ-

‹stanbul'un çevresindeki en önemli çiftlik arazi-

ed in the administration of Edirne.

leri ve mand›ralar›n ba¤l› bulundu¤u Küçükçekmece,

Küçükçekmece, which had the most fertile farm lands

ülkemizde modern tar›ma geçiflin de öncülü¤ünü yap-

and productive dairies near ‹stanbul, also pioneered on the

m›flt›r. 1846 y›l›nda Ayamama Çifti¤i'nde kurulan Zi-

road to modern agriculture in Turkey. Ziraat Talimhanesi,

raat Talimhanesi, ayn› zamanda Ziraat Fakültelerinin

(Agriculture Practising Centre) established in 1846 within

de temelini oluflturmufltur. 1892 y›l›nda aç›lan Halkal›

Ayamama Farm, set the basis for the future Faculties of

Ziraat Mektebi ve oluflturulan numune çiftliklerinde

Agriculture. Applied agriculture training in practice farms and

uygulamal› ziraat e¤itimi verilerek, modern ziraatç›l›-

in Halkall Agriculture School, which was launched in 1892,

¤›n tüm ülkede yayg›nlaflmas› sa¤lanm›flt›r.

helped modern agriculture to become widespread in Turkey.

1865 y›l›nda Bab-› Zabtiye idaresine ba¤lanan

In 1865, Küçükçekmece was under the rule of Bab-›

Küçükçekmece, 1878 y›l›nda da fiehremaneti (‹stanbul

Zabtiye and in 1878, it became part of fiehremaneti

Belediyesi)'ne ba¤lanm›flt›r. Küçükçekmece, tarihindeki

(‹stanbul Municipality).

en a¤›r tahribatlardan birini de 1877-78 Osmanl›-Rus

The most destructive ruin that the town had ever

Savafl›'nda görmüfltür. Rus iflgali sonras›nda tamamen

experienced was due to Turko-Russian War in 1877-1878.

tahrip edilen kasabada 10 hanenin kalmas› üzerine,

After the Russian invasion, only 10 houses survived and

kaza merkezi Bak›rköy'e tafl›nm›fl ve 1910 y›l›ndan iti-

the town moved to Bak›rköy. After 1910, Küçükçekmece

baren bu kazaya ba¤l› bir köy haline gelmifltir.

was turned into a village under the administration of

Cumhuriyetin ilk y›llar›nda Yeflilköy nahiyesi-

Bak›rköy county.

nin bir köyü statüsünde bulunan Küçükçekmece, 1956

Küçükçekmece , which was a village of Yeflilköy

y›l›nda nahiye merkezi olmufltur. 1986 y›l›nda ise Ba-

through the first years of the Republican era, became a

k›rköy ilçesinden ayr›larak ilçe haline gelen Küçükçek-

town centre in 1956. Küçükçekmece seceded from Bak›rköy

mece, günümüzde 785.000 kiflinin yaflad›¤› büyük ve

and became a separate district in 1986, and is now a mod-

modern bir ilçedir.

ern and a big district with a population of 785.000.

Anahtar Kelimeler: Küçükçekmece, tarih, Osmanl› ‹mparatorlu¤u, Halkal›, ‹stanbul, flehir

Key Words: Küçükçekmece, history, Ottoman Empire, Halkall, ‹stanbul, city

Dünden Bügüne Küçükçekmece 17


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

K

1/25/11

8:17 PM

Page 18

üçükçekmece; ‹stanbul'da yaflam

ri olan Küçükçekmece, ilk insan topluluklar›n›n ya-

izlerinin

flam yuvas›, ilk avc› ve bal›kç›lar›n bar›na¤› ve ilk ta-

bafllangݍ

noktas›d›r.

‹stanbul'da insan yaflam›n›n tarihi

r›m toplumunun üretim alan› olmufltur.

Küçükçekmece'den bafllar. Küçükçekmece'de birçok

Roma Ça¤›’nda Küçükçekmece'nin eski ismi

jeolog ve antropolog taraf›ndan yap›lan araflt›rma ve

"Region" köyüdür. Burada önemli bir yerleflim böl-

incelemeler, bölgenin oldukça eski bir geçmifle sahip

gesinin bulundu¤u göl ve çevresinde yap›lan arke-

oldu¤unu ve burada tarih öncesinde insanlar›n yafla-

olojik kaz›larda ortaya ç›kan MÖ II.-MS II. yüzy›lla-

d›¤›n› göstermektedir. Küçükçekmece Gölü'nün ku-

ra ait kitabeler ve mezar stellerinden anlafl›lmakta-

zeyindeki kayal›k bir yamaçta bulunan Yar›mburgaz

d›r. Ne yaz›k ki bu kitabelerin hiçbirinde yerin ad›

Ma¤aras›'nda rastlanan buluntular, ‹stanbul'da tarih

verilmemifltir. Fakat bu dönemde imparatorluk

öncesi ça¤da, Paleolitik dönemde yerleflildi¤ini ve

içindeki yollar›n mesafelerini, ordular›n savafla gi-

buraya ilk yerleflen insanlar›n bal›kç›l›k ve avc›l›kla

difl yollar›n›, ticaret merkezlerini ve flifal› su kay-

1

Eski tafl ça¤› da denilen bu ça¤, insanl›¤›n ilk ortaya ç›k›fl›ndan, MÖ yaklafl›k 10.000 y›l öncesinde Neolitik Ça¤'›n bafllamas›na kadar süren arkeolojik ça¤d›r. 2

K›l›ç Kökten, "‹stanbul Bat›s›nda Eskitafl (Paleolitik) Devrine Ait Yeni Buluntular", Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Co¤rafya Fakültesi Dergisi, XX, 1962, s. 227-278; Alpay Kabacal›, Geçmiflten Günümüze ‹stanbul, Denizbank Yay›nlar›, ‹stanbul 2003, s. 10. 3

1

geçinmekte olduklar›n› ortaya koymaktad›r. Asya ve

naklar›n› gösteren bir harita olan Tabula Peutinge-

Avrupa kültürlerinin kesiflme noktas› olarak kabul

riana'da Byzantion'un 12 mil (18 km) kadar bat›s›n-

edilen bu bölgede bulunan fosiller, kaba yontma tafl

da Region kasabas› da yeralmaktad›r. Region, Roma

aletler, çakmaktafl› uçlar, kemik bizler, el de¤irmeni

‹mparatorlu¤u'nun en önemli yollar›ndan biri olan

tafllar› ve çanak çömlek kal›nt›lar›, burada Anadolu

ve Bizans'› imparatorlu¤un bat›daki topraklar›na ve

medeniyetinden farkl› bir medeniyetin yaflam›fl ol-

Avrupa'ya ba¤layan "Via Egnetia" ad› verilen "Ana

du¤unu göstermektedir.2 ‹stanbul'un ilk yerleflim ye-

yol" üzerinde bulunmaktayd›.3

Tarihî Roma Yolu'nun iri kaba tafllarla döfleli kald›r›m› yak›n tarihlere kadar Küçükçekmece dolaylar›nda görülebilmekteydi. Bu yolun ‹stanbul'a ulaflan ucunun buras› baflkent yap›ld›¤›nda 330'a do¤ru Konstantin taraf›ndan yapt›r›ld›¤› söylenir; Semavi Eyice: "Tarihte Küçükçekmece", Güney-Do¤u Avrupa Araflt›rmalar› Dergisi, Y›l: 1977/78, Say›: 6-7, s. 60.

Yar›mburgaz Ma¤aras›

18 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 19

Yar›mburgaz Ma¤aras›

Bizans'›n merkezi say›lan ve Bizans'tan d›flar›-

co¤rafyac›lar›ndan Strabon, Silivri'den sonra Athyras

ya ç›kan bütün yollar›n bafllang›c› olarak kabul edilen

ve Bathynias Derelerine rastlad›¤›n› ve oradan geçe-

Ayasofya önündeki Augusteion Meydan›'nda bulunan

rek Bizantion'a ulaflt›¤›n› bildirir. Romal› yazar Pli-

an›tsal Million Tafl›'ndan bafllayan bu ana yol, Heb-

nius da MS I. yüzy›lda buray› Bathynias olarak adlan-

domon'u (Bak›rköy) geçerek Region'a ulaflmakta ve

d›r›r. XI. yüzy›l sonlar›nda flehrin d›fl›nda ve az öte-

mesafesi 18 kilometre tutmaktayd›. Böylece gerçek

sinde olan Batheos-rhyax'›n da yine Küçükçekmece

ad› Region olan bu menzil yerinin Roma döneminde

civar› oldu¤u söylenebilir. Derindere anlam›na gelen

bir yerleflim yeri oldu¤u kesinlik kazanmaktad›r.

bu ad, göle dökülen derenin çukur vadi içinden ak-

Region'da yazl›k saraylar, bahçeler, hanlar, ha-

mas›ndan dolay› verilebilece¤i gibi, Yar›mburgaz

mamlar ve bir de kilise yap›lm›flt›. Region'un önemli

Ma¤aralar› ete¤indeki kaynaklar da olabilir. Nitekim

bir özelli¤i de sefere giden ve seferden dönen impara-

bu Ma¤aralar›n eteklerinden iki kaynak f›flk›rmakta-

torlar ve ordular›n›n burada yap›lan törenlerle u¤ur-

d›r ki, buna Tuna Suyu denmekteydi.4

4

Semavi Eyice, agm., s. 58.

lan›p karfl›land›klar› yer olmas›d›r. Ayr›ca Bizans'a gelen önemli konuklar, flehre girmeden önce Region’da karfl›lanarak bir süre burada bulunan sarayda dinlenirlerdi. Baz› kaynaklara göre V. yüzy›lda yapt›r›lan bu saray, Konstantinopolis'i kuflatan Araplar taraf›ndan karargâh olarak da kullan›lm›flt›r. Tarihte Küçükçekmece'nin izlerini sürdü¤ümüzde birçok bulgu ve bilgi ile karfl›lafl›r›z. ‹lk ça¤

Küçükçekmece Gölü’nün kuzeyindeki kayal›k bir yamaçta bulununan Yar›mburgaz Ma¤aras›’nda rastlanan buluntular, ‹stanbul’da tarih öncesi ça¤da, Paleolitik Dönemde yerleflildi¤ini ve buraya ilk yerleflen insanlar›n bal›kç›l›k ve avc›l›kla geçinmekte olduklar›n› ortaya koymaktad›r.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 19


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 20

Region kasabas› hakk›nda en genifl bilgi VI.

makta idi. Bu yüzden de ya¤mur ya¤d›¤›nda arazi ba-

yüzy›l yazarlar›ndan Prokopios taraf›ndan verilmifl-

tak oluyor ve yolcular›n buray› aflmas›n› büyük ölçüde

tir. Prokopios, Region mevkiini tarif ederken flehrin

engelliyordu. Fakat flimdi ‹mparator bu yolu her biri

‹stanbul'dan Trakya ve Makedonya'ya giden A¤natiya

bir araba geniflli¤i ölçüsünde tafl bloklar› ile kaplata-

yolu üzerinde ve tamamen gölün kenar›nda oldu¤unu

rak onu daha kullan›fll› ve daha rahat yapm›flt›r. Bu

söylemekte ve flöyle devam etmektedir: "A¤natiya yo-

yol Region'a kadar uzanmakta ve geniflli¤i aksi yön-

lu, flehirdeki yald›zl› kap›dan ç›karak flehrin varoflla-

lerde giden iki araban›n rahatça geçifline imkan ver-

r›nda biçimi yuvarlak oldu¤u için Strongylon denilen

mektedir. Döfleme tafllar› özellikle iri seçilmifl olup

hisardan geçip Regium'a ulaflmaktayd›. Bu yol, hükü-

adeta de¤irmen tafllar›n› and›r›r. Dolay›s› ile her biri

met merkezinin en önemli yollar›ndan olup denize

genifl bir toprak parças›n› örter ve yerden hayli yük-

çok uzaklaflmadan birçok defalar Çavuflpafla Deresi,

sektir. Bunlar özenle ifllenmifl olduklar›ndan düz ve

Bak›rköy ile Yeflilköy aras›ndaki Ayamama Deresi gi-

eflit bir sat›h meydana getirirler. O kadar ki aralar›

bi çamurlu ve çukur araziden geçerdi. Region'a kadar

sanki birbirine bitiflmifl de¤il adeta kaynam›fl gibidir.

uzanan yol, büyük k›sm› düz olmayan bir araziyi afl-

Region denilen bu yerin hemen yan›nda çevredeki

Küçükçekmece’de Bal›kç› Adas›

20 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 21

yüksek araziden c›l›z derelerin içine akt›¤› bir gölün

gion denilen yerde Aziz Theodoros ad›na bir de kilise

varl›¤› büyük bir talih eseridir. Bu göl denize do¤ru o

yapt›rd›¤›n›" söyler. Bu kilisenin Yar›mburgaz Ma¤a-

surette uzan›r ki, onunla deniz aras›nda kalan ince

ras›'ndaki oyma kilise olabilece¤i gibi son y›llarda yol

bir toprak parças› üzerinde müflterek k›y›lar› vard›r.

yap›m› s›ras›nda ma¤aran›n önünde ç›kan yap› kal›n-

Deniz ve göl, rüzgar esti¤inde karfl›l›kl› olarak dalga-

t›s› kilise harabesi de olabilir.6 X. yüzy›l›n ikinci yar›-

lar›n› bu k›y› fleridi üzerinde çarp›flt›r›rlar. Böylece

s›nda yaflayan Symeon Metaphrastes de büyük kilise-

her ikisi de devaml› bu müflterek k›y› fleridine hücum

nin rahibi Aziz Markianos'un Region'daki Stratonikos

ederler. Birbirlerine çok yaklaflt›klar›nda sanki s›-

Kilisesi'ni yeniden yapt›rd›¤›n›, fakat bu kilisenin 558

n›rlar›n› biliyorlarm›fl gibi sular›n› geri çekerler.

y›l›nda depremden y›k›ld›¤›n› kaydetmektedir.

Birbirlerine kar›flt›klar› bu yerde aralar›nda bir kanal

Bizansl› tarihçi Theophanes (752-818)'in bil-

vard›r. Fakat bu kanal›n içindeki suyun hangisinin

dirdi¤ine göre; "557 veya 558'de ‹stanbul'da meydana

oldu¤u anlafl›lamaz. Çünkü ne deniz tamamen göle

gelen çok büyük bir depremde surlar ve kiliselerin y›-

geçer, ne de göl suyunu tamam› ile denize ak›t›r. An-

k›lmas›ndan baflka en fazla zarar Region'da meydana

cak büyük ya¤murlar bafllad›ktan sonra ve güney rüz-

gelmifltir. Kasaba fliddetli deprem sonucunda yerle

gar› da fliddetle esti¤inde kanal gölün suyunu d›flar›

bir olmufltur. Aziz Stratonikos ve Kallinikos kiliseleri

ak›t›r; rüzgar kuzeyden esti¤inde ise deniz göle akar

de temellerine kadar y›k›lm›flt›r."7 demektedir.

gibi görünür. Fakat burada deniz oldukça genifl bir

Region, ikinci y›k›m› 9. yy'›n bafllar›nda yafla-

çevrede s›¤l›kt›r. Yaln›z küçük bir yerde derinlik çok

d›. Bizans imparatoru V. Leon (813-820) döneminde

fazlad›r. Burada o kadar dar bir toprak parças› vard›r

Bulgar Kral› Krum (803-814) komutas›ndaki Bulgar-

ki buna Myrmex (kar›nca) denilmifltir. Denizi ve gö-

lar, yollar› üzerinde bulunan Region'u yak›p y›karak

lü birlefltiren bu bo¤azdan evvelce söyledi¤imiz gibi

‹stanbul surlar› önüne kadar ilerlediler. Bizansl›lar›n

eski ça¤larda a¤açtan bir köprü sayesinde geçiliyor-

ihanetine u¤rayan Krum, Silivri, Ere¤li ve Tekirda¤'›

du. Köprü a¤açlar›n çürümesi ile s›k s›k bozuldu¤un-

ele geçirmifl, intikam için bütün Marmara k›yalar›n›

dan buradan geçifl büyük ölçüde tehlikeli oluyordu.

talan etmifltir. Hagios Mamas Saray›'n› ya¤ma eden

Fakat flimdi imparator Jüstinyen tafllardan kurulmufl

Krum, Büyükçekmece ve köprüsünü de tahrip etmifl-

genifl bir kemer üstüne köprüyü oturtmak suretiyle

tir. Sald›r›lar imparator I. Basileos (867-886)'un ba-

buradan geçiflin tehlikesini ortadan kald›rm›flt›r. Re-

fla geçmesi ile son buldu. I. Basileos kendine ait kay-

gion'un ötesinde Athyras (Büyükçekmece) denilen

naklarla Region kasabas›n› tamam› ile yeniden infla

bir kasaba vard›r ...”

5

etmifl, daha önceleri k›smen tafl olarak yap›lan köp-

Bizans tarihçisi Prokopios (545-550)'un ver-

rüyü de kagir olarak yeniden yapt›rm›flt›r. Ayr›ca da-

mifl oldu¤u bu bilgilerden ‹mparator Jüstinyen (527-

ha önceleri y›k›lan Hagios Petros Kilisesi ile Kallini-

565) döneminde, Küçükçekmece Gölü k›y›s›nda bu-

kos Kilisesi'ni de yeniden infla ettirmifltir.

günkü Küçükçekmece ‹lçesi’nin ilk yerleflim merkezi

‹stanbul'un tarih boyunca birçok defa kuflat›l-

olan Region ad›nda bir kasaban›n ve bir de köprünün

m›fl ve varofllar›n›n tahrip edilmifl oldu¤unu görmek-

bulundu¤unu anl›yoruz.

teyiz. XI. yüzy›l sonlar›nda (1096-1230) Haçl› Seferle-

Yine ayn› yazar, kitab›nda imparatorun yapt›r-

ri ve Peçenek ak›nlar› sonucu da Region büyük zarar

m›fl oldu¤u kiliseleri sayarken, “... flehrin d›fl›nda Re-

gördü. XIII. yüzy›lda IV. Haçl› Seferi sonucunda ‹stan-

Dünden Bügüne Küçükçekmece 21

5

Aziz Ongan, "Regium Hafriyat›", Belleten, C. III. Say›: 1112, s. 438.

6

Ernest Mamboury, ‹stanbul Touristique, ‹stanbul 1951, s. 573. 7

Semavi Eyice, agm., s. 63.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 22

bul zabtedilerek topraklar› flövalyeler aras›nda payla-

¤›n› görmekteyiz. 1432 y›l›nda bütün Anadolu'yu ge-

fl›lm›flt›r. 1204 y›l›ndaki bu paylafl›mda Latin ‹mpara-

zen Bertrandon de La Broquiere, 23 Ocak 1433 y›l›n-

torlu¤u dönemi bafllay›nca Küçükçekmece bölgesi de

da ‹stanbul'dan yola ç›kt›¤›n› ve Rigory dedi¤i Regi-

bu ‹mparatorlu¤un bir parças› haline gelmifltir.

on'a ilk menzil olarak ulaflt›¤›n› bildirerek Küçük-

X. yüzy›lda Türklerin Rumeli'ye geçifllerine

çekmece'nin o günkü durumunu flu flekilde izah eder:

kadar bütün Trakya ve Küçükçekmece, Bulgarlar›n

" ... Burada deniz çok içerilere girer. Evvelce çok iyi

ak›n›na u¤rad›. Bu ak›nlar sonucunda kasaba tahri-

tahkim edilmifl olan bu yerde bir köprü ile bir kule

bata u¤rayarak büyük zararlar gördü. 1206 y›l›nda Ef-

vard›r. Fakat Türkler bu kuleyi y›km›fllard›r. Burada

lak ve Bulgar Kral› Johannitza, Latinlere karfl› büyük

uzun bir kald›r›m ile bir Rum köyü bulunmaktad›r.

bir harekata giriflti¤inde ‹stanbul'un çevresinde bu-

‹stanbul'a kara yoluyla gelenler ya buradan geçmek

lunan Vize ve Silivri d›fl›ndaki bütün yerleflim yerle-

veya yukar›daki bir dere üzerinden geçen yoldan git-

rini iflgal ederek insanlar› k›l›çtan geçirdi; yerleflim

mek zorundad›rlar.

yerlerini tahrip etti. Bizans ‹mparatorlu¤u'nun son

Az ötedeki Athyras (Büyükçekmece) ise güzel

devrinde, dede ile torun iki Andronikos'lar aras›nda-

bir flehir imifl. Fakat Türkler onu da tahrip etmifller-

ki iktidar mücadelesinde de Region'un önemli bir rol

dir. Kara parças› üzerindeki köprüsünün iki bafl›nda

üstlendi¤ini görmekteyiz. ‹stanbul üzerine yürüyen

kuleler var ise de bunlar da tahrip edilmifllerdir.”9

torun III. Andronikos'un kuvvetleri, Region önlerin-

Bu y›llarda ‹stanbul'u çember içine alan Türk

de durmufl ve 6 Haziran 1321 tarihinde yap›lan anlafl-

kuvvetlerinin çemberi giderek daraltt›klar› ve bölge-

mada daha do¤uya ilerlenmemesi ve Silivri'ye kadar

deki a¤›rl›klar›n› sürekli artt›rd›klar› bilinmektedir.

8 9

olan yerlerin dede IL. Andronikos'un elinde kalmas›

Daha önceleri haçl› ak›nlar› ve sonra da Türk ak›nla-

kabul edilmiflti.8

r› sonucu yol üzerinde bulunan Region'un tamamen

Bizans ‹mparatorlu¤u'nun son yüzy›l›nda Region kasabas›n›n art›k önemini kaybetmeye bafllad›-

22 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

boflalm›fl oldu¤unu tahmin etmekteyiz.

Semavi Eyice, agm., s. 66.

Semavi Eyice, "Bertrandon de La Broquiere ve Seyahatnamesi (1432-1433)", islam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, iV (1975), s. 104.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 23

ANT‹K ÇA⁄DA KÜÇÜKÇEKMECE

Yine Küçükçekmece civar›nda eski eser aramakta olan Markar isimli arkeologun da, 28 Mart

‹stanbul'un en eski yerleflim yerinin Küçükçekmece

1876 tarihinde süresi biten ruhsat›n›n yenilenmesi

Gölü'nün kuzeyinde bulunan Yar›mburgaz Ma¤aras›

amac›yla Maarif Meclisi’ne bir dilekçe vermifl oldu-

oldu¤u kabul edilmektedir. Bu çok önemli ve tarih ba-

¤unu görmekteyiz.11

k›m›ndan birinci derecede yerleflim ma¤aras›, Kü-

Markar, 10 fiubat 1878 tarihli dilekçesinde

çükçekmece'nin yüksek kesimlerinde bulunmakta,

de "Küçükçekmece kazas›n›n Yar›mburgaz köyünde

Roma, Geç Antik ve Bizans dönemlerinde yerleflim

Ali Bey Çiftli¤i demekle bilinen çiftlikte asar-› ati-

yeri olarak bilinen bu bölgeye Regium ya da Region ad›

ka (eski eser) aramas› için kendisine ruhsat veril-

verilmektedir. Region'a iliflkin en eski bilgilere MÖ.

di¤ini, fakat buras›n›n saraya ba¤l› bir çiftlik olma-

10

BOA. ‹. D H 164/8602 (19 Safer 1264/26 Ocak 1848).

11

BOA. MF. MKT. 34/56 (16 Mart 1292/28 Mart 1876).

II. yüzy›la ait kaynaklarda rastlanmaktad›r. Bu yüzy›lda gerçeklefltirilen seyahatnamelerde Region' un Bizantion'un 12 mil bat›s›nda yer alan bir "mansio" yani geceleri konaklanan bir "yol istasyonu" oldu¤u kaydedilmektedir. Birinci derecede antik ça¤›n izlerini bulmak amac›yla Küçükçekmece’de, Osmanl› ve Cumhuri-

Küçükçekmece’de Antik Ça¤›n izlerini bulmak amac›yla Osmanl› ve Cumhuriyet Dönemleri’nde bir çok kaz› yap›lm›fl ve bu kaz›larda çok önemli bulgulara rastlanm›flt›r. Bu arkeolojik kaz› çal›flmalar› günümüzde de devam etmektedir.

yet dönemlerinde birçok kaz›lar yap›lm›fl ve bu kaz›larda birtak›m bulgular elde edilmifltir. Arkeolojik kaz› çal›flmalar› halen günümüzde de devam etmektedir. Burada ortaya ç›kar›lan tarihi eserler, ‹stanbul Arkeoloji Müzesi’nin en önemli buluntular› aras›nda yer almaktad›r. Bu eserler ve antik bulgular, insanl›¤›n ilk yerleflim yerlerinden biri olan Küçükçekmece'nin geçmiflten günümüze önemi, stratejik konumu ve tarihî geçmifli hakk›nda bilimsel veriler ortaya koymaktad›r. Osmanl› döneminde Pavli Maskoviç Nemçe isimli flah›s ve yedi arkadafl›n›n 26 Ocak 1848 tarihinde vermifl oldu¤u kaz› dilekçesinden, burada kaz› çal›flmalar›na bu dönemde bafllanm›fl oldu¤unu görmekteyiz. Söz konusu dilekçede Pavli Maskoviç: "Bo¤aziçi'nde, Anadolu taraflar›nda ve ‹stanbul'un Büyükçekmece civar›nda masraflar›n› kendileri karfl›layarak kaz› yapmak istedikleri ve ç›kacak tarihi eserleri hazineKüçükçekmece’de geçmiflte yap›lan kaz› çal›flmalar›ndan bir görünüm.

ye teslim etmek üzere de yanlar›na Darphane-i Amire'den bir memur görevlendirilmesini" istemektedir.10

Dünden Bügüne Küçükçekmece 23


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 24

Küçükçekmece Gölü-Marmara Denizi ba¤lant›s›

s› nedeniyle arama yapmas›na izin verilmedi¤ini"

Mamboury, 1937 y›l›nda Küçükçekmece'ye hakim te-

belirtmektedir.

pe üzerinde birtak›m duvar kal›nt›lar› görmesi üzeri-

Bu dilekçeden Markar'›n daha önce de Yar›m-

ne 1938 y›l›nda kaz› çal›flmalar› yapmaya bafllam›flt›r.

burgaz, Tafldere, Menekfle ve K›rkkavak isimli yerler-

Bölgede yap›lan bu kaz› çal›flmalar›n› Aziz Ongan,

12

de eski eser aram›fl oldu¤unu ö¤renmekteyiz.

flöyle kaydetmektedir:

25 A¤ustos 1907 tarihinde de Küçükçekmece'de

"Küçükçekmece Köyü, kendi ad› ile an›lan gö-

bulunan Florya Çiftli¤i civar›nda bofl olan bir arazide 21

lün güney do¤u ucunda ve ‹stanbul'un 19 km bat›s› me-

ayak uzunlu¤unda ve bir insan›n kucaklayabilece¤i bü-

safesindedir. Seksene yak›n haneye sahip olan bu köy,

yüklükte bir çift eski eser tafl dire¤in, Rus manast›r›

‹stanbul-Edirne turistik yolu üzerinde bulundu¤u için

adamlar› taraf›ndan çok büyük paralar vaad edilerek ge-

oldukça ifllektir. Her yerde oldu¤u gibi burada da imar

celeyin kaç›racaklar›n› belgeli olarak haber ald›¤›n› bil-

ve güzellefltirme hareketleri göze çarpar. Yeni yap›l-

diren Elbise Ambar› Evrak Memuru Yüzbafl› Seyyid Ah-

makta olan ilkokul binas› ve giriflte düzenlemesine

met'in ihbar› da bu bölgenin antik materyaller bak›-

bafllan›lan park› bu imar faaliyetlerinin öncüsü olarak

m›ndan son derece zengin oldu¤unu göstermektedir.13

görülebilir. Küçükçekmece istasyonu, bölgeye giden

Osmanl› Dönemi’nde oldu¤u gibi Cumhuriyet

trenlerin en son noktas› olup ‹stanbul'dan itibaren 21.

Dönemi’nde de bölgede kaz› çal›flmalar›na devam

kilometrede bulunmaktad›r. Demiryolu köyün içinden

edildi¤ini görmekteyiz. ‹sviçreli Arkeolog Ernest

geçerse de trenler durmaz. Florya'daki istasyonlar ile

24 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

12

BOA. MF. MKT. 49/18 (1293. May›s 14); MF. MKT. 53/11/23 Kanunisani 1293/10 fiubat 1878) 13

BOA. YPRK. ASK. 249/95 (16 Recep 1325/7 A¤ustos 1876).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 25

14

Aziz Ongan, "Regium Hafriyat›", Belleten, C. III, Say›: 1112, Türk Tarih Kurumu Bas›mevi, Ankara 1939, s. 437-445.

Antik Fener kal›nt›s›na ait düzgün kesimli mermer bloklar.

köyaras›nda düzenli araba seferleri vard›r. ‹stanbul'dan gelen tren seferleri sonras›nda köyün çarfl›s› hareketli bir hal alm›flt›r. Pazar günleri bu hareketlilik daha da belirgin bir durumdad›r. Av zamanlar›nda ise avc›lar›n u¤rak yeridir. Regium harabesinin yeri son araflt›rmalara göre bugünkü Çekmece'nin tam do¤usuna düflmektedir. fiehir anfi fleklinde bir tepenin güney s›rtlar›na kurulmufltur. Göle ve Marmara denizine karfl› ola¤anüstü bir manzaraya sahip bulunmaktad›r. Küçükçekmece Köyü halk›n›n, tafl ç›karmak maksad›yla meydana ç›kartt›klar› eski bir duvar parças›n› tesadüfen gören Galatasaray Lisesi ö¤retmenlerinden aziz dostum Mamboury, 1937 Haziran›'nda nazar› dikkatimizi çekti. Daha sonra da bu durumdan Tarih Kurumu'nun da haberdar olmas› üzerine, Müzeler müdür muavini Arif Mansel ve Mamboury ile birlikte Küçükçekmece'ye gittik."14

Dünden Bügüne Küçükçekmece 25


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 26

Bölgede yap›lan kaz› çal›flmalar›nda Akropol'a15 ait oldu¤u anlafl›lan bir sur parças›, sivri toprak testiler, sekiz köfleli havuzu olan bir hamam enkaz›, kilise kal›nt›s›, nak›fli› fresk kal›nt›lar›, Hellenistik devrine ait insan ve hayvan portreleri çeflitli devirlere ait sikkeler ve mühürler bulunmufltur. Bu kaz› çal›flmalar› ‹stanbul Arkeoloji Müdürlü¤ü taraf›ndan 1940’ta bafllat›larak 1948 y›l›na kadar sürdürülmüfltür. Yap›lan bu çal›flmalarda befl bin m2’lik bir saha temizlenerek büyük bir Bizans Kompleksi ortaya ç›kar›lm›flt›r. Ayr›ca bu bölgenin Geç Antik dönemden itibaren yerleflim ve konaklama yeri oldu¤u ortaya ç›km›fl, bölgede surlar, bina kal›nt›lar›, odalar, salonlar, flapel, kilise ve bir de hamam kal›nt›s›yla su yollar› bulunmufltur. Bu binalar›n zeminleYar›mburgaz Ma¤aralar›’nda araflt›rma yap›ld›¤›na dair bir belge.

rinin ise mozaikle kapl› oldu¤u görülmüfltür. Prof. Arif Müfid Mansel, MS V. ve VI. yüzy›llara ait olarak tarihlenen fakat sonralar› çok tamir gördü¤ü anlafl›lan bu kompleksin bir saray olabilece¤ini iddia etmektedir. Fakat bu kesinlik kazanm›fl de¤il-

bildiren kitabeleri de bulunmaktad›r. Bütün bu stel-

dir. E. Mamboury ise bu kal›nt›lar›n seyahatnameler-

ler Küçükçekmece'de Roma ça¤›nda önemli bir yer-

de ve baz› kaynaklarda ad› geçen Region kasabas›na

leflmenin varl›¤›n›n delilleridir. Yine bu stellerden

ait oldu¤una inanmakta ve burada iki adet saray›n bu-

anlafl›ld›¤› kadar›yla Region, bu tarihlerde müstakil

lundu¤unu ileri sürmektedir. Region kasabas› çevre-

bir flehir de¤il Byzantion'a ba¤l› bir kasaba veya köy-

sinde yap›lan kaz›larda ortaya ç›kar›lan bu antik yer-

dür. ‹stanbul Arkeoloji Müzesi’nde bulunan iki sütun

leflim bölgesinin ayr›ca surlarla çevrili oldu¤u ve sur-

bafll›¤› ise üzerinde görülen haç kabartmalardan da

Yüksekte ve korunmas› kolay bir yerde yap›lan iç kaleye verilen ad.

lar›n bat› istikametine uzanarak göle kadar indi¤i de

anlafl›ld›¤› gibi Hristiyan ça¤›na ait olup V. yüzy›la ait

16

16

oldu¤u tahmin edilmektedir.

ortaya ç›kar›lm›flt›r.

Bu durum da Küçükçekmece'nin öncüsü Regi-

Yar›mburgaz Ma¤aras›'nda 1964 y›l› kaz› mev-

on kasabas›n›n ‹lk Ça¤’daki varl›¤›n›n bir delilidir.

siminde fi. Aziz Kansu baflkanl›¤›nda ve Prof. Dr. ‹.

Ayr›ca Küçükçekmece civar›nda MS I. yüzy›la ait ol-

K›l›ç Kökten ve ‹stanbul Müzeleri Müdürü Necati Do-

duklar› tahmin olunan alt› parça kitabeli tebcil ste-

lunay'›n ifltiraki ile yap›lan kaz› çal›flmalar›nda üzeri

linden baflka Yar›mburgaz, Halkal›, Safraköy ve Fi-

tonoz örtülü dikdörtgen biçiminde bir mezar odas›

ruzköy'de MÖ II. ve MS II. yüzy›llara ait birçok mezar

bulunmufltur. Bu mezar odas›nda morfolojik karak-

17

stelleri de bulunmufltur. Bunlar›n hepsinin yüzle-

terleri ve antropometrik ölçüleri Alpin tipe uyan ve

rinde kabartma resimlerinden baflka, ölenin ve baba-

Bizans devrine ait oldu¤u kuvvetle muhtemel bir is-

s›n›n adlar›n›n yaz›ld›¤› ve kaç yafl›nda öldüklerini

kelet ç›kar›lm›flt›r.18

26 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

15

A.M. Mansel, Aziz Ongan, "Rhegion-Küçükçekmece Hafriyat›", Belleten, C. Vi, Say›: 2122, Türk Tarih Kurumu Bas›mevi, Ankara 1942, s. 1-16. 17

Zafer Tafll›kl›o¤lu, Belleten C. XXIII, Say›: 92, s. 545-574; Söz konusu alt› adet stel Akif So¤uksu Çiftli¤i'nde bulunarak Arkeoloji Müzesine konulmufltur. 18

Refakat Çiner, "Yar›mburgaz Ma¤aras›nda Ç›kan iskelet Kal›nt›lar›n›n Tetkiki", Cumhuriyetin 50. Y›ldönümü Anma Kitab›, Ankara Üniversitesi Bas›mevi, Ankara 1974, s. 475-500.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 27

Küçükçekmece'nin Yar›mburgaz Ma¤aras›'yla ilgili çal›flmalar günümüzde de devam etmektedir. Prof. Dr. Semavi Eyice'nin tespitine göre bu ma¤ara "1989 y›l›nda ‹stanbul ve California Üniversiteleri mensuplar› taraf›ndan da incelenmifltir. Bu çal›flmada ma¤aran›n ve çevresinin jeolojik oluflumu hakk›nda önemli bir tak›m bilgilere ulafl›lm›flt›r. Ülkemizin bugün için en eski yerleflim yeri olan bu ma¤aran›n çevresinde yap›lan ilk gözlemlerde, Sazl›dere Vadisi’nin jeolojik anlamda gerçek taban›n›n bugünkü seviyesinden 90-100 metre derinde olabilece¤i görülmüfltür. Ayr›ca ma¤aran›n 1 km uza¤›nda bir köprüyol temel sondaj›nda vadi taban›n›n 30 m kadar derinde olabilece¤i, denizsel kökenli bir kil tabakas›n›n varl›-

Florya’dan Rus Manast›r› adamlar› taraf›ndan kaç›r›lmak istenen tarihi eserle ilgili Yüzbafl› Seyyid Ahmed’in ihbarnamesi.

¤›yla saptanm›flt›r. Afla¤› ve yukar› ma¤ara olmak üzere ikiye ayr›lan Yar›mburgaz'da yap›lan bu kaz› çal›flmalar›nda burada yaflayan canl› türlerinin varl›¤›n› kan›tlayan bulgulara da rastlanm›flt›r. Daha önce bilinen kufl, yarasagiller, böcekçiller, kemirgenler ve tavflan›ms›lar gibi türlerin yan›nda, daha farkl› öl-

üzerleri kaz›ma, oyma yöntemi ile yap›lm›fl, girift

çekli elekler kullan›lmak suretiyle bal›k kal›nt›lar›na

geometrik bezekler ile bezenmifl çanak çömlek par-

da rastlanm›flt›r. Yukar›da s›ralanan mikro fauna tür-

çalar› bulunmufltur. Di¤er ilgi çekici bir taraf› da tari-

lerinin yan›nda makro fauna türlerine giren ay›lar,

hin karanl›klar›nda kalan bu ma¤aran›n tarih ça¤lar›

köpekgiller, kedigiller, s›rtlangiller ve sansargiller

içerisinde kutsal bir yer durumuna girmifl olmas› ve

gibi yeni türler bu çal›flmada ortaya ç›kar›lm›flt›r.

bu yüzden Helenistik Ça¤da büyük ihtimalle önünde

Ma¤aran›n içinde Jeolojik dönemlere ait bu-

bir mabet veya s›¤›nak yeri yap›lmas›, Hristiyanl›k

luntulardan baflka, MÖ 5000 y›llar› dolaylar›nda bu-

zuhur ettikten sonra da bir kilise yap›larak herhalde

rada insanlar›n yaflad›¤›na iflaret eden izler ile de

bir manast›ra dönüfltürülmüfl olmas›d›r ... "19

karfl›lafl›lm›flt›r. Bu eski kültür varl›¤› bir baflka görü-

Küçükçekmece Gölü çevresinde A¤ustos 2008

fle göre de 130.000 y›l›na kadar inmektedir. Bu ma-

tarihinde Kocaeli Üniversitesi Arkeoloji Bölümü Ö¤-

¤aran›n gerek Türkiye'nin gerek Avrupa'n›n en eski

retim Üyesi Yrd. Doç. Dr. fiengül Ayd›ngün öncülü-

kültür varl›klar›n›n bafl›nda gelen bir yer oldu¤u ka-

¤ünde yap›lan araflt›rmalarda da Neolitik ça¤a (MÖ

bul edilmektedir. Yar›mburgaz Ma¤aras›, ‹stanbul

6000-5500) ait oldu¤u tahmin edilen çanak, çömlek

yak›n›nda tarih öncesi en eski yaflant›n›n kal›nt›lar›-

parçalar› ile gölün do¤u ucunda bat›k bir liman kal›n-

n› ortaya koyarken, burada kaya yüzeylerinde ilk in-

t›s› bulunmufltur. Bu buluntular üzerine yap›lan de-

sanlar›n b›rakt›¤› resimlere de rastlanmaktad›r. Yine

¤erlendirmelere göre; Küçükçekmece'nin tar›m›n ilk

ma¤arada MÖ 6800 y›llar›na tarihlenen tabakada

yap›ld›¤› co¤rafya ve gölde bulunan liman kal›nt›lar›-

Dünden Bügüne Küçükçekmece 27

19

Semavi Eyice, Tarih Boyunca ‹stanbul, Etkileflim Yay›nlar›, ‹stanbul 2006, s.17-19.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 28

Küçükçekmece Tren ‹stasyonu

n›n da M.Ö. 7. yüzy›lda kurulmufl olan kay›p kent Bat-

da derinlefltirilmesi neticesinde, çok de¤erli keflifler

honea olabilece¤i tezini güçlendirmektedir. Bu çal›fl-

yap›labilece¤i gözükmektedir.

malarla ilgili daha genifl ve detayl› bilgileri "Küçük-

Fakat ne yaz›k ki Küçükçekmece ve civar›nda

çekmece Gölü'nde Arkeolojik Araflt›rmalar" bafll›¤›

1970’lerden sonra artan yap›laflma, toprak üzerinde

alt›nda bulabilirsiniz.

görülebilecek hemen hemen hiçbir fley b›rakmam›flt›r.

Bölgede yap›lan arkeolojik araflt›rmalar ve ka-

Küçükçekmece'de Antik Ça¤dan günümüze

z› çal›flmalar›ndan da anlafl›laca¤› üzere Region, Av-

›fl›k tutan ve tarihin dile geldi¤i bu mekanlar ne yaz›k

rupa yolunun hemen kenar›nda bulunmakta ve ‹m-

ki tamamen tahrip edilmifl, insan yaflam tarihinin

paratorluk maiyetine mensup kiflilere sayfiye görevi

belgeleri niteli¤indeki yerleflim alanlar› gecekondu-

yaparak zenginler için kurulmufl bir yerleflim bölge-

larla iflgal edilmifltir. ‹nsanl›k tarihi bak›m›ndan çok

sinin izlerini tafl›maktad›r. Ayr›ca ‹mparator ve kur-

önemli bir yerleflim yeri olan bölgenin üzerine örtü-

maylar›n›n sefer dönüfllerinde flehir ileri gelenleri

len bu karanl›k yap›lar›n kald›r›larak, bölgenin tek-

taraf›ndan karfl›lan›p a¤›rland›klar› bir mevkidir.

rar ayd›nlat›lmas› dile¤imizdir.

Dolay›s›yla bu bölgede yap›lacak araflt›rmalar›n daha

28 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 29

KÜÇÜKÇEKMECE ÖNLER‹NDE

yapt› ve Çekmece'ye kadar geldiyse de Bizans'a hücum

TÜRKLER

etmedi. Böylece Hunlar bundan 1635 y›l önce Küçükçekmece topraklar›na ayak basan ilk Türkler oldu.

‹lk Türk kuvvetlerinin Küçükçekmece'yi geçerek ‹stanbul surlar› önünde görülmesi bundan 1635 y›l

II. Avarlar: Bizans üzerine ilk ciddi ak›n› yapanlar

öncesine rastlar. Bu tarihten sonra ‹stanbul fethedi-

Avar Türkleridir. Avarlar VII. yüzy›l›n bafllar›nda

lene kadar Türklerin Bizans'la birçok temas› olmufl-

‹stanbul topraklar›na ayak basm›fl, 626 Haziran'›nda

tur. Osmanl› Türklerinden önce ‹stanbul topraklar›-

flehri fethetmek amac›yla çok s›k› bir kuflatma alt›na

na giren ve Bizans'a sefer yapan Türkler; Hunlar,

alm›fllard›. 12 A¤ustos'a kadar süren çok fliddetli sa-

Avarlar, Bulgarlar ve Peçeneklerdir.

vafllarda bir sonuç al›namay›nca Avar han› kuflatmay› kald›rarak geri çekilmifltir.

I. Hunlar: 374-375 y›llar›nda Got Devleti'ni y›kan Hunlar›n kurdu¤u imparatorluk, bir taraftan Baykal

III. Bulgarlar: Bulgar Türkleri 679 y›l›nda Tuna

Gölü'ne, di¤er taraftan Fransa'ya dayan›yordu. Büyük

Havzas›'nda bir devlet kurmufltu. Zamanla kuvvetle-

Hun ‹mparatoru Attila, daha güneye do¤ru da seferler

nerek güneye do¤ru inmeye bafllad›lar. Bu genç dev-

Türklerin ana yurdu ve göç yollar›

Dünden Bügüne Küçükçekmece 29


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 30

letin gittikçe kuvvetlenmesi IX. yüzy›l›n bafllar›nda

IV. Peçenekler: XI. yüzy›lda Avrupa'ya yap›lan Türk

Bizansl›lar› iyice endifleye düflürdü. Bizansl›lar 811

ak›nlar›n›n öncüsü olan Peçenekler 1090 y›llar›nda

y›l›nda Bulgarlar›n üzerine yürüdülerse de Trakya'da

Çekmece'ye kadar geldiler. Daha sonra Bizans'a kar-

ma¤lup oldular. 812 y›l›nda yap›lan yeni bir Bizans

fl› fliddetli bir sald›r›ya haz›rland›lar. Durumun cid-

seferinin de baflar›s›zl›kla sonuçlanmas› üzerine

diyetini gören Bizansl›lar, siyasi bir taktik kullana-

Bulgarlar›n hükümdar› Kurum Han, Bizans'a hücum

rak baflka bir Türk kavmi olan Kumanlarla anlafl›p

etmeye ve flehri almaya karar verdi. 813 y›l›n›n yaz

Peçeneklere arkadan sald›r›lmas›n› sa¤lad›lar. Ku-

aylar›nda yap›lan kuflatma, Kurum Han'a flehri zapt

manlar›n sald›r›s› sadece Bizans'› tehlikeden kur-

etme ümidini vermiflti. Ancak umulmad›k bir s›rada

tarmakla kalmad›, Peçenekleri de tarih sayfalar›n-

ölümü, kuflatman›n kalkmas›na yol açt›.

dan silmifl oldu.2o

30 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

20

Nebil Faz›l Alsan, fiair Edip ve Tarihçi Kalemiyle ‹stanbul, ‹stanbul 1973, s. 10-11.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 31

TÜRKLER‹N KÜÇÜKÇEKMECE

Süleyman Pafla komutas›ndaki Türk kuvvetleri saye-

BÖLGES‹N‹ FETH‹

sinde Kantakuzen, Edirne'de muhasara alt›nda bulunan o¤lu Mateo'yu kurtarm›fl ve Dimetoka'da da S›rp

Bizans ‹mparatorlu¤u'nun taht ve mezhep kavgalar›

ve Bulgarlara karfl› önemli bir baflar› elde etmiflti.

sonucu giderek zay›flamas›, ‹stanbul'un Haçl› ordula-

Türklerin bu yard›m›na mukabil Kantakuzen, Geli-

r› taraf›ndan istilas›yla neticelenmiflti. Yönetim zaafi-

bolu Yar›madas›'nda bulunan Çimpe Kalesi'ne Os-

yeti içerisinde sosyal ve ekonomik bak›mdan da çare-

manl› askerlerinin yerleflmesine müsaade etmiflti.

siz bir durumda bulunmakta, bu durum ‹mparatorlu-

1353 tarihinde gerçekleflen bu olayla Rumeli toprak-

¤a karfl› çevresinde bulunan devletlerin ilgisini gide-

lar› Türklerin yerleflimine aç›lm›fl oluyordu. Bu ta-

rek art›rmaktayd›. Sö¤üt'te kurulan genç Osmanl›

rihten itibaren Süleyman Pafla komutas›ndaki Gazi

Beyli¤i, ‹znik'ten sonra Bursa'ya tafl›narak devlet olma

Faz›l, Ece Bey ve Gazi Evronos da komutas›ndaki as-

yolunda henüz yeni ad›mlar›n› atarken, gaza ve cihat

kerlerle Gelibolu Kalesi'ni, Bolay›r ve Tekirda¤›'na

ruhuyla yönünü bat›ya çevirmifl olan bu genç devlet,

kadar Marmara k›y›lar›n› emirleri alt›na alm›fllard›.

Balkanlar'› takip alt›na alm›fl ve Bizans'›n baflkenti ‹stanbul'da olup bitenleri de gözlemlemekteydi.

Süleyman Pafla, Rumeli sahiline yerlefltikten sonra fetih faaliyetlerine devam ederek Çorlu'yu da

Bu dönemde ‹stanbul halk›, Anadolu'da Os-

ald›. Osmanl›, fethettikleri yerlerin halk›na dokun-

manl› Türklerinin ve Balkanlar'da S›rplar›n tehdidi-

mayarak iyi muamelede bulundu. Bununla beraber

ni art›k kap›lar›nda hissetmeye bafllad›. ‹stanbul taht

Anadolu'dan buralara Türk unsurlardan Türkmen

kavgalar›na sahne olurken S›rp ve Osmanl› Devleti

ve Yörükler getirilerek iskanlar› sa¤land›. Trak-

aras›nda s›k›fl›p kalan Bizans, varl›¤›n› sürdürebil-

ya'n›n genifl ve verimli topraklar› Türklere da¤›t›l-

mek için bu devletlerin deste¤ine muhtaç hale düfltü.

mak suretiyle, buraya göç teflvik edildi. Türklerin

Di¤er taraftan Osmanl›lar›n deste¤iyle tahta ç›kan

buralarda yerleflerek ço¤almas›, daha bat›ya gitmek

Kantakuzen, Osmanl› Türklerinin Balkanlar'a ve ni-

için kap›lar›n zorlanmas›na ve yeni fetih hareketle-

hayetinde ‹stanbul'a göz dikmifl olduklar›n› tahmin

riyle bütün Balkanlar›n Türklerin hakimiyeti alt›na

ediyordu. ‹mparator, Türklerin askeri gücünden fay-

girmesine neden oldu.22

dalanmak için k›z›n› Orhan Gazi'ye vererek, kendi hükümranl›¤›n› koruma alt›na almak istiyordu.21

Süleyman Pafla, 1360 y›l›nda Bolay›r kasabas› ile yar›madan›n do¤usunda bulunan Kavak Köyü ya-

Orhan Gazi, S›rp tehdidine karfl› ‹stanbul'un

k›nlar›nda bir av esnas›nda at›ndan düflerek 43 yafl›n-

korunmas› amac›yla kay›npederi Kantakuzen'e alt›

da flehit oldu. Yerine kardefli Murat Bey tayin edildi.

bin kiflilik bir kuvvet verdi. Orhan Gazi'nin o¤ullar›

Süleyman Pafla'n›n vefat›ndan iki ay sonra babas› Or-

Süleyman, Murat ve ‹brahim Beyler'in komutas› al-

han Gazi'nin de vefat etmesi üzerine yerine I. Murat

t›nda bulunan bu kuvvetler S›rplar› bozguna u¤rata-

Hüdavendigar geçti. I. Murat, 1362 y›l›nda Çandarl›

rak ‹mparator’un taht›n› kurtarm›fl oldular.

Kara Halil, Lala fiahin Pafla, Hac› ‹lbeyi, Timurtafl Pa-

21

‹mparator V. Yuvan ile Kantakuzen aras›nda

fla ve Evronos Bey gibi komutanlar›n komutas› alt›nda

‹.H Uzunçarfl›l›, Osmanl› Tarihi, Türk Tarih Kurumu Bas›mevi, Ankara 1988, s. 135.

bafllayan taht kavgas›nda S›rplar, Bulgarlar ve Vene-

bulunan ordusuyla Keflan ve Lüleburgaz dolaylar›n› al-

22

dikliler Yuvan'›, Cenevizlilerle Orhan Bey de Kanta-

d›ktan sonra, Edirne Tekfuru olan Adriyan ile Edir-

kuzen'in taraf›n› tuttular. Orhan Bey'in büyük o¤lu

ne'nin güney do¤usunda bulunan Sazl›dere mevkiin-

Dünden Bügüne Küçükçekmece 31

M. Tayyip Gökbilgin, Rumeli'de Yörükler, Tatarlar ve Evlad-› Fatihan, Osman Yalç›n Matbaas›, ‹stanbul 1957, s. 9.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

‹lhami Atalay’›n Bat›ya seferler düzenleyen Türkleri resmetti¤i tablo

32 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Page 32


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 33

de savafla tutufltu. Savafl sonucunda Adriyan ordusu bozguna u¤rat›ld›. Adriyan ailesi ve k›ymetli eflyalar›yla birlikte Meriç Nehri'ni geçerek Enez'e kaçt›. Edirne flehri de Osmanl› ordusuna teslim oldu. Edirne'nin fethinden sonra Osmanl› ordular›n›n Trakya'da ilerlemesini durdurmak isteyen S›rp, Ulah ve Macar ordular› 60 bin kiflilik bir ordu toplayarak 1363 y›l›nda Edirne'nin kuzeyinde bulunan Cisr-i Mustafa Pafla ile Meriç Nehri aras›ndaki batakl›k mevki de Hac› ‹lbey'in on bin kiflilik ordusuyla karfl›laflt›lar. S›rps›nd›¤› ad›yla an›lan bu muharebe sonucunda bozguna u¤rad›lar. S›rps›nd›¤› Zaferi, Osmanl›lar›n Trakya'daki varl›klar›n› pekifltirmifl ve fetih hareketleri Sofya ve Nifl'e kadar ilerlemifltir. S›rp Beyi Osmanl›'ya ba¤l›l›¤›n› ve vergi vermeyi kabul ederek varl›¤›n› ancak koruyabilmifltir. Osmanl› Devleti'nin Balkanlar'da göstermifl oldu¤u baflar›lar ve fetih hareketlerinin bu kadar ilerlemesi üzerine, Sultan Murat Hüdavendigar, Balkanlar'daki stratejik önemini de dikkate alarak Edirne'yi baflkent yapmaya karar verdi ve 1365 y›l›nda baflflehri Bursa'dan Edirne'ye naklettirdi.23 Osmanl›lar, Balkanlar'da sürekli yerleflme siyasetini takip ettiklerinden, 1363 tarihinde Sultan Murat taraf›ndan Cenevizlilere altm›fl bin alt›n navlun verilmek suretiyle kalabal›k bir Türk göçmeni Anadolu'dan Trakya'ya naklettirildi. Osmanl›lar›n Balkanlar'a yerleflmesi Balkan devletlerinin ileri gelenlerinden S›rplar, Bulgarlar, Ulahlar ve bunlar›n kuzey komflular› Macarlar› harekete geçirdi. Macarlar, Türkler taraf›ndan yap›lan fetihleri, kendi gelecekleri için büyük bir tehlike olarak görüyorlard›. Fakat Türklere karfl› yaln›z bafl edilemeyece¤ini bildiklerinden Avrupa devletlerinin bu 23

hususta kendileriyle beraber hareket etmelerini istiyorlard›. Macar Kral› Sigismund'un yapt›¤› teklif kabul görerek Frans›z, Alman, Belçika, Flemenk, ‹sviçre

Dünden Bügüne Küçükçekmece 33

‹. H. Uzunçarfl›l›, Osmanl› Tarihi, C. I, TTKB, Ankara 1988, s. 135; Abidin Özmen, Trakya, ‹çiflleri Bakanl›¤› Yay›nlar›, Ankara 1948, s.18-23.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 34

flövalyeleriyle ingiltere haçl›lar› ‹skoçya, Lombardi-

yüz flövalye ve piyade ile ‹stanbul'un yard›m›na kofl-

ye, Rodos flövalyeleri ve Ulahlardan oluflan yaklafl›k

tular. Yolda bu birliklere Ceneviz ve Venedik kad›rga-

yüz yirmi bin kiflilik bir ordu Belgrad, Demirkap› ve

lar› da kat›ld›lar. Busiko tam zaman›nda ‹stanbul'a

Orsova yoluyla Tuna kenar›ndan ilerleyerek Vidin

gelerek ‹zmit, Marmara ve Bo¤aziçi'nde baz› baflar›lar

önlerine kadar geldiler. Vidin Kalesi'nde bulunan

elde etti.

Osmanl› muhaf›zlar›yla Rahova'daki Türk muhaf›z

Busiko, imparatora, Silivri'de bulunan ye¤eni

kuvvetlerini flehit ettiler. Nihayet 1396 Eylül'ünde

Yuannis ile bar›flmas›n› söyledi. ‹mparator Busi-

Ni¤bolu Kalesi'ni kuflatma alt›na ald›lar.

ko'nun bu önerisini kabul ederek ye¤eni Yuannis'i

Haçl›lar›n kuflatma haberini alan Y›ld›r›m Ba-

Silivri'den ‹stanbul'a getirip taht›na ortak etti. Bu

yezid, befl y›ld›r sürdürdü¤ü ‹stanbul muhasaras›n›

durum Bayezid'in de siyasetine uygun düflmekteydi.

k›smen kald›rarak kuvvetlerini Edirne'de toplad› ve

Bayezid'in amac› ‹stanbul'u Yuannis'ten almakt›.

buradan hemen düflman üzerine yürüdü. ‹ki ordu

1399 y›l›nda Manuel, imparatorlu¤u ye¤enine

aras›nda yap›lan çetin bir muharebe neticesinde 28

b›rakarak kiliselerin birlefltirilmesi ve yard›m topla-

Eylül 1396 tarihinde haçl›lar yenilerek büyük bir he-

mak amac›yla Avrupa'ya gitti. Bayezid, Yuannis'e

zimete u¤rad›lar.

‹stanbul'u teslim etmesini buna karfl›l›k kendisine

Bayezid, Ni¤bolu Seferi'nden sonra Silivri Beyi

Mora'y› verece¤ini teklif etti ise de red cevab› ald›.

Yuannis'den kasabay› teslim etmesini istedi. Fakat

Anadolu'da Timur tehlikesinin bafl göstermesi üzeri-

Yuannis, imparatorluk babas›n›n hakk› iken verilme-

ne Bayezid, 1401 senesi ortalar›nda Yuannis'le bir

yerek Silivri'de kald›¤›n› ve bu defa kendisinden bu-

anlaflma yaparak ‹stanbul kuflatmas›n› kald›rd›. Bu

ras› da al›nacak olursa büyük haks›zl›¤a u¤rayaca¤›n›

anlaflmaya göre; her sene Osmanl› hazinesine verilen

bildirdi. Bunun üzerine Bayezid, bu teklifinden vazge-

harc›n art›r›lmas›, ‹stanbul'da bir Türk mahallesi ku-

çerek Yuannis'in imparator olmas›n›n siyasetine daha

rularak bir cami yap›lmas›, ‹stanbul'daki Müslüman-

uygun olaca¤›n› düflündü. ‹mparatora elçi göndererek

larla Rumlar aras›nda meydana gelecek ihtilaflar›n

‹stanbul'un teslimini istedi. ‹mparator Manuel buna

‹slam hukukuna göre halledilmesi için bir kad› tayini

cevap bile vermedi. Bunun üzerine flehir fliddetli bir

ve Silivri de dahil olmak üzere bu bölgede bulunan

muhasaraya tabi tutuldu. Bayezid, Manuel'e: "fiehir-

topraklar›n Osmanl›lara terki istenmekteydi.24

den ç›karak taht›n› imparatorlu¤un varisi Yuannis'e b›rak›rsa kuflatmay› kald›raca¤›n›" söyledi.

Daha sonraki y›llarda Y›ld›r›m Bayezid'in 1402 y›l›nda Ankara Meydan Muharebesi'nde Timur'a ye-

Busiko komutas›ndaki kuvvetler, o tarihlerde

nilmesi ve Osmanl› Devleti'nin içine düflmüfl oldu¤u

Fransa'n›n nüfuzu alt›nda bulunan Cenevizlilerin

kargafla nedeniyle tarihi bir f���rsat yakalayan Manuel,

Galata ve Beyo¤lu'ndaki menfaatlerini korumak için

‹stanbul'daki Türkleri flehirden ç›kararak Tekirda¤'a

1399 yaz›nda dört gemi, iki z›rhl› kad›rga ve bin iki

sürdü ve Sirkeci'de yap›lm›fl olan camiyi de y›kt›.

34 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

24

‹. H Uzunçarfl›l›, age., s. 292.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 35

‹STANBUL'UN FETH‹ Osmanl› ordusu ilk defa 1359 y›l›nda ‹stanbul Surlar› önünde göründü¤ünde halk büyük bir pani¤e kap›lm›flt›. ‹stanbul hem bundan hem de 1391 ve 1400 y›llar›nda I. Bayezid, 1422 y›l›nda da II. Murat taraf›ndan gerçeklefltirilen Osmanl› kuflatmalar›ndan kurtuldu. XI. Konstantinos da kendisinden önceki imparatorlar gibi kiliselerin birlefltirilmesi konusunu son umut olarak ele ald› ve böylece Avrupa'dan yard›m sa¤lamaya çal›flt›. Papa'n›n elçisi ‹stanbul'a gelerek 12 Aral›k 1452'de Ayasofya'da Kilise Birli¤i'ni ilan etti ve ilk defa Roma usulünde ayin yapt›. Ancak bu durum Bizans halk›nda büyük infial yaratt› ve Roma'ya ba¤lanmaktansa Türk hakimiyetine taraftar olanlar›n say›s› artt›.25 ‹stanbul üzerindeki hakimiyetlerini gün geçtikçe artt›ran Türk kuvvetleri, Marmara k›y›s›nda bulunan ve Çekmecelere çok yak›n olup henüz Bizans'›n elinde kalm›fl olan Marmara Ere¤lisi, Kumburgaz ve Bigados (Selimpafla)'u alm›fllar, Silivri'yi ise ancak ‹stanbul'un fethinden sonra alabilmifllerdi. Bir rivayete göre Makro Hori (Bak›rköy)'nin ‹stanbul'un fethinden bir as›r kadar evvel Osmanl›lar›n eline geçti¤i söylenmektedir.26 Yine baflka bir rivayette de Küçükçekmece ve çevresinin fethin hemen öncesinde Nisan 1453'te Fatih Sultan Mehmet'in Rumeli Beylerbeyi Karaca Bey taraf›ndan fethedildi¤i 27

söylenmektedir.

Nitekim fethin hemen öncesinde Ayastefanos (Yeflilköy) aç›klar›nda Osmanl› ve Bizans donanma-

25

Ifl›n Demirkent, "‹stanbul Maddesi" TDV ‹slam Ansiklopedisi, C. XXIII. ‹stanbul 2001, s. 205-212; Do¤an Kuban, ‹stanbul Bir Kent Tarihi, ‹stanbul 2000, s. 16-179. 26

lar› aras›nda yap›lan deniz savafl›nda, Osmanl› donanmas›n›n zor anlar yaflad›¤›n› ö¤renen Sultan II.

Murat Akan, Ruhunu Arayan fiehir ‹stanbul, ‹BB. Yay›nlar›, ‹stanbul, 2000. 27

Mehmet'in Zeytinburnu sahili aç›klar›nda gemilerin muharebelerini izledi¤i ve durumun aleyhte geliflmesine sinirlenerek, Amirali'ne; "Bre Baltac›! Bafl›n baltalara gele!" diye seslenerek at›n› denize sürdü¤ü nakledilmektedir.28

Dünden Bügüne Küçükçekmece 35

Dünden Bugüne ‹stanbul Ansiklopedisi, C. 5, Kültür Bakanl›¤› ve Tarih Vakf› Yay›nlar›, ‹stanbul 1994, s. 157. 28

L. Panos Daba¤yan, fiehr-i ‹stanbul'un Seyir Defteri, Karada¤ Yay›nlar›, ‹stanbul 2006, s. 227.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 36

Fatih'in ‹stanbul'un fethinde kullanm›fl oldu¤u

nanmalar aras› k›yas›ya bir savafl yaflan›yordu. Fakat

toplar›n bir k›sm›n›n Küçükçekmece'de döktürüldü¤ü

Bizans donanmas› Türk donanmas›n› yararak Haliç'e

rivayetleri de bulunmaktad›r. Nakledilen bu riva-

girmeyi baflarm›flt›. Türk gemileri ise gerilmifl olan

yetlere göre Küçükçekmece'nin ‹stanbul'un fethinden

zincirler nedeniyle Haliç'e girip deniz surlar›n› bu-

önce Türklerin eline geçmifl oldu¤unu söyleyebiliriz.

radan dövmelerini engelliyordu. Bunun üzerine Sul-

Sultan II. Mehmet ‹stanbul'un fethi haz›rl›k-

tan II. Mehmet, gemileri ahflap kaz›klarla Dolma-

lar›na 1451 y›l› k›fl›nda bafllam›flt›r. I. Bayezid döne-

bahçe'den Kas›mpafla'ya tafl›yarak karadan Haliç'e

minde yap›lan Anadolu Hisar›'n›n karfl›s›na yap›lan

indirilmesini emretti.

Rumeli Hisar›, A¤ustos 1452 tarihinde bitirildi. II.

Bizansl›lar 22 Nisan 1453'te Türk gemilerini

Mehmet fetih haz›rl›klar›n› Gelibolu bölgesinde

Haliç'te görünce pani¤e kap›ld›lar. Türk gemilerini

yapmaktayd›. Burada farkl› türde 35 kad›rga, 72 uzun

atefle verme giriflimleri de baflar›s›zl›kla sonuçland›.

tekne, büyük nakliye mavnalar› ile 80 bin asker ko-

Haliç yönünden yap›lan sald›r›larla Bizans savunma-

nufllanm›flt›. Türk ordusunun en büyük üstünlü¤ü

s› çökertilmifl; Sultan II. Mehmet'in 29 May›s Sal› gü-

ise döktürülen dev toplardan ileri gelmekteydi. Top-

nü yapm›fl oldu¤u son hücumla da ‹stanbul flehri fet-

kap› surlar› önüne yerlefltirilen toplar 6 Nisan

hedilerek, Bizans hakimiyetine son verilmifl oldu.

1453'te bombard›mana bafllam›flt›. Denizde ise do-

36 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 37

OSMANLI DÖNEM‹NDE

Karaman, Aksaray, Ere¤li, Sivas, Tokat, Trabzon ve

KÜÇÜKÇEKMECE

Bursa'dan, Rumeli'nin muhtelif flehirleri Filibe, Edirne, Gelibolu ve Silivri'den, Foça, Mora, Ege Ada-

Bizans döneminde iç kar›fl›kl›klar ve Haçl› ak›nlar› so-

lar› ve E¤riboz Adalar›'ndan birçok halk ve sanat ehli

nucu harabe haline gelen Küçükçekmece'nin ma’kûs

insanlar getirerek ‹stanbul'da evler ve çevresinde

talihinin ‹stanbul'un fethiyle birlikte döndü¤ünü ve

ba¤lar, bahçeler ve çiftlikler verdi. Böylece hem

Osmanl› döneminde çok geliflmifl bir kasaba konumu-

‹stanbul'un hem de çevresindeki bofl arazilerin flen-

na geldi¤ini görmekteyiz. Küçükçekmece'nin önemli

lendirilmesini sa¤lad›.29 Fatih Sultan Mehmet, ‹stan-

bir geçifl güzergah›nda bulundu¤unu bilen Sultan II.

bul'un fethinden sonra 1455 y›l›nda Çekmece köprü-

Mehmet, ‹stanbul'un fethi esnas›nda ve fethin ilk y›l-

lerinin tamirini ve yollar›n yeniden yap›lmas›n› em-

lar›nda Küçükçekmece yollar›n›n ve köprüsünün tamir

retti. Burada d›flar›dan gelecek yolculann bar›nabile-

edilmesiyle ilgili emirler vermifltir. Yine Sultan II.

cekleri ve geceyi geçirebilecekleri han ve kervansa-

Mehmet, fetihten hemen sonra Anadolu'dan ve Rume-

raylar yap›lmas›na önem verdi.

li'den insanlar getirerek, Küçükçekmece bölgesinde

‹stanbul'un fethiyle birlikte yeniden kurulan

bofl durumda bulunan ba¤, bahçe ve çiftliklerin iflletil-

baflflehre giden flehirler aras› yol üstünde bulunan

mesi amac›yla iskan ettirdi¤ini görmekteyiz.

Küçükçekmece, önemli bir Türk kasabas› olarak do¤-

Fetihten sonra Fatih ünvan›n› alan Sultan II.

mufl bulunuyordu. Kasaba eski yerinden kayarak da-

Mehmet, ‹stanbul'u yeni bir baflkente dönüfltürmek

ha afla¤›larda göle yak›n bir yere indi. Region ismi bu

istiyordu. fiehrin ve çevresinde bulunan bofl arazile-

dönemde "Çekme-i Küçük" yani "Küçükçekmece"

rin yeniden iskan› ve imar› için Anadolu'daki Konya,

olarak de¤ifltirildi.

29

Do¤an Kuban, ‹stanbul Bir Kent Tarihi, Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›, ‹stanbuI2000, s. 175188.

Vormser’in Küçükçekmece’de bir kervansaray adl› gravürü.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 37


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 38

KÜÇÜKÇEKMECE ADINI

miyle ilgili yukar›da belirtti¤imiz görüflleri destekleyen

NEREDEN ALMIfiTIR?

bilgiler bulundu¤u gibi çok farkl› de¤erlendirmeler de yap›lmaktad›r. O görüfllerden bir k›sm› flöyledir:

Küçükçekmece ad›n›n kayna¤› konusunda çeflitli gö-

Bu görüfllerden birisinde: " ... bata¤a gayet ka-

rüfller bulunmaktad›r. Bu görüfllerin ortak noktas›, ke-

l›n kaz›klar çak›lm›fl ve aralar›na halatlar gerilmiflti.

nar›nda kuruldu¤u göl ve burada bulunan köprüyle il-

Yolcular büyük bir sala, sal›n alabildi¤i kadar binip

gili olmas›d›r. Nitekim "çekmece" olarak an›lan iki gö-

dolar, salc›lar da o halatlara yap›fl›p, çeke çeke sal›

lün boyutlar›yla adlar› uygunluk göstermemektedir.

kanal›n bir yakas›ndan öte yakas›na yüzdürür götü-

Küçükçekmece Gölü, Büyükçekmece Gölü'nden daha

rürlerdi; bundan ötürüdür ki, iki gölün geçitlerine

büyük oldu¤u halde, tam tersi bir ad tafl›maktad›r. Bu

Küçükçekmece ve Büyükçekmece ad› verilmifltir."

durumu aç›klayan ve genel kabul gören görüfl, gölün

denilmektedir.30

deniz ba¤lant›s›n› sa¤layan geçit üzerindeki köprünün

Bousquet, iki göle de verilmifl olan "çekmece"

küçüklü¤üdür. Osmanl› döneminde yaz›lm›fl birçok

ad›n›n, bal›k tutmak için denize aç›lan geçitlerde ku-

bat›l› kaynakta bu durumu aç›klayan görüfller bulun-

rulan ve yukar› çekilerek aç›lan kafesli setlerden do-

maktad›r. Söz konusu kaynaklarda Küçükçekmece

lay› verilmifl olabilece¤ini yazar.31

Köprüsü "küçük köprü" anlam›nda "ponte piccolo"

A. Boue, Çekmece ad›n›n, göllerin arazinin

ad›yla, Büyükçekmece Köprüsü de ötekinden daha

içine do¤ru birer "çekmece"yi and›r›r biçimde gir-

uzun oldu¤u için "büyük köprü" anlam›nda "ponte

mesinden dolay› verildi¤ini yazar.32

grande" olarak geçmektedir. Küçükçekmece'nin ismi-

Eremya Çelebi Kömürciyan, on yedinci as›rda

ni söz konusu bu tarih› köprüden alm›fl olmas› çok bü-

‹stanbul'un tarihi hakk›nda genifl bilgiler veren ki-

yük bir ihtimaldir. Bununla birlikte birçok yaz›l› kay-

tab›nda Küçükçekmece ad›yla ilgili flu bilgileri ver-

31

Semavi Eyice, agm., s. 68.

mektedir:

32

Semavi Eyice, agm., s. 81.

naklarda bu isim çok tart›fl›lm›flt›r. Küçükçekmece is-

30

H. Raif Ayy›ld›z, "Büyükçekmece", ‹stanbul Ansiklopedisi, C. VI, ‹stanbul 1963, s. 3220.

Küçükçekmece gravürlerinden

38 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 39

Küçükçekmece’yi resmeden eski bir gravür

"Büyükçekmece'nin eski ad› Athyras ve Paros

bul'un Avrupa yakas›nda 180 köy ve cemaati kapsayan

idi. Orada imparator Justinyen bir köprü yapt›rm›flt›

bu defterde Küçükçekmece'nin ismi "karye-i çekme-i

ki Bulgarlar onu 814 senesinde y›km›fllard›r. Küçük-

küçük" yani "Küçükçekme Köyü" olarak geçmektedir.

çekmece'nin ismi ise, Büyükçekmece'ye nazaran da-

Yine Küçükçekmece'nin önemli tarihi eser-

ha küçük bir köprü olmas›ndan ileri gelmektedir. Es-

lerinden Abdüsselam Bey Zaviye ve Mescidi'nin

ki ad› Regium olan bu köy, Bizans imparatorlar›n›n

1546 (H. 953) tarihli vak›f defterindeki kay›tta da

bir yazl›k yeri idi."33

buradan "Çekme-i Küçük" olarak söz edilmektedir.

Türk yaz›l› kaynaklar›nda "çekmece" ismine ilk

Osmanl› kay›tlar›nda buraya her ne kadar "Çekme-i

defa ‹stanbul'un fethinden 45 sene sonra yap›lan ve

Sagir" denilse de fethin ilk y›llar›ndan itibaren

Sultan II. Bayezid dönemine rastlayan 1498 tarihli

"Çekme-i Küçük" yani “Küçükçekme” olarak an›l-

Haslar Kazas› Tahrir Defteri'nde rastlamaktay›z. ‹stan-

d›¤›n› görmekteyiz.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 39

33

Eremya Çelebi Kömürciyan, XVII. As›rda ‹stanbul, Kurtulmufl Bas›mevi, ‹stanbul 1952, s. 205.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 40

KÜÇÜKÇEKMECE'NiN iMARI

Hammer Tarihi'nde 14 Eylül 1509'daki zelzeleden sonra Büyük ve Küçükçekmece Köprüleri'nin

Kanuni Sultan Süleyman döneminde de Küçükçek-

ve Silivri Kalesi'nin tamir edildi¤i yaz›l›d›r. Yine kü-

mece'de çok önemli imar ve bay›nd›rl›k faaliyetleri

çük k›yamet olarak adland›r›lan bu zelzelede ‹stanbul

yap›ld›¤›n› görmekteyiz. Bu dönemde Bafldefterdar

ve civar› 45 gün sürekli sallanm›fl ve fliddetli sars›nt›

Abdüsselam Bey, Göl'e bakan yamaçta cami, medre-

sonucunda 109 cami ve mescit, 1070 ev y›k›lm›flt›r.

se, zaviye ve imaret yapt›rm›flt›r. Bu yap›lara birçok

Bu korkunç depremde befl bin civar›nda insan da ha-

vak›flar kurmufltur. Küçükçekmece'nin imar›nda ve

yat›n› kaybetmifltir. Bu depremin ard›ndan Sultan II.

geliflmesinde en büyük katk›y› Abdüsselam Çele-

Bayezid, Divan› toplayarak ‹stanbul'un maruz kald›¤›

bi'nin yapt›¤›n› tarihî eser kal›nt›lar› ve kay›tlardan

felaketlerin izlerini silmek üzere çok kapsaml› bir

anlamaktay›z. Abdüsselam Bey, 1526-1527 y›l›nda öl-

imar karar› alm›flt›r. Her evden bir kifli alarak Mimar

dü¤ü zaman buradaki zaviyesinin yan›na gömülmüfl

Murat o¤lu Hayrettin'in idaresinde 29 Mart 1510 tari-

ve buraya türbesi yap›lm›flt›r.

hinde bafllayan çal›flmalar, 1 Haziran 1510 tarihinde

Osmanl› döneminde padiflahlar Küçükçekme-

bitirildi. Bu iki ayl›k süre içerisinde Galata Surlar›,

ce yak›nlar›na küçük kas›r ve av köflkleri yapm›fllar ve

Galata Kulesi, Yald›zl› Kap›’daki deniz feneri, Topka-

bölgeden av yeri olarak yararlanm›fllard›r. XVI. ve

p› Saray›, Büyükçekmece ve Küçükçekmece Köprüle-

XVII. yüzy›llarda Küçükçekmece yak›nlar›ndaki Ha-

ri, Rumeli ve Anadolu Hisarlar›, ‹stanbul Surlar›, Si-

ramideresi'nde Sultan IV. Mehmet (1648-1687)'in

livri Hisarlar›, ‹stanbul'da ço¤u cami ve medrese ol-

kasr›, Florya'da Baruthane'nin yerinde Mimar Sinan

mak üzere birçok bina tamir edildi.

taraf›ndan yenilenen meflhur iskender Çelebi Bahçe-

Yine Hammer'e göre ‹stanbul civar›nda 20 Ey-

si ve Kasr›, Halkal›'da yine Mimar Sinan'›n yapt›¤› bir

lül 1560 tarihinde korkunç bir su bask›n› oldu¤u, Kü-

sultan saray› bulunmaktayd›. Yenibosna Köyü’nde de

çükçekmece'ye akan Melas (Karasu) ve Atiras (Bü-

bir Osmanl› kasr› vard›. Küçükçekmece Gölü'nün bat› k›y›s›nda Alibeyköyü Çiftli¤i ile Firuz Köyü aras›ndaki Kelerburnu'nda ise Sultan Köflkleri Harabesi denilen baz› kal›nt›lar bulunmaktad›r. Küçükçekmece, ilk menzil, bir geçifl ve konaklama merkezi olmas› nedeniyle birçok yabanc› ve yerli seyyah›n u¤rak yeri olmufltur. XVI. as›rda buradan geçen seyyahlar evleri, hanlar›, hamamlar›, camileriyle mamur bir kasabadan bahsetmektedirler. ‹stanbul'un girifl kap›s› olan Küçükçekmece'de saraç, demirci, nalbant ve yiyecek satan birçok dükkan da bulunmakta, pek çok han ve ah›r bulunan Küçükçekmece'deki yiyecek dükkanlar›nda bal›k ve et piflirilerek gelip geçen yolculara sat›lmaktayd›.

40 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 41

yükçekmece) Irmaklar›'n›n hiç görülmedik derecede yükselerek etraf› sular›n bast›¤›, Büyük ve Küçükçekmece Köprüleri'nin y›k›ld›¤› ve birçok evin y›ld›r›m düflmesi sonucu yerle bir oldu¤u yaz›l›d›r. Bu felaket üzerine Kanuni Sultan Süleyman bentlerin tamiri ile Çekmece'de kagir bir köprünün yap›lmas› için yar›m milyon alt›n tahsis ederek inflas›n› Mimar Sinan'a emretti¤ini belirtiyor.34 Ünlü Alman Seyyah› Hans Dernschwam, 1555 tarihinde ‹stanbul ve Anadolu'ya gerçeklefltirmifl oldu¤u seyahatinde Çekmece'ye de u¤rar ve burada bir müddet kald›ktan sonra ‹stanbul'a gitmek üzere hareket eder. Rumeli taraf›ndan ‹stanbul'a gidiflte son menzil olan Küçükçekmece, bu tarihlerde kervansaray›, hanlar›, hamamlar› ve medreseleri ile meflhurdur. Hans Dernschwam bu y›llar›n Küçükçekmece'sinden flöyle bahsetmektedir: "24 A¤ustos'ta Silivri'den kalkarak bütün gün hiç mola vermeden 11 saat yol al›p 6 mil uzakl›ktaki bir Türk kasabas› olan Çzekmse (Çekmece)’e35 geldik. Buran›n eski ad›n› sorduksa da kimse bilemedi. Her halde vaktiyle çok bak›ml› ve tan›nm›fl bir yer olsa gerek. Yolda küçük bir tafl köprüden geçtik. Yer yer kald›r›m döfleli eski Romal›lardan kalma yollardan da geçti¤imiz oldu. Ancak bu yollar iyice muhafaza edilmemifl ve kendi haline b›rak›lm›fl. Tekrar küçük bir kasabaya geçtik. Sa¤ tarafta yine denizi gördük ve k›y› boyunca yokufl yukar› yolumuza devam ettik. Bir müddet sonra harap bir kasabadan daha geçtik. Bu kasaban›n nüfusu pek fazla de¤il. Kasaban›n ve bir çok köyünün eski adlar›n› bilen yok. Yine bir eski Ro-

kol içeriye girmifl, bir yamaç üzerinde Budin'e benze-

ma yolu. Bu yol da yer yer bozuk. Oldukça uzun ç›plak

yen kasaban›n alt kenar›na kadar uzan›yor. Bu kasaba-

bir tepe üzerinden geçtik. Burada bir kayadan f›flk›ran

da bizi tafltan yap›lm›fl büyük bir kervansaraya ald›lar.

su ak›yor. Yolcular ve hayvanlar› bu sudan faydalan›yor.

Kervansaray kasaban›n bir ucunda ba¤lar aras›nda bu-

Çekmece'ye36 kadar yer yer kald›r›m döfleli eski bir yo-

lunmakta. Arabalar avluya atlar da ah›rlara al›nd›. Ara-

lu takip ettik. Oldukça uzun ve tamir görmüfl bir köprü-

zi dik oldu¤u için kervansaray bir s›rta yap›lm›fl. Ah›r-

den geçtik. Bu köprünün alt›ndan sa¤dan denizden bir

lar altta odalar üstte. Bina dörtgen fleklinde. Beyaz ve

Dünden Bügüne Küçükçekmece 41

34

Hammer, Büyük Osmanl› Tarihi (haz. Mümin Çevik, Erol K›l›ç), C. V, Üçdal Neflriyat, ‹stanbul 1993, s. 461-63. 35

Büyükçekmece kastedilmektedir. 36

Küçükçekmece kastedilmektedir.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

Küçükçekmece Köprüsü (Foto¤raf: Bahattin Erkol)

8:17 PM

Page 42


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 43


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 44

parlak mermerle döflenmifl büyük bir avlusu var. Avlu-

Polonyal› Simeon ise Seyahatnamesi'nde 11

nun ortas›nda insan boyuna yak›n yükseklikte mer-

Haziran 1611 tarihinde ‹stanbul'dan yola ç›kt›¤›n›

merden yap›lm›fl flad›rvan gördük. Yan taraflardan ba-

"Edirne ile ‹stanbul aras›ndaki alt› günlük yolun ta-

k›r musluklardan su ak›yor. fiad›rvan›n ortas›nda uzun

mamen tafl döfleli oldu¤unu ve insanlar ve hayvanlar›n

bir sütundan havaya su f›flk›r›yor ve tekrar flad›rvan›n

ayaklar› ›slanmadan yürüdüklerini" belirtiyor. Bun-

içine ak›yor, dört taraftaki ince borulardan kald›r›m

dan baflka "her menzilde kargir büyük camiler, han-

döfleli zemine dökülüyor. Böylelikle üst k›s›m daima

lar, hamamlar, odalar, misafirhaneler ve hastaneler

temiz kal›yor. Yerde akan su da tekrar avludaki baflka

vard›. Bahçeler, serviler, çeflmeler ve nefis sular›n bu-

bir çeflmeye gidiyor. Bu çeflmenin alt›nda bir yalak var.

lundu¤u menzillerde günde iki defa pilav, yahni, zer-

Su bu yalakta birikiyor ve buradan zemine dökülen su,

de ve iki fodula ekmekten ibaret yemek ç›kard›. Ker-

yeralt›ndan bir yer bulup binan›n d›fl›nda, kap›n›n he-

van bin kiflilik de olsa buralarda konaklar, herkes hay-

men yak›n›nda bulunan uzunca bir yalakta toplan›yor.

vanlar da dahil olmak üzere yer içer, dinlenir, istedi¤i

Atlar buradan su içiyor. fiad›rvan›n etraf›ndaki büyük

vakit hamamda y›kan›r ve sonra yoluna devam eder.

ve güzel ›hlamur a¤açlar› var.

Yolda genifl ›rmaklar›n üzerinde at›lm›fl, yirmi, k›rk,

T›pk› bizim Viyana Saray›'n›n etraf›ndakilere

hatta yetmifl gözlü kemerili tafl köprüler gördük."38

benziyor. Avludan binaya geçiflte duvar yan›ndaki Vi-

diyerek o günün en önemli menzillerinden biri olan

yana'da oldu¤u gibi iki üç basamakla ç›k›lan bir sa-

Küçükçekmece’nin mamuriyetini anlatmaktad›r.

hanl›k mevcut. Kervansaray›n yan›nda bir de mescit

Evliya Çelebi de meflhur seyahatnamesinde 1651

yap›lm›fl. Burada hocalar oturuyor. Bugün gördü¤ü-

tarihinde Melek Ahmet Pafla'n›n maiyetinde Özü Eya-

müz manzara flöyle idi: Bir tarafta uzan›p giden deniz,

leti'ne giderken yol üzerinde bulunan Küçükçekme-

öbür tarafta genifl ve k›raç bir arazi."

37

ce'ye u¤rad›klar›n› belirterek gözlemlerini flöyle anlat-

37

Hans Dernschwam, ‹stanbul ve Anadolu'ya Seyahat Günlü¤ü (Çeviren: Prof. Dr. Yaflar Önen) Kültür Bakanl›¤› Yay›nlar›, Ankara 1992, s. 49-50. 38

Resul Bozyel, Polonyal› Bir Seyyah›n Gözünden 16. As›r Türkiyesi, Kesit Yay›nlar›, 2007, s. 37-38.

1950’li y›llarda Köprübafl›’nda bulunan çeflme ve ahflap s›ra evler.

44 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 45

maktad›r: " ... Eyüp Mevleviyeti'ne ba¤l› bir kad›l›kt›r. Vak›flar› bulunmakta olup gölü emaneten iflletilmektedir. Denizin kenar›nda kalesi bulunmakta olup harabe bir durumdad›r. Küçükçekmece Kasabas›, deniz ile göl sahilinde bulunmakta olup bir k›sm› düzlükte di¤er bir k›sm› da bay›rlar üzerinde bulunan 600 haneli, ba¤l›k, bahçelik, bol sular› bulunan ve tamam› kiremitlerle kapl› çok güzel evlerden oluflmaktad›r .... Bay›r bafl›nda Tekke ile bir minareli, kurflun kaplamal› camisi vard›r. Burada bulunan imaret ve medreseyi Abdüsselam Bey yapt›rm›flt›r. Kasabada bulunan Çarfl› Camii’nin çok cemaati bulunmakta olup, bir minareli ve kubbesi kurflunla kapl› küçük bir camidir. Bunlardan baflka mescitler de bulunmaktad›r. Bir adet hamam› ve yedi adet de kagir bina hanlar›, çocuk mektepleri ve üç yüz kadar da dükkanlar› vard›r. Ve Sultani Çarfl›lar› büyük yol üzerinde bulundu¤undan bütün anayollar› bafltan sona beyaz tafl kald›r›mlarla döflenmifltir. Küçükçekmece Gölü'ne gelince; ‹stanbul (Marmara) denizinin kenar›nda bulunan küçük bir göldür. Çevresi 7 mil kadard›r, ama o kadar tuzlu de¤ildir. Küçükçekmece Gölü'nün oluflmas›na gelince; evvel zamanda Madyan o¤lu Yanko ‹stanbul Kalesi’ni bina etmeye bafllad›¤›nda, kardefli tarih sahibi Yanvan Kral ki, Hendese ilminde zaman›n›n en üstünlerindendi, Tuna Nehri’ni ‹stanbul'a ak›tmaya niyetlenip befl kere yüz bin (500.000) adam ile Tuna'n›n yerden irtifas›n› hendese ilmi ile al›p Tuna'n›n Demirkap› ve Tahtal› isimli mahallerinden kazarak yedi senede Tuna su yolunu ‹stanbul yak›nlar›nda Azatl› isimli yere getirdi. Kendisi kardefli Madyan o¤lu Yanko 'ya gelerek "‹flte bu mahalle Tuna suyunu getirdiler, iflte avrat gibi saç›ndan tutup getirdiler"

Üst Küçükçekmece Göl kenar›.

deyince Allah'›n emri ile Tuna Nehri ‹stanbul'a girip

Alt Küçükçekmece’yi imar eden Abdüsselam Çelebi Camii ve Türbesi

Yenibahçe içinden akarak, Langa kap›s› yak›nlar›nda denize dökülmüfl iken hemen Azatl› köyünden kaybolup K›rkkilise (K›rklareli) yak›nlar›nda P›narhi-

Dünden Bügüne Küçükçekmece 45


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 46

sar'da ve Pirevadi yak›n›nda Devne De¤irmenle-

ve geliflmifl ba¤lar› ve bahçeli çiftleri bulunmaktad›r.

ri'nde ve bu Küçükçekmece'yle Büyükçekmece'de

Çok meflhur y›lan bal›¤›, pisi bal›¤› ve y›larya bal›¤›

Tuna Nehri'nin bir k›sm› a盤a ç›kar. Çünkü nice

olur ki çok lezzetlidir."39

yerlerde Tuna'dan geldi¤i menfezleri aç›ktad›r. Tuna

‹stanbul'un Rumeli'ye aç›lan tek kap›s› duru-

Nehri'ne özgü Morina, Mersin ve Ç›ka bal›klar› bu

munda olan Küçükçekmece, bu konumu ile önemli

gölden ç›kar. Bir kere Çekmece Gölü sahillerinde

bir geçifl noktas›nda bulunmaktayd›. Bölgesinde bu-

Topkap›l› Mahmut A¤a yal›s›nda otururken, avc›lar

lunan genifl ve verimli araziler, çiftlikler ve mand›ra-

bir küçük Morina bal›¤› avlay›p Sultan ‹brahim

lar bu önemi daha da artt›rmakta idi. Osmanl› döne-

Han'a hediye gönderdiler. Burada da Tuna menfezi

minin saray çiftlikleri ve paflalara ait meflhur çiftlik-

oldu¤u bu flekilde ortaya ç›km›fl oldu. Onun için su-

lerden Ayamama, Safra, Kanarya, Alembergos, Pa-

yu çok ac› de¤ildir. Marmara Denizi ile bu gölün ara-

pazbergos, Alibey, Filyos, Menekfle, Nakkafl, Büyük

s› bir ok menzili kadard›r. K›fl mevsiminde birçok

Halkal›, Alibey, ‹ncirli ve Çavuflbafl› gibi çiftlikler

dereden gelen sular bu göle döküldü¤ünden, aya¤›

Küçükçekmece kazas›na ba¤l› bulunmaktayd›.

daima denize akan büyük bir köprü vard›r.

Yine Küçükçekmece'nin yerleflim yeri olma-

Köprünün yap›lmas›na Kanuni Sultan Süley-

s›ndaki en önemli etkenlerden biri de hemen kena-

man Han'›n zaman›nda bafllanm›fl ise de II. Selim za-

r›nda bulundu¤u göl nedeniyledir. Küçükçekmece

man›nda tamamlanm›flt›r. Buras› ‹stanbul'dan Ru-

Gölü'nde bolca bulunmakta olan çeflitli bal›klar ve

meli diyar›na giden devlet adamlar›n›n güzergah›

yaban ördekleri, buran›n iyi bir bal›kç›l›k ve avc›l›k

olup büyük bir hayratt›r. Bu gölün çevresinde mamur

bölgesi olmas›nda etken olmufltur.

46 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

39

Evliya Çelebi Seyahatnamesi, 3. Kitap (haz., S. Ali Kahraman, Yücel Da¤l›) Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul 1999, s. 168.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 47

MES‹RE ve AVLAK YER‹

saray yapt›rmalar› bir gelenekti. ‹mparatorlar›n bu

KÜÇÜKÇEKMECE

gelene¤ine uygun olarak Küçükçekmece'de de yazl›k bir saray bulunmaktayd›. Konstantin döneminden

Küçükçekmece, tarihin ilk ça¤lar›ndan itibaren bir

beri ç›kar›lan bütün kanun ve nizamnameleri topla-

yerleflim yeri ve meskun mahaldir. Burada bir gölün

yan ve ‹mparator II. Theodosius taraf›ndan 438'de

varl›¤›, etraf›n›n tar›m ve orman alanlar›yla çevrili

yay›nlanan Codex Theodosianus'daki bir kanunun

olmas› insanlar›n yaflam›n› kolaylaflt›ran bir unsur-

yaz›ld›¤› yer olarak da Region'daki bu yazl›k saray

du. Bu nedenle ‹stanbul ve çevresinin ilk yaflam izle-

gösterilmektedir.

rini burada bulmaktay›z. Çünkü Küçükçekmece, or-

‹mparator I. Basileos (867-886) da Region'a

manlar›yla, deniziyle, gölüyle ve bu alanlarda bulu-

büyük ilgi göstermekteydi. Bulgar sald›r›lar› sonucu

nan her türlü av hayvanlar›yla do¤al hayat›n çeflitli ve

harap olan kasabay› kendi flahsi hazinesiyle yeniden

en güzel olanaklar›n› sunmaktayd›. ‹lk ça¤lardan beri

kurmufl, çökmek üzere olan Aziz (Hagios) Petros Ki-

burada yaflayanlar›n Küçükçekmece Gölü'nde avlana-

lisesi'ni temeline kadar y›karak yenilemifl ve Kalleni-

rak kar›nlar›n› doyurduklar› ve bölgenin ekip biçme-

kos Kilisesi'ni yeniden infla ettirmifltir. Ayr›ca tarih-

ye elveriflli olmas› nedeniyle de ilk tar›msal faaliyet-

çiler, Küçükçekmece Köprüsü'nün de as›l yap›s›n› I.

lerin yine burada yap›ld›¤› bilinmektedir.

Basileios'un yapt›rd›¤›n› söylemektedirler. ‹mpara-

Küçükçekmece bu do¤al özellikleriyle impa-

tor, s›k s›k Region'a gelerek her türlü av hayvan›n ya-

ratorlar›n gözde av mekanlar›ndan birisiydi. ‹mpa-

flad›¤› ormanda avlanmakta ve bölgenin hemen yak›-

ratorlar›n sayfiye yerlerinde ve av alanlar›nda yazl›k

n›nda bulunan Apamea'daki av köflkünde kalmaktayd›.

Küçükçekmece Sahili, gezi alanlar›

Dünden Bügüne Küçükçekmece 47


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 48


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 49


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 50

I. Basileios, 20 A¤ustos 886 tarihinde, yine bu bölgede iri bir geyi¤i avlamaya çal›fl›rken at›ndan düflmüfl, avlamaya çal›flt›¤› geyi¤in boynuzlar› kemerine tak›larak Katasyrtae denilen yere kadar sürüklenmifl ve bu kazadan dokuz gün sonra da ölmüfltü.40 Bizans ça¤›nda önemli bir av sahas› olan Küçükçekmece, Osmanl› döneminde de hükümdarlar›n avlanmak için tercih ettikleri bir bölge olmufltur. Osmanl› sultanlar› ve paflalar› Küçükçekmece'ye avlanmak amac›yla gelirler, avland›ktan sonra dinlenmek ve yorgunluklar›n› gidermek üzere burada bulunan köflklere çekilerek dinlenirler, hatta geceyi burada geçirirlerdi. Bu bilgiler bize, çok eski zamanlardan beri hükümdarlar›n avlanmak amac›yla Küçükçekmece bölgesine geldiklerini ve burada av müsabakalar› düzenleyerek bir süre dinlendikten sonra ‹stanbul'a dön-

Sultan II. Mahmud

düklerini göstermektedir. Nitekim Kanuni Sultan Süleyman 20 Eylül 1563 tarihinde Küçükçekmece bölgesinde bulunan

Sultan Abdülaziz'in av seferlerinden birisi de 4

Halkal›'da avlan›rken, korkunç bir f›rt›na ve ya¤mura

Aral›k 1863 tarihinde bafllayarak 20 gün sürmüfl ve 24

yakalanm›flt›. Her fleyi önüne kat›p sürükleyen selden

Aral›k 1863 tarihinde ‹stanbul'a dönmüfltür. Bu süre

ancak ‹skender Çelebi'nin kasr›na s›¤›narak kurtula-

içerisinde maiyetiyle birlikte ava ç›kan Sultan, saraya

bilmiflti. Kanuni Sultan Süleyman, bu afetin arkas›n-

ba¤l› çiftliklerde konaklam›flt›r. Çiftlik kay›tlar›ndan

dan Büyükçekmece Köprüsü’nün yenilenmesi için

Sultan'a yemek yap›lmak üzere pirinç, tuz flekeri, sa-

Mimar Sinan'a emir vermiflti.

de ya¤, so¤an, zeytinya¤›, tuz, yumurta, tavuk, pirinç,

Türk-Rus Savafl› s›ras›nda bir y›l Rami K›flla-

hindi, has ekme¤i, adi ekmek, hurma, dövülmüfl kah-

s›'nda kalan Sultan II. Mahmut, 1829 k›fl›nda, o s›ralar

ve, havyar, tulum peyniri, danil peyniri, tenekede

‹stanbul'a henüz yeni gelmifl olan buharl› vapur ile Bü-

mantar, badem, incir, tütün inciri, çeflitli meyve ve

yükçekmece'ye gelmifl, burada bir müddet avland›ktan

sebzeler haz›rlanm›fl oldu¤unu ö¤renmekteyiz.41

sonra yine ayn› vapur ile Küçükçekmece'ye geçmifl ve geceyi oradaki Barutçubafl› Köflkü'nde geçirmifltir. Sultan Abdülaziz'in de avlanmak amac›yla Küçükçekmece'yi tercih etti¤ini görmekteyiz.

Yine Sultan Abdülaziz, 5 May›s 1869 tarihinde Küçükçekmece'ye bir sefer daha gerçeklefltirmifltir. Sultan'›n bu seferinde mesire alanlar›na u¤rad›¤›, halk›n içerisine girerek sorunlar›n› dinledi¤i ve civar

Sultan, maiyetiyle birlikte burada ava ç›kar,

köylerde bulunan çocuklar›n sünnetini yapt›rarak

40

Semavi Eyice. agm., s. 65.

avland›ktan sonra saraya ba¤l› çiftliklerde bir müddet

onlara pantolon, elbise gibi giysilerle ihsan-› flaha-

41

BOA. HH. d 13857.

dinlenir ve daha sonra da ‹stanbul'a dönerdi.

nede bulundu¤unu görmekteyiz.42

42

BOA. HH. d 24444.

50 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 51

Sultan Abdülaziz. Küçükçekmece’de avlanmak isteyen Avrupal› avc›lar›n güvenli¤inin sa¤lanmas›n› isteyen yaz›.

Sultan Abdülaziz'in bu seferinde sünnet ettir-

yafl›nda), Ahmet o¤lu Kaz›m (6 yafl›nda), Hüseyin o¤lu

mifl oldu¤u çocuklar›n isimleri ve köyleri flu flekilde

Ahmet (8 yafl›nda), Salih o¤lu Ahmet (8 yafl›nda), Hü-

s›ralanmaktad›r:

seyin o¤lu ‹brahim (16 yafl›nda), Tahsin o¤lu Ali (5 ya-

Küçükçekmece Köyü’nden Selim o¤lu Abbas (14

fl›nda), Latif o¤lu Abdurrahman (16 yafl›nda), Latif o¤-

yafl›nda), Seyyid o¤lu ‹smail (14 yafl›nda), Seyyid o¤lu

lu Hasan (4 yafl›nda), Murtaza o¤lu ‹brahim (6 yafl›n-

Rasim (8 yafl›nda), Himmet o¤lu Raflid (18 yafl›nda),

da), Selim o¤lu Bekir (3 yafl›nda), Murat o¤lu ‹smail (11

Abdullah o¤lu Ferhat (17 yafl›nda); Ayastefanos (Yeflil-

yafl›nda), Murat o¤lu Halil (3 yafl›nda), Murat o¤lu Veli

köy) köyünden Osman o¤lu Neflet (14 yafl›nda), Osman

(5 yafl›nda), Hüseyin o¤lu Recep (4 yafl›nda), Arif o¤lu

o¤lu R›za (9 yafl›nda), Osman o¤lu Tevfik (5 yafl›nda);

Salih (20 yafl›nda), Arif o¤lu Osman (15 yafl›nda), Arif

fiamlar köyünden Ahmet o¤lu Rüstem (10 yafl›nda),

o¤lu Abdullah (5 yafl›nda), ‹smail o¤lu Salih (9 yafl›n-

Latif o¤lu Ferhat (5 yafl›nda), Eflref o¤lu Mehmet (7 ya-

da), Melamet o¤lu Hasan (3 yafl›nda).

fl›nda), Ömer o¤lu ‹smail (10 yafl›nda), Ömer o¤lu Salih

Bu listeden de anlafl›laca¤› üzere Küçükçekmece

(5 yafl›nda), Recep o¤lu Faz›l (12 yafl›nda), Recep o¤lu

ve civar köylerde 20 yafl›na gelmifl çocuklar›n bile sün-

fiuayb (8 yafl›nda), ‹brahim o¤lu Bekir (7 yafl›nda), ‹b-

net ettirilemedi¤ini görmekteyiz. Köylülerin belki de

rahim o¤lu Hasan (5 yafl›nda), Emin o¤lu Salih (5 ya-

içerisinde bulunduklar› fakirlik nedeniyle çocuklar›n›

fl›nda), Tevfik o¤lu Arif (10 yafl›nda), Tevfik o¤lu Hasip

sünnet ettiremedikleri ya da fakir aile çocuklar›n›n

(8 yafl›nda), Salih o¤lu Mehmet (7 yafl›nda), ‹brahim

sünnetinin padiflah›n ihsan-› flahanesi ile gerçekleflti-

o¤lu Halil (10 yafl›nda), Haf›z Abdullah o¤lu Ahmet (15

rildi¤ini görmekteyiz.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 51


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 52

Küçükçekmece'nin ‹stanbul'a yak›n ve ayn› zamanda geçifl güzergâh›nda bulunmas›, etraf›nda

sinin çay›r›, çimeni ve Göl'ü gibi do¤al güzelli¤i için gidilirdi.

padiflah ve paflalara ait çiftliklerle çevrili olmas›, bu

Mesire flenlikleri ve e¤lenceleri belli bir çer-

bölgenin önemini artt›rm›flt›r. Ormanl›k alanlar

çeve ve e¤lence anlay›fl› içerisinde yap›l›rd›. Örf, adet

içerisinde bulunan çiftlikler ve gölün etraf›n›n sahip

ve zaman›n geleneklerine ayk›r› davrananlar ya uya-

oldu¤u do¤al güzellikler Küçükçekmece'yi mesire

r›l›r ya da mesire alan›ndan d›fllan›rd›. Hatta zama-

için bir cazibe merkezi haline getirmifltir. Küçük-

n›n yetkilileri bu mesire ve e¤lence gününde isten-

çekmece Gölü sahilinde, do¤al ve sakin bir ortamda dinlenmek ve mesire yapmak isteyenler için uygun bir atmosfer bulunuyordu. Kültürümüzde mesire denince, Lale Devri ve bu devirde Ka¤›thane'de yap›lan Sadabat e¤lenceleri akla gelmektedir. Bu devirde yaflanan e¤lence ve gezintilerin ‹stanbul hayat›na önemli katk›lar› olmufltur. Mesire alanlar›nda yaflananlar Türk edebiyat›nda, roman, hikaye ve fliir sanat›na katk›lar sa¤lam›fl, kültür dünyam›z› zenginlefltirmifltir. Bahar›n gelmesiyle birlikte ‹stanbul'un çay›rlar›nda, k›rlar›nda, ba¤, bahçe ve su kenarlar›nda halk gezintiye ç›kar, e¤lenirdi. Burada en önem verilen fley yeme içme olurdu. Mesire yerlerine aileler Küçükçekmece mesire alan›ndan bir görüntü.

yemekleriyle birlikte gelirlerdi. Burada yemekler piflirilir, çay›rda kuzular çevrilir, kebaplar piflirilir, taze yaprak dolmas›, sütlü irmik helvas› yap›l›rd›. Çe-

meyen olaylar olmamas› amac›yla kurallar getirmifl-

flitli ve bol olan yemekler bir halka çevrilerek yenilir-

ler ve bu konuyla ilgili 1861 y›l›nda hükümet taraf›n-

di. Aileler yemeklerini yedikten sonra hizmetçiler ve

dan bir de tembihname yay›nlanm›flt›.44

arabac›lar› da yerdi. Çubuklar, nargileler içilir,

Ahmet Refik'in eski ‹stanbul'un sosyal hayat›-

gölün, derelerin ve çay›rlar›n güzel manzaras› seyre-

n› anlatt›¤› kitab›nda ‹stanbul mesireleri ile ilgili

dilir, flakal› konuflmalar yap›l›r, tavla satranç oyunla-

flunlar› anlatmaktad›r: "Ahalinin gezmelerine mahsus ayr› ayr› mesi-

r› oynanarak hofl vakitler geçirilirdi. Namaz vakti abdestler al›n›r, çay›ra seccadeler

reler vard›. Langa ba¤lar›, Yenikap› mesiresi, Alibey

serilerek topluca namazlar k›l›n›rd›' Han›mlar zarif

Köyü mesiresi, Lalezar mesiresi (Ka¤›thane) Çekme-

çarflaf ve yaflmaklar içerisinde dolafl›rlard›. Çocuklar

ce Gölleri mesiresi de nazar› dikkate al›nmaya flayan-

sal›ncak kurar, uçurtma uçurur, türlü oyunlar oynar-

d›. Çekmece Gölleri Mesiresi IV. Murat zaman›nda da

43

meflhurdu. "‹stanbul'da bî kay›t olan yârânlar, kay›k-

Bu mesire ve gezinti alanlar›n›n her birinin ayr› ayr›

lar› ile bu Çekmece Göllerine gelip pisi bal›¤› flikâr

özellikleri bulunuyordu. Kimisinin suyu için, kimi-

erdeler (avlarlar), terütâze iken tereya¤›yla k›zart›p

lard›. Akflam namaz›ndan evvel dönüfller bafllard›.

52 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

43

Bal›khane Naz›r› Ali R›za Bey, Bir Zamanlar ‹stanbul, (Tarihsiz) s.199-209. 44

Bal›khane Naz›r› Ali R›za Bey, age., s. 218-220.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 53

Küçükçekmece’ye kalkan Av Treni’nin gün ve saatini bildiren belge.

tenâvül iderler (yerlerdi). Rub'u meskunda bu bal›¤›n

caklar›n hal ve hareketlerine dikkat etmesi, Küçük-

naziri yoktur. Yass› müdevver beyaz küçük, bir k›yye

çekmece'den Sinekli'ye kadar avc›lar›n flimendifer

a¤›rl›¤›nda bir mâide-i rabbü'l izzettir ki, asla bal›k

güzergâh› bulunan mahal ve civarlar›nda avlanmala-

rayihas› hissolunmaz.45 Osmanl› Devleti'nin son za-

r›, kendi güvenliklerinin sa¤lanmas› aç›s›ndan laz›m

manlar›nda da Küçükçekmece bölgesi bir av alan›

oldu¤u zabtiye idaresi taraf›ndan bildirilmekte, bu

olarak cazibesini devam ettirmekteydi. Hatta avc›l›¤›

güvenlik tedbirlerine riayet edilir ve güvenlik sa¤la-

özendirmek ve avc›lara kolayl›k olmas› amac›yla, bu-

n›rsa, ecnebi avc›lar›n da buralara gelebilecekleri

raya gelecek avc›lara Sirkeci Gar›'ndan tren tahsis

ifade edilmekteydi.46

edilmiflti. Avc›lar için Sirkeci-Küçükçekmece fii-

Bu belgeden de anlafl›laca¤› üzere Küçükçek-

mendifer Kumpanyas› taraf›ndan mevcut vagonlara

mece bir av bölgesi idi. ‹stanbul'da bulunan konso-

bir vagon ilave edilerek haftada bir olmak üzere pazar

loslar ve konsolosluk görevlileri de bu bölgeye avlan-

günü sabah saatlerinde tren kald›r›lmaktayd›.

mak amac›yla gelirlerdi. Yine Had›mköyü'nde bulu-

Ayr›ca avc›lar için gerekli güvenlik tedbirleri-

nan Çatalca Topçu Livas› Mehmet fievki Pafla'ya çeki-

nin al›nmas› tembihlenmekte idi. Bölgede avlana-

len bir telgrafta ismi belirtilmemekle birlikte "Ev-

Dünden Bügüne Küçükçekmece 53

45

Ahmet Refik, Eski ‹stanbul, Kanaat Matbaas›, ‹stanbul 1931 , s.20. 46

BOA. DH. MKT. 1014/43 (R 16 Eylül 1321/M 29 Eylül 1905).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 54

Küçükçekmece Sosyal Tesisleri’nden bir görünüm.

velce arz edilen konsolos ve maiyeti göl civar›nda bu-

burada piknik yapmakta ve akflam dönüfllerinde de

lunan Menekfle k›r›, Papaz Burgaz ve Göl'ün sonun-

buradaki aç›k kasaplardan et sat›n alarak evlerine

daki Karasu a¤z›na kadar gidip daha sonra saat 12'ye

dönmekteydiler.

çeyrek kala Büyükçekmece'ye u¤rad›klar› ve sonra da

Küçükçekmece cazibe merkezi olma durumunu

arabalar›na binerek Küçükçekmece'ye gitmifl olduk-

günümüzde de art›rarak devam ettirmektedir. Son y›l-

lar›" belirtilmektedir.47

larda bölgede yaflanan ekonomik ve sosyal hareketlilik

Yine Dahiliye Nezareti (‹çiflleri Bakanl›¤›) ta-

flehrin h›zla geliflmesine neden olmufltur. Bölgenin sa-

raf›ndan Küçükçekmece kazas›na gönderilen bir ya-

nayi alan›nda kaydetti¤i geliflmeler kültürel faaliyet-

z›da "Birtak›m muteber Avrupal›lar›n b›ld›rc›n av›

lerle desteklenerek modern bir kent hüviyetine do¤ru

mevsimi gelmesi nedeniyle avlanmak için Küçük-

h›zl› ad›mlar at›lmaktad›r. Yollar›n geçifl güzergah›nda

çekmece kazas›na ba¤l› köylere gitmekte oldukla-

yer alan Küçükçekmece, sahip oldu¤u stratejik konu-

r›ndan bunlar›n güvenli¤inin sa¤lanmas› amac›yla

mu ve tarihten devrald›¤› antik flehir hüviyetine uygun

bölgeye yeterli miktarda zaptiye gönderilmesi is-

olarak yap›lan imar ve bay›nd›rl›k faaliyetleriyle adeta

tenmekteydi.48

bir y›ld›z gibi parlamaktad›r. Küçükçekmece'de özel-

Cumhuriyet döneminde de önemli sayfiye ve

likle Göl ve çevresinde yap›lan sosyal donat› alanlar›,

gezi yerlerinden biri olma özelli¤ini devam ettiren

tarihteki mesire alanlar› gelene¤inin bir devam› nite-

Küçükçekmece, eti, sütü, yo¤urdu, kasaplar› ve ke-

li¤inde görülmektedir. Günümüzde Küçükçekmece,

bapç› dükkanlar› ile ün kazanm›flt›r. ‹stanbul'da otu-

‹stanbul halk›n›n rahatça gezip, e¤lenebilece¤i ve gön-

ran aileler hafta sonlar› Küçükçekmece'ye gelerek

lünce dinlenebilece¤i bir flehir haline gelmifltir.

54 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

47

BOA. YPRK. ASK 133/75 (H 26 Cemaziye'l evvel 1315/M 23 Ekim 1897). 48

BOA. DH. MKT. 2006/26 (H 6 Rebiü'l evvel 1310/M 26 Kas›m 1892).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 55

‹STANBUL’UN TEfiR‹FAT KAPISI: KÜÇÜKÇEKMECE

Alman ‹mparatoru ve Prusya Kral› II. Wilhelm (1888- 1918) uzun hükümdarl›k y›llar›nda Türkiye'ye de üç kez gelmifltir. Sultan II. Abdülhamit dönemin-

Avrupa'y› ‹stanbul'a kavuflturan, sefer ve kervan yolu-

de 1889 ve 1898 y›llar›nda yap›lan dostluk ziyaretleri

nun bafl›nda bulunarak ilk menzili teflkil eden ve

sonucunda bugün Sultan Ahmet Meydan›'nda bulu-

önemli bir konaklama yeri olan Küçükçekmece, tari-

nan Alman Çeflmesi'ni yapt›rm›flt›. Kral II. Wilhelm,

hin ilk ça¤lar›ndan itibaren önemli bir geçifl noktas›n-

‹stanbul'a üçüncü ziyaretinide I. Dünya Savafl›'n›n

da bulunmaktad›r. ‹stanbul gibi tarih› bir flehrin ana

sonlar›na do¤ru 1917 y›l›nda Sultan Reflad (1914-

yol güzergah›nda bulunan kasaba, krallar›n ve ordula-

1918) zaman›nda gerçeklefltirmifltir.

r›n›n sefere giderken u¤urland›klar›, sefer dönüflü de karfl›land›klar› ve konaklad›klar› bir bölge olmufltur. fiehrin girifl kap›s› konumunda bulunan Region, bir teflrifat kap›s› oldu¤u gibi zaman zaman da

Kral›n bu gelifli esnas›nda Küçükçekmece'de bir karfl›lama töreni yap›lm›flt›r. Dahiliye Naz›r› (‹çiflleri Bakan›) Talat Pafla'dan Çatalca Mutasarr›f›na:

‹mparatorlar›n siyasi görüflmelerinin yap›ld›¤› bir

‹mparator hazretlerinin arzular› üzerine karfl›la-

yerdi. ‹mparator Fokas, 602 y›l›nda Yeflillerin muha-

ma merasimi Küçükçekmece'de yap›lacakt›r. Bu husus-

fazas› alt›nda ve refakatlerinde buraya gelmiflti. Daha

ta askeriye taraf›na da gerekli tebligat yap›lacakt›r. Ça-

sonralar› Makedonyal› imparatorlar Bizans'›n yüksek

talca mülki ve askeri memurlar› ve eflrafla birlikte zat›-

aristokrasi s›n›f›na mensup olanlarla arhontlar49 ve

n›z›n da trenin gelmesi esnas›nda istasyonda bulunma-

kumandanlar, seferden dönen imparatorlar› burada

s› ve burada karfl›lama merasimi düzenlenmesi.51

49

karfl›lay›p zafer alaylar›yla flehre ve saraya kadar u¤urlamay› bir usul ve gelenek haline getirmifllerdi. XVI. yüzy›ldan itibaren Avrupa'dan, Osmanl› Devleti'ne gelen elçilik heyetlerinin hemen hepsi Küçükçekmece'den geçen yolu kullanm›fllard›r. Birçok elçilik heyetinin ise ‹stanbul'a varmadan önce son geceyi burada konaklamak suretiyle geçirdikleri ve burada karfl›land›klar› bilinir. Bu bilgilerden Küçükçekmece'de kalabal›k elçilik heyetlerini bar›nd›rabilecek bir kervansaray›n bulunmufl oldu¤u anlafl›l›yor. Sultan II. Mustafa döneminde Nemçe (Avusturya) elçisinin de Küçükçekmece'de karfl›lanarak buradan arabalar eflli¤inde ‹stanbul'a kadar getirildi¤ini tarih› belgelerden anlamaktay›z.50 Yine ‹stanbul'a gelecek olan Almanya imparatoru II. Wilhelm için karfl›lama merasimi de Küçükçekmece'de yap›lm›flt›r.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 55

En yüksek dokuz devlet görevlisinden her biri. 50

BOA. A.E. II. Mustafa 8/792 (H 28 Zilkade 1111/M 17 May›s 1700).

51

BOA. DH. KMS 45/53.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:17 PM

Page 56

Alman ‹mparatoru II.Wilhelm ve beraberindekiler karayolu ile ‹stanbul’un teflrifat kap›s› olan Küçükçekmece'ye kadar geldiler. Burada Sultan Reflad'›n büyük o¤lu Ziyaeddin Efendi baflkanl›¤›nda eski sadrazamlardan Berlin Büyükelçisi Hakk› Pafla ile Enver Pafla'dan oluflan bir Osmanl› heyeti taraf›ndan karfl›land›lar. Padiflah Sultan Reflad da Dolmabahçe Saray›'ndan ç›karak Sö¤ütlü adl› yat ile Sirkeci'ye geldi. Burada bir karfl›lama merasimi düzenlendi. Merasimde Veliahd Vahdettin Efendi, fiehzadeler, Almanya'da e¤itim görmüfl devlet adamlar›, Sadrazam Talat Pafla, M›s›r Hidivi Abbas Hilmi Pafla, fieyhülislam Musa Kaz›m Efendi, Ayan ve Mebusan Meclisi baflkanlar› ile elçilerden oluflan bir heyet haz›r bulundular. Sirkeci Gar› ile çevresi Türk ve Alman bayraklar› ile donat›ld›. Merasim k›tas›n› "Merhaba Asker!" diyerek selamlayan Sultan Reflad, kendisini karfl›layan üst düzey devlet adamlar›n›n ellerini s›kt›ktan sonra II. Wilhelm'i tafl›yan tren Sirkeci Gar›'na girdi. ‹mparator, burada bandonun çald›¤› marfllar eflli¤inde karfl›land›.52 ‹mparator II. Wilhelm'in bu seyahatinde daha önce yapt›rm›fl oldu¤u çeflmeyi ziyaret etmek istedi-

‹stanbul’a gelecek Nemçe (Avusturya) elçisinin Küçükçekmece’de karfl›lanmas›n› bildiren yaz›.

¤ini de Harbiye Nezareti'nin Dahiliye (‹çiflleri) Nezaretine yazm›fl oldu¤u yaz›dan anlamaktay›z: ‹stanbul'a gelecek olan Alman ‹mparatoru'nun daha önce Sultan Ahmet Meydan›’nda yapt›rm›fl olduklar› yanlar›nda bulunan Padiflah hazretlerinin murah-

lerdi. Bu seyyahlar›n hemen hepsi Küçükçekme-

has› Ferik Zeki Pafla taraf›na da bildirilmifltir. Söz ko-

ce'nin ufak sevimli bir köy oldu¤unu, güzel bir han›n

nusu çeflmenin tamire muhtaç k›s›mlar›n›n tamamlan-

etraf›na servi, dut ve nar a¤açlar›n›n sard›¤›n› yazar-

mas› ve noksanlar›n›n gerekli yerlere bildirilmesi. ..53

lar. Osmanl› döneminde Küçükçekmece art›k flehri

Yine 27 Eylül 1902 tarihinde Almanya askeri

koruyan ön karakol durumundan ç›km›fl bu yüzden

yüzbafl›lar›ndan Von Aschtoner'in fiark Sürat Tre-

de kalesi tamir edilmemifl fakat buna karfl›l›k flehrin

ni'yle Küçükçekmece'ye geldi¤i ve kendisinin burada

d›fl›nda taflran›n bafllang›ç s›n›r› olmufltur.

karfl›land›¤› kaydedilmektedir.54

52

‹lber Ortayl›, Vahdettin Engin, Erhan Afyoncu Payitaht-› Zemin Eminönü, C. II ‹stanbul 2008, s. 544-45 53 54

‹stanbul'a gelen seyyahlar da mutlaka Küçükçekmece'ye u¤rarlar ve burada bir müddet dinlenir-

56 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

BOA. DH. KMS 45/53.

BOA. YPRK-ASK 184/93 (H 23 Cemaziye'l ahir 1320/27 Eylül 1902).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 57

KÜÇÜKÇEKMECE’N‹N TAR‹H‹ YAPILARI

Fatih Sultan Mehmet, ‹stanbul'un fethi s›ras›nda ordunun gerisinde önemli bir nokta olan Küçük ve Büyükçekmece Köprüleri'ni yeniden onartm›flt›r.

KÜÇÜKÇEKMECE KÖPRÜSÜ

Küçükçekmece Köprüsü 14 Eylül 1509 tarihinde mey-

Küçükçekmece Gölü'nün aç›ld›¤› bo¤az üzerinde

dana gelen ve 47 gün süren depremde ve 20 Eylül 1563

bulunup Küçükçekmece ilçesini eski ‹stanbul -

y›l›nda meydana gelen sel bask›n›nda büyük tahribat

Edirne Karayolu'na ba¤layan bir köprüdür. Köp-

görmüfltür. Bu f›rt›nada göllere akan sular taflm›fl, sa-

rü'nün temelleri Roma ça¤›nda at›lm›fl olup ilçenin

hilleri su basm›flt›. Bu sel bask›n›nda ‹stanbul'un ula-

en eski tarihi eserlerinden biridir. Tarihi kay›tlar-

fl›m ve haberleflmesini sa¤layan ve halk›n ihtiyac› olan

dan anlafl›ld›¤›na göre burada Myrmex yani, kar›nca

zahirenin tafl›nd›¤› çok önemi bir geçifl noktas› olan

geçidi ad› verilen ahflap bir köprü bulunmaktayd›. M

Büyük ve Küçükçekmece Köprüleri y›k›lm›flt›.

557 ve 558 tarihlerinde meydana gelen depremlerde

Hammer'in Osmanl› Tarihi'nde anlatt›¤›na

Regium'la birlikte bu köprü tamamen y›k›lm›flt›.

göre, meydana gelen su taflk›n›nda, Halkal›dere Va-

Sonra imparator Justinyen taraf›ndan yerine kagir

disi'nde avlanmakta olan Kanuni Sultan Süleyman da

bir köprü yapt›r›ld›. Miladi 813 tarihinde Bulgar

bu f›rt›naya yakalanm›flt›. Vadiyi kaplayan sel sular›-

Kral› Krum, V. Leon'un ordusunu ma¤lup ederek bu

n›n önünden güçlükle kurtulan Kanuni, ‹skender Çe-

köprüyü de tahrip etmifltir. Makedonyal› Vasil (867-

lebi Saray›'na s›¤›nm›fl ve burada 24 saat süreyle

886) taraf›ndan Regium ve köprüsü yenilenmifl ise

mahsur kalm›flt›. Bu olaydan sonra Sultan Süleyman,

de XI. yüzy›ldan ‹stanbul'un fethine kadar Bulgarlar,

Mimar Sinan'a Çekmece Köprüsü'nün yeniden yap›l-

Haçl›lar ve 1345'de Kantekuze taraf›ndan yeniden

mas›n› emretti.55 16. yüzy›lda 5 gözlü ve 210 m uzun-

tahrip edilmifltir.

lu¤unda yeniden yap›lm›fl olan Küçükçekmece Köp-

55

Hammer, age., s. 463.

Vormser’in Küçükçekmece Köprüsü’nü tasvir eden gravürü.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 57


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 58

rüsü'nün Mimar Sinan (1490-1588)'›n eseri oldu¤u iddia edilmektedir. Fakat bu iddian›n do¤ruluk derecesi zay›f olup sanat tarihçileri ve ilim adamlar› taraf›ndan Baflmimar Acem Ali'nin56 eseri oldu¤u kabul görmektedir.57 17. yüzy›l›n kaynaklar›nda ise 12 gözlü olarak tan›mlanan Küçükçekmece Köprüsü'nün uzunlu¤u da yaklafl›k olarak 200 metre olarak geçmektedir.58 ‹ki bin y›ld›r Trakya'n›n en önemli geçifl noktas›nda bulunun Küçükçekmece Köprüsü'nün eski ça¤lardan beri çok önemli bir ifllevi bulunmaktayd›. Görmüfl oldu¤u bu ifllevinin yan› s›ra, Köprü'nün tarihi de¤erinin de çok büyük oldu¤u inkar edilemez bir gerçektir. Köprü, ‹stanbul'un fethinden sonra da flehrin girifl ve ç›k›fl›nda ilk ve son konaklama yeri olKüçükçekmece Köprüsü’nün tamiri ve masraf›n› bildiren belge.

mas› nedeniyle bu önemini artt›rarak sürdürmüfltür. Daha fethin ilk y›l›nda Fatih Sultan Mehmet'in Edirne'den k›fl› geçirmek üzere ‹stanbul'a dönerken yol üzerinde bulunan Büyük ve Küçük Çekmece Köprüleri'nin tamirini ve yollar›n yeniden yap›lmas›n› em-

hale gelmifl oldu¤u görülmektedir. Bu tamirlerin ya

retmesi, buran›n ne kadar önemli bir geçifl noktas›

zamanla eskimifl ve y›k›lmaya yüz tutmufl olmas› ne-

oldu¤unu göstermektedir. Nitekim bu bilgileri des-

deniyle ya da ya¤mur ve sel sular›yla Köprü'nün ta-

tekleyen birçok tarihi kay›tlara da rastlamaktay›z.

mamen y›k›lm›fl olmas›ndan kaynaklanmakta oldu-

Bunlardan birisi, ‹stanbul Belediye Kütüphanesi’nde

¤unu görmekteyiz.

Muallim M. Cevdet yazmalar› aras›nda bulunan 1498

Osmanl› Arflivi belgelerine göre Köprü, Miladi

(H 904) tarihli "Kanunname-i Havass-› Konstanti-

1721 (H 1133) tarihinde Baruthane-i Amire Naz›r›

niyye" adl› tahrir defterinde Küçük ve Büyükçekmece

Ahmet A¤a taraf›ndan tamir edilmifltir. 1767 y›l›nda

Köprüleri’nin tamirleri ile görevlendirildi¤i için baz›

ise, Köprü'nün zamanla eskimesi ve bölgede meyda-

vergilerden muaf tutulan alt› tamirci erden (merem-

na gelen sel bask›nlar› sonucu da tamamen y›k›lmas›

metçi) bahsedilmektedir.59

nedeniyle temelden yeniden yap›lacak hale geldi¤ini

56

Acem Ali: Aslen Tebrizli’dir, Mimar Sinan'dan önce baflmimarl›k yapm›fl ve 1539'da vefat etmifltir.

‹stanbul için stratejik bir konumda bulunan

görmekteyiz. Köprü'nün yeni bafltan yap›lmas›n›n

Küçükçekmece Köprüsü, Bizans Devri’nde en az üç

Küçükçekmece kad›s› taraf›ndan ilamla bildirilmesi

defa, Osmanl› Dönemi’nde ise birçok defa ya yeniden

üzerine Saray Baflmimar› Mehmet Tahir A¤a bölgeye

yap›lm›fl ya da tamir edilmifltir. Osmanl› Dönemi’nde

giderek Köprü üzerinde inceleme ve keflif yapm›fl;

yap›lan tamirlerle ilgili olarak tespit etmifl oldu¤u-

Köprü'nün demir kaz›klar› üzerine çifte sekiz kiriflli

muz belgelerde önemli bir geçifl noktas›nda bulunan

sütunlar oturtularak yap›laca¤› ve bunun da 1427 ku-

59

Cevdet Çulpan, age., s.137.

Küçükçekmece Köprüsü'nün s›k s›k tamire muhtaç

rufla malolaca¤› rapor edilmifltir.6o

60

BOA. C.BLD. 603.

58 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

57

Orhan Bozkurt, Koca Sinan'›n Köprüleri, ‹TÜ. Mimarl›k Fakültesi Yay›nlar›, ‹stanbul 1952, s. 8. 58

Dünden Bugüne ‹stanbul Ansiklopedisi, s. 157.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 59

Yine Osmanl› arflivlerinde Cevdet maliye tasnifi içerisinde bulunan bir belgede de Köprü'nün tamiriyle ilgili olarak 13 fiubat 1807 tarihinde bir rapor haz›rlayan Seyyid Halil Zihni, Köprü'nün acilen tamir edilmesi gere¤i üzerinde durarak, bir tamir raporu düzenlemifltir: "Küçükçekmece önlerinde bulunan Köprü, zamanla y›k›larak tamire muhtaç hale gelmifltir. Köprü'nün yenilenmesi için yap›lan keflifte, Köprü bitifli¤inde kumluk olarak bilinen yerin uzunlu¤u 630 zira kadard›r. Burada bulunan kald›r›m da tamamen y›k›lm›fl durumdad›r. Buraya bir sel geldi¤inde Köprü'nün ayaklar›n› y›kacak duruma gelmifltir. Köprü'nün tamiri için 5000 kurufla kereste, kireç ve horasan al›nm›flt›r. Tafl t›raflç›lar›, duvarc› ustalar›, amele ve ›rgatlar›n say›s› 100 kifliyi aflmaktad›r. Tafl götüren mavnalarla öküz arabalar›n›n kiras› ise 7000 kuruflu bulmaktad›r. Köprü'nün yap›m› için 10.000 kurufl, kald›r›mlar için 5000 kurufl olmak üzere toplam 15 bin kurufl paraya ihtiyaç duyulmaktad›r.61 Yine ayn› tarihte bölge yollar›n›n ve kald›r›mlar›n›n da tamir edilmesi gere¤i üzerinde duran SeyKüçükçekmece Köprüsü ve yollar›n›n tamiri ve maliyetini bildiren belge.

yid Halil Zihni Efendi, ikinci bir raporunda flöyle demektedir: Küçükçekmece'de Kum Çeflmesi bitifli¤inden

iki taraf›n kald›r›mlar›n›n da tafl ile yap›lmas› gerek-

Küçük Harami Deresi'ne kadar olan yolun kald›r›m-

mektedir. Buran›n geniflli¤i 4 metre, uzunlu¤u ise

lar›n›n tafl döflenerek yap›lmas› ve geniflli¤inin 4

639 metredir. Yine Deveba¤›rtan olarak bilinen yerin

metre, uzunlu¤unun 880 metre kadar olmas›, fierif

de kald›r›mlar› bozuk durumda bulundu¤undan ve

A¤a bitifli¤inden çiftli¤e kadar olan yolun her iki ta-

buras›n›n ayr›ca batakl›k olmas› nedeniyle, buraya

raftan kald›r›mlar›n›n büyük tafllarla yap›lmas›, bu-

yeniden tafl getirilip alt›na toprak ve a¤aç dolgusu ya-

ran›n geniflli¤inin 5 metre, uzunlu¤un da 510 metre

p›larak, her iki taraf› da büyük tafllarla döflenerek,

olmas› kararlaflt›r›lm›flt›r. Çiftlikten Büyük Harami

kald›r›mlar›n›n yap›lmas› gerekmektedir. Buras›n›n

Deresi'ne gelince; burada da Köprü'den tamiri laz›m

geniflli¤i 5 metre, uzunlu¤u 970 metre olacakt›r. Bü-

hale gelen ve koru olarak bilinen yere var›ncaya kadar

yükçekmece Köprüsü'nden yukar›da olan Laleli Çefl-

yol üzerinde bulunan bozuk yerlerin tamirinin yap›l-

mesi'nin iki taraf›nda da bulunan tamirlik yerlerin

mas› gerekmektedir. Buran›n geniflli¤i 5 metre,

yeniden a¤aç döflenerek yap›lmas› gerekmektedir.

uzunlu¤u da 895 metre kadard›r. Söz konusu mahal-

Buran›n geniflli¤i 4 metre, uzunlu¤u 300 metre ola-

de, Afla¤› Çukurbosna Deresi'nde bulunan köprü ve

cakt›r. Yine Kanl›çeflme olarak bilinen yerden, Kum-

Dünden Bügüne Küçükçekmece 59

61

BOA. C. ML 25/79.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 60

burgaz'da sahile var›ncaya kadar olan yolun kald›r›mlar›n›n da büyük tafllarla yap›lmas› gerekmektedir. Buran›n geniflli¤i 5 metre, uzunlu¤u 880 metredir. Kumburgaz yan›ndan kumsala kadar olan yerde bulunan ve tamire muhtaç bulunan iki adet köprünün ve kald›r›mlar›n›n da yap›lmas› gerekmektedir. Buran›n da geniflli¤i 5 metre, uzunlu¤u 150 metredir. Derecik mahallinde kumlukta olan tahta köprünün taban kiriflleri ve döflemesinin tamiri için 750 kurufl harcanmas› ve her iki taraf›n kald›r›mlar›n›n yap›lmas› gerekmektedir. Silivri ba¤lar›n›n ortas›nda olan kald›r›mlar›n tamire muhtaç yerlerinin tafl nakledilerek yap›lmas› gerekmektedir. Buran›n da geniflli¤i 4 metre, uzunlu¤u 580 metredir. Silivri mezarlar›ndan kap›ya var›ncaya kadar olan yol üzerinde bulunan kald›r›mlar›n da yeniden yap›lmas› gerekmekteTopkap› ile Küçükçekmece aras›ndaki yollar›n yap›lmas›n› bildiren padiflah›n buyuruldusu.

dir. Buran›n da geniflli¤i 4 metre, uzunlu¤u ise 300 metre kadard›r.62 Bu imar ve tamir raporundan da anlafl›ld›¤› gibi, Küçükçekmece Köprüsü dahil bölgede bulunan tüm yol ve kald›r›mlar›n elden geçirilerek kapsaml›

sa¤lanmas› amac›yla parmakl›k ve kap› yap›lmas›

bir flekilde yenilemesi amac›yla çal›flmalar yap›ld›¤›

iflinin keflif ve muayenesi için bir kalfa göndererek

ve bu imar faaliyetlerinin Silivri'ye kadar uzand›¤›-

gerekli muayeneler yap›lm›fl ve bina yap›lacak yerin

n› görmekteyiz.

ölçümleri tamamlanm›flt›r. Buna göre; Köprü'nün

Bölgede gerçeklefltirilen bu kapsaml› tamirden

sa¤ taraf›nda bofl bulunan arsada alt›nda ah›r bulu-

15 sene sonra ise Küçükçekmece Köprüsü'nün bitifli-

nan iki katl› bir bina yap›lmas› ve gelip geçenleri

¤ine karakol vazifesi görmesi amac›yla iki katl› bir bi-

muhafaza için de Köprü'nün uygun olan yerlerine

nan›n yap›lmas› gündeme gelmifltir. Bu dönemde Ba-

koruyucu ve sa¤lam parmakl›klarla bir kap› ve bir de

ruthaneler Naz›rl›¤›’na ba¤l› olan ve önemli bir yol gü-

yoklamac› odas› yap›lmas› için yerinde gerekli keflif

zergah›nda bulunan Küçükçekmece Köprüsü'nü koru-

ve ölçümler yap›lm›flt›r.

ma ve muhafaza alt›na alacak çal›flmalar yap›lm›flt›r.

Yine, Saray›n Baflmimar› Mehmet Rasim tara-

"Baruthaneler Naz›r› olup ba¤›fl› bol alan

f›ndan kaleme al›nan ayn› tarihli bir baflka raporda da

efendi hazretlerinin ifadeleri üzerine; idari düzeni

Küçükçekmece Köprüsü yan›na yap›lacak karakolla

sa¤lamada önemi büyük olan Küçükçekmece Köprü-

ilgili detayl› bilgiler verilmektedir:

sü, bitifli¤inde memurlara mahsus iki katl› bir bina

Küçükçekmece'de Büyük Köprü bitifli¤inde

infla edilmesi için gerekli izinler al›nm›flt›r. Naz›r

bulunan ve burada görevli memurlar›n kalmas› için

hazretleri, Köprü'den geçen yolcular›n güvenli¤inin

iki katl› bir bina yap›lmas› gerekmektedir. Ayr›ca bu

60 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

62

BOA. C. ML 25/79.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 61

Köprü'nün ortas›na muhafaza amac›yla parmakl›k,

Bu çizelgede belirtilen ifl ve fiyatlar› üzerine

bir kuyu ve yoklamac› odas› yap›lmas› da Baruthane-

günümüzde de mevcut olan karakol binas›n›n yap›-

ler naz›r› taraf›ndan ifade olunmufltu. Buran›n keflfi

m›na 1822 y›l›n›n May›s ay›nda bafllanm›flt›r.

hususunda mimar a¤aya flifahen emir ve ferman buy-

Yine bu y›llarda meflhur Halet Efendi'nin ya-

rulmas› üzerine, Mimar A¤a taraf›ndan buraya bir

k›n arkadafllar›ndan oldu¤u için, onun 1822'de göz-

kalfa gönderilerek gerekli ölçümler yap›lm›flt›. Yap›-

den düflerek idam› üzerine Sultan II. Mahmut tara-

lacak bina için Barutçubafl› Simon Usta ile de müza-

f›ndan Keflan'a sürgüne gönderilen Keçecizade ‹zzet

kereler yap›lm›flt›r. Bunun üzerine; Küçükçekmece

Molla (1785-1829) bu sürgün hayat›yla ilgili yazm›fl

Köprüsü'nün sa¤ bitifli¤inde bulunan bofllu¤a alt ta-

oldu¤u manzum hat›rat›nda yol üzerinde bulunan

raf›nda ah›r bulunan iki katl› zab›ta odalar›, mutfak

Küçükçekmece'de bir süre kalm›fl ve "Konaklama Ye-

oca¤›, su kuyusu ve tuvalet yap›lmas› karar› al›nm›fl-

ri Küçükçekmece" ad›yla da bir fliir yazm›flt›r. Bu flii-

t›r. Ayr›ca, Köprü'nün uygun bir yerine gece vaktinde

rinde ‹zzet Molla, Küçükçekmece ve Köprüsü'ne dair

gelip-geçmeyi muhafaza etmek için mükemmel par-

ilginç bilgiler vermektedir.64

makl›k kap›, yoklamac› odas› ve baz› teferruat› infla ve tanzim olunmak üzere mahallinde gerekli araflt›rma-

Dürr-i eflkin etraf›ma ekmece

lar yap›lm›fl, keflif ve ölçüm iflleri tamamlanm›flt›r.

Göründü nihayet Küçükçekmece

Söz konusu binan›n projesi çizilerek uygun olan fiya-

Küçükçekmece bir müferrah mahal

t› hesap edilmifltir.

Havas› iyi olmamak muhtemel

Küçükçekmece Köprüsü yan›na yap›lacak karakol binas›n›n keflif defterinde ise yap›lacak ifller ve

Güzel cami bir imaret de var Dahi nice asâr-› himmet de var Küçük karye amma letâfetli yer

63

fiyatlar› belirtilmektedir:

"Küçükçekmece Köprüsü'nün sa¤ taraf›nda

Beyaz etme¤i var suyu kand-i ter

bulunan bofl arsada yap›lacak olan iki katl› binan›n 12

Kenar›ndaki göl denizden cesim

adet penceresi, iki adet do¤rama kap›s›, tavan ve çat›-

Yap›lm›fl o deryaya cisr-i azim

s›, içerisinde tafl basamakl› tuvaletiyle sahanl›k ve

Gören bâm-› çarh'a san›r bir oluk

kömürlü¤ü bulunacakt›r. Bu binan›n tamam› iki katl›

Kenar›nda var tahtadan korkuluk

olup zaptiye odas› olarak kullan›lacakt›r. Binan›n ya-

Oturdum nifliminde hayran olup

p›lacak iflleri ve fiyatlar› afla¤›da gösterilmifltir:

Görüp anda derbendi flâdan olup Kufl uçmaz mahal görmedinse e¤er

Zabitiye Odas› inflas›:

1003200

Varup eyle derbend-i flâh'a nazar

61440

E¤er tezkiren yok ise dön geri

Pervazl› oturma odas›:

9000

‹stanbul'a avdet edip serseri

Müstahkem parmakl›k kap› inflas›:

7200

Vezîr ol, emir ol ne olursan ol

Odan›n etraf›nda üzeri kiremit ile kapl› saçak inflas›:

Yoklamac› odas› inflas›:

108000

Odan›n üzerinin ve saçaklar›n›n kiremitle örtülmesi:

13500

Kapan›r o demde sa¤ ve sol Bu dünyay› versen bölükbafl›ya 63

Hammaliye, nakliye, kay›k, bargir, araba ve sair ücretler: 125994 Toplam:

Ne mümkün seni öteye tafl›ya

BOA. C.DH. 3491 (H 1 Ramazan 1237/M 22 May›s 1822). 64

1385934 kurufl

Dünden Bügüne Küçükçekmece 61

Semavi Eyice agm., s. 79.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 62

Yine Küçükçekmece'ye yolu düflen seyyahlar-

65

dan biri de A. Boue'dir. 1837 y›l›nda Rumeli'den

66

‹stanbul'a giderken yolu Küçükçekmece'ye u¤rayan seyyah, kasaba ile ilgili izlenimlerini aktar›rken; " ... ulu servileri ve güzel incir a¤açlarla kapl› bahçeleriyle ola¤anüstü güzel bir görüntüye sahip olan Küçükçekmece dikkat çekici bir yerdir. Küçükçekmece Köprüsü a¤aç olup tek gözlü antik bir köprüye

Semavi Eyice, agm., s. 81.

BOA. DH. MKT. 2292/91 (Küçükçekmece kazas›nda bulunan göl üzerindeki köprünün y›k›lmaya yüz tutmufl olmas› nedeniyle gelip geçenlerin her türlü tehlikeye maruz kald›klar›ndan bu Köprü'nün bir an evvel tamir edilmesine dair Çatalca Mutasarr›fl›¤›n›n yaz›s›). 67

Semavi Eyice, ege., s. 88.

68

Zafer Önel, age., s. 22.

oturtulmufltur. Köprünün ucunda bir kontrol noktas› ve bir de karakol bulunmaktad›r"65 diyerek o tarihlerde henüz yeni infla edilmifl olan karakola dikkat çekmektedir. Küçükçekmece Köprüsü'nün 1735/36, 1861/62 ve 1899 y›llar›nda tamir edildi¤ine dair belgelere de rastlamaktay›z.66 Küçükçekmece Köprüsü muhtemelen Balkan Harbi'nde de zarar görmüfl olmal› ki, Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda yeniden onar›lm›fl ve döfleme k›sm› geniflletilerek 6 metreye ç›kar›lm›flt›r. Görüldü¤ü gibi birçok defalar tamir gören Küçükçekmece Köprüsü'nün tarihi ve sanatsal özellikleri bu tamirler esnas›nda yok edilmifltir. Son yap›lan tamirlerde 1939 y›l›na kadar izlerini gördü¤ümüz Bizans devrine ait parçalar gizlenmifl ve eski köprülerin en büyük özelli¤i olan meyiller doldurularak düz bir hale getirilmifltir.67 Küçükçekmece Köprüsü, Osmanl› tarihinde siyasi bir olaya da sahne olmufltur. 1620-1621 y›llar› aras›nda Osmanl› Devleti ile Lehistan Krall›¤›'n›n savaflt›¤› y›llarda durumun iyiye gitmedi¤ini gören Lehistan krall›¤› bar›fl amac› ile ‹stanbul'a bir elçi gönderir. Elçi 29 Nisan 1621 tarihinde Küçükçekmece'ye gelir. Fakat Osmanl› Devleti bar›fl istememektedir. Kalabal›k bir alayla gelen elçi, Küçükçekmece Köprüsü'nde durdurulmufl ve karfl›ya geçirilmemifltir. Lehliler geldikleri gibi Küçükçekmece Köprüsü'nden geri dönerek ülkelerine gitmifllerdir.68

62 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

1993 y›l›ndaki restorasyondan bir görüntü


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 63

Küçükçekmece Kanal› ve Menekfle Deresi

11 Eylül 1967 y›l›nda Köprü'yü ziyaret eden

Tarihî Küçükçekmece Köprüsü, 1950 y›l›nda

Emekli Tümgeneral Cevdet Çulpan izlenimlerini flöy-

yap›lan tadilat neticesinde büyük oranda tarihî olma

le aktarmaktad›r: "Köprünün boyu 260 ad›m, ortala-

özelli¤ini kaybetmifltir. Köprü'nün tek orijinal yeri

ma 156 metredir. Köprüden karfl›l›kl› iki otobüs yan

büyük gözün bulundu¤u k›s›md›r.70 Küçükçekmece

yana geçebilmektedir. Paket tafl kald›r›m döflelidir.

Köprüsü, 1993 y›l›nda yap›lan restorasyon sonucu tra-

Korkuluk olarak demir çubuklar konmufltur. Önce-

fi¤e kapat›larak halk›n yaya ulafl›m›na b›rak›lm›flt›r.

den biraz daha dikçe olan köprünün meyli sonradan azalt›lm›flt›r. Köprünün di¤er gözü muhtemelen bu s›rada kapat›lm›flt›r. Tafl köprünün deniz taraf›nda, cumhuriyet devrinde karayollar› taraf›ndan yap›lan betonarme büyük bir köprü daha vard›r. Ana trafik bu 69

modern köprü üzerindedir. Fakat Küçükçekmece

70

Cevdet Çulpan, age., s. 137.

Gülgün Tunç, Tafl Köprülerimiz, K.G.M. Matbaas›, Ankara 1978, s.129.

içinden gelip geçen araçlar eski köprüden faydalanmaktad›rlar. "69

Dünden Bügüne Küçükçekmece 63


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 64

KÜÇÜKÇEKMECE’DE SÜRGÜN B‹R fiA‹R; KEÇEC‹ZÂDE ‹ZZET MOLLA (1785-1829) — Savaflkan Cem Bahad›r

— Keçecizâde ‹zzet Molla ‹stanbul'un Avratpazan semtinde 1786 y›lmda do¤mufltur. ‹zzet Molla'n›n babas› I. Abdülhamit Devri kazaskerlerinden Keçecizâde Salih Efendi, dedesi Konya Toprak Camii ‹mam› Keçeci Süleyman Efendi olup ailesi ad›n› bu zat›n mesle¤inden alm›flt›. ‹zzet Molla’n›n ilk e¤itimi babas› taraf›ndan verilmifl fakat on üç yafl›nda babas›n› kaybetmesiyle zorluk ve yokluk içinde bir ömür sürmeye bafllam›flt›r. Bu s›k›nt› ona intihar etmeyi bile düflündürmüfltür. Bu s›k›nt›l› dönem Hançerli Be¤ ile tan›fl›ncaya kadar sürmüfltür. Hançerli Be¤ vas›tas›yla Sultan II. Mahmut' un gizli müflaviri Halet Efendi'yle tan›fl›r. Halet Efendi, ‹zzet Molla'y› medreseden at›lm›fl oldu¤u için kabul etmek istemez fakat daha sonra k›ymetini anlayarak yan›na al›r. ‹zzet Molla, k›sa süre içinde Sultan II. Mahmut'un huzuruna ç›kacak kadar kendini tan›t›p yetifltirmifl ve 1809'da Bursa müfettiflli¤ine, ard›ndan 1810'da rikab-› hümâyun kethüdal›¤›na getirilmifltir. Merzifonlu Kara Mustafa soyundan gelen ‹smail Mekki Bey'in k›z› Hibetullah Han›m'la evlenir ve bu evlilikten Reflat, Fuat, Sedat ve Murat ad›nda dört çocu¤u olur. 1818 y›l›nda Beylerbeyi'nde bir ev sat›n alarak oraya tafl›n›r, birkaç y›l sonra Galata mevlevîyetine getirilir. Bu y›llarda gözden düflerek 1822'de idam edilen Halet Efendi'nin ‹stanbul’daki bütün mallar› müsadere edilip yak›nlar› sürgüne gönderildi¤i halde ‹zzet Molla'ya dokunulmam›flt›r. Hatta Galata kad›l›¤› görevine de devam etmifltir. Kendisinden himaye ve iyilikler gördü¤ü Halet Efendi için bir mersiye yazan Molla'n›n; "Hâlet'in cân›n› Hak ald› mâlini mîri Kald› ehl-i hasede hâyeleriyle kîri"

64 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

beyti dillerde dolaflmaya bafllar. Hakk›nda bafllayan sadrazam aleyhinde konufltu¤u dedikodusu üzerine 1823'te Keflan'a sürgün olarak gönderilir. Meflhur "Mihnet-keflan" mesnevisini bu sürgün maceras› hakk›nda nazmetmifltir. Yaklafl›k bir y›l sonra affedilerek ‹stanbul’a döner ve Padiflah'›n teveccühünü kazanarak 1825’te Mekke mollas› olur. Bir y›l sonra ‹stanbul pâyesi al›r ve ard›ndan 1827'de Harameyn müftüsü olur. 1828'de ç›kan Mora isyan› üzerine, Ruslara savafl ilan›na karfl› ç›kt›¤› ve bunun için bir layiha haz›rlad›¤›ndan dolay› hakk›nda aç›lan soruflturmada önce idam›na, daha sonrada ba¤›fllanarak Sivas'a sürgününe karar verilir. Sivas sürgününün dokuzuncu ay›nda muhtemelen zehirlenerek henüz 43 yafl›ndayken hayata gözlerini yumar. Savafl›n sonucu ‹zzet Molla’n›n düflündü¤ü gibi olunca aff› için hakk›nda ferman ç›kar›lm›fl fakat ferman ölümünden iki saat sonra ulaflm›flt›r. (Gençlik fliirlerini ''Divan-› Bahâr-› Efkâr" adl› divan›nda toplayan flair, sonraki eserlerini" Divân-› Hazân-› Âsâr" adl› eserinde toplam›flt› (‹brahim Bülbül Keçecizâde ‹zzet Molla ile ilgili bir çal›flma yay›mlam›flt›). Keçecizâde ‹zzet Molla’n›n Küçükçekmece'yle olan ilgisine gelince: ‹zzet Molla, Halet Efendi'nin 1822'de gözden düflerek idam edilmesi üzerine Sultan II. Mahmud taraf›ndan Keflan'a sürgüne gönderilmifltir. Keçecizâde ‹zzet Molla (1785-1829) bu sürgün hayat›yla ilgili yazm›fl oldu¤u manzum hat›rât›nda yol üzerinde bulunan Küçükçekmece'de bir süre kalm›fl ve "Konaklama Yeri Küçükçekmece" ad›yla da bir fliir yazm›flt›. Bu fliirinde ‹zzet Molla, Küçükçekmece'ye ve köprüsüne dair ilginç bilgiler vermektedir. Dürr-i eflkin etraf›ma ekmece Göründü nihayet Küçükçekmece (Ey göz) inci gibi k›ymetli olan gözyafllar›n› etraf›ma tohum gibi saçmay› b›rak, çünkü Küçükçekmece göründü.

Küçükçekmece bir müferrâh mahal Havas› iyi olmamak muhtemel Küçükçekmece insana ferahl›k veren bir yerdir. Havas›yla iyi olmama ihtimali yoktur.

Güzel cami bir imaret de var Dahi nice asâr-› himmet de var Küçükçekmece'de güzel bir cami, aflevi ve birçok emek ürünü eserler vard›r.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 65

Küçük karye amma letâfetli yer Beyaz etme¤i var suyu kand-i ter Küçükçekmece küçük ama güzellikleri olan bir köy. Beyaz ekme¤i ve fleker tad›nda sular› vard›r.

Kenar›ndaki göl denizden cesîm Yap›lm›fl o deryaya cisr-i azîm Küçükçekmece'nin kenar›ndaki göl (sanki) Marmara Denizi'nden büyüktür. Küçükçekmece Gölü'ne devasa bir Köprü yap›lm›flt›r.

Gören bâm-› çarha san›r bir oluk Kenar›nda var tahtadan korkuluk (Göl’ün üzerindeki Köprü'yü) gören gökyüzünün çat›s›na tahtadan korkulu¤u olan bir oluk yap›ld›¤›n› san›r.

Oturdum nifliminde hayran olup Görüp anda derbendi flâdan olup Küçükçekmece'deki s›n›r kalesini görüp sevinçli bir hal içine girdim ve (bu sevinçle) kendimden geçerek yere oturdum.

Kufl uçmaz mahal görmedinse e¤er Varup eyle derbend-i flâha nazar E¤er kufl uçmaz (dedikleri kadar s›k› korunan bir) yer görmediysen padiflah›n yapt›rd›¤› s›n›r kalesine gelip flöyle bir bak.

E¤er tezkiren yok ise dön geri ‹stanbul'a avdet edip serseri (Ey) Bafl› bofl gezen, e¤er mürur tezkiren (yol iznin) yok ise ‹stanbul’a geri dön çünkü;

Vezir ol, emîr ol ne olursan ol Kapan›r o demde sa¤ ve sol Vezir ol, emir ol ne olursan ol (e¤er tezkiren yoksa) o zaman sana bu yollar kapan›r.

Bu dünyây› versen bölükbafl›ya Ne mümkün seni öteye tafl›ya Bu dünyay›, s›n›r kalesindeki bölükbafl›na versen de seni s›n›rdan öteki tarafa geçirmesi mümkün de¤ildir.

‹zzet Molla'n›n bu fliirini üç aflamada de¤erlendirebiliriz. ‹lk bölümde flair; Küçükçekmece'yi güzel havas›yla insana ferahl›k veren bir yer olarak tarif etmifl, buran›n küçük bir köy oldu¤unu belirterek, güzel bir camisiyle bir de imaretinin bulundu¤undan söz etmifltir. Ayr›ca Küçükçekmece'nin ekme¤inin

beyaz oldu¤unu, fleker gibi tatl› sular› bulundu¤unu söylemifltir. fiair Küçükçekmece'nin bu özelliklerini anlatarak x›x. yüzy›lda Küçükçekmece'nin mesire ve av yeri olarak kullan›lmakta oldu¤unu fliirsel bir dille bize aktarmaktad›r. fiiire dikkatle bak›lacak olursa flairin x›x. yüzy›lda âdeta resmetti¤i Küçükçekmece, tarihî yaz›larla da birebir örtüflmektedir. Bu dönemde, yay›nlanan resmi bir belgeyle de konsolosluk çal›flanlann›n burada av yapabilece¤i belirtilmifltir. Ayr›ca 1950’Ii y›llara kadar Küçükçekmece ‹stanbul’un mesire yeri olma özelli¤ini korumufltur. ‹kinci bölümde flair; Küçükçekmece Gölü'nün âdeta denizden büyük oldu¤unu abart›l› bir biçimde ifade ettikten sonra, bu deryan›n üzerinde büyük bir köprünün varl›¤›ndan söz etmektedir. Bu Köprüyü görenlerin sanki gök kubbeye as›lm›fl bir oluk oldu¤unu zannettiklerinden ve bu köprünün kenar›nda da korkuluklar›n bulundu¤undan söz etmektedir. Köprü'nün bu güzellikleri karfl›s›nda bafl› dönen flair bir süre oturur ve bu güzelli¤i seyreder. fiair burada yine fliirine gözlemlerini oldu¤u gibi aktarmaktad›r. Küçükçekmece'nin üzerindeki Köprü'nün ilk ça¤lardan beri kullan›ld›¤›n› ve çeflitli dönemlerde gerek Bizans ‹mparatorlar› gerekse Osmanl› Sultanlar› taraf›ndan tamir ettirildi¤ini hatta daha da büyütüldü¤ünü çeflitli kaynaklardan ö¤renmekteyiz. Üçüncü bölümde ise ‹zzet Molla; Küçükçekmece'nin ayn› zamanda yolcular için güvenli¤i sa¤layan bir derbent vazifesi gördü¤ünü ve derbentlerin de flah› oldu¤unu söyleyerek, e¤er mürur tezkiren (yol izni) yok ise, vezir de olsan, emir de olsan buradan geçmenin mümkün olmad›¤›n› ve bir serseri gibi ‹stanbul'a geri dönmek zorunda kal›naca¤›n› söyleyerek yine tarihi kaynaklardan ö¤rendi¤imiz bir bilgiye kaynakl›k ediyor. Küçükçekmece, ‹stanbul’un girifl kap›s› olarak de¤erlendiriliyordu. Bu sebeple çok iyi korunuyordu. Osmanl› ‹mparatorlu¤u döneminde ‹stanbul’a girifl ve ç›k›fllar›n çok s›k› denetlendi¤i hatta kiflinin ad›, soyad›, ifli vb. özelliklerinin yaz›ld›¤› izin belgelerinin flehre yak›n karakollarda denetlendi¤i bilinmektedir. Bu fliir edebî kaynaklar›n tarihî gerçekleri nas›l pekifltirdi¤ini göstermesi ve özellikle divan edebiyat›n›n öyle halktan, yaflan›lan çevreden ve insanlardan kopuk olmad›¤›n› kan›tlamas› aç›s›ndan da önemli bir kaynakt›r.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 65


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 66

FATiH CAMii

tezini kuvvetlendirmektedir. Mart 1898 tarihli söz

Küçükçekmece'nin en eski camiidir. Fatih Sultan

konusu kay›tta; "Ebu'I Feth ve'l Gazi Sultan Mehmet

Mehmet taraf›ndan yapt›r›ld›¤› rivayet olunmaktad›r.

Han-› Gazi Hazretleri"nin fiehremanetine ba¤l› Kü-

Fatih Camii zamanla yap›lan tamir ve yenileme çal›fl-

çükçekmece kasabas›nda bina ve ihya buyurduklar›

malar› nedeniyle asli yap›s›ndan fazla bir fley kalma-

cami-i flerifinde Padiflah’›n berat› ile ayl›k 50 kurufl-

m›fl ve tamam›na yak›n k›sm› de¤ifltirilmifltir. Bu ca-

la imaml›k, 30 kuruflla hatiplik, 20 kuruflla kayy›ml›k

minin Fatih taraf›ndan m› yoksa onun ad›na m› yap-

ve 10 kurufl ile ferrafll›k görevlerinde bunan Mehmet

t›r›lm›fl oldu¤u da tart›flma konusudur. Bir görüfle gö-

Ali o¤lu Ahmet Efendi vefat ederek görevi ve yeri bofl

re Fatih Sultan Mehmet Vakf›'na ba¤l› olmas› nede-

kalm›fl oldu¤undan, söz konusu imam›n büyük o¤lu

niyle bu ad› alm›fl oldu¤u iddia edilirken, di¤er bir

Mehmet Hilmi Efendi'nin imtihan yap›lmas› sonu-

görüflte de Fatih ilçesinde fiehzade Camii yan›nda bu-

cunda k›raat ve dirayet sahibi oldu¤u görülmüfl ve ka-

lunan ve Fatih döneminde yap›lm›fl olan Burmal›

saban›n ileri gelenleri taraf›ndan da kabul görmesi

Mescit'le büyük benzerlik göstermesi bak›m›ndan bu

üzerine söz konusu görevlerin Mehmet Hilmi Efendi

caminin de Fatih Sultan Mehmet döneminde ve onun

ve küçük o¤lu Selami'ye verilmesi için padiflah berat›

taraf›ndan yapt›r›lm›fl oldu¤u iddia edilmektedir.71

verilmesi"nin uygun görüldü¤ü belirtilmifltir.72

Küçükçekmece fieriye Sicilleri aras›nda bu-

Yine Fatih Camii ile ilgili 1855 tarihli ikinci bir

lunan bir kay›tta, bu caminin banisinin Fatih Sultan

kay›tta da Tikveflli Haf›z Halil Efendi'nin vermifl oldu-

Mehmet oldu¤unu flüpheye yer b›rakmayacak flekilde

¤u dilekçesinde "Çekmece'de Padiflah Hazretleri tara-

71

Feriha Engiz, agt.

72

Bak›rköy fieriye Sicilleri, No: 5, s. 261 (H Zilkade 1315/M Mart 1898).

Sol Fatih Camii’nin eski bir foto¤raf› Sa¤ Fatih Camii 2008

66 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 67

fiehremaneti’ne (‹stanbul Belediyesi) ba¤l› Küçükçekmece kasabas›nda bulunan dükkan ve tarla ile ilgili olarak yap›lan muhakemede, kasaba sakinlerinden olup bundan bir süre önce vefat eden Hasan o¤lu Hac› Ali Efendi o¤lu Mehmet Raflit Efendi'nin miras›, küçük o¤lu ‹smail Hakk› ve küçük k›z› Emine Faika’ya kalm›flt›r. Küçük, ‹smail Hakk›'n›n annesi olup mahkeme taraf›ndan vasi olarak tayin olunan Abdullah k›z› Emine Dilbeste Han›m ile küçük k›z› Emine Faika'n›n annesi Mustafa k›z› Fat›matü'z-zehra Han›m mahkeme taraf›ndan vasi tayin edilmifllerdir. Mahkeme huzurunda Tapu Memuru Salim o¤lu Muhlis Bey ve Küçükçekmece Kazas› Tapu Katibi Cafer o¤lu Cevat Efendi de haz›r bulunmufllard›r. Burada ifade edilen ve Gazi Sultan Beyaz›t Han› Veli Vakf›na ba¤l› olarak Küçükçekmece'de bulunan, bir taraf› Abdülmecit Vakf› fierifinden kervansaray, di¤er bir taraf› Aifle

f›ndan infla olunan cami-i flerifinde bu ramazan-› flerifte mukabele okuyup imaml›k ve vaaz-› nasihat gibi hizmetlerde bulunmak istedi¤ini dile getirmektedir.73 Fatih Camii birçok tadil ve tamir geçirmifl ve ilk yap›l›fl›na nazaran daha da geniflletilmifltir. Sonraki y›l-

Han›m evi ve bir taraf› Seyyid Mehmet Emin A¤a'n›n berber dükkan› ve di¤er bir taraftan da Yorgi o¤lu Kiryako f›r›n› ve ana yol ile s›n›rl› olan vak›f bakkal dükkan› ve bir tarlay› bu iki küçük çocu¤un babalar› müteveffa Mehmet Raflit Efendi hayatta iken ölünceye de¤in senet (temessük) ile tasarruf etmifl olup, vefat ettikten sonra ise tarla ve dükkan her iki küçük çocu¤a eflit olarak intikal etmifltir. Lakin bu iki çocu¤un babalar› müteveffa hayatta iken elinde bulunan senetlerini (temessük) kaybetmifltir. Bu hususta, gerçe¤in ortaya

larda tamamen y›k›lm›fl olmal› ki, 1809 y›l›nda Sadra-

ç›kar›lmas› için araflt›rmalar yapt›rm›fl olup, tarla ve dükkan›n küçük çocuklann

zam Yusuf Ziya Pafla taraf›ndan ikinci Sadaretinde sefe-

babalar›ndan intikal ederek kendilerinin tasarruf etmeleri için vak›f taraf›ndan ruhsat ve-

re ç›karken Camii’nin tamir edilmesini emretti¤i kita-

rilmifltir. Çocuklann anneleri taraf›ndan da bu gayr-i menkullerin her iki çocu¤a intikal et-

besinden anlafl›lmaktad›r. Cami'ye bu tamirle ilgili ola-

ti¤ine dair elimize yenilenerek 2 k›ta tapu senedi (sened-i hakani) verilmesini isteriz, di-

rak da bir kitabe konulmufltur. Duvar›n yola bakan cep-

ye dilekçe verilmesi üzerine, söz konusu vasiyyelerden Emine Dilbeste ve Fat›matü'z-zeh-

hesinde bulunan bu kitabede flu bilgiler bulunmaktad›r:

ra Han›mlar›n vermifl olduklan dilekçelerinin incelenmesi neticesinde; kasaba ahalisinden

Fatih-i M›sr-› Kahire Sadrazam ve Serdar-›

ve erbab› vukuftan Abdullah o¤lu Haf›z Ahmet fiehabettin Efendi, Seyyid Mustafa R›za

Ekrem devletlû Gazi el-Hac Yusuf Ziya Pafla Hazretleri mesned-i ulya-y› sadarete defa-i saniyede teflrifle-

Efendi ve Ali A¤a isimli flahitlerin flahadetleri ile kendilerine tu¤ra ile müzeyyen bir k›ta Tapu Senedi (Sened-i Hakani) verilmesinin gerekti¤i. 74

73

BOA. A.MKT. NZD. 146/57 (H 11 fiaban 1271/M. 29 Nisan 1855). 74

Bak›rköy fieriye Sicili No: 2/29 (H.1306. Muharrem 21/M. 3 Ekim 1888.)

Küçükçekmece Fatih Sultan Mehmed Camii ile ilgili bir belge.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 67


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 68

Sadrazam Yusuf Ziya Pafla tarf›ndan yeniden yapt›r›ld›¤› bildirilen Fatih Camii kitabesi.

rinde semt-i gaza ve tevcih-rayât-› azimet ve nusret

t›r. Camii’nin tavan› betonarmeden yap›lm›fl olup, yeni

buyurduklar›nda ifl bu cami-i flerifin imar›n› emr-i

mihrab› mermerden ve oldukça güzel bir biçimde ya-

irade buyurmufl olduklar›na binaen tamir ve termim

p›lm›flt›r. Fatih Camii tarihten günümüze de¤iflen yap›-

olundu. Sene: Recep 1224 (A¤ustos 1809).

s›yla halen Küçükçekmece halk›na hizmet vermektedir.

Yine Fatih Camii ile ilgili bir belgede de cami-

Dikdörtgen bir plana sahip olan Cami’ye son-

nin zamanla harap olup y›k›lmas› nedeniyle 4 Kas›m

radan ek yap›larak büyütülmüfltür. Son cemaat ma-

1865 tarihinde yeniden tamir edilmesine dair padi-

halli ilavesiyle ibadet alan› geniflletilmifltir. Bu ekler

flah iradesi bulunmaktad›r. Söz konusu belgede

kolon kirifl sistemiyle yap›lm›fl olup kagir binadan

"Cennetmekan Ebu'l Feth Sultan Mehmet Han-› Ga-

yaln›z mihrap duvar› ile iki yan duvarlar kalm›flt›r.

zi Hazretleri vakf›ndan Çekmece-i Sagir (Küçükçek-

Esas binan›n boyutu 12,5x10,5 metredir. Ca-

mece)'de bulunan cami-i flerifin tamiri için bir yük

mi'nin kagir duvarlar›nda bulunan pencereler yuvar-

75

52234,5 kurufl" harcand›¤› kaydedilmektedir.

lak kemerli olup kilit tafllar› bariz biçimdedir. Pence-

Yine bu tarihten bir süre önce 16 Eylül 1863 ta-

relerin söveleri ve kemerleri s›val›d›r. Cami'nin as›l

rihinde cami imam›n›n maafl› 4 kurufl gibi çok düflük

çat›s› duvarlara oturdu¤u yerde profil saçak dolaflmak-

miktarda bulunmas› nedeniyle emsaline uygun hale

tayd›, fakat sonradan saça¤›n üstüne duvar ilave edil-

76

mifltir. Minarenin kaidesi ve küpü kesme tafltan olup

Camii, 1894 depreminde büyük zarar görmüfl ve

kendi devrine aittir. Yeni ilave zikzakl› desene sahiptir

II. Abdülhamit taraf›ndan tamir ettirilmifltir. fiimdiki

ve öteki minareden daha uzundur. Mermer mihrap

getirilerek 150 kurufla ç›kart›lmas› karar› al›nm›flt›r.

bina da esas itibariyle Abdülhamit devri eseridir. Niha-

klasik üslupta yap›lm›flt›r ve etraf›nda sonradan çevre-

yet 1965 y›l›nda da baz› eklemelerle geniflletilen cami-

si Kütahya çinileriyle kaplanm›flt›r. Minber de beton-

nin minaresi de yenilenerek yeni bir minare yap›lm›fl-

dan olup yine Kütahya çinileriyle kaplanm›flt›r.

68 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

75

BOA. ‹.DH. 540/37542.

76

BOA. ‹.DH. 516/35102.

76

Ekrem Hakk› Ayverdi, Osmanl› Mimarisinde Fatih Devri, C. IV., ‹stanbul 1974, s. 808.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 69

VEZiR MEHMET PAfiA ÇEfiMESi

Add olunmaz etdü¤i hayrât-giran

Küçükçekmece'de bulunan Fatih Camii'nin meydana

Kâtib-i çarh etse erkâm›n dü tâ

aç›ld›¤› yerde ve ‹stanbul Caddesi üzerinde bulun-

Cümleden bu Çeflme Allah içün

maktad›r. Çeflmenin hemen üzerinde bulunmakta

Çekmece sahn›nda ettirdü bina

olan ulu bir ç›nar a¤ac› nedeniyle halk aras›nda Ç›na-

Dediler vasf eyleyüp târîhini

ralt› Çeflmesi olarak da bilinmektedir. Bu Çeflme'nin

Oldu ayn-› âb-› kevser cân-fezâ

üzerinde dekorsuz sade bir ayna tafl› ve üst üste yer-

Hicri: 1052/Miladi: 1642/43

lefltirilmifl iki ayr› kitabesi bulunmaktad›r. Bu kitabeler derin olmayan bir nifl içine al›nm›flt›r. Bu kita-

Bu kitabenin üzerinde de sonradan konuldu¤u

belerden birincisi on befl kartufl içerisine al›nm›fl

anlafl›lan ikinci bir kitabe daha bulunmaktad›r. Bu ki-

olup tarih ve isimden infla kitabesi oldu¤unu anla-

tabeden anlafl›ld›¤› üzere çeflme yap›l›fl›ndan yüz y›l

maktay›z. Bu kitabeye göre çeflme H 1052/M 1642 ta-

sonra Hasan Befle taraf›ndan tamir ettirilmifltir. "Be-

rihinde Muhammet (Pafla) taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r.

fle" tabirinden bu kiflinin kasapl›k zanaat›yla u¤raflan

Prof. Dr. Semavi Eyice'nin belirtti¤ine göre kitabede

ve Küçükçekmece çiftliklerinden saraya et temin eden

ismi geçen Muhammet, tarihimizde "Sofu" (Mevle-

yar› askeri s›n›fa mensup bir flah›s oldu¤unu tahmin

vi/Koca) lakab› ile bilinen Sadrazam Mehmet Pa-

etmekteyiz. Bu kitabede ise flunlar yazmaktad›r:

fla'd›r. Sofu Mehmet Pafla, 1636-39, 1641, 1643 ve 1644 y›llar›nda üç defa ve toplam befl y›l kadar da def-

Bu hayrat olmufl idi müflrif-i harap

terdarl›k yapm›flt›r. Avc› Mehmet'in saltanat›nda 7

Sonra tamir eyledi merhum Hasan Befle el-Kassab.

A¤ustos 1648 - 21 May›s 1649 tarihleri aras›nda do-

Sene: H 1152 (Bu hayrat çeflmesi y›k›l›p harap olmufl-

kuz ay on befl gün sadrazaml›k yapm›fl ve daha sonra

tu, Merhum el-Kassap Hasan Pafla bu çeflmeyi tamir

da azledilmifltir. Sofu Mehmet Pafla, Sultan ‹bra-

ettirdi. M 1739/40) .

77

Semavi Eyice, agm., s. 93.

him'in tahttan indirildikten sonra öldürülmesi olay›ndan sorumlu tutularak Rumeli'ye sürgüne gönderilmifl ve orada idam edilmifltir.77

Kavisli bir kemeri olan Vezir Mehmet Pafla Çeflmesi'nin kitabesinde flunlar yaz›l›d›r:

Ol kerem-guster hüdâvend-i güzîn Kim Muhammed eylemifl nâm›n Hüda Kendi defterdâr-› zîflan ü vezîr Bât›n› esrâr-› zât-› Kibriyâ Kalb-i pâki mehbit-i envâr-› Hak Zât-› pür cûd-1 enîs-i evliyâ Hak vücudun h›fz ide âfâttan Pâk ola tâb-› kederden dâima Vezir Mehmet Pafla Çeflmesi

Dünden Bügüne Küçükçekmece 69


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 70

VEZ‹R MEHMED PAfiA — Müslüm Y›lmaz

— Küçükçekmece'de bulunan Vezir Mehmet Pafla Çeflmesi'nin kitabesinde yer alan fliirde flair, çeflmeyi yapt›ran Sadrazam Mehmet Pafla'ya övgülerini dile getirmifltir. Allah nas›l Peygamberimiz'in ismini nas›l alemlere övgüyle yaym›flsa, padiflah›n veziri olan Mehmet Pafla'n›n da ismini yaym›flt›r. Görünüflte flan sahibi bir vezir gözükse de, asl›nda Allah'›n nice gizli s›rlar›n› tafl›yan biridir. Onun o temiz saf kalbi Allah'›n nurlar›n›n indi¤i yerdir. Küçükçekmece'de öyle bir çeflme yapt›rd› ki, ayn› cennetteki kevser p›nar› gibi. Allah onun bedenini daima bela ve musibetlerden korusun diye flair dua etmektedir.

Ol kerem-güster hüdâvend-i güzîn Kim Muhammed eylemifl nam›n Hüda O, cömert ve seçkin padiflahd›r ki Allah onun nam›n› âleme Muhammet diye yaym›fl

Kendi defterdâr-› zîflân ü vezîr Bât›n› esrâr-› zât-› Kibriyâ Görünüflte flanl› vezir ve deftardar; fakat özünde onda Allah'›n (Peygamberinin) s›rlar› gizlidir.

Kalb-i pâki mehbit-i envâr-› Hak Zat-› pür cûd-› enîs-i evliyâ Onun temiz kalbi, Allah'›n nurunun indi¤i yer; kendisi ise evliyâ dostu,cömert kiflidir.

Hak vücûdun h›fz ide âfâttân Pâk ola tâb-› kederden dâimâ Allah onun vücudunu belalardan, müsibetlerden korusun ve her zaman kederden uzak tutsun.

Add olunmaz etdi¤i hayrât-gerân Kâtib-i çarh etse erkâm›n dü tâ Gökyüzünün katibi say›lar› iki kat etse yine de onun yapt›¤› hay›rlar› yapmaya yetmez.

Cümleden bu çeflme Allah içün Çekmece sahn›nda ettürdü bina O, (Mehmet Pafla) Bu çeflmeyi Allah nzas› için Çekmece Meydan›'nda bina ettirdi.

Dediler vasf eyleyüp tarihini Oldu ayn-› âb-› kevser cân-fezâ Bu çeflmenin tarihini vasfederken dediler ki: Bu çeflme (cennetteki) kevser suyu gibi cânâ cân katar oldu. Hicri: 1 052 Miladi: 1642/43

70 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Vezir Mehmet Pafla Çeflmesi kitabesi.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 71


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 72

Dikdörtgen bir prizma fleklinde olan çeflme, birçok de¤iflikli¤e u¤ram›flt›r. Üstü beton bir saçak ile örtülmüfl olup tek yüzlü ve yalakl› bir meydan çeflmesi fleklindedir. Çeflme aynas›n›n üst k›sm› sonradan yenilenmifltir. Çeflme'nin kitabe ve ayna k›sm› kemerli nifl içindedir. Üst ilave k›sm› alt k›s›mdan farkl› malzemeden yap›lm›fl ve kemer flekli as›l dönemini yans›tmamaktad›r. Tekne k›sm› çeflmenin ön taraf›na do¤ru ç›kma yapmaktad›r. Vezir Mehmet Pafla Çeflmesi, varl›¤›n› günümüze kadar devam ettirmifl olup bak›ms›z bir durumda bulunmaktad›r. KÜÇÜKÇEKMECE MEYDAN ÇEfiMESi (TUGRALI ÇEfiME) Küçükçekmece Meydan›’nda istasyon önünde bulunan Çeflme Sultan II. Abdülhamit Han taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r. Hamidiye su yollar›na ba¤l› olan Hamidiye çeflmeleriyle ayn› dekoratif özellikleri göstermektedir. Çeflme'nin üzerinde etraf›nda zarif k›vr›mlar›n doland›¤› ve ortas›nda yuvarlak madalyon içerisinde Sultan II. Abdülhamit Han'›n tu¤ras› olan bir al›nl›k mevcuttur. Al›nl›¤›n alt›ndan oymal› iki silme geçmektedir. Ayna tafl›nda dalgal› kemer formu etraf›nda "rumi" motifli süslemeler görülmektedir. Kafesli bir ayak üzerine oturan ters piramidal formlu bir teknesi bulunmaktad›r.78 ‹stanbul Caddesi üzerinde bulunan çeflmenin Tu¤ral› Çeflme

üst k›sm›nda daire içinde “EI-Gazi Abdülhamit bin Abdülmecit el-Muzaffer daima tu¤ras› ve alt›nda da 1318” (M. 1900) y›l› yaz›l›d›r. Tek yüzlü meydan ve duvar çeflmeleri türün-

kapl›d›r. Tepelik, ayna ve yalak olmak üzere üç ana bölümden oluflmaktad›r.

den olup Hamidiye çeflmeleri tarz›ndad›r ve oryantalist (Do¤u'ya mahsus dekoratif özellikleri olan)

KÜÇÜKÇEKMECE KERVANSARAY ÇEfiMESi

mimarl›k üslubunu yans›tmaktad›r. Y›ld›z Saray›

Küçükçekmece Köprüsü giriflindeki polis karakolu

çevresinde bulunan Hamidiye çeflmelerine benze-

yan›nda bulunmaktad›r. Tek yüzlü meydan çeflmesi

mektedir. Arka taraf› s›val› olup ön cephesi mermer

tarz›ndad›r ve kesme tafltan yap›lm›flt›r. Köprü'nün

72 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

78

‹stanbul Tarihi Çeflmeler Külliyat›, C. III, ‹SK‹ Yay›nlar›, ‹stanbul 2006, s. 113; Kaz›m Çeçen, Taksim ve Hamidiye Sular›, ‹SK‹ Yay›nlar›, ‹stanbul 2006. s. 190


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 73

Kervansaray Çeflmesi.

Karakol Çeflmesi’nin eski ve yeni hali

kuzey giriflinin bat›s›nda bulunmakta ve yüzü köprüye bakmaktad›r. Kitabesi bulunmad›¤›ndan yap›m tarihi hakk›nda herhangi bir bilgi sahibi olamad›k. Çeflme'de yuvarlak kemerli nifl içinde sivri kemerli bir girinti halinde ayna tafl›n›n yeri görülmektedir. Önündeki setin bir k›sm› yeralt›nda kalm›flt›r.79

Dünden Bügüne Küçükçekmece 73

79

Semavi Eyice, age.s. 191


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 74

Çeflme'nin sivri te¤et kemeri içerlek olup iç

bulunan lüle deli¤i dikkate de¤er bulunmaktad›r. Ki-

k›sm›nda ayna tafl› vard›r. Zeminde yekpare mer-

tabe yeri bafl olan çeflmenin kitabesi 1977 y›l›nda

merden yalak yerlefltirilmifltir. Yala¤›n sol taraf›n-

Prof. Dr. Semavi Eyice'nin talebeleri taraf›ndan bir

daki kanaldan taflan suyun akmas› sa¤lanmaktad›r.

flantiye binas› dibinde bulunmufltur. Dört kartufl ha-

Yalak ne yaz›k ki yola gömülmüfltür. Bundan dolay›

linde güzel bir hatla ve Farsça olarak yaz›lm›fl olan ki-

sadece d›fl yüzeyinin yivli çerçevelerinin üst k›s›m-

tabenin metninde flunlar yazmaktad›r:

lar› görülebilmektedir. Kemerin üst bölümü ise ya-

Kethüdâ-y› der-i Ayâs-› hâs

k›n zamana kadar düzgün kesme tafllarla tamam-

Saht în çeflme râ be râh-› Hüdâ

lanm›flt›r.

Goft ez âsmân-› melek târih Eser-i Mustafa ebed bâd

KÜÇÜKÇEKMECE KÖfiE ÇEfiMESi

Sene 945

Küçükçekmece'de Ayazma Soka¤› bafl›nda ve 27 May›s Caddesi köflesinde bulunmaktad›r. Yap›lan tamirler-

Bu kitabenin ifade etti¤ine göre; Ayas Pafla81

le asli yap›s›n› kaybeden Çeflme, bak›ms›z bir du-

kethüdas› Mustafa A¤a bu çeflmeyi insanlar›n çokça

rumda bulunmaktad›r. Kitabesi bulunmayan bu çefl-

gelip geçti¤i ana yol üzerinde H 945 (Miladi 1538) ta-

mede, bas›k kemerli bir niflin içinde süslemeleri bo-

rihinde yapt›rm›flt›r. Semavi Eyice'nin tespitine göre,

zulmufl barok üsluplu bir ayna tafl› görülmektedir. Bu

bir menzil çeflmesi konumunda olan bu tarih› eserin

üsluptan da Çeflme'nin XVIII. veya XIX. yüzy›lda ya-

yak›nlar›nda bir de "namazgah" olmas› gereklidir.82

p›lm›fl olabilece¤ini söyleyebiliriz.8o FATiH HANI KETHÜDA MUSTAFA A⁄A ÇEfiMESi

Küçükçekmece, Fatih Sultan Mehmet'in ‹stanbul'u

Küçükçekmece'nin Alt›nflehir semtinde bulunmak-

fethi esnas›nda ordunun gerisi için çok önemli bir

tad›r. Mustafa A¤a Çeflmesi H 945/M 1538 senesinde

askeri noktay› oluflturmufltur. Fatih, fetihten sonra

yap›lm›fl olup Türk klasik üslubunun en güzel örne¤i-

Küçükçekmece Köprüsü'nün tamiriyle burada bir

ni oluflturmaktad›r. Ayr›ca ‹stanbul'un en eski kita-

mescit ve han yap›lmas›n› istemiflti. Tarih-i Ebu'l

Age., s. 252; Semavi Eyice, agm., s. 92.

beli çeflmelerinden biri olmas› bak›m›ndan da ayr›

Feth Karolidis'te yazd›¤›na göre söz konusu Han 1455

81

bir tarihî de¤ere sahip bulunmaktad›r. ‹ntizaml› yon-

tarihinde yap›lm›flt›r.83

80

tulmufl ve ifllenmifl küfeki tafl›ndan yap›lan bu çefl-

Fatih Sultan Mehmet'in Küçükçekmece'de

menin çift renkli tafllardan bir kemeri ve mermerden

yapt›rm›fl oldu¤u bu Han'dan günümüzde herhangi

çok zarif bir ayna tafl› bulunmaktad›r. Bu ayna tafl›nda

bir iz kalmam›flt›r.

74 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Ayas Pafla: 1536-1539 y›llar› aras›nda Sadrazam olmufl ve H 946 (M.1539)'da vefat etmifltir. 82 83

Semavi Eyice, agm., s.96.

Ekrem Hakk› Ayverdi, Osmanl› Mimarisinde Fatih Devri, ‹st., 1974, s.79.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 75

Abdüsselam Çelebi Külliyesi

KÜÇÜKÇEKMECE'NiN MiMARI maliye ifllerindeki üstün yetene¤i sayesinde önce

ABDÜSSELAM ÇELEBi

Anadolu, sonra da Rumeli Defterdar› olmufltur. Ab-

Abdüsselam Çelebi, Abdüsselam Bey ad›yla da an›l-

düsselam Çelebi, ilim ve fen sahibi bir devlet adam›

makta olup yapt›rm›fl oldu¤u hay›r eserleriyle Küçük-

olup Osmanl› maliyesinde kullan›lmakta olan siyakat

çekmece'yi mamur ve bay›nd›r hale getirmifltir.

yaz›s›n›n kurallar›n› da belirlemifltir. Kanuni Sultan

Yavuz Sultan Selim'in M›s›r Seferi'nden dö-

Süleyman Dönemi’nde onunla birlikte Belgrat Seferi

nerken beraberinde getirdi¤i Abdüsselam, Yavuz'a üç

(1521)'ne de kat›lm›flt›r. 1525-26 y›l›nda da Mohaç

ve Kanuni Sultan Süleyman'a da befl y›l defterdarl›k

Seferi'ne kat›ld›ktan sonra azledilmifltir. Abdüsse-

yapm›flt›r. Abdüsselam Çelebi'nin Yahudi dönmesi

lam Çelebi bir süre Küçükçekmece'de oturduktan

84

veya Arap as›ll› oldu¤u rivayet edilmekte ise de ge-

sonra 1626/27 tarihinde vefat ederek buradaki türbe-

rek vak›flar› ile ilgili belgelerde, gerekse Küçükçek-

sine defnedilmifltir.

mece'de bulunan türbesi önündeki çeflmenin kitabe-

Abdüsselam Çelebi'nin çok zengin oldu¤u ve

sinde yaz›l› olan metinlerde Hazret-i Ebubekir so-

"ebu'l hayrat" yani "hay›r babas›" olarak flöhret bul-

yundan oldu¤u belirtilmektedir. Abdüsselam Çelebi,

du¤u rivayet olunmaktad›r. Yavuz Sultan Selim'le ara-

Dünden Bügüne Küçükçekmece 75

84

Gelibolulu Ali, Abdüsselam Çelebi'nin Yahudi dönmesi oldu¤unu söylemekte ise de Sicilli Osmanî sahibi Süreyya Bey, "Seyyid Abdül Allam o¤lu Seyyid Abdüsselam Çelebi" diyerek Arap as›ll› ve seyyidlerden oldu¤unu söylemektedir. (‹. H. Daniflmend, ‹zahl› Osmanl› Tarihi Kronolojisi, Türkiye Yay›nlar›, ‹stanbul 1971, s. 448.)


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 76

s›nda geçen bir olay› Uzunçarfl›l›, Âli Tarihi'ne dayanarak flöyle nakletmektedir:85 Yavuz Sultan Selim Sirkeci ile Sarayburnu aras›nda sahile basit bir köflk yap›lmas›n› Abdüsselam Çelebi'ye emretmifl, o da Yal› Köflkü olarak bilinen köflkü yapt›rm›flt›. Yavuz Sultan Selim, köflkün çok lüks oldu¤unu görünce can› s›k›larak:

"Ben senin bu kadar para harcamana izin vermemifltim, küçük bir gölgelik yapas›n diye emretmifltim" deyince Abdüsselam Bey bu zor durumu, köflkü kendi mal›ndan hediye olarak yapt›rd›¤›n› arz ve kabulünü istirham ederek kurtarm›flt›r. Yavuz Sultan Selim de onun bu hediyesine karfl›l›k olarak vak›flar›na yard›m olmak üzere ‹zmit taraflar›nda baz› yerleri ona mülk olarak vermifltir.86

Abdüsselam Çelebi, Küçükçekmece'ye yapt›rm›fl oldu¤u bu hay›r eserleriyle hem insanl›¤a büyük hizmetlerde bulunmufl hem de beldenin imar›na katk› sa¤lam›flt›r. ‹stanbul'u Rumeli'ye ba¤layan yol güzergah›nda bulunan bu eserlerden yüzy›llardan beridir insanlar›n faydalanmakta oldu¤unu görmekteyiz. Abdüsselam Çelebi'nin Küçükçekmece'deki imaretinde yöre halk› ve yolcular yiyip içmekte, sa¤l›k sorunlar›na deva bulmakta, kervansaray›nda konaklamakta, camiinde namaz k›lmakta, medresesinde ilim Abdüsselam Çelebi Camii iç görünüflü.

tahsil etmekte ve çeflmesinden su içmekte idiler. As›rlard›r Küçükçekmecelilere ve gidip gelen yolculara hizmet veren Abdüsselam Çelebi'nin tarihî eserle-

ettirmifltir. Abdüsselam Vakfiyesi'nde bu mescidin

rinden birço¤u bugün yok edilmifltir. Küçükçekme-

imaretin içinde bulundu¤unu kaydedilmekte fakat

ce’nin mimar› Abdüsselam Çelebi’nin bu eserlerin-

mimari yap›s› ve di¤er özellikleriyle ilgili herhangi bir

den günümüze yeniden yap›lm›fl bir camisi, y›k›k bir

bilgi verilmemektedir. Evliya Çelebi'nin de seyahat-

çeflmesi ve bak›ms›z bir türbesi intikal etmifltir..

namesinde Tekke Cami olarak söz etti¤i bu mescidin

85

l. H. Uzunçarfl›l›, Osmanl› Tarihi, C. II, Ankara 1964, s. 305. 86

Minberini Aflç›bafl› Hüseyin A¤a yapt›rm›flt›.87 VakfiABDÜSSELAM ÇELEBi MESC‹D‹

‹. Ayd›n Yüksel, Osmanl› Mimarisinde Kanuni Sultan Süleyman Devri, C. Vi, ‹stanbul. s. 4.

ye'de belirtilen medrese, imaret ve mescidin uzun sü-

87

Abdüsselam Çelebi, Küçükçekmece'de yapt›rm›fl ol-

re hizmet verdikten sonra takriben XIX. yüzy›l›n orta-

du¤u medrese ve imaretin yan›nda bir de mescit infla

lar›na do¤ru harabe haline geldi¤ini tahmin etmekte-

76 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Ayvansarayi Hüseyin Efendi, Hadikatü'l -Cevami, (haz. Ahmet Nezih Galitekin), ‹flaret Yay›nlar›, ‹stanbul 2001, s. 394.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 77

Küçükçekmece’de bulunan Abdüsselam Çelebi Türbesi’nin tamir edilmesine dair Padiflah iradesi

yiz. Abdüsselam Mescidi'nin yerine 1967 y›l›nda Abdüsselam Camii ad›yla yeni bir cami yap›lm›flt›r.88 Bugünkü Cami betonarme olarak yeniden yap›lm›fl olup eski camiden günümüze yaln›z minarenin kürsü ve pabuç k›sm› ulaflm›flt›r. Minarenin kür-

Abdüsselam Çelebi Türbesi kitabesi

sü yüzeyinde, kafl kemeri olan birer nifl vard›r. Cami kare planl› olup son cemaat yeri iki katl›d›r. ‹kinci kat›n orta bölümü Cami'nin harimine do¤ru balkon olarak ç›kma yapmaktad›r. Ana kubbe kasnakl› olup 4

rese yapt›rm›flt›. Vakfiyesinden medresenin imaretin

adet ayd›nl›k penceresi bulunmakta ve duvarlara se-

hemen yan›na yap›ld›¤›n› ve "fler'i ifllerde ve hakikat

kizgen bir geçifl sistemiyle oturmaktad›r. Kasna¤›n alt

ilimlerinde ilahî bilgilerle donanmak hususunda ifl-

k›sm›nda Kur'an› Kerim'den ayetler celi sülüs hatt›y-

lev görmek üzere on odas›, dershane ad› verilen bü-

la yaz›lm›flt›r. Mihrap Kütahya çinisiyle kapl›d›r ve

yük bir salonu ve bu odalara ait sofalar›yla ortas›nda

k›ble duvar›nda ç›k›nt› yapmaktad›r. Minber ise ah-

f›skiye bulunan ve parlak tafllarla döflenmifl bulunan

flaptan yap›lm›flt›r.

di¤er bir sofas›n›n ve iki helas›n›n" bulundu¤unu ö¤renmekteyiz. Ayr›ca medresede ders okutan müder-

ABDÜSSELAM ÇELEB‹ MEDRESES‹

rislere, ders okuyan talebelere, kendi hayr› için cüz

Abdüsselam Çelebi, Küçükçekmece'yi ilim ve irfan

okuyanlara, mescidin imam›na, müezzinine, temiz-

beldesi haline getirmek amac›yla buraya bir de med-

likçisine (ferrafl), imaretin yemekhanesi ve kileri

Dünden Bügüne Küçükçekmece 77

88

Semavi Eyice agm., s. 89.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 78

için yevmiyeler tahsis etmifl, mescit ve zaviyenin has›rlar›yla mumu için de tahsisatlar yapm›flt›r. Abdüsselam

Çelebi'nin

Küçükçekmece'de

yapt›rm›fl oldu¤u medrese ve imaretle ilgili 1525 Tarihli Vakfiyesi, Vak›flar Genel Müdürlü¤ü Arflivi'nde bulunmaktad›r. Bu vakfiye 747 numaral› "Ondördüncü Haremeyn Vakfiyesi" adl› defterinin 278. s›ra numaras›nda kay›tl› olup flu bilgiler yer almaktad›r: "Defterdar Abdülallâm o¤lu Abdüsselam Bey, Küçükçekmece'de bir mescid-i flerifi ve aralar›nda iki sofa ve her birinin yan›nda bu sofalara bitiflik birer oda bulunan ve tabhâne (mutfak) ad› verilen karfl›l›kl› iki yer odas›n›, iki sofan›n aras›ndan ç›kar›lm›fl di¤er bir oday›, kad›nlar›n ve evlilerin inmelerine mahsus bir avlu ve bir hela ile birlikte di¤er bir oday›, parlak tafl ile döflenmifl bir ortal›¤›, bu ortal›¤›n ortas›nda flad›rvan denilen bir f›skiye ve bu ortal›¤›n

Namazgâh Çeflmesi

üç taraf›nda gölgeli¤i, kap›n›n iç taraf›nda yük indirmeye mahsus di¤er bir ortal›¤› ve burada hayvanlar›

evi bugüne kadar varl›klar›n› devam ettirememifltir.

sulamak için bir çeflmeyi, üç ah›r›, dükkan›ar›, yanla-

Günümüzde sadece 1967 y›l›nda yeniden yap›lan ca-

r›nda bulunan helalar›, bir mutfa¤›, bir kileri, bir

mi, türbe ve çeflmesi ayakta bulunmaktad›r.90

odunlu¤u ve mutfa¤›n yan›nda iki helas› bulunan bir imaret-i flerifi bina eyledi. Ve yine bu imaretin yan›nda fler'i ifllerde ve

ABDÜSSELAM ÇELEBi ÇEfiMESi (NAMAZGÂHLI ÇEfiME)

hakikat ilimlerinde ilahî bilgilerle donanmak husu-

Cami ve türbe ekseninin bat› taraf›nda bulunan çefl-

sunda ifllev görmek üzere on aday›, dershane ad› veri-

me, alt kotta olup basamakla inilmektedir. Kitabesi

len büyük bir salonu ve bu odalara ait sofalar›, orta-

yoktur. ‹brahim Hakk› Konyal› arflivinde bulunan fo-

s›nda f›skiye bulunan ve parlak tafllarla döflenmifl bu-

to¤raf›n arkas›ndaki notta "Küçükçekmece'de Ab-

lunan di¤er bir sofay› ve iki helas› bulunan bir med-

düsselam Efendi Namazgâh›" yaz›lmaktad›r. Namaz-

rese-yi flerifi inflâ etti."

gâhlar; aç›kta namaz k›lmak için bir set üstünde (ba-

Yine Abdüsselam Çelebi'nin Küçükçekmece

zen çeflme üstünde) yap›lm›fl sahalard›r ki bunlara

kasabas›nda " ... köprübafl›nda bulunan ve üzeri çar-

k›ble taraf›n› göstermek üzere birer mihrap tafl› da

dak olan bir meflrubat dükkan›n› tamam›yla, imare-

konulmufltur. Dikdörtgen bir prizma fleklindedir, sol

tin mescidi için bir seccade ve befl hal› vakfetti¤ini"89

taraf›ndaki tafl basamaklarla çeflmenin üzerine ç›k›l-

Vakfiye'sindeki kay›tlardan anlamaktay›z. Abdüsse-

maktad›r. Fakat mihrap tafl› günümüze ulaflamam›fl-

lam Çelebi'nin Küçükçekmece'de yapt›rm›fl oldu¤u

t›r, alçak bir platforma muntazam ifllenmifl küfeki ta-

bu vak›f eserlerinden medrese, imaret ve meflrubat

fl›ndan yap›lm›fl olup bir duvar›n üzerinde bulun-

78 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

89

VGM. Arflivi, 14. Haremeyn Vakfiyesi, s. 409, 106, 113, Recep 931 (Nisan 1525). 90

Feriha Engiz, Silivri ve Küçükçekmece'de Osmanl› Eserleri, Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi, ‹stanbul Universitesi, Edebiyat Fakültesi, 1966; Mustafa Özdamar, "Namazgahlar", Vak›flar Dergisi, Say›: XX, s.221.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 79

maktad›r. Çeflmenin teknesi ve ayna tafl› 4 dilimli bir kemeri olan bir nifl içerisine yerlefltirilmifltir. Niflin iki yan›nda ince sütunlar› hat›rlatan yivler bulunmaktad›r. Kitabesi bulunmayan çeflmenin ayna tafl› kaybolmufl ve yeri aç›k bulunmaktad›r. Türk sanat›n›n klasik üslubunu yans›tan çeflmenin, imaretin ilk kurulufluyla birlikte yap›lm›fl oldu¤unu söyleyebiliriz. Çeflmenin suyu ise Yar›mburgaz Ma¤aralar› ete¤inde bulunan Tuna Suyu denilen kaynaktan gelmekteydi. Tarihî bak›mdan büyük bir k›ymete sahip olan bu çeflme günümüzde oldukça harap ve bak›ms›z bir durumda bulunmaktad›r. PÎR PAfiA ÇEfiMESi Abdüsselam ‹maret ve Zaviyesi'nin çevre duvar›n›n d›fl

Pîr Pafla Çeflmesi

yüzeyinde, yola bakan taraf›nda ise ikinci bir çeflme daha bulunmaktad›r. Halk aras›nda Sadrazam Emîni veya Emim Çeflmesi olarak da bilindi¤i rivayet edilen

de ayn› flekilde kabartmalarla süslüdür. Kubbe görü-

bu çeflmenin ismi "Pir" kelimesinin "Emini" veya "Pi-

nümü veren dalgal› kemerli s›¤ nifl içinde oval bir ro-

ri" olarak yanl›fl okunmas›ndan kaynaklanmaktad›r.

zet etraf›ndan ç›kan stilize akanthus (kenger) yap-

Bu çeflmenin güzel barok profilli kemerinin

raklar›, çift çubuklar ve C k›vr›mlar› görülmektedir.

üstünde otuz kartufl içinde sülüs hatla yaz›lm›fl befl

Muslu¤u kopar›lm›fl ve yala¤› sa¤lam durumda bu-

sat›rdan oluflan bir kitabesi bulunmaktad›r. Bu çefl-

lunmaktad›r. Kitabede flu sat›rlar yaz›l›d›r:93

menin kitabesinde; Abdüsselam Bey'in Hazret-i

91

Ebubekir'in soyundan olan Eflrefzade ve Pir Pafla’n›n

ÂI-i s›ddîk necl-i Eflref-zâde hem

neslinden oldu¤u yaz›lmaktad›r. Eflrefzade'nin de

Sadr-› esbak Pîr Pafla nesl-i o zât

Abdüssselam Bey gibi M›s›r'dan geldi¤ini ve 1484 ta-

Hem dahi Sülâle-i Abdüsselâm

rihinde vefat ederek ‹znik'e defnedildi¤ini hat›rlad›-

Seyyîd Aziz Beyefendi-i hûb s›fat

¤›m›zda, her ikisinin de akraba olabilece¤ini söyleye-

Ceddi Mîr Abdüsselam Efendinin

biliriz. Eski sadrazamlardan Pir Pafla’n›n91 da bu soy-

Mütevellî oldu vakf›na bu zât

dan gelmifl oldu¤unun kaydedildi¤i kitabede, bu çefl-

Gördü ceddi vâk›f-› mumâ ileyh

menin ise yine kendi neslinden olan Seyyid Aziz Be-

Etmifl irva âtflan-› kainat

yefendi taraf›ndan III. Selim döneminde (H 1210 / M

Çeflme-sâr›ndan müdam ayn-i kerem

1795/96) yapt›r›lm›fl oldu¤unu anlamaktay›z. Çefl-

Su gibi akar ecr-i hasenât

me'nin iki yan›nda ise Bizans bafll›kl› iki sütun bu-

Ayn-i cûd ile cihanda serteser

Büyük devlet adamlar›ndan biri olan Pir Mehmet Pafla, Yavuz ve Kanuni'nin baflveziri olmufl; doksan senelik uzun bir ömür sürmüfl ve padiflahlara do¤ru söz söylemesi ve sa¤lam fikir vermesiyle tan›nm›flt›r. 92

92

lunmaktad›r. Sütun bafll›klar› bitkisel k›vr›mlardan

K›ld› telh âb-› dahi mâü'l-F›rât

oluflan kabarmalarla hareketlendirilmifltir. Kaidesi

Ferah-efzâ câ-y› dil-cûdan idüp

Dünden Bügüne Küçükçekmece 79

93

Semavi Eyice, agm., s. 92

Hüsamettin Aksu, "Küçükçekmece'de Emini Çeflmesi'nin Kitabesi", Sanat Tarihi Araflt›rmalar› Dergisi, Say›: 13, s. 6162; Bu kitabeyi do¤ru okudu¤unu iddia eden Prof. Dr. Aksu, çok büyük okuma hatalar› yapm›flt›r. Örne¤in: P›r'i "Emin", Kevser-âsâ'y› "Kû emir sad›r", Ceddinde'yi "Cedide", müflrif-i harap'› "mübeflflir i cerran", imar›n'› "imaret" gibi okuyarak 26 yerde okuma hatas› yapm›flt›r. (Salih fiahin)


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 80

Yer yerin yenbû-› uyûn-1 hâlisât

ti¤i kaydedilmifltir. Bu vasiyetinde, mezar›n›n üstüne

Kevser- âsâd›r bu mâ ey teflnegân

bir türbe yapt›r›lmas›, etraf›n›n meyve a¤açlar› ve çi-

Gel gel iç bu vâdîde ayn-› hayât

menlerle kapl› bir bahçe haline getirilmesi yaz›lmak-

Gördü bu âsâr-› müflrif-i harâb

tad›r. Ayr›ca türbede gece gündüz Kur'an okumak

Mîr es-Seyyid Azîz gayret-simât

üzere alt› "salih" haf›z tayin edilmesini, bahçenin ba-

Sarf-› nakdînede ayn-› zehebi

k›m› için de bir bahç›van ile bir de hizmetli tutulma-

Etdi icrâ ceddinde vakf o zat

s›n› flart koflmufltur.94

Sû be sû ta'mirine k›ld› k›yam

Abdüsselam Çelebi Türbesi, yap›ld›ktan sonra

Ayn-› cûdiyle i'mar›n râsihât

birçok defa tamir geçirmifltir. Zamanla harap olan

Yapd› bu tarz ile çeflme-sâr›n›

Türbe'nin vak›f mütevellilerinin müracaat› üzerine

Âb-› hayvân ak›dup bâ- sükkerât

padiflah taraf›ndan verilen ferman ile tamir edildi¤i-

fiühedâ-y› Kerbelâ ervâhiyçün

ni görmekteyiz:

Nûfl eyle gel mâ-i miyâh-› sâfiyât›

"Küçükçekmece kazas›nda medfun bulunan

Hüseyin aflktna iç mâü'l-hayât

Defterdar efl-fieyh Abdüsselam Hazretleri'nin türbe-

Sevvedehu el-imam Hac› Evhad Dervifl Ali .....

i fleriflerinin kubbesi çatlam›fl, dört tarafta bulunan

Sene H 1210 / M 1795

duvarlar› da harap olmufltur. Türbe hemen tamir edilirse az bir masrafla yap›labilece¤i, e¤er ileri b›rak›-

ABDÜSSELAM ÇELEBi TÜRBESi

l›rsa çok büyük masraf gerektirece¤i yap›lan muayene

Yavuz Sultan Selim'in M›s›r Seferi dönüflünde bera-

sonucunda ortaya ç›km›flt›r. Türbe kubbesi ve duvar-

berinde getirmifl oldu¤u Abdüsselam Çelebi, uzun

lar›n›n tamir olunmas› için Türbedar Efendi ve kaza

y›llar devlet hizmetinde bulunmufltur. 29 A¤ustos

halk›n›n yazm›fl olduklar› dilekçeleri padiflah hazret-

1526'da, Osmanl› Devleti ve Macaristan Krall›¤› or-

lerine takdim edilmifltir. Söz konusu türbe ve duvar-

dular› aras›nda meydana gelen ve Macaristan'›n bü-

lar›n›n tamiri için keflif ve muayene ettirilerek, mas-

yük bölümünün Osmanl› hakimiyetine girmesiyle

raf defterinin takdim buyrulmas› padiflah hazretleri-

sonuçlanan Mohaç Seferi'ne kat›lm›fl ve sefer dönüflü

nin emir ve ferman› gere¤idir."95

azledildikten sonra Küçükçekmece kasabas›na yer-

Sultan Abdülmecit'in iradesi ve üzerine türbe,

leflmifltir. Burada bir süre oturduktan sonra H 932 (M

26 Aral›k 1848 tarihinde Abdüsselam Vakf›’n›n para-

1526/27) tarihinde vefat ederek burada bulunan

s›ndan 18375 kurufl harcanarak tamir ettirilmifltir.96

medrese ve imareti civar›ndaki kendi türbesine defnedilmifltir.

Abdüsselam Çelebi Türbesi bu tarihten 50 sene sonra bir tamir daha geçirmifltir. Türbe'nin muh-

Abdüsselam Çelebi'nin bu türbeye defnedil-

temelen 1894 senesi depreminde y›k›larak, harap bir

mesiyle ilgili Vak›flar Genel Müdürlü¤ü’nde bulunan

durumda bulunmas› nedeniyle Vak›flar idaresi tara-

747 Numaral› On Dördüncü Haremeyn Vakfiyesi

f›ndan 1 Nisan 1897 tarihinde fiura-y› Devlete (Da-

Defteri'nin 420. sahife ve 279. numaras›nda kay›tl›

n›fltay) gönderilen yaz›da; tamirat için 8700 kurufla

vakfiye ekinde de Engürüs Seferi ve Budin'in fethin-

müteahhide verildi¤i ve Abdüsselam Bey Vakf›’n›n bu

den döndü¤ünde 1526 y›l›nda yapt›rm›fl oldu¤u med-

paray› ödeyecek gücünün bulundu¤u belirtilmifl ve

resesinin yan›ndaki bahçeye gömülmesini vasiyet et-

tamir ihalesinin onanmas› istenmifltir. Türbe'nin ta-

80 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

94

Semavi Eyice, agm., s.90.

95

BOA. ‹ DH. 184/10193 (H 24 Muharrem 1265/M 20 Aral›k 1848). 96

BOA. ‹ DH. 188/10539 (H 30 Muharrem 1265/M 26 Aral›k 1848).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 81

Abdüsselam Çelebi Türbesi


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 82

Abdüsselam Çelebi Türbesi.

mir ve onar›m› için fiura-y› Devlet onay›ndan sonra

mece kasabas› imam› Ali o¤lu Ahmet Efendi ile Ru-

19 Mart 1897 tarihinde de Sultan II. Abdülhamit'in

meli Kordonu Evkaf Muhasebecisi Ahmet fiükrü

97

iradesi al›nm›flt›r.

Efendi'nin vekili Mustafa Efendi O¤lu Seyit Hasan

Bak›rköy fleriye sicillerinde geçen bir kay›ttan

Efendi'nin haz›r bulunmufl olduklar› ve kaza ahali-

Abdüsselam Çelebi'nin türbesinde türbedarl›k göre-

sinden Ahmet, Hüseyin, Mustafa, di¤er Mustafa ve

vinin Osmanl›'n›n son zamanlar›na kadar devam et-

Mehmet A¤alar›n da birlikte flahadet etmeleriyle, söz

mifl oldu¤unu da görmekteyiz. fieriye sicili kayd›nda

konusu türbedarl›k hizmetine liyakat ve istihkak›

"fiehremanetine ba¤l› Küçükçekmece kasabas›nda

olan kasaba halk›ndan Ahmet Efendi'nin tayini ve

bulunan ve Evkaf-› Hümayun idaresine ba¤l› vak›f-

eline bir k›t'a padiflah berat› ihsan bulunmas› i'lam

lardan eski defterdar merhum Abdüsselam Efen-

olunmufl."98 oldu¤u kaydedilmifltir.

di'nin türbesinde hizmet etmek üzere günlük 4 akçe

Yine fleriye sicilindeki ikinci bir kay›ttan da

ile türbedarl›k görevinde bulunan Süleyman ve Mus-

Türbedar Ahmet Efendi'nin sekiz y›l türbedarl›k gö-

tafa Efendiler bundan bir süre önce çocuksuz olarak

revinde bulunduktan sonra vefat etti¤ini ve yerine

vefat etmifl olduklar›ndan bu hizmet bofl kalm›flt›r.

Küçükçekmece köyü imam›n›n büyük o¤lu Mehmet

Kaza Meclis ‹daresi’nde kurulan mecliste; Küçükçek-

Hilmi Halife ile Küçük o¤lu Selami'nin türbedar ola-

82 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

97

BOA. ‹ Ev 1314.U14 (H 4 fievval1314/M 8 Mart 1897). 98

Bak›rköy fieriye Sicili, No: 3, s. 14 (H 12 fievval 1307/M 1 Haziran 1890).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:18 PM

Page 83

rak tayin edildi¤ini görmekteyiz. "Haremeyn-i muh-

f›’na ba¤l› Eyüp Sütlüce'de bulunan büyük bir bahçe,

teremeyne ba¤l› vak›flardan eski Defterdar Abdüsse-

ev ve dükkanlar›yla ilgili tevliyet davas›nda, Abdüsse-

lam'›n ‹stanbul, Küçükçekmece ve sair yerlerde bulu-

lam Bey'in torunlar›ndan ve vak›f mütevellilerinden

nan camii flerifi vak›flar›ndan olmak üzere günlük

Müteveffa Pir Mehmet Bey O¤lu Mustafa'n›n öz k›zla-

3'er akçe vazife ile Küçükçekmece kasabas›nda bulu-

r› olup Silistre'de oturan fierife Habibe ile ‹stanbul'-

nan türbedarl›k ve günlük 3'er akçe vazife ile 2 adet

da oturan fierife Saliha isimli hatunlar; 25 Aral›k 1745

ki, toplam 3 adet türbedarl›k cihetlerine padiflah›n

tarihinde mahkemeye baflvurarak Abdüsselam Bey'in

yüce berat-› flerifi ile sahip olan Mehmet Ali o¤lu Ah-

neslinden olduklar›n› iddia etmifller ve Sütlüce'de

met Halife vefat ederek görevi ve yeri bofl kalm›fl ol-

bulunan vak›f gayr-i menkullerinin mütevellileri

du¤undan, söz konusu kasaba imam›n›n büyük o¤lu

olarak kabullerini istemifllerdir.101

Mehmet Hilmi Halife'nin kasaban›n idare meclisin-

Camii’nin mihrap taraf›nda yer alan türbe alt›-

de kurulan mecliste imtihan› yap›larak k›raat ve dira-

gen plana sahiptir. Üzeri kurflun kapl› bir kubbeyle

yet sahibi oldu¤u görülmüfl ve kasaban›n ileri gelen-

örtülüdür. Türbenin güney taraf›nda bulunan girifl

leri taraf›ndan da kabul görmesi üzerine söz konusu

bölümünün, önceki mimarisinde bulunan, ahflap ka-

türbedarl›k görevinin Mehmet Hilmi Efendi ve küçük

p›s› ve çevre duvar örgüleri bugünkü halinden daha

o¤lu Selami'ye verilmesi için Padiflah berat› verilme-

yüksek oldu¤unu göstermektedir. Muhdes oldu¤u

99

si" uygun görülmüfltür.

anlafl›lan ve üç basamakla girilen ön mekanda, girifl

Bugün hala ayakta ve bak›ms›z bir durumda

kap›s›n›n iki yan›na, tu¤ladan yap›lm›fl yuvarlak ke-

bulunan Türbe, her kenar› 4.60 cm olan alt›gen bir

merli birer pencere yerlefltirilmifltir. Günümüzde üs-

yap›d›r. Yüksekli¤i 4.10 cm olup üstü kasnaks›z yay-

tü aç›k olan bu mekan›n, üslup ve yap›m tekni¤ine

van, kurflun bir kubbe ile örtülüdür. K›ble yönünde

bak›ld›¤›nda türbeden farkl› bir dönemde yap›ld›¤›

4.60 x 3.42 m2 ebad›nda bir girifl holü ve her cephe-

anlafl›lmaktad›r. Girifl kap›s› tafl sövelidir ve kap› at-

sinde ise yuvarlak kemerli birer penceresi bulun-

k›s› üzengi üzerine oturmaktad›r. Bu atk›n›n üzerin-

maktad›r. Türbe kap›s›n›n üstünde bulunan sülüs

de hafifletme kemeri, üstünde ise as›l kitabe bulun-

hatl› kitabe tafl›, etraf›n› çeviren kabartma süslerden

maktad›r. Bu mekan›n zemini, geometrisi düzgün ol-

görüldü¤ü gibi, XVI. yüzy›la yani Türbe'nin ilk yap›s›-

mayan tafllarla kapl›d›r. Duvarlar moloz tafl ve tu¤la

na aittir. Bu kitabede Abdüsselam Çelebi'nin ölüm

yöntemiyle almafl›k olarak örülmüfltür. ‹ki köflesine

tarihini belirten flu beyit yaz›l›d›r:

ise iki adet tafl sütun yerlefltirilmifltir. Türbenin ana

Tesbih edüp melekler eder dua ve tarih Abdüs-

girifl kap›s› yuvarlak tafl kemerlidir ve do¤rudan söve-

selam'a olsun Darüsselam mesken ... 932" yaz›l›d›r.100

ler üzerine oturmaktad›r. Ahflap kap› yap›m tekni¤i-

Abdüsselam Çelebi, Küçükçekmece'den baflka

ne ve tokma¤›na bak›ld›¤›nda 19. yüzy›lda yap›ld›¤›

baflta ‹stanbul olmak üzere Edirne, ‹zmit, Belgrad ve

anlafl›lmaktad›r. Türbenin duvarlar› d›fltan kesme tafl

‹zmir'de de birçok mescit, kervansaray, han, hamam,

örgülüdür ancak iç taraf› s›val›d›r. Her kenar›nda bi-

mektep ve çeflmeler yapt›rm›flt›r. Abdüsselam Çelebi

rer adet büyük pencere yerlefltirilmifltir. Türbe'nin iç

vak›flar›yla ilgili belgelerden bu vak›f eserlerinin bir

duvarlar› Horasan s›val› olup kubbesi ise çimento s›-

süre kendi neslinden gelen mütevelliler eliyle idare

vakf›d›r. Kubbe kurflun kapl›d›r ve saça¤› profilli tafl

edildi¤ini görmekteyiz. Nitekim Abdüsselam Vak-

silme ile bitmektedir.

99

Bak›rköy fieriye Sicili, No: 5, s. 27 (H 1 Zilkade 1315/M 24 Mart 1898). 100

Dünden Bügüne Küçükçekmece 83

101

Feriha Engiz, agt.

BOA. ‹stanbul Ahkam Defteri: 2, s. 65.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 84

KiBRiT FABRiKASI

Eylül 1892 tarihinde yaz›lan bir yaz› ile icar anlaflma-

Osmanl› Devleti’nde sanayileflme daha çok askerî

s› iptal edilerek, fabrikan›n yap›m› durdurulur.102

alanlarda yo¤unlaflmakta ve devlet eliyle yap›lmakta

Bu geliflme üzerine Sadaret taraf›ndan, Osman-

idi. 19. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan sonra yeniden dü-

l› Kibrit fiirketi’nin özel vekili bulunan Halphen‘e fab-

zenlenen ticaret kanunlar› ile ülkede sanayileflme ça-

rika yap›m› için daha uygun bir arazi bulmalar› öneri-

l›flmalar›n›n önünün aç›ld›¤› ve özel teflebbüsün sa-

lir. fiirket yetkilisi Halphen ‘in yapt›¤› araflt›rmalar so-

nayi ve endüstri alan›nda bir tak›m giriflimlerde bu-

nucunda, Küçükçekmece Gölü’nü denize ba¤layan bo-

lunmufl oldu¤u görülür. Bu teflebbüslerde yeterli ser-

¤az üzerinde bulunan ve mülkiyeti Sultan II. Mahmut

maye birikimine sahip olmayan yerli sanayiciler yeri-

Vakf›’na ba¤l› bulunan bir arsa bulunur. Halphen, 22

ne, yabanc› sermaye ile kurulan flirketlerin aktif ola-

Ekim 1892 tarihinde Baflbakanl›¤a vermifl oldu¤u di-

rak piyasaya girmifl oldu¤unu görmekteyiz. Bu flirket-

lekçesinde; söz konusu yerde bulunan arsan›n, yerle-

lerden biri de Frans›zlar taraf›ndan kurulmufl olan

flim yerlerine uzak olmas› nedeniyle fabrika yap›m›na

Osmanl› Kibritleri Anonim fiirketi (Sociètè Anonym

uygun bir yer oldu¤unu belirtir ve k›fl gelmeden inflaa-

des Allumettes Ottomanes) dir.

ta bafllanmas› için ruhsat talep eder.

19.yüzy›l›n sonlar›nda yabanc› yat›r›mc›lar

Bunun üzerine ‹stanbul Belediyesi taraf›ndan,

için düzenlenen ticaret kanunlar›ndan faydalanmak

Küçükçekmece’de seçilen bu yerin fabrika kurmaya

ve bu do¤rultuda yat›r›m yapmak isteyen yabanc› gi-

uygun olup olmad›¤›n›n belirlenmesi amac› ile bir rapor

riflimciler aras›nda bulunan Frans›zlar, ‹stanbul’da

haz›rlanmas› gündeme gelir. Bu amaçla söz konusu ye-

modern bir kibrit fabrikas› kurmak üzere çal›flmalara

re, 5 Kas›m 1892 tarihinde Ticaret ve Nafia Bakanl›¤›

bafllarlar. ‹lk önce fabrika kurulacak arsay› bulmak

taraf›ndan bir fen heyeti gönderilir. Heyetin bafl›nda

için ifle koyulurlar. Uzun araflt›rmalar sonucunda

bakanl›¤›n fen heyeti bafl ressam› Kirkor Efendi ile ‹s-

mülkiyeti Hazine-i Hassa’ya ba¤l› Kurba¤al›dere

tanbul Belediyesi Hendesehane’sinin muallim me-

102

BOA. BEO 142/10628-6

Çiftli¤i’nin 56 atik dönümlük arazisi, Kav ve Kibrit Osmanl› fiirketine 40 seneli¤ine tahsis edilir. 24 May›s 1892 tarihinde flirketin idare meclisi baflkan› Nuri Beyefendi ile Hazine-i Hassa ‹daresi aras›nda bir anlaflma imzalan›r. Kad›köy Kazas›’na ba¤l› Çifte Havuzlar civar›nda yap›lmas› planlanan fabrikan›n inflaat›na bafllan›l›p belli bir aflamaya geldikten sonra, kibritin ihtiva etti¤i kimyevi maddelerin patlay›c› özelli¤i bulundu¤u ve insan sa¤l›¤› bak›m›ndan tehlikeli maddeler içerdi¤i flayias› halk aras›nda yay›lmaya bafllar. Fabrikan›n mesire alanlar›na yak›n olmas› ve yak›n çevresinde meskenler bulunmas› nedeniyle çevre halk› da fabrikan›n yap›lmas›na karfl› giriflimlerde bulunurlar. Bu giriflimler sonucu, Hazine-i Hassa Nâz›r› Mikail Portakalyan Pafla taraf›ndan 27 Kibrithane’nin vaziyet plan›.

84 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 85

Kibrithane’nin topo¤rafyas›.

muru Binbafl› Asaf Bey bulunmaktad›r. Bu heyet tara-

lar›n kaplayaca¤› ve bu durumun da tarihi de¤eri bulu-

f›ndan bir rapor haz›rlan›r. Haz›rlanan bu raporda,

nan ve askeriyenin kullanm›fl oldu¤u önemli yollar-

yap›lmas› istenilen fabrikan›n demiryolunun 23. km

dan biri olan Çekmece Köprüsü’nün y›k›lmas›na ne-

civar›nda Küçükçekmece Köyü’ne 1080 ve istasyona

den olaca¤›, ayr›ca gölde yap›lmakta olan bal›k avc›l›-

800 m mesafede bulundu¤u, demiryolu hatt› ile gölün

¤›n› da yok edece¤i gibi civar köylerin temiz havas›n›

aras›nda ve anayolun bitifli¤inde olmas› nedeniyle ve

da kirletece¤i belirtilmifltir.103

fabrikada yan›c› ve parlay›c› imalat› yap›laca¤›ndan ve

‹stanbul Belediyesi’nin bu olumsuz raporu

askeri nakliyat›n da bu demiryolu hatt› ile yap›lmas›

üzerine Ticaret ve Naf›a Bakanl›¤› taraf›ndan yeniden

nedeniyle, kibrit fabrikas›n›n orada yap›lmas›n›n çok

bir rapor haz›rlat›lmas› gündeme gelir. Bu amaçla,

mahzurlu oldu¤u dile getirilir. Yine raporda, Allah ko-

Daire-yi Askeriye, Bahriye Nezareti ve Tophane-i

rusun, bir patlama ve y›k›m meydana gelmesi duru-

Amire taraf›ndan görevlendirilen, Erkân› Harbiye

munda demiryolu hatt›n›n çal›flmaz olaca¤›, gölün

Miralaylar›ndan ‹brahim Emin b. Muhyiddin, Barut-

aya¤› kapanarak ön taraflar›nda bulunan meydan› su-

hane-i Âmireler Memuru Miralay Es-Seyyid Necip b.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 85

103

BOA . BEO 142/10628-19


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

Frans›z Kibrit Fabrikas›, 2008

8:19 PM

Page 86


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 87


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 88

fierafettin, Bahriye Esaiyye Miralaylar›ndan Abdullatif ve Bahriye Kola¤alar›ndan Mehmet R›za isimli uzman kifliler taraf›ndan 30 Kanunu evvel 1308 /11 Ocak 1893 tarihinde bir rapor haz›rlan›r.104 Küçükçekmece civar›nda yap›lmas› düflünülen Kibrit Fabrikas›’n›n belirlenen yerine dair rapor: Kibrit Fabrikas›n› yapacak flirket taraf›ndan seçilen iki yerden birincisi; Rumeli Demiryolu’nun 19. kilometresi civar›nda ve Ayestafanos (Yeflilköy) ‹stasyonu’nun 1800 metre bat›s›ndaki yerdir. Buras› Baruthane-i Amire’ye takriben 4 kilometre mesafededir. Di¤eri; Söz konusu demiryolu hatt›n›n 22. kilometresine yak›n Küçükçekmece Köyü istasyonu civar›nda, demiryolu hatt›yla gölün aras›nda kalan arazidir. Bu iki mevkiden Küçükçekmece civar›ndaki mevki, Baruthane ve Demiryolu hatt›na daha uzak olup fabrika yap›lmas›na daha elveriflli bulunmaktad›r. Bu nedenle Ayestafanos civar›ndaki birinci yerden vazgeçilerek, Küçükçekmece civar›ndaki ikinci yerle ilgili çal›flKibrithane’nin mevkii ve kibritin yap›l›fl›n› anlatan rapordan bir sayfa.

malara baflland›. Ve afla¤›da arz edilece¤i üzere bu bölgede kibrit fabrikas›n›n yap›lmas›nda herhangi bir mahzur görülemedi. Bu mevki hakk›nda, daha önceden oraya giden memurlar taraf›ndan verilen raporda ortaya konulan

Dördüncüsü; Çekmece ve Kalatarya (fienlikköy)

mahzurlardan biri, ilk önce buraya infla olunacak fabri-

Köyleri ve civar›n›n temiz havas›n› tamamen kirletece¤i

ka, Rumeli Demiryolu bitifli¤inde bulunup yan›c› mad-

gibi hususlar›ndan ibarettir.

deler imalat fabrikas› olmas› nedeniyle, bir yanma ve

Fenni nedenler ortaya konulmaks›z›n belirtilen bu

patlama olmas› durumunda tren hatt›n›n ifllemez hale

mahzurlar›n araflt›r›l›p incelenmesi için kibritin kaç çe-

gelece¤idir.

flit maddeden meydana geldi¤i, bunlar›n içinde hangi

‹kincisi; bir yanma ve y›k›lma meydana geldi¤in-

tehlikeli maddelerin bulundu¤u ve tehlikelerinin derecesi

de gölün aya¤› kapanarak gölün civar›nda bulunan ve

ile bu tehlikeleri bertaraf etmenin çarelerinin mümkün

afla¤›da kalan mahalleri su basaca¤› ve Çekmece Köprü-

olup olmad›¤›n›n araflt›r›lmas› gerekiyor.

sü’nün y›k›lmas›na neden olaca¤›d›r.

Bu bölümde yapt›¤›m›z incelemelerde Doktor

Üçüncüsü; bu durumda Çekmece Gölü’nde yap›-

Paul Labarthe’›n Dictionnaire Populaire De Médecine Usu-

lan bal›kç›l›¤›n zarar görece¤i ve bal›k av›ndan yap›lan

elle ad›ndaki kitab›n›n 97 ve takip eden sayfalar›ndaki

büyük istifadenin yok olaca¤���,

kibritler için, afla¤›daki terkipler yaz›l› bulunmaktad›r.

88 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

104

BOA. BEO 142/10628


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 89

Birinci Terkip: Tutkal, Beyaz fosfor, Cam tozu, Hamz

dana geldi¤i ve bu hamurun patlamas› halinde olan te-

tutya, Su.

sirleri yanma özelli¤i bulunan hamur parçalar›n›n et-

‹kinci terkip: Zamk, Beyaz fosfor, Hamz kurflun,

rafa saç›lmas›ndan ve fabrikada yang›n tehlikesi dahi

Hamz azot, Su.

bir hayli miktar kibritin ya kurutulurken veya balya

Üçüncü terkip: Zamk, Beyaz fosfor, Güherçile, Klo-

yap›l›rken tutuflup kendi kendine bulunduklar› ma-

rat de potas, Hamz tutya, Su.

halde yanmas›ndan ibaret oldu¤u beyân olunur.

Dördüncü terkip: Fromat de potas, Klorat de potas,

Di¤er bir f›kras›nda bundan 20-25 sene evvel

Hamz kurflun, Kibrit Antimon, Toz halinde sünger

kadar bu yolda baz› tehlikeler ve kay›plar meydana gel-

tafl› veya cam, Zamk, Su

mifl ise de flimdilerde al›nan tedbirler ve hamurlar›n

Alt taraf›nda birinci, ikinci terkiplerde patla-

terkiplerinde yap›lan iyilefltirmeler sayesinde bu gibi

y›c› maddeler olmad›¤›n›n beyan› ile yaln›z beyaz

tehlikelerin önü al›nd›¤› ve bu iyilefltirmelerde fosforla

fosfor buhar›n›n havas› kapal› bir mahalde çal›flan ifl-

klorat de potas›n kibrit hamurunda birlikte kullan›lma-

çilerde meydana getirece¤i illet ve hastal›klar say›l-

yarak ayr›lmas›ndan ibaret oldu¤unu beyan ediyorlar ki;

maktad›r. Söz konusu hastal›klar›n meydana gelme-

burada verilen terkip yukar›da Labart’›n ifadeleri s›ra-

mesi için gerekli tedbirleri alman›n ve bu tedbirler

s›nda 5. terkip olmak üzere yazd›¤›m›z terkibin ayn›d›r.

çerçevesinde özellikle kendi kendine parlay›p yanma

Bu anlatm›fl oldu¤umuz ifadelerden, kibrit

tehlikesini ortadan kald›rmak için afla¤›da beyan olu-

fabrikalar›nda patlama yüzünden meydana gelen

nan k›rm›z› fosforlu kibrit tertibat›n› zikrediyor.

tehlikeler, bundan y›llarca önce fabrika içinde bulu-

Beflinci Terkip:

nan iflçiler bak›m›ndan ortaya konulmufl ve bunun

Klorat de potas Kibrit antimon

Kibritlerin uçlar›na konulacak hamurun içeri¤i

Su

da gerekli tedbirler ile flimdilerde önü al›nm›fl oldu¤u anlafl›l›yor. Klorat de potas›n banliyö trenlerini (flimendi-

K›rm›z› fosfor Kibrit Antimon Kuru tutkal

fer) havaya uçurdu¤una veya uçuraca¤›na, fabrikalar› Kibrit kutular›na sürülecek hamurun içeri¤i

y›karak göl ayaklar›n› doldurup, araziyi sular›n basaca¤›na, bal›klar hakk›nda bir tehlike oluflturaca¤›na

Su

veya verece¤ine, bir iki kilometre mesafedeki köyle-

Cam tozu

rin temiz havas›n› kirletece¤ine dair, yapm›fl oldu¤u-

‹flte kibritleri için kabul olunmufl olan terkipler flun-

muz araflt›rmalarda her hangi bir f›kraya tesadüf edi-

lardan ibarettir.

lememifltir. Ve vazife-i acizânemizce meselenin bun-

‘Ambroise Tardieu’un Dictionnaire D’hygiène Publique Et De Salubrité ad›ndaki 5 cilt lügatinin 1.

dan fazla derinlemesine incelenmesine de gerek olmad›¤›n› düflünmekteyiz.

cildinin 72. sayfas›ndan 109. sayfas›na kadar kibritler

Nitekim Küçükçekmece civar›nda seçilmifl

hakk›nda olan aç›klamalar çerçevesinde kibrit fabri-

olan fabrika yeri konusunda komisyonumuz taraf›n-

kalar›nda yan›c› ve parlay›c› özelli¤i bulunan kibrit

dan verilen karar; fabrikada kullan›lacak Klorat de

hamurunun patlamas›, fosforla klorat de potas›n kib-

potas›n bir ihtiyat tedbiri olmak üzere fabrikadan uzak

rit hamurunda birleflmesinden ve bunlar›n pulsuz

olarak Baruthane’nin muhafazas› alt›nda bulunan bir

olarak terkip olunup dikkatsiz kullan›lmas›ndan mey-

mahalde saklanmas› ve her gün kullan›lacak miktar›n

Dünden Bügüne Küçükçekmece 89


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 90

oradan fabrikaya getirilmesi flart›yla ad› geçen yerin

Sadaret Makam›na,

fabrika kurulmas›na uygun oldu¤undan ibarettir. Bu

Sadaret tezkeresi ekleriyle birlikte elimize ulaflm›fl olup,

konuda emir ve ferman Padiflah hazretlerinindir.

Padiflah hazretlerinin huzurlar›na takdim edilmifltir.

Ticaret ve Naf›a Bakanl›¤› taraf›ndan, uzman kifli-

Gere¤i üzere Padiflah hazretlerinin iradeleri ç›km›fl ol-

lere haz›rlatt›r›lan bu olumlu rapor üzerine bakanl›k, fiu-

makla bu konuda emir ve ferman Padiflah hazretlerine

ra-y› Devlet’in de mütalaas›n› alarak, durumu bir yaz› ile

aittir.

bakanlar kuruluna iletir.105 18 Ocak 1893 tarihinde Ba-

4 Rebiü’l evvel 1311/ 2 Eylül 1309[Miladi: 15 Eylül 1893]

kanlar kurulunda yap›lan müzakereler sonucunda al›nan

Padiflah hazretlerinin Baflkâtibi Süreyya:

karar üzerine, Sadaret (Baflbakanl›k) taraf›ndan, fabrikan›n kuruluflu iradesi al›nmak üzere 31 A¤ustos 1893 tari-

Bu tarihten sonra yap›m›na bafllanan fabrika-

hinde padiflah hazretlerine sunulur.106 Ve nihayet Küçük-

n›n, Agop Bey taraf›ndan yap›lan projesinde,

çekmece’ye Kibrit Fabrikas› yap›lmas› ruhsat›, 15 Eylül

80x63m (4980 m2) büyüklü¤ünde oldu¤u görül-

1893 tarihinde verilen padiflah iradesi ile al›nm›fl olur.

mektedir. Yine ayn› projede Küçükçekmece’ye giden yola yak›n bir mesafeye de 120 m2 büyüklü¤ünde bir

Daire-i Sadaret Say›: 516

lojman infla edilmesinin kararlaflt›r›ld›¤› görülmek-

105

BOA. MV 73/36

tedir. Fakat günümüzde mevcut olmayan bu lojma-

106

BOA. ‹. TNF 1313. Ra.4.

Devletli Efendim Hazretleri Kibrit Fabrikas› yap›lmas› için daha önceden padiflah hazretlerinin yüce iradeleri ile izin verilmiflti. ‹mtiyaz verilen flirket taraf›ndan Küçükçekmece Köyü ile istasyonu aras›nda bulunan ve Evkaf-› Hümayun’dan mazbut cennetmekân Sultan II. Mahmut Han hazretleri vakf-› flerifinden senelik 7 kurufl icare-i müecceleli 4 kurufl 15 para mukataa-i zeminli 25 atik dönüm mülk, sahil taraf›nda 5000 m2 arsa üzerine müfltemilat ile birlikte bir fabrika yap›lmas› padiflah hazretlerinin izinleri ile oldu¤undan, bu iznin uygulama aflamas›na geçmesi ve söz konusu arsan›n bedel-i öflre ba¤lanmas› hususunun Defter-i Hakani (Tapu Bakanl›¤›)’ye havalesi ve Nafia (Bay›nd›rl›k) Bakanl›¤›’na bilgi verilmesine dair fiura-y› Devlet (Dan›fltay)’den tanzim olunan mazbata, ekleri ile beraber arz ve takdim edilmifltir. Bu konuda Padiflah hazretlerinden nas›l bir emir ve irade buyrulur ise, o iradeye uygun olarak gere¤i yerine getirilece¤inin beyan› ile Sadaret tezkiresi kaleme al›narak huzurlar›n›za takdim olundu, efendim. 18 Safer 1311/ 8 A¤ustos 1309 [31 A¤ustos 1893] Sadrazam ve padiflah dan›flman›: Cevad

90

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Kibrit Fabrikas› yap›lmas›na dair padiflah iradesi.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 91

n›n, yap›lan araflt›rmalar›m›zda hiç infla edilmedi¤i

tehlikesiz ancak daha pahal›yd›. Osmanl› Kibritleri

anlafl›lm›flt›r.

Fabrikas›, 1900’lü y›llar›n bafllar›na dek üretime de-

Küçükçekmece Osmanl› Kibritleri Fabrika-

vam edecek ancak verimli olamad›¤› için bir süre

s›’n›n 1897 y›l›n›n Mart ay›nda üretim faaliyetlerine

sonra kapat›lacakt›. Yap›m›ndan bu güne 113 y›l geç-

bafllad›¤› rivayet olunmaktad›r. Osmanl› Kibritleri

mesine ra¤men, geçirdi¤i onca y›llara meydan oku-

Fabrikas›, dört büyük daireden oluflmakta ve döne-

yan yap›, bugün halen kullan›l›r bir durumdad›r. Gü-

minin büyük fabrikalar›ndan biri olma özelli¤ine sa-

nümüzde yap›n›n bir k›sm›nda lastik üretimi yap›l-

hip bulunmaktayd›. Zor flartlar alt›nda kurulan bu

makta ve bir k›sm› da mermer iflleme atölyesi olarak

fabrika, iç pazar›n neredeyse yar›s›n› karfl›lamakta ve

kullan›lmaktad›r.

Avrupa’ya kibrit bile ihraç edilmekteydi.

Osmanl› Kibritleri Fabrikas›’n›n cephe karak-

Osmanl› Kibritleri, Karadeniz’den getirilen

teri bozulmadan günümüze kadar ulaflm›flt›r. Tek

kavak ve ›hlamur a¤açlar›n›n kütüklerinden imal

katl› olan binan›n d›fl duvarlar› kâgirdir. fiet çat›l›

edilmekteydi. Kibrit çöpleri ve kutusunun yap›ld›¤›

(tepeden ayd›nlanmas›na imkân veren örtü sistemi)

kütükler önce buhar kazanlar›nda yumuflat›l›r, elyaf-

çelik konstrüksiyonlu çat›y› profilli demir ayaklar ta-

lar› fliflirilerek kabuklar›ndan ayr›ld›ktan sonra ke-

fl›maktad›r. Fakat bugün fabrika, bölücü duvarlar ile

sim makinesine gönderilirdi. Kibrit çöplerinin elli

befl birime bölünmüfltür.

tanesi bir araya getirilerek kesilir, kutular› ise ayr›

19. yüzy›l›n eklektik (özgün, seçici) üslubuyla

makinelerde imal edilirdi. Kurutma iflleminin ard›n-

yap›lm›fl olan fabrikan›n cephesi, do¤u ve bat› yönü

dan kibritler, fabrikan›n kimya hanesinde haz›rlanan

düzen olarak simetriktir. Yaln›z do¤u cephesinde

ecza macunlar›na bat›r›larak kutulamaya haz›r hale

tu¤la dekoratif elemanlar daha fazla kullan›lm›flt›r.

getirilirdi. Üzerine Osmanl› Kibritleri yaz›l› Türkçe

Ne yaz›kt›r ki, duvarlarda baz› pencere ve kap›lar ka-

ve Frans›zca etiketler yap›flt›r›ld›ktan sonra kutular,

pat›lm›fl olup, zaman içinde farkl› yerlerden cephe

arabalarla tafl›n›r ve içlerine kibrit çöpleri yerlefltiril-

düzenine uyumsuz kap›lar aç›lm›flt›r. Fabrikan›n bat›

dikten sonra onarl›k paketler halinde sand›klara ko-

cephesinde makinelerin buharla çal›flt›¤› döneme ait

nulurdu. ‹çinde elli kibrit çöpü olan kibrit kutular›,

bacalar hâlâ durmaktad›r.

7.200 kutudan oluflan sand›klara konularak sat›fla su-

Osmanl› Kibritleri Fabrikas›, ‹stanbul 1 nu-

nulmaktayd›. Günde on befl sand›k kibrit üreten fab-

maral› Kültür ve Tabiat Varl›klar›n› Koruma Kurulu

rikada, büyük ço¤unlu¤u kad›nlardan oluflan iki yüz

taraf›ndan 27.08.1991 gün ve 2717 say›l› karar› ile tes-

iflçi ve elli personel çal›flmaktayd›. O dönemin mo-

cil edilmifltir. Fabrika hakk›nda iki farkl› bilgiye ula-

dern fabrikalar›ndan biri olan Osmanl› Kibritleri

fl›lm›flt›r. ‹lki, Giz'in Baflbakanl›k Osmanl› Arflivinde

Fabrikas›’nda üretilen kibritlerin bir özelli¤i de kib-

yapt›¤› araflt›rmalar sonucu ulaflt›¤›n› bildirdi¤i bir

ritlerin kibrit kutular›n›n kenar›nda bulunan eczal›

belgeye dayanmaktad›r.107 Di¤eri ise, Ökçün'ün

k›sma sürtülerek yak›l›yor olmas›yd›. Üretilen bu

1913-1915 sanayi say›m› bilgileridir.108 Giz'den edi-

kibritlerden önce yand›¤›nda çevreye k›v›lc›mlar

nilen bilgilere göre; Avrupal› bir flirket, 1893-2'de

saçmakta olan zehirli fosforlu kibritler üretilmektey-

kibrit üretmek üzere gerekli olan imtiyaz› alm›flt›r.

di. Osmanl› Kibritleri o dönemde art›k üretilmesin-

Askerî makamlar›n yapt›¤› incelemenin ard›ndan,

107

Giz, 1969: 18-9

den vazgeçilmifl olan fosforlu kibritlere göre daha

Florya ile Küçükçekmece aras›nda demir yoluna 22

108

Gündüz Ökçün, 1997: 183

Dünden Bügüne Küçükçekmece

91


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 92

km mesafede bir Frans›z'a ait arsa üzerinde fabrika

5. Aflama: Bu kütüklerden daire hareketli rendeler

kurulmas›na izin vermifltir. Giz, yan›nda 120m2’lik

ile kibrit çöpü kal›nl›¤›nda tabakalar elde edilir.

bir lojman olan fabrikan›n 60x83 m (4.980 m2) bü-

Kibrit kutusu imalat› için kullan›lacak tabakalar›n

yüklü¤ünde oldu¤unu bildirmektedir. Ancak lojman

kal›nl›¤› daha az tutulur.

infla edilmemifl, fabrika da bilinmeyen nedenlerle

6. Aflama: Burada kibrit tabakalar› tam kibrit boyun-

üretime geçmemifltir.

da uzunlamas›na kesildikten sonra ellisi üst üste ge-

Ökçün'ün verdi¤i bilgiler do¤rultusunda da

tirilir ve 50 tabaka birden tezgah b›ça¤›yla kesilir ve

Kibrit Fabrikas›, 1886'da 40 y›l süre ile Mösyö Letra-

alttaki arabaya dökülür. Bu arabalar raylar üzerinde

nej ve fiürekâs›na verilen imtiyaz üzerine, 1888'de

hareket ederek taklak makinesine sevk edilir. Kutu

44.000 lira sermaye ile bir Frans›z flirketi taraf›ndan

ve mahfazalar›n imalat›nda kullan›lacak tabakalar

kurulmufltur.

bükülecek yerlerden çizilerek elde edilir.

Servet-i Fünun'da 22 Eylül 1898 tarihinde ya-

7. Aflama: Kibritler arabalar ile taklak makinesine

y›nlanan "Osmanl› Kibritleri, Küçükçekmece Fabrika-

konulur, bu makineler kendi ekseninde dönerken

s›n› Bir Ziyaret" bafll›kl› makalede: Mösyö Tavrinye

içinden çok s›cak hava geçer, böylece daha önce

Osmanl› Devleti'nde, bir kibrit fabrikas› infla etmek

nemli olan kibrit çubuklar› kurutulur. Mahfaza ve

üzere yard›m alarak anonim bir flirket kurmufl ve bu

sürgülerin yap›m›nda kullan›lacak tahtalar baflka

büyük fabrikay› Küçükçekmece Gölü'yle Edirne Demir

tezgahlarda ifllenir ve üst üste dizilerek makineye ve-

Yolu'nun aras›nda infla etmifltir.109 Fabrika, Çekmece

rilir. Makinenin bir taraf›ndan gerekli olan "en"de

Tren ‹stasyonu'nun ilerisinde Göl'ün denize ba¤land›-

mavi ka¤›t fleridi gelir.

¤› düzlük bir alandad›r. 2 Mart 1313 (14.5.1897) tari110

hinde üretime bafllam›flt›r.

Di¤er taraf›nda kola çana¤› vard›r. ifllem bafllay›nca tahtan›n birini al›r, büker ve mavi ka¤›da ko-

Fabrika 4 büyük birimden oluflmaktad›r. Fab-

la sürer sonra kolal› ka¤›d› bükülmüfl mahfaza veya

rikan›n ç›k›fl› ise arka taraftand›r ve iskeleye gelen kü-

sürgüye yap›flt›r›r. ‹mal edilen kutular ise arabalara

tüklerin depoya tafl›nmas› buradan sa¤lanmaktad›r.

doldurulur. Tezgahlar›n bafl›nda bulunan kad›n ise üretimi kontrol eder.

Kibritin üretim aflamalar› flöyledir: 1. Aflama: Karadeniz sahilinden getirilen kavak ve

8. Aflama: Kutular›n üzerine fabrikan›n ismi yaz›l› etiket yap›flt›r›l›r.

›hlamur kütükleri "etüv"lere sokularak su buhar› ile

9. Aflama: Taklak makinesinde kuruyan kibritler

birkaç saat bekletilir ve elastik hale getirilir.

arabalarla elek makinesine götürülür ve standart d›-

2. Aflama: Etüvden ç›kan kütüklerin hareketli tez-

fl› nesneler ay›klan›r.

gahlarda testerelerle tam 52 cm uzunlu¤unda kesilir.

10. Aflama: S›ralama makinesine küfelere karma ka-

3. Aflama: Kütüklerin kabuklar› balta ile s›yr›larak

r›fl›k halde dökülen kibritler sallanarak kendi ken-

ç›kar›l›r.

dine istif olup gözlere dolar.

4. Aflama: Su buhar› ile doygun hale gelmifl ve ka-

11 . Aflama: Burada s›ralanm›fl kibritler uzun mahfa-

Servet-i Fünun, say›: 339, sene R. 10 Eylül 1314/M.22 Eylül 1898

buklar› soyulmufl olan kütükler torna tezgahlar›na

zalar içine al›n›r.

110

verilir ve ç›k›nt›lar›n düzeltilmesiyle düzgün silindir

12. Aflama: Üst üste bir arada s›ralanm›fl kibritler, iki

kütü¤ü haline dönüfltürülür.

taraf›na keçe yap›flt›r›lm›fl tahta cetveller üstüne al›n›r.

92

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

109

Gül Köksal, ‹stanbul’daki Endüstri Miras› ‹çin Koruma ve Yineden Kullan›m Önerileri, 2005.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 93

Servet-i Fünun Dergisi’nde Küçükçekmece Kibrit Fabrikas›, (1898)


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 94

Küçükçekmece Osmanl› Kibrit Fabrikas› manzaralar›ndan: Kutular›n imali / Servet-i Fünun, agm.

Küçükçekmece Osmanl› Kibrit Fabrikas› manzaralar›ndan: Kutulara kibrit doldurulmas› / Servet-i Fünun, agm.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 95

13. Aflama: Üzerlerindeki kibritlerle bu cetveller bir araya getirilip üst üste dizilir, 15-20 adedi bir çember içine al›n›p s›k›flt›r›l›r, birbirinden ayr›k biçimde kimyahaneye sevk edilir. 14. Aflama: Çember kimyahanede haz›rlanm›fl s›cak "parafin"e bat›r›l›r, kibritlerin uçlar› ›slan›r, sonra macuna sokulup ç›kar›l›r. Böylece çemberlerde s›k›lm›fl ve levha halinde konulmufl kibritlerin uçlar› eczalanm›fl bulunur. Sonra tekrar rafl› arabalara dizilir. Tak›m›yla etüv makinesi içine gider, orada macun kurur. 15. Aflama: Çemberler di¤er makinelerde aç›l›r, kibritler üst üste istif olunarak eski flekline dönüfltürülür. 16. Aflama: ‹stif olmufl kibritler doldurma tezgahlar›na verilir. Onlar›n bafl›nda bulunan kad›n iflçiler haz›rlanm›fl kibrit kutular›n›n sürgüsünü elleriyle uzat›rlar. Makineler ile her bir kutuya elli tane kibrit konulur. Sonra sürgü mahfazaya yerlefltirilerek

Küçükçekmece Osmanl› Kibrit Fabrikas› manzaralar›ndan a¤aç kütüklerin k⤛t gibi tabaka-i rakika haline getirilmesi ve çenberlere al›nm›fl kibritlerin eczalanmas›/ Servet-i Fünun, agm.

küfeye at›l›r. 17. Aflama: ‹çi kibrit dolu kutular uzunlamas›na yan yana getirilip bir tezgaha verilir ve buradaki rayl› sistemle yürütürler. Bir yandan f›rçalarla kutular›n iki taraf›na ecza sürülür. Do¤rusu fabrikan›n imal etti¤i kibritler atefl almas› için mutlaka kendi kutusunun kapa¤›ndaki eczaya sürülmelidir. Bunun için imalat s›ras›nda hiçbir tehlike söz konusu de¤ildir. 18. Aflama: Kutular otuzar otuzar paketlenip üzerlerine etiket yap›flt›r›l›r ve sand›klara konularak piyasaya sunulur.

Dünden Bügüne Küçükçekmece

95


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 96

OSMANLI-RUS SAVAfiLARI'NDA

olmayan tüm donanmam›z yand›, 57 gemi batt›, 6000

KÜÇÜKÇEKMECE

denizci öldü (20 Ekim 1827). Bu yap›lan bask›n tarihe "Navarin Facias›" diye geçti.

II. Mahmut devrinde, Osmanl› Devleti'nin askerî gü-

Eflak ve Bo¤dan'› iflgal eden Ruslar Tuna'ya ka-

cü çok zay›f bir durumdayd›. Padiflah, e¤itimli asker

dar indiler. fiumnu, Silistre ve Edirne yolundan gele-

eksikli¤i nedeniyle zor durumda bulunan orduyu e¤i-

rek ‹stanbul'u tehdit etmeye bafllad›lar. Bu durumda

timli hale getirerek modern bir ordu oluflturmak isti-

Küçükçekmece askeri aç›dan önem kazanarak baflkent

yordu. Bunun ilk ad›m› olarak 1826'da Yeniçeri Oca¤›

‹stanbul'un ön karakolu durumuna geldi. Osmanl›

kald›r›larak yerine Asâkir-i Mansure-i Muhamme-

Rus Savafl›'n›n tarihini yazan Von Moltke, Büyük ve

diye kurulmufltu.

Küçük Çekmecelerdeki mevzilerin düflmanca al›na-

Osmanl› ordusunun bu zay›f durumundan isti-

maz oldu¤unu kaydetmektedir. Çünkü önemli savun-

fade etmek isteyen Ruslar, bunu bir f›rsat olarak gö-

ma hatlar› burada yap›lm›fl ve ‹stanbul'un savunulma-

rerek Ah›ska üzerine yürüdüler. Öte yandan Mehmet

s›nda bu hatt›n afl›lamaz oldu¤u bilinmekteydi.

Ali Pafla'n›n Mora'ya yerleflmesi Rusya, ‹ngiltere ve

Osmanl› Devleti, Yeniçeri Oca¤›n› kald›rarak

Fransa'y› endifleye düflürmüfltü. Bu üç devlet 1827'de

henüz kurulmufl bulunan Asakir-i Mansure-i Mu-

Londra'da aralar›nda bir anlaflma yapt›lar. Bu anlafl-

hammediyeyi tam olarak teflkilatland›ramam›fl oldu-

man›n esas›, Yunanistan'a ba¤›ms›zl›k vermek ve

¤undan Ruslara karfl› önemli bir varl›k gösteremedi.

Türklerin Mora'dan ç›kmas›n› sa¤lamakt›.

II. Mahmut bar›fl istemek zorunda kald›. Ruslarla ya-

Bu s›rada Osmanl› ve M›s›r donanmas› Mora

p›lan bar›fl antlaflmas›nda: Osmanl› Devleti, Rus ge-

Yar›madas›'n›n güneyindeki Navarin Liman›'nda de-

milerinin Bo¤azlardan serbestçe geçifli, ba¤›ms›z Yu-

mirli yat›yordu. Ruslar, savafl ilan etmeden, Osman-

nan Devleti kurulmas›, S›rplara muhtariyet tan›nma-

l›-M›s›r donanmas›na savafl açt›lar. Harp nizam›nda

s›, Osmanl›'n›n Kafkasya üzerindeki tüm haklar› ve

1877-1878 Osmanl›-Rus Harbi’nde Türk mültecilerin ‹stanbul’a geliflini tasvir eden bir gravür.

96 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 97


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 98

Karadeniz k›y› kontrolünün Ruslara devri gibi flartla-

93 HARB‹'NDE KÜÇÜKÇEKMECE

r› kabul ederek çok a¤›r bir anlaflma imzalamak zo-

‹lk ça¤lardan Osmanl›'n›n son dönemine kadar çok

runda kald›.

önemli bir geçifl noktas› ve verimli araziler üzerinde

1829 Edirne muahedesiyle biten harpte, Rus

bulunan Küçükçekmece, 1877-78 Osmanl› Rus Savafl›

ordular› Edirne'ye girmifl, Yunanl›lara istiklal, S›rp-

s›ras›nda Yeflilköy'e kadar ilerleyen Rus ordusu tara-

lara muhtariyet vermek suretiyle Trakya büyük bir fe-

f›ndan yak›l›p y›k›ld›. Kasabada oturanlar Rus zul-

laketle karfl› karfl›ya kalm›flt›. Birçok yer yak›l›p y›k›l-

münden kaçarak daha güvenli bölgelere gittiler. Rus

m›fl, birçok nüfus zayi olmufl, halk büyük kay›p ve za-

iflgaline kadar Küçükçekmece'de bulunan hükümet

rarlara u¤ram›flt›r. ‹flgal ordusunun önünden kaçan

binas›n›n da buradan Bak›rköy'e tafl›nm›fl oldu¤unu

halk köylerini terk ederek muhacir durumuna düfl-

28 Aral›k 1878 tarihli arfliv belgesinden anlamaktay›z:

müfllerdir. Bu savafl sonucu sadece K›r›m'dan gelen

Küçükçekmece kazas› hükümet dairesinin Ba-

muhacirlerin say›s›n›n 200 bin kifliye ulaflt›¤› ifade

k›rköy'e nakledilmesi talebi üzerine mahalliyle yap›-

edilmektedir.

111

lan yaz›flmalar sonucu verilen cevapta: Küçükçekme-

Ruslar Trakya'da 93 gün kald›ktan sonra çekil-

ce kazas› halk›n›n hemen hemen tamam› Rus istila-

mifllerdir. Bu savafl esnas›nda bir y›l boyunca Rami

s›yla birlikte da¤›lm›fl olup, burada 10 hane ve birkaç

K›fllas›'nda kalan Sultan II. Mahmut, 1829 k›fl›nda, o

dükkan kalm›flt›r. Ayr›ca hükümet kona¤›n›n Ruslar

s›rada henüz yeni olan buharl› bir vapurla Büyükçek-

taraf›nda oturulmaz derecede tahrip edilmesi nede-

mece'ye gelmifl, buradan Balatina Köyü’ne giderek o

niyle tamir edilmesi hem uzun zamana hem de büyük

çevrede avland›ktan sonra, yine vapurla Küçükçek-

masraflara muhtaç oldu¤undan, hükümet heyetinin

mece'ye geçmifl ve geceyi buradaki Barutçubafl› Köfl-

Bak›rköy'de kalmas› ve burada geçici olarak bir hü-

kü'nde geçirmifltir.

kümet merkezi edinilmesiyle, Küçükçekmece'nin de muhafazas› için bir miktar zabtiye b›rak›lmas› gerekmektedir.112 Küçükçekmece bölgesinde bulunan köyler, çiftlikler ve orman alanlar› da Ruslar taraf›ndan iflgal edilerek yak›l›p y›k›lm›flt›r. Ruslar›n zulmüne u¤rayan bölge sakinleri bu zulümler karfl›s›nda kaçacak yer aram›fllar, Eyüp civar›na ve ‹stanbul'un yak›n semtlerine ak›n etmifllerdir. Müslüman ahaliye uygulanmakta olan bu zulme bölgede bulunan köylerde ve çiftliklerde oturan Rum ve Bulgar ahalinin de ortak oldu¤unu görmekteyiz. Yine bölgede Rus zulmüne u¤rayan Edirne'nin Dimetoka ahalisinden 33 kiflinin ‹stanbul'a göndermifl olduklar› dilekçede, Rus zulmünün vard›¤› boyutlar› flu flekilde ortaya koymaktad›r: Edirne'nin Dimetoka kabas›nda bulunan ve 5-6 bin neferden ibaret olan Rus askerleri istedikle-

98 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

111

Abdullah Saydam, K›r›m ve Kafkas Göçleri, Türk Tarih Kurumu Bas›mevi, Ankara 1997, s. 69. 112

BOA. ‹. fiD. 43/2273 (R 16 Kanun-› evvel 1294/M 28 Aral›k 1878).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 99

ri gibi Müslümanlar›n evlerinin kap›lar›n› k›rarak içeri girmekte, çoluk çocuklar›n› evden kovarak eve

Dimetoka ahalisinden Kalilizade Mehmet Bey de 12 Aral›k 1878 tarihinde vermifl oldu¤u dilekçesinde:

kendileri yerleflmektedirler. Bu flekilde evleri tahrip

Hisarbeyi ahalisinden Hac› Mehmet ve 14 ya-

etmekte ve içinde oturulmaz bir hale getirmektedir-

fl›ndaki ç›ra¤› Hasan o¤lu fierif de¤irmene giderler-

ler. Kaza ve köylerde birtak›m Rum ve Bulgarlar si-

ken Salt›k köyü Hristiyanlar›ndan 3 kifli önlerini ke-

lahlanarak, köylerde bulunan Müslüman ahaliye et-

serek Hac› Mehmet'i araban›n sa¤ ön tekerle¤ine, ç›-

medik zulüm b›rakmamaktad›rlar. Müslümanlar›n

ra¤›n› da sol ön tekerle¤ine ba¤layarak öküzlerini

bütün mallar› ya¤malanmakta, ev ve hayvanlar› elle-

sürmüfller. Hac› Mehmet'in üzerine tüfekle atefl ede-

rinden al›nmakta, üzerlerindeki yorgan ve elbiseleri

rek sol aya¤›n›n bald›r›ndan ve sonra da ensesinden

de gasp edilmektedir. Hisarbeyli köyünden Hac›

yaralam›fllar ve bu yara sonucu da ölmüfltür. Ç›ra¤›n›

Mehmet ve fierif isimli flah›slar, de¤irmene giderken

ise ensesinden b›çakla yaralam›fllar ve vefat etti zan-

elleri kollar› ba¤lanarak kurfluna dizilmifllerdir. fia-

nederek b›rak›p gitmifllerdir. Daha sonra Hac› Meh-

d›man köyünden Murat'› civar köylü Rumlar öldür-

met'in cesedini yakm›fllar. Buralarda çok büyük zu-

müfller ve s›¤›rlar›n› da sürüp götürmüfllerdir. Aksa-

lümler yap›lmaktad›r, her yap›lacak zulmü yazacak

kal Köyü’nden Mustafa'y› da idam etmifllerdir. Em-

olursak birkaç bin cilt kitap olur.

niyetimiz kalmam›fl ve hayat›m›zdan ümit kesmifl durumda bulunmaktay›z.

Halen Rus askeri bulunan Dimetoka'n›n Demirviran Köyü’nde bulunan eflk›yalar martini tüfekle-

Dünden Bügüne Küçükçekmece 99

Osmanl›-Rus Savafllar› sonucunda Yeflilköy’e yerleflen Rus askerleri. Guillaume Berggren, 1878 (Bahattin Öztuncay, Dersaadetin Foto¤rafç›lar›, 2006)


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 100

Müftü Es-Seyyid Mehmet Nureddin'in Küçükçekmece'ye iskan edilmeleri için Tafll›ca halk› ad›na padiflaha vermifl oldu¤u dilekçe. fievketli, Kudretli, Muhabbetli Velinimetimiz Padiflah›m›z Efendimiz Hazretlerine ... Her türlü iyilik ve yard›m Allah'tand›r. Her türlü ikrama lay›k olan padiflah hazretlerinin Allah'a kulluk ve yak›nl›k kazand›klar› günden beri ve ömürleri var oldu¤u sürece kendilerine hizmette bütün varl›¤›m› gönülden riyle Müslüman ahaliye hücum ederek 120 s›¤›r,

vakf ve sarf etmeyi adam›fl bulunmaktay›m. Padiflah hazretleri yüce kere-

500'den fazla koyun, birçok kat›r ve merkeplerini çal-

miyle, kullar› bulunan halk›m›z›n iskan› için Küçükçekmece'nin karfl› ta-

m›fllar, köylülerin evlerini ve eflyalar›n› ya¤malam›fl-

raf›nda çiftlik-i hümayunu tahsis etmiflti. Padiflah hazretlerinin baflda-

lard›r. Köyden kaçan ahalinin birço¤unu yakalayarak

n›flmanlar›ndan Hamdi Pafla'ya ait olan bu çiftli¤i, yine Padiflah hazret-

ellerinden ba¤lay›p öldürmüfller, ayr›ca 3 kad›n› da öl-

lerinin iradesi ile bundan bir kaç ay önce Avc›bafl› ‹brahim A¤a'yla beraber

dürdükten sonra gaz dökerek kibritle tutuflturup yak-

giderek bu çiftli¤i incelememiz sonucunda; arazinin cennetli¤i, su ve hava-

m›fllard›r. Yine ahalinin evlerinde ve ellerinde bulunan

s›n›n güzelli¤i nedeniyle iste¤e uygun bir yer oldu¤u görülmüfl ve her bak›m-

zahireler Ruslar taraf›ndan al›narak Dimetoka'ya nak-

dan fakir olan halimize elveriflli bulundu¤u Padiflah hazretlerine arz edil-

ledilmifl, un de¤irmenleri yak›lm›flt›r. Gümülcüne ci-

mek üzere Hamdi Pafla'ya ifade olunmufltu. Padiflah hazretlerinin saye-

var›nda 30 haneli Müslimler, 15 haneli Köfl, 25 haneli Vak›f Mektep, 18 haneli Köseler, 55 haneli Karaviran ve yine 55 haneli Babalar, 60 haneli Sarpdere köyleriyle 15 haneli Ramazan Mahallesi, 20 haneli ‹slam Yataklar› Mahallesi'yle beraber 9 ‹slam köyü, Bulgar ve Rumlar taraf›ndan eflya ve hayvanlar›yla beraber tamamen ya¤maland›ktan sonra evleri de tamamen yak›lm›flt›r. Hac› Ali Köyü’nde Müslümanlar›n erkek, kad›n ve çocuklar›n›n tamam› öldürülmüfl, evleri ve camiieri yak›lm›flt›r. Vak›f köyü halk›ndan Sait o¤lu Salim, tarlas›n› sürmekte iken Uzunköprü kazas›ndan 6 Hristiyan ve 2 Rus askeri taraf›ndan a¤›r bir flekilde dövülerek, öküzleri ve bir kat›r›n› da zorla al›p götürmüfllerdir. Bu fle-

sinde bu çiftli¤in iskan için elveriflli ve mesken yapmaya çok uygun oldu¤u görülmüfl ve buras›n›n bizim iskan›m›za verilece¤i yolunda da arkadafllar›m›z›n ço¤u bu durumu ailelerine mektupla bildirmifllerdi. Avusturya'n›n Bosna ahalisi hakk›nda ›slahat yerine yapm›fl olduklar› zulüm ve tecavüzler, bir iki aydan beri had safhaya varm›fl olmas› nedeniyle, bu halk›n bir an evvel tek s›¤›na¤›m›z olan Osmanl› Devleti'ne (Dar-ül amana) ald›r›lmalar› için her hafta posta ile yaz›flmalar yap›lmakta ve periflan halde bulunan hallerini bildirerek yard›m talep etmektedirler. Bu ahalinin buraya hicret ettirilerek iskanlar› için uygun bir mahallin tahsisinin Padiflah hazretlerinin iradesine ba¤l› bulundu¤undan ve ziraat vaktinin ise yak›nlaflmakta oldu¤undan bu konuda taraf›m›za verilecek Padiflah’›n emir ve ferman›na itaat edece¤imizi arz etmeye cür'et eyledik. Emir ve ferman Padiflah hazretlerinindir.

kilde Ruslar›n a¤›r muamelelerine maruz kalan Müslüman halk dayanamayarak, hicret etmifl olan halktan baz›lar›yla birleflerek Ruslara hücum etmifllerdir. Bunun sonucunda Ruslar, Arda Nehri'nin öbür taraf›na çekilmek zorunda kalm›fllard›r. Burada halktan baz›lar› ev-

100 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

R 5 fiubat 1295 / M 17 fiubat 1880 Tafll›ca Müftüsü es-Seyyid Mehmet Nureddin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 101

lerine tekrar dönmüfllerdir. Bölgede her ne kadar kara-

Ruslar, Küçükçekmece kasabas› ile birlikte Do-

kollar yap›l›p jandarma yerlefltirilse de cephaneleri tü-

lap çay›r›, Papaz Bergos Çay›r›, Kozal›kalt› Çay›r›, Ka-

kendi¤inden bir fley yapamamaktad›rlar. ‹psala'n›n

d›asker Çay›r›, Moha Çay›r›, Sazl›dere Çay›r›, Azatl›

Baylanc›k Köyü’ne gelen Rus askerleri, köydeki bütün

Baruthanesi bölgesi, Yezir Çay›r›, Tafll›burun, Kara-

otlar›n Uzunköprü'ye nakli için araba istemifller, orada

göl'ün sonunda bulunan Filyos Köprüsü ve Sazl›bosna

bulunan Osmanl› askerleri taraf›ndan burada araba

köyalt›na kadar ki alanlar› da iflgal etmifllerdi.114

yoktur cevab› verilmifl ise de, "Biz yok bilmeyiz, gidip gelinceye kadar arabay› isteriz." demifllerdir.

Ruslar›n Yeflilköy'e kadar ilerleyip burada karargah kurmalar›ndan sonra Osmanl› Hükümeti 19

Ayr›ca bu belgeden Kaza-y› Erbaa Sanca¤›'na

Ocak 1878 tarihinde Rusya'dan mütareke istedi. 9 ay

ba¤l› Büyükçekmece, Küçükçekmece, Çatalca ve Si-

7 gün süren 93 Harbi 31 Ocak 1878'de imzalanan

livri kazalar›yla Terkos ve Suyolu nahiyeleri ve köyle-

Edirne Mütarekesi ile sona erdi. Ruslar, Küçükçek-

rinde oturup çiftliklerde çal›flan Bulgar ve Hristiyan

mece bölgesinde 445 gün kalm›fllar, iflgal ettikleri

ahalinin de Rus askerleriyle birlikte hareket ettikle-

yerleri birçok felaket ve zarara soktuktan sonra bu-

rini ö¤renmekteyiz.113

ralar› terk etmifllerdir.

113

Dünden Bügüne Küçükçekmece 101

BOA. Y.PRK. A. 2/3 (H 2 Zilhicce 1295/M 27 Kas›m 1878). 114

BOA. HH. d. 21385.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 102

KIRIM MUHAC‹RLER‹ KÜÇÜKÇEKMECE’DE

200.000 K›r›m Tatar› sefil ve periflan bir halde Türk

Küçükçekmece bölgesine hicret eden guruplardan

topraklar›na gitmek üzere K›r›m'› terk etti. K›-

biri de K›r›m Tatarlar›d›r. Tatarlar›n K›r›m'dan Tür-

r›m'dan Türkiye'ye yap›lan en büyük göç dalgas› bu

kiye'ye kitle halinde göçleri, 1783'de Rusya impara-

idi. Rus bask›s› yüzünden atalar›n›n yurdunu göçerek

torlu¤u'nun K›r›m'› ilhak ederek, K›r›m Hanl›¤›'n›

terk eden K›r›m Tatarlar›, maddi ve manevi

ortadan kald›rmas›yla bafllam›flt›r. Ruslar K›r›m'› ifl-

bak›mdan periflan olmufllar ve bunun neticesinde

gal ettikten sonra Çarl›k hakimiyetini benimsemeye-

nüfus olarak k›r›l›p gitmifllerdir.

ce¤i aç›k olan unsurlar›, özellikle de K›r›m Hanl›k

XIX. yüzy›l›n ortalar›na kadarki ve özellikle de

Hanedan› Geraylar, Ruslara karfl› ön saflarda savafl-

1860’lardaki göçlerle gelen K›r›m Tatar muhacirleri

m›fl olan beyler, mirzalar, di¤er askerî ve dinî önder-

Osmanl› topraklar›n›n muhtelif bölgelerine ve Os-

lerle onlar›n yak›nlar› K›r›m'dan ç›kar›larak Osman-

manl› Rumelisi'ne de iskan edilmifllerdi. Rumeli'ye

l› ülkesine sürülmüfllerdir. 1783 sonras›nda kitle gö-

yerlefltirilen K›r›m Tatarlar›ndan pek ço¤u "93 Har-

çü mahiyetindeki ilk dalga 1792- 1793 y›llar›nda ger-

bi"ni yani 1877- 1878 Osmanl› Rus Savafl›'n› yaflad›-

çekleflti. Bunu 1802-1803, 1812- 1813 ve 1830’lu y›l-

lar. Daha vatanlar›ndan geleli 20 sene bile olmadan

lardaki dalgalar takip etti. En büyük göç dalgas› ise

art›k Bulgaristan yahut Romanya haline gelmifl olan

1853-1856 K›r›m Harbi'ni takip eden on y›l içinde ol-

iskan yerlerinde kendilerini tekrar Hristiyan idaresi

du. K›r›m Savafl› sonras› Rus hakimiyetinde kalan ve

alt›nda buldular. Böylelikle, bu insanlar›n ço¤u ikin-

buralarda yaflayan K›r›m Tatar halk› Rus yetkililerin

ci bir hicrete, yani Rumeli'nden Anadolu'ya göçe

büyük bask›lar›na u¤rad›. Bu bask›lar sonucu en az

bafllam›fllard›r.115 K›r›m muhacirlerinin Rumeli'den

102 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Karfl› sayfa üst K›r›m Muhaciri Bahçesarayl› Abdullah o¤lu Hac› Seyyid ‹brahim taraf›ndan fiamlar Köyü Camii’ne vakf edilen Kur’an-› Kerim’den ilk sayfa. Karfl› sayfa alt K›r›m mühacirlerinin Küçükçekmece’ye iskân edilmeleri için verdikleri dilekçe.

115

Hakan K›r›ml›, "K›r›m'dan Türkiye'ye K›r›m Tatar Göçleri", www.kirimdernegi.org


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 103

son göç dalgas› Balkan Harbi'yle birlikte yaflanm›flt›r. Di¤er Türk unsurlar›n yaflad›¤› gibi K›r›ml› Müslüman ahali de Bulgar ve Yunan zulümlerinden kaçarak kendilerini tekrar Osmanl› Devleti'nin müflfik kollar›na atm›fllard›r. Ruslar›n K›r›m Yar›madas›'n› 1783 senesinde istila etmeleriyle bafllayan göç dalgas›nda 1914 senesine kadar 1.000.000 ile 1.200.000 K›r›m Türkü hicret etmifltir. 1864-1873 y›llar› aras›nda iskan ettirilen K›r›m Türkleri genellikle Tekirda¤, Büyükçekmece, Küçükçekmece, ‹stanbul, Edirne, Adana, Bursa, Sivas, Ankara ve Konya bölgelerine iskan edilmifllerdir.116 1853-1856 K›r›m Harbi'nden sonra Küçükçekmece bölgesine gelen K›r›m muhacirleri Hazine-i Hassa idaresine ba¤l› bulunan Sazl› Bosna arazisi baflta olmak üzere muhtelif çiftlik ve köylere iskan edilmifllerdir.117 ‹skanla birlikte sorunlar› bitmeyen muhacirlerin bu sorunlar›n› idari yetkililere vermifl olduklar› dilekçelerle dile getirdiklerini görmekteyiz. K›r›m muhacirlerinden Ahmet o¤lu Latif, Ahmet o¤lu ‹smail, Ahmet o¤lu Moriti ve Seyyid Yunus Ömer isimli flah›slar Kaza-i Erbaa Kaymakam› Ali Kemal Bey'e vermifl olduklar› dilekçelerinde içinde bulunduklar› durumu dile getirmekteydiler: K›r›m muhacirlerinden ve Akmolla Hoca tak›m›ndan›z. Çoluk çocuklar›m›zla birlikte iskan için Küçükçekmece kazas›na gönderilerek Ayaza¤a kö-

mut, Abdulkadir ve Murat'›n Kaza-i Erbaa Kaymaka-

yünde iskan olunmufluz. Burada köy ahalisi bizlere et

m› Ali Kemal Bey'e vermifl olduklar› dilekçelerinde:

ve yiyecek verip kar›nlar›m›z› doyurmaktad›rlar. Fa-

K›r›m muhacirlerinden ve Elmal› ahalisinden Hoca

kat ziraatç›l›k yapmak üzere köyahalisinden talep et-

Abdullah Efendi tak›m›ndan olup iskan edilmek üze-

ti¤imiz köyün bofl arazilerinden olan tarlalar› ver-

re daha önceden Silivri, Küçükçekmece ve Bak›rköy'e

mediklerinden 15 günden beri orada sefil ve zaruret

gönderilmifltik. Bizler ev ve barklar›m›z› terk ederek

içerisinde bulunmaktay›z. Bu köyden söz konusu

Osmanl› Devleti'ne s›¤›nm›fl gariplerdeniz. Yevmiye-

tarlalar›n veyahut baflka bofl arazilerin verilmesini

lerimiz verilemedi¤inden fakr u zaruret içerisinde

talep etmekteyiz.

118

Yine K›r›m muhacirlerinden olup 4 hanede 24 nüfusa sahip ailelerin temsilcileri Feyzullah, Mah-

bulunmaktay›z. Birikmifl olan maafllar›m›z›n bir an evvel verilmesini ve iskan edilerek de zaruretten kur119

tar›lmam›z› talep etmekteyiz.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 103

116

Güler Ganjuk, K›r›m'dan Göç ve Anadolu'da ‹skan›, (Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi) ‹stanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, (tarihsiz). 117

BOA. fi D.1279/2 (H 18. Safer 1288/M 9 May›s 1871). 118

BOA. A.MKT. UM 458/21 (H 16 fiaban 1277/M 27 Nisan 1861). 119

BOA. A.MKT. UM 472/24 (H 4 Zilkade 1277/M 14 May›s 1861).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 104

BALKAN HARB‹'NDE KÜÇÜKÇEKMECE

Arnavut isyanc›lar›n Karada¤'a s›¤›nmas› üzeri-

Bir kara devleti olan Rusya, s›n›rlar›n› büyüterek

ne Osmanl› Devleti buraya asker sevk etti. 3 Ekim 1912

güçlü bir devlet haline gelmek için s›cak denizlere in-

y›l›nda Bulgaristan, S›rbistan, Yunanistan ve Karada¤

meyi milli bir politika haline getirmiflti. Bu amac›n›

hükümetleri Bab›ali'ye ortak bir nota vererek hükü-

gerçeklefltirmek için Balkan ülkelerindeki milliyet-

metten üç gün içinde S›rbistan, Makedonya, Arnavut-

çilik ak›mlar›n› destekleyerek bu ülkeleri Osmanl›

luk ve Girit'e ba¤›ms›zl›k verilmesini istediler. Balkan

yönetiminden koparmak istiyordu. Öte yandan Avus-

Devletleri bat›l› devletlere de ortak nota vererek istek-

turya da Balkanlar'da sömürgecilik ve nüfuz mücade-

leri kabul edilmedi¤i takdirde silahla kabul ettirecekle-

lesi vermekteydi. Balkan Harbi'nin ç›kmas›nda Rus-

rini bildirdiler. 8 Ekim 1912'de Karada¤'›n Osmanl›

ya'n›n takip etti¤i Panslavizm siyasetiyle Avustur-

Devleti'ne savafl ilan etmesi ile Birinci Balkan Savafl›

ya'yla aralar›nda süregelen Balkanlar'› paylaflma re-

bafllam›fl oldu. Di¤er müttefikler de 13 Ekim'de ortak

kabetinin büyük etkisi bulunmaktad›r.

bir nota vererek Rumeli'nin milliyet esas›na göre ba-

Di¤er taraftan Balkan ülkelerinin kendi arala-

¤›ms›z idarelere ayr›lmas›n› istediler ve arkas›ndan da

r›nda Osmanl› Devleti'ne karfl› birleflmelerini en-

savafl ilan ettiler. Balkan Savafl› do¤u (Trakya) ve bat›

gelleyen bir tak›m sorunlar vard›. Bunlar›n bafl›nda

(Makedonya, Arnavutluk) olmak üzere iki cephede ce-

Bulgar Kilisesi'nin Rum Ortadoks Kilisesi'nden ay-

reyan etti. Do¤u cephesinde Bulgarlarla, bat› cephesin-

r›ld›¤› tarihten beri Makedonya'da birçok kilise ve

de de bütün müttefiklerle savafl›ld›. Ayr›ca denizde de

mektebin kime ait oldu¤u sorunundan do¤an "kili-

Yunan donamas›yla harp edildi. Osmanl› fiark Ordusu

seler meselesi" geliyordu. Sultan III. Abdülhamit

23 Ekim 1912 y›l›nda kendisinden 3 kat fazla olan Bul-

tahtta kald›¤› sürede Balkan Devletleri aras›ndaki bu

gar ordusuna yenilerek Çatalca'ya kadar çekildi. Edir-

ve benzeri sorunlar› körükleyerek onlar›n Osmanl›

ne, Tekirda¤ ve Silivri'yi iflgal ederek Çatalca'ya kadar

Devleti'ne karfl› birleflmelerini önlemekteydi. Sul-

ilerleyen Bulgar kuvvetleri, kuzeyde Karadeniz sahilin-

tan Abdülhamit'in tahttan indirilmesinden sonra

den bafllayarak Ormanl›, Hisarbeyli, Celepköy, Tafra,

iktidara gelen ittihatç›lar, 3 Temmuz 1911 tarihinde

Da¤yenice, Çanak, Kestanelik, Subafl›, Okkal›, ‹zzettin-

ç›kard›klar› bir kanunla "ihtilafl› kilise ve mekteple-

köy, Çatalca'n›n güney k›s›mlar›, Ahmediye ve Mimar

rin nüfus nispetine göre aidiyetinin tespit edilmesi"

Sinan köylerine kadar kuzeyden güneye uzanan hatta

kanunu ç›kararak Balkan milletleri aras›ndaki en

konufllanm›fllard›. Burada bulunan Türk köyleri Bul-

önemli ihtilaf› halletmifl oldular.

garlar taraf›ndan tahrip edilmifl, tahrip edilen köylerin

Rusya Balkan devletlerinin bir birlik içerisinde

ahalisi ‹stanbul yönüne do¤ru kaçm›fllard›. Ayr›ca Ha-

bulunmas›n› engelleyen ve Türkiye'ye ait olan Make-

d›mköy istihkamlar›n›n Çatalca Cephesi eteklerinde

donya'n›n taksimi konusuna el att›. Rusya'n›n bu k›fl-

bulunan köylerin de harp bölgesinde kald›¤› belirtile-

k›rtmas› sonucunda Osmanl› Devleti'ne ait toprakla-

rek, istihkamlar önünde bir engel teflkil etmesi nede-

r›n taksimi esas› üzerinde 13 Mart 1912'de Bulgaristan

niyle baflka bir mahalle tafl›nmas› zorunlulu¤u ortaya

Yunanistan, A¤ustos 1912'de Karada¤ Bulgaristan,

ç›km›flt›. Fakat fliddetli k›fl nedeniyle, çoluk çocuklar›n,

Ekim 1912'de de Karada¤ S›rbistan aras›nda bir ittifak

hayvanlar›n, ziraat aletlerinin, ot ve samanlar›n›n da

yap›ld›. Böylece Sultan Abdülhamit'in y›llarca önle-

tahliye edilmesi gerekece¤inden bu durumun periflan

meye çal›flt›¤› Balkan ittifak› kurulmufl oldu.

olmas›na sebep olaca¤› ifade edilmekteydi.120

104 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

120

BCA. 11-7-4-2.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 105

Türk ordusu ise; Terkos Gölü'nün do¤usundan

ateflkes için arabuluculuk istedi. Görüflmelerin de-

güneye do¤ru Yazl›kköy, Boyal›k, Kurukavak, Yass›ö-

vam eti¤i s›rada Balkan yenilgisini iç politika malze-

ren, K›z›lcaali, Örçünlü, Gaziler, Nakkafl Çiftli¤i, Çi-

mesi yapan ‹ttihat ve Terakki F›rkas› kanl› bir darbe

lingirköy, Sazl›bosna, Sancaktepe, Had›mköy, Muha-

ile hükümeti ele geçirdi. 3 fiubat 1913'de savafl yeni-

köy, Bahflayifl, Karaa¤aç ve Büyükçekmece'de savun-

den bafllad›. Yunanl›lar 6 Martta Yanya'y›, Bulgarlar

ma hatt›n› oluflturmufltu. Yine bu bölgede çok iyi tah-

26 Mart'ta Edirne'yi, Karada¤l›lar da 23 Nisan'da ‹fl-

kim edilmifl, tabyalar bulunmaktayd›.

kodra'y› iflgal ettiler. Arnavutluk'taki son Osmanl›

Küçükçekmece bölgesi ise Türk ordusunun lo-

birli¤inin S›rplara teslim olmas› üzerine Edirne'yi

jistik deste¤inin sa¤land›¤› bir merkez olmufltu. Sir-

kurtarmak iddias›yla iktidar› ele geçiren ‹ttihat ve

keci Tren Gar›'ndan yüklenen yiyecek, giyecek ve

Terakki F›rkas› Kamil Pafla'n›n kabul etmedi¤i flart-

sa¤l›k malzemeleri Yeflilköy menzil ambar›nda depo-

lar› kabul etmek zorunda kald›. 30 May›s 1913'te bafl-

lan›yor, oradan Küçükçekmece, Büyükçekmece, Ya-

layan Londra Konferans›, Osmanl› Devleti'yle Balkan

r›mburgaz, Ispartakule, Had›mköy, Bahflayifl, Nak-

Devletleri aras›nda yap›lan anlaflmayla sona erdi. Bu

kaflköy ve Yass›viran köylerinde bulunan menzil am-

anlaflma sonucunda Midye-Enez hatt› Osmanl› Bul-

barlar›na tafl›n›yordu. Küçükçekmece'de oluflturulan

gar s›n›r› olarak kabul edildi. Edirne, Trakya ve De-

ikmal deposunun yan› s›ra menzil ve sahra hastanele-

dea¤aç Bulgaristan'a; Selanik, Güney Makedonya ve

riyle Sefaköy'de bir de hayvan hastanesi bulunmak-

Girit Yunanistan'a; Kuzey ve orta Makedonya da S›r-

tayd›. Savaflta kullan›lan hayvanlarda s›k s›k bulafl›c›

bistan'a b›rak›ld›.

hastal›klar görüldü¤ünden hayvan hastanesi büyük önem tafl›maktayd›.

I. Balkan Savafl›'na kat›lmam›fl olan Romanya, Bulgaristan'›n büyümesinden rahats›z olmufltu. Ayr›-

Terkos Gölü'nden Çekmece Koyu'na kadar

ca Makedonya'n›n büyük bir k›sm›n›n Bulgaristan'a

uzanan hatt›n tepelerine kadar ulaflan Bulgarlar, 12

b›rak›lmas›na da S›rbistan ve Yunanistan itiraz edi-

Kas›m 1912'de Çatalca hatt›ndaki Osmanl› savunma-

yordu. Bulgaristan 23 Haziran 1913'te S›rbistan, Ka-

s›na karfl› son bir taarruz yapt›lar. Art›k top sesleri

rada¤ ve Yunanistan'a karfl› savafl ilan etti. 10 Tem-

‹stanbul'dan duyuluyordu. Çatalca istihkamlar›n› iyi

muz'da Romanya da Bulgaristan'a karfl› savafl ilan et-

takviye eden Naz›m Pafla, Bulgar ordusunu Çatalca

ti. Böylece Osmanl› miras›n› paylaflamamaktan dola-

hatt›nda durdurmay› baflard›. Terkos orman›nda

y› Balkan müttefikleri aras›nda II. Balkan Savafl› bafl-

mevzilenen III. Kolordu Komutan› Mahmut Muhtar

lam›fl oldu. Müttefiklerin Sofya'ya do¤ru ilerlemele-

Pafla'n›n da ani hücumla Bulgar ordusuna büyük ka-

rini bir f›rsat olarak gören ‹ttihat ve Terakki yönetimi

y›plar verdirmesi sonucu Bulgarlar pani¤e kap›larak

Edirne'yi kurtarmak üzere harekete geçti ve 21 Tem-

kaç›p canlar›n› zor kurtard›lar.

muz'da Edirne Bulgarlardan geri al›nd›.

Öte yandan Garp Ordusu da 23-24 Ekim'de

II. Balkan Savafl› 10 A¤ustos 1913'te Bulgaris-

Komanova'da S›rplara yenilmiflti. Tahsin Pafla ise

tan, S›rbistan, Yunanistan ve Karada¤ aras›nda imza-

35.000 kiflilik ordusu ile Selanik'te Yunanl›lara tes-

lanan Bükrefl Antlaflmas›'yla sona erdi. 29 Eylül

lim oldu. Bu baflar›s›zl›k nedeniyle Gazi Ahmet Muh-

1913'te ‹stanbul'da Osmanl› Bulgar antlaflmas›, 14

tar Pafla Hükümeti 29 Ekim 1912'de istifa etti. Yeni

Kas›m 1913'te de Atina'da Osmanl› Yunan antlaflmas›

kurulan Kamil Pafla Kabinesi büyük devletlerden

imzaland›.121

121

Dünden Bügüne Küçükçekmece 105

Cevdet Küçük, TDV islam Ansiklopedisi, ‹stanbul 1992, s. 23-25; Aram Andonyan, Balkan Savafl›, Aras Yay›nlar›, ‹stanbul 1999, s. 486-489.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 106

Balkan Savafllar›, Osmanl› tarihinde önemli

bask› ve zulümlere karfl› koyacaklar› güçleri ve yapa-

bir dönüm noktas› olmufltur. Yüzy›llard›r Rumeli'de

caklar› hiçbir fley yoktu. Tek çareleri daha güvenli

yaflayan Müslümanlar büyük bir katliamla karfl› kar-

olarak gördükleri Osmanl› Devleti topraklar›na göç

fl›ya kald›lar. Bulgarlar iflgal ettikleri yerlerdeki Müs-

etmekti. Bu nedenle atalar›ndan miras kalm›fl olan ve

lümanlara vahfli bir flekilde davranarak, yaln›z kad›n

do¤up büyüdükleri topraklar› terk ederek bulabildik-

ve ihtiyarlar› de¤il beflikteki çocuklar› bile parçala-

leri vas›talarla veya pek ço¤u da yaya olarak Anado-

m›fllard›r.122 Bulgar vahfletiyle ilgili Alman Berliner,

lu'ya göç ettiler. Balkan Savafl› göçmenlerinden yak-

Ta¤balat Gazetesi'nde "Balkanlar Vahfleti" bafll›¤› al-

lafl›k 200.000 kifli hazineye ait arazi ve çiftliklere is-

t›nda yay›nlanan haberde Bulgarlar›n uygulad›klar›

kan edilmifltir.

vahflet flu flekilde dile getirilmekteydi: "Roma'dan al-

Küçükçekmece bölgesinin de Hazine-i Hassa

d›¤›m›z bilgilere göre; Balkan müttefiklerinin iflgali

idaresine ait olmas› nedeniyle bu bölgede bulunan

alt›ndaki arazide silahs›z ve masum ahaliye vahflet ve

çiftlilere de birçok göçmenin yerlefltirilmifl oldu¤unu

katliam uygulanmaktad›r. Balkan müttefiklerinin is-

Meclis-i Vükela (Bakanlar Kurulu)'da muhacir iska-

tilas› alt›nda bulunan memleketlerde bugün dökülen

n›yla ilgili al›nan kararlardan anlamaktay›z:

kanlar insaniyete cidden a¤›r bir leke sürecek dere-

" ... Bu bölgede Safra Çiftli¤i (Sefaköy)'nden

cededir. Bugün bu yerlerde sulh ve asayifl sa¤lanama-

baflka Yeni Bosna Köyü halk›n›n ekip biçmekte olduk-

yaca¤› gibi yak›n bir gelecekte de sa¤lanma ihtimali

lar› Saray Meralar› ad›yla bilinen bir çiftlik ile bitifli-

bulunmamaktad›r. Hususi olarak gönderdi¤imiz fla-

¤inde yar› hissesi hazineye ait olmak üzere Kapanarya

h›slardan veyahut güvenilir kaynaklardan alm›fl oldu-

(Kanarya) ad›nda di¤er bir çiftlik de bulunmaktad›r.

¤umuz bilgilere göre harbin bafl›ndan flimdiye kadar

Bunlar›n toplam miktar› 6442 dönümden

katledilen Türklerin miktar› 240.000 kadard›r. Ma-

ibaret olup buran›n hem hastane hem de muhacir is-

alesef bu rakam›n gerçek öldürülenlerden daha afla¤›

kan›na elveriflli oldu¤u bildirilmifltir. Safra ve Kapa-

oldu¤unu zannetmekteyim. Bulgarlar›n afl›r› harp is-

narya Çiftlikleri'yle Saray Meras›'n›n kaplam›fl oldu-

teklerine mani olamayan Avrupa, acaba flu vahfliyane

¤u toplam 6442 dönüm araziden 763 dönümünün

dökülen kanlardan dolay› katiyen mahcup olmayacak

Büyük Halkal› Köyü’nde sakin 29 hane Rumeli mu-

ve k›zarmayacak m›? Fakat Avrupa utans›n, utanma-

hacirleriyle 7 hane yerli ahaliye, 1277 dönümünün

s›n bugün her türlü lanetlere lay›kt›r."123 Yine Bulgar

Yeni Bosna Köyü’ndeki 33 hane muhacir ile 3 hane

mezalimiyle ilgili bir raporda "Gümülcine ve K›rcaali

yerli ahaliye, 392 dönümün de Safra Köyü’ndeki yer-

bölgelerinde Bulgarlar Müslüman halk› Hristiyan ol-

li Rum ahaliden 28 haneye ve yar›m hissesi hazineye

maya zorlamaktad›rlar. Camileri kiliseye çevirdikten

ait olan 1159 dönümden ibaret bulunan Kapanarya

sonra her pazar günü Hristiyan ayinine kat›lmamala-

arazisinin de 159 dönümünün ziraata uygun olma-

r› halinde her defa için 15 lira ceza al›nmakta, bu hu-

mas› nedeniyle bu 159 dönüm d›fl›nda kalan 1000

susta ›srar ederlerse gizlice idam edilmekte" oldu¤u

dönümün de orada yeniden iskan edilecek Bosna

124

bildirilmektedir.

muhacirlerine tahsisi düflünülmüfltür. Yap›lmas› dü-

Balkan Savafllar›'nda memleketleri düflman is-

flünülen hastaneye gelince bunun henüz proje afla-

tilas›na u¤rayan Müslüman ahalinin can, mal, din ve

mas›nda bulundu¤u ve inflaa masraflar›n›n tayin

namus emniyeti kalmam›flt›. Her gün daha da artan

edilmemifl olmas› nedeniyle bu konuda flehremane-

122

Ahmet Halaço¤lu, Balkan Harbi S›ras›nda Rumeli'den Türk Göçleri, TTK, Ankara 1994, s. 32. 123

106 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Ahmet Halaço¤lu age., s. 38-39.

124

Ahmet Halaço¤lu age., s. 42.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 107

ti taraf›ndan Rumeli yahut Anadolu flimendiferleri güzergah›nda uygun ve genifl bir arazi sat›n al›narak istimlak edilmesi için flimdiden hazine taraf›ndan para ayr›lmas› kararlaflt›r›lm›flt›r."125 Balkan Savafl›'yla birlikte maruz kald›klar› bask›lar sonucu Rumeli'nin her bölgesinden hatta her köyünden Osmanl› topraklar›na ak›n eden muhacirler, iskan edilmeleri için özel olarak muhacirler için ç›kar›lan kanunlardan yararlanmak istemifllerdir. "Bulgaristan'›n fiumnu kasabas› A¤ababa Köyü ahalisinden olup Bak›rköy kazas›na sevk olunan muhacirlerden Ali o¤lu Rahim, Ömer o¤lu Selim, Mehmet o¤lu Ahmet, Bekir o¤lu Hasan ve Osmanpazar› kazas›n›n Velibey köyü ahalisinden Ahmet o¤lu Ahmet, Ahmet o¤lu Mehmet, Mehmet o¤lu Osman, ‹smail o¤lu Mahmut, Mehmet o¤lu Osman, ‹smail o¤lu Mehmet, Veli o¤lu Osman, ‹sa k›z› Ümmügül ve Plevne kasabas›n›n Dobluca Köyü ahalisinden Salih Pehlivan O¤lu Hasan isimli kimseler firar ederek hicret ettiklerinden mülteci s›fat›yla kabulleri"ni talep etmekteydiler.126 Yine Bulgaristan'›n fiumnu kazas›n›n A¤aba-

Balkan Savafl›’nda Çatalca

ba Köyü ahalisinden olup ailesiyle birlikte ‹stan-

Ordusu ve Küçükçekmece

129

bul'a gelerek Safra Çiftli¤i (Sefaköy)'ne sevk olunan Arap Ahmet o¤lu Hasan, Koca Mustafa'n›n k›z› Hayriye, ‹brahim o¤lu Süleyman, Arnavut Halilo¤lu Zekeriya, fiumnu kazas›n›n Ovasö¤ütlü Köyü ahalisinden olup ‹stanbul'a gelen Süleyman Hac›o¤lu ‹smail ile aileleri, muhacir s›fat›yla iskan edilmelerini istemekteydiler.127 Ayr›ca Bulgaristan'›n fiumnu Kazas› ahalisin-

125

BOA. MV 155/1 (18 Temmuz 1327).

den olup ‹stanbul'a gelerek 10 Haziran 1912 tarihinde

126

Bak›rköy kazas› Safra Çiftli¤i (Sefaköy)'ne yerlefltiri-

BCA 272-12-35-3-2.

127

BCA 272-12-36-10-5 (R 3 Temmuz 1328/M 6 Haziran 1912).

len 7 hanede 31 nüfus için de ayr› bir cetvelin düzenlenmifl oldu¤unu ve Küçükçekmece bölgesine yerlefl-

128

tirilen muhacirlerin tütün ekerek geçimlerini sa¤la-

129

BCA. 272-11-18-84-14.

Türk Silahl› Kuvvetleri Tarihi, C. II, II. K›s›m, II. Kitap, Genelkurmay Bas›mevi, Ankara 1993.

128

d›klar›n› da bu belgelerden ö¤renmekteyiz.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 107


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 108

KÜÇÜKÇEKMECE'N‹N ÖNEM‹N‹

terk edilmifl bir hale gelmesinde önemli bir rol oy-

KAYBETMES‹

nam›flt›r. Küçükçekmece kasabas›, XIX. yüzy›l›n ikinci

Tarihi öneme sahip bir geçifl ve konaklama yeri

yar›s›ndan itibaren insan sa¤l›¤›n› tehdit eden olum-

olan Küçükçekmece, XIX. yüzy›l›n ortalar›ndan iti-

suz çevre koflullar›yla da karfl› karfl›ya kalm›flt›r. Kü-

baren önemini kaybetmeye bafllam›flt›r. Bunun se-

çükçekmece Gölü'nün zamanla kokuflarak bir batak-

beplerinin bafl›nda ticaret yolunun de¤iflmesi ola-

l›¤a dönüflmesi, kasaban›n sa¤l›k sorunlar›n› art›r-

rak gösterilmektedir. Di¤er bir neden de bölgede

m›fl ve s›tma hastal›¤›n›n yay›lmas›na sebep olmufl-

s›k s›k yaflanan eflk›yal›k hareketleri sonucunda

tur. Nitekim bu tür sorunlar zamanla ciddi hale gel-

kara kervan yolunun güvensiz bir duruma gelmifl

mifl, kaza merkezi olacak bir mahalde batakl›klar›n

olmas› ve zamanla da tamamen terk edilmifl olma-

bulunmas›, bölgede hastal›klar›n yay›lmas›na sebep

s›d›r. Ayr›ca önemli bir nakliyat arac› olan vapur-

olaca¤›ndan zaman zaman Küçükçekmece köyü ahali-

lar›n buraya u¤ramadan Tekirda¤'a gitmeleri de

sinin di¤er civar köylerde geçici olarak iskan ettiril-

Küçükçekmece'nin cazibesini kaybetmesinde ve

130

mesinin s›hhi bir gereklilik oldu¤u belirtilmifltir.

130

BOA.DH. MKT. 2679/25.

131

Semavi Eyice, age., s. 82.

Sol Eski bir topo¤rafya haritas›. Karfl› sayfa Eski bir ‹stanbul haritas›ndan Küçükçekmece ve çevresinin kesiti.

108 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 109

Nitekim 1847-48 y›llar›nda Osmanl› Devleti'nin Avrupa'daki topraklar›nda co¤rafya araflt›rmas› yapan A. Viquesnel, bölgede büyük bir veba salg›n› ç›kt›¤›n› ve bu salg›n›n korkunç derecede tahribat yapt›¤›n› yazmaktad›r. Bu tarihte Küçükçekmece'de sadece üçü Türk ve dördü Rum olmak üzere yedi evde insan kald›¤›n› bildirir. O s›rada köyde harap durumda bulunan bir cami, büyük bir han ile bir kahve bulunmaktad›r. Köprü'nün girifllerinde ise bir kontrol merkezi bulunmakta ve Köprü'den gelip geçen yolculardan mürur tezkiresi (yol izni) sorulmaktad›r.131 Bu durum da bölgede asayifl sorunlar›n›n bulundu¤unu ve eflk›yan›n ‹stanbul yak›nlar›na kadar sokularak, bu bölgede etkili oldu¤unu göstermektedir. Küçükçekmece'nin önemini kaybetmesinde rol oynayan en önemli faktörlerden biri de düflman ordular›n›n bölgeye kadar ilerlemesi olmufltur. Tarihimizde 93 Harbi olarak bilinen 1877/78 Osmanl› Rus Harbi'nde Rus ordular›n›n Yeflilköy'e kadar ilerleyerek bölgede bulunan köyleri yak›p y›kmas›, Küçükçekmece Köyü sakinlerinin daha güvenli yerlere göçmesine neden olmufltu. Ayn› durumu 1912 tarihinde meydana gelen Balkan Savafl› s›ras›nda da görmekteyiz. Bulgar ordular›n›n Çatalca istihkamlar›na kadar ilerlemesi üzerine bölgede bulunan Baklal›, Çilingir, Haraçç›, fiamlar ve Küçükçekmece gibi köylerin ahalisi yerlerini terk ederek Eyüp taraflar›na ve ‹stanbul'un daha güvenli bölgelerine göç etmifllerdir. Küçükçekmece ve çevresinde bulunan ormanl›k alanlar 1877 y›l›nda ç›kan yang›n sonras›nda çok büyük tahribata u¤ram›flt›r. Bölgede ormanl›k alanlar›n yok edilmesi, k›fl›n yakacak sorununu ortaya ç›karm›fl ve nüfusun h›zla azalmas›na etki eden faktörlerden biri olmufltur. Küçükçekmece'de nüfus kay›plar›na neden olan etkenlerden birisi de bölgede güvenlik ve asayifl sorunlar›n›n ortaya ç›kmas›yla olmufltur. Küçükçek-

Dünden Bügüne Küçükçekmece 109


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 110

mece'yi Rumeli'ye ba¤layan ana yol, sürekli eflk›ya-

le yeniden yap›lmas›n›n uzun zaman alaca¤› ve Kü-

n›n taarruzu alt›nda bulunmakta ve yol güvenli¤ini

çükçekmece Gölü'nün at›klarla kirletilmesi nedeniy-

tehdit etmekte idi. Buradan geçen yolcular, posta ka-

le burada insan sa¤l›¤›n› tehdit eden bir çevrenin bu-

tarlar› ve civar köylerde oturan halk, eflk›yan›n sald›-

lunmas› gösterilmektedir.136 Göl'ün zamanla kirletil-

r›s›na u¤ramakta, mal ve eflyalar› ya¤malanmakta

mifl olmas› nedeniyle bölgede salg›n hastal›klar kol

hatta can güvenlikleri tehlikeye düflmekte idi.132 Böl-

gezmekte ve birçok ölüme neden olmakta idi. Nite-

genin denetimden uzak olmas› nedeniyle baz› h›rs›z

kim bir keresinde Tahtakale Köyü halk›n›n kolera

ve edepsiz guruplar yoldan geçen insanlara ve di¤er

hastal›¤› nedeniyle vefat ederek köyün tamamen bo-

flah›slara zarar vermekteydiler. Özellikle Küçükçek-

flalmas› üzerine buraya 25 hane muhacir iskan edile-

mece kazas›na ba¤l› köylerde Arnavut, Bulgar ve di-

rek gelifltirilmesi karar› al›nm›flt›.137

¤er Hristiyan eflk›ya guruplar› kol gezmekteydiler.

Balkan Savafl› s›ras›nda da Küçükçekmecelile-

Bir keresinde bunlardan yakalanan 117 kifli ile bir-

rin köyü terk ederek ‹stanbul'un daha güvenli bölge-

likte, 27 çift bir tek tabanca, 21 adet b›çak ve 4 adet de

lerine göç ettiklerini görmekteyiz. Savafl sonras› ise

tüfe¤e el konularak Zabtiye idaresine teslim olundu-

15-20 hane Bulgaristan göçmeni iskan ettirilerek 80-

¤u kaydedilmektedir.133

90 hanelik bir köy haline gelmifltir. 1923'ten sonrala-

Yol güzergah›nda bulunan kervan ve yolcular›n

r› ise mübadele ile giden Rumlar›n yerine Yunanis-

soyuldu¤u gibi, bölgeye demir yolu geldikten sonra da

tan'dan gelen Türkler yerlefltirilmifltir. 1928 y›l›nda

demir yolu ve trenlere yönelik gasp ve sald›r›lar ya-

da Rusya'dan göç eden küçük bir Kazak toplulu¤u bu

p›lmakta oldu¤unu görmekteyiz. Dönemin Emniyet

bölgeye gelmifltir. Bunlar›n Göl’de çok baflar›l› havyar

Müdürlü¤ü’nün bildirdi¤ine göre; Büyükçekme-

yetifltiricili¤i yapt›klar› bilinmektedir. Ancak daha

ce'den trene yüklenmek üzere Küçükçekmece'ye ge-

sonra bu göçmenler buradan ayr›lm›flt›r. 1935'te

tirilen bir adet k›ymetli mektup ile paketlerin 20 ki-

ikinci bir Yunanistan göç dalgas› ile gelenleri, 1954'te

flilik silahl› çete taraf›ndan Haramidere bölgesinde

Yugoslavya ile Bulgaristan'dan gelenler takip etmifl-

134

tir. Nihayet 1960'da Kastamonu ve çevresi Ermenile-

Yine bölgede meydana gelen flekavet hadisele-

rinden de buraya göçenler olmufltur.138 Küçükçekme-

rinden biri de fiamlar Köyü meras›nda gerçekleflmifl-

ce'de bu y›llardan sonra h›zl› bir nüfus art›fl›yla bera-

ti. Bu köyde bir tak›m eflk›ya yolcular›n önüne ç›karak

ber kentleflmede büyük ad›mlar at›lmakta oldu¤u gö-

para ve eflyalar›n› gasp etmifl olduklar›ndan, burada

rülmektedir.

bask›na u¤rayarak soyulmufl oldu¤unu görmekteyiz.

güvenlik tedbirlerinin al›nmas› için süvari askerleri görevlendirilmesi gerekti¤i ‹çiflleri Bakanl›¤› taraf›ndan ifade edilmekte idi.135 Küçükçekmece kazas› önceleri Çatalca Sanca¤›'na ba¤l› iken, nüfus kayb› nedeniyle 1910 y›l›nda kaza statüsünün kald›r›larak Bak›rköy (Makriköy) ‘e ba¤lanm›fl oldu¤unu görmekteyiz. Bak›rköy'e ba¤lanmas›n›n nedenleri aras›nda; Küçükçekmece Hükümet Kona¤›'n›n Ruslar taraf›ndan y›k›lmas› nedeniy-

110 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

132

BOA. C.ZB 19/936 (H 20 Rebiü'l ahir 1205/M 27 Aral›k 1790). 133

BOA. A.MKT. NZD 356/44 (H 16 Zilhicce 1277/M 25 Haziran 1861). 134

BOA. DH. EUM. AYfi 32/43 (R. 8 fiubat 1336/ M 8 fiubat 1920). 135

BOA. DH. MKT. 1639/64 (R 2 Haziran 1305/M 14 Haziran 1889). 136

BOA. DH. MKT. 2679/25 (R 11 Teflrin-i san i 1324/M 24 Kas›m 1908). 137

BOA. DH. MKT. 2703/112 (R 17 Kanun-› evvel 1324/M 30 Aral›k 1908). 138

Semavi Eyice, agm., s. 85.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 111

Haramidere’de postan›n eflkiya taraf›ndan soyuldu¤unu bildiren belge.

Halk› kolera hastal›¤›ndan ölen ve bofl kalm›fl bulunan Tahtakale Köyü’ne Yanbolu ve ‹slimye muhacirlerinin iskan› talebi.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 111


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 112

HALKALI Z‹RAAT MEKTEB‹

malzeme sa¤layan Ayamama Çiftli¤i tahsis edilmiflti. Ayamama Çiftli¤i, önünde bulunan bostan, tarla, için-

Küçükçekmece'de kurulan en önemli kurulufllardan

deki de¤irmen ve hayvanlar›yla birlikte çok hay›rl› ve

biri de Halkal› Ziraat Mektebi'dir. Ziraat Mektebi ilk

faydal› bir iflte kullan›laca¤› düflünülerek Padiflah ta-

olarak 1846 y›l›nda Ayamama Çiftli¤i'nde Postane Na-

raf›ndan okul yap›lmak üzere tahsis edilmiflti.139

z›r› Agaton Efendi idaresinde "Ziraat Talimhanesi"

Ziraat Talimhanesi’nin tar›mdan hayvanc›l›¤a,

ad›yla kurulmufltur. Okulun kurulufl amac› o y›llarda

ba¤c›l›ktan yol ve köprü yap›m›na, bitki hastal›kla-

Yedikule'de aç›lm›fl olan bez dokuma fabrikas›n›n ihti-

r›ndan hayvan hastal›klar›na kadar çok genifl bir e¤i-

yac› olan ipli¤in ham maddesi olan pamu¤u yetifltir-

tim alan› bulunmaktayd›. Bu okulda okutulan ders-

mektir. Ziraat Talimhanesi e¤itim kadrosunda Davis

lerden baz›lar› ise flunlard›; hesap ilmi, hikmet, co¤-

adl› bir Amerikal› uzmanla Rusçuk Ziraat Naz›r› Kevork

rafya, hendese usulü, yol ve köprücülük, hayvan bilgi-

Efendi ve Frans›z mühendis Mösyö Karinca da bulun-

si, baytarl›k, bitki ilmi, arazi yap›s›, ziraat ilmi, hay-

maktayd›. Okulun 20'si Askeri T›bbiyeden 30'u da d›-

vanc›l›k, bahç›vanl›k, fleker üretimi, ipek böcekçili¤i,

flar›dan al›nm›fl toplam 50 ö¤rencisi bulunmaktayd›.

merinos koyunu yetifltiricili¤i.

Ziraat Talimhanesi kurulmas› amac›yla Hazi-

Ziraat Talimhanesi, ülkemizde teknik e¤itim

ne-i Hassa idaresine ba¤l› olan ve saray›n mutfa¤›na

alan›nda modern e¤itimin öncüsü de olmufltur.

139

BOA. A.MKT. MHM. 275/11.

Halkal› Ziraat Mektebi yerleflkesi

112 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 113

Halkal› Ziraat Mektebi’nin genel görünüflü, ‹. Ü., Nadir Eserler, II. Abdülhamid Albümü.

Avrupa'dan modern ziraat alet ve edevat› getirilmifl,

nu tespit eden raporlar haz›rlanmas›na karfl›n, çözüm

çiftliklerde modern ziraat aletlerinin kullan›lmas›

önerileri bir türlü uygulama alan›na konulamamakta

ö¤retilerek, çiftçilerin de bu aletleri kullanmas› tefl-

idi.140 Ziraat Talimhanesi ile bir deneme yap›lm›fl, fa-

vik edilmeye çal›fl›lm›flt›r.

kat baflar›s›zl›kla neticelenmiflti. fiimdi yeni giriflim-

Büyük amaç ve ümitlerle aç���lan Ziraat Talim-

ler ve projeler uygulama alan›na konulmal›yd›. Bu

hanesi uzun ömürlü olamam›flt›r. Yeterli e¤itim kad-

amaçla önce bir Ziraat Meclisi oluflturuldu. Bu konuda

rosu ve malzemesinin bulunamay›fl›, taflradan ö¤ren-

engin bilgi birikimine sahip bulunan Bursa'n›n eski

ci al›namamas› gibi nedenlerle okul, 27 Eylül 1851 ta-

Ziraat Müdürü Amaysan Efendi ile Tuna Vilayeti Zira-

rihinde tamamen kapat›lm›flt›r.

at Müdürü Kigork Efendiler, Ziraat Meclisine aza ola-

Avrupa'da özellikle ziraatç›l›k alan›nda yaflanan

rak atanarak devletin ziraat politikas›n› belirlemek

h›zl› geliflmeler, tar›mda yeni icat aletlerin kullan›la-

üzere görevlendirildiler. Meclisin yapm›fl oldu¤u ça-

rak topra¤›n modern tar›m aletleriyle ifllenmeye bafl-

l›flmalar sonucunda, Ayamama Çiftli¤i'nin yeniden

lanmas›, Osmanl› ziraatç›lar›n› da teflvik etmekteydi.

bir e¤itim merkezi haline getirilmesi kararlaflt›r›ld›.

Osmanl› co¤rafyas›nda bulunan genifl ve verimli tar›m

Buras›n›n Numune Çiftli¤i haline getirilerek, daha

alanlar›n›n ziraata ve çiftçilik yapmaya uygun olmas›

önceden Ziraat Talimhanesi olarak kullan›lan binala-

büyük bir zenginlik olarak görülmekteydi. Fakat bu

r›n yeniden tamir edilmesi ve Ziraat Mektebi olarak

topraklar›n ehil eller eliyle ve yeni yöntemlerle ifllen-

aç›lmas› kararlaflt›r›ld›. Bu mektebe ülkenin muhtelif

mesi bir türlü gerçeklefltirilememiflti. Bu sorunu çö-

flehirlerinden çiftçi çocuklar› getirilecek, burada iki

zecek bilgi ve birikimin yan› s›ra, yetiflmifl eleman ol-

y›l uygulamal› e¤itim gördükten sonra memleketleri-

mamas› devletin en tepesinde bulunan padiflahtan,

ne dönüp, ö¤rendikleri modern ziraat tekniklerini ve

kaza kaymakamlar› ve nahiye müdürlerine kadar bü-

ziraat aletlerini kullanmas›n› kendi tarlalar›nda uygu-

tün yetkilileri düflündürmekteydi. Tar›mdaki bu soru-

layacaklard›. Memleketimizde çiftçiler ziraat› el ve

Dünden Bügüne Küçükçekmece 113

140

BOA. Y.PRK. UM. 3/51.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 114

hayvanlarla yapmaya mecburdular. Oysaki Avrupa'da yeni kullan›lmaya bafllan›lan ziraat aletleri hem topra¤› daha iyi ifllemekte, hem de mahsul oran›n› art›rmaktayd›. Ayr›ca her vilayette ›slahhaneler oluflturulacak, çiftçi çocuklar› burada iki y›l ders gördükten sonra bu mektebe getirilerek Numune Çiftli¤i'nde uygulamal› olarak ö¤rendiklerini tekamül ettireceklerdi. Burada fenni usullere uygun olarak yeni ziraat teknikleri, yeni icat ziraat aletleri ve bu aletlerin tamiriyle yap›m› da ö¤retilecekti. Tüm bu ifllerin gerçeklefltirilmesi amac›yla 23 Ocak 1871 tarihinde Padiflah Abdülaziz'in iradesi de al›nm›flt›. Fakat muhtemeldir ki, 1877-78 Osmanl› Rus Harbi nedeniyle bu proje de uygulama alan›na konulamam›flt›r. Ziraat Mektebi kurulufl çal›flmalar›na Ahmet Cevdet Pafla'n›n Ticaret ve Ziraat Naz›rl›¤› zaman›nda ziraat müdürü olan Amaysan Efendi'nin öncülü¤ünde 1878-79 y›llar›nda yeniden bafllanm›flt›r. Halkal› Çiftli¤i'nde yat›l› bir ziraat mektebi aç›lmas› için Ticaret ve Ziraat Nezareti taraf›ndan bir nizamname haz›rlanm›fl ve 9 A¤ustos 1884 tarihinde fiura-y› Devlet (Dan›fltay) taraf›ndan onaylanm›flt›r. Küçükçekmece kazas›nda Büyük Halkal› Uygulamal› Ziraat Mektebi ve Çiftli¤i kurulmas› amac›yla haz›rlanan nizamnameye göre: Osmanl› Devleti s›n›rlar› içerisinde yeni usullere uygun olarak ziraat ve çiftçilik yapmak amac›yla bilgili çiftçi, koflucu ve m›râhur (ah›r amiri) yetifltirilecektir. Bu mektebe öncelikli olarak çiftçi çocuklar› kabul edilecek, mektebin e¤itim süresi üç y›l olup her sene otuz ö¤renci ücretsiz olarak ve s›navla al›nacakt›r. Ayr›ca istek olursa ücretli olarak yat›l› ve gündüzlü ö¤renci de kabul edilecektir. Ziraat Mektebi’nde e¤itim teorik ve uygulamal› olarak yap›lacakt›r. Teorik derslerden sonra çiftlikte uygulamal› dersler yap›lacak ve ö¤renciler bundan cüzi bir ücret alacaklard›r. Teorik derslerde; Türkçe,

114 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Üst Mektebin Manzara-i Umumiyesi ‹. Ü., Nadir Eserler, II. Abdülhamid Albümü. Alt Halkal› Ziraat Mekteb-i Âlisi’nde görülecek dersler ve ö¤retmenlerin adet ve isimlerini bildiren çizelge.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

Birinci Sene Ders Adedi 80

1/25/11

8:19 PM

‹kinci Sene Ders Adedi 64

Page 115

Üçüncü Sene Ders Adedi

Kaç Sene E¤itim Görülece¤i 2

Ö¤retmenlerin S›ra Numaras› 1

32 32 64

32 32 32

2 2 3 1

8 9 10

64

32 64 32 32 32

2 1 1 1 3

11 12 13 14 15

48

1 1

16 17

Fenn-i Furusit Fenn-i Baytari

528

3

17

Yekûn

32 48 32

32 32 64

3 3 3

2 3 4

32

32

32

3

5

32

32

2

6

2 2

7

32 48

64

48 32

32

32

544

Ö¤retmenleri ‹simleri

‹lm-i Cebir, Fen Mekani¤i, ‹lm-i Hendese, Fenn-i mesaha-i zemin, Resm-i Hat ‹lm-i Kimya-y› Umumi ve Zirai Fenn-i Ziraat Bahç›vanl›k ve Fenn-i Eflcar-› Müsmire ve Ormanc›l›k ‹lm-i Hendese-i Ziraat, Tathir-i arazi, ‹rva ve ‹ska Hayvanat-› Muz›rra ve Nafia, Ar›c›l›k ve ‹pekçilik ‹lm-i Nebatat ‹lm-i Hikmet-i Tabiiye ve ‹lm-i Alaim-i Ceviyye Madeniyat ve ‹lm-i tabakatü’l arz Usul-i Muhasebe-i Ziraiye, Co¤rafya-y› Zirai ‹lm-i Hayvanat ve Fenn-i idare-i mevafli Ziraate, Araziye ve Ormanlara Müteallik Kavanin ve Nizamat ‹lm-i Servet ve ‹lm-i ‹dare-i Ziraat Sanayi ve ziraiye Ba¤c›l›k ‹lm-i H›fz›’s-S›hha Lisan-› Fransevi

64 48 32

48 64

Görülecek Dersler

544

arazi ve ziraat kanunlar›, hesap bilgisi ve vergi usulü,

lar›n özelliklerini ve yafllar›n› bilmek, hasta hayvan-

tarla ölçüm bilgileri, do¤a ilimleri, hava ilimleri,

lar› tedavi etmek, tereya¤› ve peynir yapmak ve ziraat

kimya ve ziraat bilgileri okutulacakt›r. Uygulamal›

defteri tutma usulü gibi dersler okutulacakt›r.

dersler de ise; bahç›vanl›k dersleri olarak sebze bah-

Ziraat Mektebi kadrosunda ise; muhasebe ho-

çesi, meyve bahçesi, a¤aç budamak, a¤aç afl›lamak;

cas›, bahç›van, uygulama hocas›, alet ve edevat ustas›,

ba¤c›l›k dersleri olarak ba¤ yetifltirmek, budamak ve

peynir ve tereya¤› ustas›, baytar, de¤irmenci, çiftlik

afl›lamak, dut bahçesi ve ipek böce¤i yetifltirmek, or-

ve araba koflular› memuru, ekip biçme ve has›lat me-

man oluflturmak, hayvan koflmak, çift hayvan› bak-

muru, ambarc›, çoban, ekmekçi, çamafl›rc›, aflç›bafl›,

mak, çift sürmek, tohum ekmek, çeflitli ürünleri top-

aflç› yama¤›, odac›, hizmetçi, vekil-i harç (muhasebe)

lamak, keten ve kenevirden tel yapmak, koyun k›rk-

memuru, kap›c›, korucu ve doktor bulunmaktad›r.

mak, çiftlik arabas› ve ziraatla ilgili aletleri kullanma

Küçükçekmece bölgesinde genifl ve verimli ara-

usulleri, ziraat aletlerinin tamirini yapmak, hayvan-

ziler üzerinde çok say›da çiftlik bulunmaktayd›. Bu

Dünden Bügüne Küçükçekmece 115

Ethem Bey Arif Bey Agaton Efendi Mazhar Bey Aram Efendi Zakaryan Efendi

Hüdverdi Efendi

‹stirati Efendi fievki Efendi

Baytar Mektebi Ö¤retmenleri taraf›ndan tedris olunacak

Halkal› Ziraat Mekteb-i Âlisi’nde görülecek dersler ve ö¤retmenlerin adet ve isimlerinin bildiren çizelge.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 116

çiftliklerde bulunan büyük ve küçükbafl hayvanlar s›k s›k bulafl›c› ve öldürücü salg›n hastal›klara maruz kalmaktayd›lar. Bu hayvan hastal›klar› nedeniyle pek çok maddi kay›plar yaflanmakla birlikte insan hayat› da tehdit alt›nda bulunmaktayd›.141 Bu hastal›larla ilgili Avrupa'da uygulanmakta olan fenni tedavi usulleri örnek al›narak, okullar aç›lmas› art›k bir zorunluluk haline gelmiflti. Maarif Naz›r› (E¤itim Bakan›) 26 fiubat Sol Mektebin Manzara-i Umumiyesi ‹. Ü., Nadir Eserler, II. Abdülhamid Albümü.

1888 tarihinde Mekteb-i T›bbiye-i Mülkiye Müdürüne yazm›fl oldu¤u tahriratta bu konunun önemine de¤inerek; "Hayvanlar›n bulafl›c› ve öldürücü hastal›klardan kurtar›lmas› için Mösyö Pastör'ün icat etmifl oldu¤u tedavi usulünün birçok fayda ve güzellikleri bulun-

nakledilmifl, Halkal›'daki okul Ziraat Mektebi olarak

maktad›r. Bu tedavi usulünün baytarlara ve belediye

kalm›fl ve 1896 y›l›ndan itibaren mezun vermeye bafl-

doktorlar›na ö¤retilmesi için özel bir s›n›f aç›lmas› ko-

lam›flt›r. Bu okulda daha sonralar› ormanc›l›k dersle-

nusunda padiflah hazretlerinin emirleri bulunmakta-

ri de verilmeye bafllanm›fl ve okulun ad› Halkal› Zira-

d›r. Bu tedavi usulünü bilen flah›slarla birkaç baytar

at ve Orman Mekteb-i Âlisi olarak de¤ifltirilmifltir.

getirtilerek bir s›n›f aç›lmas› konusunu etrafl› olarak

1910 y›l›nda Orman Mekteb-i Âlisi kurularak orman

düflünülerek bir rapor haz›rlanmas› ve ders cetvelinin

s›n›flar› bu okula nakledilmifl ve okulun ad› tekrar

142

düzenlenerek gönderilmesi" iste¤inde bulunur.

Halkal› Ziraat Mekteb-i Âlisi olarak de¤ifltirilmifltir.

Mekteb-i T›bbiye-i Mülkiye Müdürü Kayma-

Birinci Dünya Savafl›'nda bir süre kapanmak

kam Hüseyin Sabri Bey, 2 Nisan 1888 tarihinde kale-

zorunda kalan Ziraat Mektebi, tekrar aç›ld›¤›nda yeni

me ald›¤› raporunda hayvan hastal›klar› ve tedavisi-

ziraat aletlerini kullan›m›n›n çiftçiler aras›nda yay-

nin önemine de¤inerek; " ... Halkal› Çiftli¤i içerisin-

g›nlaflt›r›lmas› için okula ba¤l› olarak 1914 y›l›nda bir

de büyük k›sm› bitirilmifl olan Ziraat Mektebi’nin bir

de Çiftlik Makinisti fiubesi aç›lm›flt›r. Mondros Mü-

k›sm› Baytarl›k s›n›f›na tahsis edilecek olursa mak-

tarekesi sonras› tekrar kapanmak zorunda kalan okul,

sad›n has›l olaca¤›n›, Baytar Mektebi’nin ilk iki s›n›-

Cumhuriyet döneminde yeniden aç›larak teflkilatlan-

f›n›n dersleri Mekteb-i T›bbiye ile ayn› oldu¤undan

d›r›lm›flt›r. Cumhuriyetin ilk y›llar›nda Halkal› Zira-

burada görülmesi, son iki s›n›f›n ise hayvanlar üze-

at Mektebi mezunu birçok genç e¤itim görmek üzere

rinde uygulamal› olaca¤›ndan Halkal› Çiftli¤i'ndeki

Almanya'ya gönderilmifltir. Halkal› Ziraat Mektebi

Ziraat Mektebinde görülmesi"143 ni rapor eder.

1928 y›l›nda kapat›larak ö¤rencileri ‹stanbul'daki 141

1891 y›l›nda mektep binas› tamamlan›nca Mekteb-i T›bbiye-i Mülkiye içinde aç›lm›fl olan Mülkiye Baytar s›n›f›n›n ö¤rencileri bu okula nakledildi.

Orman Mektebi’ne devredilmifltir.144 Halkal› Ziraat Mektebi, günümüzde de Ziraat Meslek Lisesi olarak e¤itime katk› yapmaya devam

BOA. DH. MKT. 1650/87 (22 A¤ustos 1889). 142

BOA. MF. MKT. 102/93.

143

BOA. MF. MKT. 102/93

144

As›l ziraat ö¤rencileri ise 1892 y›l›nda kabul edilerek

etmektedir.

bu okula Halkal› Ziraat ve Baytar Mekteb-i Âlisi ad›

Halkal› Ziraat Mektebi ana girifl kap›s› üze-

verilmifltir. ‹ki y›l sonra Baytar Mektebi ‹stanbul'a

rinde bulunan ve "Halkal› Ziraat Mektebi Âlisi" ya-

116 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Sevtap Kad›o¤lu, "Osmanl› Döneminde Türkiye'de Ziraat Okullar› Üzerine Notlar", Kutatkubilig, Say›: 8, ‹stanbul 2005, s. 239-257.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 117

Üst Halkal› Ziraat Mekteb-i Âlisi’nin 1891 tarihli kitabesi Alt 1892 y›l›nda aç›lan Halkal› Ziraat Mektebi’nin birinci s›n›ftan üçüncü s›n›fa kadar ilk ö¤rencileri

zan kitabede H. 1307 tarihi bulunmaktad›r. Bu kitabeden okulun aç›l›fl tarihinin M. 1891 y›l› oldu¤unu görmekteyiz. Bu kitabenin üst k›sm›nda bulunan ve okulun aç›l›fl›ndan bir sene sonras›n› yani 1892 tarihini gösteren kitabede ise flu sat›rlar bulunmaktad›r. Zeri hars› k›ld› takdir ve senâ Hâdi-i rahmet-res ümmet beni Evvelin tedbiri âdem zeridi Zeridir iyfl-i cihân›n atyab› fiah-› mevlâ sâye-i Hân-› Abdülhamid Eyledi ihyâ bu âli matlab› Neflr için mülke ziraat fennini Etti te'sis ve bina bu mektebi Zer'idir amma mevâfliye menut K›ld› inflâ bir de Baytar Mektebi ‹ki fenni nâfi-i cem eyledi ‹fl bu darü’l feyzde teve'm gibi Ol flehin-flâh›n ilâhi dâimâ Baht›n›n olsun münevver kevkebi Çâkeri Muhtar tarihin dedi Pek bedi oldu Ziraat Mektebi S›rr›zade Ali R›za 1509 (1893)

Birinci S›n›f Ad› ve S›fat›

‹kinci S›n›f Ad› ve S›fat›

Üçüncü S›n›f Ad› ve S›fat›

Sarafim Efendi Mehmet Efendi Cemil Efendi Mehmet fiükrü Efendi Abdullah Efendi Zühtü Efendi ‹smail Efendi ‹smail Efendi Salih Efendi Misbah Efendi Gabril Efendi Kirkor Efendi Nikolaki Efendi Ali Osman Efendi Diran Efendi Ziya Efendi Haydar Efendi Agop Efendi Hasan Niyazi Efendi Ali R›za Efendi Abdullah Emin Efendi Raif Efendi Hamza Efendi Mehmet Efendi Vangel Efendi Ahmet Hamdi Efendi ‹brahim Ethem Efendi Aramyan Efendi Vas›f Efendi Ahmet Emin Efendi Kemal Efendi Mehmet Tevfik Efendi Mehmet Raif Efendi

Ahmet Faik Efendi Abdulkadir Efendi Meftun Efendi Zühtü Efendi Naz›m Efendi Yorgi Dimitri Efendi Mehmet Emin Efendi ‹smail Hakk› Efendi Mehmet Nuri Efendi Mihran Efendi ‹smail Faik Efendi Artin Efendi Nureddin Efendi Horen Efendi Hamparsum Efendi Rumi Efendi Feyzi Efendi Hayik Efendi Remzi Efendi Razi Efendi Osman Adil Efendi Agop Efendi Mustafa Reflit Efendi Bogos Efendi Emin Abdullah Efendi Abdülmecid Efendi Ali Haydar Efendi Tevfik Efendi Süleyman Efendi Hasbi Efendi Bekir Efendi

Rifat Efendi Remzi Efendi Hasan Tahsin Efendi Yusuf Ziya Efendi Ali Osman Efendi Ahmet Efendi Mehmet Efendi Sad›k Efendi Raif Efendi Teodor Efendi fievki Efendi Atnafl Efendi Hasan Basri Efendi Kosti Efendi Kamil Efendi Mehmet Ali Efendi Agop Efendi Nafiz Efendi Kemal Efendi Münir Efendi

Dünden Bügüne Küçükçekmece 117


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 118

Halkal› Ziraat Mektebi

Avusturya mekteplerinde bahç›vanl›k e¤itimini alm›fl olan Vero Efendi Ayamama Çiftli¤i'ne tayin olunarak, Ziraat Mektebi talebesinin tahsiline bir örnek olmak üzere aç›lacak çiftlikte Osmanl› Devleti'nde hiç bulunmayan veyahut çok az bulunan k›ymetli çiçek ve sair bitkilerin fidanlar›yla Osmanl› Devleti'nde bulunan en meflhur meyve ve çok çeflitli orman a¤ac› fidanlar› yetifltirecektir. Mektebin ziraat e¤itimi için gerekli olan tohumlar›n bir k›sm› Fransa'dan, bir k›sm› Avusturya'dan temin edilecektir. Bursa, Edirne, Amasya, Ankara ve Giresun'da yetiflmekte olan ve bir benzeri Avrupa'da dahi bulunmayan fleftali, kay›s›, elma ve armut fidanlar› da temin edilerek bu çiftli¤e dikilmifltir. Bu meyveler yetiflti¤inde ‹stanbul halk›na sat›lacak ve bu çiftlikte daha da çok yetifltirilmesine çal›fl›lacakt›r. Yine Osmanl› Devleti'nin muhtelif yerlerinden yabani meyve fidanlar› getirilerek bu fidanl›k bahçesine dikilmifl ve ileride Arabistan gibi memleketimizin s›cak bölgelerine gönderilerek oralarda da bu meyvelerin yetifltirilmesine çal›fl›lacakt›r. Çok verimli olan Amerika beyaz m›s›r bu¤day› tohumu ve patatesin en güzel ve en lezzetli olanlar›ndan 12 cins patates de Avrupa'dan getirilerek bu bahçeye dikilmifltir. Bu ürünler ülkemizin muhtelif flehirlerine gönderilerek oralarda da yetifltirilmesine çal›fl›lmaktad›r. Ziraat Mektebi bahçesinin bir k›sm›na da a¤açlar dikilmifl olup bunlardan da 2 sene sonra y›ll›k 1000 lira bir gelir beklenmektedir. Bahçenin di¤er bir k›sm›nda da yeni usullere uygun olarak sebze yetifltirilerek bu seneden itibaren 15000 kurufl kadar geliri olaca¤› tahmin olunmaktad›r. Rus askerinin istilas› esnas›nda tahrip edilen çiftli¤in binalar›yla, çal›n›p ya¤malanan bütün demirbafl›ndan sadece 200 adet koyun kurtar›lm���flt›r. Bahçelerin bu gelirleriyle yeniden demirbafl sat›n al›nacakt›r. Bu çerçevede Avrupa'dan da birkaç adet pulluk ve sair edevat getirilecektir. Buralarda asayifl sa¤land›¤› takdirde Maliye Bakanl›¤›’n›n vaadi üzerine Ziraat Mektebi aç›lmas› için Padiflah›n iradesi ile tahsis olunan paralar›n al›narak ifle bafllanaca¤› çok yak›nd›r. 5 Nisan 1297 (17 Nisan 1881)

118 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

Sol Baytar Mektebi’nin hayvan üzerinde icra-i ameliyatlar›, ‹. Ü., Nadir Eserler, II. Abdülhamid Albümü. Sag Kimya dersanesinden bir görüntü, ‹. Ü., Nadir Eserler, II. Abdülhamid Albümü.

8:19 PM

Page 119


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 120

HALKALI Z‹RAAT OKULU’UN M‹MAR‹S‹

daha alçak olup çat› al›nl›¤› fleklindedir. Ve iki kemerili

Okul ölçe¤i projenin tahmini ölçülerine göre

pencere aras›nda yuvarlak bulunmaktad›r. Do¤u ve

260x165 m boyunda bir alana yerlefltirilmifl görün-

bat›da bulunan bina kollar›n›n her birinin yar›s› y›¤ma

mektedir. Ortas›ndaki büyük botanik bahçenin bir

di¤eri ise betonarmedir. Do¤u kuzey kollar› tek katl›

yan›nda e¤itim binas›, di¤er taraf›nda da atölyeler,

olup do¤u kolu ise katl›d›r.

depo, tohumluklar vb. bulunmaktad›r. ‹nce uzun

Ana girifl kap›s›ndan üst kata iki kollu merdi-

dikdörtgen birer zemine oturan e¤itim binalar›ndan

ven ile ç›k›l›r. Bu merdivenin sahanl›¤›n›n tavan›

bugün yaln›zca birinin mevcut oluflu, projenin

furufllar ile donat›lm›flt›r.

tamam›n›n uygulanmam›fl oldu¤una kan›tt›r.

Oldukça genifl bir arazi üzerine kurulmufl olan

Kaba yontu tafl ile örülmüfl olan duvarlar›n köflelerine

"pilastr"ler

yerlefltirilmifltir.

Kap

okul binas› genifl iç avlu etraf›nda kare plana sahip

ve

binalardan oluflmaktad›r. Ön cephede ana girifl eks-

pencerelerin üzerlerine bas›k tu¤la kemer örülmüfltür.

enini oluflturan üçgen al›nl›¤› vard›r. Binalar zaman

Eski foto¤raflardan 1. ve 2. katlar aras›nda bir silme

içinde k›smi de¤iflikliklere u¤rasa bile özgün konu-

dolaflt›¤› anlafl›lmaktad›r; yaln›z ikinci kat›n silmesi hala

munu yans›tmaktad›r.

durmaktad›r. Binan›n güney yönünde bulunan ana girifl kap›s› bölümü üç katl›d›r. Ve avluya aç›lan kap›yla ana düzene sahiptir. Girifl kap›s›n›n üzerinde kitabe, ikinci katta da di¤er kitabe vard›r. Üçüncü kat di¤er katlardan

Halkal› Ziraat Mektebi e¤itim binas›n›n onar›m projesi Afife Batur Arflivi (Dünden Bugüne ‹stanbul Ansiklopedisi, C.3, s.527

120 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 121

Üst Baytar Mektebi’nin ön yüzden görünüflü (Mimar Raimondo Tommaso Daranko taraf›ndan tasarlanm›flt›r. Orta Mimar Daranko’nun 1. kat plan›. Alt Mimar Daranko’nun alt kat plan›


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 122

Halkal› Ziraat Mektebi’nin aç›l›fl›yla ilgili fiura-y› Devlet karar›.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 123

ÇiFTL‹KLER BELDES‹ KÜÇÜKÇEKMECE

‹stanbul Surlar› ile Küçükçekmece Köyü aras›nda bulunan bu ba¤l›k ve bahçelik alanlarda hem flehrin g›da ihtiyac›n› karfl›layan çiftlikler, hem de halk›n ve

Osmanl› döneminde ‹stanbul flehri, elli kap›dan olu-

yönetici s›n›f›n e¤lenmek amac›yla kullanageldikleri

flan surlar›n çevreledi¤i bir kale içerisinde bulun-

mesire alanlar› ve has bahçeler bulunmakta idi.

maktayd›. Ayasofya önünden bafllayan ve imparator-

Via Egnatia ad› verilen tarihî ana yolun bafllan-

lu¤u Avrupa'ya ba¤layan "Via Egnetia" ad› verilen ana

g›c› Alt›nkap› (Yedikule'nin hemen ç›k›fl›nda) "sal-

yolun bafllang›c› "Messe" caddesinden hareket ede-

hane" denilen mezbahalar bulunmaktayd›. Kasaplar

rek Rhegion (Küçükçekmece/Mevlevihane) Kap›-

hayvanlar› burada geceleyin keserler ve sabah olunca

s›’ndan flehri terk etti¤inizde, önünüze uçsuz bucak-

flehre götürerek dükkanlara da¤›t›rlard›. Kesilen hay-

s›z yeflil alanlar, çay›rlar, ba¤lar, bostanlar ve çiftlik-

vanlar›n yün ve derileri hemen biraz ilerdeki Kazl›-

ler ç›kard›. Bu yeflillikler içerisinde Makriköy (Bak›r-

çeflme'de bulunan debba¤lar taraf›ndan tabaklanarak

köy) ve Ayastefanos (Yeflilköy)'u geçerek Tarihî Hün-

pabuçlar, kal›n ve ince kirifller, elek derileri, hatta

kar Yolu üzerinde bulunan ve Bizansl›lar›n "Rhegion"

parflömenler145 yap›l›rd›. Bu bölgede 18. yüzy›l›n ikin-

ad›n› verdikleri flirin bir köy olan Küçükçekmece kö-

ci yar›s›ndan sonra sanayileflmeye paralel olarak de-

yüne ulafl›rd›n›z.

mir, çelik ve dericilik sanayisi de geliflmeye baflla-

145

Parflömen, üzerine yaz› yazmak veya resim yapmak için kullan›lan özel haz›rlanm›fl hayvan derisidir.

1960’l› y›llarda çiftlik arazileri

Dünden Bügüne Küçükçekmece 123


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 124

m›flt›. Nitekim, 1848 y›l›nda Dadyan Biraderler taraf›ndan planlar› çizilen ilk yerli z›rhl› gemi bu fabrikada yap›lm›flt›.146 Kazl›çeflme'nin do¤u kesimlerinde Rum Mezarl›¤›, Rum ve Ermeni Hastaneleri, Silivrikap›'yla Topkap› aras›nda Bal›kl› Manast›r› ve Mevlevihane bulunmaktayd›. Hastaneler mevkiini geçti¤inizde Vidos (Güngören) ve Ayval› derelerinin meydana getirdikleri Ç›rp›c› ve Veliefendi Çay›rlar› sizi karfl›lard› ki, buralarda ‹stanbul'un en uzun mesire alanlar›ndan biri bulunmaktayd›. Sahil kesiminden Bak›rköy'e do¤ru ise Aksu Çiftli¤i bulunmaktayd›. Yeniköy de denilen Osmaniye köyüne varmadan kuzey kesimde Çörekçi Çay›r›, Ç›narl› Çiftlik, Hazinedar Çiftli¤i, Mithatpafla Çiftli¤i, Yeni Çiftlik ve Davutpafla K›fllas› bulunmaktayd›. Davutpafla K›fllas› bu semtin en önemli mevkilerinden birisi idi. Buras› çok eski bir has-

Küçükçekmece'de yap›lan Rus Kilisesi ile ilgili Sadrazam ve Padiflah Dan›flman› Ahmet Cevat Pafla 'n›n yaz›s›

bahçe olup, birçok padiflah ve paflalar›n gözde mekanlar›ndand›. Davutpafla Hasbahçesi, Eyüp'ün güneybat›s›nda, Ç›rp›c› ve Hazinedar Dereleri aras›ndaki tepenin kuzey yamac› üzerinde, bir yanda ‹stanbul surlar›na öbür yanda Bak›rköy'e kadar uzanan genifl bir alan› kapsamaktayd›. 15. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda II. Sultan Bayezid'in sadrazam› Davut Pafla, padiflahlar›n orduyu u¤urlay›p karfl›lama törenlerinde geceleri konaklayabilmeleri için bu genifl alana bir padiflah kasr› ile bir de bahçe yapt›rm›flt›. Buras› bu tarihten itibaren, Davutpafla Bahçesi olarak an›lmaktayd›. Osmanl› ordular›n›n, Rumeli'ye ak›na ç›kt›¤›nda burada çad›r kurularak padiflah›n u¤urlanmas› ve dönüflte de ayn› yerde karfl›lanmas› bir gelenek halini alm›flt›. Davutpafla K›fllas›'n›n kuzeyinde Vidos (Güngören), Litros (Esenler) ve Kavas (At›flalan›), kuzeybat›s›nda ise Papazköy, Ç›f›tburgaz (Ba¤c›lar) ve Aypah köyleri (Kirazl›) bulunmaktayd›.

124 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Bâb-› Âli Sadaret Dairesi Ruslar›n Küçükçekmece civannda yapacaklan kabristan ve kilisenin müfltemilat›ndan yap›lmakta olan kulenin çok fazla bir yüksekli¤e sahip olaca¤› Padiflah Hazretleri taraf›ndan iflitilmifltir. Bu kabristan ve kilise için daha önceden Bab-› âli (Baflbakanl›k) taraf›ndan Rusya Sefaretiyle yap›lan yaz›flmalarda al›nm›fl olan karara uyulup uyulmad›¤›n›n ve karar d›fl›nda bir inflaat yapil›p yap›lmad›¤›n›n Sadaret (Baflbakanl›k) taraf›ndan yaver gönderilerek tahkik olunmas› istenmifltir. Karara ayk›r› bir fley yap›lmakta ve yahut yap›lmas› istenilmekte ise, men edilerek daha önceki karara uygun hale getirilmesi Padiflah Hazretlerinin yüce buyruklar›ndan oldu¤u tebli¤ olunmufltur. Ruslar taraf›ndan Ayastefenos (Yeflilköy)'ta büyük bir kilise ve kabristan yap›lmak istenilmifl ve bu hususta bir hayli ›srar ettikleri görülmüfltü. Bu husustaki Padiflah ferman›na uygun olarak yap›lan teflebbüsler ve gerekli haberleflmeler üzerine, kilise ve kabristan›n mevkii Küçükçekmece yönüne kayd›r›lm›fl ve kilise küçük bir flekle konularak as›l binan›n geniflli¤i 17 m olarak belirlenerek, s›n›rlandm›m›flt›r. Tespit edilen bu geniflli¤in ve yüksekli¤in herhangi bir flekilde de¤ifltirilmesine medyan verilemeyece¤i de ap aç›k beyan edilmiflti. Bundan dolay› Padiflah Hazretlerinin fermanlanna uygun olarak Bab-› âli (Baflbakanl›k) taraf›ndan mahalline yaver gönderilerek yap›lan incelemeler sonucunda Küçükçekmece yönünde kararlaflt›r›lan bu mevkide 230 m2 bir duvar içinde bugün mevcut olan inflaat, amele ikameti ve inflaat malzemelerinin korunmas› için olup, alt› odal› bir ko¤ufl, bir salon ve bir kap›dan ibaret oldu¤u ve as›l binan›n inflaat›na henüz bafllan›lmad›¤› anlafl›lm›flt›r. Bu durumun Padiflah Hazretlerine arz edilmesini temenni ederim. Sadrazam ve Yaver-i Ekrem Cevat147


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 125

Ç›rp›c› Deresi ile Hazinedar Deresi'nin birlefle-

döneminde Defterdarl›k yapm›fl olan ‹skender Çele-

rek denize döküldü¤ü sahilde yine sanayileflme devri-

bi, bu bahçede Mimar Sinan'a türlü türlü köflkler

nin numunelerinden Bez Fabrikas› bulunmaktayd›.

yapt›rm›fl ve burada parlak bir yaflant› sürmüfltü. Bu

Askerin elbise ihtiyac›n› karfl›lamak üzere 1850'li y›l-

Baruthane'de 24 A¤ustos 1707 tarihinde meydana ge-

larda kurulmufl olan Bez Fabrikas›n› geçince Bak›rköy

len büyük bir patlama sonucu 8 çal›flan› öldükten

(Makriköy)’e ulafl›rd›n›z. Bak›rköy 1910 y›l›na kadar

sonra da Küçükçekmece'ye yeni bir baruthane yap›l-

Küçükçekmece'ye ba¤l› bir köy olup, bu tarihten sonra

mas› gündeme gelmiflti. Baruthane civar›nda Mecidi-

kaza merkezi buraya nakledilmifl ve Küçükçekmece de

ye ad›yla bilinen bir çiftlik mevcut idi.

bu kazaya ba¤lanm›flt›. Bak›rköy'de III. Murat'›n Sad-

Barutçubafl› Ohannes Meras›'ndan Küçükçek-

razam› Siyavuflpafla'n›n yapt›rm›fl oldu¤u bir bahçe bu-

mece yönüne gitti¤inizde Ayamama Deresi'ni geçe-

lunmaktayd›. Padiflahlar›n da u¤rad›¤› bu bahçeye Si-

rek Ayamama Çiftli¤i'yle karfl›lafl›rd›n›z. Saraya ba¤l›

yavuflpafla Bahçesi denilirdi. Özellikle Sultan IV. Meh-

önemli çiftliklerden biri olan Ayamama Çiftli¤i'nde

met buralara pek s›k gider, gelirdi. Bahçe 40 dönümlük

yüzlerce küçükbafl ve büyükbafl hayvan bulunmakta;

bir alan› kaplamakta ve içinde bir köflk, hamam, mut-

saray›n et, süt, ya¤ ve di¤er g›da ihtiyaçlar› bu çiftlik-

fak, hizmetli odalar›, ah›r gibi hizmet birimleriyle bir

lerden karfl›lanmaktayd›.

de su mahzeni bulunmaktayd›.

Ayamama Çiftli¤i'nin kuzey kesimlerinde Kar-

Bugünkü Bak›rköy Ak›l Hastanesi’nin yerinde

taltepe, Kulelibahçe Çiftli¤i, Bosnaviran köyü ve Bos-

bulunan y›k›k bir kas›rla genifl bir havuz bu saray›n

naviran bahçesi bulunmaktayd›. Bu köye Balkan Har-

günümüze kadar gelen kal›nt›lar›d›r.

bi muhacirlerinin iskan edilmesi nedeniyle "Muha-

Bak›rköy'ün do¤u kesiminde Kireç ocaklar›

cirköy" de denilmekteydi.

bulunuyordu. ‹stanbul'un binalar› için laz›m olan ki-

Ayamama Çiftli¤i'nin bat› kesiminde ise için-

reçler bu ocaklardan karfl›lanmakta ve birçok çal›flan›

de bir ayazman›n da bulundu¤u Ayestefanos Çiftli¤i

ile istihdam alan› oluflturmaktayd›. Buradan bat›ya

bulunmaktayd›. Tren yolu Ayestefanos Köyü (Yeflil-

do¤ru gidildi¤inde de ‹ncirli Çiftli¤i, Çavuflpafla Bah-

köy) ile bu Çiftlik aras›ndan geçmekte ve Ayestefanos

çesi ve Çiftli¤i, Nifos Köyü ve Nifos Bahçesi (Kocasi-

istasyonu da burada bulunmaktayd›. 18. yüzy›l›n ikin-

nan), Aypah Köyü (Kirazl›), Aypah Bahçesi ve Aypah

ci yar›s›ndan sonralar› Makriköy (Bak›rköy)'den

Çiftli¤i ile Papas Çiftli¤i yer almaktayd›.

Ayastefanos köyüne kadar olan bu bölgede, genifl

Çavuflpafla Çiftli¤i'nin bat› kesiminde bulunan yola kadar uzanan genifl sahada II. Mahmut ve Abdül-

bahçeler içerisinde yazl›k olarak kullan›lan zarif ahflap köflkler yap›lm›flt›.

mecit taraf›ndan saray›n barutçubafl›s›na hediye edi-

Ayestefanos Köyü Rum ve Müslümanlar›n bir-

len Ohannes Bey Meras› bulunmaktayd›. Buradan sa-

likte yaflam›fl olduklar› bir köy olup, Osmanl› Devleti

hile do¤ru inildi¤inde de 1700'lü y›llarda iskender

aç›s›ndan vahim sonuçlara neden olan 93 Harbi

Çelebi Bahçesi'nde kurulan Baruthane-i Amireye

(1877-1878 Osmanl› Rus Savafl›)'ni bitiren Ayastefa-

ulafl›l›rd›. Günümüzde Ataköy konutlar› bulunan

nos Antlaflmas› bu köyde imzalanm›flt›. Ayestefanos

Ayamama ve Çavuflpafla Deresi'nin denize döküldü¤ü

Köyü, Cumhuriyetin ilk y›llar›nda, o dönemde semtte

bu sahilde baruthane yap›lmadan önce ‹skender Çe-

yaflayan ünlü edebiyatç› Halit Ziya Uflakl›gil'in öneri-

lebi Bahçesi bulunmaktayd›. Kanuni Sultan Süleyman

si üzerine 1926 y›l›nda Yeflilköy ismini alm›flt›.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 125

146

L. Panos Daba¤yan, age., s. 233.

147

BOA. Y.A Hus. 269/18 (H 7 Recep131 O/M 25 Ocak 1893).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 126

Ayestefanos köyünün hemen ilerisinde bulunan Yeni Çiftlik geçilerek Galatarya köyü (fienlikköy)'ne ulafl›l›rd›. Bu köyün sahil kesiminde de Florya Çiftli¤i bulunmaktayd›. Filorina bahçesi de denilen bu havadar mevkide Florya köflkleri bulunmaktayd›. Galatarya köyünden kuzeye do¤ru yöneldi¤inizde önünüze Rus Kilisesi ve Abidesi ç›kard›. Bu an›t kilise Rus ordusunun ‹stanbul'a "Ayasofya'n›n minarelerini görecek kadar" yaklaflt›¤› "93 Harbi"nin (1877-1878) bir an›s› olarak, 1895 y›l›nda infla edilmiflti. Galatarya köyünün hemen yan› bafl›nda Osmanl› Rus Savafl›'nda ölen Rus askerlerinin hat›ras›na infla edilmifl olan bu "tafltan ve son derece sa¤lam" yap›, üç platformlu bir an›tt›. Çan kulesi olarak da kullan›lan üst bölümü yeflil parlak bir malzemeyle infla edilmifl, an›t›n tepe

93 Harbinde Ruslar taraf›ndan yap›lan kilise.

noktas›na Rus kiliselerinin taç motifi ve üçlü Rus haç› konulmufltu. Rus Kilisesi, Osmanl› toplumu için "93 Harbi" yenilgisinin bir simgesi olarak görüldü¤ünden I. Dünya Savafl› döneminde (14 Kas›m 1914) törenle y›k›lm›flt›r.

Küçükçekmece Gölü'nün hemen kuzeyinde bulunan Yar›mburgaz Ma¤aralar› ise tarihî bak›m-

Galatarya köyünün hemen do¤usunda Topka-

dan son derece önemli bulgular›n ç›kt›¤› bir bölge-

p› ve Silivrikap›'dan ç›karak Çavuflpafla Bahçesi'nin

dir. Bu ma¤aran›n gerek Türkiye'nin gerek Avru-

alt kesiminde birleflen Edirne yolu geçmekteydi. Bu

pa'n›n en eski kültür varl›klar›n›n bafl›nda geldi¤i,

yolu takiben kuzeybat› istikametine gitti¤inizde ade-

hatta bir görüfle göre de burada insan varl›¤›n›n

ta topra¤›n koynuna girmiflçesine uzanan flirin bir

130.000 y›l öncesine vard›¤› söylenmektedir.149 Bu-

göl kenar›nda kurulmufl olan Küçükçekmece Köyü’-

rada yap›lan arkeolojik kaz›larda ortaya ç›kan çanak,

ne ulafl›rd›n›z. Tarihi çok eskilere dayanan ve bölge-

çömlek parçalar›n›n yan› s›ra ilkel tar›m aletlerinin

nin ilk yerleflim yeri olan Küçükçekmece, ‹stan-

de bulunmas›, bu bölgenin 7500 y›l öncelerinden

bul'un kilidi konumunda olup, Avrupa'ya uzanan

bafllayarak tar›m kültürüne geçen insanlara mesken

kral yolu üzerinde bulunmakta idi. Bu yol ayn› za-

oldu¤u anlafl›l›yor. 148

manda ‹stanbul'un iaflesinin karadan nakliyat›na

Küçükçekmece, ilk ça¤lardan beri tar›ma elve-

izin veren, ziraat ve hayvanc›l›k sahas› olan Do¤u

riflli olmas› ve Bizans'tan Osmanl›'ya kadar çok

Trakya'y› kat eden ticari bir yololdu¤u gibi Orta ve

önemli bir yerleflim bölgesi olan ‹stanbul'a yak›nl›¤›

Do¤u Avrupa'ya sefere ç›kan ordular›n geçti¤i strate-

nedeniyle, flehrin g›da ihtiyac›n› karfl›layan çiftlikler

jik bir güzergâht› da.148

bölgesi konumunda bulunmakta idi.

126 I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

M. Hüdai fientürk, Türkler: Osmanl› Devleti'nin Ulafl›m Teflkilat› ve Yol Sistemine Genel Bir Bak›fl, C.10, Yeni Türkiye Yay›nlar›, Ankara 2002, s. 904. 149

Semavi Eyice, Tarih Boyunca ‹stanbul, Etkileflim Yay›nlar›, ‹stanbuI2006, s. 18.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 127

Küçükçekmece bölgesinde sözünü etti¤imiz

GIDA AMBARI KÜÇÜKÇEKMECE

çiftliklerden baflka Safra Köyü Çiftli¤i, So¤uksu Çift-

‹stanbul'un tah›l ve g›da ambar› durumunda bulunan

li¤i, Kapanarya (Kanarya) Çiftli¤i, Nakkafl Çiftli¤i,

köylerde birçok çiftlik ve mand›ra da bulunmaktayd›. Bu

Büyük Halkal› Çiftli¤i, Küçükhalkal› Çiftli¤i, Menek-

çiftlik ve mand›ralar, 15. yüzy›l›n sonlar›nda merkezi

fle Çiftli¤i, Resneli Çiftli¤i, Beylik Çay›r› Çiftli¤i, Is-

Eyüp Sultan olan Haslar kazas›na ba¤l› bulunan ve Avru-

partakule Çiftli¤i, Kapad›k Çiftli¤i, Alibeyköy Çiftli¤i,

pa yakas›ndan bafllayarak Befliktafl, Hasköy, Arnavutköy,

Ömerpafla Çiftli¤i ve Firus Çiftli¤i gibi çiftlikler de

Ortaköy, Bak›rköy, Yeflilköy, Küçükçekmece, Büyükçek-

bulunmaktayd›.

mece, Avc›lar, Silivri, Çatalca ve Vize kazalar›na kadar ulaflan 180 köyü kapsamakta idi. Bu köyler içerisinde

ÇiFTL‹KLER‹N‹N OLUfiUMU

idari olarak zaman zaman de¤ifliklik göstermekle birlik-

Fatih Sultan Mehmet, 29 May›s 1453'te ‹stanbul'u al-

te yaklafl›k 50 civar›nda köy ve mand›ra Küçükçekmece

d›¤›nda flehir boflalm›fl ve harabe bir durumda bulun-

nahiyesine ba¤l› idi.151 Bu köy ve çiftlikler flunlard›r:

maktayd›. Fethin hemen sonras›nda flehrin canlan›p flenlendirilmesi amac›yla iskan ve imar faaliyetleri

Ambarl› Köyü ve Ambarl› Çiftli¤i, Galatarya kö-

bafllat›lm›fl, Anadolu'dan Türkler ve sanat ehli gayr-i

yü, Ayastefenos Köyü, Makrihora Köyü, Vidos Köyü ile

müslim unsurlar getirilerek ‹stanbul'un muhtelif

birlikte iki çiftlik, Litros Köyü, Yahudi Bergos Köyü ve

semtlerine iskan ettirilmifllerdi.

Çiftli¤i, Ayapa Köyü ve Çiftli¤i (Kirazl›), Büyük Halkal›

‹stanbul surlar›n›n d›fl›nda ise birkaç köyden

köyü ve Çiftli¤i, Safra Köyü, Pirinççi Köyü, Demirci

baflka meskun mahal bulunmamaktayd›. Surlar›n

Köyü ve Çiftli¤i, Demir Köyü ve Çiftli¤i, Uskumru Köyü

çevresinde bulunan genifl ve verimli araziler ifllevsiz

ve Çiftli¤i, Zekeriya Köyü, Florya Çiftli¤i, ‹ncirli Çiftli-

ve at›l bir durumda bulunuyordu. fiehir nüfusunun

¤i, Kuleli Çiftli¤i, Siyavuflpafla Çiftli¤i, Küçük Nakkafl

h›zla artmas› sonucu g›da ihtiyac›n› karfl›layacak

Çiftli¤i, Menekfle Çiftli¤i, Ferhatpafla Çiftli¤i, Cecor

alanlar›n da flenlendirilmesi ve ifllevsel hale getiril-

Çiftli¤i, Rami Çiftli¤i, Metris Çiftli¤i, Kad› Yakuplu

mesi gerekiyordu. Bu amaçla fethin hemen sonras›n-

Çiftli¤i, Ayaza¤a Köyü ve Çiftli¤i, Pirli Köyü ve Çiftli¤i,

da özellikle savafllarda tutsak edilenler bofl ve verim-

Topçular Köyü ve Çiftli¤i, Hazinedar Çiftli¤i, Silivri ka-

siz kalan topraklara yerlefltirilerek, bu topraklar›n ifl-

p›s›nda Hatice Sultan Çiftli¤i, Papazköy ve Pandal›

lenmesi yoluna gidilmiflti. ‹stanbul etraf›n›n iskan

Çiftlikleri, Kafl›kç› Çiftli¤i, Ayamama Çiftli¤i, Alem-

edilip flenlendirilmesinde a¤›rl›kl› Hristiyan ortakç›

berdos Çiftli¤i, Kapanarya Çiftli¤i, Küçük Halkal› Çift-

s›n›f› kullan›lm›flt›r. Bu kifliler S›rbistan, Mora, Ar-

li¤i, Mevlevihane Kap›s›'nda Dervifl Efendi Çiftli¤i, Si-

navutluk, Zanta, Kefalonya, Bosna-Hersek, Teselya,

livri Kap›s›nda Anekli Çiftli¤i, Arapzade Çiftli¤i, Ya-

Epir, Tafloz, Semadirek ve ‹yonya Adalar›'ndan sefer-

r›mbergos Derbendi, ‹kitelli köyü, fiamlar köyü, Aya-

ler esnas›nda tutsak edilen esirlerden oluflmaktayd›.

yorgi Köyü (Kayabafl›), Karaahmetli Çiftli¤i, Kotraniye

Ayr›ca 1470'li y›llarda Otlukbeli'nde Osmanl›-Akko-

Çiftli¤i, fiamlar Derbendi Çiftli¤i, Ç›narl› Han› Çiftli¤i,

yunlu mücadelesinde tutsak ve sürgün edilen Türk-

Büyük Derbend Çiftli¤i, Sübhanl› Han› Çiftli¤i.

men afliretleri, özellikle de A¤cakoyunlu Cemaati ‹stanbul'un tar›m alanlar›na getirilerek sürgün reaya 150

statüsünde iskan edilmifllerdir.

Küçükçekmece bölgesindeki bu çiftlikler, yetifltirilen ürün ve hayvanlarla ‹stanbul'un iaflesini

Dünden Bügüne Küçükçekmece 127

150

Stefanos Yerasimos, Eyüp'te Sosyal Yaflam (15. Yüzy›l›n Sonunda Haslar Kazas›), Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›, ‹stanbul 1998, s.92. 151

BOA. ‹. MVL 476-215 (H 1278 Eylül 25/M 7 Ekim 1862).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 128

l› Hasan o¤lu Hasan (kara b›y›kl› 30 yafl›nda), Elbasanl› Süleyman o¤lu Veli (kumral b›y›kl› 28 yafl›nda), Elbasanl› Ahmet o¤lu Mehmet ( sar› b›y›kl› 25 yafl›nda), Elbasanl› ‹smail o¤lu Veli (sar› b›y›kl› 35 yafl›nda), Elbasanl› Ali o¤lu Selim (er b›y›kl› 35 yafl›nda), Elbasanl› Hüseyin o¤lu Ali (köse 35 yafl›nda), Elbasanl› ‹brahim o¤lu Selim (kara b›y›kl› 35 yafl›nda), Elbasanl› Veli o¤lu Salih (sar› b›y›kl› 30 yafl›nda), Elbasanl› ibrahim o¤lu Selim (kumral b›y›kl› 30 yafl›nda), Elbasanl› Hasan o¤lu Mahmut (sar› b›y›kl› 25 yafl›nda), Elbasanl› Hüseyin o¤lu Salih (ak sakall› 60 yafl›nda), Elbasanl› Mustafa o¤lu Selim (sar› b›y›kl› 35 yafl›nda), Elbasanl› Salih o¤lu Feyzullah (sar› b›y›kl› 35 yafl›nda), Elbasanl› Ahmet o¤lu Paflo (kara b›y›kl› 35 yafl›nda), Elbasanl› Zeynel o¤lu Hasan (kumral k›rca b›y›kl› 45 yafl›nda), Elbasanl› Veli o¤lu Mahmut (sar› b›y›kl› 40 yafl›nda), Elbasanl› Veli o¤lu Mahmut (sar› b›y›kl› 35 yafl›nda), Elbasanl› ‹slam o¤lu ‹smail (sar› b›y›kl› 35 yafl›nda), Elbasanl› Osmano¤lu Musa (kumral b›y›kl› 30 yafl›nda), Elbasanl› Hasan o¤lu ismail (sar› b›y›kl› 35 yafl›nda), Manast›rl› Said o¤lu Selim (12 yafl›nda), Elbasanl› Hasan o¤lu Osman (sar› b›y›kl› 30 yafl›nda), Elbasanl› Murat o¤lu Hasan (k›rç›l b›y›kl› 50 yafl›nda), Elbasanl› Mehmet o¤lu Sad›k (ter b›y›kl› 25 yafl›nda), Elbasanl› Mehmet o¤lu Bekir (ter b›y›kl› 25 yafl›nda), Elbasanl› Ömer o¤lu sa¤lad›¤› gibi ayn› zamanda da istihdam oluflturmak-

Musa (sar› b›y›kl› 25 yafl›nda), Elbasanl› Ahmet o¤lu

ta idi. Ülkenin çeflitli yörelerinden gelen iflçiler, bu

Süleyman (sar› b›y›kl› 35 yafl›nda), Elbasanl› ‹smail

köy ve çiftliklerdeki ba¤ ve bahçelerde çal›flarak ge-

o¤lu Hasan (ter b›y›kl› 25 yafl›nda), Elbasanl› Veli o¤-

çimlerini temin etmekteydiler. 16 Temmuz 1836 ta-

lu ‹brahim (sar› b›y›kl› 30 yafl›nda), Elbasanl› Osman

rihli bir kay›tta söz konusu köy ve çiftliklerde çal›flan

o¤lu Salih (k›r b›y›kl› 18 yafl›nda), Elbasanl› Selim o¤-

iflçi kesiminden bir k›sm›n›n flu flah›slardan olufl-

lu Salih (ter b›y›kl› 28 yafl›nda), Elbasanl› Halilo¤lu

makta oldu¤unu görmekteyiz: Elbasanl› Ali o¤lu

‹smail (siyah b›y›kl› 30 yafl›nda), Bozoklu Musa o¤lu

Mehmet (sar› b›y›kl› olup 40 yafl›ndad›r.), Elbasanl›

Ali (sar› b›y›kl› 30 yafl›nda), Lofçal› Abdullah o¤lu

‹smail o¤lu Selim (er b›y›kl›, 25 yafl›nda), Asadoral›

Mehmet (yanaflma, kara b›y›kl› 30 yafl›nda), Selvili

Süleyman o¤lu ‹smail (er b›y›kl›, 26 yafl›nda), Ohrili

Memifl o¤lu Halil (kumral b›y›kl› 36 yafl›nda), Kazan-

Fazl› o¤lu Feyzullah (er b›y›kl›, 20 yafl›nda), Elbasan-

l›kl› Mehmet o¤lu Hasan (ter b›y›kl› 25 yafl›nda), T›r-

128

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Küçükçekmece Kazas›’na ba¤l› köy ve çiftlikleri gösteren belge


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 129

noval› Hüseyin o¤lu Memifl ( kara b›y›kl› 20 yafl›nda),

Osman, Osman o¤lu Zincir ibrahim (kara sakall› 60

T›rnoval› Mustafa o¤lu Ahmet (18 yafl›nda), T›rnoval›

yafl›nda), Zincir ‹brahim o¤lu Mahmut (14 yafl›nda),

Mustafa o¤lu Hasan (ter b›y›kl› 25 yafl›nda), T›rnova-

Abdullah o¤lu Hasan (sar› sakall› 50 yafl›nda), Hasan

l› Ahmet o¤lu Mehmet (18 yafl›nda), T›rnoval› Hüse-

o¤lu Mehmet Kas›m, Hüseyin o¤lu Ahmet (12 yafl›n-

yin o¤lu ‹brahim (14 yafl›nda), T›rnoval› Mustafa o¤lu

da), ‹stanbullu Mustafa o¤lu Mehmet (ak sakall› 76

Mustafa (ter b›y›kl› 20 yafl›nda), Selvili Osman o¤lu

yafl›nda), ‹stanbullu Mustafa o¤lu Mehmet o¤lu Mus-

Osman (15 yafl›nda), Selvili Süleyman o¤lu Hüseyin

tafa Aziz (38 yafl›nda).152

(15 yafl›nda) Selvili Memifl o¤lu Ali (ter b›y›kl› 19 ya-

Küçükçekmece civar›ndaki muhtelif çiftliklerde

fl›nda), Selvili Abdullah o¤lu Memifl (15 yafl›nda), Ka-

iflçi olarak çal›flan bu insanlar›n bölgedeki çiftlik ve

zanl›kl› Molla Hakan o¤lu Mustafa ( korucu, kumral

mezralara iskan edilerek, zamanla köy ve mahallelerin

sakall› 32 yafl›nda), Kazanl›kl› Osman o¤lu Duran (sa-

oluflmufl oldu¤unu da görmekteyiz. Vidos köyü civar›n-

r› ter b›y›kl› 25 yafl›nda), Filorine Köylü Tahir o¤lu

daki ba¤ ve bahçelerde iflçi olarak çal›flmakta olan Ma-

Emin (hizmetkar, 15 yafl›nda), Selvi Köylü Memifl o¤-

nast›rl› Said o¤lu Selim, Elbasanl› Hasan o¤lu Osman,

lu Hasan (az kumral b›y›kl› 25 yafl›nda), T›rnoval› Ali

Elbasanl› Murat o¤lu Hasan, Elbasanl› Mehmet o¤lu

o¤lu Hasan (hizmetkar, ter b›y›kl› 20 yafl›nda), T›r-

Sad›k, Elbasanl› Mehmet o¤lu Bekir, Elbasanl› Ömer

noval› Hüseyin o¤lu Osman (18 yafl›nda), Akhisarl›

o¤lu Musa, Elbasanl› Ahmet o¤lu Süleyman, Elbasanl›

‹brahim o¤lu Mustafa, (kara b›y›kl› 31 yafl›nda), Ba-

‹smail o¤lu Hasan, Elbasanl› Veli o¤lu ‹brahim, Elba-

ruthane-i amire sekbanlar›ndan ‹stanbullu Sad›k o¤-

sanl› Osman o¤lu Salih, Elbasanl› Selim o¤lu Salih ve

152

BOA. C.DH. 6245 (H 1. Rebiülahir 1252/M 16 Temmuz 1836).

lu Hac› Mehmet (Sar› b›y›kl› 35 yafl›nda), Baruthanei amire çal›flanlar›ndan Gümüflmadenli Mehmet o¤lu Nazif (er kara b›y›kl› 25 yafl›nda), Baruthane iflçilerinden Nevflehirli Abdullah o¤lu Osman (sar› b›y›kl› 35 yafl›nda), Vanl› Abdurrahman o¤lu Abdullah (kumral b›y›kl› 55 yafl›nda), Vanl› Mehmet o¤lu Ömer (ak sakall› 60 yafl›nda), Nevflehirli Abdullah o¤lu Süleyman (ter b›y›kl› 21 yafl›nda), Menekfle Köylü ‹smail o¤lu Çiftçi Ali (kara b›y›kl› 44 yafl›nda), O¤lu ‹smail (15 yafl›nda), di¤er o¤lu Süleyman (14 yafl›nda), di¤er o¤lu Abdulkadir (12 yafl›nda), Ç›rp›c› Çay›r› iflçilerinden Büyük Halkal› Köyü’nden Sekban Mustafa (kumral b›y›kl› 27 yafl›nda), Küçük Nakkafl Çiftli¤i iflçilerinden T›rnavili ‹brahim o¤lu Mustafa (köse 25 yafl›nda), T›rnoval› Ahmet o¤lu Selim (sar› b›y›kl› 40 yafl›nda), Viranbosna köyünden Elbasanl› Salih o¤lu ba¤c› Hasan (kumral sakall› 40 yafl›nda), Osman o¤lu Zincir Mehmet (kara sakall› 60 yafl›nda), Zincir Meh-

Küçükçekmece’ye ba¤l› köy ve çiftliklerin vukuat defteri

met o¤lu Mustafa (18 yafl›nda), Zincir Mehmet o¤lu

Dünden Bügüne Küçükçekmece

129


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:19 PM

Page 130

Elbasanl› Halilo¤lu ‹smail'in çal›flt›klar› bu bölgeye is-

çi, Halil Çavufl'a ait 10 keçi, Küçük Halkal› köyünde

kan edildiklerini görmekteyiz.153

Osman A¤a'ya ait 372 koyun, Kalfa Köyü (Mahmut-

Küçükçekmece'ye ba¤l› köylerde tar›mla bir-

bey)'nde Bakkal Perikli'ye ait 100 koyun ve 7 keçi, Pa-

likte hayvanc›l›k da yap›lmakta idi. Bölgede bulunan

pas köyünde Seranidi'ye ait 300 koyun ve 2 keçi, Vi-

mera ve çiftliklerde çok say›da büyük ve küçükbafl

ranbosna Köyü’nde Tohari Çelebi'ye ait 182 koyun,

hayvan bulunmakta ve bu hayvanlar köylünün geçim

So¤uksu Çiftli¤i'nde Seranidi'ye ait 192 koyun, Kü-

kayna¤›n› oluflturmakta idi. Nitekim Nisan 1900 ta-

çükçekmece köyünde Mustafa A¤a'ya ait 31 koyun ve 4

rihli bir belgede Küçükçekmece kazas›na ba¤l› köyler

keçi, Aristidi'ye ait 4 koyun ve 4 keçi, Kürkçü Dimit-

ve çiftliklerde bulunan hayvan sahiplerinin flu isim-

ri'ye ait 7 koyun, F›r›nc› Yani'ye ait 1 keçi, Kundurac›

lerden olufltu¤u tespit edilmifltir:

Tanafl'a ait 4 keçi, Kad›beyli köyünde Mösyö Kostiya-

‹kitelli köyünden Kaymakam Nuri Bey'e ait

ni'ye ait 338 koyun, Pendaniçe'de Bogos'a ait 250 ko-

229 koyun ve 12 keçi, saraya ba¤l› merada Tohari Çe-

yun, Filorya Çiftli¤i'nde Mösyö Flaniti'ya ait 519 ko-

lebi'ye ait 404 koyun, Safra köyünde Kurukafa Dimit-

yun, Kalitarya köyünde Stefanaki'ye ait 9 koyun, Pe-

ri'nin 447 koyun, Alambedros Çiftlik-i Hümayunu

nati'ye ait 1 koyun ve 1 keçi, Penayot'a ait 1 koyun ve 1

Meralar›nda Mösyö Flainti'ye ait 344 koyun ve 1 keçi,

keçi, Mençifos'a ait 2 keçi, Seranidi'ye ait 1 koyun ve

Ayamama Çiftlik-i Hümayunu Meralar›nda yine

1 keçi, Madam Tavas'a ait 2 keçi, Vasil'e ait 1 keçi,

Mösyö Flainti'ye ait 456 koyun, Ayayorgi köyünde Di-

Bakkal Foti'ye ait 3 keçi, Stenko'ya ait 1 keçi, Hemari

mitri'ye ait 341 koyun, fiamlar Köyü’nde Kadir A¤a'ya

Dimitri'ye ait 1 keçi, Yeni Çiftlik'te Mösyö Flaniti'ye

ait 105 koyun ve 101 keçi, Hac› Ömer A¤a'ya ait 104

ait 479 koyun ve 1 keçi, Tatarc›k köyünde Dimitri'ye

keçi, Hüseyin A¤a'ya ait 17 keçi, Tahir A¤a'ya ait 67

ait 188 koyun, Ispartakule Çiftli¤i'nde Asador'a ait

keçi, Ali Baba'ya ait 25 keçi, Münire Han›m'a ait 3 ke-

413 koyun ve 19 keçi, Nifos köyü (Kocasinan)'nde Se-

153

BOA. C.DH. 6245. (H.1250. N.30/M.

fiamlar Bölgesi ve Bendi

130

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 131

ranidi'ye ait 340 koyunla Cuhudbergos'ta 291 koyun, Vidos köyünde Bahriye Mühendislerinden Kola¤as› Hüsnü Bey'e ait 9 koyun ve 3 keçi ile Anbarl› Eminos Çiftli¤i'nde 691 koyun ve 16 keçi, Avas köyünde Hayri Efendi'ye ait 382 koyun, Metris Çiftli¤inde Vangel A¤a'ya ait 332 koyun, incirli Çiftli¤i'nde Simon Bey damad› Stefan Bey'e ait 582 koyun, Hamdi Beyefendi'ye ait 3 keçi, Hazinedar Çiftli¤i'nde Tohari Çelebi'ye ait 567 koyun, Demirkap› Bahçesi'nde Andonaki'ye ait 138 koyun ve 14 keçi, Kuleli Çiftli¤i'nde Koço'ya ait 309 koyun ve 1 keçi, Tahtakale Çiftli¤i'nde Kurukafa Tanafl'a ait 371 koyun ve 3 keçi, Yar›mburgaz Çiftli¤i'nde Ulah Tanafl' a ait 222 koyun ve 1 keçi, Nakkafl Çiftli¤i'nde Corci Efendi'ye ait 453 koyun ve 4 keçi, Vidos köyünde Mülazim Emin Efendi'ye ait 210 koyun ve 1 keçi, Litros köyünde Kurukafa Ligor'a ait 4 koyun, Davutpafla Çiftli¤i'nde Yüzbafl› Mustafa Efendi'ye ait 401 koyun, Alibey Çiftlik-i Hümayunu Mera-

"Silivri iskelesine ba¤l› Silivri, Büyükçekmece,

s›'nda fiiflko Dimitri'ye ait 624 koyun ve 13 keçi, Er-

Küçükçekmece, Terkos, Çorlu, Ere¤li, Çatalca kazala-

meni köyünde Ali Bey'e ait 279 koyun ve 10 keçi,

r› na ve Silivri iskelesi mubayaac›s› Seyyid Mustafa'ya

Midhatpafla Çiftli¤i'nde Recep A¤a'ya ait 100 koyun,

hüküm ki;

Hamidiye köyünde köy mal› olarak 97 koyun ve 21 ke-

Padiflah iradesine uygun olarak ‹stanbul'da

çi, Ferhatpafla Çiftli¤i'nde ‹brahim Bey'e ait 569 ko-

oturan insanlar›n yemeleri için üç seneden beri Ra-

yun, Filyos Çiftlik-i Hümayunu Meras›'nda fiiflman

mazan ay›nda al›nan bu¤dayla piflirilen nan-› aziz

Niko'ya ait 200 koyun, Nakkafl Çiftli¤i'nde Corci

(ekmek), di¤er aylarda piflirilen ekmeklerden gayet

Efendi'ye ait 450 koyun, Saray Meras›'nda Tohari Çe-

beyaz ve has olmaktad›r. Bundan böyle da bu adet-i

lebi'ye ait 275 koyun, So¤uksu Çiftli¤i'nde Seranidi'ye

hasenenin (güzel ekmek piflirme usulü) saltanat›n

ait 221 koyun, Kuleli Çiftli¤i'nde Koço'ya ait 196 ko-

merkezi olan ‹stanbul'da devam etmesi, irade-i

yun, Firuz Köyü Çitli¤i'nde Corci Efendi'ye ait 475

hayriye-i flahanem (Padiflah emri) ile kontrol alt›na

koyun ve 16 keçi bulunmakta idi.154

al›nm›flt›r. Her sene ramazan ay› içerisinde gerekli

Köy ve çiftliklerde yetifltirilen büyük ve küçük-

olan bu¤day›n baflta Silivri iskelesi'ne ba¤l› kazalar-

bafl hayvanlar ile tar›m ürünleri ilk önce saray›n son-

da bulunan mültezim, muktedir ve di¤erleri taraf›n-

ra da ‹stanbul halk›n›n ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas›

dan, alakal› olduklar› çiftliklerden olmak üzere,

amac›yla kullan›lmaktayd›. Ürünler mubayaac›lar ta-

rençberlerin tohumluk ve yiyecekleri ç›kt›ktan son-

raf›ndan sat›n al›narak saray kilerine getirilirdi. 31

ra geriye kalan zahirelerinin geçen sene oldu¤u gibi

A¤ustos 1799 tarihli bir Padiflah buyru¤unda bu husus

bu sene de görevlendirilecek bir adam taraf›ndan

flöyle dile getirilmekteydi:

belirlenecek fiyattan sat›n al›nmas› ve ramazan

Dünden Bügüne Küçükçekmece

131

Küçükçekmece’de bulunan çiftlik ve mand›ralarda üretilen sütlerin ‹stanbul’a nakledilmesini bildiren belge.

154

BOA.Y.MTV. 203/129 (Nisan 1316/M Nisan 1900).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 132

ay›nda tersane-i amire ambarlar›na gönderilerek,

maktad›r. Zaman zaman bu¤day k›tl›¤›ndan ya da ida-

teslim olunmas› hususu irade-i seniyyeme (Padifla-

ri bir boflluktan yararlanan tüccar veya muhtekirler

h›n emrine) uygundur.

ortaya ç›kmakta ve halk›n elinden bu¤day› ucuza ala-

fiöyle ki; ad› geçen kazalarda bulunan zahire-

rak, pahal› fiyattan devlete satmakta idiler. Bu durum

lerden çiftlik ve ziraat erbab›n›n tohumluk ve yiye-

yine bir Padiflah ferman›nda flu flekilde dile getiril-

ceklerinden fazla kalanlar›, ayan ve zabitan yard›mla-

mekte ve uygunsuz ifl yapan muhtekirlerin cezaland›-

r›yla söz konusu iskelelere getirtesin. Her sene ‹stan-

r›lmalar› emredilmekteydi.

bul'da bulunan dökmeci esnaf›n›n Silivri iskele-

Küçükçekmece, Büyükçekmece, Çatalca, Siliv-

si'nden di¤er emr-i flerifimle (Padiflah izni) alm›fl ol-

ri, Çorlu, Ere¤li kazalar› kad›lar› ve Silivri iskelesi

duklar› devedifli tabi olunur bu¤day›, ibraz edecekle-

mubayaac›s› Seyyid Hüseyin ve bu yerlerin zahirele-

ri emr-i flerifimle parça parça ve söz konusu esnaf

rini iskeleye sevke memur olunan Mustafa'ya verilen

yard›m›yla sat›n alacaklard›r. Sat›n alma ve toplama

padiflah ferman›;

flekli ile temin edilen bu¤day›, kapan tezkiresi ile gemilere yükleyesin.155 Temin olunan bu¤day›n hangi

Yukar›da ad› geçen kazalar, asitane-i saadetimin (‹stanbul'un) kilidi konumunda bulunmak tad›rlar.

kazadan sat›n al›nd›¤›n› tezkireye yazas›n, kapan tez-

Bu bak›mdan, bütün hububat mahsullerinin

kiresi ile gemiye yüklenmedi¤i durumda söz konusu

ziyan edilmeksizin asitane-i saadetime (‹stanbul) ge-

iskele reisierinden bulunanlar›n mutemet kefili al›-

tirilmesi yönünde daha önce de emrim olmufl idi. Söz

narak gemilere yükletesin. Gemilerin yükleri tersa-

konusu kazalar›n çiftçilerinin ziraat ifllerinde kuvvet,

ne-i amire ambarlar›na teslim olunduktan sonra am-

iktidar ve flevklerini art›rmak amac›yla, (yani teflvik

bar-› amirem (sarayambar›) taraf›ndan eda (teslim)

olarak) "orak akçesi" ad› ile harman ve sair masrafla-

tezkiresi alarak ‹stanbul'a gönderip tescil ettiresin.

r›na karfl›l›k zahire hazinesinden iki defa da 150 bin

Ramazan ay›na mahsus Tersane-i amirem ambarlar›

kurufl ödenmifl idi. Çiftçiler harman zaman› alm›fl ol-

na teslime bafllayas›n. Bu iskelelerden, ‹stanbul'dan

duklar› mahsullerden, ilk önce miriden (devletten)

baflka yere bu¤day nakledilmesi kesin bir emirle men

ald›klar› akçe miktar› bu¤daylar›n› söz konusu muba-

edilmifltir. ‹stanbul d›fl›nda herhangi bir yere, fer-

yaac› denilen kiflilere öderler idi. Sonra da her biri-

man ve kapan tezkiresi olmadan karadan ve kay›klar-

nin saban ve çiftine göre geçen sene sad›r olan Padi-

la bir miktar da olsa zahire yükler isen, derhal huku-

flah ferman› gere¤ince yemeklik ve tohumluk bu¤-

ka uygun olarak voyvoda ve zab›ta marifeti ile yakala-

daylar›n› ay›rarak ihtiyaçlar› fazlas› ne kadar bu¤day-

nacaks›n. E¤er tamahkarl›k yaparsan, herhangi bir

lar› var ise hasat zaman› belirlenen fiyat üzerinden,

akçe ve rüflvet al›rsan, fermans›z ve tezkiresiz olarak

paras›n› mubayaac›dan alarak miriye satarlard›. Bu

kapandan ada kay›klar›na bir miktar bu¤day yükle-

sat›flta fiyat genellikle çiftçi lehine olacak flekilde be-

meye cesaret edersen, bu tür ifllere izin verirsen, göz

lirlenirdi. Arpa, Çavdar, Yulaf ve sair mahsullerin ra-

yumarsan, bir flekilde bunlara ruhsat verirsen ve bu

yici ile gümrü¤e gönderilmesi ve sat›lmas› gerekir-

iflleri ihsas edersen gerekli olan cezan›z›n verilece¤i

ken, bu sene Çatalca Nahiyesi fiehir Kethüdas› Mus-

kararlaflt›r›lm›fl bir emirdir".156 denilerek, bölgede

tafa, Haseki Mehmet, Hac› Emin, Gözcü o¤lu Ali Pa-

üretilen zahire ve bu¤day›n ‹stanbul'un ihtiyac› d›-

fla, Tüfekçi Osman, Hüseyin Pafla, Bostanc› Ahmet

fl›nda baflka yerlere sat›lmas› kesinlikle yasaklan-

isimli flah›slar ile Baba Nakkafl köyü halk›ndan Muh-

132

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

155

Kapan: ‹stanbul'a gelen yiyecek ve ihtiyaç maddelerinin, ölçüm, fiyatland›rma ve da¤›t›m ifllerinin yap›ld›¤› yer. 156

BOA. C. ‹ktisat 2229 (H 29 Rebiu'l evvel 1214/M 31 A¤ustos 1799).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 133

tar Hac› Mehmet ve Köle o¤lu Ali Pafla isimli flah›slar,

lecektir. Bu belirlenen fiyat üzerinden halka süt kuzu-

bu seneki belirlenen fiyata raz› olmad›klar› ve geçen

lar›n›n sat›lmas› gerekecektir. Bu çiftliklerde flimdi-

sene oldu¤u gibi müsaade istedikleri Çatalca Kad›s›

den baz› kuzular›n sat›ld›¤› haberi al›nm›fl, h›z›r günü-

taraf›ndan ilam olunmufltur. Baz› seneler bu¤day›n az

ne kadar çiftliklerde kuzu kalmayaca¤› bildirilmifltir.

olmas›n› f›rsat olarak gören bu muhtekirler bu¤day›

Mevsiminden evvel kesilen kuzular telef edilmekte

3.5 kurufla toplayarak miriye (devlete) satm›fllard›r.

olup buna müsaade edilmeyece¤i apaç›kt›r.160

Bu y›l da bunu bir f›rsat olarak görmek isteyen ve

Saray mutfa¤›n›n ihtiyac› olan süt ürünlerin-

isimleri yukar›da zikredilen flah›slar›n te'dibi için

den ya¤ da, Küçükçekmece'de bulunan çiftliklerden

‹nöz Kalesi'nde hapsedilmeleri emredilmifltir. Her-

karfl›lanmakta idi: "Matbah-› hass-› hümayun için

kes ihtiyac› kadar bu¤day› alacak, ihtiyaç d›fl› olan

Alibey Çiftli¤i'nin manda hayvan› sütünden 65.250

bu¤daylar› kay›kç›larla gümrü¤e gönderip rayici ile

kg tereya¤›n›n gönderilmesi: “Nefs-i nefis-i hümayun (Padiflah) için çiftli-

satacaklard›r. Zahire maddesi Devlet-i Aliyye (Osmanl› Dev-

kat-› hümayundan ya¤ tedarik edilerek, her gün gü-

leti)'nin en önemli ifllerinden biri oldu¤undan, yu-

venilir bir vas›ta ile saray-› hümayun matbah› (saray

kar›da ad› geçen kazalar›n ahalilerinden fiyat-› mak-

mutfa¤›)'na gönderilmesi, ya¤›n nezafet ve temizli-

tu ile bu¤daylar›n› sat›n alas›n. Zahiresini mubaya-

¤ine, içerisinde yabanc› bir madde bulundurulma-

ac›ya vermeyenleri tespit ederek derhal ambarlar›n›

mas›na ve has›l olan ya¤›n mühürlenerek güvence

mühürleyip, mahsullerini zabt edesin. Kendilerini de

içerisinde gönderilmesine bizzat ve ziyadesiyle dik-

sürgüne gönderip kalebent edilmeleri için isim, flöh-

kat olunmas›".161

ret ve durumlar›n› ‹stanbul'a bildiresin.157

‹stanbul halk›n›n süt, yo¤urt ve kaymak ihtiya-

Bu fermanda da belirtildi¤i gibi Küçükçekme-

c› sur d›fl›ndan Küçükçekmece Gölü'ne kadar olan

ce'den Ere¤li'ye kadar olan bölge ‹stanbul'un zahire

bölgeyi kapsayan ve "Orta Pazar" ad› verilen çiftlik ve

ihtiyac›n› karfl›lad›¤› gibi, ‹stanbul'un g›da ambar›-

mand›ralarda bulunan sütçü esnaf›ndan temin edil-

n›n kilidi konumunda bulunmakta idi.

mekteydi. Çiftlik ve mand›ra sahipleri bazen sütleri-

‹stanbul halk›n›n et ihtiyac› Büyük ve Küçük-

ni sütçü esnaf› yerine atl› sütçüler olarak bilinen ki-

çekmece'de bulunan çiftlik ve mand›ralardan karfl›-

flilere satarak bu kural› ihlal etmekteydiler. Küçük-

157

lan›rd›. fiehrin et ihtiyac› ortalama otuz k›rk bin kuzu

çekmece ve civar›nda bulunan çiftliklerde üretilen

158

yetifltirerek karfl›lanmaktayd›. Bölgede bulunan ku-

sütlerin ‹stanbul halk›na kendileri taraf›ndan sat›l-

zular›n fiyatlar› bir komisyon taraf›ndan belirlenir ve

mas› gerekti¤ini iddia eden sütçü esnaf›, bu usule uy-

tüccarlar taraf›ndan sat›n al›n›p Yedikule'ye götürü-

mayan çiftlik sahipleri hakk›nda flikayetlerini dile

lerek orada bulunan kasaplara sat›l›rd›.

158

getirmekteydiler:

"Küçükçekmece kazas›nda bulunan çiftliklerde

"‹stanbul ile Küçükçekmece aras›nda bulunan

do¤makta olan kuzular›n, her sene h›z›r gününden bir

9 mand›rada çiftlik sahipleri, ürettikleri sütlerden

hafta evvel çiftlik sahipleri, kasaplar ve sütçüler, ‹stan-

istedikleri kadar›n› ‹stanbul halk›na satan ve atl› süt-

bul kad›s› huzurunda haz›r olduklar› halde fiyatlar› be-

çüler olarak bilinen taifeye satmakta, fazlas›n› da 19

lirlenecektir. Çiftliklerde bulunan kuzular h›z›r gü-

mahalde bulunan yo¤urtçulara satmaktad›rlar. ‹stan-

nünden159 bir gün evvel kasap esnaf›na getirilerek kesi-

bul'a uzak olan 16 çiftlik ve mand›ralarda üretilen sü-

Dünden Bügüne Küçükçekmece

133

BOA. C. ‹ktisat 2248.

fievket Kac›r, fieriye Sicilleri (M 1810-1831 )'ne Göre ‹stanbul'da iktisadi Hayat, Yay›nlanmam›fl Yüksek Lisans Tezi, ‹stanbul 1996, s.115. 159

Ruz-› H›z›r olarak adland›r›lan H›drellez Günü, H›z›r ve ilyas'›n yeryüzünde bulufltuklar› gün olarak kabul edilip, 6 May›s günü k›fl mevsiminin bitip s›cak yaz günlerinin bafllad›¤›n› gösteren gün olarak kutlanmaktad›r. 160 161

BOA. A.MKT. UM 189/71.

BOA. HH. THR. 744/116, 102 (H 21 Rebiu'l evvel 1312/M 22 Eylül 1894).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 134

tün bir k›sm› da, sütçü ve yo¤urtçu iflyerlerinde yo¤urt ve kaymak yap›l›p sat›lmaktad›r. Çiftliklerin bu sütleri, halka sat›lmas› amac›yla bize satmalar› gerekirken, ad› geçen 16 adet çiftlik ve mand›ralarda üretilen sütler bize yeterli gelmemektedir. Bundan baflka baz›lar› da mand›ralar›nda ürettikleri sütü günlük narh nispetinden daha fazla ücretle koltukçu tabir olunan taifeye ve bostan yo¤urtçular›na satmaktad›rlar. Ad› geçen Anarfla (Gürp›nar) ve Birakça çiftlikleri ile muhtelif yerlerde bulunan çiftlik ve mand›ra sahiplerinin üretmifl olduklar› sütlerini günlük narh ile bize satmalar› için söz konusu flah›slara tembih olunmak iste¤imizdir".162 ‹stanbul ile Küçükçekmece aras›nda bulunan 35 adet çiftlik ve mand›ra ile Küçükçekmece ve civarlar›nda bulunan çiftlikler ve mand›ralarda has›l olan sütleri mand›ra ve çiftlik sahipleri, Asitane-i aliyye'ye (‹stanbul'a) götürerek, halka satmakta ve geri kalan›n› da istedikleri mahalde yo¤urt yapmalar› fler-i flerife muvaf›k ve halka faydal› bir durum iken, yo¤urtçu ve kaymakç› esnaf› sütün ‹stanbul'a naklini men etmekte ve sütü kendileri alarak istedikleri fiyattan al›p-satmak istemektedirler. Yo¤urt ve kaymakç› esnaf›n›n bu çiftlikler ve mand›ralarda üretilen sütleri kendilerine mahsus olarak görüp, baflkalar›na satt›rmamalar›, fleri flerife ayk›r› bir durumdur. Bu husus yo¤urtçu ve kaymakç› iflyeri sahiplerine tembih edildikten sonra söz konusu çiftliklerin ve mand›ra sahiplerine de emr-i ali (Padiflah ferman›) verilmesi ricam›zd›r. Bu konuda 1190 (M 1776)senesinde verilen ‹stanbul Kad›s›n›n

atlar›n da g›da ihtiyac› Küçükçekmece'den sa¤lanmak-

ilam› gere¤ince amel olunmak için emr-i flerif sad›r

ta idi. "Küçükçekmece'de bulunan Hazine-i hassaya

olmufl iken, yo¤urtçu ve kaymakç› esnaf› ve sair kimse-

ba¤l› Sazl›dere çay›rlar›ndan; Dolap Çay›r›, Papaz Bur-

ler taraf›ndan ferman-› aliye ayk›n olarak kanunsuz

gaz Çay›r›, Kozal›k Alt› Çay›r›, Kad›asker çay›r›, Moha

davran›fllar›n›n önlenmesi için emir ve ferman veril-

Çay›r›, Sazl›dere Çay›r›, Azatl› Baruthanesi alt bafl›nda

mesi rica olunur."163

koval›ktan bafllayarak Baruthane Köprüsü'ne, oradan

Küçükçekmece bölgesi yaylak ve otlaklar›yla de

Vezir Çay›r›’ndan bafllayarak Tafll›buruna, oradan Kara-

zengin bir bölge idi. Saray'›n has ah›rlannda bulunan

gölün sonuna (Filyos Köprüsü’ne), oradan Sazl›bosna

134

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Üst Saraya ba¤l› Ayamama Çiftli¤i’nde bulunan Ziraat Mektebi’nden bir görüntü. (‹.Ü. Nadir Eserler, II. Abdülhamid Albümünden) Alt Küçükçekmece Çiftliklerindeki a¤›l ve kuzuluklardan bir görüntü. (‹.Ü. Nadir Eserler, II. Abdülhamid Albümünden)


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 135

köyalt›na, Sazl›bosna Köprüsü'nden itibaren sarmafl›k

d›r kurmufl olup, bir iki gün içerisinde hareket ederek

bo¤az› a¤z›na kadar olan çay›rlardan biçilen otlar, 335

Çorlu taraf›na döneceklerdir. Edirne için Çorlu taraf›na

araba olarak Kalikratya (Mimar Sinan)'ya oradan da

gönderilen askerlerin toplanarak intikallerin Davutpafla

164

kay›klarla ‹stanbul a gönderilmektedir".

sahras›nda yap›lmas› ve buraya gidecek askerler için

Küçükçekmece, ‹stanbul'dan Rumeli'ye sefere

Küçükçekmece Nahiyesi'nden 10, Büyükçekmece Nahi-

ç›kan ve seferden dönen ordunun geçifl güzergah›nda

yesi'nden 20, Bergos Kazas› Çengerli/Nize'ndan 30, Çor-

bulunmaktayd›. Ordunun sahip oldu¤u a¤›r silahlar,

lu Kazas›'ndan 20, Baba-y› atik Kazas›(Babaeski)'ndan

toplar ve di¤er mühimmat›n bölgeden temin edilen

15, Çatalca Nahiyesi'nden 15, Terkos Nahiyesi'nden 20,

öküz arabalar› ile tafl›nmakta oldu¤unu görmekteyiz.

Ere¤li Kazas›'ndan 20, Midye Nahiyesi'nden 10, Silivri Nahiyesi'nden 20, Vize Kazas›'ndan 30 ki toplam 200

" .... Küçükçekmece Nahiyesi Naibine hüküm ki;

öküz arabas›na eskiden oldu¤u gibi her birine 1000'er

Bu defa Edirne taraf›na gitmek üzere asakir-i

ak��e verilsin ki fakir fukaran›n yükünü hafifletsin. Bu

hassa-i flahanemde külliyetli piyade, süvari topçu aske-

arabalar›n her birine, yüke girdiklerinden itibaren hiz-

ri, mühimmat ve sairesiyle birlikte topçu ve arabac›lar

mette olduklar› her gün bafl›na ayl›k onar kurufl ücretle-

da ‹stanbul'dan ç›karak Muharrem ay›n›n 4. Perflembe

ri verilsin.

günü Davutpafla sahras›nda bulunacaklard›r. Askerin

Davutpafla sahras›na ç›kan külliyetli piyade ve

Çorlu taraflar›na gitmeleri için irade-i flahanem bulun-

süvari askerlerine gerekli olan zahireleri çabukça tedarik

maktad›r. fiimdi bu askerlerin toplanmas›, intikali ve

edip haz›rlamalar› ve uygun fiyat ile arpan›n her kilesi

mühimmatlar›n nakli için laz›m olan öküz arabalar›n-

yirmifler ve nan-› azizin (ekme¤in) her kilesi yar›mflar

dan 10 adedini Küçükçekmece'den temin ederek, bir iki

k›yye olmak üzere saman›n her kantar› nakliyesiyle bir-

gün içerisinde söz konusu sahraya gönderesiniz. Topçu

likte 10 kantar, odunun her arabas› da nakliye ile birlik-

ve arabac› ortalar› da bu günde söz konusu sahrada ça-

te 40 paradan nakit olarak hak sahiplerine verile ... ".165

Dünden Bügüne Küçükçekmece

135

162

BOA. C.BLD. 5826 (H 14 Cemaziye'l ahir 1198/M 5 May›s 1784). 163

BOA. C.BLD. 5826 (H 14 Cemaziye'l ahir 1198/M 5 May›s 1784). 164 165

BOA. HH. d. 21385.

BOA. MAD. 8573 s. 219, 400, 401 (H 3 Muharrem 1217/M 6 May›s 1802).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 136

KÜÇÜKÇEKMECE'DE SARAY

zor durumda b›rakmaktayd›. Gün geçtikçe borçlar›-

ÇiFTL‹KLER‹

n›n artmas› üzerine Hazine-i Hassa idaresini rahatlatmak amac›yla gelir getiren baz› iflletmeler bu ida-

Küçükçekmece ve ba¤l› çiftliklerde ‹stanbul'un yan›

reye ba¤lanmaya baflland›. Özellikle Veliefendi Bas-

s›ra Osmanl› saraylar›n›n da g›da ihtiyac› temin

ma Fabrikas›, Ziraat Talimhanesi (Halkal› Ziraat

edilmekteydi. Bu çiftlikler bir süre Baruthane-i

Mektebinden önceki hali) gibi baz› iflletmelerle va-

Amire166 ve Istabl-› Amire167 (saraya ba¤l› ah›rlar) gi-

k›f arazileri ve ‹stabl-› Amire'ye ba¤l› bulunan

bi kurulufllar taraf›ndan idare edildikten sonra Em-

Alemberdos, Papas Bergos, Ayamama ve Alibey

168

lak-i Hümayun idaresine ba¤lanm›flt›. Tanzimat

Çiftlikleri de bu dönemde Hazine-i Hassa idaresine

dönemine kadar Emlak-› Hümayun idaresine ba¤l›

ba¤land›.169 II. Abdülhamit döneminde ise Hazine-i

bulunan çiftlikler, Tanzimatla birlikte gelirleri Ma-

Hassa teflkilat›n›n yeniden düzenlenmesi s›ras›nda

liye Hazinesine aktar›larak Istabl-› Amireye ba¤l›

Çiftlikat-› Hümayun Müdürlü¤ü kurularak, Küçük-

olarak Maliye Hazinesi taraf›ndan idare edilmeye

çekmece'de bulunan Alibey Çiftli¤i ve Alemberdos

baflland›. Bununla birlikte Padiflah da emlak-› hü-

Çiftli¤i bu müdürlü¤ün idaresine verildi.

mayun üzerinde tasarruf hakk›na sahipti. Zamanla Padiflah’a ba¤l› bulunan hazine-i hassa gelirleri sa-

Sultan II. Abdülhamit'in tahttan indirilmesinden sonra ise saltanat› boyunca elde etti¤i bütün emlak170

ray masraflar›n› karfl›layamaz olmufltu. Tanzi-

i hümayunu Maliye Hazinesine devredilmiflti. Fakat

mat'tan sonra özellikle bat› özentisiyle yap›lan har-

Padiflah'›n saltanat›ndan önceki dönemde saltanat ma-

camalar Hazine-i Hassa idaresini mali bak›mdan

kam›n›n emlak› olanlar bundan istisna tutulmufllard›.

166

BOA. C.ML. 24203 (H 20 Safer 1260/M 11 Mart 1844). 167

BOA. A.MKT. NZD 365/12 (H 26 Safer 1278/ M 2 Eylül 1861).

168

BOA. A.MKT. UM 515/40.

169

BOA. A.MKT. NZD 365/12 (H 26 Safer 1278/M 2 Eylül 1861).

170

BOA. DH. MKT. 2788/14 (R 15 Mart 1325/M 28 Mart 1909).

Numune Çiftli¤i’ndeki binalardan bir görüntü. (‹.Ü. Nadir Eserler, II. Abdülhamid Albümünden)

136

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 137

Küçükçekmece'de bulunan Ayamama, Alemberdos, Ali Bey, Yar›mbergos, Tahtakale ve ba¤l› çiftlikler Maliye Hazinesine devredilmeyerek Hazine-i Hassa idaresinde kalm›fllard›r. Hazine-i Hassa idare Meclisi taraf›ndan yönetilmekte olan bu çiftlikler, her sene görevlendirilen memurlar taraf›ndan idari ve mali bak›mdan teftifl edilir ve teftifl sonucuna göre de gelifltirilmesine, imar›na ve gelirlerinin artt›r›lmas›na çal›fl›l›rd›.171 Saray çiftlikleri, çiftlik naz›r› veya müdürü taraf›ndan yönetilirdi. Müdüre ba¤l› olarak bir çiftlik katibi ve bir de çiftlik kethüdas› bulunurdu. Çiftlik görevlileri ise korucular, anahtarc›lar, çiftçiler, odac›lar, arabac›lar, sabanc›lar, yanaflmalar, k›lavuzlar, hergeleciler, öküzcüler, s›¤›rtmaçlar, buza¤›c›lar, deveciler ve bahç›vanlardan ibaret idi. Bu görevliler kendileri için çiftlikte ayr›lan odalarda kal›rlard›.

yük saban oku, çat›lm›fl büyük saban, çapa, kazma, bel,

Çiftlikte görevlilerin kullanmakta olduklar› flu araç ve

bezirya¤› küpü, hamut, hergele yular›, kantar, tuz am-

gereçler de bulunurdu:

bar›, manda çulu, manda kulan›, harman kilesi, har-

Çiftlik odalar›nda basma makat, yün minder,

man yuvarla¤›, deve çulu, demir çengel, araba yast›kl›-

yast›k, basma duvar yast›¤›, pamuk yast›k, basma-

¤›, kösele tafl›, su varili, tepe urgan›, demir tekerlek ta-

dan flilte, yün döflek, basmadan yorgan ve çarflaf,

ban›, çat›lm›fl kara saban, arka t›rm›¤›, araba, çiftçi

döflek çarflaf›, kahve de¤irmeni, cezve, fincan, zarf,

keseri, koyun k›rkma makas›, deve k›rkma makas›, sa-

kahve kutusu, un tablas›, sofra tablas›, tepsi, sar›

man çuval› ve bargir semeri.

lenger, ibrik, sar› sini, tüfekler, üç gözlü büyük do-

Çiftli¤in mutfa¤›nda ise; kapakl› sahan, ka-

laplar, flamdan, iskemle, bak›r mangal, demir soba,

pakl› helva tenceresi, deveci tenceresi ve kapa¤›, de-

çubukluk, dolap, mesaha gibi malzemeler kullan›l-

veci le¤eni, le¤en, kapakl› küçük kuflhane, büyük ta-

maktayd›.

bak, kapakl› yumurta taba¤›, büyük kevgir, büyük ka-

Çiftliklerde ziraat aletleri olarak flu malzemeler

zan, karavana, kepçe, kapaks›z çorba tas›, kapakl›

de bulunurdu: saban demiri, köten, saban zinciri, bal-

helvahane tenceresi, kaday›f tepsisi, karavana, ka-

ta, yular, çal› t›rpan›, el keseri, iye demiri, burgu, tes-

paks›z tencere, kapakl› lenger, ya¤ tavas›, kantar,

tere iyesi, torpi, b›çk›, karasaban demiri, t›naz yabas›,

kahve cezvesi, kazan, sapl› tas, bakraç, bak›r mangal,

katran koçusu, yaba diflli¤i, sapl› t›naz yabas›, saban

süt bakrac›, zeytin semeri, panay›r koçusu (gezi ara-

yabas›, t›rm›k, orakç› t›rm›¤›, el sürgüsü, büyük saman

bas›), su kovas›, cam fener, büyük ve küçük ölçek,

sürgüsü, araba dingili, büyük sapan taban›, büyük sa-

kalbur, sac, ayak, yay›k, demir ya¤ tablas›, a¤aç kufa,

pan ulamas› tak›m›, saban oku, düven, tarla sürgüsü,

yay›k, f›r›n kapa¤›, f›r›n küre¤i, süpürge, gelberi, ha-

araba kay›fl›, büyük ve küçük ölçek, çiftçi tezgah›, bü-

mur tezgah›, hamur teknesi, küçük dolap, hamur

Dünden Bügüne Küçükçekmece

137

Küçükçekmece çiftliklerinde bulunan tar›m aletlerinden bir görüntü. (‹.Ü. Nadir Eserler, II. Abdülhamid Albümünden)

171

Arzu T. Terzi, Hazine-i Hassa Nezareti, TTK Yay›nlar›, Ankara 2000.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 138

tahtas›, k›l elek, ekmek ambar›, a¤aç sofra, demir ki-

si koyun ve koçlarla keçi hayvan› bulunmakta idi. Ko-

le, çorba tas›, et sat›r›, beyaz kase, yeflil kase, tabak,

flu hayvan› olarak 25 bafl öküz ve 25 bafl manda mevcut-

kavanoz, bak›r ibrik, un de¤irmeni, ekmek tahtas›,

tu. Ayr›ca çok say›da hergele hayvan›, de¤irmen bargi-

hamur teknesi, ekmek tezgah›, ekmek ambar›, iki

ri, dü¤ün bargiri, ayg›rlar ve taylar da bulunmaktayd›.

gözlü dolap, odac› sand›¤›, kalbur, bu¤day gözeri, f›-

Çiftlik'te kanatl› hayvanlara da yer verilmifl

r›n küre¤i, sac f›r›n kapa¤›, ince elek, de¤irmen çe-

olup kaz, hint tavu¤u, ördek, yapa¤› tavu¤u ve hindi de

kici, büyük su koçusu bulunmakta idi.

bulunmaktayd›. Bu çiftliklerde yetifltirilen kümes

Alibey Çiftli¤i: Küçükçekmece Gölü'nün do¤u kesiminde bulunmakta ve Hazine-i Hassa taraf›ndan

hayvanlar›n›n yan› s›ra Göl'den avlanan ördekler de saray mutfa¤›na gönderilirdi.172

idare edilmekte idi. Çiftli¤in mükemmel bir k›fllas›

Alibey Çiftli¤i'nde üç yüzden fazla sa¤mal

bulunmakta, ah›r, mutfak ve ambarlar› da çok iyi bir

manda bulunmaktayd›. Bu hayvanlardan daha çok ve-

durumda idi.

rim almak için Yar›mburgaz civar›nda 200 hayvan

Alibey Çiftli¤i çok genifl bir arazi üzerinde kurul-

alabilecek kapasitede bir de ah›r yap›lm›flt›. Bu ah›r-

mufl olup, tarlalar› güzel ve çok verimli bir durumda idi.

da kaymakç› usulüyle mandalar sa¤›larak kaymak ya-

Çiftlikte bu¤day, arpa, yulaf, keten, k›z›lca burçak, m›-

p›lmaktayd›. Burada yap›lan kaymaklarla saray mut-

s›r, bakla, acur, fi¤, ›spanak tohumu, so¤an ve sar›msak

fa¤›n›n ihtiyaçlar› karfl›lan›rd›. Ayr›ca bu ah›rlarda

yetifltirilmekte idi. Bu çiftlikte ziraatç›l›k birkaç adet

Ba¤dat cinsi inekler de beslenmekte idi.

Avrupa mal› ufak saban ve t›rm›klarla yap›lmakta idi.

Yar›mburgaz ah›rlar›nda bulunan hayvanlar

Alibey Çiftli¤i'nde bo¤a, manda, karas›¤›r gibi

fiamlar köyü civar›nda otlamaya ç›kar›l›rlard›. Alibey

büyükbafl hayvanlarla birlikte mihaliç ve k›v›rc›k cin-

Çiftli¤i'nde bulunan atlar ise harman zaman›ndan

138

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

172

BOA. HH. THR 751.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 139

sonra 3 ay Muha Çay›r›'nda beslenirler, k›fl gelince de

lunmakta, ziraat iflleri bu aletler yard›m›yla yap›l-

Terkos taraflar›nda bulunan orman›n kuytuluklar›n-

maktayd›. Türkiye'de modern tar›m›n yap›lmas› ve

da beslenirlerdi.

Avrupa mal› ziraat aletlerinin kullan›lmas› ilk defa bu

Safra Çiftli¤i: Küçükçekmece köyünün do¤u-

tür saray çiftliklerinde bafllat›lm›flt›r.

sunda ve bu günkü Sefaköy semtinin bat›s›nda bulu-

Alemberdos Çiftli¤i: Küçükçekmece'ye ba¤l›

nan arazileri kapsamaktayd›. Safra Çiftli¤i'nde gö-

Safra köyü (Sefaköy)'nün güneyinde ve Küçükhalkal›

revlilerin kalmas› için yap›lm›fl olan birçok odan›n

Deresi'nin Uzundere ismini ald›¤› mahallin bat›s›

yan›nda çiftlik binalar› ve ah›rlar› bulunmakta idi.

kesiminde yer almaktayd›. Alemberdos Çiftli¤i 1784

Safra Çiftli¤i, çiftlik kahyalar› taraf›ndan idare edil-

tarihlerinde Esma Sultan ad›na kay›tl› iken, 1875 ta-

mekte idi. Çiftli¤in iflleri, çiftlik odalar›nda kalan ve

rihinde Sultan Abdülaziz'in annesi Pertevniyal Valide

çiftlik kahyalar› taraf›ndan idare edilmekte olan ya-

Sultan'a ait oldu¤u ve istabl-› amire taraf›ndan idare

naflmalar taraf›ndan yap›lmakta idi.

edildi¤ini görmekteyiz.173

Safra Çiftli¤i'nde çok say›da koyun ve büyükbafl

Çiftlikte büyük ve küçükbafl hayvanlar›n yan›

hayvan›n yan› s›ra 23 çift koflu öküzü ve mandas› bu-

s›ra çok say›da deve de bulunmakta ve kömür nakli-

lunmakta idi. Bu kadar say›da koflu hayvan›n›n bulun-

yat›nda kullan›lmaktayd›. Alemberdos Çiftli¤i çay›r

mas› bu çiftli¤in daha çok tar›m amaçl› kullan›lmakta

ve tarlan›n bulundu¤u büyük bir sahay› kapsamaktay-

oldu¤unu ortaya koymaktad›r. Nitekim bu çiftlikte

d›. Bu tarlalarda bu¤day, arpa, fi¤, burçak, m›s›r, ke-

bu¤day›n yan› s›ra patates ve pancar da ekilmekte idi.

ten gibi çeflitli zahire ile tütün ziraat› yap›lmakta idi.

Safra Çiftli¤i'nde tar›msal amaçl› kullan›lan

Ayr›ca bu çiftlikte enginar, fasulye, bamya ve patl›can

Avrupa mal› saban, t›rm›k ve harman makinesi bu-

gibi sebze ürünleri de yetifltirilmekte idi.174

Dünden Bügüne Küçükçekmece

139

173

BOA. C.BLD. 5326; HH. d 19227. 174

BOA. HH. 19227; A. MKT. NZD 365/12 (26 Safer 1278/2 Eylül 1861).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 140

Florya Çiftli¤i: Küçükçekmece'ye ba¤l› Galatarya (fienlikköy) köyünün güney kesiminde bugünkü Florya semtinin bulundu¤u alanda bulunmaktayd›. Emlak-i Hümayun (Sultana ba¤l› çiftlik)’a ba¤l› bulunan Florya Çiftli¤i verimli tarlalar ve münbit çay›rlar› kapsamakta idi. Florya Çiftli¤i’nde 21 çift koflu mandas› ve öküzü ile ziraatç›l›k yap›lmakta idi. Ayr›ca bu çiftlikte hergele hayvanlar› da bulunmakta idi.175 Ayamama Çiftli¤i: Hazine-i Hassa idaresine ba¤l› bulunan Ayamama Çiftli¤i, Ataköy'ün bat›s›nda bulunan Ayamama Deresi ile Ayastefanos Çiftli¤i Yeflilköy'ün kuzey kesiminde bulunan Kartaltepe aras›ndaki araziyi kapsamakta idi. Küçükçekmece s›n›rlar› içerinde Hazine-i Hassa idaresine ba¤l› çiftliklerden biri olan Ayamama Çiftli¤i, saray›n et, süt, tah›l ve çeflitli sebzelerden oluflan g›da ihtiyac›n› karfl›layan en büyük çiftliklerden biri idi. Ayamama Çiftli¤i müdürü taraf›ndan yönetilmekte olup, maiyetinde

Ayamama Çiftli¤i'nde ise bu¤day, arpa, yulaf,

kethüda, onbafl›, korucu, anahtarc›, odac›, çiftçi, her-

keten, burçak, m›s›r, çavdar, bakla, fi¤, nohut, bostan,

geleci, düvenci, buza¤›c›, seyis, çoban, mandac›, s›-

›spanak, bamya, çörek otu, mercimek, keten tohumu,

¤›rtmaç, yanaflmac› gibi 41 personel bulunmakta idi.

so¤an ve sar›msak gibi ürünler yetifltirilmekte idi.

Bu kifliler çiftlikte bulunan kendilerine ait binalarda

Ayamama Çiftli¤i, Sultan Abdülmecit döne-

kalmakta ve maafllar› Hazinei Hassa idaresi taraf›n-

minde Numune Çiftli¤i haline getirilmifl ve modern

dan karfl›lanmakta idi. Ayamama Çiftli¤i'nde; sa¤mal

ziraatç›l›¤›n yap›ld›¤› önemli çiftliklerden biri ol-

mihaliç, mihaliç toplu, mihaliç koç, k›v›rc›k sa¤mal,

mufltur. Bu dönemde Amerika'dan özel ziraat adam-

k›v›rc›k difli toplu, k›v›rc›k koç, sa¤mal keçi, erkek

lar› getirilerek, bu çiftlikte modern ziraat yöntemle-

keçi, keçi o¤lak, koflu öküzü, koflu mandas›, tosun,

rinin hem teorik hem de uygulamal› olarak ö¤retilmifl

sa¤mal manda, befler yafl›nda malak, dörder yafl›nda

oldu¤unu görmekteyiz. Daha sonralar› ilgisizlik ve

malak, üçer yafl›nda malak, ikifler yafl›nda dana ma-

bak›ms›zl›k sonucu harap olan çiftlik, Sultan II. Ab-

lak, karas›¤›r hayvan›, inek, befler yafl›nda tosun,

dülhamit döneminde tekrar mamur hale getirilmifl-

dörder yafl›nda tosun, üçer yafl›nda tosun, üçer yafl›n-

tir. Nitekim Ayamama Çiftli¤i'nin ba¤l› oldu¤u Hazi-

da düve, ikifler yafl›nda dana düve, birer yafl›nda dana

ne-i Hasa idaresi taraf›ndan yay›nlanan bir aç›l›fl da-

düve, bo¤a, deve hayvan›, erkek deve, difli deve, her-

vetiyesinde bu husus flu flekilde dile getirilmektedir:

gele hayvan›, k›srak, dörder yafl›nda erkek tay, ikifler

"Ayastefanos (Yeflilköy) civar›nda bulunan

buçuk yafl›nda tay, bir buçuk yafl›nda tay, bir yafl›nda

Ayamama Çiftlik-i Hümayunu eskiden beri Padiflah’a

tay, bargir, deveci bargiri, de¤irmen bargiri, hindi-

ait emlaklerden biridir. Buras› Sultan Abdülmecit

ler, tavuklar ve kazlar bulunmaktayd›.176

Han döneminde Numune Çiftli¤i haline getirilmiflti.

140

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Ayamama Numune Çiftli¤i aç›l›fl›ndan bir görüntü, 1891. (‹.Ü. Nadir Eserler, II. Abdülhamid Albümünden)

175

BOA. HH. THR. 742/112; A. MKT. UM 515/40 (8 Cemaziye'l evvel 1278/11 Kas›m 1861). 176

BOA. HH. 20490, 20496, 21204, 21207; ‹. AZN. 1325. Za. 4 (9 Aral›k 1907).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 141

Eski bir gravürde ‹stanbul Surlar›


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 142

Bu çiftli¤e Amerika'dan fen bilimlerinde yetiflkin

‹stanbul pazarlar›nda sat›lmakta idi. Yine bu y›llarda

ilim adamlar› getirilmifl ve burada fenni bak›mdan

köyün en önemli gelir kayna¤› mezbahalarda yap›lan

faydal› olacak ürünlerin çiftçilere teorik ve pratik

kesimlerden sa¤lanmakta idi. Küçükçekmece mezba-

olarak gösterilmesi amaçlanm›flt›.

hanesinde her hafta sonu 100 civar›nda hayvan kesi-

Bunun neticesinde ziraat tekni¤ine vak›f birçok

mi yap›lmaktayd›. Hafta sonu trenle Küçükçekmece

ö¤renci yetifltirilmifltir. ‹stanbul civar›nda henüz böy-

mesire alanlar›na gelen ‹stanbullular, et ihtiyaçlar›n›

le bir numune çiftli¤i meydana getirilememifltir. Fa-

bu mezbahalardan karfl›larlard›.

kat sonralar› idaresi hükümete devredildi¤i zaman bi-

Yüz y›llard›r sahip oldu¤u çiftlik ve mand›ra-

nalar› bofl kalm›fl ve harap olmufltur. Ayamama Çiftli-

lar›yla ‹stanbul'un adeta kileri durumunda bulunan

¤i'nde muhacir çocuklar› için bir Ziraat Mektebi ve

Küçükçekmece, bu konumunu 1950'li y›llara kadar

arazisi en verimli olan yerleri numune tarlalar› haline

sürdürmüfltür. Eskiden tek hat olan demiryolunun

getirilerek Numune Çiftli¤i yap›lacakt›r. Buradan en

1951 'de çift hatta dönüfltürülmesiyle banliyö tre-

iyi verimin al›nmas› amac›yla, ifl bu numune çiftli¤i-

ninden düzenli bir biçimde yararlan›lmaya bafllan-

nin tekrar Padiflah Hazretleri'nin sayesinde bu ay›n

d›. Daha sonraki y›llarda hemen kenar›ndan geçen

13'üne rastlayan cuma günü kurbanlar kesilerek ve

Londra Asfalt› adl› karayolunun tamamlanmas›, Kü-

177

dualar edilerek aç›l›fl› yap›lacakt›r.

çükçekmece'nin geliflmesinde önemli rol oynad›.

Küçükçekmece ve civar›nda bulunan çiftlik ve

1950-1955 y›llar› aras›nda nüfusu üç kata yak›n ar-

tar›m arazileri Cumhuriyet döneminde de ‹stan-

tan Küçükçekmece'de 1956 y›l›nda belediye örgütü

bul'un et, süt gibi besin ihtiyac› ile di¤er tar›msal ih-

kuruldu. Bundan sonra geliflimini daha büyük bir

tiyaçlar›n› karfl›lamaya devam etmifltir. 1940’l› y›llar-

h›zla sürdüren Küçükçekmece'nin nüfusu, 1910'te

da Küçükçekmece'ye ba¤l› Florya Çiftli¤i, Kapanarya

43.385, 1980'de 81.503, 1990'da 400 bini bulmufl,

(Kanarya) Çiftli¤i ve Safra Çiftli¤i ile köy arazisinde

bugün ise 800 binli nüfusa ulaflm›flt›r. Bu nüfus ar-

bu¤day, arpa, yulaf, m›s›r, gibi hububat ürünleri ile

t›fl›yla birlikte Küçükçekmece'nin çiftlik, ba¤, bah-

fasulye, patl›can, enginar, bamya, so¤an, bakla, ka-

çe, tarla ve di¤er tar›m arazileri h›zla konut alanlar›-

vun, karpuz gibi yetifltirilen meyve ve sebze ürünleri

na dönüfltürülmüfltür.

142

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

177

BOA.Y. MTV. 43/52 (R 7 Nisan 1307/M 19 Nisan 1891).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 143

‹DAR‹ BAKIMDAN KÜÇÜKÇEKMECE

di¤i çok say›da Hristiyan esirin Avrupa yakas›ndaki köylere yerlefltirilmelerini sa¤lad›. Ayr›ca 1459 y›l›nda Foça'dan, 1460 y›l›nda Mora'dan, 1461-62 y›l›nda

FET‹H'TEN SONRA KÜÇÜKÇEKMECE

Ege Adalar›'ndan, 1470 y›l›nda E¤riboz Adas›'ndan

Fatih Sultan Mehmet, ‹stanbul'u fethederek Orta ça-

tutsak edilenlerle 1468-74 y›llar›nda Orta Anado-

¤› kapat›p Yeni ça¤› açmakla birlikte ayn› zamanda

lu'daki Konya'dan, Karaman'dan, Ere¤li'den ve

Osmanl› - Türk medeniyetine baflkentlik edecek bir

1477'de K›r›m'daki Ceneviz kolonisi Kefe'den insan-

flehrin kap›lar›n› da Türk milletine açm›fl bulunuyor-

lar ‹stanbul'a getirilerek muhtelif semtlere yerleflti-

du. Fetihle birlikte neredeyse bir hayalet kent görün-

rildiler. Bizansl› tarihçi Kritovulos'un yazd›¤›na göre:

tüsü ile karfl› karfl›ya kalan Fatih, bu durum karfl›s›n-

"Fatih 1458'de ‹stanbul'a var›nca her zamanki

da kenti yeni bir baflkent haline getirme aray›fllar›na

iflleriyle meflgul oldu ve bütün dikkatini ‹stanbul ve

girdi. ‹stanbul'u tekrar eski görkemli günlerine dön-

sakinleri için planlar yapmaya verdi. Önce yan›nda

dürmek için flehrin hem fiziksel hem de sosyal ba-

getirdi¤i Moral›lar aras›ndan mesleklerinde di¤erle-

k›mdan geliflmesi amac›yla hemen çal›flmalara bafl-

rinden üstün olanlar›n› seçti ve flehre yerlefltirdi. Di-

lanmas›n› emretti. Osmanl› Devleti'nin yeni baflken-

¤erlerini tohum, çift öküzleri ve tar›mla u¤raflabilme-

tinin imar edilip gelifltirilmesi için nüfusunun artt›-

leri için o anda gerek duyabilecekleri her türlü alet

r›lmas› gerekiyordu. Fatih, bu amaçla Subafl› Süley-

edevat› da¤›tarak, kent çevresindeki k›rlara yerlefltir-

man Bey'den flehrin ihtiyac› olan insanlar›n getirile-

di. Bundan sonra bir Karadeniz Liman› olan Amas-

rek, flehrin yeniden iskan›n›n sa¤lanmas›n› istedi.

ra'ya ferman göndererek bu kent nüfusunun büyük ve

Bunun üzerine, bütün ülkeye haberciler gönderile-

yetenekli bölümünü ‹stanbul'a getirtti. Hükümranl›-

rek; "‹steyen ‹stanbul'a gelip yerleflebilir; ev, ba¤ ve

¤› alt›ndaki Ermeniler aras›ndan zenginleri, beceri-

bahçeler sahibi olabilir." denildi ve halk›n ‹stanbul'a

leri ve baflka yetenekleri aç›s›ndan sivrilenleri, ayr›ca

iskan› teflvik edildi.

tüccar s›n›f›ndan olanlar› da kente getirtti. Tebaas›

Her kim ki geldiyse ev verdiler, ba¤ ve bahçe

olan di¤er milletlerden de benzer kimseleri memle-

verdiler. Gönüllü gelenler yeterli say›ya ulaflamay›nca

ketlerinden getirtip kente yerlefltirdi. Sonra zengin-

zorunlu iskan yöntemine baflvuruldu. Ülkenin dört bir

leri ve en yetenekli kimseleri, en büyük servete ve re-

taraf›ndaki yöneticilerden, kumandanlardan, buraya

faha sahip olanlar› huzuruna toplad› ve kentin arzu

yerleflmek üzere zengin veya yoksul aileler gönderme-

ettikleri yerlerine güzel konutlar infla etmelerini bu-

leri istendi. Anadolu'dan gelenler ‹stanbul'un çeflitli

yurdu. Onlara ayr›ca hanlar, hamamlar, çok say›da ve

semtlerine yerlefltirildiler. Çarflamba'dan gelenler

çok güzel bedestenler ve dükkanlar infla etmelerini,

Çarflamba semtine, Drama'dan gelenler Draman'a,

ibadet yerleri kurmalar›n› ve benzer yap›larla donat-

Aksaray'dan gelenler Aksaray'a iskan edildiler.

malar›n› ve her birinin imkanlar› ve güçleri oldu¤una

Fatih Sultan Mehmet, ‹stanbul'un yeniden in-

göre masraftan kaç›nmamalar›n› buyurdu"178

fla edilmesini çok istiyordu ve bunun için de çok say›-

Fatih'in flehri ve flehrin d›fl mahallelerini imar

da ustaya ihtiyaç duyulmaktayd›. ‹mparatorlu¤un her

etmek ve flenlendirmek amac›yla getirtti¤i insanlar›n

eyaletinden ve flehrinden fermanlarla ustalar ve za-

say›s› 30.000'i bulmaktayd›. Bunlar›n ço¤u esir köy-

naatç›lar getirildi. Fatih, S›rbistan Seferi'nden getir-

lüler olup, has kulu ve ortakç› kullar› s›fat›yla tar›m

Dünden Bügüne Küçükçekmece

143

178

Alpay Kabacal›, Geçmiflten Günümüze ‹stanbul, Denizbank Yay›nlar›, ‹stanbul, s. 58-59.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 144

arazilerinin ifllenmesi amac›yla flehrin bofl bulunan köy ve arazilerine iskan edilmifltiler. Bu arazilerin bir k›sm› Padiflah'a ait olup, burada yapm›fl olduklar› üretimlerle kentin yiyecek gereksiniminin bir bölümünü karfl›lamaktayd›lar.

179

Do¤an Kuban, ‹stanbul Bir Kent Tarihi, Tarih ve Yurt Yay›nlar›, ‹tanbuI2000, s.187-190. 180

Dünden Bugüne ‹stanbul Ansiklopedisi, C. V, Kültür Bakanl›¤› ve Tarih Vakf›, ‹stanbul 1994, s. 157. 181

‹stanbul flehriyle civar›n›n idari yap›s›n›n dü-

BOA.C.BLD 72/13564.

zenlenmesine ve yönetim bölgelerinin oluflturulmas›na Fatih Sultan Mehmet döneminde bafllanm›flt›r. Bu dönemde her bölge, ayn› zamanda beledi sorumluluklar› da tafl›yan bir kad›n›n yönetimi alt›nda bulunmaktayd›. En önemli kad› ‹stanbul (Suriçi) kad›s›yd›. En yüksek adli makam› temsil eden ‹stanbul kad›s›na "‹stanbul Efendisi"de denmekteydi. ‹lk ‹stanbul Efendisi, yani Belediye Baflkan› H›z›r Bey idi. Bu dönemde ‹stanbul, idari olarak üç kad›l›¤a

Küçükçekmece ‹mam› ‹brahim Efendi’nin han›m› fierife Aifle Han›m’›n ikiz do¤urdu¤unu duyan Padiflah’›n çocuklara maafl ba¤lad›¤›n› bildiren belge.

ayr›lm›fl bulunmaktayd›. Fetihten hemen sonra kurulmufl olan Eyüp semti ile flehrin bat› ve kuzeybat›s›nda uzanan genifl tar›m arazileri Haslar Kad›l›¤›'na, Galata ve surlar›n d›fl›ndaki mahalleler Galata Kad›l›-

Küçükçekmece ‹mam› ‹brahim Efendi'nin han›m› fierife Aifle kad›n›n bir bat›nda iki erkek çocuk do¤urdu¤unu duyan Padiflah II. Mahmut çocuklara ‹stanbul Gümrü¤ünden günlük ellifler akçe maafl ba¤lad› ve sonradan çocuklardan biri vefat edince de 12,5 akçesini annesine ba¤lad›.

¤›na ve Anadolu k›y›lar› ise Üsküdar Kad›l›¤›’na ba¤l› bulunmaktayd›.179 Eyüp Sultan semti, yönetim bak›m›ndan, ‹stanbul'un Rumeli topraklar›ndan güneybat›da Marmara'y› güneyde Büyükçekmece ve Küçükçekmece'yi, kuzeyde ise Arnavutköyü içine alan bir co¤rafyan›n, Haslar kazas›n›n merkezi idi.180 Bu bölge hemen surlar›n d›fl›ndan bafllayarak verimli topraklar›n bulundu¤u, çiftlik, ba¤, bahçe ve tarlalar›n yer ald›¤› tar›m arazileri ile ‹stanbul'un g›da ambar› konumunda idi. Ayr›ca Haslar kazas›, ‹stanbul'un kara surlar›n›n ötesinde bafllad›¤› için ço¤unlukla kent kap›lar›n›n hemen d›fl›ndaki, tüccarlar ile di¤er yolcular›n konaklad›¤› hanlar da bu bölgede bulunuyordu. Bu bölgede çok özgül bir insan toplulu¤u yaflamaktayd›. Bunlar, bölgede bulunan genifl tar›m alanlar›nda çal›flan tar›m iflçileri ile han müdavimleri ve bu hanlarda kalan yolcular nedeniyle oluflan hizmet sektörün-

144

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

Küçükçekmece sakinelerinden Emine Aifle Han›m'›n dilekçesi. Küçükçekmece ‹mam ‹brahim Ethem Efendi'nin han›m› olup 1 Cemaziye'l ahir 1244 (9 Aral›k 1828) tarihinde Hasan ve Hüseyin ad›nda ikiz olarak iki o¤lum dünyaya gelmiflti. Bunun üzerine Padiflah Hazretleri taraf›ndan çocuklar›n adlar›na gümrük gelirlerinden her birine günlük olarak ellifler akçe verilmesi emredilmiflti. O günlerde O¤lum Hasan'›n vefat etmesi üzerine kendisine verilmesi gereken elli akçe yevmiyenin dörtte biri olan on iki buçuk akçenin bana verilmesi buyrulmufl ve bu hususla ilgili olarak da taraf›ma Padiflah berat› verilmifl idi. Bu berat befl sene önce ç›kan büyük yang›da kay›nvalidemin evinde yanm›flt›. Padiflah Hazretleri Sultan Abdümecid'in yeni tahta ç›kmas› nedeniyle beratlar›n yenilenmesiyle ilgili emir ve ferman›n›n tüm halka ilan edilmesi üzerine, kay›tlarda yaz›ld›¤› gibi, elimde olan berat›m›n zayiinden dolay› yeni berat verilmesini, Padiflah Hazretleri'nden rica ederim. Bu konuda emir ve ferman Padiflah Hazretlerinindir. Emine Aifle Han›m Emine Aifle Han›m'a verilen cevap: Padiflah Hazretleri'nin ferman› üzerine yap›lan incelemeler neticesinde; fierife Aifle Hatun'un elinde bulunan berat-› flerifin yanm›fl oldu¤u, yeniden berat-› flerif verilmesi talebinde bulundu¤u, kendinin ise Küçükçekmece imam› ‹brahim Efendi'nin han›m› olup halen köyde oturmakta oldu¤u ve söz konusu mebla¤› almaya hak kazand›¤› anlafl›lm›flt›r. Bunun üzerine zayiinden kendisine berat-› flerif verilmesi emir ve ferman buyrulmufltur. 21 Zilkade 1255 (26 Ocak 1840)181


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 145

de çal›flan demirciler, aflç›lar ve di¤er tüccar gurupla-

Fatih'in S›rbistan Seferi'nde Sivricehisar›'ndan, Ma-

r› bulunmaktayd›.182 Merkezi Eyüp Sultan semti olan

caristan Seferi'nde Semendire'den; Mora, Bosna ve

Haslar kazas›, ‹stanbul'un Avrupa yakas›ndan Silivri,

Arnavut Seferleri'nden, Asya Mavra, Kefalonya ve

Çatalca ve Vize'nin çizdi¤i bir yay›n içerisinde bulu-

Zante fetihlerinden, Venedik kalelerinden, Alasonya,

nan 180 civar›nda köyden oluflmakta idi. ‹stanbul'un

Angelikasr›, ‹zdin, Kalkandelen, Kosova, Prespa,

çevresinde bulunan bu köylerin büyük ço¤unlu¤u

Dalmaçya, H›rvatistan, Belgrad, Tesalya, Güney Epir,

‹stanbul'un fethinden hemen sonra kurulmufltu. An-

Ohri Üsküp ve Yanya gibi yerlerden tutsak veya sür-

cak bu köylerin iskan› ‹stanbul'un içinden önce bafl-

gün olarak getirilen ve "ortakç› kullar›" ad› verilen

lam›flt›r. ‹skan için öncelikle savafllarda tutsak edi-

kiflilerden oluflmaktayd›. Savafl ganimeti olarak sürü-

lenler kullan›lm›fl, böylece bofl ve verimsiz kalan top-

lüp buraya yerlefltirilen bu kifliler, ‹stanbul'un civa-

raklar›n flenlendirilmesi için ihtiyaç duyulan insanla-

r›ndaki köylere yerlefltirildiler ve kendilerine arazi-

r›n temin edilmesinin yan› s›ra, seferlerde ve ak›nlar-

ler verildi. Topra¤› sürmek ve ziraatla u¤raflmalar›

da ele geçen büyük insan kitleleri de ziraatç›l›k yap-

için tohumluk bu¤day da¤›t›ld›, çift öküzler verildi.183

182

Sura›ya Faroqh›, 18. yy. Büyük ‹stanbul'una Göç, Eyüp'te Sosyal Yaflam, Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›, ‹stanbul 1998, s. 3335. 200) 183

mak üzere bölgede de¤erlendirilmifltir. Bu kifliler,

Dünden Bügüne Küçükçekmece

145

Stefanos Yerasimos, 15. Yüzy›l Sonunda Haslar Kazas›, Eyüp'te Sosyal Yaflam, Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›, ‹stanbul 1998, s. 82-95.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 146

KÜÇÜKÇEKMECE'NiN iSKANI

Tapu tahrir kay›tlar›na göre bu dönemde Küçükçekmece köyünün Müslüman nüfusu ise 134 kifli-

Küçükçekmece köyü ile ilgili ilk yaz›l› kay›tlara Sultan

den ibaret idi. Bunlar iki guruptan olufluyordu. Bi-

II. Bayezid döneminde yap›lan, Haslar kazas› tahrir

rinci ve daha kalabal›k olan gurup 124 kifli olup "sür-

Defteri'nde rastlamaktay›z. 1498 Tarihli Tahrir Def-

günler" olarak deftere kaydedilmifllerdi. Bu gurubun

teri'nde Küçükçekmece, Haslar kazas›na ba¤l› "Kar-

Fatih Sultan Mehmet döneminde Anadolu'dan sür-

ye-i Çekme-i Küçük" yani Küçükçekme Köyü olarak geçmekte ve toplam 325 kiflilik bir nüfusa sahip bulunmaktad›r. Küçükçekmece Köyü sakinlerinden 124 kifli, ortakç› ad› verilen ve yukar›da anlatt›¤›m›z gibi Balkanlar'dan, Rodos ve çeflitli yerlerden tutsak olarak getirilen ve ziraatç›l›kla u¤raflan kölelerden oluflmaktayd›. Bu kifliler zamanla topra¤a ba¤lanarak üretici durumuna geldiklerinde "reaya" statüsü kazan›rlar ve kendilerine mukataa verilirdi. Bu dönemde Küçükçekmece köyünde sakin 46 kiflilik bir gurubun da Göl'de bal›kç›l›k hizmetinde bulunduklar›n› görmekteyiz. Bal›kç›lar kulluktan ç›karak reaya statüsüne geçen kiflilerden oluflmaktayd›. Bu kifliler de buraya sürgün olarak getirilmifl ve daha sonralar› ise reaya s›n›f›na geçmifller ve her biri kendilerine verilen mukataa karfl›l›¤› 36'flar akçe vergi vermekteydiler. Küçükçekmece'de 21 kifliden oluflan ve "meremmetçi" ad› verilen bir gurup daha bulunmaktayd›. Bu kiflilerin Büyük ve Küçükçekmece Köprüleri'nin tamirinden eflit olarak sorumlu tutulan görevli duvar ustalar›ndan oluflmakta oldu¤unu görmekteyiz. Bu duvar ustalar› y›k›lan köprünün tamiri için yanlar›nda malzeme bulunduracaklar; köprü ya¤mur ve sel sular› ve di¤er nedenlerle zarar gördü¤ünde tamir edeceklerdi. Bu görev karfl›l›¤› olarak kendilerine ekip biçmeleri için hassa (saray) çiftlikleri ve mezralar› tahsis edilmiflti. Bunlardan herhangi bir vergi al›nmamas› ve sair tekliflerden muaf tutulmalar› için de ellerine Padiflah ferman› (hükmü hümayun) verilmiflti.

146

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 147

1498 tarihli Tapu Tahrir Defteri’nde Küçükçekmece Köyü’nde yaflayanlar›n isimleri.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 148

gün statüsünde getirilen Türkmenlerden oldu¤unu tahmin etmekteyiz. Fatih, Akkoyunlu mücadelesinde bir gurup Türkmen toplulu¤unun 1470'li y›llar›n bafl›nda ‹stanbul çevresindeki nüfusu dengelemek amac›yla sürgün reaya statüsünde bu civara iskan edildikleri bilinmektedir.184 Çünkü avar›z ve divani vergilerden muaf tutulduklar›na dair Sultan Mehmet taraf›ndan bunlar›n ellerine ferman verilmiflti. ikinci gurup ise kendiliklerinden Küçükçekmece'ye gelip yerleflen çiftçi, terzi gibi daha nitelikli kifliler ile azat edilerek kölelikten reaya statüsüne geçenlerden oluflmakta idi. Küçükçekmece köyünün sürgün statüsünde bulunan Müslüman nüfusu flu kiflilerden oluflmaktayd›: Kara Mustafa o¤lu Murat, Kara Mustafa k›z› Nefise, Kara Mustafa o¤lu Hüseyin, Kara Mustafa k›-

‹stanbul’a gelen elçilerin Küçükçekmece menzilinde karfl›lanmas›n› bildiren belge (1699)

z› Paflabula, Kara Mustafa'n›n k›z kardefli Gülpafla, ‹ffet o¤lu Zeynep, ‹ffet k›z› Sab›r, ‹ffet o¤lu H›z›r (bekar), ‹ffet kardefli ‹lyas (bekar), ‹ffet kardefli Hasan, ‹ffet kardefli ‹sa Bali, ‹ffet k›z kardefli Edibe, ‹ffet k›z kardefli Selçuk, Zeynel o¤lu Mustafa, Zeynel

ma, Minnet o¤lu Oruç, Minnet k›z› Elif, Minnet o¤lu

k›z› Server, Zeynel o¤lu Hac› Bali, Zeynel k›z› Salime,

Hasan, Abdullah o¤lu ‹smail (flehirde), Enbiya o¤lu

fiahin o¤lu Hasan, fiahin k›z› Fatma, fiahin k›z› Ayfle,

Yunus ,Enbiya k›z› Bahtiyar, Enbiya k›z› fiahpafla, Ti-

Evhad o¤lu Mustafa, Evhad k›z› Gülflah, Evhad o¤lu

murtafl o¤lu Musak, Timurtafl k›z› Fatma Timurtafl

Mehmet, Evhad k›z kardefli Melise (flehirde evli),

o¤lu Ramazan, Mustafa o¤lu Musa, Mustafa k›z› Pa-

Evhad k›z kardefli Selçuk (flehirde evli), Hüseyin o¤-

flal›, ‹smail o¤lu Osman, Do¤an (H›z›r taraf›ndan

lu fiaban, Hüseyin k›z› Fat›ma, Hüseyin o¤lu Abdi,

azat edilmifltir), Sevindik o¤lu Duras›, Sevindik o¤lu

Hüseyin k›z kardefli Salime, Ali o¤lu Süleyman, Ali

Hüsnü, Sevindik o¤lu Ali, Sevindik kardefli Mehmet,

k›z› Cennet, Hamza o¤lu Durmufl, Hamza kardefli Ba-

Sevindik k›z kardefli Teslime, Sevindik o¤lu Turhan,

li, Hamza k›z› Fatma, Hamza o¤lu Hasan, Hamza k›z

Sevindik k›z› Ayfle, Sevindik o¤lu Yusuf, Enbiya o¤lu

kardefli Huri, Hamza k›z› Fatma (flehirde evli), Lütfi

Nasuh, Enbiya k›z› Havva, ‹sa o¤lu Lütfi, ‹sa k›z›

o¤lu Mehmet, Lütfi k›z› Mahi, Lütfi o¤lu ‹sa, Lütfi k›z

Handi, ‹sa o¤lu Oruç, ‹sa kardefli Mustafa, ‹sa karde-

kardefli Salime, Evliya (dul), Torot o¤lu Ali, Torot k›-

fli Halil, ‹sa k›z kardefli Enise, ‹sa k›z kardefli Hanpa-

z› Fatma, Torot o¤lu Ahmet, Torot kardefli Ferhat,

fla, Emin o¤lu Ramazan, Emin o¤lu Selimflah, Emin

Torot kardefli Mahmut, Torot kardefli Seferflah, To-

k›z› Fatma, Hasan o¤lu Devlet fiah, Hasan k›z› Sabur,

sun o¤lu ‹brahim, Tosun k›z› Gülbeyli, ‹brahim kar-

Hasan k›z› Server, Yetim Recep, ‹sa o¤lu Abdi, ‹sa k›-

defli Yunus, ‹brahim k›z› Tenzile, ‹brahim k›z› Fat-

z› Teslime , ‹sa o¤lu Üveys, Evhad o¤lu Yusuf, Evhad

148

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

184

Stefanos Yerasimos, agm., s. 92.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 149

k›z› Handi, Evhad k›z› Gülflah, O¤ul Pafla (dul ve kay›p), Yusuf o¤lu ‹nehan, Yusuf k›z› Sabur,Yusuf o¤lu Hamza, Yusuf kardefli Ali,Yusuf kardefli Veli, Enis o¤lu, Enis k›z› Zeynep, ‹sa Fakih, ‹sa k›z› Fatma, Kas›m o¤lu Üveys, Kas›m o¤lu Barç›n, Kas›m k›z kardefli fiahzade, Kas›m k›z kardefli fiahpafla, Kas›m o¤lu Yakup, Kas›m k›z› Elif, Kas›m o¤lu Ramazan, Kas›m k›z kardefli Emine, Masume (dul), Masume o¤lu ‹vaz, ‹vaz kardefli Emir, ‹vaz kardefli Mustafa, Hamza o¤lu ‹sa, Hamza k›z› Ayfle, Hamza o¤lu Hamza, Hamza kardefli fiahkulu, Hatice (dul). Küçükçekmece köyüne kendi iste¤iyle gelip yerleflen Müslüman nüfus: Abdullah o¤lu Hamza (çiftçi), Abdullah o¤lu fiir Murat (çiftçi), Papusi Hasan (çiftçi), Hasan o¤lu ‹sa, Abdullah o¤lu Karagöz (çiftçi), Murat (terzi ve çiftçi), ‹brahim o¤lu Mehmet (bekar), Mehmet kardefli Mustafa, Kas›m (Hekim fiirvaninin azadl›s›), Musa (Azadl› olup fiamiler mezras›n› ekip biçmektedir) Bu tarihlerde Küçükçekmece köyü halk›n›n ziraatç›l›kla u¤raflt›¤›n›, yani yerleflik bir hayata geçmifl oldu¤unu görmekteyiz. Çünkü Çekmece köylüleri ziraatç›l›k yaparak; bu¤day, arpa, yulaf, burçak ve so¤an gibi çeflitli tar›m ürünleri yetifltirmekte, ar›c›l›kla u¤raflmakta, sebze için öflür, ba¤ için mukataa vermekteydiler. Yine tahrir kay›tlar›nda bu tarihte Küçükçekmece kazas›na ba¤l› köy ve çiftlikleri gösteren bir belge (M.1862)

Küçükçekmece'de bir adet de de¤irmen bulundu¤unu görmekteyiz.185 XVIII. yüzy›l›n bafl›nda Haslar kazas›na ba¤l› bir nahiye konumunda bulunan Küçükçekmece, ‹stanbul'a gelen devlet adamlar›n›n, temsilcilerinin,

di. Ayr›ca burada bulunan zaviyede bir süre kalarak

seyyahlar›n ve yolcular›n konaklad›klar› son menzil

ücret ödemeden yiyip içebilirlerdi.

186

idi. ‹stanbul'a gitmek üzere Küçükçekmece'ye gelen

1750'li y›llarda ise yine merkezi Eyüp olan Has-

yolcular, Osmanl› Devleti'nin baflflehrine girmeden

lar kazas›n›n 3 önemli nahiyesinin Terkos, Büyükçek-

önce burada bir süre dinlendikten sonra genel ve

mece ve Küçükçekmece oldu¤unu görmekteyiz. Küçük-

flahsi kontrollerini yapar, kendilerine çekidüzen ve-

çekmece nahiyesi, toplam 29 köy ile civar›nda bulunan

rir ve huzura ç›kmak üzere buradan hareket ederler-

ba¤, bahçe ve çiftliklerde yaflayanlar› kapsamaktayd›.

185

Dünden Bügüne Küçükçekmece

149

186

BOA. TT. d. 1086 s. 33-36.

BOA. A.E.II. Mustafa 8/792 (5 Kas›m 1699).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 150

Küçükçekmece, idari bak›mdan bir süre de

(Esenler), Yahudi Bergos (Ba¤c›lar) Köyü, Ayapa

Baruthane-i Amire idaresine ba¤lanm›flt›r.187 Büyük-

Köyü (Kirazl›), Büyük Halkal› Köyü, Safra Köyü (Se-

çekmece, Küçükçekmece, Çatalca, Terkos ve Saray

faköy), Pirinççi Köyü, Demirci Köyü, Demir Köyü,

nahiyeleriyle ba¤l› bulunan köy ve çiftliklerin Barut-

Uskumru köyü, Zekeriya köyü, Florya Çiftli¤i, ‹ncir-

188

hane-i Amireye ba¤l› bulundu¤u, 1831 y›l›nda Ba-

li Çiftli¤i, Kuleli Çiftli¤i, Siyavuflpafla Çiftli¤i, Küçük

ruthane Naz›r› Said Muhib Efendi taraf›ndan da nü-

Nakkafl Çiftli¤i, Menekfle Çiftli¤i, Ferhatpafla Çiftli-

fus say›m›n›n yap›lm›fl oldu¤unu görmekteyiz. Yap›-

¤i, Cecor Çiftli¤i, Rami Çiftli¤i, Metris Çiftli¤i, Kad›

lan bu nüfus say›m›nda Küçükçekmece Nahiyesi’nin

Yakuplu Çiftli¤i, Ayaza¤a köyü, Pirli Köyü, Topçular

403 erkek Müslüman nüfusa sahip oldu¤u görülmek-

Köyü, Hazinedar Çiftli¤i, Hatice Sultan Çiftli¤i, Pa-

tedir. Bu nüfusa kad›nlar da dahil edildi¤inde toplam

pazköy ve Pandal› Çiftlikleri, Kafl›kç› Çiftli¤i, Aya-

Müslüman nüfusun 806 kifliye ulaflt›¤›n› görürüz. Bu

mama Çiftli¤i, Alemberdos Çiftli¤i, Kapanarya Çift-

say›ya bir o kadar da gayri müslim nüfus ilave edildi-

li¤i (Kanarya), Küçük Halkal›, Yar›mbergos Der-

¤inde, Küçükçekmece'de 1500 kifli civar›nda bir nü-

bendi, ‹kitelli Köyü, fiamlar Köyü, Ayayorgi Köyü

fusun yaflamakta oldu¤unu söyleyebiliriz.189

(Kayabafl›), Karaahmetli Çiftli¤i, Kotraniye Çiftli¤i, Ç›narl› Han› Çiftli¤i, Büyük Derbend Çiftli¤i, Süb-

KÜÇÜKÇEKMECE KAZASI

hanl› Han› Çiftli¤i.191

Uzun y›llar Haslar kazas›na ba¤l› bir nahiye konu-

1865'te Vilayet-i Umumiye Nizamnamesi

munda bulunan Küçükçekmece, 1852 y›l›nda Çatalca,

‹stanbul civar›nda uygulanmaya bafllan›nca Küçük-

Büyükçekmece ve Terkos (Durusu) ile birlikte Liva-y›

çekmece'nin ‹stanbul Vilayetinin Bab-› Zabtiye ida-

Nevahi-i Erbaa (Dört Nahiye) ad›yla Çatalca Sanca-

resine ba¤lanm›fl oldu¤unu görürüz. ‹stanbul valisi

¤›'na ba¤l› bir kaza statüsünü kazanm›fl ve Edirne

durumunda olan zaptiye müfliri, bölgenin en büyük

Eyaleti'ne ba¤lanm›flt›r.190

yönetim amiri olmaktayd›. 1878 y›l›nda ise tekrar

Osmanl› Devleti'nde klasik eyalet örgütlenme-

yönetim flekli de¤iflerek Küçükçekmece kazas›n›n

sinin d›fl›na ç›k›larak yeni taflra örgütlenmesine bafl-

idari bak›mdan fiehremanetine ba¤land›¤›n› gör-

lan›ld›¤› 1861 y›l›ndan itibaren Küçükçekmece'nin de

mekteyiz.192

idari statüsünde baz› de¤iflikliklere gidildi¤i görülür. 17 Ekim 1862 tarihli Padiflah iradesiyle Silivri Sanca-

fiEHREMANETi iDARESiNDE KÜÇÜKÇEKMECE

¤› teflkil edilerek, sanca¤a ba¤l› kaza ve köyler yeni-

3 Kas›m 1839'da ilan edilen Tanzimat Ferman› ile

den düzenlenmifltir. Bu iradeye göre Silivri kazas›na

birlikte Osmanl› idari sisteminde köklü de¤ifliklik-

ba¤l› 29 köy, Büyükçekmece kazas›na ba¤l› 34 köy,

lere gidilmifl ve yeni düzenlemeler yap›lm›flt›. Tan-

Terkos kazas›na (merkezi Karaca Köyü) ba¤l› 19 köy,

zimattan önce Osmanl› Devleti'nin taflra yönetimi

Çatalca kazas›na ba¤l› 42 köy ve Küçükçekmece kaza-

eyalet sistemine dayan›rken, bu dönemle birlikte

s›na ba¤l› 47 köy ve çiftlik bulunmaktad›r. Küçükçek-

taflra örgütlenmesinde Fransa'dan örnek al›nan "il

Enver Ziya Kara›, Osmanl› imparatorlu¤unda ilk Nüfus Say›m› 1831, Ankara 1943.

mece'ye ba¤l› köyler flunlard›r:

sistemine" geçilmifltir. Tanzimattan sonra ‹stan-

190

Ambarl› Köyü, Galatarya Köyü (fienlikköy),

bul'un vilayet olarak örgütlenmesinin Sultan Ab-

191

Ayastefenos Köyü (Yeflilköy), Makrihora Köyü (Ba-

dülmecit'in ferman› ile 16 A¤ustos 1854 y›l›nda ya-

k›rköy), Vidos Köyü (Güngören), Litros Köyü

p›lm›fl oldu¤unu görürüz. Bu ferman ‹stanbul'a özgü

150

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

187

BOA. C. DH. 6245 (H 1 Rebiü'l ahir 1252/M 16 Temmuz 1836). 188

BOA. C. ML. 24203 (H 20 Safer 1260/M 11 Mart 1844).

189

BOA. A. DVN. 76/61.

BOA. ‹. MVL. 476-215 (H 1278 Eylül 25/7 Ekim 1862). 192

Salname-i Devlet-i Aliyye, 1295, s. 319.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 151

yönetim modeli olan fiehremanetinin (belediye)

KÜÇÜKÇEKMECE KAZASINDAN

kuruluflunu da belgelemektedir. Bu tarihe kadar

KÜÇÜKÇEKMECE KÖYÜNE

‹stanbul flehri ve banliyöleri ‹stanbul, Galata, Eyüp

Küçükçekmece'nin 1877-78 Osmanl› Rus Savafl› s›ra-

ve Üsküdar Kad›l›klar›’na ayr›lm›fl bulunuyorlard›.

s›nda Yeflilköy'e kadar ilerleyen Rus ordusu taraf›n-

Bu dört kad›l›¤a "Dersaadet ve BiIad-i Selase" yani

dan tahrip edilmesi üzerine, kasaba halk› Rus zul-

"‹stanbul ve üç belde" ad› verilmekte idi. Bu idari

münden kaçarak daha güvenli gördükleri Eyüp civa-

yap› 1868 fiehremaneti Nizamnamesi ile ‹stanbul

r›na ve ‹stanbul'un yak›n semtlerine gitmifllerdir.

flehremaneti ad› alt›nda bir vilayet konumuna geti-

Kaza halk›n›n tamam›na yak›n› Rus istilas›yla birlik-

rilmifltir. Bu yasaya göre ‹stanbul vilayetinin valisi

te da¤›lm›fl olup, burada 10 hane ve birkaç dükkan

ve ayn› zamanda belediye baflkan› da olan flehremi-

ancak kalm›flt›r. Ayr›ca hükümet kona¤›n›n Ruslar

ni bakan düzeyinde bulunmaktayd›. ‹stanbul flehre-

taraf›ndan oturulamaz derecede tahrip edilmesi ne-

maneti, belediye görev alanlar›n› Bayezid, Sulta-

deniyle, Sultan II. Abdülhamid’in iradesi ile hükü-

nahmet, Fatih, Cerrahpafla, Eyüp, Beyo¤lu, Hasköy,

met heyetinin Bak›rköy'e tafl›narak burada geçici bir

Befliktafl, Arnavutköy ve Yeniköy olmak üzere 10

hükümet merkezi edinilmesi karar› al›nm›fl oldu¤u-

daire olarak belirlemiflti. Belediye alanlar› d›fl›nda

nu görmekteyiz.196

da 6 kaymakaml›k bulunmakta idi. fiehremanetine

Küçükçekmece kasabas›n›n, Rus istila kuvvet-

ba¤l› (mülhak) kazalar olarak belirtilen bu kazalar

leri taraf›ndan evlerinden, hayvanlar›na var›ncaya ka-

ise, Avrupa yakas›nda Küçükçekmece, Anadolu ya-

dar yak›l›p y›k›larak tahrip edilmesi sonucu on hane

kas›nda Adalar, Gebze, Beykoz, Kartal ve fiile idi.193

civar›nda küçük bir köy haline dönüfltü¤ü görülmek-

Küçükçekmece kazas›, fiehremaneti Nizam-

tedir. Bu tarihten itibaren kaza ad› "Küçükçekmece

namesi gere¤ince 1878 tarihinden itibaren fiehre-

kazas›" olarak devam etmekle birlikte, kaza merkezi

manetine ba¤l› bir sancak statüsünde bulunan Ça-

Bak›rköy'e tafl›nm›flt›r. Daha önceleri Küçükçekme-

talca'ya ba¤land›. Sanca¤a ba¤l› di¤er kazalardan

ce'ye ba¤l› bir köy olan Bak›rköy'ün, Küçükçekmece

Büyükçekmece, Silivri ve Terkos'la birlikte Suyolu

kazas›n›n merkezi haline gelmesi nedeniyle, buraya

nahiyesi ve ba¤l› köylerin de bulundu¤unu gör-

yeni bir hükümet kona¤› yap›lmakta oldu¤unu Dahili-

mekteyiz. Bu kazalardan Çatalca 4505, Büyükçek-

ye (‹çiflleri) Nezaretinin Sadaret (Baflbakanl›k)'e gön-

mece 3505, Silivri 5396, Küçükçekmece 1831 ve

dermifl oldu¤u flu yaz›s›ndan anlamaktay›z:

Terkos nahiyesi de 6091 erkek nüfusa sahip bulunmakta idi.

194

"Küçükçekmece kazas›n›n merkezi olan Bak›rköy'de bir hükümet kona¤› yap›lmas› için Çatalca Be-

Yine bu tarihte Küçükçekmece merkez kazas›-

lediye Dairesinden 104 bin kurufl ve kaza ahalisi tara-

na 20 köy, Suyolu nahiyesine 10 köy, Rumeli Feneri

f›ndan da 40 bin kurufl iane olunarak ba¤›fllanm›flt›r.

nahiyesine 5 köy olmak üzere kazaya toplam 35 köyün

Demir yolu mevkii ile köy içine yak›n olan 4 yol a¤-

ba¤l› bulundu¤unu görmekteyiz.195

z›nda bulunan bofl arsadan 5000 zira›n›n ifraz edilerek, hükümet kona¤›n›n buraya yapt›r›lmas› için haz›rlanan mazbata fiura-y› Devlete (Dan›fltay) havale olunmufltur. Hükümet binas› yap›lacak arsa bofl mera olup Sultan Bayezid Han Vakf› fierifinden olarak

Dünden Bügüne Küçükçekmece

151

193

Necdet Sakao¤lu, 20. yy Bafl›nda Osmanl› Co¤rafyas›, Deniz Kültür Yay›nlar›, ‹stanbul 2007, s. 42-43. 194

Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, Dersaadet 1295, s. 319.

195

Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, Dersaadet 1309, s. 447. 196

BOA. ‹. fiD. 43/2273 (R 16 Kanun-› evvel 1294/M 28 Aral›k 1878).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 152

Sol Küçükçekmece kaza heyetinin Bak›rköy’e naklini bildiren padiflah iradesi. Karfl› sayfa Bat›l› k›yafetleriyle görülen ›slahatç› Padiflahlardan II. Mahmud, Küçükçekmece tarihinde büyük önem tafl›maktad›r.

kimsenin uhdesinde bulunmamaktad›r. ‹fl bu arsa 197

üzerine bina inflas›n›n uygun görülmüfl oldu¤u ...

mifltir. Kaza idare heyetinin Bak›rköy’e tafl›nmas› sonucu bofl kalan Küçükçekmece Hükümet Kona¤›

‹stanbul'un teflrifat kap›s› olan Küçükçekme-

zamanla y›k›lmaya yüz tutmufltur. Bir süre sonra da

ce'nin sahip oldu¤u hanlar, hamamlar, kervansaray-

binan›n y›k›larak enkaz haline gelmifl oldu¤unu ve

lar ve mülkî binalar›n›n Ruslar taraf›ndan yak›l›p y›-

binan›n dört duvardan baflka bir fleyi kalmam›fl

k›lmas›ndan sonra kaza merkezi Bak›rköy'e nakledil-

oldu¤unu

yap›lan

yaz›flmalardan

anlamaktay›z.

Bak›rköy'ün Müslüman ve Hristiyan Halk›n›n Dilekçeleri: Bak›rköy geliflerek çok büyümesi nedeniyle kasaba haline gelmifltir. Nüfusun artmas› üzerine de iflleri önceki y›llara göre fazlalaflm›flt›r. Ayr›ca payitaht olan ‹stanbul'a yak›n bulunmas› nedeniyle 2 nahiye ile 21 köyün idare merkezi haline geldi¤i gibi, flimendifer hatt›na bir hatt›n daha ilave edilmesi de söz konusudur. Bu sebeple buras› daha da geliflece¤inden böyle bir özelli¤i ve ehemmiyeti bulunan bir yerde kaymakaml›¤›n birinci s›n›fa ç›kar›lmas› gerekmektedir. Ayr›ca burada hükümet kona¤› bulunmad›¤›ndan mülkiye, adliye ve di¤er memurlar›n orada burada küçük evlerde memurluk etmeleri halk›n nazar›nda çok çirkin görülmektedir. Bu nedenle köyümüzün Çatalca Mutasarr›fl›¤›na ba¤l› bulundu¤u zaman hissemize isabet eden mebla¤›n ve Maliye Bakanl›¤›nda bulunan 1000 liran›n üzerine taraf›m›zdan iane olarak ilave yap›lmas›yla, Padiflah hazretlerinin iradesine uygun olarak bir hükümet kona¤› infla olunmak üzere söz konusu mebla¤›n fiehremanetine gönderilmesi için durumu bakanl›¤›n›za bildiririz.198

152

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

197

BOA. DH. MKT. 1472-38 (R 14 Kanun-› evvel 1303/M 26 Aral›k 1887).

198

BOA. fiD.786/2 (H 7 Cemaziye'l evvel 1314/M. 14 Ekim 1896).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 153


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 154

Nitekim dönemin idarecileri y›k›lmaya yüz tutmufl

1910 tarihli yaz› ile Sadaret (Baflbakanl›k)'ten Dahili-

olan Hükümet Kona¤›'n›n temel tafllar›n›n zayi ol-

ye (‹çiflleri) Nezaretine bildirilmifltir:203

maktansa kasaba merkezinden Florya ‹stasyonu'na kadar uzanan ve bozuk olan flosenin tamirinde kulla199

n›lmas›n› emretmifllerdir.

Küçükçekmece kazas› ad›n›n Bak›rköy (Makri köyü) kazas› nam›na tahvili hususu 23 Kanunusani 1325

Küçükçekmece kazas›, 23 Temmuz 1888 tari-

tarih ve 3790 numaral› tezkire-i aliyye üzerine Padiflah

hinden itibaren merkezi Çatalca olan Kaza-i Erba-

hazretlerinin iradesi al›nm›fl olmakla gere¤inin yap›lma-

a Sanca¤›’ndan ayr›larak fiehremaneti idaresine ba¤-

s› için dairelere bilgi verilmesi ... Sadrazam (imza)

lanm›flt›r. Kaza-i Erbaa Sanca¤›’na ba¤l› bulunan Suyolu ve Fener nahiyelerinin de Küçükçekmece'ye ba¤l› kalmas› kararlaflt›r›lm›flt›r. Ayr›ca Küçükçek-

Bak›rköy'ün kaza haline getirilmesiyle ilgili

mece'nin mali ifllerinin 1889 mali y›l›ndan itibaren

Sadrazaml›k tezkiresi, Dahiliye Nezareti müsteflar›

fiehremaneti taraf›ndan yürütülerek memur maafl ve

taraf›ndan Emniyet Genel Müdürlü¤ü’ne gönderilen

masraflar›n›n yine bu kuruma aktar›laca¤› Meclis-i

yaz› ile bildirilmifltir:

Vükela (Bakanlar Kurulu) karayla bildirilmifltir.200

Küçükçekmece Kazas› ad›n›n Bak›rköy kazas›

Küçükçekmece, yeni idari statüsü ile Çatalca

ad›na çevrilmesi hususunda Padiflah Hazretlerinden

kazas› anlam›nda kullan›lan Kaza-i Erbaa Sanca-

al›nan flerefli iradeyi bildiririm. Sadrazaml›k tezke-

¤›’ndan da ayr›lm›fl bulunuyordu. Bunun üzerine dört

resi ile birlikte sunulmufltur.204

kaza anlam›na gelen Kaza-i Erbaa, 3 kazadan ibaret

‹nsanl›k tarihinin ilk yerleflim yerlerinden

kald›¤› için ad› de¤ifltirilerek "Çatalca Sanca¤›" ad› ile

olan ve sahip oldu¤u konumu nedeniyle tarih boyun-

an›lmaya bafllanm›flt›r. Bu tarihten itibaren Çatalca,

ca çok önemli roller üstlenen Küçükçekmece, Rus

Silivri, Büyükçekmece ve Küçükçekmece'den oluflan

istilas› sonucu harabe haline gelmifl; evleri, hanele-

ve "Dört Kaza" anlam›na gelen Kaza-i Erbaa idaresi-

ri, ba¤lar›, bahçeleri ve maddi manevi sahip oldu¤u

201

bütün varl›¤› adeta tarumar edilmiflti. En son olarak

ne son verilmifltir.

199

BOA. DH. MKT. 671-40 (R 8 Nisan 1319/M 21 Nisan 1903). 200

BOA. DH. MKT. 1604/18; OH. MKT. 16343/110.

201

BOA. DH. MKT. 1496/47 (H 9 Recep 1305/M 22 Mart 1888). 202

Küçükçekmece Kazas› merkezinin Bak›rköy'e

da idari konumunu kaybetmekle karfl› karfl›ya kal-

tafl›nmas› üzerine H 1328/M 1910 y›l›ndan itibaren

m›flt›. Yüzy›llard›r nahiye ve kaza merkezi olarak sa-

Küçükçekmece'nin köy halini alarak Bak›rköy'e ba¤-

hip oldu¤u idari statüsü kald›r›larak, Bak›rköy'e ta-

land›¤›n› ve kaza isminin de Bak›rköy kazas› olarak

fl›nm›fl ve ›ss›z kalan Küçükçekmece'nin muhafazas›

Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, Dersaadet 1328, s. 531. 203

202

de¤ifltirildi¤ini görmekteyiz.

Küçükçekmece Kazas› isminin Bak›rköy kazas›na dönüflmesiyle ilgili Padiflah iradesi, 10 fiubat

154

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

için de orada bir miktar zaptiye b›rak›lmas› uygun görülmüfltür.205

BOA. DH. MU‹ 62-2/18 (R 28 Kanunusani 1325).

204

BOA. OH. EUM. THR. 25/44 (R 1 fiubat 1325/ M 14 fiubat 1910). 205

BOA. ‹. fiD. 43/2273.


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 155

KURTULUfi SAVAfiI'NDA KÜÇÜKÇEKMECE

‹tilaf Devletleri donanmas›n›n 13 Kas›m 1918 tarihinde ‹stanbul'a geliflinden itibaren ‹ngilizler, ‹stanbul ve çevresini denetim alt›nda bulundurma-

Küçükçekmece'nin Osmanl› Rus Savafl›'yla bafllayan

ya bafllam›fllard›. fiüphesiz bunun en önemli ne-

y›k›m süreci Balkan Savafllar› ve Kurtulufl Savafl›'nda

denlerinden birisi ‹ngilizlerin d›fl siyaset ilkelerin-

da devam ederek derin izler b›rakm›flt›. Osmanl› Rus

den kaynaklanan Bo¤azlar› kontrol alt›nda tutma

Harbi'nde a¤›r darbe alarak nüfusunun ço¤unu ve

istekleriydi. ‹ngilizler, ‹stanbul Hükümetiyle 12

maddi manevi varl›klar›n› kaybeden Küçükçekmece,

Eylül 1919 tarihinde yapt›klar› gizli bir anlaflmayla

Balkan Savafllar›'nda yak›nlar›na kadar gelen Bulgar

bu egemenliklerini daha da sa¤lamlaflt›rm›fl görü-

kuvvetlerinin tehdidi alt›nda kalarak büyük nüfus

nüyorlard›. Bu anlaflmaya göre, ‹ngiltere'nin, Tür-

kayb›na u¤ram›flt›. Balkan Savafllar› sonucunda kay-

kiye'nin toprak bütünlü¤ünü sa¤lamas›na karfl›l›k,

bedilen Bulgaristan ve Rumeli topraklar›ndan gelen

‹stanbul baflkent olarak kalacak, Bo¤azlar ‹ngiliz

muhacirlerin iskan edilmesiyle 75-80 haneye ulaflan

kontrolü alt›na girecekti. ‹tilaf Devletleri, ‹stanbul

Küçükçekmece, ‹ngilizlerin ‹stanbul'u iflgali ile de

Hükümeti’ne zorla kabul ettirdikleri Sevr Anlaflma-

Rum çetelerinin tehdidi alt›nda kalm›flt›r.

s›'na Bo¤azlarla birlikte çevresini de kendi nüfuzla-

Dünden Bügüne Küçükçekmece

155


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 156

r›na terk edilmesini sa¤layacak hükümler koymufllard›. Bunun sonucu olarak ‹stanbul'la birlikte Kocaeli'yi de içerisine alan bölgede asker bulundurmak, askeri harekette bulunmak hakk› ‹tilaf Devletleri'ne ait olacakt›. Bu bölgedeki Türk jandarmas› onlara ba¤l› olarak görev yapabilecekti. ‹ngiltere, burada güvenlik içerisinde kalmak istemesi nedeniyle bu bölgede ve devam›nda iç ayaklanmalar›n ç›kmas›n› teflvik ediyordu. Bu ayaklanmalar› da bu bölgede bulunan gayrimüslim vatandafllar›m›z› k›flk›rtarak yap›yordu. Küçükçekmece ve çevresindeki köylerde yaflayan Rumlar da ‹ngiliz ve Yunan iflgal kuvvetlerinin k›flk›rtmalar› sonucu yüzy›llard›r bar›fl içerisinde yaflad›klar› komflular›n›n mal›na, can›na ve namusuna tecavüze kalk›flm›fllard›. Bölgede bulunan Müslüman köylere sürekli sald›r›lar yap›l›yor, ileri gelenler kaç›r›l›yor, iflkence ve katliama maruz kal›yorlard›. Bölge halk› yaflad›klar› bask› ve katliam› devlet yetkililerine çektikleri telgraflarla bildiriyor ve yard›m istiyorlard›:

Dahiliye (‹çiflleri) Nezaretine: Kilise hissesini Rum köyleri ahalisinden toplamak üzere 15 günden beri bu bölgenin Rum köylerini do-

Temmuz’un 28. günü Küçükçekmece civar›n-

laflmakta olan Çatalca Rum Metropolitinin maiyetin-

daki Yeni Çiftlik'te iki Yunan askeri Büyükçekmece

de bulunan iki Yunan askeri ellerinde bulunan bü-

Karakolu’na teslim edilmifltir. Bu askerlerin Ambarl›

yük Yunan bayraklar›n› Metropolitin bulunmufl ol-

Köyü’nde Hristiyan ahaliyi Osmanl› Hükümeti aley-

du¤u araban›n üzerine asarak Rum halk›n›n gösteri-

hine k›flk›rtmak için propaganda yapmakla görevli

lerine ve taflk›nl›¤›na sebebiyet vermektedirler.

olduklar› ve Rum köylerinde bunun gibi birçok Yu-

Hatta Kalikratya Köyü (Mimarsinan)’nden kaza mer-

nan zabitinin (subay) bulundu¤u anlafl›lmaktad›r.207

kezine denizden geçerken binmifl olduklar› sandala bile Yunan bayra¤› çekmifl olduklar› görülmüfltür.

206

Çatalca ‹slam Cemaati Reisi Osman da 30 Eylül 1919 tarihinde çekmifl oldu¤u telgraf›nda: "Art›k Müs-

Jandarma Genel Komutan› Mirliva Ali Kemal

lümanlar üzerinde giderayak katliam derecesine varan

Bey de Dahiliye Nezaretine çekmifl oldu¤u telgrafta,

sald›r›lar yap›lmaktad›r. Bundan önce Rum Yenice kö-

Yunan askerlerinin bölge Rumlar›n› Müslüman ahali

yüne gönderilmifl olan jandarma müfrezesinden 2 jan-

aleyhine k›flk›rtt›klar›n› bildirmektedir:

darma Rumlar taraf›ndan katledilmifltir. Bunlar›n fail-

156

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

206 207

BOA. DH. KMS. 52-4/33.

BOA. DH. KMS. 62-34 (R 3 A¤ustos 1338/M 4 A¤ustos 1922).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 157

lerinin bulunmas› için zerre kadar teflebbüste bulu-

aliyete bafllan›laca¤› haberi Harbiye Nezareti taraf›ndan

nulmam›flt›r. Silivri'nin Çanta Köyüne resm› vazifeyle

bildirilmifltir. Mahalli taraf›ndan gerekli tedbirlerin

giden fieyh Talat Efendi'yle köy karakolundan 2 nefer

al›narak asayiflin sa¤lanmas› için vilayetçe gerekli ted-

jandarma, köy içinde katledilmifltir. Bugün failleri da-

birlerin al›nmas›" için ikaz edilmektedir.

hi bulunamam›flt›r. Halk son derece galeyan halinde-

Yunanl›lar›n Saray kazas›na ba¤l› hatt› fas›l ya-

dir"208 diyerek halk›n hissiyat›n› dile getirmekte ve ça-

k›n›ndaki Sayelik ve Halaçl› köyleri civar›nda Müslü-

resizli¤in feryad›n› telgrafa dökmektedir.

man ahali vas›tas›yla son günlerde tahkimat yapt›r-

Çekmece'de Kalikratya (Mimarsinan) Merkez Memurlu¤u’nun 11 Nisan 1921 tarihli yaz›s›nda ise:

makta olduklar› haberi al›nm›flt›r. Bu bölgede ‹slam kisvesiyle 20 kiflilik bir milis Rum çetesinin hatt› fa-

"Yenice Köyü Rüsumat Memuru Katibi Abidin

s›l›n yak›nlar›nda Yunan karakollar› civar›nda dolafl-

Efendi'nin silahl› 2 Yunan askeri taraf›ndan gece yar›-

makta olduklar› ve maksatlar›n›n da flimdilik Müslü-

s› evinden al›narak Sürgün Köyü (Ortaköy)'ne kadar

man ahaliyi dehflete düflürüp korkutmak oldu¤u dü-

dövülerek ve sövülerek elleri kelepçeli, kollar› iple

flünülmektedir. Küçükçekmece Köyü’nde bulunan

ba¤lanarak götürüldü¤ü ve orada polis ko¤uflunda dö-

Rum ahalinin de bölgede yürütülmekte olan tahrikler

vülüp sövüldü¤ü sabahleyin gelen zab›ta taraf›ndan

sonucu faaliyet içerisinde olduklar›n› görmekteyiz:

yanl›fll›kla getirilmifl oldu¤u beyan›yla sal›verildi¤i" 209

bildirilmifltir.

Emniyet Müdürlü¤ü taraf›ndan Dahiliye Nezareti’ne çekilen bir baflka telgrafta ise;

"May›s ay›n›n sekizinci perflembe günü akflam› Küçükçekmece Köyü’nün Rum Mahallesi'nde saat 10 civar›nda büyük bir ses iflitilmesi üzerine, mahalle karakolu kumandan› taraf›ndan yap›lan tahkikat netice-

"Istranca Hatt› Fas›l Bölü¤ü’nün Havyartepe

sinde; Söz konusu mahalde barutla dolu ve fitilli bir

Karakolu’na mensup nefer Mehmet o¤lu Agah'›n ya-

kab›n infilak etmesinden meydana geldi¤i ve suçlula-

ralanmas› ile neticelenen sald›r›n›n planlay›c›lar›

r›n köyde sakin Rum cemaatinden Toma o¤lu Todori

hakk›nda, Bölük Kumandanl›¤› taraf›ndan yap›lan

ile Karada¤l› oldu¤unu beyan eden Kigork Çero ve

tahkikatta devriye askerlerinin pusuya u¤rad›klar›

Hristiyan ahalisinden bulundu¤unu ifade eden Anas-

yerin Yunan Karakoluna en fazla 1000 m mesafede ve

tas o¤lu Miço olduklar› Jandarma Kumandanl›¤›ndan

Yunan Karakolundan görülecek bir konumda olmas›-

bildirilmifltir. Haklar›nda gerekli ifllemlerin yap›lmak

na ve bu yerde Yunan silahlar›na ait mermilerden bofl

üzere oldu¤u ve söz konusu flah›slar›n tahkikat evra-

kovanlar›n bulunmas› nedeniyle suikast›n Yunan Ka-

k›yla birlikte Polis Genel Müdürlü¤ü’ne gönderildik-

rakolu efrad› taraf›ndan veyahut Yunanl›lar›n müsa-

leri Bak›rköy Kaymakaml›¤›’ndan bildirilmifltir."211

adesiyle Rum eflk›yalar taraf›ndan yap›ld›¤› kanaati

Yine Dahiliye (‹çiflleri) Nezareti raporlar›na

ortaya ç›km›flt›r."210 Yine Dahiliye Nezareti taraf›ndan

göre; "24 Mart 1921 tarihinde Küçükçekmece Kö-

‹stanbul Vilayetine çekilen bir baflka telgrafta:

yü’nde Rum ahali aras›nda propaganda yapmakta

"Çatalca hatt› fas›l› civar›nda faaliyetler yürüt-

olan Makedonya ‹htilal Komitesine mensup Kaptan

mek üzere Çorlu'da çeteler teflkil edilerek silahland›r›l-

Plamida di¤er ad›yla Ayval›kl› Profilos'un ‹stanbul'a

makta oldu¤u ve bunlar›n Rum müdafaa teflkilatlar›na

sevk edilerek hakk›nda düzenlenen tahkikat evrak›y-

ba¤l› olmay›p, Handal› ismindeki Yunan yüzbafl›n›n

la birlikte ‹stanbul Merkez Kumandanl›¤›’na teslim

idaresinde bulundu¤u ve yak›nda fiile civarlar›nda fa-

edildi¤i" bildirilmifltir.

Dünden Bügüne Küçükçekmece

157

208

BOA. DH. EUM. AYfi 28/43 (R 12 T. Evvel 1335/M 12 Ekim 1919).

209

BOA. DH. KMS. 60-3/28.

210

BOA. DH. EUM. AYfi. 62/60 (R 25 Mart 1338/M 25 Mart 1922). 211

BOA. DH. EUM. EMN 75/4 (R 12 May›s 1330/M 25 May›s 1914).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 158

CUMHUR‹YET DÖNEM‹NDE KÜÇÜKÇEKMECE

flar›dan gelen bal›kç›lar taraf›ndan yap›lmakta oldu¤u, köy halk›ndan kimsenin bal›kç›l›kla u¤raflmad›¤› görülmektedir.

Cumhuriyet döneminde Küçükçekmece'nin idari ba-

Küçükçekmece, 1940 y›l›nda yine Yeflilköy na-

k›mdan Bak›rköy kazas›na ba¤l› bir köy konumunda

hiyesine ba¤l› olup köyde 531’i erkek, 348'i kad›n ol-

oldu¤unu görmekteyiz. 1878 Y›l› Salnamesi'nde nü-

mak üzere toplam 879 kifli yaflamakta idi. Küçükçek-

fusu 1831 kifli olup kad›nlarla birlikte 3662 kiflilik

mece nüfusunun 1950 y›l›nda iki kat›na ç›karak 1.657

nufüsa sahip olan Küçükçekmece’nin, bu tarihten

kifliye ulaflm›fl oldu¤u görülmektedir.

212

Cumhuriyetin ilk y›llar›ndan itibaren Küçük-

Nüfus bak›m›ndan yar›s› Türk, di¤er yar›s› Rum hal-

çekmece'nin sürekli göç ald›¤›n› görmekteyiz. 1923

k›ndan meydana gelen Küçükçekmece bu tarihlerde

y›l›ndan sonra mübadele ile gelen göçmenler ve Ka-

küçük bir kasaba iken, 1878 ve 1912 y›llar›nda meyda-

zak göçmen toplulu¤undan sonra 1953 y›l›nda Yuna-

na gelen savafllar nedeniyle önemli nüfus dalgalan-

nistan'dan yeni göçmenler getirilerek köye yerleflti-

malar›na sahne oldu¤u görülmüfltür. Balkan Savafl›

rilmifllerdir. Bu göç dalgas›n› 1954 y›l›nda Yugos-

sonras›nda buraya Bulgaristan'dan gelen göçmen

lavya ile Bulgaristan'dan gelen göçmenler takip et-

Türkler yerleflmifl, 1923'ten sonra ise mübadele ile

mifltir. Bu göçlerle birlikte 1955 y›l› nüfus say›m›n-

giden Rumlar›n yerlerini Yunanistan'›n Kayalar ve

da 2.893'ü erkek ve 1.680'i kad›n olmak üzere 4.573

muhtelif yerlerinden gelen Türkler alm›flt›r.213

kifliye ulaflm›fl oldu¤unu görürüz. Küçükçekmece

sonra h›zla nüfus kaybetmifl oldu¤unu görmekteyiz.

1928 y›l›nda Küçükçekmece'ye Kazak göçmen-

Köyü’nün nüfusunun h›zl› artmas›n›n en büyük ne-

lerin yerlefltirildi¤i ve yerleflen bu küçük Kazak toplu-

deninin bölgede yap›lan bay›nd›rl›k çal›flmalar› ol-

lu¤unun Göl'de çok baflar›l› çal›flmalar yaparak, hav-

du¤u görülmektedir. Nitekim 1951 y›l›nda Sirkeci

yar elde ettikleri bilinmektedir. Daha sonralar› ise bu

Halkal› Banliyö Hatt›'n›n aç›lmas› ve 1955 y›l›nda

topluluk Küçükçekmece'den ayr›lm›fllard›r.

büyük Londra Yolu'nun yap›lmas› bu art›fl›n en

Küçükçekmece, 1935 y›l›nda Bak›rköy'ün Ye-

önemli etkenleri aras›ndad›r. ‹stanbul, Edirne ve

flilköy nahiyesine ba¤l› bulunmakta ve nüfusu da

Avrupa Yolu'nun buradan geçmesi bölgeye ulafl›m›

707 kifliyi bulmakta idi. Köy halk› çiftçilikle u¤rafl-

kolaylaflt›rm›flt›r. 1935 y›l›nda Gazi Mustafa Kemal

makta olup, kendi tarlalar›nda ziraatç›l›k yapmakta

Atatürk'ün önerisiyle Florya Plaj›'n›n kurulmas›

ve ba¤, bahçe ifllerinde çal›flmaktayd›lar. Köylünün

üzerine, bölge ‹stanbul halk›n›n ak›n›na u¤ram›fl,

ekilebilir toplam arazisi 3000 dönüm kadard›. Bu

yaz mevsiminde denize yüzmeye gelenler dinlen-

arazide ziraat geleneksel usullere göre yap›lmakta,

mek ve piknik yapmak üzere Küçükçekmece'nin ye-

bu¤day, arpa, yulaf, m›s›r gibi hububat ürünleri ile

flil alanlar›n› tercih etmifllerdir. Ayr›ca Küçükçek-

fasulye, patl›can, enginar, bamya, so¤an, bakla, ka-

mece'de her gün kesilen koyun ve s›¤›r etinin ucuz

214

Küçükçekmece'de

olmas›n›n, köyde ticari hayat› canland›rm›fl oldu¤u

daha önceki y›llarda muhacirler taraf›ndan tütün

görülür. Hafta sonlar› ‹stanbul halk›n›n et, süt, yo-

ekimi yap›ld›¤› bilinmekte, fakat 1935'li y›llarda tü-

¤urt, kaymak gibi hayvansal ürünleri ucuz fiyata almak

tün tar›m›n›n yap›lmad›¤›n› görmekteyiz.215 Bu y›l-

amac›yla köye geldikleri ve akflam treniyle de ‹stan-

larda Küçükçekmece'de bal›kç›l›k ve havyarc›l›k d›-

bul'a döndükleri bilinmektedir. Küçükçekmece'nin

vun ve karpuz ekilmekte idi.

212

Bu nüfusun köyleriyle birlikte oldu¤unu tahmin etmekteyiz. 213

158

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

BCA. 272-12-52-119-29.

214

Selahaddin Demirkan, Küçükçekmece Köyü, Kültür Bas›mevi, ‹stanbul 1941, s. 30. 215

BCA. 272-11-18-84-14 (15 May›s 1924).


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 159

Küçükçekmece bal›kç› adas›

ald›¤› göçler ve ekonomik faktörlerle nüfusunun

olan Küçükçekmece, 1975 y›l›nda 30.1 04'ü erkek,

h›zl› artmas› üzerine 1956 y›l›nda belediye teflkilat›

28.605'i kad›n olmak üzere 58.709 kifliye, 1980 y›l›n-

kurulmufltur. Daha sonraki y›llarda da nüfus art›fl›-

da ise 81.503 kifliye ulaflt›¤› görülür.

n› h›zla devam ettiren Küçükçekmece, 1960 y›l›nda

Küçükçekmece, 1986 y›l›nda yap›lan idari dü-

6.547'si erkek, 5.539'u kad›n olmak üzere 12.086

zenlemeler sonucunda Bak›rköy ilçesinden ayr›larak

nüfusa ulaflm›flt›r. Küçükçekmece'nin 1965 y›l›nda

müstakil ilçe statüsünü kazanm›flt›r. ‹lçe olmas›yla

bucak merkezi haline geldi¤ini görürüz. Nüfusu ise

birlikte çok büyük bir nüfus ak›n›na u¤rayan Küçük-

11.876'sl erkek, 10.959'u kad›n olmak üzere toplam

çekmece, büyümesini adeta dev ad›mlarla sürdür-

22.835 kiflidir.

müfltür. 1990 y›l›nda nüfusu 352.926 kifliye ç›kan

1970'li y›llar köyden kente h›zl› nüfus göçünün

Küçükçekmece'nin, 1991 y›l›nda 369.537 kiflilik bir

yafland›¤› y›llard›r. Bu göçlerden Küçükçekmece'nin

nüfusa ulaflm›fl oldu¤u görülür. 1995 y›l›na gelindi-

de pay alm›fl oldu¤unu görmekteyiz. Çünkü bir önce-

¤inde Küçükçekmece ilçesi s›n›rlar› içinde 479.417

ki nüfus say›m›na göre Küçükçekmece'nin nüfusu

kiflinin yaflamakta oldu¤unu görürüz. Küçükçekme-

befl y›lda ikiye katlanm›fl ve 22.441 'i erkek, 20.944'ü

ce'nin nüfusu 2000 y›l›nda ise köyleriyle birlikte

de kad›n olmak üzere toplam nüfusu 43.835 kifliye

614.736 kifliye ulaflm›flt›r. Günümüzde ‹stanbul iline

ulaflm›flt›r. Bu y›llardan sonra da Küçükçekmece'nin

ba¤l› bir ilçe olan Küçükçekmece, 21 mahalleden

nüfus art›fl›n›n çok h›zl› bir flekilde devam etti¤ini

oluflmakta ve toplam 674.795 nüfusa sahip bulun-

görmekteyiz. Bak›rköy kazas›n›n merkez nahiyesi

maktad›r.

Dünden Bügüne Küçükçekmece

159


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 160


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 161

Küçükçekmece toplu konut alanlar›ndan bir görüntü


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 162

KÜÇÜKÇEKMECE GÖLÜ

p›laflman›n artmas›, gölü besleyen akarsular›n c›l›zlaflmas› nedenleriyle, bu geçit en der olarak ba¤lant›

Küçükçekmece Gölü, ‹stanbul 'un 15 km bat›s›nda yer

sa¤layabilmektedir.

almakta ve 16 km'lik bir alan› kaplamaktad›r. Göl'ün

Küçükçekmece Gölü, do¤usunda Nakkafl De-

oluflumunda, günümüzden yaklafl›k 18 bin y›l önce,

resi, bat›s›nda Eflkinoz Deresi ve bunlar›n aras›nda

son Jeolojik dönemde buzullar›n erimesi sonucunda

bulunan Sazl›dere'den beslenmektedir.

denizlerin seviyelerinin yükselmesi rol oynam›flt›r.216

Göl'ün flekli vadiler aras›ndaki s›rtlar›n uzan›fl

Bu do¤a olay› Marmara, Akdeniz ve Karadeniz aras›n-

tarz›na uygun flekilde çatallaflma gösterir. Bu koy daha

daki ba¤lant›n›n kesilmesi ve Çanakkale Bo¤az›'n›n

sonra a¤›z k›sm›n›n bir k›y› kordonu taraf›ndan ka-

yar›larak Marmara Çukuru'nun dolmas›na neden ol-

panmas›yla lagün haline dönüflmüfltür. Eski koyu de-

mufltur. Meydana gelen bu deniz istilas›yla, eski vadi

nizden ay›rarak lagünü meydana getiren set, bat›da

a¤›zlar› bo¤ularak "ria" lar ortaya ç›km›fl, bunun so-

Ambarl› taraf›ndaki So¤uksu Burnu'ndan do¤uya do¤-

nucunda önce koy, zamanla da k›y› kordonuyla kapa-

ru ilerlemifl bir k›y› kordonudur. Kordonun sonunda-

narak lagün haline gelmifl ve Küçükçekmece Göl'ü

ki az derin bir geçit, göl ile deniz aras›ndaki iliflkiyi

oluflmufltur.

sa¤lamaktad›r. K›y› kordonunun meydana geliflinde,

Göl'ün a¤›z kesimi k›y› kordonu ile kapal› ol-

lodos rüzgarlar›n›n etkisiyle oluflan dalgalar›n kumla-

mas›na ra¤men, Göl'ün denizle iliflkisi 1.5 metre de-

r› tafl›yarak y›¤mas› bafll›ca rolü oynam›flt›r. Göl'ün en

rinli¤i olan bir geçitle sa¤lanmaktad›r. Bu nedenle,

derin yeri güney kenar›ndad›r. Denizle iliflkisi tam

gölün suyu yar› tuzludur. Ancak, son zamanlarda ya-

kesilmemifl oldu¤undan sular› yar› tuzludur.

162

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

216

Haldun Ayd›ngün, National Geographic Kas›m 2008


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 163

Küçükçekmece Gölü tarih boyunca birçok gezgin ve araflt›rmac›n›n da dikkatini çekmifl, gölün Küçükçekmece'nin geliflmesi üzerinde oynad›¤› önemli role dikkat çekilmifltir. Bizansl› tarihçi Prokopius, Region'un yerini tarif ederken flehrin ‹stanbul'dan Trakya ve Makedonya'ya giden A¤natiya yolu üzerinde ve tamamen gölün kenar›nda oldu¤unu söyler ve tarifine flöyle devam eder: " .... Burada bir göl bulunmakta olup etraf›nda bulunan köylerin yüksek tepelerinden akan bir tak›m ›rmaklar bu göle ve göl de denize dökülür. Gerek ›rmaklar›n ve gerek gölün ak›nt›s› dar bir yerden geçmektedir. Göl ile denizin birbirine yak›nlaflt›klar› yerde ise bir geçit peyda olmaktad›r. Ne denizin daimi surette göle cereyan›, ne de Göl'ün denize mütemadiyen akt›¤› görülmektedir. Yaln›z fazla ya¤mur ya¤d›¤› zaman güney rüzgarlar› vas›tas›yla suyun Göl'den denize do¤ru ve kuzey rüzgarlar› esti¤i zaman denizin Göl'e cereyan etti¤i görülür. ‹flte bu noktada denizin geniflleyerek b›rakt›¤› ufak bir geçit, arz etti¤i flekil itibar›yla 'Mirmeks' yani kar›nca nam›n› al›r. Bu geçitten vaktiyle ahflap bir köprü ile geçilirmifl; fakat za-

Osmanl› Devleti, Küçükçekmece Gölü'nü tica-

manla eskiyerek mürur u ubur (gelip geçme) tehlikeli

ri gemiler için bir liman flekline koymak istemekte-

bir hal ald›¤›ndan Justiniyen tafltan gayet metin bir

dir. Ayr›ca, daha önceleri Sivastopol ve Kornova ta-

217

köprü infla ettirerek tehlikeyi bertaraf etmifltir."

raflar›nda bulunup daha sonralar› Osmanl› Devleti

Bilim adamlar› Küçükçekmece Gölü'nün bir-

taraf›ndan sat›n al›nm›fl olan demir yolu tak›mlar›yla

kaç bin y›l önce önü denize aç›k derin bir koy oldu¤u-

da ‹stanbul'dan Küçükçekmece Gölü'ne kadar bir fli-

218

Küçükçekmece Gölü’nün Marmara Denizi’yle birleflerek dünyan›n en güzel korunakl› limanlar›ndan biri haline getirilmesini bildiren belge.

Yani Küçükçekmece Gölü,

mendifer yap›lmas› arzu ve düflüncesindedir. Edir-

Marmara Denizi'nin bir parças› ve koyu durumunda-

ne'de olan memuriyetinin bitiminde ve Edirne'den

d›r. Göl bir koy olarak gemiler için engin bir s›¤›nak

döndü¤ünüzde Küçükçekmece Gölü'nün de keflif,

ve liman flekline getirilebilir özelli¤e sahiptir. Os-

muayene ve ölçümlerinin yap›lmas›yla; Göl'ün elve-

manl› Devleti döneminde bu durumu göz önüne alan

riflli bir liman olmas› durumunda ne kadar masrafla

yetkililerin, Küçükçekmece Gölü'nü bir liman flekli-

yap›labilece¤inin ve Çekmece'den ‹stanbul'a kadar

ne getirmek amac›yla çal›flmalar yapm›fl olduklar›n›

yap›lmas› düflünülen demir yolunun ne kadar mas-

Belleten, say› 11-12 C.III TTK. yay. 1939 s.440

görmekteyiz. Nitekim görevli olarak Edirne'de bulu-

rafla yap›labilece¤i, mesafe tahminiyle gerekli olan

218

nan mühendis Baom Garet'e yaz›lan bir mektupta bu

maliyet defteri ve haritalar›n›n takdimini sevgiyle ta-

nu söylemektedirler.

217

husus flöyle dile getirilmektedir:

219

lep ederim.

Dünden Bügüne Küçükçekmece

163

fiükrü Ersoy, National Geographic Kas›m 2008 219

BOA. A.M.15/77 (H. 4 Sefer 1273/M 4 Ekim 1865)


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 164

Bu düflüncelerle yap›lan keflif ve çal›flmalarda Küçükçekmece Gölü'nün güney istikametinden denize kadar bir a¤›z aç›larak gemilerin Göl'e geçifli sa¤lanacak ve buras› gemiler için uygun bir bar›nak görevi görecekti. Bu amaçla ‹stanbul'da oturan Gaston de Verano taraf›ndan Küçükçekmece Gölü'nde bir çal›flma daha yap›lm›flt›r. Bir çal›flma bir rapor haline getirilerek 1 Nisan 1865 tarihinde ‹çiflleri Bakanl›¤›na takdim olunmufl ve bu raporda Küçükçekmece Gölü'nü Marmara Denizi'nden ay›ran k›sm›n süratle kaz›larak derinlefltirilmesi önerilmifltir: Küçükçekmece Gölü'nün denize yak›n mahallerine ve Göl'ün içerisine gemi sokularak gerek deniz ve gerekse Göl'ün birbirine yak›n olan yerlerinin

Küçükçekmece Gölü’nün temizlenmesini bildiren belge.

haylice derin oldu¤u anlafl›lm›flt›r. Bu derinli¤in hatt›n›n da oldukça muntazam oldu¤u görülmüfltür. Bu-

gili yap›lan bir ilan dikkatimizi çekmektedir. Bu ilan-

ran›n derinli¤i 8 metre olup en büyük gemilerin geçi-

da flu hususlar yer almaktad›r: Çekmece Gölü'nün bir

fline yeterlidir. Bu derinlik hatt›n›n, Göl'ün karadan

ticaret liman› haline getirilmesi ve yüklerin kolayca

200 m ortas›na do¤ru gittikçe yine 8 metre oldu¤u,

yüklenip boflalt›lmas› için de r›ht›mlar ve depolar ya-

gölün içerisinde bulunan 100 metrelik bir mesafede

p›lmas›, gemi tamir edilmesi için havuzlar ve tezgah-

ise 20 metreden fazla bir derinlik oldu¤u anlafl›lm›fl-

lar tesisi ‹stanbul ile Küçükçekmece aras›nda karfl›-

t›r. Göl'ün bu haliyle her taraf›nda gemiler dolaflabi-

l›kl› vapur iflletmesinin yap›lmas› yelkenli gemilerin

lir. ‹malat için gerekli olan derinlik yani 12 metreye

limana kolayca girip ç›kmalar› için römorkörler tah-

var›ncaya kadar kum ve çak›l tafl›ndan ibarettir. Bu

sis edilmesi ve gümrük muameleleri için yap›lmas›

Göl'ün deniz ile birlefltirilmesi için bakanl›k taraf›n-

gereken yerlerin inflas› için anonim bir flirkete imti-

dan aç›lmas› istenen cetvel maddesi de¤erlendirilip,

yaz verilmesi kararlaflt›r›lm›flt›r. Ayr›nt›l› flartlar›n

incelenerek fenni usullere uygun olarak söz konusu

ö¤renilmesi amac›yla Naf›a (Bay›nd›rl›k) Nezaretine

göl denize ba¤land›¤›nda, içerisine en büyük gemile-

taliplilerinin müracaat etmeleri gerekmektedir.221

rin girebilece¤i ve dünyan›n en güzel iç limanlar›n-

Küçükçekmece Gölü'nün bir liman haline ge-

dan biri olaca¤› ortadad›r. Cetvele dair düzenlemifl

tirilmesiyle ilgili yap›lan çal›flmalar›n düflünce ve

oldu¤um rapor Bakan Hazretlerine takdim edilmifl-

proje boyutunu afl›p icra sahas›na konulamam›fl ol-

tir. Bu konuda uygun görülecek tadilat›n taraf›ma bil-

du¤unu görmekteyiz.

dirilmesi hususunu rica ederim.220

Çünkü Osmanl› Devleti'nin son zamanlar›nda

Bu rapor ve öneriler bir sonuca kavuflturula-

yaflanm›fl olan K›r›m Savafl›, Osmanl› Rus Savafl› ve

mam›fl olmal› ki, yine 3 Ekim 1883 tarihinde Küçük-

Balkan Savafllar›, devleti çok büyük borç bata¤› içeri-

çekmece Gölü'nün bir liman haline getirilmesiyle il-

sine düflürmüfl ve bu proje devletin içine düfltü¤ü

220

164

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin

221

BOA. DH. MKT. 447/18

BOA. YA HUS. 172/47 (H 1 Zilhicce 1300/M 3 Ekim 1883)


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 165

sosyal ve ekonomik zorluklardan dolay› gerçekleflti-

kere al›nan yaz›da, köy civar›ndaki Göl'de meydana

rilememifltir. Bununla birlikte gölün zamanla kirle-

gelen batakl›¤›n fenni usuller çerçevesinde kurutul-

nerek insan sa¤l›¤› için büyük bir tehdit ve tehlike

mas› ve köyün s›hhi durumunun iyilefltirilmeden ka-

oluflturmakta oldu¤unu görmekteyiz.

za merkezinin oraya nakli uygun olmad›¤› gibi, s›hhi

‹stanbul Valisi Mehmet fierif Pafla taraf›ndan

durumu oturmaya müsait olmayan bir yerde köy tefl-

Dahiliye (‹çiflleri) Nezareti’ne çekilen bir telgrafta bu

kili de sa¤l›k aç›s›ndan uygun olmayacakt›r. Bu ne-

husus flöyle dile getirilmektedir:

denle söz konusu Göl ve batakl›¤›n temizlenerek za-

"Bu sene fliddetli lodosun sürüklemifl oldu¤u

rarlar›n›n giderilmesine kadar kaza heyetinin baflka

kum ve çak›l tafllar›n›n Küçükçekmece Gölü'nün de-

bir köyde kalmas› daha uygun olacakt›r. Bununla be-

nizle birleflmifl oldu¤u mahalli tamamen doldurmas›

raber, Küçükçekmece Köyü ahalisinin de di¤er civar

sonucu, suyun içerisinde bulunan maddelerin çürü-

köylerde geçici olarak iskan ettirilmesi s›hhi bir gerek-

yerek kokmaya bafllad›¤› ve bu yüzden Allah korusun

liliktir. Kaza merkezi olacak bir mahalde batakl›klar›n

bir hastal›¤›n yay›lmas› tehlikesi bulunmaktad›r.

mevcut olmas›, civar›nda hastal›klar›n yay›lmas›na se-

Söz konusu kum ve çak›llar›n kald›r›larak su

bep olaca¤›ndan, gere¤inin yap›lmas› için Nafia (Ba-

ak›fl yolunun aç›lmas› ifllemleri için Tersane-i Ami-

y›nd›rl›k) Nezaretiyle birlikte gere¤inin yap›lmas›"223

reden bir tarak dubas›n›n getirilerek, Göl'ün o k›s-

istenmektedir.

m›n›n temizlenmesi, ahalinin s›hhatinin muhafazas› için önemli oldu¤u".222

Küçükçekmece Gölü'nde meydana gelen kirlilik ve kokuflman›n birçok hastal›¤›n kayna¤› oldu¤u

Yine di¤er bir belgede de, Küçükçekmece Ka-

gibi özellikle bölgede s›tma hastal›¤›n› da yayg›nlafl-

zas›’n›n Bak›rköy'e tafl›nmas› bölümünde söz etti¤i-

t›rd›¤›n› görmekteyiz. ‹stanbul Valisi taraf›ndan Da-

miz gibi, Küçükçekmece Gölü'nün insan sa¤l›¤›n›

hiliye Nezaretine çekilen bir telgrafta "Ambarl› kö-

tehdit eder bir duruma geldi¤ini belirten fiehremini-

yünde s›tma hastal›¤›ndan dolay› bölgeye gitmeyen

ni (Belediye Baflkan› Mustafa Ziver Bey), Dahiliye

belediye tabibinin cezaland›r›lmas› ve bölgede ge-

Naz›r›’na yazm›fl oldu¤u yaz›da Küçükçekmece Köyü’-

rekli tedbirlerin al›nmas›"224 istenmekteydi.

nün baflka bir yere tafl›nmas›n› önermektedir.

Osmanl› Dönemi’nde oldu¤u gibi Cumhuriyet

"Bak›rköy'ünde teflkil eden 20. Belediye Daire-

Dönemi’nde de Küçükçekmece Gölü'ndeki kirlili¤i-

si merkez olmas›ndan dolay› kaza merkezinin Küçük-

nin devam etmekte oldu¤u görülmektedir. Göl'de es-

çekmece kasabas›na nakli kararlaflt›r›lm›flt›r. Ancak

kiden bol miktarda bal›k bulunurken, 1970'lerden

kasabada hükümet binas›na uygun bir mahal buluna-

sonra evsel ve sanayi at›klarla Göl'ün kirlenmesi so-

mad›¤› gibi, eskiden orada bulunan hükümet dairesi-

nucu, bal›klar›n yaflam› olumsuz yönde etkilenmifltir.

nin de y›k›lm›fl olmas› ve yeniden yap›lmas›n›n da

Göl av kufllar› için önemli bir konaklama yeri olmas›-

vakit alaca¤› nedeniyle, hükümet kona¤›n›n yap›l›fl›-

na ra¤men, afl›r› avlanma sonucu eski zenginli¤i kal-

na kadar hükümet merkezinin naklinin ertelenmesi-

mam›flt›r. Ancak sert geçen k›fllarda av kufllar› zorun-

ne müsaade olunmas›. Kaza belediye tabibinden bu

lu olarak burada konaklamaktad›r.225

222

BOA. DH. MU‹. 115/42 (R 6 Temmuz 1326/ M 19 Temmuz 1910) 223

BOA. DH. MKT. 2679/25 CR II Teflrinisani 1324/ M 12 Kas›m 1908 224

BOA. DH. MMi 31-1/48 CR 22 Teflrinisani evvel 1320/ M 4 Kas›m 1904) 225

Dünden Bügüne Küçükçekmece

165

Metin Tuncel, Göllerimiz, Redhouse Yay›nevi ‹stanbul 1975 s.59; Hamit ‹nand›k, Türkiye Gölleri ‹Ü Co¤rafya Enstitüsü Yay›nlar› ‹st., 1965 s.13-14


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 166

KAYNAKÇA Ahmet Refik,

Eski ‹stanbul, Kanaat Kütüphanesi, ‹stanbul, 1931

AKÖGRETMEN, Erol,

1877- 1878 k›fl›nda ‹stanbul göçmenlerle ilgili sorunlar, çözümler, ‹Ü. Edb. Fak. Yak›nça¤ ve T.C. Tarihi Anabilim Oal› (Yay›nlanmam›fl Doktora Tezi) 1982.

AKYAVAfi Ahmet Rag›p,

Asitane: Evvel zaman içinde ‹stanbul, Türkiye Diyanet Vakf›, Ankara. 2000

ALAN, Murat,

Ruhunu Arayan fiehir ‹stanbul, LB.B.Yay›nlar› ‹stanbul 2000

Ali R›za Bey,

Bir zamanlar ‹stanbul (Haz. Niyazi Ahmet Bano¤lu) Tercüman Gazetesi, ‹stanbul, [t.y.]

ALSAN, Nebil Faz›l,

fiair Edip ve Tarihçi Kalemiyle ‹stanbul, ‹stanbul. 1973

ALUS, S. Muhtar,

30 Sene Evvel ‹stanbul, ‹letiflim Yay›nlar›, ‹stanbul. 2005

ALUS, S. Muhtar,

‹stanbul Yaz›lar›, ‹stanbul B.B. Yay›nlar›. 1994

ANDONYAN, Aram

Balkan Savafl›.~ Aras Yay›nlar›. ‹stanbul.1999

ARAL, Güler,

Bak›rköy Kasabas›, ‹Ü. Edebiyat Fakültesi, (Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi) 1963

ARSEVEN, Celal Esad,

Eski ‹stanbul (Abidat ve Mebanisi), ‹stanbul Kütüphanesi Yay. 1989

ATLAMAZ, ‹ncilay,

Büyükçekmece'deki Türk Eserleri, ‹Ü. Edebiyat Fakültesi, (Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi) 1967

AYVANSARAV‹, Hüseyin Efendi, Hadikatü'I-Cevami, Haz. Ahmet Nezih Galitekin, ‹flaret Yay. 2001 AYVERD‹, Ekrem Hakk›,

Osmanl› Mimarisinde Fatih Devri, Cilt IV. ‹stanbul. 1974

AYYILDIZ, H.Raif,

‹stanbul Ansiklopedisi, Büyükçekmece Maddesi Cilt VI, ‹stanbul.1963 Bak›rköy Halkevi Dergisi, Bak›rköy Tarihi, 1949 Bak›rköy fieriye Sicilleri

Bal›khane Naz›r› Ali R›za Bey,

Bir Zamanlar ‹stanbul. [t.y]

BANOGLU, Niyazi Ahmet,

Tarihi ve Efsaneleriyle ‹stanbul, Selis Kitaplar, ‹stanbul. 2007

BOZKURT, Orhan,

Koca Sinan'›n Köprüleri, ‹TÜ. Mimarl›k Fak. Yay. ‹stanbul 1952.

BOZYEL, Resul,

Polonyal› Bir Seyyah›n Gözünden 16. as›r Türkiyesi, Kesit Yay. 2007

CARBOGNANO, Cosimo Comidas, 18. Yüzy›l sonunda ‹stanbul (Trc. Erendiz Özbayo¤lu. Eren Yay›nc›l›k, ‹stanbul 1993. ÇEV‹K, Hasan, Küçükçekmece'de Yeni Mahalle, ‹Ü. Co¤rafya Fakültesi, (Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi) 1975 Ç‹NER, Refakat,

Yar›mburgaz Ma¤aras›’nda ç›kan iskelet kal›nt›lar›n›n tetkiki. Cumhuriyetin 50. y›ldönümü Anma Kitab›, A. Ü. Bas›mevi, Ankara. 1974

DABAGYAN, L. Panos,

fiehr-i ‹stanbul'un Seyir Defteri, Karada¤ Yay. ‹stanbul. 2006

DAGDELEN, ‹rfan,

Alman Mavileri: 1913-19141. Oünya savafl› öncesi ‹stanbul Haritalar›, ‹.B.B Kütüphane ve Müzeler Müd. 2006

DAN‹fiMEND, LHami,

‹zahl› Osmanl› Tarihi Kronolojisi, Türkiye Yay›nlar›, ‹stanbul. 1971

DEMiRKAN, Selahaddin,

Küçükçekmece Köyü, Kültür Bas›mevi, ‹stanbul. 1941

DEMiRKENT, Ifl›n,

TDV ‹slam Ansiklopedisi, "‹stanbul Maddesi" Cilt. XXIII. ‹stanbul. 2001

DERNSCHWAM, Hans,

‹stanbul ve Anadolu'ya Seyahat Günlü¤ü (Çeviren: Prof Dr. Yaflar Önen) KBY. Ankara 1992 Dünden Bugüne ‹stanbul Ansiklopedisi (Haz. ‹lhan Tekeli. Tarih Vakf›; Kültür Bakanl›¤›, ‹stanbul 1994.

Edmondo de Am›c›s,

‹stanbul (1874) (Trc. Beynun Akyavafl) TTK. Bas›mevi, Ankara, 1993

Edmondo de Am›c›s,

‹stanbul, (Trc. Beynun Akyavafl) Kültür ve Turizm Bakanl›¤› Yay. Ankara. 1986

EMECEN. Feridun,

‹stanbul'un Fethi Olay› ve Meseleleri, Kitabevi, ‹stanbul 2003.

ENGiZ, Feriha,

Silivri ve Kükçükçemece'de Osmanl› Eserleri, Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi, ‹st. Üniv. Edeb. Fak. 1966

ERGiN, Osman Nuri,

Mecelle-i Umur-› Belediye, ‹.B.B Kültür ‹flleri Daire Baflkanl›¤›, 1995. Evliya Çelebi Seyahatnamesi, 3. kitap (Haz. S. Ali Kahraman, Yücel Da¤l›) YKY. ‹stanbul. 1999

EY‹CE, Semavi,

Bertrandon de La Broquiere ve Seyahatnamesi (1432-1433), islam Tetkikieri Enstitüsü Dergisi LV (1975)

EY‹CE, Semavi,

Tarih Boyunca ‹stanbul, Etkileflim Yay. ‹stanbul. 2006

EYiCE, Semavi,

Tarihte Küçükçekmece (Güney-Do¤u Avrupa Araflt›rmalar› Dergisi, Say›:6-7 1977/78

FAROQUI, Sura›ya,

18.yy. Büyük ‹stanbul'una Göç, Eyüp'te Sosyal Yaflam, Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. ‹stanbul 1998

166

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 167

Faz›l Divan›,

M›s›r Bask›s› ... [t.y.]

GANJUK, Güler,

K›r›m'dan Göç ve Anadolu'da ‹skan›, (Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi) ‹.Ü.Edebiyat Fak. [t.y]

GÖKBiLGiN, M.Tayyip,

Rumeli'de Yörükler, Tatarlar ve Evlad-› Fatihan, Osman Yalç›n Matb. ‹stanbul. 1957

GÖLEN, Zafer,

Osmanl› Devleti'nde Baruthane-i Amire, TTK. Yay. Ankara -2006

HALAÇOGLU, Ahmet,

Balkan Harbi S›ras›nda Rumeli'den Türk Göçleri, TTK. Ankara 1994

Hammer, J. F. Van

Büyük Osmanl› Tarihi (Hz. Mümin Çevik, Erol K›l›ç) C. V, Üçdal Neflriyat, ‹stanbul. 1993

HANÇER, Elman Karao¤lu,

‹stanbul Dergisi, Bak›rköy Arkeolojisinde Bir Gezinti, ‹stanbul Tarihi Çeflmeler Külliyat›, Cilt III. ‹SKi Yay., ‹stanbul. 2006. ‹stanbul Vak›f Tarihi 1 (‹stanbul Ahkam Defterleri), ‹BB Kültür iflleri Daire Baflkanl›¤› Yay›nlar› ‹stanbul 1998 ‹stanbul'da Sosyal Hayat 1 (‹stanbul Ahkam Defterleri), ‹BB Kültür ‹flleri Daire Baflkanl›¤› Yay›nlar› ‹stanbul 1997

‹zzet Divan›,

M›s›r Bulak Bask›s›, H.1234/M.1819)

Jean de Thevenot,

1655-1656'da ‹stanbul ve Türkiye (Trc. Reflad Ekrem Koçu) Ç›¤›r Kitabevi, ‹stanbul. 1939

KABACALI, Alpay,

Geçmiflten Günümüze ‹stanbul, Denizbank Yay. ‹stanbul. 2003

KACIR, fievket,

fieriye Sicilleri (M.181 0-1831 )'ne Göre ‹stanbul 'da iktisadi Hayat, Yay›nlanmam›fl Yüksek Lisans Tezi. ‹stanbul 1996

KADlOGLU, Sevtap,

Osmanl› Döneminde Türkiye'de Ziraat Okullar› Üzerine Notlar, Kutatkubilig, Say› 8, ‹stanbul 2005

KARAL, Enver Ziya,

Osmanl› ‹mparatorlu¤unda ‹lk Nüfus Say›m› 1831, Ankara. 1943

KEÇEC‹ZADE, ‹zzet Molla,

Bir Sürgün fiaheseri Mihnetkeflan, (Haz: Ömür Ceylan, Ozan Y›lmaz) Sahaflar Kitap Saray› ‹stanbul. 2007

KIRIMLI, Hakan,

K›r›m'dan Türkiye'ye K›r›m Tatar Göçleri.

Koçu, Reflad Ekrem,

‹stanbul Ansiklopedisi, ‹stanbul 1975

KÖKTEN, K›l›ç,

‹stanbul Bat›s›nda Eskitafl (Paleolitik ) Devrine Ait Yeni Buluntular. AÜ.DTCF. Dergisi, XX, 1962

KÖMÜRCÜYAN Eremya Çelebi,

XVII. As›rda ‹stanbul. Kurtulmufl Bas›mevi ‹stanbul. 1952

KÖKSAL, Gül,

‹stanbul'daki Endüstri Miras› için Koruma ve Yeniden Kullan›m Önerileri, ‹TÜ Fen Bilimleri Enstitüsü (Yay›nlanmam›fl Doktora Tezi), 2005

Köylerimizin Adlar›,

Dahiliye Vekaleti Nüfus-› Umumiye Müdüriyeti, Hilal Matbaas›, ‹stanbul, 1928

KUBAN Do¤an,

‹stanbul Bir Kent Tarihi, Tarih Vakf› ve Yurt Yay›nlar› ‹stanbul. 2000

KÜÇÜK, Cevdet,

TDV ‹slam Ansiklopedisi ‹stanbul. 1992

KÜTÜKOGLU Mübahat S.

Baruthane-i Amire, ‹slam Ansiklopedisi, Cilt, 5 TDV. ‹stanbul.1992

MAMBOURY, Ernest,

‹stanbul Touristique, ‹stanbul 1951

MANSEL, A.M, ONGAN, Aziz, Rhegion-

Küçükçekmece Hafriyat›, BELLETEN, Cilt VI. Sayl:21-22 TTK. Ankara, 1942.

MANTRAN,

Robert, 17. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda ‹stanbul (Trc. Mehmet Ali K›l›çbay, Enver Özcan. V Yay›nlar›, Ankara [t.y]

MANTRAN, Robert,

‹stanbul Tarihi, (Çeviren: Teoman Tunçdo¤an) ‹letiflim Yay. ‹stanbul, 2001

ONGAN, Aziz,

Belleten, Regium Hafriyat›, C. III. Say›: 11-12

ORTAYLI, ‹lber, ENG‹N Vahdettin, AFYONCU, Erhan,

Payitaht-› Zemin Eminönü, ‹stanbul 2008

ORTAYLI, ‹lber,

‹stanbul'dan Sayfalar, Kültür A.fi. ‹stanbul, 2003

ÖNAL, Seçim,

Küçükçekmece Kanarya Mahallesinin Sosyo Ekonomik Durumu, ‹Ü. Edb. Fak., (Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi) 1967

ÖNEL, Zafer,

Semtler Küçükçekmece, ‹BB. Yay. ‹stanbul. 2003

ÖNGÖR, Sami,

Co¤rafya Sözlü¤ü, MEB Yay›nlar›, ‹stanbul, 1961

ÖZKURT, Hasibe,

Bak›rköy Köylerinin iktisadi Durumu, ‹Ü. Edebiyat Fakültesi, (Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi) 1943

ÖZMEN, Abidin,

Trakya, ‹çiflleri Bakanl›¤› Yay›nlar›, Ankara 1948

ÖZTÜRK, Selahaddin,

Küçükçekmece Fatih Mahallesinin Sosyo Ekonomik Durumu, ‹Ü. Edb. Fak., (Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi) 1976

PAKALlN, M. Zeki,

Osmanl› Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlü¤ü, MEB Ya~›nlar›, Ankara 1983

SAKAOGLU, Necdet,

20.yy Bafl›nda Osmanl› Co¤rafyas›, Deniz Kültür Yay. 2007 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1266

Dünden Bügüne Küçükçekmece

167


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 168

Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1271 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1294 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1295 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1297 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1300 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1304 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1309 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1310 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1317 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1319 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1321 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1325 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1327 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, 1328 Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, Dersaadet 1926/27 SAYDAM, Abdullah,

K›r›m ve Kafkas Göçleri, TTK. Ankara. 1997

fiAHiN, Salih,

Bir Tatl› Huzur Beldesi Alemda¤, Alemda¤ Belediyesi Yay. ‹stanbul 2007

fiEHSUVAROGLU. Haluk Y.

As›rlar boyunca ‹stanbul: Saraylar›, Camileri, Abideleri, Çeflmeleri.[t.y]

fiemseddin Sami,

Kamusu'l A'lam H.1322

fiENTÜRK, M. Hüdai,

Türkler: Osmanl› Devleti'nin Ulafl›m Teflkilat› ve Yol Sistemine Genel Bir Bak›fl, Cilt.1 O, Yeni Türkiye Yay. Ankara 2002

TAfiLlKLlOGLU Zafer,

Belleten XXIII, Say› 92

TERZi, Arzu T.

Hazine-i Hassa Nezareti, TTK. Yay., Ankara. 2000

TUNA Turgay,

Bir Zamanlar Bak›rköy, ‹letiflim Yay. ‹stanbul 1996

TUNÇ, Gülgün,

Tafl Köprülerimiz, K.G.M. Matbaas›. Ankara 1978 Türk Silahl› Kuvvetleri Tarihi, c.II, IL. K›s›m IL. Kitap, Genelkurmay Bas›mevi Ankara. 1993

UYKUCU, K.Ekrem,

Cumhuriyetin 50. y›l›nda ‹stanbul. ‹stanbul. 1973

UZUNÇARfiILI, LH.

Osmanl› Tarihi, TTKB. Ankara 1988

ÜLGEN, Ali Saim,

Fatih Devrinde ‹stanbul, Ankara 1993

ÜLGEN, Ali Saim,

‹stanbul ve Eski Eserleri, ‹stanbul 1933

YERASiMOS, Stefan,

15. Yüzy›l sonunda Haslar Kazas›, Eyüp'te Sosyal Yaflam, Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. ‹stanbul 1998

YIGIT, Murat,

Azatl› Baruthanesinden Kalanlar. wow. TURKEY. com

YORGANCIOGLU, Sabri,

Küçükçekmece Cumhuriyet Mahallesinin Sosyo Ekonomik Durumu, ‹Ü. Edb. Fak., (Yay›nlanmam›fl Lisans Tezi) 1975 Yurt Ansiklopedisi, Anadolu Yay›nc›l›k Afi. 1982-83

YÜKSEL, ‹. Ayd›n,

Osmanl› Mimarisinde Kanuni Sultan Süleyman Devri, ‹stanbul Fetih Cemiyeti Yay. 2004

* Araflt›rmam›z s›ras›nda katk›lar›n› bizden esirgemeyen K.B ‹stanbul 1 numaral› Kültür ve Tabiat Varl›klar›n› Koruma Bölge Kurulu Müdürü Hilmi Ayd›n Bey’e ve ‹rfan Da¤delen Bey’e teflekkür ederiz. ( S. fiahin - A Neftçi)

168

I. Küçükçekmece Tarihi Salih fiahin


02_KUCUKCEKMECE_TARIH

1/25/11

8:20 PM

Page 169

Dünden Bügüne Küçükçekmece

169


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 170


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 171

II Küçükçekmece’de Co¤rafi Özellikler Lokasyon, Yer fiekilleri ‹klim, Sular Küçükçekmece Lagünü Jeoloji, Nüfus Ekonomi, Arazi Kullan›m›


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 172

Küçükçekmece’de Co¤rafi Özellikler Doç. Dr. Deniz Ekinci, ‹stanbul Üniversitesi, Co¤rafya Bölümü, Türkiye Co¤rafyas› Ana Bilim Dal› Burhan Ekinci, ‹stanbul Üniversitesi, Deniz Bilimleri ve ‹flletmecili¤i Enstitüsü & ‹stanbul Büyükflehir Belediyesi B‹MTAfi Co¤rafi Bilgi Sistemleri ve Uzaktan Alg›lama Birimi

Özet

Abstract

Okumakta oldu¤unuz yaz› bafll›ca dört temel bölüm-

This article consists of four main parts.

den oluflmaktad›r.

The first part is about the location determination of

Bunlardan birincisi; Küçükçekmece ilçesinin mekansal

Küçükçekmece district. Location specifications are deter-

konumunun s›n›rland›r›lmas› ve lokasyonunun ortaya

mined mathematically by the Geographical and Universal

konulmas›n› kapsamaktad›r. Konum özellikleri mate-

Mercator (UTM) Projection Coordinate systems. In addition,

matiksel olarak Co¤rafi ve Universal Transversal Mer-

the location of the district and the subdistricts are evaluat-

catör (UTM) Projeksiyon Koordinat sistemlerine göre

ed according to the administrative units. Thus, the location

belirlenmesinin yan› s›ra özel konum bak›m›ndan da

of Küçükçekmece district is determined and mapped.

bölge ve bölüm lokasyonlar› ile birlikte idari birimlere

The second part focuses on the characteristics of

göre de de¤erlendirilmifltir. Böylece Küçükçekmece il-

the physical geography of Küçükçekmece district. Within

çesinin konumu belirlenmifl ve haritalanm›flt›r.

this context, geomorphological, climatological, geological

Çal›flmada üzerinde durulan ikinci husus ise Küçükçekmece ilçesinin fiziki co¤rafya özelliklerinin or-

and hydrographical characteristics are evaluated separately and presented with maps.

taya konulmas›d›r. Bu kapsamda jeomorfolojik, klima-

In the third part of the article, human and econom-

tolojik, jeolojik ve hidrografik özellikleri ayr› ayr› ele

ic characteristics of the district are presented. The district

al›nm›fl ve haritalar›yla birlikte ortaya konulmufltur.

is analyzed in terms of neigborhoods and detailed maps are

Çal›flmam›z›n üçüncü bölümü ise ilçemizin be-

demonstrated. Population characteristics and demograph-

fleri ve ekonomik özelliklerinin ortaya konulmas› flek-

ical structure are presented as well. Land use features and

linde olmufltur. Bu bölümde ilçemiz mahalle baz›nda

the changes over years in land use are determined by the

de¤erlendirilmifl ve mahallerin ayr›nt›l› haritalar› ya-

analysis of satellite images. Additionally, main economic

p›lm›flt›r. Nüfus özellikleri ve demografik yap› ortaya

activities and services are stressed.

konulmufltur. Arazi kullan›m özellikleri ve y›llara göre arazi kullan›m›nda meydana gelen de¤iflim uydu görüntülerinin analizi ile belirlenmifltir. Bu bölümde ayr›ca ilçemizdeki bafll›ca ekonomik faaliyetler ve hiz-

In the last part are the main maps of Küçükçekmece district prior to 6 March, 2008. Key words: Küçükçekmece, geography, climate, river, lake, population, economy, neighborhood, land use.

metler üzerinde de durulmufltur. Son de¤erlendirmelerimiz ise 6 Mart 2008 sonras› Küçükçekmece ilçesine ait temel haritalar›n gösterildi¤i bölümdür. Anahtar kelimeler: Küçükçekmece, yerflekli, iklim, akarsu, göl, nüfus, ekonomi, mahalle, arazi kullan›m›.

172

II. Küçükçekmece’de Co¤rafi Özellikler Doç. Dr. Deniz Ekinci_Burhan Ekinci


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 173

Küçükçekmece ‹lçesi’nin

mine göre 28° 44' 24'' - 28° 49' 23'' do¤u boylamlar›

Konumu:

ile 40° 58' 40'' – 41° 03' 58'' kuzey enlemleri aras›nda kalmaktad›r.

stanbul ‹li’nin bat› yakas›nda yer alan Kü-

Universal Transversal Mercatör (UTM) Projek-

çükçekmece ilçesi Marmara Bölgesi’nde

siyon Koordinat Sistemine göre ise, Kuzey 35 numara-

(fiekil 1), Çatalca-Kocaeli bölümü Çatalca yar›madas›

l› zonun 4375367,75 güney, 4384582,50 kuzey ordinat

üzerinde (fiekil 2) yer alan bir konuma sahiptir.

eksenleri ile 2494374,93 do¤u, 2485677,86 bat› apsis

Do¤uda D100- TEM ba¤lant› yolundan baflla-

eksenleri aras›nda yer almaktad›r (fiekil 4).

y›p bat›da Küçükçekmece Lagünü’ne; Güneyde Mar-

‹stanbul flehrinin merkezine 17 km mesafede

mara Denizi’nden bafllay›p kuzeyde TEM (E80) oto-

olan ve yaklafl›k 37,75 km2 yüzölçümüne ve 47,33 km

yoluna uzanan bu lokasyon ayn› zamanda Türkiye Av-

çevre uzunlu¤una sahip bulunan ilçemiz Asya-Avrupa

rupa’s› olarak bilinen Trakya yar›madas›n›n do¤u-

ba¤lant›s›n› sa¤layan Transit European Motorway

güneydo¤u k›sm›na karfl›l›k gelmektedir.

(TEM-E80) ve D100 (E5) gibi önemli karayollar›n›n

Türkiye idari yönetim birimleri bak›m›ndan ‹stanbul’un bir ilçesi olan Küçükçekmece, Avc›lar, Baflakflehir, Ba¤c›lar, Bahçelievler ve Bak›rköy, ilçeleri ile çevrili bulunmaktad›r (fiekil 3). Küçükçekmece ilçesi, Co¤rafi Koordinat Siste-

yan› s›ra Sirkeci merkezli Avrupa’ya uzanan demiryolu a¤›n›n üzerinde bulunmaktad›r. Ayr›ca gerek yurdumuzun gerekse dünyan›n önemli havalimanlar›ndan birisi olan Atatürk Havaalan› ise inceleme saham›z›n hinterland›nda yer almaktad›r.

fiekil 1: Küçükçekmece ‹lçesi’nin Marmara Bölgesindeki Konumu.

Dünden Bügüne Küçükçekmece 173


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 174

fiekil 2

fiekil 2: Küçükçekmece ‹lçesi’nin Çatalca-Kocaeli Bölümündeki Konumu. fiekil 3: Küçükçekmece ‹lçesi’nin Komflu ‹lçelere Göre Konumu. fiekil 3

174

II. Küçükçekmece’de Co¤rafi Özellikler Doç. Dr. Deniz Ekinci_Burhan Ekinci


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 175

fiekil 4

fiekil 4: Küçükçekmece ‹lçesi’nin Co¤rafi ve UTM Projeksiyon Koordinat Sistemlerine Göre Konumu.

Dünden Bügüne Küçükçekmece

175


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

Üst D100 Karayolundan görüntü. Alt Küçükçekmece rölyefinden görünüm.

11:38 PM

Page 176


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 177

Üst Küçükçekmece lagününden görünüm. Alt Küçükçekmece lagününü Marmara Denizi’nden ay›ran k›y› seddi.


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 178

Küçükçekmece ‹lçesi’nin

mayan bu plato üzerinde say›lar› fazla olmayan te-

Jeomorfoloji Özellikleri:

peler dikkat çekmektedir. ‹nceleme alan›n›n da en yüksek noktas› 124 metreye sahiptir. Ayr›ca 83, 87,

Küçükçekmece ilçesi deniz seviyesine yak›n yüksel-

113, 94, 69 metre olan fakat isimleri bulunmayan

tisi (fiekil 5), hafif dalgal› rölyefi ile Çatalca-Kocaeli

tepeler de ifade edilmesi gereken di¤er zirvelerdir

Penepleninin karakteristik özelliklerini yans›t›r

(fiekil 8).

(fiekil 6).

Tüm litolojik birimler, genç tektonik hareket-

O metre olan deniz seviyesinden itibaren yük-

lerin etkisinde kalarak flekillenmifltir. Bu hareketle-

selti artmaya bafllar ve yaklafl›k 9 km mesafeden son-

rin sonucunda saha gençleflmifl, farkl› afl›n›m döngü-

ra sahan›n kuzey s›n›r›nda 90-100 metreyi bulan

sü meydana gelmifl, akarsu a¤›nda de¤ifliklikler olufl-

yükselti seviyesine ulafl›r (fiekil 7).

mufl, akarsular yata¤›na gömülmüfl, plato parçalan-

‹nceleme alan›n›n ana yerflekli küçük e¤imli

m›fl, silikleflmifl ve günümüzdeki halini alm›flt›r. Bu

düzlükler halinde peneplen karakterli hafif dalgal›

nedenle vadi sistemleri ile tepeler bu silik topograf-

platodur. Bu plato üzerinde plajl› k›y›, lagün, k›y›

yada belirgin olarak dikkat çekmektedir.

seddi, vadi sistemleri, Yar›mburgaz ma¤aras› tali

Hemen hemen her yönde parçalanm›fl ve silik-

yerflekilleri olarak belirtilebilir. Yükseltisi fazla ol-

leflmifl topografyan›n varl›¤›n› bak› özelliklerinden de

fiekil 5 Küçükçekmece ‹lçesi’nin Yükselti Kademeleri Haritas›. fiekil 5

178

II. Küçükçekmece’de Co¤rafi Özellikler Doç. Dr. Deniz Ekinci_Burhan Ekinci


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 179

fiekil 6

fiekil 6 Küçükçekmece ‹lçesi’nin Rölyef Haritas›. fiekil 7 Küçükçekmece ‹lçesi’nin Topografya Haritas›.

fiekil 7

Dünden Bügüne Küçükçekmece

179


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 180

150 124 113 94

100

87

83 69

50

0

fiekil 8

anlamak mümkündür. Yamaç yönelimi ya da bak› olarak ifade etti¤imiz özellik, o noktadan geçen te¤et düzlemin bakt›¤› yön olup, kuzeyden itibaren saat yönünde tan›mlanan aç› olarak ifade edilen ve dört ana dört de tali co¤rafik yönün tespitinden ibarettir. ‹nceleme alan›nda bak›n›n bat› ve do¤u yönünde yo¤unlaflt›¤› görülmektedir. Di¤er yönler ise son derece birbirine yak›n yüzölçümü de¤erleri ile

fiekil 9

da¤›ld›¤› görülmektedir (fiekil 9). Flüvyal morfojenetik bölge olan inceleme alan›nda akarsular›n k›smen aktif oldu¤unu araziyi parçalad›¤›n› görmekteyiz. Ayr›ca gerek tektonik nedenlerle, gerekse afl›n›m sonucunda sahada, e¤im de¤erleri birbirinden farkl› alanlar meydana gelmifltir. E¤im de¤erlerinin alansal da¤›l›m›na bak›ld›¤›nda toplam alan 0-7° aras›ndaki e¤im de¤erlerinin en büyük paya sahip oldu¤u görülür. Bu de¤erden büyük e¤imli sahalar ise alan bak›m›ndan çok küçük bir sahaya inhisar eder (fiekil 10).

fiekil 10 fiekil 8 Küçükçekmece ‹lçesi’ndeki Tepeler. fiekil 9 Küçükçekmece ‹lçesi ve Yak›n Çevresinin Bak› Haritas›. fiekil 10 Küçükçekmece ‹lçesi ve Yak›n Çevresinin E¤im Haritas›. Karfl› sayfa Küçükçekmece High-Life plaj›.

180

II. Küçükçekmece’de Co¤rafi Özellikler Doç. Dr. Deniz Ekinci_Burhan Ekinci


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/24/11

11:38 PM

Page 181


03_KUCUKCEKMECE_COGRAFI ASIL

1/29/11

11:49 PM

Page 182

Üst Küçükçekmece Platosu ve vadi siste