Page 1

‫سـ ـیـ ـا سـ ـی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسی و كولتووری گشتییە لەالیەن كۆمەڵەی دۆستایەتی كورد ‪ -‬تورك (‪ )KTFA‬دەردەچێ‪( ..‬ژمارەی متمانە‪)321 :‬‬

‫سەرۆكی ئەنجومەن و سەرنووسەر‪:‬‬

‫سەرۆكی كۆمەڵە و خاوەن ئیمتیاز‪:‬‬

‫‪Editor-in-Chief‬‬ ‫شوان تاڤینگ‬

‫‪Concessioner‬‬ ‫فەلەكەددین كاكەیی‬

‫دیزاین و گرافیك‪:‬‬

‫شاخەوان جەعفەر‬ ‫ناونیشان‪ :‬هەرێمی كوردستان‪ /‬عێراق ـ هەولێر‪ ،‬شەقامی گشتی ئازادی‪ ،‬بەرامبەر ئامادەیی بارزانی نەمر‪ ،‬ژمارە‬

‫(‪)27‬‬

‫‪Tel: 00964 66 451 4080 & 00964 770 235 6000 Email: turkiyenasi@yahoo.com‬‬

‫‪1‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫كەواتە سیاسەتی كۆمەڵكوژی‬ ‫هەڵبوەشێننەوە‬ ‫سەروتار‬

‫فەلەكەددین كاكەیی‬

‫‪2‬‬

‫داننان بە كۆمەڵكوژی دەرسیم ‪ 1973‬و مەحكوم‬ ‫كردنی لەالیەن س���ەرەك وەزیرانی توركیاوە‪ ،‬كە‬ ‫بەن���اوی دەوڵەتەوە قس���ەیكرد‪ ،‬كارێكی بوێرانە‬ ‫و پۆزەتیڤ بوو‪ ،‬ب���اری گرانی مێژووی دەوڵەتی‬ ‫توركیای‪ ،‬تاڕادەیەك‪ ،‬سووك كردەوە‪.‬‬ ‫ئەو داننانە دەرگا دەكاتەوە بە ڕووی ئاشتبوونەوە‬ ‫لەگ���ەڵ مێ���ژوو‪ ،‬ڕاب���ردوو‪ ،‬ئەم���ڕۆ‪ ،‬هەروەه���ا‬ ‫ئاش���تبوونەوەی كۆمەاڵیەتی و سیاس���یی نێوان‬ ‫گەالنی كورد و تورك‪ ،‬نزیكترین دەخاتەوە‪.‬‬ ‫ئێس���تا چاوەڕوانی هەنگاوی ه���ەرە گرنگی دوای‬ ‫دانپیاناكەی���ن‪ ،‬ئەویش چاوخش���انەوە بە بناغە و‬ ‫فەلسەفەی ئەو سیاسەتەیە‪ ،‬كە ڕێگەی داوە ئەو‬ ‫جۆرە كۆمەڵكوژییە س���امناكە بكرێت‪ .‬دەرهەقی‬ ‫بێتاوانان���ی من���داڵ و ژن و پیاوان لە دەس���یمدا‬ ‫ك���ە هەڵەبجەیەك���ی دیكەی لەس���اڵی ‪ 1973‬لێ‬ ‫كەوتۆتەوە‪.‬‬ ‫داننان بە تاوانی كۆمەڵكوژی بێڕەحمانەی دەرسیم‬ ‫مانایەكی دوورتر و گرنگتر بە دەس���تەوە دەدات‪،‬‬ ‫ئەویش تاوانباركردنی تەواوی سیاس���ەتی دژ بە‬ ‫كورد لەو واڵتەیە‪.‬‬ ‫كە وابێ پێویس���تە ئەو سیاس���ەتە دژ و جوودی‬ ‫كورد‪ ،‬لە بناغەوە تاوانبار بكرێت و هەڵبوەشێتەوە‪.‬‬ ‫ڕیش���ەی كارەساتەكانی كۆمەڵگەی كورد چ پێش‬ ‫كۆمەڵكوژیی دەرس���یم و چ پ���اش ئەوە‪ ،‬هەموو‬ ‫ل���ەو سیاس���ەتەوە هاتووە‪ ،‬كە وەخت���ی هاتووە‬ ‫هەڵوەشتەوە‪.‬‬ ‫بۆ تەرجەمەی سیاس���ەتێكی تازەی پێشكەوتوو‪،‬‬ ‫لە جیاتی كۆمەڵكوژی دەرس���یم و كارەساتەكانی‬ ‫دیكە‪ ،‬پێویستە ڕاس���تەوخۆ لە ئێستادا (ئا لەم‬ ‫سەردەمەدا) سیاسەتێكی دیكە بەرامبەر بە كورد‬ ‫و مەس���ەلەكەی بگرێتەبەر‪ ،‬ئەویش نەهێش���تنی‬ ‫ئاس���ەواری گشت جیاوازییەكان دەرهەقی كورد و‬ ‫زمان و كولتوور و ماف���ی خۆبەڕێوەبردن و مافە‬ ‫تایبەتی و گشتییەكان‪.‬‬

‫پیادەكردن���ی سیاس���ەتێكی وەه���ا ك���ردەوەی‬ ‫هەنووكەیی خێرای دەوێ‪ ،‬بەتایبەتی‪:‬‬ ‫‪ -1‬ڕاگرتنی فەرمیی دۆخی جەنگ لەالیەن دەوڵەتی‬ ‫توركیاوە‪ ،‬راگەیاندنی ئاگربەس���تی یەكالكەرەوە‪.‬‬ ‫بێگومان الیەن���ی كورد‪ ،‬پەكەك���ە و ئۆجەالن و‬ ‫كۆمەڵگای كوردیش‪ ،‬دەبێ شەڕ ڕابگرن و‪ ،‬هاوكات‬ ‫لەگەڵ ئەنقەرە ئاگربەسی هەمیشەیی رابگەیەنن‪.‬‬ ‫‪ -2‬دەوڵەت���ی توركی���ا واز بهێن���ێ ل���ە گرتنی‬ ‫سیاسەتمەدارانی كورد و‪ ،‬گشت گیراوەكان ئازاد‬ ‫ببن‪.‬‬ ‫‪ -3‬س���ەكۆی پەرلەمان جێگەیەك���ی گونجاوە بۆ‬ ‫دیالۆگی دیموكراتیانە بۆ چارەسەری ئاشتییانەی‬ ‫مەسەلەكە‪ ،‬یا هەر جێگەیەكی گونجاوی دیكە بۆ‬ ‫دیالۆگ لەناو توركیادا‪.‬‬ ‫ئەوانەی باس���مان كردن‪ ،‬هەنگاوی س���ەرەتایی و‬ ‫پێویس���تن بۆ پێش���بردنی پرۆس���ەی كرانەوەی‬ ‫ئاشتیانە بە ڕووی گەلی كورددا‪.‬‬ ‫بەرامب���ەر بەو چاكس���ازییە ئاش���تییانە لەالیەن‬ ‫دەوڵەت���ەوە‪ ،‬كوردیش‪ .‬واتە‪ :‬پەكەكە و ئۆجەالن‬ ‫و حی���زب و هێ���زە كوردس���تانیەكانیش دەب���ێ‬ ‫سیاسەتێكی تازەی نەرم و میانڕۆ و دیموكراتی و‬ ‫ئاشتیخوازانە بگرنەبەر‪ ،‬تا زەمینە خۆشبكەن لە‬ ‫پێش پرۆسەی ئاشتبوونەوەی گشتی و چارەسەری‬ ‫ئاشتییانە‪.‬‬ ‫بەڵكو چاوەڕوانی���ن‪ ،‬الیەنی كوردس���تانی زیاتر‬ ‫نەرمی هێمنی و زمانی دیالۆگ بگرێتەبەر‪ .‬ئەركی‬ ‫كوردان ئەوەیە هەمیش���ە زەمینە ئامادە بكەن بۆ‬ ‫ئاشتبوونەوە و چەسپاندنی دۆستایەتی و هاوكاری‬ ‫نێوان گەالنی كورد و تورك‪.‬‬ ‫كەواتە‪ ،‬لێبووردنەك���ەی رەجەب تەیب ئۆردوگان‬ ‫سەبارەت بە تاوانباركردنی كۆمەڵكوژی دەرسیم‪،‬‬ ‫ئاس���ۆیەكی فراوان���ی تازەت���ری ل���ە پێش كورد‬ ‫خس���تووەتە پشت‪ ،‬كە جێگەی پێشوازی خەڵكی‬ ‫كوردی تەواوی ناوچەی رۆژهەاڵت و جیهانە‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫شەڕ شتێكی باشە‪ ،‬نەك ئاشتی!!‬ ‫وا بزانم بە هۆی ئەوەی كەرستە و ئامرازێكی كەمتری‬ ‫دەوێت‪ ،‬ئاش����تی لە تەنیشت شەڕ بە ئامادەكارییەكی‬ ‫كەمترەوە وەستاوە‪ .‬لە راستیدا ئاشتی دەستەواژەیەكی‬ ‫پڕچەك نییە‪ .‬بەم ش����ێوەیە لە ئاس����مان وەستاوە‪،‬‬ ‫وەك باڵندە‪ .‬دەڵێی وەك ماس����ی لووس����ە‪ .‬هەرچی‬ ‫شەڕە دەتوانی بە دەس����ت بیگری‪ ،‬چەند جوانە‪ .‬بۆ‬ ‫نموونە گوللە هەیە‪ ،‬بە روونی‪ .‬بە ئاشكرایی دەمری‪.‬‬ ‫دوای ئ����ەوە تانك هەیە‪ ،‬هەڵبەتە ش����وێنپێیەكان لە‬ ‫ه����ی باڵندەكان جوانتر دیارە‪ .‬ئەی چی بە فڕۆكەكان‬ ‫بڵێین؟ لە بیستنی دەنگی ‪F16‬كانیش هیچ تێر نابن‪،‬‬ ‫جا ئەگەر بە مەبەستی لێدان بەسەر سەرتاندا تێپەڕن‪،‬‬ ‫دڵتان ل����ە دەنگەكەی وە تەپەتەپ دەكەوێت‪ .‬تفەنگ‬ ‫چ رووداوێكی ئاشكرایە‪ .‬بە دەستیەوە دەگریت‪ .‬بەاڵم‬ ‫ئایا ژیان لە ئاش����تیدا بەم ش����ێوەیەیە! وەك پەڕی‬ ‫باڵندەیەك بەس����ەر ئ����اودا تێدەپ����ەڕێ و دەڕوا‪ ..‬لە‬ ‫ئەنجام����دا جەن����گ زەنگینتر دەوەس����تێت‪ .‬جلەكان‪،‬‬ ‫كانزاكان‪ ،‬رۆیشتنەكان و هاوارەكان‪ .‬مرۆڤ الیەنێكی‬ ‫وەهای هەیە‪ .‬نازانم بۆچی بەاڵم كاتێك باسی جەنگ‬ ‫دەكرێت‪ ،‬دەڵێی باس����ی ش����تێكی جددیتر دەكرێت‪،‬‬ ‫كاتێك س����ەرەی ئاش����تی دێت‪ ،‬دەڵێی لە كەشێكی‬ ‫رۆحانیدایە‪.‬‬ ‫كەشی شەڕ‬ ‫ئەو كەس����ەی باسی ش����ەڕ دەكات‪ ،‬وا هەست دەكات‬ ‫ك����ە زۆر پتەوتر پێ لەس����ەر زەوی دادەنێت‪ .‬دەڵێی‬ ‫پێگەیش����تووترە‪ .‬دەڵێی باس����ی «ژیانی راس����تی»‬ ‫دەكات‪ ،‬هەرچ����ی ئاشتیش����ە دەڵێ����ی باس����كردن لە‬ ‫خەونێكە لە چوارچێوەی سیس����تەمی دەوڵەتدا‪ ،‬وەك‬ ‫ئیشێكی گەنجانە و سەرشێتانە‪ .‬جەنگ دەڵێ‪« :‬ئێمە‬ ‫لە زانكۆی ژیاندا خوێندوومانە»‪ ،‬هەرچی ئاشتیش����ە‬ ‫دەڵێ����ی لە زانك����ۆی كامبریج لەس����ەر پێخەف پاڵی‬ ‫داوەتەوە و دكتۆرای وەرگرتووە‪ .‬واتە ئەگەر بمانەوێ‬ ‫بە كورتی پێناسی بكەین‪ ،‬جەنگ بەهەوایە‪ ،‬ئاشتیش‬ ‫منداڵی محەللەبی‪ .‬كەواتە لەو كەس����ە خۆویستانەی‬ ‫لەبەردەم قاوەكەیان زنجیر هەڵدەسووڕێنن (پیشەی‬ ‫بێئیش����ەكان)‪« ،‬وانەی ژی����ان» وەردەگرین‪ .‬هەرچی‬ ‫ئێمەین كە باسی ئاشتی دەكەین‪ ،‬وەك ئەو مندااڵنەین‬ ‫كە لە تەلەڤزیۆن فێری كاری دەس����تی دەبین‪ .‬بەاڵم‬ ‫س����ەرەڕای ئەوەی بە گش����تی بەم ش����ێوەیەیە‪ ،‬لەم‬ ‫رۆژانەدا رەوشەكە هەندێك گۆڕاوە‪...‬‬ ‫دەستەكانی شەڕ بشكێن‬ ‫ئەوانەی چەند رۆژ لەمەوبەر لە كادیكۆی بۆ ئاش����تی‬

‫خۆپیش����اندانیان دەك����رد‪ ،‬لێدانیان خ����وارد‪ .‬چونكە‬ ‫رۆژی جیهانیی ئاش����تی بوو‪ .‬ئەو رۆژەی تەواوی دنیا‬ ‫لەوانەی دا كە داوای ئاش����تیان دەكرد‪ ،‬ئێمەش هەتا‬ ‫ئەو جێیەی لە دەستمان هات و بەپێی ئیمكانیاتمان‪،‬‬ ‫ل����ە مرۆڤەكانم����ان دا‪ .‬ب����ە ه����ۆی ئ����ەوەی ژمارەی‬ ‫چاوەڕەش����ەكان ئەوەندەی ئەوانەی داوای ئاش����تیان‬ ‫دەكرد نەبوو و بۆكسۆر و كەسانی شارەزا لە هونەری‬ ‫جەنگدا كەم بوون‪ ،‬ژمارەكە زۆر نەبوو‪ ،‬بەاڵم گرینگ‬ ‫نییە‪ .‬ئێمە واڵتێكی لەحاڵی گەش����ەكردنین‪ ،‬ئەویش‬ ‫لەگەڵ تێپەڕبوونی كات دەبێت‪ .‬لە ئێستادا سوپاسی‬ ‫ئەو كەس����انە دەكەین كە لە خەڵكی����ان دا و ئەركی‬ ‫خۆیان ل����ە رۆژی جیهانیی ئاش����تیدا بەجێ گەیاند‪،‬‬ ‫دەستتان خۆش بێت!‬ ‫خاوەنی دارەمەیتەكان‬ ‫بەاڵم ئەم جارەیان رۆژی جیهانیی ئاش����تی ش����تێكی‬ ‫فێر كردین‪ .‬ئاش����تیخوازەكان‪ ،‬زیاتر لە شەڕخوازەكان‬ ‫دەبێ بۆ شەڕ و زۆرانبازی ئامادە بن‪ .‬تەنانەت رەنگە‬ ‫شەڕخوازەكان ئەوەندەی ئێمە رووبەڕووی توندوتیژی‬ ‫نەبن����ەوە‪ .‬هەرچی بێت ئەوان ه����اوار دەكەن و دواتر‬ ‫خۆیان دەكێشنە الیەك و دواتر لە كاتی خوانی شەودا‬ ‫لە تەلەڤزیۆن س����ەیری هاتنەوەی دارەمەیت دەكەن‪.‬‬ ‫هیچ كەس����ێك بەوان ناڵێت «ئێوە داوای ش����ەڕتان‬ ‫دەكرد‪ ،‬فەرموون بجەنگن»‪ ،‬بەاڵم وا دیارە بە گوتنی‬ ‫«ئاشتیت دەویست ها؟» بە ئاشتیخوازەكان‪ ،‬سەرەی‬ ‫فەالقەیان نیش����ان دەدەن‪ ،‬سەرەیەكی دوور و درێژ‪..‬‬ ‫هەر چۆنێك بێ����ت‪ ،‬لە كاتی هاتن����ەوەی دارەمەیتدا‬ ‫هیچ كەس ناڵێ «برادەر تۆ ش����ەڕت دەویست‪ ،‬ئێستا‬ ‫چ����ی لەو مندااڵن����ە بكەین كە چاوی����ان گرتووە؟»‪،‬‬ ‫دووبارە روومان تێدەكەن و دەڵێن‪« :‬تۆ بووی داوای‬ ‫ئاشتیت دەكرد؟ پێشم كەوە بزانم!»‪ ،‬چەند سەیرە‪،‬‬ ‫ل����ە هەر مردنێكدا‪ ،‬لەگەڵ كوژرانی هەر س����ەربازێك‪،‬‬ ‫جنێوەكان بە ئاشتیخوازەكان دەدرێن نەك شەڕخواز‪.‬‬ ‫بەرپرس����یارێتیی ه����ەر مەرگێك دەخرێتە ئەس����تۆی‬ ‫ئەوان����ەی دەڵێن «با كەس نەمرێ����ت»‪ ..‬بۆ نموونە‬ ‫ئەگەر ئاش����تیتان دەوێت بۆ شەڕ ئامادە بن‪ ،‬چونكە‬ ‫بتانەوێ و نەتانەوێ شەقتان وێ دەكەوێت‪...‬‬ ‫*س����ەردێڕ یادكردنەوەیەك����ە لە بەرهەمی ش����یعری‬ ‫مەحس����ین ئونلو ب����ە ن����اوی «جیاوازییەكانی من و‬ ‫رەس����وڵی خوا»‪ .‬بیخوێننەوە‪ ،‬ئەگەر كاتتان هەبوو‬ ‫دووبارە بیخوێننەوە‪.‬‬ ‫نووسەر لە رۆژنامەی (تەرەف)ی توركی‬

‫ئەجە تەمەلكوڕان*‬

‫‪‬‬

‫‪3‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪‬‬

‫‪4‬‬

‫ەكی‬

‫ەوەی‬

‫ندن‬

‫خوێ‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫تر‬

‫سەردار عەزيز‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ده‌رباره‌ی ده‌ستووری نوێی تورکیا‬ ‫وشه‌ی ده‌ستور له زمانی تورکیدا ئانایاسا‪-‬یه‪.‬‬ ‫ئانا به مانای دایک دێت‪ .‬یاساش هه‌مان وشه‌ی‬ ‫کوردی یاسایه‪ .‬به‌و پێیه ده‌ستور یانی دایکی‬ ‫یاس���اکان‪ .‬ئه‌م ناوه تورکیه چه‌ند ئاماژه‌یه‌ک‬ ‫ده‌گه‌یه‌نێت‪ .‬یه‌که‌م وشه‌ی ده‌ستور له زمانی‬ ‫تورکیا وش���ه‌یه‌كی لێکدراوه‪ ،‬ب���ه‌و مانایه له‬ ‫زمانی تورکیا وش���ه‌یه‌ک نه‌ب���ووه یان نیه بۆ‬ ‫ده‌ستور بۆیه کاتێک تورک به ئاگابوونه‌ته‌وه‬ ‫له ده‌ستور ناچاربوون وشه‌یه‌‌کی بۆ داتاشن‪.‬‬ ‫بۆی���ه چه‌مکی ده‌س���تور له زمان���ی تورکیا‬ ‫زیات���ر له مانا یان راڤه‌ی ده‌س���تور ده‌چێت‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش ئاماژه به‌وه‌ ئه‌کات که ده‌ستور وه‌ک‬ ‫بیرێک‪ ،‬شێوازێک‪ ،‬ده‌قێكی تایبه‌ت له ده‌ره‌وه‬ ‫هاتوه‌ت���ه نێو زمانی تورکیه‌وه‪ .‬ئێمه ده‌زانین‬ ‫که مێژووی ده‌س���توور له تورکیا به به‌راورد‬ ‫به واڵتانی ت���ری ناوچه‌که مێژوویه‌کی درێژی‬ ‫هه‌ی���ه‪ ،‬چونکه تورکیا پێ���ش واڵته‌کانی تری‬ ‫ناوچه‌که به ئاگابووه‌وه ل���ه رۆژئاواو هه‌وڵی‬ ‫الس���اییکردنه‌وه‌یدا‪ .‬ئه‌مه‌ش خۆی به روونی‬ ‫ل���ه بزوتنه‌وه‌کانی وه‌ك ته‌نزیم���ان و ئیتحاد‬ ‫و ته‌ره‌ق���ی و ئه‌وانی ت���ردا ده‌بینێته‌وه‪ ،‬که‬ ‫سه‌ره‌تایان ده‌گه‌رێته‌وه بۆ سه‌ده‌ی نۆزده‪.‬‬ ‫دایکی یاساکان به‌مانای ئه‌وه دێت که هه‌موو‬ ‫یاساکانی تری وواڵت لێوه سه‌رچاوه ده‌گرن‪،‬‬ ‫هیچ یاسایه‌ک ناتوانڕیت ببێته یاسا ئه‌گه‌ر له‬ ‫نێو چوارچێوه‌ی ده‌س���توردا جێی نه‌بێته‌وه‪.‬‬ ‫که‌واته ده‌س���تور به گش���تی دوو خه‌سڵه‌تی‬ ‫هه‌ی���ه؛ خه‌س���ڵه‌تی یه‌که‌م س���ه‌رچاوه‌یه وه‬ ‫خه‌سڵه‌تی دووه‌م سنوردارکردنه‪.‬‬ ‫به ش���ێوه‌یه‌‌كی گشتی ده‌س���تور خه‌سڵه‌تی‬ ‫تری گرنگی هه‌یه‪ ،‬ئێمه ده‌زانین که ده‌س���تور‬ ‫ده‌قێک���ی نوس���راوه‪ .‬ئ���ه‌م ده‌قه نوس���راوه‬ ‫بااڵده‌س���ترین ده‌س���ه‌اڵته له وواڵتدا‪ .‬ئه‌گه‌‌ر‬ ‫بێتوو ده‌س���تور یان ده‌س���ه‌اڵتی ده‌ستورێتی‬

‫له گه‌ڵ ش���ێوازی ده‌سه‌اڵتی پێشینه‌ی خۆیدا‬ ‫به‌راوردکه‌ی���ن ده‌بینین که پێش ده‌س���تور‪،‬‬ ‫ب���ه تایبه‌ت ل���ه رۆژئاوا پاش���ایه‌کی خاوه‌ن‬ ‫ده‌سه‌اڵتی سه‌رتاسه‌ری هه‌بوو‪ ،‬که قسه‌کانی‬ ‫یاسابوون و یاس���اش هه‌رگیز نه‌یتوانیوه لێی‬ ‫بپرس���ێته‌وه‪ .‬به‌و مانایه که پاشا له سه‌روی‬ ‫یاس���ابووه و یاس���ا ته‌نها ئامرازێک بووه به‬ ‫رامکردن���ی خه‌ڵکه‌ک���ه‌ی‪ .‬به‌اڵم ده‌س���تور له‬ ‫به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا‪ ،‬ئه‌م ده‌س���ه‌اڵته له که‌سێک‬ ‫ده‌سێنێته‌وه ده‌یداته ده‌قێک‪ ،‬که ماناکه‌ی تا‬ ‫ئاستێک ئاشکرایه بۆ هه‌موان و ده‌بێت هه‌موو‬ ‫راڤه‌یه‌کیش پش���ت به نموونه و ئارگومێنتی‬ ‫عه‌قاڵنی ببه‌ستێت‪.‬‬ ‫به‌اڵم ده‌س���تور ده‌نوس���رێته‌وه؛ به مانایه له‬ ‫الیه‌ن مرۆڤه‌وه ده‌نوس���رێته‌وه‪ .‬نوسه‌‌رانیش‬ ‫ل���ه ژێ���ر کاریگه‌ری هێ���ز و س���اته‌وه‌خت و‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندی و باوه‌ریانان‪ .‬به‌ وپێیه ده‌ستور‬ ‫گه‌رچی هه‌میش���ه بۆئه‌وه ده‌نوس���رێته‌وه که‬ ‫له داهاتوودا ببێته مه‌رجه‌ع به‌اڵم هه‌میش���ه‬ ‫ره‌نگدانه‌وه‌یه‌كی زۆری س���اته‌وه‌ختی خۆی و‬ ‫پێش خۆی له سه‌ره‪.‬‬ ‫ئه‌مه یه‌کێکه له مه‌ترس���یه‌کانی ده‌س���تور به‬ ‫تایبه‌ت له وواڵتانی وه‌ک رۆژهه‌اڵتی ناوه‌راست‬ ‫که ده‌زگا و سیس���ته‌می بێالیه‌نی تیادا نیه‪.‬‬ ‫ب���ۆ نموونه ده‌س���توری ئێس���تای تورکیا له‬ ‫س���اته‌وه‌ختێکی تایبه‌تدا نوس���راوه‌ته‌وه‪ ،‬که‬ ‫رۆژگاری پ���اش کوده‌ت���ای س���ه‌ربازی بووه‪،‬‬ ‫وه مه‌به‌س���ت له نوس���ینه‌وه‌ی ئه‌وه بووه که‬ ‫ده‌س���ه‌اڵتی ده‌وڵه‌ت فراوانکات و سه‌قامگیری‬ ‫بهێنێته ئاراوه وه رۆڵێکی گه‌‌وره بداته سه‌رباز‪.‬‬ ‫له به‌رامبه‌ر ئه‌م���ه‌دا مافه‌کان و ئازادیه‌کان و‬ ‫بواری چاالکیه مه‌ده‌نیه‌کان بوونه قوربانی‪.‬‬ ‫بۆیه به ئاس���انی ده‌توانی���ن بڵێین که ده‌قی‬ ‫نوس���راوه‌ی ده‌ستور ده‌قێک بوو بۆ له په‌ل و‬

‫پۆ خس���تنی وواڵت‪ .‬هه‌رئه‌مه‌ش وه‌هایکرد له‬ ‫س���اڵی ‪1982‬ه‌وه هه‌تا ئێستا زیاتر له بیست‬ ‫برگه‌ی هه‌مواربکرێته‌وه‪ ،‬به‌اڵم سه‌رباری ئه‌مه‬ ‫هێش���تا ده‌قێکه له هه‌ناویا کێشه‌ و قه‌یرانی‬ ‫زۆری هه‌ڵگرتووه‪.‬‬ ‫له نیو قوربانیه‌کانی ده‌س���توری س���ه‌رده‌می‬ ‫کودیتا کورد و ئیسالمی و چه‌په‌کانن‪ .‬هه‌ریه‌ک‬ ‫له‌م س���ێ گروپه هه‌ریه‌که‌و ب���ه بیانویه‌که‌وه‬ ‫دژایه‌تی ئه‌ک���ران و بوونیان یاس���اخ ده‌كرا‪.‬‬ ‫که‌واته ده‌س���تور ده‌قێک ب���وو که به گومان‬ ‫بوو له هه‌موو که‌سێکی جودا‪ ،‬ئازادی ئه‌دا به‬ ‫دادوه‌ران بۆئه‌وه‌ی ئایده‌لۆژیانه بریاربده‌ن‪ ،‬له‬ ‫ژێر به‌هانه‌ی ته‌مومژاوی و نادیاردا‪.‬‬ ‫که‌واته ده‌ستوری نوێ ده‌بێت ده‌ستورێک بێت‬ ‫که بوار بۆ ئه‌م س���ێ پێکهات���ه‌ و دونیابینیه‬ ‫جودایانه بکاته‌وه‪ .‬ده‌ستوری نوێی تورکیا که‬ ‫ئێستا هه‌وڵی ئاماده‌باش���ی بۆ ئه‌درێت هه‌‌تا‬ ‫له نیوه‌ی یه‌که‌می ساڵی ئاینده‌دا بهێنرێته‌وه‬ ‫ئاراوه‪ ،‬ده‌بێ ده‌ستوربێت به‌مانای ئه‌وه‌ی که‬ ‫ده‌قێکه نوس���راوه بۆ به‌‌رێوبردنی حوکمکردن‬ ‫ل���ه وواڵتدا‪ .‬ئه‌گه‌ر هه‌ر ده‌قێکیش ئه‌م ئه‌رکه‬ ‫بخاته سه‌ر ش���انی خۆی ده‌بێ ره‌نگدانه‌وه‌ی‬ ‫سروش���تی وواڵت و کۆمه‌ڵگا بێت‪ .‬به‌م پێیه‬ ‫ده‌بێت ده‌س���تور راس���ته‌وخۆ ره‌نگدانه‌وه‌ی‬ ‫خه‌ڵک بیت وه س���ه‌پێنه‌ری ده‌سه‌اڵتی خه‌ڵك‬ ‫بی���ت‪ .‬دی���اره چه‌مکی خه‌ڵک ل���ه مێژووی‬ ‫ده‌سه‌التدا ئالۆزیه‌كی زۆری تێوه‌گالوه‪ .‬خه‌ڵک‬ ‫یان هه‌ڵکه‌س���ی به تورکی یانی دروستکراوی‬ ‫خ���وا‪ .‬به‌و پێیه ده‌بێت هه‌موو یه‌کس���ان بن‪.‬‬ ‫به‌اڵم‪ ،‬ئه‌فس���وس‪ ،‬مێژووی ده‌سه‌اڵت شتێکی‬ ‫ترمان پێده‌ڵێت‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر کورد و ئیس�ل�امی و چه‌پ و عه‌لمانی‬ ‫(نه‌ته‌وه‌په‌رس���ت) به پێکهاته سه‌ره‌کیه‌كانی‬ ‫خه‌لکی تورکیا له قه‌ڵه‌م ده‌ین ئه‌وا ده‌ستوری‬ ‫نوێ تورکیا ده‌بێت ره‌نگدانه‌وه‌ی تورکیایه‌ک‬ ‫بێت که ل���ه رووی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه ته‌نها تورکی‬ ‫تیا ناژی به‌ڵکو گه‌النی تریش���ی تیادا ده‌ژی‪.‬‬ ‫چی دی ئه‌‌و لێکدانه‌وه عوسمانیه به سه‌رچووه‬ ‫نابێت ببێته به‌هانه‪ ،‬که گوایه نه‌ته‌وه‌ی جودا‬ ‫ئه‌وان���ه‌ن که ته‌نها ئاینیان جودایه‪ .‬ئه‌گه‌ر له‬ ‫بارێک���ی وه‌هادا ئێمه بگه‌رێینه‌وه بۆ یاس���ای‬

‫عوس���مانیه‌کان ئه‌وا ده‌بێت له بواری تریشدا‬ ‫بگه‌رێین���ه‌وه وه‌ک فره زمانی‪ .‬هه‌ر که‌س���ێک‬ ‫س���اتێک به ئه‌سته‌نبولدا پیاس���ه بکات هه‌ر‬ ‫خێرا ب���ۆی ده‌رئه‌که‌وێت که زمانی عه‌ره‌بی و‬ ‫فارس���ی و تورکی زمانی به‌کارهێنراوبووه له‌و‬ ‫وواڵته‌دا‪ .‬بۆیه ده‌ستوری نوێ ده‌بێت دان به‬ ‫نه‌ت���ه‌وه‌ی جیاواز و زمانی جیاواز و که‌لتوری‬ ‫جیاوازدا بنێت له تورکیادا‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر ئیس�ل�ام ل���ه به‌رچاو بگری���ن ده‌بێت‬ ‫د‌‌س���توری نوێ رێگر نه‌بێت له به‌رده‌م ئازادی‬ ‫ده‌ربرین به تایبه‌ت ئاینه‌کان‪ ،‬وه له هه‌مانکاتدا‬ ‫نابێت عه‌لمانیه‌ت وه‌ک ئاینێک ته‌ماش���اکات‪،‬‬ ‫چونک���ه به هه‌مان ش���ێوه تورکیا فره ئاینه‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر چه‌په‌کانیش له به‌رچاو بگرێت ده‌بێت‬ ‫ده‌ستوری تورکیای نوێ مافه کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان‬ ‫بپارێزێ���ت‪ .‬ده‌وڵه‌ت ده‌زگایه‌ک���ی رێکخه‌‌ری‬ ‫ئاب���وری بێت هه‌ت���ا ده‌رفه‌ت بۆ س���ه‌رجه‌م‬ ‫پێکهاته‌کان بره‌خسێنێت‪.‬‬ ‫ئه‌و هێزه‌ی ئه‌مرۆ بااڵده‌سته له نوسینه‌وه‌ی‬ ‫ده‌س���تور ئیس�ل�امیه‌کانن به تایب���ه‌ت ئاک‬ ‫پارته‌سی‪ .‬له رابووردوودا هه‌میشه‌ی ئه‌وانه‌ی‬ ‫بااڵده‌س���ت بوون خواس���تی خۆیان و دیدی‬ ‫خۆیان سه‌پاندوه به سه‌ر ده‌ستوردا‪ .‬مێژووی‬ ‫نوێی تورکیا له گه‌ڵ ده‌س���توردا ده‌گه‌رێته‌وه‬ ‫ب���ۆ س���اڵی ‪ 1921‬ئ���ه‌و رۆژانه ک���ه تورکیا‬ ‫وواڵتێکی الوازبوو له ژێر مه‌ترسی داگیرکردنا‬ ‫پێویس���تی به هاوکاری هه‌موو گه‌النی هه‌بوو‪،‬‬ ‫بۆیه ده‌ستوری ‪ 1921‬ده‌كرێ بوترێت باشترین‬ ‫ده‌س���توره له مێژووی نوێی تورکیا‪ .‬به هیچ‬ ‫شێوه‌یه‌ك باس له تاک گه‌لی یان تورکبوونی‬ ‫تورکیا ناکات‪ .‬بۆیه ب���ه‌الی کورده‌کانه‌وه به‬ ‫ده‌س���تورێک ته‌ماش���ا ئه‌کرێت که ده‌توانێت‬ ‫کێش���ه‌ی کورد چاره‌س���ه‌ر ب���کات به‌تایبه‌ت‬ ‫مافی به‌رێوبردنی خۆجێی ده‌سه‌پێنێ‪ .‬به‌اڵم‬ ‫ده‌س���توره‌کانی پاش ئه‌و هه‌موو ده‌س���توری‬ ‫ب���اری له ناکاوبوون‪ ،‬بۆی���ه وواڵتیان زیاتر و‬ ‫زیاتر ب���ه‌ره‌و قه‌یران برد‪ ،‬هه‌تا ده‌س���توری‬ ‫‪ 1981‬که دۆخێکی هێنایه ئاراوه که په‌که‌که‌ی‬ ‫لێ دروستبوو‪ .‬ده‌س���توری نوێ کاتێک نوێ‬ ‫ده‌بێت که پچرانێک له گه‌ڵ مێژوو و ناوه‌رۆکی‬ ‫ده‌ستوری ئێستادا بهێنێته ئاراوه‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪5‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫«داوای لێبوردن دەكەم»‬

‫هەنگاوێكی پراگماتییە‬ ‫یان دیدێكی ستراتیژیی؟‬

‫‪6‬‬

‫س����ەرەكوەزیرانی توركیا داوای لێبووردن����ی واڵتەكەی راگەیاند‬ ‫لەبارەی كۆمەڵكوژییەكەی دەرس����یم لەسااڵنی ‪ 1938-1937‬كە‬ ‫تێیدا نزیكەی ‪ 14‬هەزار هاواڵتی كورد وەك مشك ژەهرخوارد و‬ ‫بۆردومان و رەشەكوژ كران‪ .‬ئەردۆغان كە كۆمەڵكوژیی دەرسیمی‬ ‫بەپێی بەڵگەنامەكان روونكردەوە‪ ،‬گوتی‪« :‬دەرسیم لە تاڵترین‬ ‫و تراژیكترین رووداوەكانی مێژووی نزیكمانە‪ .‬بە ناوی دەوڵەتەوە‬ ‫داوای لێبوردن دەكەم»‪ .‬بەمەش بوو بە یەكەم بڕیاربەدەس����تی‬ ‫گەورەی دەوڵەت كە بەهۆی ئەم كارەس����اتە مێژووییەوە داوای‬ ‫لێبوردن بكات‪.‬‬ ‫رەجەب تەی����ب ئەردۆغان ل����ە گەنگەش����ەكانیدا لەگەڵ كەمال‬ ‫كلچدارئۆغڵو‪ ،‬سەرۆكی پارتی كۆماریی گەل لەمەڕ كۆمەڵكوژیی‬ ‫دەرسیم‪ ،‬بە بەڵگەوە وەاڵمی دایەوە‪ .‬ئەردۆغان كە پێیوایە پارتی‬ ‫كۆماریی گەل لە پشت ئەم كوشتارەوەیە و دەڵێ‪« :‬ئەوانەی لە‬ ‫مێژووی خۆیان و الپەڕە رەش����ەكانی مێژووی خۆیان تێناگەن و‬ ‫ئەوانەی بوێریی تێگەیشتنیان نییە‪ ،‬ناتوانن داهاتوویەك بونیات‬ ‫بنێ����ن»‪ ،‬بەرامبەر كلچدارئۆغڵو ك����ە دەڵێ «هزری ئەردۆغان و‬ ‫دیاسپۆرای ئەرمەنی یەكێكن»‪ ،‬گوتی «بۆت بە داخەوەم»‪.‬‬ ‫ئەردۆغ����ان كە ل����ە كۆبوونەوەی س����ەرۆكی ش����ارەوانییەكانی‬ ‫حیزبەكەیدا قسەی دەكرد‪ ،‬راپۆرتی لێكۆڵەر حەمدی خوێندەوە‬ ‫ك����ە تەنیا ‪ 100‬دان����ەی لێ چاپ ك����را و گەیەندرایە كەس����انی‬ ‫پەیوەندیدار و ئێس����تا لە ئەرشیڤی سەرۆكایەتیدا جێ دەگرێت‪.‬‬ ‫هەروەها هەندێك زانیاری لە پەرتووكی نەجیب فازڵ كساكورەك‬ ‫وەرگرت كە لە ژێر ناوی «زیانبارە ئایینییەكانی دوا ش����ۆڕش»‬ ‫و س����اڵی ‪ 1969‬چاپی یەكەمی باڵو كرای����ەوە و تێیدا گفتوگۆ‬ ‫لەگەڵ ش����ایەتحاڵەكانی كۆمەڵكوژیی دەرسیم كراوە‪ .‬ئەردۆغان‬ ‫بەم شێوەیە دوا‪:‬‬

‫سەرەتا رێزیان لە سەید رەزا گرت‬ ‫هەوڵ دەدرێت ئۆپەراس���یۆنەكانی دەرس���یم وەك سەركوتكردنی‬ ‫سەرهەڵدانێك لە ویژدان و هزرەكاندا شەرعییەتی پێ بدرێت‪ .‬زۆر‬ ‫ش���ت هەیە كە بەرامبەر ئیدعاكەرانی ئەمە بگوترێت‪ .‬بەاڵم هیچ‬ ‫كەس باس لە دیاب ئاغا ناكات كە لە یەكەم خولی پەرلەماندا لە‬ ‫الیەن خودی ئاتاتوركەوە وەك قایمقامی دەرسیم بانگ كرا‪ .‬هیچ‬ ‫كەسیش باس لە سەید رەزا ناكات كە بە هۆی ئۆپەراسیۆنەكانی‬ ‫دەرسیم دەستگیر كرا و لە سێدارە درا كە ساڵی ‪ 1915‬بەرامبەر‬ ‫سوپای داگیركاران شەڕی كرد و پارێزگاری ئەو كات رێزی لێ نا‬ ‫كە «بە ئایین و نامووسیەوە خزمەتی كردن»‪.‬‬ ‫ئۆپەراسیۆنێك كە بیانووەكانی ئامادەن‬ ‫ئۆپەراسیۆنێك لە دەرسیم هەیە كە هەنگاو بە هەنگاو چوارچێوەی‬ ‫ب���ۆ داڕێ���ژراوە و بیانووەكانی ب���ۆ ئامادە كراون‪ .‬ل���ە رێكەوتی‬ ‫جیاوازدا راپۆرتەكانی دەرسیم ئامادە دەكرێن‪ .‬بڕوانن هاوڕێیان‪،‬‬ ‫ئەم راپۆرتە تەنیا ‪ 100‬دانەی لێ چاپ كراوە و شاراوە و تایبەت‬ ‫بە كەس���ەكان و لەگەڵ ئەم نووسینە بۆ ش���وێنە دیاریكراوەكان‬ ‫نێ���ردراوە‪ .‬ئ���ەم راپۆرت���ە چی تێدای���ە؟ تەنیا چەن���د دێڕێكی‬ ‫ب���ۆ ئێوە دەخوێنمەوە‪ ،‬ل���ە الپەڕە ‪199‬دا‪ ،‬ئام���اژە بە راپۆرتی‬ ‫لێكۆڵ���ەر حەمدی بەگ لە س���اڵی ‪ 1926‬دەدرێت و دەگوترێت‪:‬‬ ‫«دەرس���یم‪ ،‬دومەڵێكە لە ب���ەردەم بەكۆماریبووندا‪ .‬ئەنجامدانی‬ ‫كردارێك بۆ رێگەگرتن لەم دومەڵە بە ناوی تەندروس���تیی واڵت‪،‬‬ ‫ف���ەرزە»‪ .‬حوكمەكەی دەبین���ن‪ ،‬فەرز‪ .‬ه���اوڕێ بەڕێزەكانم‪ ،‬لە‬ ‫الپەڕە ‪201‬یش���دا هاتووە‪« :‬دەرسیم‪ ،‬دومەڵێكی مەترسیدارە كە‬ ‫جەهالەت بۆ توركیا دەهێنێت و تووشی هەستی كوردایەتی بووە‪.‬‬ ‫پێویس���تە عەمەلیاتێكی قەتعی لێ ئەنج���ام بدرێت‪ .‬بۆ ئەمەش‬ ‫س���ەرەتا پێویس���تە چەك كۆ بكرێتەوە‪ ،‬دواتریش‪ ،‬چاكس���ازی‬

‫پۆزش‬ ‫هێنانەوەی‬ ‫ئەردۆغان بۆ‬ ‫دەرسیم‪ ،‬شڵەژانی‬ ‫ئایدیۆلۆژیای‬ ‫كەمالیزم و‬ ‫كودەتایەك بۆ‬ ‫مێژووی فەرمی‬ ‫توركیا‬

‫‪7‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫>>>‬

‫‪8‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫دەرسیم‪،‬‬ ‫دومەڵێكی‬ ‫مەترسیدارە كە‬ ‫جەهالەت بۆ توركیا‬ ‫دەهێنێت و تووشی‬ ‫هەستی كوردایەتی‬ ‫بووە‪ .‬پێویستە‬ ‫عەمەلیاتێكی‬ ‫قەتعی لێ ئەنجام‬ ‫بدرێت‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ئەنجام بدرێت»‪ .‬دووبارە س���اڵی ‪ 1935‬یاسایەك‬ ‫دەردەچێت‪ .‬ناوی یاس���ایەكە «یاس���ای پەیوەست‬ ‫بە ئی���دارەی ویالیەت���ی تونجەلی»ی���ە‪ .‬هەڵبەتە‬ ‫كاتێك دەگوترێت تونجەلی (دەرس���یم)‪ ،‬ئەو كات‬ ‫تەنیا تونجەلی نەدەگرتەوە‪ ،‬بەڵكو ئەو ش���وێنانەی‬ ‫دەوروبەری كە ئێستا بوونەتە شاریش دەگرێتەوە‪.‬‬ ‫لە یەكەم ماددەی یاسایەكەدا ئەمە دیاری دەكرێت‪.‬‬ ‫م���اددەی ‪« :1‬فەرماندەیەك كە پەیوەندیی لەگەڵ‬ ‫سوپا بمێنێت‪ ،‬وەك پارێزگار و فەرماندەی تونجەلی‬ ‫هەڵدەبژێردرێت»‪ .‬دواتر زۆر مافی سەیروسەمەرە لە‬ ‫یاسادا بۆ ئەم پارێزگار و فەرماندەیە دەبەخشرێت‪.‬‬ ‫ب���ۆ نموونە‪ ،‬ئەگەر ب���ە پێویس���ت بزاندرێت‪ ،‬ئەو‬ ‫فەرماندە و پارێزگارە‪ ،‬خێزانەكان لە ش���وێنێكەوە‬ ‫بۆ ش���وێنێكی دیكە رادەگوازێت‪ .‬بۆ نموونە ئەگەر‬ ‫دواخس���تنی حوكمی لەسێدارەدان لەالیەن پارێزگار‬ ‫و فەرماندەوە بە پێویس���ت نەزاندرێت‪ ،‬یەكس���ەر‬ ‫جێبەجێ دەكرێن‪ .‬واتە ئەو حوكمانەی كە لەالیەن‬ ‫دادگاوە دەردەچێت‪ ،‬پێویستیان بە (تەممیز) كردن‬ ‫نییە‪ .‬جەنابی كلچدارئۆغڵو‪ ،‬ئاگات لەمانە هەیە؟‬ ‫ئینۆنو‪ ،‬كەل عەلی‪ ،‬موحسین باتور‪...‬‬ ‫ئەردۆغان گوتی‪« :‬بەداخەوە لەساڵی ‪ 1938‬و ‪1939‬‬ ‫لەدەرسیم كارەساتێكی مەزن روودەدات‪ .‬لەئاسمان‬ ‫و زەویی���ەوە‪ ،‬بەت���ۆپ و تەنانەت چەن���دان گازی‬ ‫ژەهراویی هێرش دەكرێتە سەر هەموو بوونەوەرێكی‬ ‫ئەو هەرێمە و ئاف���رەت و منداڵ دەكوژرێن‪ .‬بەڵێ‪،‬‬ ‫هێشتاش ژمارەی كوژراوانی ئەو كارەساتە نازانرێت‪.‬‬ ‫وا مەزەن���دە دەكرێ���ت كە بەه���ەزاران ژن و منداڵ‬ ‫كوژرابن‪ ،‬خانووەكانیان بەسەریاندا رووخێندرابێت‪،‬‬ ‫هەزاران مرۆڤی ئ���ەو ناوچەیە بەزۆر گوازراونەتەوە‬ ‫رۆژئاوای توركیا‪ ،‬هەزاران منداڵی كچ هەڵگیراوە و‬ ‫بەئەوالد دراونەت���ە خەڵكی دیكە و تەبەنی كراون‪.‬‬

‫بەپێی ئ���ەو بەڵگانەی ك���ە لەبەر دەس���تی منە‪،‬‬ ‫لەسااڵنی ‪ 1938 ،1937 ،1936‬و ‪ 1939‬بەگشتیی‬ ‫(‪ )13‬هەزار و (‪ )806‬ك���ەس كوژراون‪ ،‬واژۆی بن‬ ‫یەكێك لەبەڵگەنامەكانیش زۆر سەرس���وڕهێنەرە‪،‬‬ ‫واژۆی (فای���ەق ئۆزت���ورك)ی وەزی���ری ناوخۆی‬ ‫ئەوسای لەسەرە»‪.‬‬ ‫موحسین باتور كە لە كاتی رووداوەكانی دەرسیمدا‬ ‫لەوێ س���ەرباز بوو‪ ،‬بیرەوەرییەكانی بەم ش���ێوەیە‬ ‫دەگێڕێت���ەوە‪« :‬رۆژێ���ك لە رۆژان ئەم���ر هات‪ ،‬لە‬ ‫رێگ���ەش ش���ەمەندەفەرەوە گەیش���تینە ئەلعەزیز‪.‬‬ ‫لەوێش���ەوە بەرەو پەرتەك وەڕێ كەوتین‪ .‬نزیكەی‬ ‫دوو مان���گ لە دەرس���یم ب���ووم‪ .‬داوای لێبوردن لە‬ ‫خوێن���ەرە بەڕێزەكان���م دەك���ەم و نام���ەوێ ئەم‬ ‫بەش���ەی بیرەوەرییەكانم بنووسم»‪ .‬دوو منداڵ كە‬ ‫ل���ە باوكیان دەگەڕێن و دەیان���ەوێ بچن بۆ الیان‪،‬‬ ‫ل���ە الیەن قایمقامی هۆزاتەوە بە س���ەرنەیزە لێیان‬ ‫دەدرێ���ت و دەنێردرێن ب���ۆ الی باوكیان‪ .‬گەنجێك‬ ‫كە دەڵێ مامۆس���تایە و هیچ پەیوەندییەكی لەگەڵ‬ ‫خەڵك���ی گوندی نییە و دەی���ەوێ لە نێو گڕی ئاگر‬ ‫بێت���ە دەرەوە‪ ،‬بە گۆپاڵ دەخرێت���ەوە نێو ئاگر و‬ ‫لە بەرامبەریدا جگەرە دەكێش���رێت‪ .‬خەڵكی گوند‬ ‫س���ەرەتا بە گوللە دەكوژرێن و دواتر لەس���ەر باقە‬ ‫گەن���م دەس���ووتێندرێن‪ .‬دەس���ەاڵت‪ ،‬دەس���ەاڵتی‬ ‫پارتی كۆماریی گەلە‪ .‬ل���ە ژێر ئەمری تەواوی ئەم‬ ‫دوورخستنەوە و كوش���تنانە‪ ،‬واژۆی ئینۆنو هەیە‪،‬‬ ‫واژۆی لەسەر ئەمری بۆردوومانەكان هەیە‪ .‬ناوێكی‬ ‫دیكەش‪ ،‬عەلی چەتین كایایە‪.‬‬ ‫دواتر هێما بۆ بەڵگەنامەیەكی تر دەبات و بەمجۆرە‬ ‫بەڵگەكان دەخاتەڕوو‪« :‬ئەم بەڵگەیە تائێستا ئاشكرا‬ ‫نەكراوە‪ ،‬لەڕێكەوتی ‪ ،1938/12/23‬مانگێك دوای‬ ‫مردنی ئەتاتورك‪ ،‬لەسەردەمی سەركۆمار عیسمەت‬

‫ئینۆنۆ و س���ەرەكوەزیران جەالل بایار‪ ،‬لەكۆی ‪12‬‬ ‫هەزار كەس‪ 11 ،‬هەزار و ‪ 683‬كەس راگوێزراونەتە‬ ‫رۆژئاوای توركیا‪ ،‬ئەمەش لەسەر داخوازی وەزیری‬ ‫كاروب���اری ناوخ���ۆ ئەنجام���دراوە‪ ،‬لەكۆبوونەوەی‬ ‫(دەستەی جێبەجێكار)دا ئەرێ كراوە‪ ،‬بڕیار لەسەر‬ ‫ئەوە دراوە دوو هەزار كەس كە ناویان لە‌لیستێكدا‬ ‫هات���ووە‪ ،‬لەگەڵ ‪ 514‬كەس���ی دیكە كە لەش���اخ و‬ ‫ئەشكەوتەكاندا خۆیان حەشار داوە‪ ،‬بگوازرێنەوە‪.‬‬ ‫جگە لەمە‪ ،‬پاش ئۆپەراس���یۆنی دەرسیم‪ ،‬ئەوانەی‬ ‫كە بەس���اغی گیراون و خۆیان بەدەس���تەوە داوە‪،‬‬ ‫هەرهەموویان راگوێ���زراون بۆ رۆژئ���اوای توركیا‪.‬‬ ‫ئێس���تا لەناوچەی قەدەغەكراوی (ساس���ۆن) هیچ‬ ‫كەس���ێك نەماوە‪ ،‬ئەمەش لە ‪ 1938/9/28‬كراوە‪،‬‬ ‫بە واژۆی ش���وكری كایا‪ ،‬وەزیری كاروباری ناوخۆی‬ ‫ئەو سەردەمە‪.‬‬ ‫سەید رەزا‪ :‬عەیبە‪ ،‬زوڵمە‪ ،‬تاوانە‪...‬‬ ‫بەس���ەرهاتی س���ەید رەزا ل���ە هەم���ووی دڵتەزێن‬ ‫ترە‪ .‬ئیحسان س���ەبری چاغالیانگیل‪ ،‬بەڕێوەبەری‬ ‫ئاسایش���ی مەالتیا لەو سەردەمەدا‪ ،‬لە دیمانەیەكدا‬ ‫دەڵێ‪ :‬لە س���ەید رەزامان پرسی دوا گوتەت چییە‪،‬‬ ‫گوتی «‪ 40‬لیرەم هەی���ە‪ ،‬بیدەن بە كوڕەكەم‪ .‬لەو‬ ‫كات���ەدا‪ ،‬فندك حافز لە س���ێدارە دەدرا‪ ،‬لە كاتی‬ ‫لەسێدارەدانیدا‪ ،‬دوو جار پەتەكەی پسا‪ .‬بۆ ئەوەی‬ ‫سەید رەزا نەیبینێت‪ ،‬من پێش ئۆتۆمبێلەكەم گرت‪.‬‬ ‫فندك حافز تەواو بوو و سەید رەزامان هێنا‪ ،‬سەرما‬ ‫ب���وو و كەس بە دەرەوە نەبوو‪ ،‬بەاڵم س���ەید رەزا‬ ‫وەك ئ���ەوەی گۆڕەپانەكە پڕ ل���ە مرۆڤ بێت و بۆ‬ ‫خەڵكێك قسە بكات‪ ،‬بەرامبەر بێدەنگییەكە گوتی‬ ‫«ئەمەش زۆر گرینگە‪ ،‬ئێم���ە ئەوالدی كەربەالین!‬ ‫ئێم���ە بێ هەڵەین‪ ،‬ئەوەی ئێوە دەیكەن ش���ەرمە‪،‬‬ ‫زوڵمە‪ ،‬تاوانە»‪.‬‬ ‫ئەردۆگان لێرەوە ئاراس���تەی قسەكانی دەگۆڕێت و‬ ‫هێرش دەكاتە س���ەر مێژووی پارتی كۆماریی گەل‬ ‫و ئێس���تای ئەو پارتەش كە كەمال كڵچدار ئۆغڵو‬ ‫سەركردایەتی دەكات و دەڵێ‪« :‬كڵچدار ئۆغڵو لەچی‬ ‫رادەكەیت؟ چۆن دەتوانی بەس���ەر هەموو ئەمانەدا‬ ‫ب���از بدەیت؟ ئایا دەبێت م���ن داوای لێبوردن بكەم‬ ‫یان كڵچدار ئۆغڵو؟ ئەگەر پێویس���ت بكات بەناوی‬ ‫دەوڵەتەوە داوای لێبوردن بكرێت‪ ،‬ئەوا من ئامادەم‬ ‫و داوای لێبوردن دەك���ەم‪ .‬بەاڵم ئەگەر ئەقڵییەتی‬ ‫پارتی كۆماریی گەل بڕوای بەداوای لێبوردن كردن‬ ‫هەبێت‪ ،‬ئەگەر كڵچدار ئۆغڵو دەڵێت من س���ەرۆكی‬ ‫نوێی ئەم پارتەم‪ ،‬فەرموو‪ .‬ش���ەڕەفی خۆت رزگار‬ ‫بكە»‪.‬‬

‫ئەو پەرتووكە لە دەمی كساكورەكەوە‬ ‫نەجی���ب فازل كس���اكورەك‪ ،‬نووس���ەری پەرتووكی‬ ‫«زیانب���ارە ئایینییەكان���ی دوا ش���ۆڕش» ك���ە‬ ‫س���ەرەكوەزیران ئاماژەی پێ دا‪ ،‬لە پێشوتارەكەیدا‬ ‫دەڵێ‪ :‬ئەم بەرهەمە‪ ،‬لەگەڵ یەكڕیزی و پێشكەوتنەوە‬ ‫دەس���ت پێدەكات‪ ،‬زەمینەی قینی ئیس�ل�امی خۆش‬ ‫دەكات كە لەگەڵ كۆمارەوە جێگیربوونەكەیمان بینی‬ ‫و چیرۆكی ئەو سەرانەی بە شمشێری زوڵم و زۆرداری‬ ‫لەسەر ئەو زەمینە بڕاون‪ ،‬دەگێڕێتەوە‪.‬‬ ‫كلچدار ئۆغڵو چی گوت؟‬ ‫لەخێراترین كاردانەوە و لەبەرس���ڤی سەرەكوەزیران‬ ‫ئەردۆغان���دا‪ ،‬ك���ە پارتی كۆماریی گەل و مس���تەفا‬ ‫كەم���ال ئەتاتورك لەبەرامبەر كوش���تاری بەكۆمەڵی‬ ‫دەرس���یم تۆمەتبار دەكات‪ ،‬س���ەرۆكی گشتی پارتی‬ ‫ناوبراو كەماڵ كلچدار ئۆغڵو لەكۆبوونەوەیەكی گروپی‬ ‫پەرلەمانی پارتەكەیدا‪ ،‬هێرش���ێكی توندی كردە سەر‬ ‫ئەردۆغان و گوتی‪« :‬تۆ بەدوای كام تۆڵەسەندنەوەدا‬ ‫دەگەڕێیت؟ تۆ دەتەوێ بگەڕێیتەوە بۆ مستەفا كەمال‬ ‫و رەخنەی لێبگریت؟ من دەزانم چۆن بیر دەكەیتەوە‪،‬‬ ‫ئامانجی تۆ ئەوەیە ئەتاتورك بەتاوانبار بناس���ێنیت‪،‬‬ ‫ئامانجی تۆ لەناوبردنی سیستمی كۆمارییە»‪ .‬كلچدار‬ ‫ئۆغڵو‪ ،‬ئەردۆغان‪-‬ی خس���تە ریزی ئەو بەرەیەی كە‬ ‫بۆ كوشتاری ئەرمەنییەكانیش فشار بۆ سەر توركیا‬ ‫دەهێنن‪ ،‬هاوكات ئەردۆغان و حزبەكەی بەوە تۆمەتبار‬ ‫كرد كە پێشتر لەگەڵ ئینگلیزەكان دەستیان تێكەڵ‬ ‫كردبوو ئێستاش بوونەتە داردەستی ئەمریكا‪.‬‬ ‫جێ���ی باس���ە‪ ،‬لەتوركی���ا تائێس���تاش رەخنەگرتن‬ ‫لەبنەماكانی سیستمی كەمالیزم و پرسیارخستنە سەر‬ ‫ئەو بەندانە دەستووریانەی ئایدیۆلۆژیای كەمالیزمی‬ ‫لەسەر وەستاوە تابۆیە و نابێ تانەی لێبدرێ‪ .‬هەندێ‬ ‫لەچاودێران وا دەبینن ك���ە ئەردۆغان دەخوازێ بەم‬ ‫هەنگاوانەی ئەم هێڵە سوورانە بەرەو كاڵ بوونەوە ببا‬ ‫و بۆ ئەمەش لەزۆربەی بۆنە و مەراسیمەكاندا پارتی‬ ‫كۆماریی گەل و دامەزرێنەرەكەی (مستەفاك كەمال‬ ‫ئەتاتوك) تووش���ی رەخنە و ئیحراج���ی دەكاتەوە‪.‬‬ ‫هەر بۆی���ە پرس���ی كۆمەڵكوژییەكەی دەرس���یم بە‬ ‫كارتێكی گوش���اری گرنگ دادەنرێ بەدەس���ت ئاك‬ ‫پارتی و ئەردۆغانەوە‪ .‬سەرەڕای ئەمەش كوردەكان و‬ ‫عەلەوییەكان بەچاوی گومانەوە لەم پۆزشهێنانەوەیەی‬ ‫ئەردۆغ���ان دەڕوان���ن‪ .‬بەتایب���ەت الیەنگرانی پارتی‬ ‫كۆم���اری گەل ئەو هەن���گاوەی س���ەرەكوەزیران بە‬ ‫هەنگاوێكی تاكتیكانە ل���ەدژی پارتی كۆماری گەلی‬ ‫بەرهەڵس���تكار دەزانن‪ ،‬كە لەو س���ەردەمەدا خاوەن‬ ‫دەسەاڵت بووە‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫نەك هەر تەنها‬ ‫ئەنجامدەرانی‬ ‫تاوانەكان‪،‬‬ ‫بەڵكو خودی‬ ‫تراژیدییاكەش‬ ‫بەتەواوەتی‬ ‫سڕێنراوەتەوە‪.‬‬ ‫ئەمڕۆ‪ ،‬ناتوانیت‬ ‫پەیڤی دەرسیم‬ ‫لەسەر هیچ‬ ‫نەخشەیەكی توركیا‬ ‫بدۆزیتەوە‬

‫‪9‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪10‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫گویل داوای هەڵدانەوەی ئەرشیڤی دەرسیم‪-‬ی كرد‬ ‫لەالیەكی دیكەوە‪ ،‬عەبدوڵاڵ گویل س���ەركۆماری توركیا لەس���ەر‬ ‫ماڵپەڕی یوتوبە وەاڵمی چەند پرسیارێكی دەربارەی رووداوەكانی‬ ‫دەرس���یم دایەوە و روونیكردەوە كە بە هەڵدانەوەی ئەو دۆسیەیە‬ ‫و كردنەوەی ئارش���یڤەكان هیچ كێش���ەك دروس���ت نابێت‪ .‬گویل‬ ‫بەمش���ێوەیە دوا‪« :‬ئەم بابەتە لەم رۆژانەی دواییدا وتوێژی زۆری‬ ‫لەبارەیەوە كراوە‪ ،‬لەڕاستیدا من پێشتریش ئەو بابەتەم لەسااڵنی‬ ‫زانكۆدا خوێندووە‪ .‬مێژووی ئێمە مێژوویەكی گەورەیە‪ ،‬بەاڵم لەناو‬ ‫مێژوودا رۆژانی خۆش و ناخۆشیش هەیە‪ .‬لەمێژووی نزیكی ئێمەدا‬ ‫رووداوی دەرسیم رووداوێكی تاڵ و بەئازارە»‪ .‬پاشان سەركۆماری‬ ‫توركیا روونیكردەوە‪« :‬كە بە بڕوای ئەو بەكردنەوەی ئەرشیڤەكان‬ ‫هیچ كێشەیەك دروست نابێت‪ ،‬واڵتانی گەورە لەڕووبەڕووبوونەوەی‬ ‫مێ���ژووی خۆیان ناترس���ن‪ ،‬ئێمە دەتوانین لەمەڕ ئەو پرس���انەی‬ ‫گفتوگۆی���ان لەس���ەر دەكرێ ئارش���یڤی خۆم���ان بكەینەوە‪ ،‬من‬ ‫لەمبارەیەوە هیچ كێشەیەك بەدی ناكەم»‪.‬‬ ‫سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان‪:‬‬ ‫هەڵوێستی ئازایانەی ئەردۆغان بڕوایەكی بەهێز لە نێو‬ ‫كۆمەڵگەی كوردی دەخوڵقێنێ‌‬ ‫لەكاردانەوەیەكی س���ەرۆكایەتی هەرێمی كوردس���تاندا لەبەرامبەر‬ ‫پۆزش���هێنانەوەی ئەردۆغ���ان لەمەڕ دۆزی دەرس���یم‪ ،‬وتەبێژێك‬ ‫بەناوی س���ەرۆكایەتی هەرێم گوتی‪« :‬ئێمە بەڕێز و ستایش���ەوە‬ ‫پێش���وازیی لەو لێدوانانەی بەڕێز ئەردۆغ���ان دەكەین و پێمانوایە‬ ‫لێدوان���ی بوێر وئازایانەی لەمجۆرە‪ ،‬نووس���ینەوەی س���ەرلەنوێی‬ ‫واقعییەتی مێژوویێكە كە تێیدا مەرگەساتی نەخوازراو دەرهەق بە‬ ‫ك���ورد روویانداوە‪ ،‬ئەم هەنگاوە هەروەها زیاتر رێگا لەبەردەم ئەو‬ ‫سیاس���ەتی كرانەوەیە خۆش دەكات كە توركیا گرتوویەتیە بەر‪،‬‬ ‫بۆیە هەڵوێس���تی ئازایانەی لەم شێوەیە متمانە و بڕوایەكی بەهێز‬ ‫لە نێو كۆمەڵگەی كوردی دەخوڵقێنێ‌‪.‬‬ ‫هەر لەدرێژەی لێدوانەكەدا هاتووە‪« :‬بێگومان ئەنجامی گرتنەبەری‬ ‫ئەم هەڵوێستەیە خزمەت بە هەموو الیەك دەگەیەنێ‌ و بنەماكانی‬ ‫ئاشتی كۆمەاڵیەتی توندوتۆڵ دەكات‪ ،‬هاوكات پرۆسەی كرانەوەی‬ ‫دیموكراتیش لە توركیا بەرەو قۆناخێكی پڕشنگدار دەبات»‪.‬‬ ‫پێكهێنانی لیژنەی بەدواداچوونی راستییەكان‬ ‫لەچەن���د رۆژی رابردوودا بوڵەند ئارینج جێگری س���ەرەكوەزیرانی‬ ‫توركیا رایگەیاند كە كۆمس���یۆنێكی بەدواداچوونی راس���تییەكان‬ ‫لەپەرلەمان���ی توركیا پێكدەهێنرێت بۆ ئاش���كراكردنی راس���تییە‬ ‫مێژووییەكانی پەیوەست بە كۆمەڵكوژییەكەی دەرسیم‪.‬‬ ‫جێی باس���ە‪ ،‬لەس���ااڵنی ‪ 1938 -1937‬خەڵكی ش���اری دەرسیم‬ ‫كە زۆربەیان ك���وردی عەلەوین ڕاپەڕینێكی���ان لەدژی حكومەتی‬ ‫توركیا لەس���ەردەمی سەرۆكی ئەوس���ای توركیا عیسمەت ئینۆنۆ‬ ‫بەرپاكرد ء ڕاپەڕینەكەش بە سەرۆكایەتیی سەید رەزا ئەنجامدرا‪.‬‬ ‫ب���ۆ بەرپەرچدانەوەی ئ���ەو ڕاپەڕینەش‪ ،‬س���وپای توركیا هەموو‬ ‫جۆرە چەكێكی بەكارهێنا بەچەكی كیمیاییش���ەوە كە بووە مایەی‬ ‫كوژرانی نزیكەی ‪ 14‬هەزار كەس لەخەڵكی ئەو ناوچەیە‪ .‬دواتریش‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫س���ەید رەزا ء ش���ەش كەس���ی دیكەی رابەری ئەو ڕاپەڕینە كە‬ ‫روویانكردبووە ش���اری ئەالزغ بۆ دانوستاندن لەسەر راگرتنی ئەو‬ ‫شەڕە‪ ،‬لەالیەن حكومەتی توركیاوە لەسێدارەدران‪.‬‬ ‫لەم���اوەی چەن���د رابردوودا ئ���ەو بیرەوەرییە تااڵن���ە رووبەرێكی‬ ‫بەرفراوانی���ان لەرۆژنامەكانی توركیادا داگیرك���رد ء بەتایبەتیش‬ ‫دوابەدوای لێدوانەكانی حس���ێن ئایگ���ون‪-‬ی پەرلەمانتاری پارتی‬ ‫گەلی كۆماری لەش���اری دەرس���یم‪ ،‬ك���ە تێی���دا رایگەیاند «ئەو‬ ‫كۆمەڵكوژییە بەئاگاداریی و رەزامەندیی دەوڵەت و پارتی كۆماری‬ ‫گ���ەل ئەنجامدراوە و ئەوەی كە گوایە مس���تەفا كەمال ئەتاتورك‬ ‫بێئاگابووە لەو كوشتارە ئەفس���انەیە‪ .‬دوابەدوای ئەویش لێدوانە‬ ‫ئاگرینەكەی ئەردۆغان بە پۆزش���هێنانەوەی بۆ كارەساتی دەرسیم‬ ‫وەك بۆمبایەك لەنێو رۆژەڤی توركیادا تەقیەوە و بووە سەرباسی‬ ‫زۆربەی میدیاكانی توركیا‪.‬‬ ‫زۆرب���ەی مێژوونووس���انی توركیا لەئێس���تا بەگرنگ���ی باس لەوە‬ ‫دەكەن كە پێویس���تە توركی���ا لەگەڵ مێژووی خۆی���دا رووبەڕوو‬ ‫ببێنەوە‪ ،‬مێژووی توركیا چەندین الپەڕەی تەڵخی هاوشێوەی ئەم‬ ‫رووداوانەی دەرس���یمی تێدایە‪ ،‬كە تا ئێستا بۆ خەڵكی ئەو واڵتە‬ ‫هەڵنەدراوەتەوە‪ ،‬بەاڵم ئێس���تا ئەردۆغ���ان بەم هەنگاوەی یەكێك‬ ‫لەو الپەڕە سەرپۆش���كراوانەی بۆ گەالنی توركیا و هەموو جیهان‬ ‫هەڵدای���ەوە‪ .‬هەر بەپێی ئ���ەو بەڵگەنامانەی كە ئاش���كرا كراون‪،‬‬ ‫مس���تەفا كەمال ئەتاتورك كە ب���ە باوكی توركیای نوێ و مۆدێرن‬ ‫ناس���راوە‪ ،‬ئەو كاتە س���ەركۆماری توركیا بووە و زڕ كچێكی خۆی‬ ‫یەكەم فڕۆكەوانی ژن بووە كە لەبۆردومانی دەرس���یم بەش���داری‬ ‫كردووە‪.‬‬ ‫ڕۆشنبیرانی توركیا چی دەڵێن؟‬ ‫پەیوەس���ت بەم مژارە‪ ،‬موس���تەفا ئاكیۆڵ نووس���ەر لەڕۆژنامەی‬ ‫حورییەت دەیلی نیوز نووسیویەتی‪ « :‬ئەوەی كە لەساڵی ‪1937‬دا‬ ‫لەدەرس���یم روویدا‪ ،‬بریتیبوو لەنموونەیەك���ی زەقی (تیرۆریزمی‬ ‫دەوڵەت) لەدژی دانیش���تووانێكی یاخیب���وو‪ .‬نزیكترین نموونەی‬ ‫كۆمەڵكوژی هاوش���ێوە كە لە یادم بێت ئەوەی رژێمی س���وریایە‬ ‫لەشاری حەمما لەساڵی ‪ .1982‬ئەوە لەحزەیەكی مێژوویی بێزراو‬ ‫بوو كە ئێمەی تورك دەبێت شەرمەزاربین لەئاستیدا‪ .‬بەاڵم ئەوانەی‬ ‫كە ش���ایەنی زۆرترین شەرمەزارین‪ ،‬ئەو كەسانەن كە بەئاگاییەوە‬ ‫بەرپرسیارێتی نەخشەداڕێژەریی كۆمەڵكوژیەیان دەشاردەوە ء بۆ‬ ‫چەند دەیەیەكە دەڵێن ئەتاتورك (بێئاگابووە) لەو ئۆپەراسیۆنەی‬ ‫دژ بەخەڵكی دەرسیم ئەنجامدراوە گوایە لەوكاتەدا (زۆر نەخۆش)‬ ‫بووە‪.‬‬ ‫لەدرێ���ژەی وتارەكەیدا موس���تەفا ئاكیۆڵ نووس���یویەتی‪« :‬نەك‬ ‫هەر تەنه���ا ئەنجامدەرانی تاوانەكان‪ ،‬بەڵكو خودی تراژیدییاكەش‬ ‫بەتەواوەتی سڕێنراوەتەوە‪ .‬ئەمڕۆ‪ ،‬ناتوانیت وشەی دەرسیم لەسەر‬ ‫هیچ نەخش���ەیەكی توركیا بدۆزیتەوە‪ ،‬بەوپێیەی بەگوێرەی یاسا‬ ‫ناوی ئەو پارێزگایە گۆڕدراوە بۆ (تونجەلی) ء كاتێك بەدووەمین‬ ‫فڕۆكەخان���ەی ئیس���تانبوڵدا تێدەپەڕیت كە بەناوی (س���ەبیحە‬ ‫گۆكچەن)ەوەی���ە‪ ،‬زڕ كچەك���ەی ئەتاتورك‪ ،‬لەوێ نووس���راوە كە‬

‫(س���ەبیحە یەكەمین فڕۆكەوانی جەنگی���ی مێینەی توركیا بووە)‬ ‫ء پێت ناڵێن ك���ە بەهرەكانی بۆمبارانكردن لەكوێ فێربووە جگە‬ ‫لەدەرس���یم!!‪ .‬بەاڵم راس���تییەك بۆ هەتاهەتایە ناشاردرێتەوە و‬ ‫ئێم���ەش قەرزارباری حوس���ێن ئایگ���ۆن‪-‬ی پەرلەمانتاری پارتی‬ ‫گەلی كۆمارین كە س���ەر بە تونجلییە ء پێی گوتین كە ئیمپراتۆر‬ ‫جلوبەرگ���ی لەبەردا نەبووە‪ .‬هەر دوابەدوای ئەو لێدوانە رۆژنامەی‬ ‫رادی���كاڵ چەندین دیكیۆمێنتی باڵوك���ردەوە كە خودی ئەتاتورك‬ ‫فەرمانەكانی دەركردووە»‪.‬‬ ‫لەالیەك���ی دیكەوە محەمەد عەلی بیران���د لەوتارێكدا لە ڕۆژنامەی‬ ‫حوڕییەت‪-‬ی توركی بەمشێوەیە س���ەرنجەكانی خۆی دەردەبڕێ‪:‬‬ ‫«ئەمڕۆ پارتی كۆماریی گەل خراوەت���ە قەفەزی تۆمەتبارییەوە‪.‬‬ ‫زنجیرەیەك تۆمەت دروس���ت دەكرێ كە تەنانەت مستەفا كەمال‬ ‫ئەتات���ورك‪-‬ی دامەزرێنەری توركیای نوێ���ش دەگرێتەوە‪ .‬لەگەڵ‬ ‫ئەوەش���دا‪ ،‬ئێمە وەك واڵت‪ ،‬دەبێت نەك تەنیا دەرسیم بخەینەوە‬ ‫بەرچاوی خۆمان‪ ،‬بەڵكو هەموو مێژوومان‪ .‬هەموو واڵتان‪ ،‬زوو یان‬ ‫درەنگ‪ ،‬دەبێت رووبەڕووی الیەنە تەڵخەكانی رابردوویان ببنەوە‪.‬‬ ‫ناتوانن خۆیان لەوە قوتار بكەن‪ .‬ئێمە تائێس���تا هەمیش���ە شەرم‬ ‫دایگرتووی���ن بەرامبەر رابردووەكەم���ان و نەمانتوانیوە هەڵەكانی‬ ‫رابردوومان بوێرانە و خاكییانە باس بكەین‪ .‬ئێمە بەدەردی س���ێ‬ ‫مەیموونەكە چوین! (نابینین‪-‬نابیستین –نادوێین)!!»‪.‬‬ ‫لەدرێ���ژەی وتارەكەی بیراند دا هات���ووە‪« :‬دۆزی ئەرمەنییەكان‬ ‫دەچێتە ئ���ەو خانەیەوە ك���ە كاتێك رووداوێكی وەه���ا هەژێنەر‬ ‫بەئاشكرا دەردەكەوێت‪ ،‬ئیدی ناتوانین گوێی لێ كەڕ بكەین‪ .‬ئێمە‬ ‫تەنه���ا خۆمان گێل دەكەین بەوەی ك���ە نكۆڵی لێدەكەین‪ .‬ئەگەر‬ ‫ئەم رووبەڕووبونەوەیە بەجدی وەربگرین‪ ،‬ئەوا دەبێتە دەستكەوت‬ ‫بۆم���ان‪ .‬با چیت���ر فرتوفێڵ نەكەی���ن ء هەنگوین ل���ە ژەهرەكە‬ ‫هەڵنەسووین! ئەرك نەبێت پێم بڵێ بۆچی بترسین؟ بەوە خۆمان‬ ‫رزگارناكەین كە بڵێین‪ :‬ئەوە ئێمە نەبووین عوسمانییەكان بوون‪،‬‬ ‫وا یادی ‪ 100‬س���اڵەی كارەس���اتی ئەرمەنیی���ەكان نزیكدەبێتەوە‪.‬‬ ‫ئەگەر هەنگاو نەنێین‪ ،‬خەڵك بەهەڵە بڕیارمان لەس���ەر دەدات و‬ ‫تاوانەكان بەئێمەوە دەلكێنن و تووشی زیان و ئازاری تاڵتردەبین‪.‬‬ ‫بە پەردەپۆشكردن ء نكۆڵیكردن هیچ بەدەست ناهێنین‪ .‬ئەوەمان‬ ‫لەیادنەچێت كە لەگۆش���ەیەكی مێشكماندا هەمیشە ئەم هەستەی‬ ‫تێدا دەبێت‪ :‬دەبووایە ش���تێكمان بكردایە‪ .‬ئەو هەستەش هەرگیز‬ ‫الناچێت و دەمێنێت»‪.‬‬ ‫بیراند پۆزشهێنانەوەكەی سەرۆك تورگۆت ئۆزاڵ وەك نموونەیەك‬ ‫دەهێنێتەوە كاتێك بەر لەچەند س���اڵێك سەردانی جەزائیری كرد‬ ‫و داوای لێبوردنی كرد‪ ،‬چونكە لەماوەی كۆڵۆنیالیزمی فەرەنسیدا‬ ‫پش���تگیریی ش���ەڕی رزگاریی جەزائیری نەكردبوو؟ چی روویدا؟‬ ‫چیمان لەكی���س چوو؟ بەپێچەوان���ەوە لەقازانجم���ان بوو‪ .‬بۆیە‬ ‫ئەو بەسیاس���ەتمەدار و دەس���ەاڵتدارانی ئێس���تای توركیا دەلێ‪:‬‬ ‫«وەرنە پێش���ەوە‪ ،‬با كێشە سیاس���ییە ناوخۆییەكانمان بخەینە‬ ‫الوە و لەگۆش���ەیەكی فراوانترەوە تەماشای رووداوەكە بكەین‪ .‬با‬ ‫رووبەڕووی رابردوومان ببینەوە»‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪11‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫«هەڵوێستی كلچدارئۆغڵو بە ناوی‬ ‫عەلەوییەكان مایەی شەرمە»‬ ‫وتوێژ لەگەڵ پرۆفیسۆر جەنگیز گولەچ‬ ‫پرۆفیس���ۆر دكتۆر جەنگیز گولەچ‪ ،‬سەرۆكی پێشووی ئینیس���تیتۆتی عەلەوییەكان‪ ،‬داوای لێبوردنی سەرۆك وەزیران‬ ‫لەمەڕ كۆمەڵكوژییەكەی دێرسیمی بە گرینگ نرخاند و گوتی «پارتی كۆماریی گەل كە تاكە حیزبی ئەو سەردەمە بوو‪،‬‬ ‫لەو بابەتە رزگاری نابێت‪ .‬هەڵوێستی كلچدارئۆغڵو لە بەرامبەر ئەو كۆمەڵكوژییەدا كە سەرۆك وەزیران لە بەرامبەریدا‬ ‫داوای لێبوردنی كرد‪ ،‬مایەی شەرمە»‪.‬‬ ‫لەگەڵ بەدیموكراتبوونی توركیا‪ ،‬الپەڕە رەشەكانی رابردووی‪ ،‬تاك تاك هەڵدەدرێنەوە‪ .‬بۆ نموونە گفتوگۆی زیاتر لەمەڕ‬ ‫كۆمەڵكوژیی ئەرمەنییەكان دەستیان پێكردووە‪ ،‬هەروەها گفتوگۆ لەسەر ئەوە دەكرێت كە ئایا ئاتاتورك دیكتاتۆر بووە‬ ‫یان نەبووە‪ .‬یەكێك لەو الپەڕە رەش���انە‪ ،‬كۆمەڵكوژیی دێرس���یمە لەساڵی ‪ 1937‬هەتا ‪ 38‬كە چیتر ئەو رووداوانە بۆ‬ ‫مێژوونووسەكان بەجێ ناهێڵدرێن و سەرۆكوەزیرانی توركیا بە هۆی ئەو رووداوانەوە داوای لێبوردنی كرد‪.‬‬ ‫لە بەرامبەر ئەو داوای لێبوردنەی سەرۆك وەزیراندا‪ ،‬كەمال كلچدارئۆغڵو‪ ،‬سەرۆكی پارتی كۆماریی گەل كە بە رەچەڵەك‬ ‫كورد و عەلەوییە و خەڵكی شاری دێریسمە‪ ،‬گوتی «واز لە داوای لێبوردن بهێنن و ئەو كارە بۆ مێژوونووسەكان بەجێ‬ ‫بهێڵن»‪ .‬خودی كلچدارئۆغڵوش دەزانێ كە رووداوەكانی دێرسیم ئەوەندە روون و ئاشكران كە ناكرێت بۆ مێژوو بەجێ‬ ‫بهێڵدرێن‪ .‬ئەمە دەقی ئەو چاوپێكەوتنەیە كە ڕۆژنامەی تەرەف‪-‬ی توركی لەگەڵی سازداوە‪.‬‬

‫>>>‬

‫‪12‬‬

‫كۆمەڵكوژیی‬ ‫دێرسیم‪ ،‬بە‬ ‫مەبەستی‬ ‫دروستكردنی‬ ‫توركێكی‬ ‫نەرمونیان ئەنجام‬ ‫درا‬

‫‪ ‬سەرۆك وەزیران بۆ دێرس���یم داوای لێبوردنی كرد‪.‬‬ ‫ئەم داوای لێبوردنە چ واتایەكی هەیە؟‬ ‫ س���ەرۆك وەزی���ران هەنگاوێكی مێژووی���ی بێ وێنەی‬‫ن���اوە‪ .‬قۆناخەكە ه���ەر لێرەدا ناوەس���تێت‪ ،‬چونكە ئەم‬ ‫داوای لێبوردنە‪ ،‬تەنیا بە دێرس���یمەوە سنووردار نابێت‪.‬‬ ‫توركیا بوێرانەتر لە رابردوو و هەڵەكانی خۆی دەڕوانێت‪.‬‬ ‫وەاڵمدانەوەی ئەو هەنگاوە بە قس���ەی وەك «س���ەرۆك‬ ‫وەزیران راس���تگۆ نیی���ە» ی���ان «داوای لێبوردن بەش‬ ‫ناكات»‪ ،‬بە مەبەستی سووكایەتین‪.‬‬ ‫‪ ‬بە بڕوای تۆ دێرسیم چییە؟‬ ‫ دێرس���یم كۆمەڵكوژیی���ە‪ ،‬تەنان���ەت جینۆس���ایدە‪.‬‬‫بەرپرسەكانیش���ی‪ ،‬كاربەدەس���تەكانی ئ���ەو كات���ەی‬ ‫حكوومەت���ن‪ ،‬بە ئاتاتوركیش���ەوە‪ .‬تەنانەت ئاتاتورك لە‬ ‫نزیكەوە لە ئۆپەراسیۆنەكەی روانیوە و بەڕێوەی بردووە‪.‬‬ ‫تاكە حیزبی ئەو كاتە‪ ،‬واتە پارتی كۆماریی گەل‪ ،‬ناتوانێ‬ ‫لەم بابەتە رزگاری بێت‪.‬‬ ‫‪ ‬بۆچی كوشتارێكی ئەوەندە خوێناوی رووی دا؟‬ ‫ بۆ روونكردنەوەی ئەمە‪ ،‬تەنیا روانین لە كێشەی دێرسیم‬‫بەس نییە‪ .‬پێویستە س���ەیری پێشووتری بكرێت‪ .‬دوای‬ ‫چەند ساڵ ئەو كادیرانەی كۆماریان دادەمەزراند‪ ،‬هەر لە‬ ‫س���ەرەتاكانەوە‪ ،‬لەگەڵ بیر و باوەڕە جیاوازەكان تووشی‬ ‫كێشە بوون و رێگەی توندوتیژیان بۆ سەركوتكردنی ئەوانە‬ ‫گرتە بەر‪ .‬كێش���ەی یەكەم‪ ،‬س���اڵی ‪ 1920‬لە دەوروبەری‬ ‫یۆزگات‪ ،‬لەگەڵ سەرهەڵدانی چاپانئۆغڵو دەستی پێكرد‪.‬‬

‫ئەم س���ەرهەڵدانە زۆر ب���اس ناكرێت‪ ،‬بەاڵم زۆر گرینگە‪.‬‬ ‫چونك���ە دامەزرێنەرانی كۆمار‪ ،‬ئەو س���ەرهەڵدانەیان لە‬ ‫رێگەی چەكدارەكانی چەركەز ئەدهەمەوە سەركوت كرد‪.‬‬ ‫دووەمیان س���اڵی ‪ 1921‬لە كۆچگری سەری هەڵدا‪ .‬لەم‬ ‫سەرهەڵدانەش���دا ئەو پێكهاتەی���ەی دژایەتیی دەكرێت‪،‬‬ ‫كوردایەتیی���ە و ئەویش بە توندوتی���ژی وەاڵم درایەوە‪.‬‬ ‫هەرچی رووداوی س���ێیەمە‪ ،‬سەرهەڵدانی شێخ سەعیدی‬ ‫پیرانە‪ .‬ئەو س���ێ رووداوە‪ ،‬لە ماوەی چوار پێنج س���اڵدا‬ ‫روویان دا و كەمالیستەكان بە شێوەیەكی زۆر توند و بە‬ ‫بەكارهێنانی توندوتیژی سەركوتیان كردوون‪.‬‬ ‫جیاوازییەكانیان كوشت‬ ‫‪ ‬بۆچی و بە چ ئامانجێك؟‬ ‫ دامەزرێنەرانی كۆمار‪ ،‬پالنی یەكڕەنگكردنی توركیایان‬‫داڕشتبوو و ئەو سەرهەڵدانانش وەك هەلێك لەم پێناوەدا‬ ‫دەبین���دران‪ .‬بۆ ئەم���ەش توندوتیژی ب���ە رەوا بیندرا‪.‬‬ ‫مەبەس���تیان دامەزراندنی واڵتێكی وێكچوو بوو‪ .‬لە ساڵی‬ ‫‪1924‬ەوە خێرا دەبێت و تەواوی جیاوازییەكانی نێو واڵت‬ ‫لێك نزیك دەكرێنەوە‪ 20-15 .‬س���اڵی سەرەتای كۆمار‪،‬‬ ‫مێژوویەكی خوێناوی لە پ���اش خۆی بەجێ دەهێڵێت و‬ ‫تا رادەیەك لەو كارەیدا سەركەوتوو دەبێت‪ .‬پرسی كورد‬ ‫نموونەیەكی ئەمەیە‪ ،‬گفتوگۆكردنمان لەسەر رووداوەكانی‬ ‫دێرسیم‪ ،‬نموومەیەكی ئەمەن‪.‬‬ ‫‪ ‬دێرس���یم ناس���نامەیەكی نیوە كورد‪ ،‬نیوە عەلەوی‬ ‫هەیە‪ .‬كاتێك بە وردی دەڕوانین‪ ،‬بۆچی دوای ئەو هەموو‬

‫ئ���ازارە‪ ،‬عەلەوییەكان هەم لەگەڵ پارتی كۆماریی گەل و‬ ‫هەم روانینیان بۆ ئاتاتورك ئەوەندە لێك دوور نین؟‬ ‫ هەموومان دەزانین كە لە ساڵەكانی سەرەتای كۆماردا‬‫عەلەویی���ەكان یارمەتی���ان دا‪ .‬چونكە رژێم���ی كۆمار لە‬ ‫روانگەی ئەوانەوە‪ ،‬پێشكەوتنێك بوو لە چاو عوسمانی‪.‬‬ ‫لە الیەك���ی دیك���ەوە عەلمانیبوونی رژێم‪ ،‬ل���ە روانگەی‬ ‫ش���ێوازی ژیانی عەلەوییەكانەوە ش���یاو بوو‪ .‬بەاڵم رژێم‬ ‫ل���ە ‪1924‬ەوە‪ ،‬عەلەوییەكان���ی ئینكار ك���رد‪ ،‬وەزارەتی‬ ‫كاروباری ئایینی‪ ،‬بەپێی ئیسالمی سوننە بەڕێوە دەبرا و‬ ‫عیبادەتخانەكانی عەلەوییەكان داخران‪.‬‬ ‫‪ ‬لە كاتێك���دا دەوڵەت لە الیەك���ەوە عەلەوییەكان لە‬ ‫بەرژەوەندی���ی خۆیدا بەكار دەهێنێ���ت‪ ،‬هەنگاو هەنگاو‬ ‫بەرەو كۆمەڵكوژیی دێرس���یم دەڕۆی���ن‪ ،‬ئەمە پارادۆكس‬ ‫نییە؟‬ ‫ بەڵێ‪ ..‬رژێم عەلەوییەكانی دێرس���یم وەك هەڕەشەیەك‬‫بۆ س���ەر خۆی دەبینێ���ت‪ .‬لە س���ەرەتای ‪1930‬ەكانەوە‬ ‫سیاس���ەتێكی تایبەت ل���ە بەرامبەر ناوچەك���ەدا پەیڕەو‬ ‫دەكات‪ .‬لەم روانگەیەوە رووداوەكانی ‪ 1938-1937‬تەنیا‬ ‫لە ماوەی یەك دوو س���اڵدا ئەنجام ن���ەدراون‪ ،‬بەڵكو لە‬ ‫ماوەی حەوت هەش���ت س���اڵدا هەنگاو بە هەنگاو پالنی‬ ‫بۆ داڕێژراوە‪.‬‬ ‫‪ ‬ئەوەی دێرسیم تایبەت دەكات چییە؟‬ ‫ ل���ە چەند روانگەیەك���ەوە گرینگە‪ .‬س���ەرەتا لە رووی‬‫جوگرافییەوە شوێنێكی تایبەتە‪ .‬شوێنێكی داخراو بووە‬

‫ك���ە زۆرتر خۆی بەڕێوە ب���ردووە‪ .‬دووەم‪ ،‬عەلەوییەكانی‬ ‫دێرس���یم ل���ە عەلەوییەكان���ی دیكە جی���اوازن‪ .‬هەرچی‬ ‫سێیەمە‪ ،‬گرینگترین تایەفە و عەشیرەتەكان لە روانگەی‬ ‫عەلەوییەكانەوە لێرەن‪ .‬واتە هەم بە هۆكاری سیاس���ی و‬ ‫هەم بی���ر و باوەڕەوە‪ ،‬دەوڵەت وەك «س���ەری كونێر»‬ ‫دەیبینێ���ت‪ .‬رێك ئەم دەس���تەواژەیەش ب���ەكار هێندرا‪.‬‬ ‫كۆمەڵكوژی���ی دێرس���یم‪ ،‬بە مەبەس���تی دروس���تكردنی‬ ‫توركێكی نەرمونیان ئەنجام درا‪.‬‬ ‫‪ ‬هەڵوێستی پارتی كۆماریی گەل و كلچدارئۆغڵو پاش‬ ‫داوای لێبوردنی سەرۆك وەزیران چۆن دەبینیت؟‬ ‫ ل���ە پ���اش روونكردنەوەك���ەی حوس���ێن ئایگونەوە‪،‬‬‫هەڵوێستی پارتی كۆماریی گەل و كلچدارئۆغڵو بەرامبەر‬ ‫مەسەلەكە‪ ،‬مایەی شەرمە‪.‬‬ ‫‪ ‬دوای ئەمە دەبێ چی بكرێت؟‬ ‫ تەنیا باس لە دێرس���یم بكەین‪ ،‬حەس���ەن س���التوك و‬‫تەواوی ئ���ەو لێكۆڵەرانەی زۆر بە ناوچەكەوە س���ەرقاڵ‬ ‫بوون���ە‪ ،‬دەبێ داوای یارمەتیان ل���ێ بكرێت و لە رێگەی‬ ‫شایەتحاڵەكانەوە ئەرش���یڤێك دروست بكرێت‪ .‬هەنگاوی‬ ‫س���یمبۆلیك بە مەبەس���تی قەرەبووكردن���ەوەی خێزانە‬ ‫زیانب���ارەكان بنرێ���ت‪ .‬چونك���ە ئازارەك���ە زۆر نوێیە و‬ ‫منداڵەكانی ئەو خێزانانەی لە دێرسیم كوژراون‪ ،‬هێشتا لە‬ ‫ژیاندان‪ .‬تەواوی ئەرشیڤەكان و سەرەتاش ئەرشیڤەكانی‬ ‫سوپا دەبێ بكرێنەوە‪ .‬ئاشكراكردنی تەواوی راستییەكان‪،‬‬ ‫لە روانگەی چارەكردنی ئازارەكان زۆر گرینگە‪.‬‬

‫>>>‬

‫رووداوەكانی‬ ‫‪1938-1937‬‬ ‫تەنیا لە ماوەی‬ ‫یەك دوو ساڵدا‬ ‫ئەنجام نەدراون‪،‬‬ ‫بەڵكو لە ماوەی‬ ‫حەوت هەشت‬ ‫ساڵدا هەنگاو بە‬ ‫هەنگاو پالنی بۆ‬ ‫داڕێژراوە‬

‫‪13‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫دەرسیم و سەرۆكی دەرسیم سەید رەزا‬

‫‪‬‬

‫ئیبراهیم گوجلو‪ -‬ئامەد‬

‫‪14‬‬

‫دەرسیم‪ ،‬ناوچەیەك و شارێكی تایبەتی باكووری كوردستانە‪.‬‬ ‫دەوروبەری دەرس���یم بە زنجیرەیەك چیا پێچراوە‪ .‬سروشتی‬ ‫ناوچەكە زۆر جوان و سەرنجڕاكێش���ە‪ .‬لە دەرس���یم كوردی‬ ‫كورمانجی‪ ،‬زازایی و عەلەوی دەژین‪ ،‬بەاڵم زۆرینەیان كوردی‬ ‫زازایین‪.‬‬ ‫دەرس���یم لەس���ەردەمی ئیمپراتۆریای عوس���مانیدا‪ ،‬هەم بە‬ ‫تایبەتمەندی���ی مەزهەب���ی خۆیەوە‪ ،‬هەم ب���ە تایبەتمەندیی‬ ‫نیمچە ئۆتۆنۆمی خۆیەوە ببووە مایەی سەرئێشەیەكی گەورە‬ ‫بۆ حكومەتی ناوەندی س���وننی‪ .‬بۆیەش حكومەتی ناوەندی‬ ‫بۆ ئەوەی دەرس���یم بخاتە ژێر ركێ���ف و كاریگەری خۆی و‬ ‫حوكم لەسەر خەڵكی دەرس���یم بكات‪ ،‬چەندین جار هێرشی‬ ‫كردۆتە س���ەر دەرسیم و زیانێكی گەورەی بەخەڵكی دەرسیم‬ ‫گەیاندووە‪.‬‬ ‫دوای هەڵوەش���انەوەی ئیمپراتۆریای عوس���مانی‪ ،‬دەوڵەتی‬ ‫نەتەوەیی و یونیتاری تورك وەك میراتگری ئەو دروس���تبوو‪،‬‬ ‫دەرسیم بۆ دەوڵەتی نوێی توركیا بووە دومەڵێك‪ .‬بۆیە دەرسیم‬ ‫هەم بە كارەكتەری مەزهەبی خۆیی و هەم بە س���ەربەخۆیی‬ ‫و ئۆتۆنۆم���ی بوون���ی خۆی لەبەرامبەر دەوڵەتی ئیس�ل�ام و‬ ‫س���وننی و لەبەرامبەر دەوڵەتی یونیتار و كۆڵۆنیالیست بووە‬ ‫ئاستەنگ‪ .‬لەبەرئەوە دەبووایە پاكتاو بكرێ‪.‬‬ ‫بەاڵم لەسەرەتای دروس���تبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی توركدا‬ ‫لەناوچەكانی (كۆچگ���ری‪ ،‬بەدلیس‪ ،‬ئامەد‪ ،‬پیران و ئاگری)‬ ‫ڕاپەڕینی میللی كورد هەبوون‪ ،‬دەوڵەتی كۆلۆنیالیستی تورك‬ ‫هەلی بۆ نەڕەخس���ا تا هێرش بكاتە س���ەر دەرس���یم‪ ،‬دوای‬ ‫ئەوەی لەناوچەی ئاگری ڕاپەڕینی نەتەوەیی كورد خەفە كرا‬ ‫ئینجا نۆرەی دەرسیم هات‪.‬‬ ‫دەوڵەتی نەتەوەیی تورك بۆ ئەوەی قەوارەی نیمچە ئۆتۆنۆمی‬ ‫دەرس���یم لەباربب���ات‪ ،‬هێرش���ێكی گەورەی بردە س���ەری‪.‬‬ ‫بۆی���ەش وەك دەگوترێ‪ ،‬دەوڵەتی تورك نەیتوانی هێرش���ی‬ ‫س���ەر دەرس���یم بكات‪ ،‬لەبەرئەوەی لەدەرسیم ڕاپەڕینێك بۆ‬ ‫سەربەخۆیی كوردستان پێكهات‪.‬‬ ‫دەوڵەتی تورك بۆئەوەی س���تاتۆی نیمچە ئۆتۆنۆمی دەرسیم‬ ‫لەبەریەكهەڵوەشێنێتەوە هێرشی كردە سەر دەرسیم‪ .‬خەڵكی‬ ‫دەرسیم بە س���ەركردایەتی سەید رەزا بۆ ئەوەی بەرگری لە‬ ‫س���تاتۆی نیمچە ئۆتۆنۆمی خۆی بكات دەستی بە بەرخودان‬ ‫كرد‪ .‬لەئەنجامی بەرخۆدانی دەرس���یمییەكان و هێرشەكانی‬ ‫ب���ەردەم ئەو بەرخۆدانە بە دەی���ان هەزار كورد كوژران و بە‬ ‫دەیان هەزاریش���یان لەدەرسیم نەفی كران و راگوێزران‪134 ،‬‬ ‫گوندی ئەو دەڤەرەش چۆڵ و سوتماك كرا‪.‬‬ ‫***‬ ‫سەید رەزا س���ەرۆكی بەرخۆدانەكەی دەرسیم بوو‪ .‬میللەتی‬ ‫كورد ب���ۆ ئەوەی لە دەرس���یم ماف���ە نەتەوەییەكانی خۆی‬ ‫لەبەرامب���ەر دەوڵەتی داگیركاری تورك بپارێزێ دەس���تی بە‬

‫بەرخۆدان كرد‪ ،‬دەرسیم ویس���تی كە سەربەخۆیی و ئازادی‬ ‫خ���ۆی لەبەرامبەر دەوڵەتی تورك بپارێزێ‪ .‬لەئەنجامدا لەژێر‬ ‫چەپۆكی س���وپای توركدا كۆمەڵكوژییەكی گ���ەورە ڕوویدا‪.‬‬ ‫بەگوێرەی یاسای نێودەوڵەتی ئەوەی لە دەرسیم لەبەرامبەر‬ ‫نەتەوەی كورد پیادە كرا‪ ،‬كۆمەڵكوژی سیستماتیك و قۆناخی‬ ‫ژینۆسایدێكی بەردەوام لە كوردستان دەستی پێكرد‪.‬‬ ‫ئەوكاتەی كۆمەڵكوژییەكە لەدەرس���یم ئەنجامدرا‪ ،‬لەئەوروپا‬ ‫فاش���یزم لەوپەڕی پێش���كەوتنی خۆیدا ب���وو و هەلومەرجی‬ ‫جەنگ���ی جیهانی دووەم س���از و ئامادەب���وو‪ .‬توركیا لەگەڵ‬ ‫ئەڵمانیا لەیەك بەرەدا بوو و سوپای دەوڵەتی تورك لەالیەن‬ ‫سەرفاماندارەكانی ئەڵمانیا مەشقیان پێكرابوو‪.‬‬ ‫س���ەرۆكی سەرهەڵدانی دەرسیم سەید رەزا‪ ،‬لەنێوان ‪10 -5‬ی‬ ‫ئەیلولی ‪ 1937‬لەناوچەی ئەرزنجان لەهەلومەرجی موزاكەری‬ ‫سیاسیدا‪ ،‬پێش كۆمەڵكوژییەكەی دەرسیم بە دیل گیرا‪.‬‬ ‫دەوڵەتی تورك س���ەید رەزای لە ئەرزنجان هێنایە خارپووت‪.‬‬ ‫س���ەید رەزا خۆی���ی و كوڕەك���ەی و هاوڕێیان���ی لەناوچەی‬ ‫خارپ���ووت ل���ەدادگای تایبەت���ی ئیس���تقالل دادگایی كران‪.‬‬ ‫دوای ئەنجامدانی دادگاییەكی نادادوەرانە‪ ،‬س���ەرۆكی كوردان‬ ‫س���ەید رەزا و حەوت لەهاوڕێیانی بەخێرایی دادگایی كران و‬ ‫بەحوكمی لەسێدارەدان سزادران‪.‬‬ ‫لەبەرئ���ەوەی س���ەرۆك س���ەید رەزا تەمەنی گ���ەورە بوو و‬ ‫كوڕەكەش���ی تەمەنی بچووك بوو‪ ،‬بەپێی یاساكانی دەوڵەتی‬ ‫توركیا دەبووایە لە س���ێدارە نەدرێن‪ .‬هەزار مخابن دەوڵەتی‬ ‫تورك بۆ ئەوەی سەید رەزا لەسێدارە بدات ژمارەی ساڵەكانی‬ ‫بچ���ووك ك���ردەوە و بەهەمان ش���ێوە ژمارەی س���اڵەكانی‬ ‫كوڕەكەش���یان گەورە كرد تاك���و هەرچی زووە لەس���ێدارە‬ ‫بدرێن‪.‬‬ ‫من پێش دوو ساڵ لەچاوپێكەوتنێكی تەلەڤزیۆنی كەناڵ تورك‬ ‫باسی ئەو سیاسەتە دڕندانەیەی دەوڵەتی توركم كردبوو‪.‬‬ ‫سەرۆكی كوردان سەید رەزا و هاوڕێیانی‪ ،‬لە ‪1937/11/16 -15‬‬ ‫دوو مانگ دوای دەستگیركردنیان لەسێدارە دران‪.‬‬ ‫س���ەید رەزا لەساڵی ‪ 1856‬دا لە دەرس���یم هاتۆتە دنیاوە‪.‬‬ ‫ئەو لە بنەماڵەیەكی پێش���ەنگی دەرسیم بووە‪ .‬كوڕی سەید‬ ‫ئیبراهیم بووە‪ ،‬كە خاوەن پەروەردەیەكی تەندروست بوونە‪.‬‬ ‫سەید رەزا كوڕی چوارەمی س���ەید ئیبراهیم و لەعەشیرەتی‬ ‫شێخ حەسەن بووە‪.‬‬ ‫س���ەید رەزا مرۆڤێكی زۆر عەگی���د و جوامێر بوو‪ ،‬بەگوێرەی‬ ‫بیرەوەرییەكانی ئیحس���ان س���ەبری چاگالیانگیل ئەو كاتەی‬ ‫سەید رەزا بۆ پەتی سێدارە دەبەن‪ ،‬بەخۆی سەهبای سێدارە‬ ‫لەژێر قاچەكانی دوورە دەخاتەوە‪.‬‬ ‫ئیحس���ان س���ەبری چاگالیانگیل لەبەرامبەر ئەو هەڵوێستەی‬ ‫سەید رەزا تووشی سەرسوڕمان دەبێ‪ ،‬بۆیە سەید رەزا پێش‬ ‫لەس���ێدارەدانی بە دەنگێكی بەرز‪ ،‬زوڵم و زۆرداری دەوڵەتی‬

‫تورك دەهێنێتە سەر زمان‪.‬‬ ‫***‬ ‫دەرس���یم لەبەرئەوەی شارێكی كوردس���تان بوو سووتێندرا‪،‬‬ ‫خەڵكی دەرس���یم لەبەرئەوەی كورد بوون ڕەش���ەكوژ كران‪.‬‬ ‫وەك دەگوترێ دەرس���یم لەبەر ناسنامەی عەلەوی بوونەكەی‬ ‫س���وتماك و رەش���ەكوژ نەك���را‪ ،‬چونكە لە گەل���ێ ناوچەی‬ ‫دیكەی توركیا عەلەوی هەبوون‪ ،‬بۆیەش دەوڵەتی تورك ئەو‬ ‫ڕەشەكوژییەی لە دەرسیم ئەنجامیداوە‪ ،‬لەهەرێمەكانی دیكە‬ ‫ئەنجامی نەداوە‪.‬‬ ‫دیسانەوە بەپێی مێژووی فەرمی دەوڵەتی تورك‪ ،‬لە دەرسیم‬ ‫بەرخۆدان لەپێناو مافەكانی میللەتی كورد و س���ەربەخۆیی‬ ‫كوردستان نەكراوە‪ .‬بەاڵم نامەیەكی سەید رەزا كە بۆ وەزیری‬ ‫دەرەوەی بریتانیا نووسیویەتی ئەو تێڕوانینە بەدرۆ دەخاتەوە‪.‬‬ ‫س���ەید رەزا لە نامەكەی خۆیدا زۆر بە ئاشكرا باسی زوڵم و‬ ‫زۆرداری دەوڵەتی تورك لەس���ەر گەلی كورد دەكات‪ .‬سەید‬ ‫رەزا نامەكەی لەس���ەر ناوی «ژەنڕاڵی دەرسیم» نووسیوە و‬ ‫ناردوویەتی‪ .‬لەنامەكەیدا دەڵێت‪:‬‬ ‫بەڕێز وەزیر‪..‬‬ ‫ساڵیانی ساڵە كە حكومەتی توركیا هەوڵدەدا بۆئەوەی گەلی‬ ‫كورد ئاس���میلە بكات‪ ،‬ڕۆژنامە و چاپەمەنییەكانیان قەدەخە‬ ‫دەكات‪ ،‬ئەو كەس���انەی بەزمانی كوردی قس���ە دەكەن سزا‬ ‫دەدات‪ ،‬كوردان لەكوردستانەوە بەرەو ئەنادۆڵیا نەفی دەكات‬ ‫و بەمش���ێوە درێژە بە زوڵ���م و زۆرداری دەدات‪ .‬هەرچەندە‬ ‫حكومەت���ی توركی���ا پەیماننامەیەكی تایبەت���ی هەیە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئێستا دەیەوێ داخیڵی دەرسیم بێت‪.‬‬ ‫لەبەرامبەر ئەو هێرش���ەی دەوڵەت���ی تورك‪ ،‬بۆ ئەوەی كورد‬ ‫لە دەرس���یم كۆچ نەك���ەن و لە ئەنادۆڵیا ئاس���میلە نەبن و‬ ‫گیان لەدەس���تنەدەن‪ ،‬بۆ ئەوەی كە خۆیان بپارێزن‪ ،‬لەساڵی‬ ‫‪ 1930‬دا چ���ۆن كە كورد لەپێناو ئەوەی بەرگری لەخۆی بكا‬ ‫لەچیاكانی ئارارات و زیالن و دەشتی بازید چەكیان هەڵگرت‪،‬‬ ‫دەرسیمییەكانیش چەكیان هەڵگرت‪.‬‬ ‫س���ێ مانگە كە لەواڵتی كوردستانی ئێمەدا شەڕێكی سەخت‬ ‫و باربار درێژەی هەیە‪ .‬هەرچەندە ئێمە لەبەرامبەر دەوڵەتی‬ ‫تورك لەڕووی چەك و تفاقەوە خاوەن ئیمكانیات نین‪ ،‬بەاڵم‬ ‫م���ن و هاوڕێیان���م لەبەرامبەر دەوڵەتی تورك س���ەركەوتانی‬ ‫گەورەمان پێكهێناوە‪ ،‬دەوڵەتی تورك لەبەرامبەر سەرهەڵدان‬ ‫و بەرخۆدان���ی ئێمەدا‪ ،‬گون���د و ش���ارەكانمان بۆردومان و‬ ‫سوتماك دەكات‪ .‬بۆمبی كیمایی بەكاردەهێنێ‪.‬‬ ‫گرتووخانەكانی دەوڵەتی تورك س���یخناخ كراوان لە كوردی‬ ‫بێت���اوان‪ ،‬رۆش���نبیران دەكوژرێن و گوللەب���اران دەكرێن و‬ ‫لەس���ێدارە دەدرێن و بەرەو ناوچە دوورە دەستەكانی توركیا‬ ‫نەفی دەكرێن‪.‬‬ ‫من لەسەر ناوی ملیۆنان كورد دەنگی خۆم بە ئێوە دەگەیەنم‬ ‫و من لەئێوە دەخوازم كە ئێوە هاوكاری گەلی كورد بكەن‪.‬‬ ‫(‪)......‬‬ ‫سەید رەزا‪ ،‬بەرخۆدانی دەرسیم‪ ،‬راپەڕینی نەتەوەی كورد و‬ ‫بەشێك لەڕاپەڕینەكانی كورد حساب دەكات‪.‬‬

‫***‬ ‫لەم سااڵنەی دواییدا ئەو گفتوگۆیانەی لەبارەی كۆمەڵكوژی‬ ‫دەرسیم لەپەرلەمانی توركیا كراوەتە رۆژەڤ زۆر گرنگن‪.‬‬ ‫لەم ڕۆژانەی دواییدا لەنێو پارتی كۆماریی گەل دا لەگەڵ‬ ‫هەڵوێس����تی حوسێن ئایگون ئەو گفتوگۆیانە گەرموگوڕتر‬ ‫بوونە‪ .‬حوسێن ئایگون لەمەڕ كۆمەڵكوژییەكەی دەرسیمدا‬ ‫پارتی كۆماریی گەل تاوانبار دەكات‪ .‬بۆیەش كەمالیست و‬ ‫فاشیستەكانی نێو پارتی كۆماری گەل بە توندی لەدژدی‬ ‫حوسێن ئایگون دەركەوتن‪.‬‬ ‫س����ەرۆكوەزیرانیش‪ ،‬زۆر بەئاش����كرا و بەدەنگ����ی ب����ەرز‬ ‫باس����ی ئەوەی كرد كە لە دەرس����یم قڕكردن و ژینۆساید‬ ‫ئەنجامدراوە‪.‬‬ ‫لەبەرئ����ەوە ئ����ەو گفتوگۆ فەرمیان����ەی لەتوركیا دەكرێن‪،‬‬ ‫هەلێك����ی گرنگ ب����ە كوردان دەبەخش����ێ تا ل����ەدادگای‬ ‫نێودەوڵەتی داوای بەجینۆسایدناس����اندنی ئەو دۆس����ێیە‬ ‫بكەن‪.‬‬ ‫***‬ ‫میللەت����ی ك����ورد و رێكخس����تنەكانی كە بەدەیان س����اڵە‬ ‫خاوەنداری لە س����یمبۆل و س����ەرۆكەكانی خۆیان دەكەن‪،‬‬ ‫ئەمس����اڵیش زۆر بەگوڕوتینەوە خاوەندارییان لەدەرسیم و‬ ‫سەرۆكەكەی سەید رەزا و هاوڕێكانی كرد‪ ،‬ئەم هەڵوێستە‬ ‫زۆر گرنگە و دەبێ درێژەی پێبدرێ‪.‬‬ ‫دەوڵەتی تورك دەیەوێ لەنێوان كورداندا فیتنەی مەزهەبی‬ ‫و دیالێكتی دروس����ت بكات‪ ،‬وەك (سوننی و عەلەوی) و‬ ‫(كورمانجی و زازایی)‪ .‬دەبێ كوردان بەهیچ كلۆجێك رێگا‬ ‫بۆ ئەم دووبەرەكی و جیاوازییانە خۆش نەكەن‪.‬‬ ‫ل����ە ئامەد گروپی دیالۆگی دیجلە‪ -‬فوڕات لە ‪2011/11/12‬‬ ‫دا ی����ادی س����ەید رەزا و ش����ەهیدانی دەرس����یمی ب����ەرز‬ ‫ڕاگرت‪ .‬بەهەمان شێوە لەئیس����تانبوڵیش لەم ساڵیادەدا‬ ‫بەرنامەیەك����ی دەوڵەمەند بۆ س����ەید رەزا و ش����ەهیدانی‬ ‫دەرسیم رێكخرا‪ .‬دەبێ ئەمجۆرە ڕێوڕەسم و ئامادەكارییانە‬ ‫بۆ بیرخس����تنەوەی كارەساتی دەرسیم درێژەی پێبدرێ و‬ ‫پیرۆز رابگیرێ‪.‬‬ ‫***‬ ‫سەید رەزا س����ەرۆكێكی نەتەوەیی كورد بووە‪ ،‬شەهیدانی‬ ‫دەرس����یم ش����ەهیدی نەتەوەیی كورد بوون‪ ،‬ناس����نامەی‬ ‫دەرس����یم كوردستانییە‪ ،‬هەم زازا و هەم كورمانجن‪ .‬كورد‬ ‫ه����ەم عەلەوی و هەم س����وننەن‪ .‬كورد هەم ئێزدی و هەم‬ ‫موسڵمان و هەم كریستیانن‪ .‬بۆیە دەبێ ئێمە كوردایەتی‬ ‫وەك كارەكتەرێك����ی هاوبەش قەبووڵ بكەین و لەدژی هەر‬ ‫جۆرە جیاوازییەك دەركەوین‪.‬‬ ‫س����ەید رەزا و شەهیدانی دەرس����یم‪ ،‬وەك هەموو سەرۆك‬ ‫و شەهیدەكانی كوردس����تان لەدڵی ئێمە ژیاون و دەژین‪.‬‬ ‫بۆی����ە دەبێ هەموو كوردێك خاوەنداری لە دۆزی س����ەید‬ ‫رەزا و س����ەرۆكەكانی دیكەی كوردس����تان بكات و هەوڵی‬ ‫خ����ۆی بخاتەگەڕ تا دۆزی ژینۆس����ایدی كوردان بەفەرمی‬ ‫قەبووڵ بكرێ‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪15‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫بێ سەلماندنی رابردوو‪ ،‬هیچ شتێك نابێتە رابردوو‪...‬‬

‫‪16‬‬

‫ب���ێ رووبەڕووبوونەوەیەك���ی راس���تیانە لەگەڵ‬ ‫راب���ردوو‪ ،‬بەدەس���تهێنانی ئاش���تی و ئارامی و‬ ‫ئازادی‪ ،‬لەم واڵتەدا ئەگەرێكی زۆر كەمی هەیە‪.‬‬ ‫لە ژیانمدا یەكەم جارە لە كۆنفرانس���ێك لەمەڕ‬ ‫دێرسیم دەڕوانم‪.‬‬ ‫دێرسیم لە ساڵی ‪:1938-1937‬‬ ‫پێناسكردنی جینۆسایدێك‪.‬‬ ‫بەم شێوەیە دەست پێ دەكەم‪« :‬دەمەوێ باس‬ ‫لە كوش���تارەكان بكەم‪ ،‬لەبیركردن و گوش���ار‬ ‫خستنە سەر ئازارەكان دەویسترێت‪.‬‬ ‫بەم شێوەیە بەردەوام دەبم‪:‬‬ ‫«ل���ە س���ەرچاوەی ئازارەكان���دا‪ ،‬ناس���نامەی‬ ‫ئینكارك���راو هەی���ە‪ ،‬ش���ێوازی ژی���ان هەی���ە‪،‬‬ ‫رەچەڵەك���ی ئینكاركراو هەیە‪ .‬هەروەها دەمەوێ‬ ‫باس لە ناس���نامەی ئایینی و مەزهەبی بكەم كە‬ ‫لە بنچینەی ئازارەكاندا جێ دەگرن‪ .‬ناس���نامە‬ ‫و رەچەڵ���ەكان لەن���او ناچن‪ .‬ئ���ازارەكان لەبیر‬ ‫ناكرێن»‪.‬‬ ‫دەپرسم‪:‬‬ ‫هیچ بنەماڵەیەك ما ئازار نەچێژێت؟‬ ‫ب���ێ رووبەڕووبوونەوەیەك���ی راس���تیانە لەگەڵ‬ ‫راب���ردوو‪ ،‬بەدەس���تهێنانی ئاش���تی و ئارامی و‬ ‫ئازادی‪ ،‬لەم واڵتەدا ئەگەرێكی زۆر كەمی هەیە‪.‬‬ ‫ئام���اژە ب���ەوە دەدەم كە ئازاری دێرس���یم‪ ،‬لە‬ ‫الیەن مێ���ژووی تەرتەلەوە (وەرگێڕ‪ :‬ئەو ناوەی‬ ‫س���اڵی ‪ 1938‬بە دێرسیم دەگوترا) چۆن هەوڵی‬ ‫فەرامۆش���ی درا‪ .‬باس لەوە دەكەم كە ساڵیانی‬ ‫س���اڵ كورد و عەلەوییەكان چ���ۆن ئازاریان لە‬ ‫شارەكانیان ژێر خاك كرد‪.‬‬ ‫دەڵێم كە تەنانەت تەرمی شێخ رەزاش لەناو برا‪،‬‬ ‫گۆڕەگەشی تێك درا‪.‬‬ ‫مێژووی فەرمیی دەڵێ‪:‬‬ ‫لە درۆدا دەژیت!‬ ‫كاتێ���ك س���ەید رەزا بۆ پەتی س���ێدارە دەبرا‪،‬‬ ‫هاوارەكەی كە دەیگوت «منداڵی كەربەالین‪ ،‬بێ‬ ‫هەڵە و ب���ێ تاوانین‪ .‬ئەمە عەیبە! ئەمە زوڵمە‪،‬‬ ‫تاوانە»‪ ،‬هێشتا لە گوێماندا دەزرینگێتەوە‪.‬‬ ‫س���ەیر بكەن‪ ،‬تەنانەت دوای حەفتا ساڵ‪ ،‬وەك‬ ‫حەیدەر ئیشك دەڵێ‪:‬‬ ‫«دێرس���یم ئیت���ر ل���ە خ���ەوی زس���تانی‬

‫‪‬‬

‫حەسەن جەمال*‬

‫هەڵدەستێت‪»...‬‬ ‫ئیحسان سەبری چاغاڵیانگیل كە ئەو سەردەمە‬ ‫یەكێك لە بەڕێوەبەرانی ئاس���ایش بوو (ساڵی‬ ‫‪ 1960‬ل���ە حكوومەتی دێمیرێل���دا بووە وەزیری‬ ‫دەرەوە)‪ ،‬بەرامب���ەر كەم���ال كلچدارئۆغڵ���و كە‬ ‫خۆشی خەڵكی دێرسیمە‪ ،‬دەڵێ‪:‬‬ ‫پەنامان بۆ ئەش���كەوتەكان بردبوو‪ .‬س���وپا لە‬ ‫نێو ئەش���كەوتەكاندا غ���ازی ژەه���راوی بەكار‬ ‫هێنا»‪ .‬خەڵكەكەی وەك مش���ك ژەهراوی كرد‪.‬‬ ‫لە ‪1937‬ەوە هەتا ‪ ،1940‬خەڵكی دێرس���یمیان‬ ‫كوشت»‪.‬‬ ‫موحسین باتور پاشا كە یەكێك لە فەرماندەكانی‬ ‫هێزە ئاس���مانییەكان بووە و دواتر لە دێرس���یم‬ ‫ئەركەكانی بەجێ گەیاندووە‪ .‬كە واژۆی ئەویش‬ ‫بە كۆدەتاكەی ‪12‬ی ئادارەوە دیارە‪ ،‬بەم شێوەیە‬ ‫باس لە ئەركەكەی پێشووتری دەكات‪:‬‬ ‫«كەمێك ل���ە دووری ئەلعەزیز و لە داوێنەكانی‬ ‫چی���ای خارپ���وت‪ ،‬كۆمەڵەیەكم���ان بە خێوەت‬ ‫دروس���ت ك���رد‪ .‬ماوەی���ەك دواتر ب���ە ئامانجی‬ ‫پەرت���ەك‪ ،‬وەڕێ كەوتی���ن و نزیكەی دوو مانگ‬ ‫ئەركەكانمان لەوێ بەجێ گەیاند‪ .‬داوای لێبوردن‬ ‫لە خوێنەرانم دەكەم و خۆم لە خوێندنەوەی ئەم‬ ‫بەشە دەپارێزم»‪.‬‬ ‫ئەركی تایبەت چی بوو؟‬ ‫موحس���ین پاش���ا لەبەر چی دەیان ساڵ دواتر‬ ‫خوێی لە گێڕانەوەی دزییەوە؟‬ ‫مانگی شوباتی س���اڵی ‪ ،1991‬كاتێك دێمیرێل‬ ‫س���ەرۆكی ‪( DYP‬پارت���ی رێگەی راس���ت) و‬

‫ئۆپۆزیس���یۆن بوو‪ ،‬ش���ەوێك ل���ە ئەنقەرە و لە‬ ‫یانەی ئاناتۆلی‪ ،‬پێی گوتم‪:‬‬ ‫«ساڵی ‪ ،1980‬سوپا داوای «یاسای دێرسیم»ی‬ ‫لێ كردم‪ .‬نەم���دا‪ ،‬پێم گوتن داوای ئەمە لە من‬ ‫مەكەن‪ .‬لە دێرس���یم ش���تی مەترس���یدار رووی‬ ‫دابوو‪.‬‬ ‫س���ەرەڕای تێپەڕبوونی ‪ 70‬س���اڵ‪ ،‬ئەم الپەڕە‬ ‫رەشەی مێژوومان‪ ،‬هێشتا هەر شاراوەیە و هەوڵی‬ ‫لەبیركردنی دراوە و س���ەرەڕای یاس���اغنەبوونی‬ ‫ئەرش���یڤەكانی دەوڵەت‪ ،‬هێش���تا نەكراوەتەوە‪،‬‬ ‫تەنیا ئازار نییە‪ .‬لە هەمان كاتدا كارەساتە‪.‬‬ ‫هەر وەك جەعفەر سۆڵگوت دەڵێ‪:‬‬ ‫ئەگ���ەر نەیس���ەلمێننی‪ ،‬هی���چ ش���تێك نابێتە‬ ‫رابردووو»‪.‬‬ ‫س���ەما كایگوسوز‪ ،‬ئاماژە بەوە دەدات كە دایك‬ ‫و باوكی بەرلەوەی رووداوەكانی ‪38‬ی دێرسیمم‬ ‫بۆ بگێڕنەوە‪ ،‬دەڵێ ‪:‬م���رۆڤ لەبەرچی بێدەنگ‬ ‫دەبێت؟ زۆر بیرم كردەوە‪ .‬شەرم‪ ،‬زۆرترین رادە‬ ‫م���رۆڤ بێدەنگ دەكات‪ ..‬مرۆڤێك‪ ،‬چۆن ئەمانە‬ ‫لەگەڵ مرۆڤێكی دیك���ە دەكات؟ رەنگە دایك و‬ ‫باوكم نەیانویستبێت هەس���تی زوڵملێكراوی بۆ‬ ‫من بەجێ بهێڵن‪ .‬بەڵكو نەیانویستبێت هەستی‬ ‫قین و تۆڵەس���ەندنەوەم سنوور ببەزێنێت‪ .‬بەاڵم‬ ‫پەنگخواردنەوەی ئازار مەترسیدارە‪»...‬‬ ‫ساڵی ‪ 2010‬كاتێك لە بەرلین سەیری كۆنفرانسی‬ ‫دێرس���یمم دەكرد‪ ،‬لە الیەكیشەوە لە دەفتەری‬ ‫یادداشتەكەمدا شتم دەنووسی‪.‬‬ ‫لە سووچێكیدا ئەمە نووسراوە‪:‬‬ ‫«ئای���ا ئەمان���ە بەرپرس���یاری كۆمەڵكوژی���ی‬ ‫دێرس���یمن؟ ئاتاتورك‪ ،‬عیسمەت ئینۆنو‪ ،‬جەالل‬ ‫بایار ‪»...‬‬ ‫دوا گوتە‪:‬‬ ‫داوای لێبوردنی ئەردۆغان بە هۆی دێرس���یمەوە‬ ‫مێژووییە‪ ،‬هەڵوێس���تی كەم���ال كلچدارئۆغڵو‪،‬‬ ‫سەرۆكی پارتی كۆماریی گەل‪ ،‬ئازاردەرە‪.‬‬ ‫ئەمەش رێگەی تێدەچێت‪:‬‬ ‫ئەم هەڵوێستەی ئەردۆغان‪ ،‬سەركەوتنی ئەوانەی‬ ‫لە دژی درۆ رادەپەڕن و كۆدەتایەك بۆ مێژووی‬ ‫فەرمییە‪.‬‬ ‫* نووسەر لە رۆژنامەی میللییەت‪-‬ی توركی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫من بە هۆی داوای لێبوردنی دێرسیم‪،‬‬ ‫ئەوەندەی ئێوە وەخرۆش نەهاتم‬ ‫هەموو كەس بە داوای لێبوردنی س����ەرۆك وەزیران بە ناوی‬ ‫دەوڵ����ەت و بە هۆی كۆمەڵكوژیی دێرس����یم‪ ،‬زۆر وەخرۆش‬ ‫هات‪.‬‬ ‫داننان بەوەی كە «لە دێرس����یم سەرهەڵدان نەبووە‪ ،‬بەڵكو‬ ‫وەك بیانووی����ەك بۆ كۆمەڵكوژی ب����ەكار هێندرا»‪ ،‬هێنانە‬ ‫زمانی راستییە مێژووییەكان بەم زمانە سادە و راستگۆیە‪،‬‬ ‫هەموو مرۆڤێكی هەژاند‪...‬‬ ‫ب����ەاڵم كاتێك بیر لە راس����تییەكانی ئەم واڵتە و س����ەرۆك‬ ‫وەزیران دەكەمەوە‪ ،‬تەنانەت ئەم داوای لێبوردنەش ئەوەندە‬ ‫هەستم نابزوێنێت‪...‬‬ ‫ئەوەندە بوێر‪ ،‬راس����تگۆ و وریاییەی س����ەرۆك وەزیران‪ ،‬بە‬ ‫هۆی ترس����نۆكی‪ ،‬درۆزنی و بێئاگاییەی ئۆپۆزیس����یۆن لە‬ ‫رابردوویەتی‪...‬‬ ‫ئەم كاردانەوەیەی س����ەرۆك وەزیران‪ ،‬ب����ە هۆی بڕوای بە‬ ‫داوای لێبوردن نییە‪ ،‬بە هۆی هەیەجانی لە روونكردنەوەی‬ ‫راس����تییە مێژووییەكانیش نییە‪ ،‬ب����ۆ ئەوەش نییە كە ئێمە‬ ‫بكاتە بەش����ێك لە دیموكراسییەكی پێشكەوتوو‪ ..‬بە بڕوای‬ ‫من بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆش����اییەیە كە ترسنۆكیی كەمال‬ ‫كلچدارئۆغڵو–بە هۆی ئەوەی كە كەسێكی زیرەكە‪ -‬دروستی‬ ‫كردووە‪.‬‬ ‫ناوی خۆی لەو الپەڕەیە نووسی كە دەچێتە مێژووەوە‪.‬‬ ‫***‬ ‫دەڵێن «ئەمە چی دەگۆڕێت»؟‬ ‫دەڵێن «ئەمە داوای لێبوردنێكی زۆر گرینگە»‪...‬‬ ‫دەڵێ����ن «س����ەرۆك وەزیرانی ئ����ەم واڵتە دەریخس����ت كە‬ ‫واڵتەكەمان توان����ای رووبەڕووبوونەوە لەگ����ەڵ درۆیەكانی‬ ‫خۆی هەیە»‪...‬‬ ‫دەڵێن «راستیی ئاتاتوركی ئاشكرا كرد»‪...‬‬ ‫دەڵێن «ئیتر ناتوانن پاشەكشە لەمە بكەین»‪...‬‬ ‫دەڵێن «ئەم واڵتە ئیتر واڵتێكی وەهایە»‪...‬‬ ‫بەاڵم‪...‬‬ ‫منی����ش دەڵێم «بەدەر لە گەمە سیاس����ییە ناوچەییەكانی‬ ‫سەرۆك وەزیران‪ ،‬دیموكراتنەبوونی زۆر شت دەگۆڕێت»‪...‬‬ ‫دەڵێم «دەی با بۆ ‪ ،1915‬بۆ س����ەرهەڵدانی شێخ سەعید‪،‬‬ ‫كۆمەڵكوژیی سیواس����یش داوا لە سەرۆك وەزیران بكەین‪،‬‬ ‫داوای لێبوردن بكات‪ ..‬با بزانین چی دەبێت»‪.‬‬ ‫***‬ ‫دووبارە دەڵێن «دەی دێرس����یم راب����ردووی روون كردەوە‬ ‫یانیش»‪...‬‬ ‫«سەرۆك وەزیران ئەمەی كرد»‪...‬‬ ‫«ویستی ئەمە بكات‪ ،‬خستیە بەرچاو‪ ،‬بڕوای پێ كرد»‪...‬‬ ‫«حەقی نەكرد چەپڵەی بۆ لێ بدەین»‪...‬‬

‫بە دڵنیاییەوە حەقی كرد‪...‬‬ ‫ئاش����كرابوونی راس����تیی دێرس����یم بەم ش����ێوەیە‪ ،‬قابیلی‬ ‫گفتوگۆبوون‪ ،‬توانای گوتنی ئەوەی كە ئاتاتورك پالنداڕێژ‬ ‫و جێبەجێ����كاری ئەم كۆمەڵكوژییە بووە‪ ،‬بۆ مێژووی ئێمە‬ ‫زۆر گرینگە‪ ،‬رەوشێكە كە رابردووی پڕلە درۆ لە بنچینەوە‬ ‫دەهەژێنێت‪...‬‬ ‫***‬ ‫بەاڵم نەبوونی بڕوای سەرۆك وەزیران بەوەی كردوویەتی‪ ،‬بە‬ ‫النی كەمەوە زۆربوونی ئەم ئەگەرە‪ ،‬نیگەرانم دەكات‪...‬‬ ‫من دەمەوێ س����ەرۆك وەزیرانێ����ك كە ئەمەی پێ دەكرێت‪،‬‬ ‫رەجەب تەیب ئەردۆغانێك كە ئەمەی پێ دەكرێت‪ ،‬كەسێك‬ ‫بێت كە بە راستی پێی بكرێت‪ ،‬تەنیا بە هۆی لەبەرچاوگرتنی‬ ‫بەرژەوەندییە سیاس����ییەكانیەوە نەبێت‪ ،‬بەڵكو بە خواستی‬ ‫گۆڕینی توركیاوە بتوانێ بیانكات‪...‬‬ ‫لەو بڕوایەدا نیم‪...‬‬ ‫بێ ئەوەی كوردەكان سەرەتاییترین مافەكانی هاوواڵتیبوون‬ ‫بەدەست بهێنن‪...‬‬ ‫بێ ئەوەی پرس����ی كورد لە بنچینەوە چارە نەكرێت‪ ،‬خوێن‬ ‫نەوەس����تێت‪ ،‬من بە تەواوەتی بڕوام ب����ەم داوای لێبوردنە‬ ‫نییە‪...‬‬ ‫***‬ ‫باشە داوای لێبوردنی دێرسیم زۆر گرینگە‪...‬‬ ‫بەاڵم ئایا پرسی ئەرمەنییەكان گرینگ نییە؟‬ ‫پرسی كورد كە هێشتا چارە نەكراوە‪ ،‬گرینگ نییە؟‬ ‫مافە دیموكراتیكەكانی كوردەكان گرینگ نییە؟‬ ‫ئەو ریس����واییە حقووقیان����ەی روویان داوە و هێش����تا روو‬ ‫دەدەن‪ ،‬گرینگ نین؟‬ ‫بۆچ����ی ئەوان چ����ارە ن����اكات‪ ،‬بۆچی داوای لێب����وردن لە‬ ‫رووداوەكان����ی ئەو بابەتانەش ناكات‪ ،‬بۆچی راس����تیی ئەو‬ ‫مەسەالنە روون ناكاتەوە؟‬ ‫م����ن بڕوا بەو كەس����انە دەكەم كە لە هەم����وو بابەتێكدا بە‬ ‫هەمان شێوە هەڵسوكەوت بكات‪.‬‬ ‫داوای لێبوردنی ئەردۆغان بە هۆی كۆمەڵكوژیی دێرس����یم‬ ‫گرینگە بەاڵم‪...‬‬ ‫بە رادەی پێویس����ت نییە‪ ،‬گش����تگیر نییە‪ ،‬خ����اوەن بنەما‬ ‫نییە‪.‬‬ ‫بۆ ئەوەی بەم شێوەیە بێت‪ ،‬پێویستە لە هەموو بابەتێكدا‬ ‫هەمان راستیی و بوێرییە بنوێنێت‪.‬‬ ‫بە هۆی ئەوەی كە تا ئێس����تا ئەوەمان نەبینیوە‪ ،‬من وەك‬ ‫خەڵك����ی دیكە ل����ە روونكردنەوەكانی دێرس����یم وەخرۆش‬ ‫نایەم‪.‬‬ ‫* نووسەر لە رۆژنامەی وەتەن‪-‬ی توركی‬

‫سەنەم ئاڵتان*‬

‫‪‬‬

‫‪17‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫بیانووەكانی دێرسیم‬

‫‪‬‬

‫‪18‬‬

‫گوالی گۆكتورك*‬

‫بەرەی بەرامبەر پارتی داد و گەشەپێدان كە بە داوای لێبوردنی‬ ‫ئەردۆغان بەرامبەر كوشتاری دێرسیم تووشی نۆبەتێ هاتوون‪،‬‬ ‫ب����ۆ دۆزینەوەی بیانووی����ەك بۆ خۆدەربازكردن لەم رەوش����ە‪،‬‬ ‫هەڵوێستی زۆر ناشیاو لە خۆیان نیشان دەدەن‪.‬‬ ‫لە كاتێكدا رەوش����ەكە ئاڵۆز بووە‪ ،‬دەستبەجێ بە بڕوبیانووی‬ ‫بێوات����اوە پڕ كرایەوە‪ .‬گەرچی ئەم بیانووانە هیچیان ش����یاوی‬ ‫وەاڵمدانەوە نین؛ هەر دەستیان لێ بدەن‪ ،‬پەرش و باڵو دەبن‪،‬‬ ‫ب����ەاڵم دووبارەش با هەندێك لەوانەی ی����اری بە ئاگر دەكەن‪،‬‬ ‫بهەژێنین‪.‬‬ ‫ئیدعای ئەوە دەكرێت كە سەید رەزا پیاوی ئینگلیزەكان بووە‬ ‫و چەكدارەكانی هێرشیان كردووەتە سەر دوو سەربازگە‪ .‬ئەمانە‬ ‫تەنانەت ئەگەر راس����تیش بن –واتە ئەگەر تەنانەت رووبەڕووی‬ ‫بزووتنەوەی����ەك ببنەوە كە س����ەرچاوەكەی ل����ە دەرەوە بێت‪-‬‬ ‫دیسانیش كوشتنی ‪ 13‬هەزار كەس بە مەبەستی سەركوتكردنی‬ ‫سەرهەڵدانێك‪ ،‬هیچ بیانووهەڵگر نییە‪.‬‬ ‫ئەم رووداوە‪ ،‬س����ەركوتكردنی س����ەرهەڵدانێك نییە –تەنانەت‬ ‫ئەگەر ئەو كات ناویشی لێ نەنرابێت‪ -‬جینۆسایدە‪ .‬بە مەبەستی‬ ‫سڕینەوەی كورد و عەلەوی لە ناوچەی دێرسیم ئەنجام دراوە‪.‬‬ ‫ئەگەر وا نەبێت‪ ،‬كوش����تنی منداڵی س����ەر بێشكە‪ ،‬چۆن روون‬ ‫دەكرێتەوە؟‬ ‫كڵێشەی «هەلومەرجەكانی ئەو سەردەمە»‬ ‫ئەگ����ەر لەم����ە تێپەڕین‪ ،‬بیانووی����ەك كە زیاتری����ن رادە بەكار‬ ‫هێن����دراوە‪ ،‬ئ����ەم كڵێش����ەیەیە‪« :‬رووداوەك����ە دەب����ێ بەپێی‬ ‫هەلومەرجەكانی ئەو س����ەردەمە هەڵبسەنگێندرێت» و دەڵێن‬ ‫«لە هەلومەرجی بوونی شۆڕش����دا‪ ،‬ش����تی وەه����ا روو دەدات‪،‬‬ ‫بە مەبەس����تی پاراس����تنی یەكپارچەیی دەوڵەتی نەتەوەیی كە‬ ‫ت����ازە دامەزراوە‪ ،‬لە س����نووردەرچوونی لەم ش����ێوەیە‪ ،‬قابیلی‬ ‫تێگەیشتنن»‪.‬‬ ‫رەنگ����ە ئەوانەی ئەمە دەڵێن‪ ،‬ئاگایان لێ نەبێت‪ ،‬بەاڵم تەواوی‬ ‫زاڵمەكانی مێژوو‪ ،‬لە روانگەی خۆیانەوە هۆكاری رێگەپێدراویان‬ ‫هەب����ووە‪ .‬هیچ ئیمپراتۆر‪ ،‬س����وڵتان یانی����ش دیكتاتۆرێك كە‬ ‫زوڵم����ی لە خەڵك كردووە‪ ،‬نەخۆش����یی دەروونییان نەبووە كە‬ ‫ب����ۆ توندوتیژی هانیان بدات‪ .‬ئ����ەو كاتۆلیكانەی كۆمەڵكوژیی‬ ‫بارتۆلۆمیۆیان ئەنجام دا و پرۆتیستانەكانیان كوشت‪ ،‬پێیان وا‬ ‫بوو كە رێگە لە الدانێك دەگرن كە مەس����یحییەت بەرەو نەمان‬ ‫دەبات‪ .‬ئەو ئەوروپیانەی میلیۆنان هیندیی س����ووریان كوشت‪،‬‬ ‫لەب����ەر ئەوە نەبوو كە خۆش����ییان لە كوش����تنی مرۆڤ دێت‪،‬‬ ‫بە مەبەس����تی دۆزینەوەی «واڵتێك» ب����ۆ خۆیان‪« ،‬ناچار»‬ ‫بوون ئەو كوش����تارە بكەن‪ .‬س����تالین هەرچییەكی كردبێت‪ ،‬بۆ‬ ‫پاراستنی واڵتی سەرەكیی سۆسیالیزم و لەسەرپێ هێشتنەوەی‬ ‫تاكە واڵتی سۆسیالیس����تی جیهان كردوویەتی‪ .‬هەروەها مائۆ‬ ‫لە س����ەروبەندی بەڕێوەبردنی شۆڕشی كولتووریدا كە میلیۆنان‬ ‫چینی كوشت‪ ،‬پێی وا بوو بەرژەوەندییە بااڵكانی كۆماری چین‬ ‫دەپارێزێت‪.‬‬

‫هەڵبەتە لە كاتی ئەنجامدانی ئەم كۆمەڵكوژیانەدا‪ ،‬لە بەرامبەر‬ ‫ئەو كردارە ئاژەڵیانەدا‪ ،‬كەسانێكیش هەبوون كە بڕوایان بەوە‬ ‫هەبوو رێگەی دیكەش مومكینە‪ .‬بۆ نموونە كاتێك ساڵی ‪1920‬‬ ‫لە نێ����وان كادیرەكانی كۆماری گەنجدا گەنگەش����ەی «چارەی‬ ‫پرسی دێرس����یم» دەكرا‪ ،‬هەندێك لە كاربەدەستەكان لە دژی‬ ‫سیاس����ەتی لەناوبردن دەوەستانەوە و پێیان وا بوو كە ئەگەر‬ ‫ترسی كوش����تن و راگواستن كە لە س����ەردەمی عوسمانییەوە‬ ‫لە دڵی خەڵكی دێرس����یمدا هەب����وو‪ ،‬بڕەوێندرێتەوە‪ ،‬ئەگەر بە‬ ‫یەكسانییەوە هەڵسوكەوتیان لەگەڵ بكرێت و بڕوایان بەدەست‬ ‫بهێندرێت‪ ،‬چەك دادەنێن و لەگەڵ كۆمار ئاشت دەبنەوە‪.‬‬ ‫ل����ەو رۆژگارەدا تەنانەت ئەگەر كەس����ێكیش ئ����ەو بیرۆكانەی‬ ‫هێنابێت����ە زمان‪ ،‬ب����ەو واتایەیە ك����ە «ل����ە هەلومەرجی ئەو‬ ‫سەردەمەش����دا» ئیمكانی دۆزینەوەی راس����تییەكان هەبووە و‬ ‫ئەو ئەنجامە دەداتە دەس����تەوە كە ئەوان����ەی رێگەی هەڵەیان‬ ‫گرتووەتە بەر‪ ،‬بەرپرسیارن‪.‬‬ ‫كردوویەتی بە ئامرازێكی سیاسی‬ ‫ئەوانەی هەوڵ����ی دۆزینەوەی بڕوبیانوو دەدەن‪ ،‬هەروەها هەوڵ‬ ‫دەدەن لە بەهای ئەم هەڵوێس����تە مێژووییەی سەرۆك وەزیران‬ ‫كەم بكەنەوە‪.‬‬ ‫ئەو خەڵكە وەك هەمیش����ە‪ ،‬دەڵێن «دڵسۆزیی نەبووە‪ ،‬ئەگەر‬ ‫دڵس����ۆزانە بوایە‪ ،‬ئەمە و ئەوەش����ی دەك����رد»؛ دەڵێی ئەگەر‬ ‫سیاس����ەتوان ش����تێكی ب����ە كەموكوڕییەوە ئەنج����ام دا‪ ،‬كارە‬ ‫ئەنجامدراوەكانیش لەگەڵ خۆی هەڵدەگرێت و دەیبات‪.‬‬ ‫بەشێكیش كاتێك دەڵێن «ئەم روونكردنەوانە میللەت بەردەداتە‬ ‫یەكت����ری»‪ ،‬روونی دەكەن����ەوە كە چەندە لە دیموكراس����ی و‬ ‫كۆمەڵگەی كراوە تێگەیشتوون‪.‬‬ ‫بەش����ی هەرە زۆریش دەڵێن كە ئەردۆغان‪ ،‬دێرس����یمی بەكار‬ ‫هێناوە و بۆ گوشارخس����تنە س����ەر پارتی كۆماریی گەل‪ ،‬وەك‬ ‫ئامرازێك گرتوویەتە دەس����ت‪ ،‬زۆربەش����یان ئەمەن كە تووشی‬ ‫سەرسوڕمانم دەكات‪.‬‬ ‫هەڵبەتە كە ئەردۆغان بابەتی دێرسیم دەكاتە ئامرازی سیاسی‪.‬‬ ‫لە كاتێكدا لە الیەكەوە خۆی هەڵوێستێكی راست وەردەگرێت‪،‬‬ ‫لە الیەكی دیكەش����ەوە س����ووكایەتیی بەو داماوییە سیاسییە‬ ‫دەكات ك����ە دژبەرەكەی تێی كەوتووە؛ ئام����اژە بەوە دەدەات‬ ‫كە ئەو داماوییە سیاس����ییەی ئەو پارتییە‪ ،‬لە رێڕەوی ئەمڕۆی‬ ‫سەرچاوە دەگرێت‪.‬‬ ‫حیزبێكی سیاس����یی ئەگەر لە كاتێكی وەهادا گوش����ار نەخاتە‬ ‫س����ەر حیزبێكی دیكە‪ ،‬ئەی كەی بیكات؟ ئەگەر لەس����ەر ئەم‬ ‫بابەتەش سیاس����ەت نەكات‪ ،‬ئەی لە كوێ سیاس����ەت بكات؟‬ ‫حیزب����ەكان لە چاوی خەڵكیدا ئەی بە چ ش����ێوەیەك ملمالنێ‬ ‫بكەن؟‬ ‫ئەو هاوڕێیانە سیاسەتكردن بە چی تێگەیشتوون؟‬ ‫تەنیا بە راوەشاندنی دۆسییە؟‬ ‫* نووسەر لەڕۆژنامەی (بوگون)ی توركی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫هۆكاری كۆكوژییەكە كوردبوون بوو یان عەلەویبوون؟‬ ‫دۆس���ییەی دێرسیم كرایەوە بەاڵم هێش���تا پرسیارێك هەیە‬ ‫كە هەموو كەس پێی خۆش���ە وەاڵمەك���ەی بزانێت‪« :‬بۆچی‬ ‫كوشتارێكی ئەوەندە خوێناوی لە دێرسیم كرا؟»‬ ‫ئاغایەتی و س���ەیدایەتی یانیش ناس���نامەی كوردایەتی یان‬ ‫عەلەویبوون هۆكار بوون؟‬ ‫چەند رۆژ لەمەوبەر‪ ،‬لە بەرنامەی ئەحمەد ئاڵتاندا‪ ،‬حوس���ێن‬ ‫ئایگون‪ ،‬پەرلەمانتاری دێرس���یم لە پارت���ی كۆماریی گەل‪،‬‬ ‫تیشكی خستە سەر هۆكارەكانی كۆمەڵكوژیی دێرسیم و ئەو‬ ‫كارەساتە كۆمەاڵیەتییەی روون كردەوە‪.‬‬ ‫ئەحمەد هاكان پرسی‪ :‬كوردی؟‬ ‫حوس���ێن ئایگون‪ :‬نەخێر‪ ..‬من خۆم بە عەلەوی دەناسێنم‪.‬‬ ‫خ���ۆم وەك مرۆڤ دەبینم‪ .‬زمان���ی دایكم زازاكییە‪ ..‬خەڵكی‬ ‫دێرسیم پێناسەیەكی ئەتنیكی بۆ خۆیان ناكەن‪ .‬لە روانگەی‬ ‫نەتەوایەتییەوە بێ الیەنن‪ .‬زمانی خەڵكی دێرسیم‪ ،‬زازاكی و‬ ‫كوردییە‪ .‬چ بە كوردی و چ زازاكی قسە بكەن‪ ،‬دێرسمییەكان‬ ‫تەنیا دەڵێن كە عەلەوین‪...‬‬ ‫لەم���ە زیات���ر چ���ی دەتوانێ روون���ی بكاتەوە ك���ە گۆڕینی‬ ‫ناوی دێرس���یم بۆ تونجەلی چ س���وودێكی هەب���وو‪ .‬تەواوی‬ ‫كۆمەڵگەی كوردی‪ ،‬كارەس���اتێكی هاوشێوەی بەسەر هات‪،‬‬ ‫بەاڵم دێرس���یم بە كوشتارێكی خوێناویتر بەرەو كارەساتێكی‬ ‫ناس���نامەیی جیاواز برا‪ .‬بە بژارێكی بەئەنقەستی ئەم رژێمە‬ ‫كە كاریگەریش بوو‪.‬‬ ‫دێرس���یم تەنی���ا بریتی نییە لە س���اڵەكانی نێوان ‪ 1926‬كە‬ ‫یەكەم راپۆرت نووس���را و س���اڵی ‪ 1938‬كە كۆمەڵكوژییەكە‬ ‫بەڕێوە برا‪ .‬رابردوویەكی زۆر قووڵتر‪ ،‬دوێنێیەكی پڕ لە تاڵی‬ ‫و ترسێنەر و ئەمڕۆیەكی كارەساتاوی و خەمباری هەیە‪.‬‬ ‫دۆزینەوەی ئەم راستییە لە پەرتووكی «وەبیرهێنانەوەی ‪38‬ی‬ ‫دێرسیم»دا ئیمكانی هەیە‪ .‬ئەم پەرتووكە‪ ،‬كارێكی مێژوویی‬ ‫گوتارییە‪ ..‬واتە بەرهەمێكی زۆر بەنرخە كە لێكۆڵینەوەی لە‬ ‫«بیرەوەریی كۆمەاڵیەتی و گواستنەوە بۆ نەوەكان» كردووە‪.‬‬ ‫ئەو پەرتووكە كە ل���ە الیەن بولەنت بیلمەز‪ ،‬گوالی كایاجان‬ ‫و شوكرو ئاس�ڵ�انەوە ئامادە كراوە‪ ،‬پشتی بە كورتەیەك لە‬ ‫مێژوویەكی نزیك و بیرەوەریی ئەوانەی رووداوەكانی دێرسیم‬ ‫بەس���ەریان هاتووە و كەس���وكاری قوربانییەكان بەستووە‪.‬‬ ‫ئەوانەی دەیانەوێ بزانن رووداوەكانی دێرسیم «كۆمەڵكوژی‬ ‫بوونە یان راپەڕین»‪ ،‬پێویستە ئەم پەرتووكە بخوێننەوە‪.‬‬ ‫راپۆرتەكان ئاماژە بە چی دەدەن؟‬ ‫مەس���ەلەی دێرس���یم‪ ،‬لە راس���تیدا لەگەڵ بەناوەندیبوونی‬ ‫عوسمانییەوە دەست پێ دەكات‪ .‬هێڵێك هەیە كە لە ‪1850‬وە‬ ‫بۆ كۆچگیری و لەوێشەوە بە دێرسیم دەگات‪.‬‬ ‫لەم رۆژانەدا زۆر باس لە راپۆرتەكانی دێرس���یم لە سەردەمی‬ ‫كۆماردا دەكرێت‪ .‬لە راستیدا یەكەم راپۆرتەكان لە سەردەمی‬ ‫عوس���مانیدا ئامادە كران‪ .‬یەكێكی���ان ‪ 1903‬و ئەوی دیكەش‬

‫‪ .1906‬یەكەم راپۆرتی س���ەردەمی كۆمار‪ ،‬راپۆرتی حەمدی‬ ‫بەگە كە س���اڵی ‪ 1926‬ئامادە ك���را و ئەردۆغانیش ئاماژەی‬ ‫پێ دا‪...‬‬ ‫هەتا كاتی كوشتارەكە‪ 11 ،‬راپۆرت ئامادە كرا‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەم راپۆرتانە ئاماژە بە چی دەدەن؟‬ ‫خاڵە هاوبەشەكانیان چییە؟‬ ‫تەنانەت ئەگەر هەندێك پێشنیاری سیاسەتی نەرم و هەندێك‬ ‫سیاسەتی توند بكەن‪ ،‬هەموویان خاڵێكی هاوبەشیان هەیە‪:‬‬ ‫«ئاسیملەكردنی ناسنامەی كوردیی دێرسیم»‪.‬‬ ‫ئیدعای ئاغایەتی‪ ،‬ش����ێخایەتی یانیش س����ەیدایەتی‪ ،‬تەنیا‬ ‫بیانوون‪...‬‬ ‫پێشتریش نووسیم‪ ،‬ئەم گوتەیەی عیسمەت ئینۆنو‪ ،‬كورتەی‬ ‫كارەكەیە‪:‬‬ ‫«نیگەرانبوون لە دروستبوونی كوردستانێك كە ناوەندەكەی‬ ‫ئەرزنجان بێت‪ ،‬لە جێی خۆیدایە»‪.‬‬ ‫ه����ۆكاری ئەوەی كە حەمدی بەگ لە یەكەم راپۆرتیدا دەڵێ‬ ‫«دێرسیم وەك دومەڵە» هەر ئەمەیە‪...‬‬ ‫لە بەش����ی سەرەكیی پەرتووكی حوس����ێن یایماندا بە ناوی‬ ‫«حافیزەی پرسی كورد لە توركیا»دا‪ ،‬ئەم بابەتە هەیە‪:‬‬ ‫«لە یەكەم هەوڵەكاندا دەس����تەواژەی بەتورككردن زیاترین‬ ‫رادە بەكار هاتووە‪ .‬لەگەڵ ئەمە‪ ،‬بەتایبەتی لە راپۆرتەكانی‬ ‫عابدین ئۆزمەن و شوكرو كایادا‪ ،‬دەستەواژەی ئاسیمالسیۆن‬ ‫بە روونی بەكار هێندراوە و ئاسیملەكردنی خەڵكی ناوچەكە‬ ‫لە نێو توركایەتیدا بە پێویست دانراوە»‪.‬‬ ‫ئەو كەس����ەی كە ئەو راس����تییە زۆر دەهێنێتە سەر زمان‪،‬‬ ‫فەوزی چەكماك‪ ،‬سەرۆكی ئەركانی سوپای ئەو كاتە‪...‬‬ ‫چەكم����اك ك����ە خاوەنی ئ����ەم قس����ەیەیە «دێرس����یم بە‬ ‫دەستبەس����ەرداهێنان كۆنتڕۆڵ ناكرێت»‪ ،‬سەیر بكەن بزانن‬ ‫چۆن بەتورككردن شی دەكاتەوە‪:‬‬ ‫«ئیدارەی دێرس����یم‪ ،‬وەك ئیدارەی كۆلۆنی دەبێ بەدەست‬ ‫بگیرێت و لێ����رەدا دەبێ ئیدارەیەكی كۆلۆنیایی دابمەزرێت‪.‬‬ ‫كوردایەتی دەبێ لە نێو كۆمەڵگەی توركیدا بتوێندرێتەوە‪،‬‬ ‫دوای ئ����ەوەش هێ����واش هێ����واش حقووق����ی توركی دەبێ‬ ‫جێبەجێ بكرێت»‪.‬‬ ‫پەیام����ی س����ەرەكیی ت����ەواوی راپۆرت����ەكان ئەمەیە‪ ..‬لەم‬ ‫راپۆرتانەدا هیچ ئاماژەیەكم نەبینی كە باس لە ناس����نامەی‬ ‫عەلەویبوونی ناوچەكە بكات‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەمڕۆ بۆچی لە ناوچەكەدا ناس����نامەی عەلەوی‪ ،‬وەك‬ ‫ناسنامەی یەكەمە؟‬ ‫ئایا كاریگەری����ی ئەو كۆمەڵكوژییە نییە ك����ە وای كردووە‬ ‫كوردە عەلەوییەكان ناس����نامەی كوردایەتیی خۆیان بەبیر‬ ‫بكەن؟‬ ‫* نووسەر لەڕۆژنامەی (سەباح)ی توركی‬

‫مەحمود ئۆڤور*‬

‫‪‬‬

‫‪19‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫ئاكەپە بوو كە فیلمی بەڵگەیی دێرسیمی قەدەخە كرد‬ ‫داوای لێبوردن لە دێرسیم‪،‬‬ ‫بەاڵم‪...‬‬

‫‪‬‬

‫‪20‬‬

‫ئاسلی ئایدنتاشباش*‬

‫تورك خۆش���ی لە داوای لێب���وردن نایەت‪ ،‬وەك‬ ‫تاكی���ش و وەك كۆمەڵگ���ەش‪ .‬هەم���وو كاتێك‬ ‫«بەاڵم»ێك بۆ مەسەلەكە دەدۆزینەوە‪« :‬ئێمە‬ ‫كردمان‪ ،‬بەاڵم ئەوانیش لە پشتەوە خەنجەریان‬ ‫لێ داین»‪« ،‬من چەكم راكێش���ا‪ ،‬بەاڵم ئەویش‬ ‫زمانی درێژ كرد» و‪...‬‬ ‫ب���ەردەوام بیانوویەك دەدۆزینەوە و خەڵكی پێ‬ ‫تاوانبار دەكەین‪.‬‬ ‫بۆی���ەش گوتەكانی ئەردۆغان ل���ە كۆبوونەوەی‬ ‫گرووپی حیزبەك���ەی لە پەرلەمان���دا كە گوتی‬ ‫«ئەگ���ەر پێویس���ت بێت بە ن���اوی دەوڵەتەوە‬ ‫داوای لێبوردن بكرێت‪ ،‬ئەگەر ئەدەبیاتێكی وەها‬ ‫هەبێت‪ ،‬من دەڵێم داوای لێبوردن دەكەم»‪ ،‬بەرز‬ ‫دەنرخێنم‪.‬‬ ‫ك���ەم نییە؛ دەگوترێت س���اڵی ‪ 1937‬هەتا ‪38‬‬ ‫لە دێرس���یم‪ 13 ،‬هەزار كەس كوژراون‪ .‬بەشێكی‬ ‫زۆریشیان خەڵكی بێتاوان بوونە‪.‬‬ ‫هەرچەن���دە ئ���ەو هەڵوێس���تەی پارت���ی داد و‬ ‫گەش���ەپێدان بە مەبەس���تی گوشارخستنە سەر‬ ‫پارتی كۆماریی گەلی كەمالیست‪ ،‬دروستكردنی‬ ‫كێشە بۆ كەمال كلچدارئۆغڵو كە كوڕی خێزانێكی‬ ‫زیانلێكەوتووی دێرس���یمە و تەنانەت هەژاندنی‬ ‫كورسییەكەی بێت‪ ،‬لێرەدا هەوڵی سەرۆك وەزیران‬ ‫وەك س���ەرۆكی دەوڵەت بۆ رووبەڕووبوونەوەی‬ ‫مێژوو‪ ،‬بوێرانە و زۆر بەنرخە‪.‬‬ ‫پیرۆزبایی لە ئەردۆغان دەكەم‪ ..‬دەمەوێ ئەمەش‬ ‫وەبی���ر بهێنمەوە‪ :‬پارتی داد و گەش���ەپێدان بە‬ ‫دروش���می «سوپا و دادگە لە عەلەوییەكان پاك‬ ‫دەكەینەوە» لە ریفران���دۆم و هەڵبژاردنەكاندا‪،‬‬ ‫جیاوازییەكی زۆری بەرامبەر عەلەوییەكان كرد‪.‬‬

‫ئەمەم تەنیا لە پارتی كۆماریی گەل نەبیس���ت‪،‬‬ ‫بۆخ���ۆم چاودێری���م ك���رد‪ ،‬تەنانەت ل���ە پارتی‬ ‫بزووتنەوەی رەگەزپەرست و خودی پارتی داد و‬ ‫گەشەپێدانم بیست‪.‬‬ ‫بەتایبەتی ل���ە ناوەوەی ئاناتۆلی و باش���ووری‬ ‫رۆژه���ەاڵت‪ ،‬زۆری���ی عەلەوییەكان ل���ە دەوڵەت‬ ‫و دادگ���ەدا‪ ،‬زۆر گ���ەورە كرای���ەوە و بەم���ەش‬ ‫كاردانەوەیەك دروست بوو‪ .‬واز لەو قسانە بهێنن‬ ‫كە لە گۆڕەپانەكان���ی هەڵبژاردندا كران یانیش‬ ‫بەرنام���ەی پروپاگەن���دەی ش���ارۆچكەكاندا‪ ،‬لە‬ ‫میدیا نزیكەكانیدا‪ ،‬بە فەرمی كەمپەینی دادگەی‬ ‫ب���ااڵ‪ ،‬پارتی كۆماریی گەل و پارتی ئاش���تی و‬ ‫دیموكراسی‪ ،‬برایە سەر عەلەوییەكان‪.‬‬ ‫هەندێك لە هەواڵەكانی ئەو قۆناخە‪ ،‬بە ئاراستەی‬ ‫دروس���تكردنی قین بوون‪ .‬دەتوانم زۆر هەواڵ و‬ ‫لێ���دوان لەم بوارەدا وەبیر بهێنمەوە‪ ،‬بەاڵم ئەوە‬ ‫ناكەم‪.‬‬ ‫ت���كام لە س���ەرۆك وەزی���ران ئەوەی���ە كە ئەو‬ ‫هەس���تیارییەی بەرامبەر دێرس���یم دەریبڕی‪ ،‬لە‬ ‫پرس���ی عەلەوییەكانیش���دا نیش���انی بدات و بە‬ ‫مەبەستی لەناوبردنی رق و قین‪ ،‬هەنگاو بنێت‪.‬‬ ‫ل���ە میدیاكان���دا هەواڵی وەك «ئەم كەس���ە و‬ ‫ئەو كەسەی دادگە و س���وپا عەلەوین»‪ ،‬كە لە‬ ‫رادەبەدەر ل���ە دژی عەلەوییەكانە‪ ،‬بوونی هەیە‪.‬‬ ‫بەتایبەتی���ش ك���ە عەلەوییەكان ل���ە دەوڵەت و‬ ‫دادگەدا ئەو قورساییەیان نییە‪.‬‬ ‫ل���ە كاتێكدا كە ئەردۆغان پرس���ی دێرس���یمی‬ ‫خس���تووەتە رۆژەڤەوە‪ ،‬ب���ا كەمێكیش لە میدیا‬ ‫نزیكەكانیدا ئەو نەفرەتە كەم بكاتەوە‪...‬‬ ‫* نووسەر لەڕۆژنامەی (میللییەت)ی توركی‪.‬‬

‫وەزارەت���ی كولت���وور بوو كە دژایەتی���ی باڵوبوونەوەی‬ ‫فیلمی بەڵگەنامەیی «دێرسیم ‪»38‬ی دەكرد كە تێیدا‬ ‫شایەتحاڵەكانی كۆمەڵكوژیی دێرسیم قسەیان دەكرد‪.‬‬ ‫گوتەیەك كە بە «ئەگەر پێویس���ت بێت» دەست پێ‬ ‫بكات‪ ،‬دەبێتە داوای لێبوردن؟ داوای لێبوردنی فەرمی‪،‬‬ ‫لە كۆبوون���ەوەی س���ەرۆك ش���ارەوانییەكانی حیزبی‬ ‫دەس���ەاڵتداردا دەكرێت؟ داوای لێبوردنێكی بێ كردار‪،‬‬ ‫چەن���دە داوای لێبوردنە؟ سیاس���ەتی بەتورككردن كە‬ ‫تەنیا لەسەر مێژوو ناكرێتە ماڵ‪ ،‬ئەگەر هێشتا بەردەوام‬ ‫بێت‪ ،‬داوای لێبوردن چەندە لەجێی خۆی دەبێت؟‬ ‫لە كاتێكدا باس لە داوای لێبوردنی سەرۆك وەزیران لە‬ ‫دێرسیم دەكرێت‪ ،‬ئەو بەاڵیانەی بەسەر فیلمی «دێرسیم‬ ‫‪ »38‬هات���ن دەب���ێ بخرێن���ە نێ���و گفتوگۆیەكانەوە‪.‬‬ ‫بۆچی؟‬ ‫لەو كاتەوە كە بابەتەكە خراوەتە رۆژەڤەوە‪ ،‬شارەزایان‬ ‫وەك بەرفراوانتری���ن بەره���ەم لەم ب���وارەدا ناویان لێ‬ ‫دەب���رد‪ .‬چایان دێمیرێلی دەرهێنەری ئەم فیلمەتان بە‬ ‫«زیندانی ژمارە ‪ »5‬كە خەاڵتی پرتەقاڵی ئاڵتوونی بۆ‬ ‫باشترین فیلمی دۆكیۆمێنتی وەرگیت‪ ،‬وەبیر دێتەوە‪.‬‬ ‫دێمیرێل‪ ،‬نەیتوانی ئەم بەرهەمەی لە هیچ فێستیڤالێكی‬ ‫نێو واڵتدا نمایش بكات‪ ،‬لە شوێنی گشتی نمایشی بكات‬ ‫ی���ان وەك دیڤیدی باڵوی بكات���ەوە‪ .‬چونكە وەزارەتی‬ ‫كولتوور و گەشتوگوزار رێگەی لەمە گرت‪.‬‬ ‫با بە روونی ئەم ئاس���تەنگە روون بكەمەوە‪ .‬دێمیرێل‬ ‫ك���ە خەڵكی دێرس���یمە و ‪ 54‬ئەندام���ی بنەماڵەكەی‬ ‫لە كۆمەڵكوژیی دێرس���یمدا لەدەس���ت داوە‪ ،‬لە ساڵی‬ ‫‪2003‬وە ت���ەواوی ئیمكانیاتەك���ەی خس���تووەتە ئەو‬ ‫كارەوە‪ .‬هەندێك لە ش���ایەتحاڵەكانی كۆمەڵكوژییەكە‬ ‫كە لە فیلمەكەیدا قس���ەی لەگەڵ كردوون‪ ،‬ئێس���تا لە‬ ‫ژیاندا نەماون‪.‬‬ ‫لێدوانی گونای‬ ‫بۆ فیلمی «دێرس���یم ‪ »38‬كە بە زەحمەتێكی زۆرەوە‬ ‫تەواو ب���وو و ئەوەندەی ش���ایەتحاڵەكان پڕ لە بەڵگە‬ ‫بوو‪ ،‬س���ەردانی وەزارەتی كولتووری كرد‪ .‬دەیویس���ت‬ ‫«بەڵگەی نمایشی بەرهەم» وەربگرێت‪ .‬بەاڵم فیلمەكە‬ ‫ئەو بەڵگەیەی پ���ێ رەوا نەبیندرا‪ .‬كۆمەڵێك بیانووی‬ ‫وەك «رەوش���تی گشتی‪ ،‬پاراستنی تەندروستیی لەش‬ ‫و روحیی گەنج و منداڵەكان‪ ،‬گونجان لەگەڵ كەرامەتی‬ ‫مرۆڤ و بنەماكانی دیكەی نێو دەس���توور»‪ ،‬قەدەخە‬ ‫ك���را‪ .‬پارێ���زگاكان و یەكەكانی ئاس���ایش‪ ،‬لە بەردەم‬

‫نمایش���كردنی لە فێس���تیڤالەكاندا بوونە ئاس���تەنگ‪.‬‬ ‫بیانووەكە ئەوە بوو كە رێگە لە فیتنە بگیرێت‪.‬‬ ‫دێمیرێ���ل لە بەرامب���ەر ئەمەدا‪ ،‬لە دادگ���ەی ئیداریی‬ ‫حەوتەمی ئانكارا داوای كردەوە‪ .‬لەو كاتەدا قسەكانی‬ ‫ئۆنور ئۆیمەن كە ئەندامی پارتی كۆماریی گەلە لەبارەی‬ ‫دێرس���یم لە پەرلەمان‪ ،‬كاردان���ەوەی لێ كەوتبووەوە‪،‬‬ ‫ئەرتوغرول گونای‪ ،‬وەزیری كولتووری س���ەربە پارتی‬ ‫داد و گەش���ەپێدان‪ ،‬لە بەرامب���ەر ئەو گوتانەدا كە بە‬ ‫«جێگەی داخی» ناو بردبوون‪ ،‬رای خۆی دەربڕیبوو‪:‬‬ ‫«پارت���ی كۆماریی گ���ەل‪ ،‬دەیەوێ ب���ۆ بێعەقڵێتیی‬ ‫س���ەردەمی تاك حیزبی‪ ،‬چاالكییە رەگەزپەرستانەكان‬ ‫و ب���ەرەو دواوە بگەڕێت���ەوە»‪ .‬ئەم���ەش بووە هۆی‬ ‫بێبەختی‪.‬‬ ‫راپۆرتی شارەزایان ئامادە كرا‬ ‫ب���ە بڕی���اری دادگ���ەی حەوتەم���ی ئی���داری‪ ،‬بڕیاری‬ ‫وەزارەت هەڵدوەش���ێندرایەوە‪« .‬دێرس���یم ‪ »38‬ئیتر‬ ‫ئازاد بوو‪ .‬بەاڵم وەزارەتی كولتوور نەیویس���ت بەمەوە‬ ‫بوەستێتەوە‪.‬‬ ‫پارێزەر فیكرەت ئیلكیز كە بابەتەكەی نووس���ییەوە‪،‬‬ ‫‪ 2010/12/31‬نامەیەك���ی ئاگاداركردن���ەوەی لە دكتۆر‬ ‫عەبدولڕەحمان چەلیكەوە بە ناوی وەزارەت پێ گەیشت‬ ‫كە تێیدا نووس���رابوو‪ ..« :‬فیلمەكەت‪ ،‬كاتێك نمایش‬ ‫بكرێ���ت‪ ،‬قین و دوژمنایەتیی بەش���ێك لە خەڵكی كە‬ ‫خاوەنی رەچەڵەك‪ ،‬ئایین‪ ،‬مەزهەب و ناوچەی جیاوازن‪،‬‬ ‫ل���ە دژی خەڵكەكەی دیكە ه���ان دەدات»‪ .‬بابەتەكە‬ ‫ئێستا لە دادگەی بااڵیە‪« .‬دێرسیم ‪ »38‬كە كۆمەڵێك‬ ‫خەاڵتی لە فێستیڤالە نێودەوڵەتییەكان وەرگرتووە‪ ،‬لە‬ ‫توركیا نمایش ناكرێت و باڵو ناكرێتەوە‪.‬‬ ‫دێمیرێل دەڵێ‪« :‬بەردەوامبوون لە دەوڵەتدا گرینگە‪.‬‬ ‫نیشاندانی پارتی كۆماریی گەل وەك ئەنجامدەری ئەم‬ ‫كۆمەڵكوژییە‪ ،‬رووداوەكە دەكاتە تاوان‪ .‬وەك ئەوەی لە‬ ‫داوای هرانت دینكدا‪ ،‬تەنیا تەقەكەرەكە لێپێچینەوەی‬ ‫لەگەڵ كرا‪ .‬لە كاتێكدا گفتوگۆكان لەسەر زمانی دایك‬ ‫و دەس���تگیركردنەكانی كەجەك���ە بەردەوامن‪ ،‬داوای‬ ‫لێبوردنێكی وەها س���وودێكی بۆم���ان نابێت‪ .‬دەوڵەت‬ ‫لەسەر بنەمای بەرنامەی بەتورككردن دامەزراوە و ئەو‬ ‫بەرنامەیە هێشتا جێبەجێ دەكرێت‪ .‬بێ رەتكردنەوەی‬ ‫ئەمە‪ ،‬داوای لێبوردن واتای نییە»‪.‬‬ ‫ئایا واتای دەبێت؟‬ ‫* نووسەر لەڕۆژنامەی (ڕادیكاڵ)ی توركی‬

‫پنار ئۆغونچ*‬

‫‪‬‬

‫‪21‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫«هەڵوێستی مسعود بارزانی بۆ پەرەپێدانی‬ ‫پێوەندییەكان لەگەڵ توركیا‬ ‫تا دوا رادە بونیاتنەرانەیە»‬ ‫وتوێژی توركیاناسی لەگەڵ ناگەهان ئاڵچی لەڕۆژنامەی ئاكشام و ‪CNNturk‬‬

‫‪22‬‬

‫سازدانی‪ :‬توركیاناسی‬ ‫رۆژنامەنووس���ی ت���ورك ناگەهان ئاڵچی ئایان‪ ،‬یەكێكە ل���ەو خانمە چاالكانەی كە‬ ‫جێپەنج���ەی لە پرۆفیش���نالیزمی میدیای توركیا دیار و بەرچاوە‪ ،‬ئەو س���ەرەتا‬ ‫لەرۆژنامەی حورییەت وەك هەواڵنێری سیاسی دەستی بەكاروباری رۆژنامەوانی‬ ‫كردووە‪ ،‬پاش���ان لەكەناڵەكان���ی ‪ D‬و‪ Show TV‬بەردەوامبووە و لەگەڵ‬ ‫ئەمەی دواییان لەكاتی هەلگیرس���انی ش���ەڕی نێوان ئەمری���كا و عێراق لە‬ ‫‪ 2003‬بەش���دارییەكی مەیدانی لەرووماڵكردنی رووداوەكانی شەڕدا هەبووە‪.‬‬ ‫پاشان وەك پێشكەشكاری بەرنامەیەكی تەلەڤزیۆنی لەكەناڵی (‪SKY‬‬ ‫‪ )Türk‬تورك���ی چەندان فیلمی بەڵگەنامەیی و دیداری س���ەركەتووی‬ ‫لەگەڵ كەس���ایەتییە سیاس���ی و رۆش���نبیرییەكانی توركیا و جیهان‬ ‫ئەنجامداوە‪ ،‬وەك سلێمان دەمیرێل‪ ،‬ماهیر كایناك‪ ،‬ئەركان مومجو‪،‬‬ ‫هرانت دینك‪ ،‬مەهدی ئاكیف‪ ،‬رۆب���ەرت گەیتس‪ ،‬پیتەر گالبرێس‪،‬‬ ‫ریچارد پێرل‪ ،‬ئەمین لەعود و بنەماڵەكانی عەدنان مەندەرەس و‬ ‫تورگوت ئۆزاڵ و‪...‬تد‪ .‬هەروەها پێشتر دیمانەی تایبەتی لەگەڵ‬ ‫سەرۆك مسعود بارزانی لە پیرمام ئەنجامداوە‪.‬‬ ‫خانم���ی ئاڵچ���ی دەرچووی كۆلێژی زانس���تە سیاس���ییەكانی زانكۆی‬ ‫بۆگازئیچ‪-‬ە لەئیستانبوڵ‪ .‬جگە لەتوركی‪ ،‬ئینگلیزی و ئەڵمانی‪ ،‬زمانەكانی‬ ‫ئیسپانی و فەڕەنسیش بەباشی دەزانێت‪ ،‬ماوەیەك لەپاریس و بەرشەلۆنە‬ ‫ماوەتەوە‪ .‬خاوەن دوو پەرتووكی سیاس���ییە‪ ،‬كە فۆكەس���ی سەرەكی‬ ‫دەخاتە س���ەر پێوەندییەكانی توركیا و ئەمریكا‪ .‬ئێستاش لەیەككاتدا‬ ‫لەه���ەردوو كەناڵ���ی (‪ )CNNturk‬و رۆژنام���ەی (‪)AKŞAM‬‬ ‫كاردەكات و لەیەكەمیان بەرنامەیەكی سیاس���ی بەناوبانگ پێش���كەش‬ ‫دەكا و هەفتانەش سێ گۆشە لەسەر رووداوە سیاسییەكان بۆ رۆژنامەی‬ ‫ئاكشام دەنووسێ‪.‬‬ ‫ئەمە جاری یەكەم نییە گۆڤاری توركیاناسی دیمانە لەگەڵ ناگەهان ئاڵچی‬ ‫س���ازدەكا و ئەمجارەش لەسۆنگە پەرەسەندن و ئاڵوگۆڕە سیاسییەكانی‬ ‫توركی���ا و ناوچەكە دووبارە پێوەندیمان پێوە كردەوە و ئەم دیمانەیەمان‬ ‫لەگەڵ سازكرد‪.‬‬ ‫توركیاناسی‪ -‬ئیستانبوڵ‬

‫‪ ‬رەوشی سیاسیی ئێستای توركیا‪ ،‬تاریكییەكی پێوە‬ ‫دیارە‪ .‬ئەم رەوش����ە پێشڤەچوونە ئەرێنییەكانی ئاشتی‬ ‫هەتا خاڵ����ی لێكترازان گەیان����دووە‪ .‬ئەویش لەکاتێکدا‬ ‫ئەگ����ەر حکومەتی تورکی����ا بە سیاس����ەتەکانی خۆیدا‬ ‫بچێتەوە و گوێی لە داخوازییەكانی کورد بێت کە ئاماژە‬ ‫بۆ ئاس����ۆی نوێی کێش����ەی ک����ورد دەکات‪ ،‬لەالیەکەوە‬ ‫پێداگیری����ی حکومەت����ی توركیا لەس����ەر پەنابردن بۆ‬ ‫چارەسەری ئاشتییانەی کێشەی کورد‪ ،‬لەالیەکی دیکەوە‬ ‫راگەیاندنەک����ەی قەرەیالن بۆ دەس����تبەرداربوونی چەک‬ ‫وەک ئ����ەوەی رێکخراوی ‪ITA‬ی ئیس����پانیا کردی‪ ،‬ئایا‬ ‫ئەمانە ئەگەری گەڕانەوەی س����ەرلەنوێی ھەردوو الیەنی‬ ‫کورد و تورک بۆ دیالۆگ لەوەرزی زستاندا دەگەیەنێت؟‬ ‫لەالیەكی دیكەوە ئێستا لە میدیاكانی توركیا زۆر باس لە‬ ‫ڕاگەیاندنی ئاگربەست و دەستپێكردنەوەی دانوستانەكان‬ ‫لەنێ����وان پەكەكە و دەوڵەت دەكرێ‪ ،‬لەهەمانكاتیش����دا‬ ‫ئۆپەراس����یۆنەكان لەدژی ئەندامانی ‪ KCK‬بەردەوامە‪،‬‬ ‫ئایا پێتوایە لە ڕەوش����ێكی وەه����ا دیالۆگ و قۆناخێكی‬ ‫سیاسی نوێ لە توركیا دەست پێكاتەوە؟‬ ‫ توركیا لەم ماوانەی دواییدا بە هەنگاوەكانی لە پێناو‬‫دیموكراسی و مافی مرۆڤ‪ ،‬دەربازكردنی كارەساتەكانی‬ ‫رابردوو و پێش����كەوتنە ئابوورییەكەی‪ ،‬گەیش����تووەتە‬ ‫قۆناخێكی نوێ و واڵتێكە كە لە تاقیكردنەوە دەرچووە‪.‬‬ ‫دوای تێپەڕبوون����ی س����ەردەمی درێ����ژ و پڕئ����اژاوەی‬ ‫ئیئتیالفەكان‪ ،‬پارتی داد و گەش����ەپێدان ریفۆرمی زۆر‬ ‫گرین����گ و بنەڕەتی ئەنجام دا‪ .‬توركیا ئیتر واڵتێكە كە‬ ‫كرانەوە بە رووی كورددا دەس����تی پێ كرد‪ ،‬تەلەڤزیۆنی‬ ‫دەوڵەتی ب����ە زمانی كوردی پەخ����ش دەكرێت‪ ،‬وانەی‬ ‫كوردی لە زانكۆكان دەگوترێتەوە‪ ،‬خولی زمانی كوردی‬ ‫دەكرێت����ەوە و پارتە سیاس����ییەكان دەتوانن بە كوردی‬ ‫پروپاگەن����دەی خۆی����ان بكەن‪ .‬هەڵبەت����ە تەنیا ئەمانە‬ ‫بەس نین‪ .‬لە مەسەلەی ئازادییەكاندا هێشتا رێگەیەكی‬ ‫زۆرمان لەبەردەمە‪ .‬بەاڵم پارتی دەسەاڵتدار كە دەستی‬ ‫ب����ەم قۆناخە كردووە‪ ،‬لەجیاتی ئەوەی یارمەتی بدرێت‪،‬‬ ‫هەوڵی تێكدانی قۆناخەكەی دەدرێت‪ .‬پارتی ئاش����تی و‬ ‫دیموكراسی لەجیاتی ئەوەی كەموكوڕییەكانی پارتی داد‬ ‫و گەشەپێدان پڕ بكاتەوە‪ ،‬دژایەتییەكی زۆری دەكات‪ .‬من‬ ‫ئەمە وەك هەڵوێستێك كە خزمەت بە بێچارەیی پرسی‬ ‫كورد دەكات‪ ،‬لێك دەدەمەوە‪ .‬لە بەرامبەریشدا بارگرژی‬ ‫و توندبوونێك لە ئارادایە‪ .‬ئۆپەراس����یۆنەكانی كەجەكە‬ ‫بە توندترین رادە بەردەوامن‪ .‬من ئەم ئۆپەراس����یۆنانە‬ ‫وەك ناوەڕۆكیان زۆر بە ئەرێنی دەبینم‪ ،‬بەاڵم سەرەڕای‬ ‫ئەمانە‪ ،‬هەڵەش روو دەدەن‪ .‬بەداخەوە ئۆپەراسیۆنەكانی‬ ‫كەجەك����ە كە بە هۆی یاس����ای دژە تی����رۆرەوە ئەنجام‬ ‫دەدرێت‪ ،‬هەندێك جار ئازادیی رادەربڕین لە رادەبەدەر‬

‫بەرتەسك دەكەنەوە‪ .‬پێویستە رەخنە لەمانە بگیرێت‪.‬‬ ‫هەتا ئەمڕۆش هیچ كەس س����وودی لە شەڕ نەبینی‪ .‬بە‬ ‫پێچەوانەوە‪ ،‬كوردەكان زیاترین زیانیان پێ گەیش����ت‪.‬‬ ‫لە توركیا ئیتر حكوومەتێ����ك هەیە كە لەگەڵ پەكەكە‬ ‫دادەنیشێتە سەر مێزی دانوستان‪ .‬واتە حكوومەتێك كە‬ ‫سوورە لەس����ەر چارەكردنی ئەم پرسە‪ .‬پێویستە ئەمە‬ ‫بە هەند وەربگیرێت‪...‬‬ ‫‪ ‬دەكرێت باس لە پێشخستنی ستراتیژییەكی نوێ لە‬ ‫چارەكردنی پرسی كورددا بكەین؟‬ ‫ لە بابەتی پرس����ی كورددا‪ ،‬ئیرادەیەك هەیە كە تا دوا‬‫رادە سوورە لەس����ەر چارەكردنی‪ .‬گفتوگۆی پەكەكە و‬ ‫دەوڵەت‪ ،‬نیش����ان دەدات كە پارتی داد و گەش����ەپێدان‬ ‫چەندە س����وورە لەسەر چارەكردنی ئەم پرسە‪ .‬بەاڵم بە‬ ‫داخەوە سەرەڕای ئەم ئیرادەیەش‪ ،‬پەكەكە هێشتا كەڵك‬ ‫لە توندوتیژی وەردەگرێ����ت‪ .‬یانیش دەتوانین بڵێین لە‬ ‫نێو پەكەكەدا ئەوانەی بە شەڕ دەسەاڵتەكەیان رادەگرن‪،‬‬ ‫لەم رێگەیەوە درێژە بە بوونی خۆیان دەدەن‪ .‬هەڵبەتە‬ ‫دەكرێ����ت رەخنە لە حكوومەت بگیرێ����ت كە بە رادەی‬ ‫پێویس����ت هەنگاو نانێت‪ ،‬بەاڵم رێگ����ەی نانی هەنگاو‪،‬‬ ‫بە دیالۆگ����دا تێدەپەڕێت‪ ،‬نەك پەرەپێدانی توندوتیژی‪.‬‬ ‫بۆیەش پێویس����تە ئ����اگاداری ئەوە بین كە كەس����انێك‬ ‫هەن دەیانەوێ بە تێكدانی رەوش����ەكە‪ ،‬بەردەوامیی بە‬ ‫هێزی خۆیان بدەن‪ ،‬نەك پرس����ەكە چارە بكەن‪ .‬گەلی‬ ‫ك����ورد توندوتیژییان ناوێت‪ .‬توركیش بەم ش����ێوەیەن‪.‬‬ ‫توندوتیژی كۆتایی پێبێت‪ ،‬ئۆپەراسیۆنەكان دەوەستن‬ ‫و دووبارە دیالۆگ دەگەڕێتەوە سەر مێزەكەی‪.‬‬ ‫‪ ‬توركیا جگە لە سیاس����ەتی ناوخۆ‪ ،‬لە پەیوەندییە‬ ‫نێودەوڵەتییەكانیش����دا پێش����ڤەچوونێكی بەرچاوی بە‬ ‫خۆی����ەوە بینی����وە‪ .‬باس لە توركی����ا وەك مۆدێلێك بۆ‬ ‫رۆژهەاڵتی ناوین دەكرێت‪ .‬ئایا دەتوانین بڵێین پرس����ی‬ ‫كورد دەبێتە ئاس����تەنگێك لە بەردەم ئەم مۆدێلە؟ واتە‬ ‫توركیا بێ ئەوەی پرسی كورد چارە بكات‪ ،‬دەتوانێ ئەو‬ ‫رۆڵە بگرێتە ئەستۆ؟‬ ‫ توركیا لەم ماوانەی دواییدا‪ ،‬لە ئاش����تبوونەوە لەگەڵ‬‫خەڵكی خۆی و دیموكراسییەكەیدا رێگەیەكی زۆری بڕی‪.‬‬ ‫ئاستی خۆشگوزەرانی و ئازادییەكان تا رادەیەكی باش‬ ‫زیادی كرد‪ ،‬بەاڵم بە داخەوە پرسی كورد بەردەوامە‪ .‬لە‬ ‫توركیا ئەوانەی پشتگیریی الیەنی سەربازی دەكەن‪ ،‬بۆ‬ ‫بەردەوامیدان بە دەسەاڵتی خۆیان‪ ،‬لە بەردەوامیی ئەم‬ ‫پرسە رازین‪ .‬الیەنی شەڕكەری پەكەكەش بەم شێوەیەیە‪.‬‬ ‫ئەگەر پرس����ی كورد كۆتایی پێ بێت‪ ،‬كارتێكی گرینگ‬ ‫لە بەرامبەر پارتی داد و گەشەپێداندا لەدەست دەدەن‪.‬‬ ‫ئەوەیان ناوێت‪ .‬بەڵكو ئەگەر الیەنی شەڕكەر الواز بێت‪،‬‬ ‫دەس����ەاڵت دووبارە ناچاریان بكات����ەوە لە چارەكردنی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫لەبابەتی‬ ‫پرسی كورددا‪،‬‬ ‫ئیرادەیەك هەیە‬ ‫كە تا دوا رادە‬ ‫سوورە لەسەر‬ ‫چارەكردنی‪.‬‬ ‫گفتوگۆی پەكەكە‬ ‫و دەوڵەت‪،‬‬ ‫نیشانیدەدات‬ ‫كە پارتی داد و‬ ‫گەشەپێدان چەندە‬ ‫سوورە لەسەر‬ ‫چارەكردنی ئەم‬ ‫پرسە‬

‫‪23‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫>>>‬

‫‪24‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫هەوڵدان بۆ‬ ‫خۆدزینەوە‬ ‫لەدۆزی دەرسیم‬ ‫لەالیەن پارتی‬ ‫كۆماریی گەلەوە‪،‬‬ ‫هەڵەیەكی زۆر‬ ‫گەورەیە‪ ،‬پێویستە‬ ‫پارتی كۆماریی‬ ‫گەلیش وەك‬ ‫سەرۆكوەز یران‬ ‫داوای لێبوردن‬ ‫بكات‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫پرسەكەدا بەش����دار بن‪ .‬توركیا لە چەند ساڵی دواییدا‬ ‫لە مەسەلەی دیموكراس����یدا‪ ،‬لەو رێگەیەی بڕیویەتی و‬ ‫ئاش����تكردنەوەی باوەڕ و دابونەریت لەگەڵ دیموكراسی‪،‬‬ ‫نموونەیەكی باش بووە بۆ واڵتانی عەرەبی‪.‬‬ ‫‪ ‬س����ەردانی مس����عود بارزان����ی‪ ،‬س����ەرۆكی هەرێمی‬ ‫كوردس����تان‪ ،‬ب����ۆ توركیا چۆن هەڵدەس����ەنگێنی؟ ئەو‬ ‫روون����ی كردەوە كە لە هەر رێگەچارەیەكی ئاش����تیانەدا‬ ‫بەش����دار دەبێت و ئەوەی دەكەوێتە سەر شانی بەجێی‬ ‫دەگەیەنێت‪ .‬هەڵسەنگاندنت بۆ ئەم بابەتە چۆنە؟‬ ‫ بەڕێز مس����عود بارزانی لەو یارمەتییەی لە مەسەلەی‬‫دژایەتی����ی توندوتیژی����دا دەی����دات‪ ،‬جارێك����ی دیكەش‬ ‫نیش����انی دا كە حكوومەتی هەرێمی كوردستان چەندە‬ ‫هاوپەیمانێكی نزیكی توركیایە‪ .‬پێشكەوتنی پەیوەندییە‬ ‫سیاس����ییەكان ه����اوكات لەگەڵ پەیوەندی����ی ئابووری‪،‬‬ ‫سوودی بۆ هەردوو الیەن هەیە‪ .‬لەم بابەتەدا هەڵوێستی‬ ‫بەڕێز بارزانی هەتا دوا رادە بونیاتنەر دەبینم‪.‬‬ ‫‪ ‬باس ل����ەوە دەكرا كە ئەردۆغان‪ ،‬مس����عود بارزانی‬ ‫بانگهێش����ت ك����ردووە و داوای ه����اوكاری ل����ێ دەكات‪.‬‬ ‫لەكاتێكدا پێش����تر بڕیاربەدەستانی كورد‪ ،‬هەم مەسعود‬ ‫بارزان����ی و ه����ەم نێچیرڤان بارزانی باس����یان لە ئاگربڕ‬ ‫كردوە و ئاماژەیان بە رێگەی ئاشتیانە و دیالۆگ داوە‪،‬‬ ‫ئەوە چۆن دەبینیت؟‬ ‫ كۆتاییهێن����ان بە چەكداماڵین و كردەوەكانی پەكەكە‪،‬‬‫لە بەرژەوەندیی ه����ەردوو الیەندایە‪ .‬حكوومەتی كوردی‬ ‫ب����ە هۆی پێویس����تیی هەڵكەوتەی جوگراف����ی توركیا‪،‬‬ ‫پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ ئەنقەرە هەیە‪ ،‬بەتایبەتیش‬ ‫ئەگەر ئەمریكا لە ناوچەكە بكشێتەوە‪ .‬لەم پەیوەندەدا‬ ‫دژایەتیكردن����ی پەكەكە لە بەرژەوەندیی هەردوو الیەندا‬ ‫دەبێت‪.‬‬ ‫‪ ‬س����ەردانی ئەردۆغان و كاربەدەس����تەكانی دیكەی‬ ‫توركی����ا ب����ۆ هەرێم����ی كوردس����تان‪ ،‬پەیوەندییەكانی‬ ‫گەیاندووەتە ئاس����تێكی نوێ‪ .‬ئ����ەم پەیوەندییانە چۆن‬ ‫هەڵدەسەنگێنیت؟‬ ‫ هەروەك باسم كرد‪ ،‬پەیوەندیی دوو الیەنە كە چەندین‬‫ساڵە پشتگوێ خراوە‪ ،‬پێش دەخرێت‪ .‬ئەمە زۆر گرینگە‪،‬‬ ‫ناوچەی كوردی بەش����ێك لە توركیای����ە‪ ،‬كوردەكانیش‬ ‫ب����رای ئێمەن‪ .‬توركیا ئیتر ئەو سیاس����ەتە فڕێ دەدات‬ ‫كە چەندین س����اڵە ئێم����ەی وەك دوژمن داناوە‪ ،‬دەبێتە‬ ‫براگەورەی هەرێمی كوردی‪ ،‬ب����ەاڵم ئەمەش نیازپاكیی‬ ‫دووالیەنەی پێویستە‪...‬‬ ‫‪ ‬كۆتای����ی ئەمس����اڵ هێزەكانی ئەمری����كا لە عێراق‬ ‫دەكش����ێنەوە‪ .‬ئای����ا دەتوانین بڵێین توركی����ا یارمەتی‬ ‫كورد و توركمانەكانی عێراق دەدات؟ لەم نێوەندەدا بە‬ ‫یارمەتیدانی هەرێمی كوردستان ئایا دەتوانێ نفوزەكەی‬

‫لە عێراقدا زیاتر بكات؟‬ ‫ توركمانەكان چەندە لە توركیاوە نزیكن‪ ،‬كوردەكانیش‬‫ئەوەن����دە‪ .‬كوردەكان����ی هەرێمی كوردس����تان‪ ،‬خزمی‬ ‫كوردەكانی توركیان‪ .‬سەقامگیریی داهاتووی كوردەكانی‬ ‫عێراق‪ ،‬خواست و ئاواتی توركیاشە‪ .‬گەورەترین ئاستەنگ‬ ‫ل����ە ب����ەردەم چارەكردنی پرس����ی ك����ورد‪ ،‬رێككەوتنی‬ ‫الیەنی س����ەربازیی توركیا و پەكەكەی����ە‪ ..‬عەقڵییەتی‬ ‫س����ەربازی و دوژمنی كورد بۆ ئەوەی ش����ەرعییەت بە‬ ‫مانەوەی خۆی بدات‪ ،‬پێویس����تیی ب����ە پەكەكە هەیە‪.‬‬ ‫پەكەكەش پێویس����تیی بەو هەیە‪ .‬بوونی پەیوەندیی لە‬ ‫نێوان ئەم دوو الیەنەدا‪ ،‬ل����ە ئیدعانامەی ئەرگەنەكۆندا‬ ‫روون دەبێت����ەوە‪ ..‬بە تێكدانی ئ����ەم رێككەوتنە‪ ،‬هیچ‬ ‫ئاس����تەنگێك لە بەردەم توركیا و كوردس����تانی عێراقدا‬ ‫نامێنێت‪ .‬ئ����ەم دوو جوگرافیایە ل����ە رووی بازرگانی و‬ ‫كۆمەاڵیەتییەوە زۆر لێك نزیك دەكەونەوە‪ ،‬سنوورەكان‬ ‫بێ واتا دەبن‪ ..‬خۆشگوزەرانی بە خێرایی گەشە دەكات‬ ‫و پەیوەندییەكان تەواوكەری یەكتری دەبن‪.‬‬ ‫‪ ‬ل����ەم دوا رۆژانەدا گفتوگۆ لە بارەی دێرس����یمەوە‬ ‫دەس����تی پێ ك����رد‪ .‬داوای لێبوردن����ی رەجەب تەیب‬ ‫ئەردۆغان لە خەڵكی دێرس����یم‪ ،‬بووە بابەتی گفتوگۆی‬ ‫سیاس����ی‪ .‬هەروەه����ا لە باش����ووری كوردس����تانیش‬ ‫لێكدان����ەوەی جی����اوازی بۆ كرا‪ .‬كەس����انێك پێیانوایە‬ ‫وەك هەنگاوێ����ك لە بەرامب����ەر پارتی كۆماریی گەل و‬ ‫الوازكردن����ی ئ����ەم هەنگاوەی ناوە‪ .‬ئێ����وە چۆن لێكی‬ ‫دەدەنەوە؟ ئ����ەم راگەیاندنە تاكتیكێ����ك لە بەرامبەر‬ ‫پارتی كۆماریی گەل ب����ووە یانیش داوای لێبوردنێكی‬ ‫راستەقینەی حكوومەت و دەوڵەتە؟‬ ‫ توركیا هێواش هێواش لە چوارچێوەدان دێتە دەرەوە‪.‬‬‫خەریكە ل���ە راس���تییەكان دەپێچێت���ەوە‪ .‬ئەمە هەم‬ ‫پەیوەندیی بە پێشڤەچوونی ئازادیی رادەربڕینەوە هەیە‪،‬‬ ‫هەم بە ئاشتبوونەوە لەگەڵ رابردوو و جیاوازییەكانمانەوە‬ ‫هەیە‪ .‬من بەردەوام ئەم گفتوگۆیانەم پێ ئەرێنی بووە و‬ ‫هەروەها پێویستە ئەو زوڵم و كوشتارەی لە سەردەمی‬ ‫تاك حیزبی���دا لە بەرامبەر عەل���ەوی‪ ،‬كورد و تەواوی‬ ‫جیاوازییە نەتەوەی���ی و ئایینییەكان كراوە‪ ،‬لەبەر چاو‬ ‫دەرباز بكەینەوە‪ .‬س���ەرۆك وەزیران لەگەڵ ئەم داوای‬ ‫لێبوردنەی‪ ،‬گرێكوێرەیەكی ئاڵۆزی كردووەتەوە و بەم‬ ‫هەڵوێس���تەیەوە دەچێتە مێژووەوە‪ .‬ب���ۆ بەهێزكردنی‬ ‫ئەمە‪ ،‬پێویستە بیزانین‪ ،‬نەك ئەوەی سەری داپۆشین‪.‬‬ ‫ئەمە تەنیا پرس���ی پارت���ی كۆماریی گەل نییە‪ ،‬بەڵكو‬ ‫پرس���ی توركیایە‪ .‬كردنەوەی ئەم بابەتە و هەوڵدان بۆ‬ ‫خۆدزینەوە لە الیەن پارتی كۆماریی گەلەوە‪ ،‬هەڵەیەكی‬ ‫زۆر گەورویە‪ .‬پێویس���تە پارتی كۆماریی گەلیش وەك‬ ‫سەرۆك وەز یران داوای لێبوردن بكات‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫ناگەهان ئاڵچی لەچەند دێڕێكدا‪:‬‬ ‫س����اڵی ‪ 1977‬لە یەش����یل كۆی ئیس����تانبول لەدایكب����ووە‪ .‬دوای تەواوكردنی ئامادەیی‬ ‫ئیس����تانبول‪ ،‬خوێندنی لە بەشی زانستە رامیارییەكان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی‬ ‫زانكۆی بۆغازئیچی تەواو كرد‪.‬‬ ‫وەك خۆی دەڵێت‪« :‬لەس����اڵەكانی س����ەرەتای زانكۆدا هەس����تم كرد كە ئینگلیزی و‬ ‫ئەڵمانی كەمە و بڕیارمدا فێری ئیس����پانیۆلیش بم‪ .‬دوای س����ێ س����اڵ بەردەوامیم‬ ‫لەكۆرس����ی زمانی ئیسپانیۆلی‪ ،‬چوومە بەرشالۆنە و بەڵگەنامەی دێلێم بەدەستهێنا‬ ‫(ناوی تۆفڵی زمانی ئیس����پانیۆلی)‪ .‬بەاڵم نەمویس����ت بە تاك����ە زمانێكی التینی‬ ‫بوەس����تمەوە‪ .‬لەساڵی سێیەمی زانكۆدا دەس����تم بە خوێندنی فەرەنسی كرد‪ .‬ئەم‬ ‫چەند ساڵەی دواییش هەوڵی فێربوونی زمانی عەرەبی دەدەم‪.‬‬ ‫ناگەه����ان دەڵێت‪« :‬كاتێك كە قوتابی بووم‪ ،‬بۆ رەواندنەوەی هەس����تی گەنجانەم‪،‬‬ ‫رووم لەرۆژنامەوانی كرد و لەرۆژنامەی حوڕییەتدا لەبەش����ی هەواڵەكانی دەرەوە كارم‬ ‫ك����رد‪ .‬دواتریش لەبەرنامەی رۆژی ‪ 32‬رۆژدا لەگەڵ محەمەد عەلی بیراند كارم كرد‪.‬‬ ‫هاوینێكی دوای ئەوەش‪ ،‬لە تەلەڤزیۆنێكی لۆكاڵی نەمسا كارم كرد‪ .‬دوای ئەوەی‬ ‫كە خوێندنم تەواو كرد‪ ،‬رووم لە رۆژنامەوانی كرد كە هێش����تا تامەكەی لەسەر‬ ‫زمانم مابوو‪ .‬سەرەتا ساڵێك لە حوررییەت كارم كرد و دواتر لە تاقیكردنەوەی‬ ‫گرووپی میدیاكارانی چوكورئۆڤادا بەشداریم كرد و دەرچووم»‪.‬‬ ‫دوای ‪ 5‬مانگ خولی راهێنان‪ ،‬رەوانەی ناوەندی هەواڵی شۆو تیڤی دەكرێ‪،‬‬ ‫لەسەروبەندی جەنگی عێراق بوو‪ .‬هەواڵەكانی دەرەوەی ئامادە دەكرد‬ ‫و وەرگێڕانی راستەوخۆی دەكرد‪ .‬دواتر لەسەر داوای بەڕێوەبەرەكانی‬ ‫كەناڵەكە‪ ،‬بەشداریی لەكۆرسەكانی شێوازی ئاخاوتندا كرد‪ .‬دوای‬ ‫س����اڵێك كاری قورس‪ ،‬لەالیەن رۆژنامەی ئاكشام‪-‬ەوە بانگكرا و‬ ‫بۆ پاش����كۆكانی رۆژنامەكە ریپۆرت����اژ و هەواڵی ئامادە دەكرد‪،‬‬ ‫كە ئێس����تا بۆتە ریپۆرتەر و گۆشەنووس����ێكی پرۆفیشناڵ لەو‬ ‫رۆژنامەیە‪ .‬دوای س����اڵێك‪ ،‬بە تەواوەتی رووی لە سیاس����ەتی‬ ‫دەرەوە ك����رد‪ .‬لەقۆناخ����ی ئەندامێتی����ی توركی����ا لەیەكێتیی‬ ‫ئەوروپادا‪ ،‬كاری لەسەر پێوەرەكانی بروكسێل‪ ،‬ستراسبورگ و‬ ‫لوكسامبورگ كرد‪ ،‬چووەتە ناوەندەكانی دیراساتی رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوین و زۆربەی گەشتەكانی لە چوارچێوەی هەواڵ و ریپۆرتاژدا‬ ‫لە رۆژنامەكاندا باڵو كردۆتەوە و هەندێكیش����یانی وەك فیلمی‬ ‫دۆكیومێنتاری لە كەناڵی سكای تورك باڵو كردەوە‪.‬‬ ‫بە كورتی‪ ،‬لەساڵی ‪2002‬وەوە لەژێر چەتری گرووپی میدیاكارانی‬ ‫چوكورئۆڤادا كاردەكات‪ .‬هەفتانە سێ گۆشە لەسەر رووداوە‬ ‫سیاسی و كۆمەاڵیەتییەكان بۆ رۆژنامەی ئاكشام دەنووسێ‪،‬‬ ‫رۆژانی هەموو دووشەممەیەكیش راپۆرتی هەفتەی لە كەناڵ‬ ‫تورك ئامادە دەكرد و ئێستاش لەچوارچێوەی گروپی ئایدن‬ ‫دۆغان دا لەكەناڵی ‪ CNNturk‬بەرنامەیەكی سیاس����ی‬ ‫بەناوبان����گ پێش����كەش دەكات‪ ،‬بەرنامەی����ەك بە ناوی‬ ‫زانیارییە كۆمەاڵیەتییەكان ئامادە و پێشكەش����دەكات‪.‬‬ ‫هەروەها خانمی ئاڵچی ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەرایەتیی‬ ‫نووسەرانی گەشتیاریی دنیاشە‪.‬‬

‫‪25‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫بەردەوامبوونی دیداری میت لەگەڵ پەكەكە‬ ‫ئاماژەیەكە بۆ پێشڤەچوونی ئیجابی لەپرسی كورد دا‬ ‫وتوێژی توركیاناسی لەگەڵ ئەتهەن مەحجوبیان نووسەری توركی‪-‬ئەرمەنی لەڕۆژنامەی زەمان‬

‫دنیا پەكەكەیەكی چەكدار قبووڵ ناكات‪ ،‬بەاڵم دەتوانێ پەكەكەیەكی‬ ‫بێچەكی سیاسی قبووڵ بكات‪ ،‬تەنانەت یارمەتیشی دەدات‬ ‫ئەتهەن مەحجوبیان (‪ 1950‬ئیستانبول) نووسەر و رۆژنامەنووسی‬ ‫تورك‪-‬ئەرمەنی‬ ‫س���اڵی ‪ 1968‬خوێندنی ناوەندیی ل���ە كۆلێژی رۆبێرت تەواو‬ ‫ك���رد و ‪ 1972‬لە زانكۆی بۆغازئیچی لە ئەندازیاریی كیمیا‬ ‫خوێن���دی و لە هەمان زانكۆ س���اڵی ‪ 1974‬ماس���تەری‬ ‫لە ب���واری كارپێكردندا بەدەس���ت هێن���ا‪ .‬دوای ئەوە‬ ‫س���اڵی ‪ 1977‬بە بەش���ی ئابووریی كۆلێژی زانس���تە‬ ‫رامیارییەكان���ی زانكۆی ئانكارا‪ ،‬ماس���تەری لە بواری‬ ‫ئابووریی نێودەوڵەتیدا بەدەس���ت هێنا و هەتا س���اڵی‬ ‫‪ 1980‬لەو زانكۆیەدا وەك ئاكادێمیس���ت كاری كرد‪ .‬لە‬ ‫س���اڵی ‪ 1980‬هەتا ‪ 1996‬لە كۆمپانیا گەورەكان و ئەو‬ ‫كۆمپانیایانەدا كە خۆی دایمەزراندبوون‪ ،‬بەڕێوەبەرایەتیی‬ ‫كردووە‪ ،‬لە ساڵی ‪1996‬ەوە دەستی بە كاری رۆشنبیری‬ ‫كرد و وازی لە بازرگانی هێنا‪ .‬لە ساڵی‬

‫‪26‬‬

‫‪1997‬ەوە لە رۆژنامەی رادیكالدا وەك گۆش���ەنووس دەس���تی‬ ‫بەكار كرد‪ .‬س���اڵی ‪ 2000‬ل���ە رادیكال جیا‬ ‫بووەوە و ماوەیەك لە رۆژنامەی یێنی‬ ‫بی���ن یڵدا نووس���ی‪ .‬دوای ئەوە لە‬ ‫ئ���اداری ‪2001‬ەوە ل���ە رۆژنامەی‬ ‫زەمان دەس���تی بە نووسین كرد‪.‬‬ ‫س���اڵی ‪ 2007‬و دوای كوژران���ی‬ ‫هران���ت دینك‪ ،‬ل���ەو رۆژنامەیە‬ ‫جیا بووەوە و بەڕێوەبەرایەتیی‬ ‫رۆژنامەی ئاگۆسی وەستۆ گرت‪.‬‬ ‫تشرینی دووەمی ‪ 2010‬كۆتایی بەو‬ ‫ئەركەی هێنا‪ .‬هێشتا نووسینەكانی‬ ‫لە رۆژنامەی زەمان باڵو دەبنەوە‪.‬‬ ‫توركیاناسی‪ -‬ئیستانبوڵ‬

‫توركیاناس���ی‪ :‬لە ماوەی رابردوودا پرسی كورد كەوتە‬ ‫رۆژەڤ���ەوە‪ ،‬باس ل���ە گفتوگۆی پەكەك���ە و دەوڵەت‬ ‫كرا‪ ،‬گفتوگۆكانی ئیمرالیش هەب���وون‪ ،‬لە ئەوروپاش‬ ‫كۆمەڵێك گفتوگۆ كرا‪ .‬پرس���ەكە الیەنێكی فەرمی بە‬ ‫خۆیەوە گرت‪ ،‬بەاڵم لەم ماوانەدا توندوتیژی س���ەری‬ ‫هەڵدایەوە‪ ،‬پەكەكە دەس���تی بە چاالكیی س���ەربازی‬ ‫ك���ردەوە‪ ،‬دەنگ���ۆی بەكارهێنانی چەك���ی كیمیاوی‬ ‫هەیە‪ .‬ئەم رەوش���ە وەك رۆش���نبیرێكی تورك چۆن‬ ‫هەڵدەسەنگێنی؟‬ ‫ئەته���ەن مەحجوبیان‪ :‬ئێس���تا ه���ەم الیەنی دەوڵەت‬ ‫و هەم الیەنی پەكەكە گەیش���توونەتە ئاس���تێكی زۆر‬ ‫غەیرە مەنتقی‪ .‬چونكە ئێستا دنیا لە رەوشێكدا نییە‬ ‫كە رێگە بدات پرس���ێكی ئەتنیكی لە رێگەی شەڕەوە‬ ‫چ���ارە بكرێت‪ .‬ش���تێك ب���ە ن���اوی بەگەردوونیبوون‬ ‫لەئارادای���ە‪ ،‬ئەم���ەش تەواوی دنیا بە كوردس���تان و‬ ‫توركیاش���ەوە دەگرێتەوە و ئێستا لە دنیادا بە دەرلە‬ ‫پێوەرەكان���ی ئەم بەگەردوونیبوونە‪ ،‬ش���ەرعییەت بە‬ ‫هیچ رێگەچارەیەك نادرێت‪ .‬لەم رەوش���ەدا بە ش���ەڕ‬ ‫ناتوانی خواس���تی خ���ۆت بدەیتە قبووڵك���ردن‪ .‬لەم‬ ‫رووەوە دووبارە سەرهەڵدانەوەی خەباتی چەكداری لە‬ ‫پرس���ی كورددا‪ ،‬نیش���ان دەدات كە هێشتا كەسانێك‬ ‫هەن كە دنیا ناخوێننەوە‪ .‬چونكە بەڵگەمان هەیە كە‬ ‫پرسەكە بەرەو ئاش���تی رۆیشتووە‪ ،‬یەكێكیان دیداری‬ ‫میت لەگەڵ پەكەكەیە‪ .‬لەمەدا دەبینین كە لە هەردوو‬ ‫الیەنەوە كاربەدەست بوونیان هەیە‪ ،‬الیەنی كوردی بێ‬ ‫كەموكوڕی بەش���دار بووە‪ ،‬هەم كۆنگرەی گەل هەیە‪،‬‬ ‫هەم پەكەك���ە‪ ،‬هەم كەجەكە‪ .‬وات���ە الیەنی دەوڵەت‬ ‫گەیشتووەتە رادەیەك كە ئامادەی گفتوگۆیە‪ .‬كاتێك‬ ‫بڕوانین���ە گفتوگ���ۆكان‪ ،‬دەبینین الیەن���ی دەوڵەت لە‬ ‫رووی دەروونییەوە ئامادەیە مافەكانی كورد بدات‪ ،‬لە‬ ‫الیەكی دیك���ەوە كاتێك ئەوانە راگەیەندران‪ ،‬كۆمەڵگە‬ ‫هی���چ كاردانەوەیەكی نەبوو‪ ،‬واتە كۆمەڵگەی توركیش‬ ‫گەیش���تووەتە ئ���ەو رادەی���ەی كە دەكرێ���ت گفتوگۆ‬ ‫لەگەڵ پەكەك���ە بكرێت و مافەكانی كوردیش دەكرێت‬ ‫گەنگەشەیان لەس���ەر بكرێت‪ ،‬بەشێكی زۆریشیان لەو‬ ‫باوەڕەدان كە ئەو مافانە دەبێ بدرێت‪ .‬ئەم خاڵەی پێی‬ ‫گەیش���توون‪ ،‬بۆ دەوڵەت قۆناخێكی زۆر گرینگە‪ .‬واتە‬ ‫كاتێك بڕوانینە مێژووی ‪ 80‬یان ‪ 90‬س���اڵەی كۆماری‬ ‫توركیا‪ ،‬نیشاندانی كاراییەكی وەها‪ ،‬سەرسوڕهێنەرە‪.‬‬ ‫لێرەدا ئەگەر لێكدانەوەیەكی سیاس���ی پێویست بێت‪،‬‬ ‫لە كاتی ئاشكرابوونی گفتوگۆكانی میت و پەكەكەدا‪،‬‬ ‫لە راستیدا سیاسەتی كورد ئەو داوایەی بردووەتەوە‪.‬‬ ‫ئەگەر پەكەكە لیستێكی لە داواكارییەكانی پێشكەش‬ ‫كردب���ا و مەرج���ی دانابا ك���ە هەتا ئ���ەو كاتەی ئەو‬

‫پەرتووكەكانی‬ ‫• س���ەردەمێــــك‬ ‫ئەرمەن���ی هەب���وون‬ ‫(‪)2008‬‬ ‫• تێگەیش���تن ل���ە‬ ‫رۆژئاوا (‪)2008‬‬ ‫• تێگەیش���تن ل���ە‬ ‫توركیا (‪)2008‬‬ ‫• گەنگەشەی لیبڕاڵ‬ ‫و دیموكراتب���وون‬ ‫(‪)2008‬‬ ‫• رۆژەڤی دیموكراتێك‬ ‫(‪)2007‬‬ ‫• ئ���ەوی تری ناومان‬ ‫(‪)2005‬‬ ‫• یەك تایەفە‪ ،‬یەك‬ ‫حی���زب – س���وپا لە‬ ‫توركیا (‪)2004‬‬ ‫• رێكخستنی دووەم‬ ‫(‪)2003‬‬ ‫• پێكهاتە هزرییەكان‬ ‫و گۆڕان���كاری ‪/‬‬ ‫ل���ە رۆژئ���اواوە ب���ۆ‬ ‫رۆژهەاڵت‪ ،‬لە دوێنێوە‬ ‫بۆ ئەمڕۆ (‪)2000‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫داواكارییان���ەی جێبەج���ێ نەكرێن‪ ،‬چ���ەك دانانێت‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم هەتا ئەو كاتە بەكاری ناهێنێت‪ ،‬توركیا لە ژێر‬ ‫گوشاری تەواوی دنیادا‪ ،‬توركیا زۆر بە خێرایی ناچار‬ ‫دەبوو ئ���ەو ریفۆرمانە ئەنجام ب���دات‪ .‬چونكە توركیا‬ ‫لە ش���وێنی دیكەی وەك س���ووریا‪ ،‬لیبیا و میس���ر‪،‬‬ ‫پشتگیریی لەم ریفۆرمانە دەكات‪ .‬واتە توركیا ناتوانێ‬ ‫لە دژیان بوەس���تێت‪ ،‬لە الیەكی دیكەشەوە توركیا لە‬ ‫رووی دەروونییەوە بۆ ئەمە ئامادەیە‪ .‬لەو روانگەیەوە‬ ‫پێم وایە پەكەكە وەك ئەكتەرێكی سیاسی‪ ،‬هەڵەیەكی‬ ‫گەورەی كرد‪ .‬لە بەرامبەریش���دا ئۆپەراس���یۆنەكانی‬ ‫دەوڵەت لە بەرامبەر كەجەكە بە هەڵە دەزانم‪ .‬چونكە‬ ‫دەوڵەت تەنیا ئەو ئیمكانەی بەدەستەوە نەبوو‪ ،‬چونكە‬ ‫ل���ە هەر هەنگاوێكدا‪ ،‬دەكرێت رێگەی دیكەش بگیرێتە‬ ‫بەر‪ ،‬واتە دەوڵەت لەبری ئۆپەراسیۆنەكانی كەجەكە‪،‬‬ ‫دەیتوانی رێگەی دیكە بگرێتە بەر‪ .‬لێرەدا رەوش���ێكی‬ ‫دیك���ە هاتە ئاراوە‪ ،‬بەتایبەتی بە بڕوای من س���ەرۆك‬ ‫وەزی���ران زۆر كاریگەر بوو‪ ،‬رەوش���ی دەوروبەرەكەی‬ ‫نازانین‪ ،‬بەاڵم لە ئەنجامدا هزرێكی وەها دروس���ت بوو‬ ‫كە پەكەكە بە هیچ ش���ێوەیەك جێگەی متمانە نییە‪.‬‬ ‫واتە ئەگەر ئێمە بۆ هەموو ش���تێك رەزامەندی نیشان‬ ‫بدەین و رازی بین بێینە سەر مێزی دانوستان‪ ،‬پەكەكە‬ ‫بەڵێ ناڵێت‪ ،‬بۆیەش قەناعەتێكی وا دروس���ت بوو كە‬ ‫تەنی���ا ئەگەر هێزی پەكەكە ك���ەم بكرێتەوە‪ ،‬دەكرێ‬ ‫دووبارە دانوس���تان بكرێتەوە و ل���ەم كاتەدا دەوڵەت‬ ‫ئ���ەوە دەكات‪ ،‬لە كاتێكدا ك���ە ئەمەش دەكات‪ ،‬وەك‬ ‫ئەوەیە بچێتە دووكانی جامچی و خۆی بەمال و ئەوالدا‬ ‫دەكێشێت‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەگەر بگەڕێینەوە دواوە و لە رەوشەكە بڕوانین‪،‬‬ ‫ل���ە هەلومەرجێكدا ك���ە هیچ كەس ش���ەڕی ناوێت و‬ ‫الیەنەكانیش رایانگەیاندووە كە لەگەڵ ش���ەڕ نین‪ ،‬لە‬ ‫هەلومەرجێكدا كە ئیمكانی گفتوگۆ دەس���تەبەر كراوە‬ ‫و كۆمەڵگەش دژایەتی ناكات‪ ،‬هێشتا شەڕ بەردەوامە‪،‬‬ ‫گێلێتییەكی سیاس���ی لە ئارادایە‪ .‬لێرەدا دەتوانم بڵێم‬ ‫گەیشتووینەتە خاڵك كە پرسەكە زۆر بە سانایی چارە‬ ‫دەكرێت‪ .‬چونكە ئەگەر پرسەكە لە رووی سیاسییەوە‬ ‫ئام���ادە بێت‪ ،‬ب���ەاڵم تەنیا رەوش���ی دەروونی ئامادە‬ ‫نەبێ���ت‪ ،‬لەو بڕوایەدام كە لە قۆناخی داهاتوودا هەلی‬ ‫چارەسەری رەخساوە‪.‬‬ ‫كاتێك لە روانگەی جیهانەوە بڕوانینە ناوچەكە‪ ،‬پرسی‬ ‫كورد‪ ،‬كێش���ەیەكی بچوكە‪ .‬واتە كاتێك پرسی كورد‬ ‫لەگەڵ ئێران‪ ،‬س���ووریا‪ ،‬لیبیا و میسر بەراورد بكەین‪،‬‬ ‫پرسی كورد‪ ،‬كێشەیەكی زۆر بچوك و سانایە‪ .‬ئەگەر‬ ‫بڕوانینە ئەمریكاش‪ ،‬پێش ئەوەی ئامادەكاری پێویست‬ ‫نەكات‪ ،‬ناتوانێ هێزەكانی لە ناوچەكە بكێش���ێتەوە‪.‬‬

‫‪27‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫كۆمەڵگەی‬ ‫توركیش‬ ‫گەیشتووەتە ئەو‬ ‫رادەیەی كە‬ ‫دەكرێت گفتوگۆ‬ ‫لەگەڵ پەكەكە‬ ‫بكرێت و مافەكانی‬ ‫كوردیش دەكرێت‬ ‫گەنگەشەیان لەسەر‬ ‫بكرێت‬

‫>>>‬

‫‪28‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫گەیشتووینەتە‬ ‫خاڵك كە پرسەكە‬ ‫زۆر بە سانایی‬ ‫چارە دەكرێت‪.‬‬ ‫چونكە ئەگەر‬ ‫پرسی كورد لە‬ ‫رووی سیاسییەوە‬ ‫ئامادە بێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫تەنیا رەوشی‬ ‫دەروونی ئامادە‬ ‫نەبێت‪ ،‬لەو‬ ‫بڕوایەدام كە لە‬ ‫قۆناخی داهاتوودا‬ ‫هەلی چارەسەری‬ ‫رەخساوە‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫پێ���م وای���ە ئەمریكا ب���ە گفتوگ���ۆ لەگ���ەڵ توركیا‪،‬‬ ‫سیاسەتوانە كوردەكان‪ ،‬بارزانی‪ ،‬سووریا و هەموو ئەو‬ ‫ش���وێنانەی دوور و نزیك پەیوەندیی پێیانەوە هەیە‪،‬‬ ‫بتوان���ێ بگاتە خاڵێكی ناوەند‪ .‬ئەم خاڵی ناوەندە‪ ،‬بە‬ ‫واتای ماددەی چارەس���ەری نیی���ە‪ ،‬بەڵكو مێزێكە كە‬ ‫گفتوگۆ لەبارەی هەموو ش���تێكەوە بكرێت‪ .‬لەو كاتە‬ ‫بەدواوە ئەگەر گفتوگۆكان بە ش���ێوەیەكی ش���ەفاف‬ ‫بەڕێوە بچن‪ ،‬زۆر بە س���انایی دەتوانم بڵێم بۆ نموونە‬ ‫لە بەردەم زمانی كوردیدا هیچ ئاس���تەنگێك نامێنێت‪،‬‬ ‫لە مەس���ەلەی خۆبەڕێوەبردن���دا دەتوانم بڵێم تەواوی‬ ‫مەرجەكانی ئەوروپا لە الیەن توركیاوە قبوڵ دەكرێن‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەگ���ەر ئامانجی پەكەكە و سیاس���ەتی كوردی‬ ‫بەدەوڵەتب���وون بێت‪ ،‬ناچارین بڵێی���ن ئەمە ناكرێت‪،‬‬ ‫چونكە ئەمە پێویستیی بە گفتوگۆی زۆر زیاتر هەیە‪.‬‬ ‫بیست س���اڵ دواتر دەكرێت‪ .‬بەاڵم ش���تێك هەیە كە‬ ‫سیاس���ەتی كوردی و پەكەكە دەب���ێ قبووڵی بكەن‪،‬‬ ‫ئەگەر خواستی دامەزراندنی دەوڵەت هەیە‪ ،‬ئەمە دوای‬ ‫قۆناخێكی گفتوگۆوە دەكرێت‪ ،‬دوای قۆناخێكی شەڕ و‬ ‫پێكدادان ناكرێت‪.‬‬ ‫توركیاناس���ی‪ :‬دوای ئ���ەو ش���ەڕ و پێكدادانان���ە‪،‬‬ ‫مس���عود بارزانی س���ەرۆكی هەرێمی كوردستان هاتە‬ ‫توركیا‪ ،‬كۆمەڵێك دی���دار و كۆبوونەوە لەگەڵ گەورە‬ ‫بڕیاربەدەستانی دەوڵەت ئەنجام درا‪ .‬هەتا ئەو جێیەی‬ ‫ل���ە راگەیاندنەكانەوە باڵو ب���ووەوە‪ ،‬داوای دەركردنی‬ ‫پەكەكە لە قەندیل كرا‪ ،‬بەاڵم بارزانی بەوە رازی نەبوو‬ ‫و روونی كردەوە كە ئیتر قۆناخی شەڕی كورد و كورد‬ ‫تێپەڕی���وە‪ ،‬موراد قەرەیاڵنی���ش رایگەیاندووە كە ئەو‬ ‫هەواڵنەی مسعود بارزانی بە هەند وەردەگرن‪ .‬ئەمە لە‬ ‫روانگەی یەكیەتیی كوردەوە زۆر گرینگە‪ .‬ئەم رەوشە‬ ‫چۆن هەڵدەسەنگێنی؟‬ ‫ئەتهەن مەحجوبیان‪:‬لە راس���تیدا هەڵوێس���تی مسعود‬ ‫بارزانی پێشبینی دەكرێت و بیركردنەوە لە هەڵوێستێكی‬ ‫دیكە زۆر ئەس���تەمە‪ ،‬چونك���ە بارزانی بەرقەراربوونی‬ ‫ئاشتی‪ ،‬پارێزراوبوونی سنوورەكانی هەرێمی كوردستان‬ ‫و بووژانەوەی ئابووری گەلی كوردی دەوێت‪ ،‬ئەمە زۆر‬ ‫ئاساییە و ئاماژەیەكە بۆ سەردەمێكی بەدوور لە شەڕ‪.‬‬ ‫بۆی���ەش ئەگەر بڵێین لە قۆناخ���ی داهاتوودا ئەگەری‬ ‫هەڵگیرس���انی شەڕ هەیە‪ ،‬زۆر ئاش���كرایە كە بارزانی‬ ‫هیچ بەش���دارییەك ناكات‪ .‬بڕوا ناك���ەم توركیا وەك‬ ‫پرس���یارێكی زۆر گرینگ ئەمەیان پرسیبێت‪ ،‬پێم وایە‬ ‫بۆ ئەوەی پرسیارەكەیان كردبێت‪ ،‬ئەوەیان پرسیوە‪،‬‬ ‫واتە بۆ ئەوەی لە داهاتوودا نەپرسراو نەبێت‪ .‬ئەوەی‬ ‫ك���ە توركیا لە بارزانی دەوێت‪ ،‬بەتەنیا هێش���تنەوەی‬ ‫پەكەكەی���ە‪ .‬پەیوەندییەكانی لەگەڵ عێراق و ئێرانیش‬

‫بەم ئاراستەیەدا دەڕۆن‪ .‬لە راستیدا زیاترین رادە توركیا‬ ‫بڕوا بە ئەمری���كا دەكات‪ ،‬چونكە لە رووی مەنتیقەوە‬ ‫ئەگ���ەر بڕوانین‪ ،‬ئەمریكا زۆر پێویس���تیی بە توركیا‬ ‫هەیە‪ .‬هەروەها لەو رۆژهەاڵتی ناوەڕاستەدا كە باسمان‬ ‫كرد‪ ،‬ئیسرائیل كە متمانەی بەرەو كەمی دەچێت‪ ،‬ئەو‬ ‫واڵت���ە جگەلە توركیا‪ ،‬دۆس���تێكی درێژماوەی دیكەی‬ ‫نییە‪ .‬لە بەرامبەر ئەمەش���دا ئەگ���ەر توركیا دەیەوێ‬ ‫س���ەركردەی ناوچەكە بێت‪ ،‬یاخ���ود دەیەوێ واڵتێكی‬ ‫كاریگ���ەری ناوچەكە و دنیا بێ���ت‪ ،‬ئەو كاتە دەبێ لە‬ ‫چوارچێوەی پڕۆژەی ئاش���تیی جیهانیدا لە ناوچەكە‬ ‫بڕوانێ���ت‪ ،‬ئەم���ەش هاوكاریی ئەمری���كا و یەكیەتیی‬ ‫ئەوروپای پێویستە‪ .‬دەستگیركردنی ئەندامانی پەكەكە‬ ‫لە ئەوروپاش بەم ئاراستەیەدایە‪.‬‬ ‫لێ���رەدا دەتوانین بڵێین‪ ،‬دنی���ا پەكەكەیەكی چەكدار‬ ‫قبووڵ ناكات‪ ،‬بەاڵم دەتوان���ێ پەكەكەیەكی بێچەكی‬ ‫سیاسی قبووڵ بكات‪ ،‬تەنانەت یارمەتیشی دەدات‪.‬‬ ‫توركیاناس���ی‪ :‬ئایا پەكەكە لەو رەوشەدایە كە خۆی‬ ‫بگەیەنێتە ئەو ئاستە؟‬ ‫ئەته���ەن مەحجوبیان‪ :‬ئەم���ە پەیوەندیی بە داینامۆی‬ ‫پەكەك���ەوە هەیە‪ ،‬بەاڵم بە ت���ەواوی نازانین كە تا چ‬ ‫رادەیەك رێك خراون‪ ،‬تا چ رادەیەك كەس���انی تێدایە‬ ‫ك���ە بڕوای���ان بەو پڕۆس���ەیە هەیە‪ .‬نازانی���ن كادیرە‬ ‫پێش���كەوتووەكانیان تا چ رادەیەك هاوڕان‪ .‬كاتێك لە‬ ‫دەرەوە بڕوانین‪ ،‬دەردەكەوێت كە لەگەڵ پەكەكەیەك‬ ‫ك���ە تەنیا یەك ناوەندی بڕیاری هەی���ە‪ ،‬رووبەڕووین‪،‬‬ ‫كاتێك رەوش���ەكە وای لێ ه���ات‪ ،‬زۆر دیاریش نابێت‬ ‫كە لەگەڵ كێ رووبەڕووین‪ .‬ئەمە پرس���ێكی ناوخۆییە‬ ‫و سیاس���ەتی كوردی پێویستە چارەی بكات‪ ،‬چونكە‬ ‫تێپەڕبوونی هەر رۆژێك لە دژی پەكەكەیە‪ ،‬چونكە هەر‬ ‫وەك گوتم ئەگەر ئەكتەرێكی سیاسی بن‪ ،‬ئیدعایەكتان‬ ‫هەبێت و نوێنەرایەتی���ی الیەنێك دەكەن‪ ،‬كە پەكەكە‬ ‫هەرسێكیانی تێدایە‪ ،‬ئەو كاتە سیاسەتێكی مەنتقیانە‬ ‫و س���تراتیژییەك لە ئێوە داوا دەكرێت و ئەگەر بتوانن‬ ‫ئ���ەوە بكەن‪ ،‬ئ���ەو كاتە دنیا گوێتان ل���ێ دەگرێت و‬ ‫تەنانەت لەگەڵ خاوەن مافبوونی ئێوە بێت‪ .‬ئێس���تا‬ ‫پێش���كەوتنێكی وا لە سیاس���ەتی ك���ورددا هەیە كە‬ ‫دەنگەكان���ی كوردی گەیاندە س���ەرووی ‪ .%10‬كەواتە‬ ‫لەس���ەر رۆخ���ی چەقۆیەكین كە رەنگ���ە بەرەو خاڵی‬ ‫زۆر ب���ێ واتاش بڕۆن‪ ،‬بەاڵم لە هەم���ان كاتدا رەنگە‬ ‫چەن���د مانگێك دواتر لەگەڵ تابلۆیەكی نەرم رووبەڕوو‬ ‫ببین���ەوە‪ .‬چونكە ه���ەروەك ئاماژەم پێدا‪ ،‬رەوش���ی‬ ‫دەروونی ئامادەیە‪ ،‬جیهان ئامادەیە‪ ،‬تەنیا پێویس���تە‬ ‫ئەو ئەكتەرە سیاس���یانە‪ ،‬داواكارییە راس���تییەكان و‬ ‫داواكارییەكانی خۆی یەك بخات‪.‬‬

‫توركیاناس���ی‪ :‬لە روانگەی سیاس���ەتی دەوڵەتانەوە‪،‬‬ ‫پەیوەندیی توركیا و حكوومەتی هەرێمی كوردستان‪،‬‬ ‫بەدەر لە مەسەلەی پەكەكە چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟‬ ‫ئەته���ەن مەحجوبیان‪ :‬پێش���كەوتنێكی گەورە هەیە‪،‬‬ ‫كەسانێك كە وشەی كوردیان بەسەر زماندا نەدەهێنا‪،‬‬ ‫ئێس���تا ئەوانەی بە كاروباری دەرەوە س���ەرقاڵن‪ ،‬بە‬ ‫فەرمی وش���ەی كوردس���تان بەكار دەهێنن‪ .‬فاكتەری‬ ‫ئەم���ەش‪ ،‬گەورەبوونە و كران���ەوەی توركیا بوو‪ ،‬واتە‬ ‫كاتێك ل���ە توركیایەكی داخراوەوە بەرەو توركیایەكی‬ ‫كراوە بە رووی دەرەوەدا‪ ،‬بە پێویس���تی زانی لەگەڵ‬ ‫دراوس���ێكانی پەیوەندی و هاوكاری هەبێت‪ ،‬بە بڕوای‬ ‫منیش ئەم حكوومەتەی ئەمڕۆ‪ ،‬توانی ئەم س���نوورانە‬ ‫دەرباز ب���كات‪ .‬ئەگەر مەس���ەلەی پەكەكە نەمێنێت‪،‬‬ ‫توركیا لەگەڵ عێراق و بەتایبەتی هەرێمی كوردستان‪،‬‬ ‫هاوكاری و پەیوەندییەكی گەورەتر لە چاوەڕوانییەكانی‬ ‫دەبێت‪.‬‬ ‫توركیاناسی‪ :‬وەك نووسەر و رۆشنبیرێكی كورد‪ ،‬بە‬ ‫چارەكردنی پرسەكان خۆشحاڵی؟‬ ‫ئەتهەن مەحجوبیان‪ :‬كاتێك لە دەڕوانینە عەقڵییەتی‬ ‫رۆش���نبیران‪ ،‬زەمینەیەكی دڵخۆشكەر هێشتا بوونی‬ ‫نیی���ە‪ ،‬ئەمە بەرەب���ەرە روودەدات و ن���ەوە بە نەوە‬ ‫گۆڕانی بەس���ەردا دێت‪ .‬زۆرینەی توركیا ئیسالمین و‬ ‫گۆڕانكاریی ئەو ئیسالمییانەش لە ‪1995‬ەوە دەستی‬ ‫پ���ێ ك���رد‪ ،‬واتە ئێس���تا نزیكەی ‪ 15‬س���اڵ و تەنیا‬ ‫ی���ەك نەوەی بەخۆوە بینی���وە‪ .‬بەڵكو لە نەوەیەكی‬ ‫داهاتوودا‪ ،‬خەڵكێ���ك بە هزرێكی جیاوازتر دەبینین‪.‬‬ ‫ئێستا كۆنفرانس���ێكی مێژوویی بەڕێوە دەبەین‪ ،‬ئەو‬ ‫مێژووناس���انەی تەمەنی���ان نزیكەی ‪ 30‬س���ااڵنە‪ ،‬بە‬ ‫زمانێك���ی زۆر بە جیاوازی قس���ە دەكەن‪ .‬بەڵكو دە‬ ‫س���اڵی داهاتوو‪ ،‬دیموكراسییەكی رادیكالتر دەبینین‪.‬‬ ‫ل���ەم رووەوە لەو بڕوایەدام توركیا لە درێژخایەندا بە‬ ‫ئاراستەی راستدا دەڕوات‪ .‬توركیا ئەو شتانە دەكات‬ ‫كە پێش���تر بە خەیاڵیش بیریان ل���ێ نەدەكرایەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم كاتێك لە كورتخایەندا س���ەیر دەكەین‪ ،‬هێشتا‬ ‫عەقڵییەتی كاربەدەستەكان دەستنیشانكەر دەبێت و‬ ‫لەو حاڵەتەشدا دەبێ چاوەڕوانی گۆڕانی عەقڵییەتی‬ ‫كاربەدەستەكان بین كە ئەمەش زۆر هێواشترە‪ ،‬واتە‬ ‫خێرایی نەوەكان زۆر زیاترە‪ ،‬ئەمەش شتێكی لەگەڵ‬ ‫خۆی هێن���اوە؛ هیچ ئەكتەرێكی سیاس���ی‪ ،‬ناتوانێ‬ ‫ب���ۆ ماوەیەكی زۆر خەڵك���ی بەڕێوە بەرێت‪ .‬بەاڵم بە‬ ‫گش���تی گەش���بینم‪ ،‬هەردوو الیەن بە هۆی گوشاری‬ ‫جیهان و بە ناچارییەوە بەرەو ئاراستەیەكی دروست‬ ‫هەنگاو دەنێن و دەگەینە سیستەمێكی دیموكراتتر و‬ ‫ئاشتیخواز‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫شتێك هەیە كە سیاسەتی كوردی و پەكەكە دەبێ قبووڵی‬ ‫بكەن‪ ،‬ئەگەر خواستی دامەزراندنی دەوڵەت هەیە‪ ،‬ئەمە‬ ‫دوای قۆناخێكی گفتوگۆوە دەكرێت‪ ،‬دوای قۆناخێكی شەڕ و‬ ‫پێكدادان ناكرێت‬

‫>>>‬

‫ئەگەر بڵێین لە قۆناخی داهاتوودا ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕ‬ ‫هەیە‪ ،‬زۆر ئاشكرایە كە بارزانی هیچ بەشدارییەك ناكات‬

‫‪29‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫دەنگیر میر محەمەد فورات‪:‬‬

‫ئەردۆغان سنووری هەیە‬ ‫تەنیا دەرسیم نییە‪ ،‬توركیا‬ ‫بە هۆی سەدان رووداوی‬ ‫دیكەشەوە دەبێ داوای‬ ‫لێبوردن بكات‬

‫«من لەو بڕوایەدا نیم كە بۆ چارەكردنی پرسی‬ ‫كورد‪ ،‬گۆڕینی دەستوور پێویست بێت»‬ ‫«هەموو كەس س����نووری هەیە‪ .‬ئەردۆغانیش‬ ‫رەنگە لە دیموكراس����ی و ئازادیدا گەیشتبێتە‬ ‫سنوور‪ .‬دەتوانێ بڵێ چی لە من دەویسترێت؟‬ ‫‪TRT6‬م كردەوە‪ ،‬بەاڵم لەم كەناڵەدا پەندی‬ ‫كوردی فێری منداڵەكان ناكەن»‪.‬‬ ‫«دەگوترێت كە لە بەڵگەكانی ئەركانی سوپادا‬ ‫نزیكەی ‪ 40‬راپەڕین هەیە‪ .‬نەخێر دوو دانەیە‪.‬‬ ‫ش����ێخ س����ەعید و ئاگری‪ .‬بە دێرسمیشەوە‪،‬‬ ‫ئەوانی دیكە هەموویان دوورخستنەوە بوون‪.‬‬ ‫ئەمانە‪ ،‬سیاسەتی سەركوتكردنی ناسنامەیەك‬ ‫و لەناوبردنین‪ .‬خەڵكێكی زۆر كوژران»‪.‬‬ ‫«باپیرم دواجار كە دوور خرایەوە تەمەنی‬ ‫‪ 90-85‬س����اڵ دەب����وو‪ .‬خوش����كەزاكەی‬ ‫و نەوەك����ەی ك����ە پەرلەمانت����اری پارتی‬ ‫دیموكرات بوون‪ ،‬لە یاس����ی ئادا بوون‪.‬‬ ‫بە تۆمەتی ئ����ەوەی بەنیاز بووە تونێل‬ ‫هەڵبكەنێت و لەو دوورگەیە رزگاریان‬ ‫بكات‪ ،‬لێپێچەنەوەی لێ كرا»‪.‬‬ ‫نەشە دوزەل‪ -‬تەرەف‬

‫‪30‬‬

‫‪ ‬دوا لێدوانی س���ەرۆك وەزیران لە بارەی دێرسیم و داوای‬ ‫لێبوردنی چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟‬ ‫ هەرچەندە س���اڵی ‪2005‬یش لە دیاربەك���ر داوای لێبوردنی‬‫ك���رد‪ ،‬ئەگ���ەر وەبیرتان بێت‪ ،‬گوتی «دەزان���م كە زوڵمێكی‬ ‫زۆر ك���راوە‪ .‬لەبەر ئەم���ەش داوای لێبوردن ل���ە هاوواڵتییە‬ ‫كوردەكانم���ان دەكەم»‪ ،‬ب���ەاڵم دوا روونكردنەوەی لەبارەی‬ ‫دێرسیم‪ ،‬س���ەرەتایەكی زۆر گرینگە‪ ،‬لەمەش گرینگتر‪ ،‬ئەمە‬ ‫خاڵێكی وەرچەرخانە‪ .‬ئەم روونكردنەوەیەی سەرۆك وەزیران‪،‬‬ ‫هەنگاوێك���ی زۆر بوێرانەیە كە دەب���ێ پیرۆزبایی لێ بكرێت‪.‬‬ ‫بەاڵم ش���تێكی دیكەش هەیە‪ ،‬لە نێو ئ���ەم مێژووەدا‪ ،‬تەنیا‬ ‫دێرس���یم نییە‪ ،‬بەڵكو س���ەدان رووداو هەیە كە توركیا دەبێ‬ ‫داوای لێبوردن بە هۆیانەوە بكات‪.‬‬ ‫‪ ‬ئ���ەو رووداوانە چین كە توركیا دەبێ بە هۆیانەوە داوای‬ ‫لێبەردن بكات؟‬ ‫ م���ن پەرتووكێكت���ان بە دی���اری پێ دەدەم و یەكس���ەر‬‫س���ەیرێكی دەكەین‪ .‬ئەم پەرتووكە لە دوو بەرگدا و بە ناوی‬ ‫«س���ەرهەڵدانەكانی كورد لە بەڵگەنامەكانی س���وپادا» باڵو‬ ‫بووەتەوە‪ .‬ئەمانە بەڵگە فەرمییەكانی سەرۆكایەتیی ئەركانی‬ ‫سوپان‪.‬‬ ‫‪ ‬بەڵگەكانی خۆی؟‬ ‫ بەڵێ‪ .‬زۆر سەرسوڕهێنەرە! ساڵی ‪ 1946‬سەرۆكی ئەركانی‬‫سوپا‪ ،‬س���ەرهەڵدانەكانی كورد و جموجۆڵە سەربازییەكانی‬ ‫بە مەبەس���تی ئەوەی كە ببێتە پەند و بڵێ «س���ەیر بكەن‬ ‫هەتا ئەمڕۆ ئەمانە كراون و لەمەودواش بەردەوام دەبن»‪ ،‬لە‬ ‫چوارچێوەی نامیلكەدا باڵو كردووەتەوە‪ .‬بەاڵم دوای ماوەیەك‬ ‫بڕیاری كۆكردنەوەی پەرتووكەكانی داوە و قەدەخەی كردوون‪.‬‬ ‫بەردەوام دەگوترێت «لە رابردوودا نزیكەی ‪ 40‬س���ەرهەڵدانی‬ ‫كوردی رووی داوە»‪...‬‬ ‫‪ ‬ئەوەندە سەرهەڵدانە نەبوونە؟‬ ‫ نەخێر‪ .‬تەنانەت سلێمان دێمیرێلیش دەیگوت «لە رابردوودا‬‫‪ 40‬س���ەرهەڵدانی كوردی هەبووە‪ ،‬ئەم دوا س���ەرهەڵدانەش‬ ‫لەناو دەبەین»‪ .‬ئەگەر بەڵگەكانی س���وپا بخوێنیتەوە‪ ،‬بۆت‬ ‫دەردەكەوێت كە ئەوانە هیچیان نەبوونە‪ .‬لە راستیدا دەبینین‬ ‫كە تەواوی ئەم جموجۆڵە سەربازییانە‪ ،‬تەنقیل بوونە‪.‬‬ ‫‪ ‬مەبەست لە تەنقیل چییە؟‬ ‫ بە واتای سەركوتكردن‪ ،‬لەناوبردن و راگواستن بەكار هاتووە‪.‬‬‫ل���ە راچكۆتانەوە هەتا رامان‪ ،‬لە موتكییەوە هەتا ئۆرامار‪ ،‬لە‬ ‫كۆچئوش���اغەوە هەتا بیجار‪ ،‬ئەمانە هیچ كامیان سەرهەڵدان‬ ‫نەبوونە‪ .‬لە بەڵگەنامەكانی سوپادا ئەمانە دەبینین‪ .‬تەواوی‬ ‫ئەمانە تەنقیلن‪ .‬لە مێژووی كورددا دوو س���ەرهەڵدان هەیە‪.‬‬ ‫یەكێكیان سەرهەڵدانی شێخ سەعیدی پیران‪ ،‬ئەوی دیكەش‬ ‫سەرهەڵدانی ئاگری‪ .‬بەاڵم زیاتر لە چل جموجۆڵ ئەنجام دراوە‬ ‫و دێرس���یمیش یەكێك لەو تەنقیالنەیە‪ .‬ئەو ئاسیمالسیۆنەن‬ ‫كە بە مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەت‪-‬نەتەوە و دروستكردنی‬ ‫مرۆڤێكی تاك ش���ێواز ئەنجام دراون‪ .‬بەم هۆیەش���ەوە تەنیا‬ ‫دێرسیم نییە كە دەوڵەت دەبێ داوای لێبوردنی بۆ بكات‪ .‬لە‬ ‫بەڵگەنامەكانی سوپادا ئەمانە دەبینن‪.‬‬

‫‪ ‬چی دیكە لە بەڵگەكاندا دەبینین؟‬ ‫ كورد وەك پاشكەوتوو‪ ،‬كۆمەڵگەیەكی ئاژەڵی و كۆمەڵێك‬‫كە لە پش���تی چیاكان���ن و نازانن شارس���تانییەت چییە ناو‬ ‫دەبرێت‪ .‬دەڵێ كە تاكە ش���ت كە كورد دەیزانێت‪ ،‬مش���تێك‬ ‫گەنم و مش���تێك گەنمەشامییە‪ .‬تەواوی جموجۆڵە گەورەكان‬ ‫جگەلە كردەوە ناوچەییەكان لە س���ەردەمی تاك حیزبیدا‪ ،‬لە‬ ‫بەڵگەكانی سوپادا جێ دەگرن‪.‬‬ ‫‪ ‬لە مێژووی كۆماردا كردەوەی ناوچەییش هەیە؟‬ ‫ بەڵ���ێ‪ .‬بۆ نموونە ‪ 33‬ك���ەس گوللەباران كراون‪ 80 ،‬كەس‬‫پێكەوە كوژراون‪ ،‬كرداری ناوچەیی لەم چەش���نە زۆرن‪ .‬ئەم‬ ‫ج���ۆرە كردەوانە ل���ە بەڵگەكاندا نین‪ .‬ب���ۆ نموونە رووداوی‬ ‫قەرەكۆپ���رو هەی���ە‪ ،‬لە س���ەردەمی پارت���ی دیموكراتدا‪ ،‬لە‬ ‫پەرلەمان لێپێچینەوەی لەسەر كرا‪.‬‬ ‫‪ ‬چ ئەنجامێكی لێ كەوتەوە؟‬ ‫ نوێنەری ئیچەل (ناوی كۆنی مێرس���ین)‪ ،‬مامی رەحمەتیم‪،‬‬‫حوسێن فورات ئەندامی كۆمیسیۆنی لێپێچینەوە بوو‪ .‬دەیگوت‬ ‫«ب���ە فەرمان ‪ 40‬كەس ك���وژراون‪ .‬لەم كوش���تارەدا واژۆی‬ ‫تەواوی كاربەدەس���تە بااڵكانی دەوڵەتم بینی‪ .‬بە عیس���مەت‬ ‫پاشاش���ەوە»‪ .‬ئەم دۆس���ییەیە بە فەرمانی سەركردایەتیی‬ ‫پارتی دیموك���رات داخرا‪ .‬كاتێك بووم���ە پەرلەمانتار‪ ،‬مامم‬ ‫داوای ل���ێ كردم لێكۆڵینەوە لەم دۆس���ییەیە بكەم‪ .‬بۆیەش‬ ‫داوای لێبوردنی س���ەرۆك وەزی���ران لە بەرامب���ەر رووداوی‬ ‫دێرس���یم بە ناوی دەوڵ���ەت‪ ،‬بە مەبەس���تی لێپێچینەوە لە‬ ‫مێ���ژووی ئەم واڵتە‪ ،‬هەنگاوێك���ی زۆر گرینگە‪ ،‬گوتەیەكە لە‬ ‫ئاس���تی شۆڕش���ێكدایە‪ .‬ئەگەر لێكۆڵینەوە بكرێت‪ ،‬بەڵگەی‬ ‫زیاتر ئاشكرا دەبێت‪.‬‬ ‫‪ ‬وێنەی كارەساتەكان و ژمارەی كوشتارەكان دەگۆڕێت؟‬ ‫ رووبەڕووی كوش���تار و ژمارەیەكی زۆر ترسێنەر دەبینەوە‪.‬‬‫چونكە هێش���تا زۆر بەڵگە دیار نییە‪ .‬نووس���ین و ئەرشیڤە‬ ‫نهێنییەكان���ی س���وپا هێش���تا نەكراونەت���ەوە‪ .‬ب���ۆ نموونە‬ ‫دادگەكانی سەربەخۆیی‪ ..‬ئەرشیڤ و دانیشتنە نهێنییەكانی‬ ‫لە پەرلەمانن‪ .‬ئەم ئەرشیڤانەش دەبێ بكرێنەوە‪ .‬بۆ ئەمەش‬ ‫دەركردنی بڕیارێك پێویس���ت نییە و بە فەرمانی س���ەرۆكی‬ ‫پەرلەم���ان دەكرێن���ەوە‪ .‬بۆ نموونە محەمەد عەلی ش���اهین‪،‬‬ ‫سەرۆكی پەرلەمانی خولی پێشوو‪ ،‬جگە لە حاڵەتێك‪ ،‬رێگەی‬ ‫دا بەڵگەكان���ی خول���ی یەكەم‪ ،‬دووەم و س���ێیەم بكرێنەوە‪.‬‬ ‫ئەو حاڵەتەش‪ ،‬دادگەكانی س���ەربەخۆیی بوون‪ .‬س���ەردەمی‬ ‫تاریكیش ئەمەیە‪.‬‬ ‫‪ ‬پارتی داد و گەش���ەپێدان دە س���اڵە خاوەن دەسەاڵتە‪.‬‬ ‫هێشتا كێ رێگە لە كردنەوەی ئەرشیڤەكان دەگرێت؟‬ ‫ پارت���ی داد و گەش���ەپێدان تازە بە ت���ازە خەریكە دەبێتە‬‫دەسەاڵت‪ .‬پێنج شەش ساڵ لەمەوبەر تەنانەت نەماندەتوانی‬ ‫بڵێین دێرسیم‪ .‬دەسەاڵتی سەربازی هێشتا بە تەواوەتی لەناو‬ ‫نەچووە‪ .‬پارتی داد و گەش���ەپێدان ویستوویەتی بیانكاتەوە‪.‬‬ ‫ئەگەر ناكرێنەوە‪ ،‬بەو واتایەیە كە هێش���تا هۆكارێكی گوشار‬ ‫بوونی هەیە‪ .‬چونكە لە دادگەكانی سەربەخۆییدا‪ ،‬تەنیا كورد‬ ‫زیانبار نەبوو‪ .‬پێكهاتەی ئیسالمیش زیانبار بوون‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫تەنانەت سلێمان‬ ‫دێمیرێلیش‬ ‫دەیگوت «لە‬ ‫رابردوودا ‪40‬‬ ‫سەرهەڵدانی‬ ‫كوردی هەبووە‪،‬‬ ‫ئەم دوا‬ ‫سەرهەڵدانەش‬ ‫لەناو دەبەین‬

‫>>>‬

‫لە مێژووی كورددا‬ ‫دوو سەرهەڵدان‬ ‫هەیە‪ .‬یەكێكیان‬ ‫سەرهەڵدانی شێخ‬ ‫سەعیدی پیران‪،‬‬ ‫ئەوی دیكەش‬ ‫سەرهەڵدانی‬ ‫ئاگری‪ .‬بەاڵم زیاتر‬ ‫لە چل جموجۆڵ‬ ‫ئەنجام دراوە و‬ ‫دێرسیمیش یەكێك‬ ‫لەو تەنقیالنەیە‬

‫‪31‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫بە دڵنیاییەوە‬ ‫دەوڵەت دەبێ‬ ‫داوای لێبوردن‬ ‫لە كورد بكات‪.‬‬ ‫منیش تاكێكی ئەو‬ ‫گەلەم‪ .‬دەوڵەت‬ ‫دەبێ بە گشتی‬ ‫داوای لێبوردنمان‬ ‫لێ بكات‬

‫>>>‬

‫‪32‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫هیچ هیوایەكم بە‬ ‫دەستووری نوێ‬ ‫نییە‪ .‬دەستوورێكی‬ ‫نوێ لەم پەرلەمانە‬ ‫دەرناكەوێت‪ .‬بۆ‬ ‫دەرنەچوونی‪،‬‬ ‫هەموو هەوڵێك‬ ‫درا‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪ ‬دوای سەرهەڵدانی شێخ سەعید‪ ،‬یاسای تەقریری سكون‬ ‫دەرك���را و لەگەڵ ئەم یاس���ایەش دادگەكانی س���ەربەخۆیی‬ ‫دامەزران‪ .‬لە س���ەردەمی دادگەكانی س���ەربەخۆییدا‪ ،‬تەواوی‬ ‫دژایەتییەكان بێدەنگ كران و دەس���ەاڵتی تاك حیزب بەسەر‬ ‫كۆمەڵگ���ەدا س���ەپێندرا‪ .‬ئەگەر ئەم س���ەردەمە هێش���تا لە‬ ‫تاریكیدایە‪ ،‬دووبارە لە مێژووی توركیادا یەكەم جارە سەرۆك‬ ‫وەزیرانێ���ك بە هۆی تاوانێكی كۆم���ارەوە داوای لێبوردن لە‬ ‫خەڵكەكەی بكات‪ .‬پێتانوایە ئەمە رێگەیەكی نوێ بكاتەوە؟‬ ‫ بە دڵنیاییەوە‪ .‬توركیا كەوتە نێو رەوتێكەوە و وەستاندنی‬‫ئەم رەوتە ئیمكانی نییە‪ .‬لە راس���تیدا ئەم س���ەردەمە ساڵی‬ ‫‪ 2003‬و لەگ���ەڵ گەیش���تنی پارت���ی داد و گەش���ەپێدان بە‬ ‫دەس���ەاڵت دەستی پێ كرد‪ .‬لە س���ەردەمێكدا كە دەسەاڵتی‬ ‫الیەنی س���ەربازی و دەس���ەاڵتی دادوەری ل���ە لوتكەدا بوو‪،‬‬ ‫زۆر گۆڕان���كاری رووی دا‪ .‬پێویس���تە ئەم���ە ببیندرێ���ت و‬ ‫قب���ووڵ بكرێت‪ .‬وەس���تاندنی ئەم رەوت���ە و گوتنی ئەوەی‬ ‫كە ئەرش���یڤەكان بكەمەوە یان نەكەمەوە‪ ،‬ئیتر لە دەس���تی‬ ‫كەسدا نییە‪ .‬ئیتر ناچارن ئەرش���یڤەكان بكەنەوە‪ .‬سەرۆكی‬ ‫ئەركانی س���وپاش‪ ،‬پەرلەمانیش و كۆش���كی سەرۆكایەتیی‬ ‫كۆماریش ئیتر دەبێ ئەرش���یڤەكان بكەنەوە و قەدەخەكانی‬ ‫سەر بەڵگەنامەكان البەرن‪ .‬ئەگەر توركیا بەرەو دیموكراسی‬ ‫و ئ���ازادی هەن���گاو دەنێت‪ ،‬س���ەرەتا لەگ���ەڵ دەبێ لەگەڵ‬ ‫درۆیەكانی رێك بكەوێت‪.‬‬ ‫‪ ‬پێت���ان وایە دەكرێت بە هۆی س���ەرهەڵدانەكەی ش���ێخ‬ ‫سەعید لە ساڵی ‪1925‬یش داوای لێبوردن بكرێت؟‬ ‫ س���ەرهەڵدانی ش���ێخ س���ەعید دەتوانین دوای كرانەوەی‬‫ئەرش���یڤەكان روون بكەین���ەوە‪ .‬چونكە س���ەردەمێكی زۆر‬ ‫ئاڵۆزە‪ .‬لە سەركوتكردنی ئەو س���ەرهەڵدانەدا‪ ،‬كوشتارێكی‬ ‫زۆر رووی دا‪ .‬ئەو توندوتیژییە تەنانەت لەوێ كۆتایی نەهات‬ ‫و هەتا ‪ 1930‬بەردەوام بوو‪ .‬لە راستیدا دێرسیم‪ ،‬بەردەوامیی‬ ‫سەركوتكردنی سەرهەڵدانی شێخ سەعید بوو‪.‬‬ ‫‪ ‬لە س���ەركوتكردنی سەرهەڵدانی شێخ سەعیددا‪ ،‬ناحەقی‬ ‫بەرامبەر بە زۆر مرۆڤ كرا؟‬ ‫ تەواوی ناوچەكە ناحەقی بەرامبەر كرا‪ .‬هیچ جیاوازییەك لە‬‫نێوان كورددا نەكرا‪ .‬تەواوی كوردەكان‪ ،‬بەوانەی بەشدارییان‬ ‫كردب���وو و نەكردب���وو‪ ،‬بە زۆرەمل���ی راگ���وازران‪ .‬تەنانەت‬ ‫ئەو كوردان���ەی لە دژی س���ەرهەڵدانەكەش بوون‪ ،‬لە خاكی‬ ‫خۆیان دەركران‪ .‬كەواتە ك���رداری تەنقیل‪ ،‬تەنیا پەیوەندیی‬ ‫ب���ە راپەڕین���ەوە نییە‪ .‬ئەمە س���ەركوتكردنێكی گش���تییە‪.‬‬ ‫سەركوتكردنی گەلێك و ناسنامەیەك لە الیەن دەوڵەتە‪ .‬زۆر‬ ‫كەس كوژران‪ .‬لە بەڵگەنامە فەرمییەكانی دەس���تتاندا ئەمانە‬ ‫دەبینن‪ .‬چونكە دوای هەر جموجۆڵێك‪ ،‬ئەوەندە هەزار كەس‬ ‫كوژراون‪ ،‬ئەوەندە هەزار ئاژەڵ كوژراون‪ ،‬بەم شێوەیە ژمارە‬ ‫دەدرێ���ت‪ .‬دوای كرانەوەی تەواوی ئەرش���یڤەكان‪ ،‬ژمارەكان‬ ‫زیاتریش دەبن‪ .‬ژمارەی قوربانییەكانی كوش���تاری دێرسیم‪،‬‬ ‫زۆر زیاتر لە ‪ 13‬هەزار كەسە‪ .‬چونكە دێرسیم لە مرۆڤ بەتاڵ‬ ‫كرا‪ .‬ژمارەی قوربانییەكانی س���ەرهەڵدانی شێخ سەعیدیش‪،‬‬ ‫زیاتر لە ‪ 13‬هەزار كەسە‪.‬‬

‫‪ ‬ئەمە چ كاریگەرییەكی لەسەر بنەماڵەی خۆتان هەبوو؟‬ ‫ بنەماڵەی من دوور و نزیك پەیوەندییان بە س���ەرهەڵدانی‬‫شێخ سەعیدەوە نییە‪ .‬هەروەها هیچ پەیوەندییەكیشی لەگەڵ‬ ‫كوش���تارەكەی ‪1937‬ی دێرس���یم نییە‪ .‬چونكە بنەماڵەیەكی‬ ‫س���وننەمان هەیە‪ .‬هەروەه���ا بە هۆی س���ەركەوتنەكەی لە‬ ‫جەنگەكان���ی س���ەربەخۆییدا‪ ،‬مەدالیای س���وور و س���ەوزی‬ ‫سەربەخۆیی وەرگرتووە‪ .‬تەنانەت ئەو كاتە باپیرم پەرلەمانتار‬ ‫بوو‪ .‬تەواوی بنەماڵەكەی‪ ،‬ساڵی ‪ 1926‬بە هۆی سەرهەڵدانی‬ ‫ش���ێخ س���ەعیدەوە‪ ،‬لە ئادیامان راگوازران و دەست بەسەر‬ ‫ت���ەواوی داراییەكانیدا گیرا‪ .‬بەیانییەك هەموو كەس���ێكیان‬ ‫گرت‪...‬‬ ‫‪ ‬بۆ كوێیان بردن؟‬ ‫ بەسەر تەواوی توركیادا دابەشیان كردن‪ .‬لە هەلومەرجی ئەو‬‫سەردەمەدا‪ ،‬منداڵێكی هەشت سااڵن و پیرێكی ‪ 70‬سااڵن‪ ،‬لە‬ ‫شارۆچكەی قەحتای ئادیامانەوە ‪ 120-110‬كیلۆمەتر بە پێ بران‬ ‫بۆ گۆلباش���ی و لەوێ سواری شەمەندەفەر كران‪ .‬بهێننە بەر‬ ‫چاوی خۆتان‪ ،‬بنەماڵەیەكی دەوڵەمەند و دەستڕۆیشتوون‪ ،‬لە‬ ‫رۆژێكدا تەواوی سامان و هەموو شتێكتان لێ زەوت دەكرێت‪.‬‬ ‫دەنێردرێن بۆ ش���وێنێك كە هەرگی���ز نەتانبینیوە و ناچارن‬ ‫لەو ش���وێنەش نەڕۆن‪ .‬ناچارن رۆژانە س���ەردانی جەندرمە و‬ ‫پۆلیس بكەن و واژۆ بك���ەن‪ .‬ئەگەر چیرۆكی دوورخراوەكان‬ ‫بنووسرێتەوە‪ ،‬هەریەكەو كارەساتێكە‪.‬‬ ‫‪ ‬ئێوە چ هەستێكتان بەرامبەر ئەو رووداوە هەیە؟‬ ‫ ل���ە كۆلێ���ژی یاس���ا‪ ،‬وان���ەی حقووقی خاكم لە س���ایەی‬‫ئەمەوە تێپەڕاند‪ .‬مامۆس���تا ئەو رۆژە زۆر تووڕە بوو‪ ،‬گوتی‬ ‫«پرسیارێك دەپرسم‪ .‬لە وانەكاندا نەمگوتووە‪ .‬ئەگەر زانیت‬ ‫دەردەچی���ت‪ ،‬ئەگەر نەتزانی‪ ،‬دەمێنیتەوە»‪ .‬و پرس���ی «لە‬ ‫توركیا چەند یاس���ای نیش���تەجێكردن هەیە و هۆكارەكانی‬ ‫چین»‪ .‬وەاڵمم داوە «لە توركیا لە ساڵەكانی ‪1938 ،1926‬‬ ‫و ‪ ،1960‬س���ێ یاسای نیش���تەجێكردن هەیە»‪ .‬پرسی «تۆ‬ ‫ئەمە لە كوێ دەزانی؟»‪ ،‬وەاڵمم دایەوە «هەرسێكیان بەسەر‬ ‫بنەماڵ���ەی مندا جێبەجێ كران‪ ،‬بۆی���ە دەیزانم‪ .‬بنەماڵەكەم‬ ‫ناخۆشیی ئەمانەی چێشت» و دەرچووم‪.‬‬ ‫‪ ‬مرۆڤەكانیان لەو ش���وێنەی بۆی برابوون‪ ،‬جارێكی دیكە‬ ‫دەگواستەوە؟‬ ‫ بەڵێ‪ .‬بۆ نموون���ە رووداوی ‪ 55‬ئاغا هەیە‪ .‬دوای كۆدەتای‬‫س���ەربازیی ‪27‬ی ئای���اری ‪ ،1960‬ئەو كوردان���ەی لە پارتی‬ ‫دیموكرات���دا دیار ب���وون‪ ،‬هەموویان بۆ كەمپی س���ەربازیی‬ ‫سیڤاس نێردران‪ .‬دواتر ‪ 55‬ئاغایان هەڵبژارد و یاسای ‪105‬یان‬ ‫بەس���ەردا جێبەجێ كردن‪ .‬زۆربەی ئ���ەو ئاغایانە‪ ،‬بە هۆی‬ ‫جلشۆری و دروومانەوە بەڕێوە دەچوون‪.‬‬ ‫‪ ‬بۆچی دوور دەخرانەوە؟‬ ‫ یەكێك هەڵدەس���تێ و الی قایمقام ش���كایەت دەكات‪ .‬بۆ‬‫نموونە باپیرم دواجار كە دوورخرایەوە تەمەنی ‪ 90-85‬س���اڵ‬ ‫دەبوو‪ .‬خوش���كەزاكەی و نەوەكەی كە پەرلەمانتاری پارتی‬ ‫دیموكرات بوون‪ ،‬لە یاس���ی ئادا بوون‪ .‬ب���ە تۆمەتی ئەوەی‬ ‫بەنیاز بووە تونێل هەڵبكەنێت و لەو دوورگەیە رزگاریان بكات‪،‬‬

‫لێپێچەنەوەی لێ كرا‪ .‬بە گۆچان بە رێگەدا دەڕوا‪ ،‬ئەویشیان‬ ‫پێشتر بۆ ئەو كەمپە سەربازییەی سیڤان ناردبوو‪.‬‬ ‫‪ ‬پێتوایە دەوڵەت دەبێ داوای لێبوردن لە ئێوەش بكات؟‬ ‫ بە دڵنیاییەوە دەوڵەت دەبێ داوای لێبوردن لە كورد بكات‪.‬‬‫منی���ش تاكێكی ئەو گەلەم‪ .‬دەوڵەت دەبێ بە گش���تی داوای‬ ‫لێبوردنمان لێ ب���كات‪ ،‬ئەگەر دانەدانە بی���كات‪ ،‬ژمارەكەی‬ ‫دەگاتە میلیۆنان‪ .‬ئێس���تا سەرۆك وەزیران رێگەیەكی وەهای‬ ‫ك���ردەوە ك���ە زۆر رووداوی دیكەی وەك دێرس���یم هەیە كە‬ ‫پێویس���تیی بە داوای لێبوردن بێت‪ .‬پێش���تریش ئاماژەم پێ‬ ‫دا‪ ،‬لە بەڵگەكانی س���وپادا ‪ 40‬رووداوی لەم چەش���نە هەیە‪.‬‬ ‫بۆ تاك تاكی ئەو رووداوانە پێویستە داوای لێبوردن بكرێت‪.‬‬ ‫چونكە س���ەرچاوەی زۆربەی كێش���ە و ئاڵۆزییەكانی ئێستا‪،‬‬ ‫ئەو رووداوانەیە‪.‬‬ ‫‪ ‬ئەردۆغ���ان كە لە بابەتی دێرس���یمدا ئەوەند وریا و بوێر‬ ‫ب���وو‪ ،‬لەم دواییانەدا لە بابەتی مافەكانی كورددا داخراو بوو‪،‬‬ ‫ئەمە چۆن لێك دەدەیتەوە‪.‬‬ ‫ پرس���ی كورد لە توركیا‪ ،‬پرسی هاوواڵتیبوونە‪ .‬لەم واڵتەدا‬‫سیس���تەمێكی دووانە هەیە‪ .‬یەكێ���ك هاوواڵتییە‪ ،‬یەكێكیش‬ ‫تەبەعە‪ .‬توركەكان هاوواڵتین و كوردەكانیش تەبەعە‪ .‬كاتێك‬ ‫ماف���ی هاوواڵتی دەدرێت‪ ،‬پیاوەتی نییە‪ ،‬بەاڵم مافی تەبەعە‬ ‫بدرێت‪ ،‬پیاوەتییە‪ .‬ئەگەر ئەم سیس���تەمە دوانەیە نەمێنێت‪،‬‬ ‫پرس���ێك بە ناوی پرس���ی كوردیش نامێنێت‪ .‬هەموو كەس‬ ‫دەبێتە هاوواڵتی و مافی یەكسانی دەبێت‪.‬‬ ‫‪ ‬لەم رەوشەدا‪ ،‬یەكسانیی كورد و تورك‪ ،‬بە نووسینەوەی‬

‫دەس���توورێكی مەدەنی‪-‬دیموك���رات كە هەم���وو كەس بكاتە‬ ‫هاوواڵتی‪ ،‬دەستەبەر دەبێت؟‬ ‫ هیچ هیوایەكم بە دەستووری نوێ نییە‪ .‬دەستوورێكی نوێ‬‫لەم پەرلەمانە دەرناكەوێت‪ .‬بۆ دەرنەچوونی‪ ،‬هەموو هەوڵێك‬ ‫درا‪ .‬س���ێ حیزب دەڵێن «سێ ماددەی دەستوور ناگۆڕێت»‬ ‫و هێڵی س���ووریان دان���اوە‪ .‬ئەگەر ئەو ماددان���ە نەگۆڕێن‪،‬‬ ‫هیچ پێویس���تییەك بە دەس���تووری نوێ نییە‪ ..‬بەم شێوەیە‬ ‫دەستووری نوێ نانووسرێتەوە‪.‬‬ ‫‪ ‬ئەم شێوازەی نووس���ینەوەی دەستوور‪ ،‬لە الیەن پارتی‬ ‫داد و گەشەپێدانیشەوە پەسند نەكرا؟‬ ‫ بەڵێ‪ .‬پارتی داد و گەشەپێدان بەدەر لەمە نابینم‪ ،‬یەكێك‬‫لە الیەنە سازش���كارەكان بۆ گۆڕینی دەستوور بەم شێوەیە‪،‬‬ ‫پارتی داد و گەشەپێدانە‪.‬‬ ‫‪ ‬چوار حیزبی نێو پەرلەمان‪ ،‬نەك لەس���ەر نووسینەوەی‬ ‫دەستوور‪ ،‬بەڵكو لەسەر نەنووسینەوەی رێك كەوتن؟‬ ‫ بەڵێ‪ .‬چوار حیزب لەسەر نەنووسینەوەی دەستووری نوێ‬‫رێك كەوتن‪ .‬پارتی داد و گەشەپێدان بەدەر لەمە نییە‪ .‬چوار‬ ‫حیزب لەس���ەر ئەو بنەمایە رێك كەوتن كە ئەگەر یەكێكیان‬ ‫بكشێتەوە‪ ،‬كۆمیسیۆنی دەستووری نوێ هەڵدەوەشێندرێتەوە‪.‬‬ ‫رێككەوتن لەس���ەر بنەمایەكی لەم ش���ێوەیە‪ ،‬ب���ەو واتایەیە‬ ‫كە «ئێمە دەس���تووری نوێ نانووس���ین‪ .‬هیچ نیازێكمان بۆ‬ ‫نووسینی دەس���توورێكی نوێ نییە»‪ .‬ئێمە ساڵی ‪2007‬یش‬ ‫هەوڵمان بۆ دەستووری نوێ دابوو‪ .‬من سەرۆكی كۆمیسیۆنی‬ ‫ئەو دەس���توورە بووم‪ .‬بەم هۆیەوە ئاس���تەنگەكانی بەردەم‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫چوار حیزب لەسەر‬ ‫نەنووسینەوەی‬ ‫دەستووری نوێ‬ ‫رێك كەوتن‪ .‬پارتی‬ ‫داد و گەشەپێدان‬ ‫بەدەر لەمە نییە‪.‬‬ ‫چوار حیزب لەسەر‬ ‫ئەو بنەمایە رێك‬ ‫كەوتن كە ئەگەر‬ ‫یەكێكیان بكشێتەوە‪،‬‬ ‫كۆمیسیۆنی‬ ‫دەستووری نوێ‬ ‫هەڵدەوەشێندرێتەوە‬

‫>>>‬

‫گوتیان «ئەگەر‬ ‫دەستووری نوێ‬ ‫دادەڕێژن‪،‬‬ ‫حیزبەكەتان‬ ‫دادەخرێت»‪.‬‬ ‫هەفتەیەك دواتر‬ ‫داوای داخرانی‬ ‫پارتی داد و‬ ‫گەشەپێدان‬ ‫كرایەوە‪ .‬ئەو كات‬ ‫لە رووی ژمارەوە‬ ‫زۆرینەیەكی‬ ‫گونجاومان بۆ‬ ‫دەستووری نوێ‬ ‫هەبوو‬

‫‪33‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫دەستەواژەی‬ ‫كرانەوە بە رووی‬ ‫كورد هەڵە‬ ‫بوو‪ .‬كرانەوە‬ ‫خۆی ساڵی‬ ‫‪ 2003‬دەستی‬ ‫پێ كردبوو‪.‬‬ ‫ئەوەی پێویست‬ ‫بوو بكرێت‪،‬‬ ‫خێراكردنی‬ ‫قۆناخی‬ ‫بەدیموكراتبوون‬ ‫بوو‪ ،‬نەك‬ ‫ناولێنانی‪ .‬ئەوە‬ ‫نەكرا‬

‫>>>‬

‫‪34‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫توركیا وەك‬ ‫فڕۆكەیەكە كە‬ ‫گەیشتووەتە‬ ‫كۆتایی پیستەكە‪.‬‬ ‫بارێكی قورسی‬ ‫لەسەر شانە‪ .‬بە‬ ‫هۆی ئەوەی كە‬ ‫ئەو بارەی بەتاڵ‬ ‫نەكرتووە‪ ،‬ناتوانێ‬ ‫بەرز ببێتەوە‪.‬‬ ‫ئەم بارە‪ ،‬پرسی‬ ‫كوردە‪ ،‬پرسی‬ ‫پەكەكەیە‪ ،‬پرسی‬ ‫عەلەوییەكانە‪،‬‬ ‫بەدیموكراتبونە‪،‬‬ ‫دەستوورێكی‬ ‫ئازادە‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫دەستووری نوێ بە باشی دەزانم‪.‬‬ ‫‪ ‬بە بڕوای ئێوە‪ ،‬پارتی داد و گەش���ەپێدان س���اڵی ‪2007‬‬ ‫هەلێكی باشی بۆ دەستوورێكی مەدەنی لەدەست نەدا؟‬ ‫ ئەگەر پشت پەردەی رووداوەكانتان زانیبا‪ ..‬لە هەلومەرجی‬‫ئەو س���ەردەمەدا‪ ،‬دەس���تووری نوێ نەدەنووسرا‪ .‬بە روونی‬ ‫بەسەرماندا سەپێندرا كە دەستوور ناگۆڕێت‪.‬‬ ‫‪ ‬لە كوێوە؟ لە سوپاوە؟‬ ‫ لەوێوە هات‪ .‬گوتیان «ئەگەر دەس���تووری نوێ دادەڕێژن‪،‬‬‫حیزبەكەتان دادەخرێ���ت»‪ .‬هەفتەیەك دواتر داوای داخرانی‬ ‫پارت���ی داد و گەش���ەپێدان كرای���ەوە‪ .‬ئ���ەو كات لە رووی‬ ‫ژمارەوە زۆرینەیەكی گونجاومان بۆ دەس���تووری نوێ هەبوو‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم زۆرینەی دیموكراتیمان نەب���وو‪ .‬توركیا واڵتێكی نیوە‬ ‫دیموكراتە‪.‬‬ ‫‪ ‬ئێس���تا زۆرین���ەی دیموكراتی هەی���ە‪ .‬ئەمڕۆكە هۆكاری‬ ‫دانەڕش���تنی دەس���تووری مەدەن���ی چییە؟ پارت���ی داد و‬ ‫گەشەپێدان بۆ نەنووسینی دەس���تووری مەدەنی لەگەڵ كێ‬ ‫رێك كەوت؟‬ ‫ نازان���م‪ ،‬ب���ەاڵم لەگەڵ كات دەیبینین‪ .‬زۆر س���ەیرە‪ ،‬دوای‬‫ئەوەی دوو حیزب هێڵە س���وورەكانیان بۆ ماددە نەگۆڕەكانی‬ ‫دەس���توور دیاری كرد‪ ،‬هەندێك كاربەدەس���تی پارتی داد و‬ ‫گەشەپێدان رایانگەیاند «ئەگەر ئەو سێ ماددەیە نەشگۆڕین‪،‬‬ ‫دەبێت»‪ .‬دوای بیستنی ئەم قسانە‪ ،‬ئەو بڕوایە لە الم دروست‬ ‫بوو كە پارتی داد و گەشەپێدان لە نووسینەوەی دەستووردا‬ ‫وەجووڵ���ە كەوتووە‪ .‬ل���ە كاتێكدا من لەو بڕوای���ەدا نیم كە‬ ‫بۆ چارەكردنی پرس���ی كورد‪ ،‬گۆڕینی دەس���توور دەستوور‬ ‫پێویست بێت‪.‬‬ ‫‪ ‬بۆچ���ی؟ ب���ێ ئەوەی پێناس���ەی «هاوواڵتیب���وون» لە‬ ‫دەستووردا بكرێت كە دەبێتە هۆی دەستەبەركردنی یەكسانی‪،‬‬ ‫پرسی كورد چۆن چارەسەر دەبێت؟‬ ‫ س���ەرەتا دەبێ لە یاس���اغە گاڵتەجاڕەكان رزگار بین‪ .‬زۆر‬‫ن���ان بە كردن���ەوەی ‪TRT6‬ەوە خورا‪ .‬ب���ەاڵم ئایا دەزانن‬ ‫دروستكردنی بەرنامە لەسەر زمانی كوردی قەدەخەیە؟ دەزانن‬ ‫دروس���تكردنی بەرنامە بۆ منداڵ قەدەخەیە؟ بۆچی؟ چونكە‬ ‫ئەوەی زمان فێر دەبێت‪ ،‬منداڵە‪ .‬ئەمە یاساغێكە بۆ رێگەگرتن‬ ‫لە فێربوونی زمانی كوردی لە الیەن منداڵەكانەوە‪...‬‬ ‫‪ ‬ئەوەی ‪TRT6‬ی كردەوە و بەڕێوەی دەبات‪ ،‬پارتی داد‬ ‫و گەشەپێدان نییە؟‬ ‫ بەڵ���ێ وایە‪ .‬ل���ە دنیادا زمانی جیاواز هەی���ە‪ ،‬ئایا لە هیچ‬‫واڵتێكدا قەدەخەكردنی پیتتان بیستووە؟ بۆ البردنی یاساغی‬ ‫سەر پیتەكانی (ق‪ ،‬خ‪ ،‬و)‪ ،‬گۆڕینی دەستوور پێویست نییە‪.‬‬ ‫لە كاتێكدا كە هێش���تا هەندێك پیتتان قەدەخەیە‪ ،‬مەگەر لە‬ ‫گۆڤ���ارە كاریكاتێرییەكانی دنیادا ج���ێ بگرن‪ .‬یەكێكی دیكە‬ ‫لە یاس���اغە گاڵتەجارییەكان‪ ،‬ناوی كوردیی ناوچەكانە‪ .‬ئایا‬ ‫ناوە كوردییەكان گەڕانەوە؟ ئایا بۆ ئەمە گۆڕینی دەس���توور‬ ‫پێویستە؟ نەخێر‪ .‬لە الیەكی دیكەوە ناوەندە فێركارییەكانن‬ ‫كە س���ەربە وەزارەتی پەروەردەن‪ .‬ئامانجی ئەوانە فێركردنی‬ ‫توان���ا و زمانی جۆراوج���ۆر بە هاوواڵتیان���ە‪ .‬وەزارەت بڕیار‬

‫دەدات ك���ە چ زمانێك���ی بیانی فێر بكرێت‪ .‬نزیكەی س���ەد‬ ‫زمان لە لیس���تەكەدا هەیە‪ ،‬بەاڵم زمانی كوردی و الزی نییە‪.‬‬ ‫ئەوەندە بەسە كە بەڕێوەبەرە گشتییەكە لە وەزارەت‪ ،‬زمانی‬ ‫كوردی و الزی بە لیس���تەكە زیاد ب���كات‪ .‬تەنانەت ئەمەش‬ ‫ناكرێت‪ .‬ئێمە ئەو یاس���اغە پێكەنیناوییانە وا دەبینین كە بە‬ ‫كورد دەڵێ «تۆ هاوواڵتی نی»‪ .‬ئەگەر دەستوور بگۆڕین بە‬ ‫شێوەیەك كە بڵێ «تۆ یەكسانی»‪ ،‬چی دەنووسێت؟ لەگەڵ‬ ‫ئەم یاساغە گاڵتەجارانە كورد دیسانیش نابێتە هاوواڵتی‪.‬‬ ‫‪ ‬داوای لێبوردنی ئەردۆغان لە س���اڵی ‪ 2005‬لە دیاربەكرت‬ ‫وەبی���ر هێنای���ەوە‪ .‬هەڵنەگرتنی ئەم یاس���اغانە چۆن لێك‬ ‫دەدەیتەوە؟‬ ‫ لێكدانەوەی هەموومان بۆ ماف‪ ،‬ئازادی و یەكسانی جیاوازە‪.‬‬‫ئەم لێكدانەوەیە‪ ،‬لەو كۆمەڵگەیەی لە سەردەمی پەروەردەدا‬ ‫لێی پێگەیشتووین‪ ،‬سەرچاوە دەگرێت‪ .‬بەرلە هەموو شتێك‪،‬‬ ‫مێش���كی هەموومان س���نووری هەیە‪ .‬لە پەیوەندیی لەگەڵ‬ ‫دیموكراسی و ئازادیدا سنوورمان هەیە‪ .‬وا دیارە گەیشتبینە‬ ‫سنوورەكان‪.‬‬ ‫‪ ‬رەجەب تەیب ئەردۆغان گەیش���تە سنووری لێكدانەوەی‬ ‫ئازادی و دیموكراسی؟‬ ‫ هەموومان سنوورمان هەیە‪ ،‬رەنگە ئەردۆغانیش گەیشتبێتە‬‫سنوور‪ .‬دەتوانێ بڵێ «چی لە من دەویسترێ؟ چی دیكەتان‬ ‫دەوێ���ت؟ ئەوەت���ا ‪TRT6‬م ك���ردەوە»‪TRT6 .‬تان دا‪،‬‬ ‫بەاڵم ناتوان���ن بەرلە خەوتن‪ ،‬پەندێكی كوردی بۆ منداڵەكان‬ ‫بگێڕنەوە‪ .‬ئەمە یاس���اغە‪ .‬لە یاسای حیزبە سیاسییەكانەوە‬ ‫هەتا یاس���ای دژە تیرۆر‪ ،‬كۆمەڵێك یاساغیان تێدایە‪ .‬ئەمانە‬ ‫بە یەك م���اددە و تەنیا لە رۆژێكدا بە گش���تی دەگۆڕدرێن‪.‬‬ ‫ئەگەر بڵێن ئەم ماددەیەی ئەمە‪ ،‬ئەمە و ئەم یاس���ایە كاری‬ ‫پ���ێ نەكرێت‪ ،‬پێویس���ت ناكات پێناس���ەی هاوواڵتیبوون لە‬ ‫دەستووردا بگۆڕن‪.‬‬ ‫«لە هاوڕێكانی ئەردۆغانیان دا»‬ ‫‪ ‬ئەردۆغان كرانەوە بە رووی كوردی دەست پێ كرد‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەمڕۆ دەڵێی وازی لێی هێناوە‪ .‬بۆچی وازی لێ هێنا؟‬ ‫ پێویس���تە بگوترێت كە دەس���تەواژەی كران���ەوە بە رووی‬‫ك���ورد هەڵە بوو‪ .‬كرانەوە خۆی س���اڵی ‪ 2003‬دەس���تی پێ‬ ‫كردبوو‪ .‬ئەوەی پێویس���ت بوو بكرێ���ت‪ ،‬خێراكردنی قۆناخی‬ ‫بەدیموكراتب���وون بوو‪ ،‬نەك ناولێنان���ی‪ .‬ئەوە نەكرا‪ .‬چونكە‬ ‫ه���ەم دەوڵەت و هەم حكوومەت پرس���ی كورد و پەكەكەیان‬ ‫وەك ی���ەك پرس دەبینی‪ .‬پەكەكە لەمێ���ژ بوو هەوڵی دەدا‬ ‫پرس���ی خۆی و كورد بكاتە یەك‪ .‬س���ەیرە كە حكوومەتیش‬ ‫و دەوڵەتیش ئەمەیان قب���ووڵ كرد‪ .‬لە حاڵێكدا لە توركیادا‬ ‫دوو پرس هەیە‪ ،‬یەكێكیان پرس���ی هاوواڵتیبوون‪ ،‬دووەمیش‬ ‫پرسی پەكەكە‪.‬‬ ‫‪ ‬ئەگ���ەر پرس���ی هاوواڵتیبوون و یەكس���انیی كورد چارە‬ ‫بكرێت‪ ،‬پرسی پەكەكە چارە نابێت؟‬ ‫رەنگ���ە چارە نەكرێت‪ .‬ئەگەر تەواوی یاس���اغەكان هەڵبگرن‬ ‫و ت���ەواوی مافەكان ب���دەن‪ ،‬پەكەكە رەنگە ئ���ەو كاتە بڵێ‬

‫«سەرۆكەكەم ئازاد بكەن یانیش ئۆتۆنۆمیم دەوێ»‪.‬‬ ‫‪ ‬ئازادكردنی ئۆجەالن‪ ،‬پرسی تەواوی كورد نییە؟‬ ‫ نەخێر‪ .‬پرس���ی كۆمەڵێكی تایبەتە‪ .‬مەرجەكانی دابەزینی‬‫پەكەك���ە لە چیاكان‪ ،‬پرس���ی تەواوی كورد نییە‪ .‬س���ەرەتا‬ ‫دەبێ پرسی هاوواڵتیبوونی كوردەكان چارە بكرێت‪ .‬كێشەی‬ ‫س���ەرەكیی توركیاش ئەمەیە‪ .‬پرس���ی پەكەك���ە جیاوازە‪.‬‬ ‫هەڵەیەكی سیاس���یی گەورە بوو كە دەوڵ���ەت و حكوومەت‬ ‫پرسی كورد و پەكەكەیان وەك یەك پرس سەیر كرد‪.‬‬ ‫‪ ‬ت���ۆ زۆر لە ئەردۆغانەوە نزیك���ی‪ .‬وا دیارە ئەردۆغان لە‬ ‫كوردەكان���ی دەوروبەریش���ی دوور كەوتووەت���ەوە‪ .‬كەس لە‬ ‫دەوروب���ەری هەیە كە لە هەس���ت و هزری ك���ورد تێبگات و‬ ‫زانیاری پێ بدات؟‬ ‫ كادی���ری راوێژكاری هەیە‪ ،‬بەاڵم ل���ەو بڕوایەدا نیم كە ئەو‬‫كادیران���ە كوردیان تێدا بێت‪ .‬كەس���ێك رەنگ���ە لە بوارێكدا‬ ‫زۆر پ���ەروەردەی وەرگرتبێت‪ ،‬رەنگە لە ئەرش���یڤەكاندا زۆر‬ ‫لێكۆڵینەوەش���ی لەس���ەر كورد كردبێت‪ ..‬ب���ەاڵم لە رووداوە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكاندا تەنیا زانس���ت نا‪ ،‬بەڵكو دەبێ هەستیش‬ ‫بوونی هەبێ���ت‪ .‬تەنیا بەو زانیارییەی ل���ە راوێژكارە خاوەن‬ ‫زانس���تەكانەوە وەریدەگری‪ ،‬ناتوانی پرسەكە چارە بكەیت‪.‬‬ ‫پێموایە جەنابی س���ەرۆك وەزیران لە وەرگرتنی زانیاریی لەو‬ ‫شارەزایانەی بە رەچەڵەك كوردن‪ ،‬سوودی زیاتر دەبینێت‪.‬‬ ‫‪ ‬سیاس���ەتی ئەمڕۆی پارتی داد و گەش���ەپێدان بەرامبەر‬ ‫كورد چۆن هەڵدەسەنگێنی؟‬ ‫ توركیا وەك فڕۆكەیەكە كە گەیشتووەتە كۆتایی پیستەكە‪.‬‬‫بارێكی قورس���ی لەس���ەر ش���انە‪ .‬بە هۆی ئ���ەوەی كە ئەو‬ ‫ب���ارەی بەتاڵ نەكرتووە‪ ،‬ناتوانێ ب���ەرز ببێتەوە‪ .‬ئەم بارە‪،‬‬ ‫پرس���ی كوردە‪ ،‬پرس���ی پەكەكەیە‪ ،‬پرس���ی عەلەوییەكانە‪،‬‬ ‫بەدیموكراتبون���ە‪ ،‬دەس���توورێكی ئ���ازادە ‪ ..‬توركیا ناچارە‬ ‫ئەمانە چارە بكات‪.‬‬ ‫‪ ‬هەموو كەس دەڵێ كە خاڵی ش���كانی ئەردۆغان‪ ،‬خابوور‬ ‫ب���وو‪ .‬دەگوترێت كە دوای ئەو رووداوە‪ ،‬ئاس���تی دەنگەكانی‬ ‫پارتی داد و گەش���ەپێدان دابەزی و ئەردۆغان لەوە ترساوە‪.‬‬ ‫ئایا زۆر لە خابوور ترسا؟‬ ‫ بڕوا ناكەم‪ .‬تەنیا ئەوە نییە‪ ،‬كێش���ەی دیكەش���ی هەبووە‪.‬‬‫ئەردۆغان بەرلە كرانەوە و لە كاتی كرانەوەشدا راستگۆ بوو‪.‬‬ ‫بەاڵم تووش���ی كۆمەڵێك بێ هیوایی ب���وو‪ .‬بۆ نموونە داوای‬ ‫لێبوردنی لە كورد لە س���اڵی ‪2005‬دا‪ ..‬هەروەها كاتێك ساڵی‬ ‫‪ 2005‬لە بروكس���ێل رێككەوتننامەی یەكیەتیی ئەوروپا واژۆ‬ ‫دەكرا‪ 300 ،‬رۆش���نبیری كورد راگەیاندنیان دایە رۆژنامەكان‬ ‫كە «توركیا مەكەنە ئەندام���ی یەكیەتیی ئەوروپا»‪ .‬دەزانم‬ ‫كە ئەمە ئەردۆغانی تووش���ی ب���ێ ئومێدییەكی گەورە كرد‪.‬‬ ‫چونكە ئەوەی زۆر پێویس���تیی بە یەكیەتیی ئەوروپا هەبوو‪،‬‬ ‫كورد بوون‪.‬‬ ‫‪ ‬كوردەكان چۆن لە سیاسەتەكانی پارتی داد و گەشەپێدان‬ ‫دەڕوانن؟‬ ‫ لە بەرامبەر الیەنی پەكەكە و پارتی ئاشتی و دیموكراسیدا‬‫هەرچ���ی دەیكەن بیك���ەن‪ ،‬ئەوان رازی ناب���ن‪ .‬ئەگەر بێینە‬

‫س���ەر ئەوانی دەنگی���ان بە پارتی داد و گەش���ەپێدان داوە‪،‬‬ ‫چاوەڕێی ئەوە بوون ك���ە دیموكراتتر و چاالكتر بێت‪ .‬ئەگەر‬ ‫ئەو بێ هیواییە درێژە بكێشێت‪ ،‬گەڕانەوەیەك بەرەو حیزبی‬ ‫ك���وردی روو دەدات‪ .‬ئەمەش رێژەی دەنگەكانی پارتی داد و‬ ‫گەشەپێدان دادەبەزێنێت‪ .‬هەڵبەتە هاوواڵتی دەیەوێ رەوشی‬ ‫ئابووری بپارێزرێت و نایەوێ شكست بخوات‪ ،‬رەوشەكەی پێ‬ ‫خۆش نییە‪ ،‬بەاڵم لەگەڵ ئابووری‪ ،‬شتێكی دیكەش هەیە كە‬ ‫دڵنیاكەرەوەی رەوش���ەكەیە‪ ،‬ئەویش دیموكراسی و ئازادییە‪.‬‬ ‫رەنگە پێكهاتەیەكی دیموكراتتر و ئازادتر دەربكەوێت‪.‬‬ ‫‪ ‬دوای هێرش���ەكەی پەكەكە بۆ س���یلڤان‪ ،‬رەوشەكە زۆر‬ ‫ئاڵۆز بوو‪ .‬ئەم ئاڵۆزییە تا چ رادەیەك بەردەوام دەبێت؟‬ ‫ وا دەردەكەوێت كە رەوش���ەكە هێ���ور بووەتەوە‪ .‬هیوادارم‬‫بەردەوام بێت‪ .‬بەردەوامیی دانوستانەكان تەنیا بە مەرجێك‬ ‫مومكین دەبێت‪ .‬وەك س���اڵی ‪ ،1999‬پەكەكە دووبارە دەبێ‬ ‫بۆ دەرەوەی سنوورەكانی توركیا پاشەكشە بكات‪ .‬ئیتر تەنیا‬ ‫ئاگربڕ بەس نییە‪ .‬لە كاتێكدا كە پەكەكە لە نێو سنوورەكانی‬ ‫توركیادا بێت‪ ،‬رەوشەكە بەردەوام لە مەترسیدا دەبێت‪ .‬رەنگە‬ ‫ئەمە لە الیەن دەزگا هەواڵگرییەكانەوە ئەنجام بدرێت‪.‬‬ ‫‪ ‬ئەگەری كش���انەوەی پەكەكە بۆ دەرەوەی س���نوورەكان‬ ‫زۆرە؟‬ ‫ ئەگەری هەیە‪ .‬پەكەكە تووشی زیانی گەورە بوو‪ .‬توركیاش‬‫هەست بەمە دەكات و دەزانێ كە ئەم مەسەلەیە بە لەناوبردنی‬ ‫پەكەكە چارە نابێت‪ .‬ب���ەاڵم قبووڵكردنی داواكاریی پەكەكە‬ ‫لەمەڕ ئازادكردنی ئۆجەالن و ئۆتۆنۆمی یان سیاس���ەتكردنی‬ ‫س���ەركردایەتیی پەكەكە‪ ،‬لە الیەن دەوڵەت���ەوە لەم كاتەدا‬ ‫مومكین نییە‪ .‬هێش���تا ئەو بڕوایەی كە بە دانیش���تن لەسەر‬ ‫مێ���زی گفتوگۆ لەگەڵ پەكەكە پرس���ی ك���ورد چارە دەبێت‬ ‫كە روودانی ئەمە زۆر ئەس���تەم دەكات‪ .‬بە خێراترین شێواز‬ ‫دەوڵەت دەبێ پرس���ی كورد و پەكەكە لێ���ك جیا بكاتەوە‪.‬‬ ‫ئەو یاساغانەی پرسی كورد چارە دەكەن‪ ،‬دەستبەجێ دەبێ‬ ‫هەڵبگیرێن‪ .‬پەكەكە نوێنەرایەتیی تەواوی كورد ناكات‪.‬‬ ‫‪ ‬نی���وەی ك���وردەكان دەن���گ نادەن���ە پارت���ی داد و‬ ‫گەشەپێدان؟‬ ‫ بەڵێ‪ .‬لە الیەك���ەوە نوێنەرایەتیی نیوەی كورد دەكەن‪ ،‬لە‬‫الیەكی دیكەش���ەوە پرسی كورد و پرس���ی پەكەكە یەكسان‬ ‫دەكەن و ئەوانەی دەنگیان پێ داوی‪ ،‬پەڕاوێز دەخەیت‪ .‬ئەمە‬ ‫سیاسەتێكی هەڵەیە‪.‬‬ ‫‪ ‬هیواكانی ئاشتی زۆر دوا خران؟‬ ‫ بڕوا ناكەم‪ ،‬بەاڵم دڵنیاش نیم كە ئەنجامێك لەمە دەس���ت‬‫دەكەوێت یان نا‪ .‬ئەگەری كش���انەوەی پەكەكە بۆ دەرەوەی‬ ‫سنوورەكان هەیە‪ .‬هەتا نەكشێتەوە‪ ،‬لەسەر مێزی دانوستان‬ ‫دانانیش���ن‪ .‬پەكەك���ە گفتوگۆی دەوێ���ت‪ .‬چارەیەكی دیكەی‬ ‫نییە‪.‬‬ ‫‪ ‬دەتوانین بڵێین ئیتر س���وپایەك هەی���ە كە لە بەرامبەر‬ ‫پەكەكەدا شەڕ دەكات؟‬ ‫ بەڵێ‪ ،‬س���وپایەك هەیە‪ .‬ئیتر كاتێك پەكەكە هێرشی كردە‬‫سەر س���ەربازگەیەك‪ ،‬فڕۆكەكان دەفڕن‪ .‬س���وپا بە كادیری‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫كاتێك ساڵی‬ ‫‪ 2005‬لە بروكسێل‬ ‫رێككەوتننامەی‬ ‫یەكیەتیی ئەوروپا‬ ‫واژۆ دەكرا‪300 ،‬‬ ‫رۆشنبیری كورد‬ ‫راگەیاندنیان دایە‬ ‫رۆژنامەكان كە‬ ‫«توركیا مەكەنە‬ ‫ئەندامی یەكیەتیی‬ ‫ئەوروپا»‪ .‬دەزانم‬ ‫كە ئەمە ئەردۆغانی‬ ‫تووشی بێ‬ ‫ئومێدییەكی گەورە‬ ‫كرد‬

‫>>>‬

‫قبووڵكردنی‬ ‫داواكاریی پەكەكە‬ ‫لەمەڕ ئازادكردنی‬ ‫ئۆجەالن و‬ ‫ئۆتۆنۆمی یان‬ ‫سیاسەتكردنی‬ ‫سەركردایەتیی‬ ‫پەكەكە‪ ،‬لە الیەن‬ ‫دەوڵەتەوە لەم‬ ‫كاتەدا مومكین نییە‬

‫‪35‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫ئەوەی لە دێرسیم‬ ‫داوای لێبوردنی‬ ‫كرد‪ ،‬ئەردۆغانی‬ ‫راستییە‪.‬‬ ‫سیاسەتوانێكی‬ ‫بوێر و باشە‪.‬‬ ‫بێ حسابكردنی‬ ‫كات هیچ كارێك‬ ‫ناكات‪ .‬كات و‬ ‫هەلومەرجەكان‬ ‫زۆر بە باشی بكار‬ ‫دەهێنێت‬

‫>>>‬

‫‪36‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ئەردۆغان‬ ‫لەگەڵ ئەم‬ ‫داوای لێبوردنە‪،‬‬ ‫هەنگاوێكی‬ ‫گرینگی نا‪،‬‬ ‫دیوارێكی گەورەی‬ ‫رووخاند‪ .‬گفتوگۆ‬ ‫لەگەڵ پەكەكەش‬ ‫بوێرییەكی بێوێنە‬ ‫بوو‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ش���ارەزاوە‪ ،‬لە ئاس���تی پەكەكەدا ش���ەڕ دەك���ەن‪ .‬تەواوی‬ ‫فەرماندەكان دەچن بۆ شوێنی شەڕ و هەر لەوێ بڕیاری خێرا‬ ‫دەدەن‪ .‬بەاڵم نابێ ئەم���ەش لەبیر بكەین كە قەدەخەكردنی‬ ‫پیت���ی كوردی و فێرنەكردنی پەن���دی كوردی بە منداڵەكان‪،‬‬ ‫پرس���ی كورد چارە ن���اكات‪ .‬بە پێچەوانەوە‪ ،‬ئەو یاس���اغانە‬ ‫نیشاندەری بەردەوامیی سیاس���ەتی ئاسیمالسیۆنن‪ .‬سەرەتا‬ ‫ئەمانە دەبێ لە خۆتان���دا جێبەجێ بكەن‪ .‬بۆ نموونە من لە‬ ‫تەمەنی ‪ 20‬ساڵیدا فێری زمانی كوردی بووم‪.‬‬ ‫‪ ‬چۆن فێر بووی؟‬ ‫ كاتێ���ك چوومە زانك���ۆ‪ ،‬كوردیم نەدەزانی‪ .‬س���اڵی ‪1964‬‬‫رۆژێك لە ئەنقەرە پیاس���ەم دەك���رد‪ .‬دەزانن ماوەیەك ‪27‬ی‬ ‫ئای���ار وەك جەژنێك���ی فەرمی ی���ادی دەك���را‪ ..‬رۆژێك بەر‬ ‫ل���ەو جەژنە‪ ،‬دارودی���وار پڕ الفیتە بوو و لەس���ەر یەكێكیان‬ ‫نووس���رابوو «ئەوەی گوتی كوردم‪ ،‬تف���ی لێ بكەن‪ .‬جەمال‬ ‫گورسەل‪ ،‬سەرۆك كۆمار»‪.‬‬ ‫زانیاریم لەسەر ناسنامەی كوردیم نەبوو‪ .‬لەو كاتەدا تووشی‬ ‫ش���ۆك بووم‪ .‬یەكسەر گەڕامەوە بەشی ناوخۆیی هاوڕێیەكانم‬ ‫و پێ���م گوتن «فێری كوردی���م بكەن»‪ .‬ئەگەر خۆم بە كورد‬ ‫دادەنێم‪ ،‬س���ەرەتا دەبێ زمانەكەم بزانم‪ ،‬كاتێك تفم لێ كرا‪،‬‬ ‫حەقم كردبێت‪ .‬ئەو رۆژە دەس���تم بە فێربوونی زمانی كوردی‬ ‫كرد‪.‬‬ ‫‪ ‬پێتوای���ە ئەردۆغ���ان دووبارە بۆ ش���ێوازی س���ەردەمی‬ ‫بەدیموكراتبوون و كرانەوە بگەڕێتەوە؟‬ ‫ بەڵێ‪ .‬ئیتر ئەم���ە دوا جاری ئەردۆغانە كە دەتوانێ خۆی‬‫بپاڵێوێ���ت‪ .‬ناچارە ئەو كارانە بكات كە ئەم س���ەردەمە لێی‬ ‫دەوێ���ت‪ .‬دەیەوێ كاتێك رۆیش���ت جێپەنج���ەی دیار بێت و‬ ‫بگوترێت رەجەب تەیب ئەردۆغانێك هەبوو‪ .‬بەاڵم لە الیەكی‬ ‫دیك���ەوە‪ ،‬ناوبانگ���ی ئەردۆغ���ان گەیش���تە دەرەوەی واڵت‪،‬‬ ‫بڕوابەخۆبوونی لە بەرزترین ئاس���تدایە‪ .‬ئەمە مەترسیدارترین‬ ‫سەردەمە بۆ سیاسییەكان‪.‬‬ ‫‪ ‬ئێ���وە ئەردۆغ���ان باش دەناس���ن‪ .‬سیاس���ەتوانێك كە‬ ‫دەتوانێ هەڵوێس���تی جیاوازی هەبێ���ت‪ .‬كامەیان ئەردۆغانی‬ ‫راس���تەقینەیە‪ ،‬ئەوەی داوای لێبوردنی بە هۆی رووداوەكانی‬ ‫دێرس���یم كرد یان ئەوەی كە مافی پەروەردە بە زمانی دایكی‬ ‫رەت كردەوە؟‬ ‫ ئەوەی لە دێرسیم داوای لێبوردنی كرد‪ ،‬ئەردۆغانی راستییە‪.‬‬‫سیاسەتوانێكی بوێر و باشە‪ .‬بێ حسابكردنی كات هیچ كارێك‬ ‫ناكات‪ .‬كات و هەلومەرجەكان زۆر بە باش���ی بكار دەهێنێت‪.‬‬ ‫ئەگەر لە گوتەكانی بڕوانن‪ ،‬ئەمەتان بۆ دەرەكوێت‪.‬‬ ‫‪ ‬ئایا كاتی ئێستا‪ ،‬كاتی چارەكردنی پرسی كورد نییە؟‬ ‫ لەبەر ئەمە بوو كە داوای لێبوردنی لە دێرس���یم كرد‪ .‬خۆی‬‫زۆر بەهێزتر بینی‪ .‬ئەگەر هێزی سوپا و دەسەاڵتی دادوەری‬ ‫هەبووایە‪ ،‬ئەوەی نەدەكرد‪.‬‬ ‫‪ ‬ئایا ئەردۆغان پەروەردە بە زمانی دایك قبووڵ دەكات؟‬ ‫ پەروەردە بە زمانی دایك لە نێو سنوورەكانی دیموكراسیی‬‫ئەردۆغان���دا نیی���ە‪ .‬خوێندنی زمانی كوردی پێش���تر قبووڵ‬ ‫نەدەكرد‪ ،‬بەاڵم ئێستا قبووڵی دەكات‪ .‬ئەردۆغان لەگەڵ ئەم‬

‫داوای لێبوردن���ە‪ ،‬هەنگاوێكی گرینگی نا‪ ،‬دیوارێكی گەورەی‬ ‫رووخاند‪ .‬گفتوگۆ لەگەڵ پەكەكەش بوێرییەكی بێوێنە بوو‪.‬‬ ‫‪ ‬پێتوایە لە پرسی كورددا هەنگاوی دیموكراتیك بنرێت؟‬ ‫ لە پرس���ی كورددا پێویس���ت نییە‪ .‬ل���ە بەدیموكراتكردنی‬‫توركیادا دەبێ هەنگاو بنرێت‪ .‬چونكە بەدیموكراتبوون كورد‬ ‫و تورك و عەرەب و الز دەگرێتەوە‪.‬‬ ‫‪ ‬ئۆپەراسیۆنەكانی كەجەكە لە كوێ جێ دەگرن؟‬ ‫ دەوڵەت لە ئۆپەراس���یۆن لە دژی رێكخراوێكی نایاس���اییدا‬‫لەس���ەر حەقە‪ .‬ئۆجەالنیش گوتی «سەرۆكی شارەوانییەكان‬ ‫لە كەجەكە چ ئیشێكیان هەیە؟ لەوێ دەربكەون»‪ .‬كەجەكە‬ ‫رێكخراوێكی نایاس���اییە‪ ،‬بەاڵم ئەم خاڵەی لە ئێس���تادا پێی‬ ‫گەیشتووین‪ ،‬هەڵەیە‪ .‬هەڵەیە هەموو كەس بخرێتە نێو داوای‬ ‫كەجەكەوە‪ .‬رەنگ���ە بتوانن پەیوەندیی هەندێك كەس لەگەڵ‬ ‫كەجەكە ئاش���كرا بك���ەن‪ ،‬بەاڵم بە هۆی سیاس���ەتەوە نابێ‬ ‫بخرێنە نێو داوای كەجەكەوە‪ .‬بۆ نموونە ئەگەر س���ەدا سەد‬ ‫زانیبام كە پرۆفیس���ۆر بوشرا ئەرس���انلی و راگیپ زاراكۆلو‬ ‫پەیوەندییان هەیە‪ ،‬نەمدەخستنە نێو داوای كەجەكەوە‪.‬‬ ‫‪ ‬لەبەر چی؟‬ ‫ چونك���ە ئ���ەوە لێت���ان وەردەس���ووڕێتەوە‪ .‬رەوش���ەكە‬‫گەیش���تە خاڵێكی وەها كە ئیدعای ئەوەی كە ویس���تووتانە‬ ‫دژبەرەكانت���ان بە گوش���ار بێدەگ بكەن‪ .‬گرتنی ئەرس���انلی‬ ‫و زاراكۆل���و یارمەتی���دەری ئ���ەو ئیدعایانە ب���وو‪ .‬هەروەها‬ ‫ل���ە دوا ئۆپەراس���یۆندا‪ ،‬وێنەی یەكێك ل���ە پارێزەرەكان بە‬ ‫كاڵش���ینكۆفەوە ل���ە رۆژنامەكاندا باڵو كرای���ەوە‪ .‬لە كوێوە‬ ‫دەزان���ن كە ئەوێ كەمپی پەكەكەی���ە؟ ئەمە لێپێچینەوەیە و‬ ‫تەواوی بەڵگەكان ش���اراوەن‪ .‬حقووق ش���تێكە كە بۆ هەموو‬ ‫كەس پێویستە‪.‬‬ ‫‪ ‬ئەردۆغ���ان دەتوانێ ت���ەوای ئ���ەو دزەكردنانە كۆنتڕۆڵ‬ ‫بكات؟‬ ‫ بە دڵنیاییەوە دەتوانێ‪ .‬سەرۆك وەزیرانە‪ .‬ئەگەر بڵێ ئەوەی‬‫لە چوارچێوەی حقووق دەردەچێت‪ ،‬سزای دەدەم‪ ،‬هیچ كەس‬ ‫ئەو كارە ناكات‪ .‬كاتێك بە هۆی ئۆپەراسیۆنەكانی كەجەكەوە‬ ‫دەستی سەرۆكی شارەوانییەكانیان كەلەپچە كردبوو و رێزیان‬ ‫كردب���وون‪ ،‬لەگەڵ وەزیری ناوخۆ قس���ەم كرد‪ .‬گوتم «ئەمە‬ ‫نانەوەی فیتنەیە‪ .‬وێنەكان دەستكاری كران»‪ .‬ئەویش گوتی‬ ‫«بەڵێ‪ ،‬منیش ئەوە دەزانم‪ .‬داوام لەسەر كردەوە»‪ .‬كاتێك‬ ‫گوتم «هەڵە دەكەن‪ .‬س���ەرەتا ئەركەكەیان لێ بس���تێنەوە‪،‬‬ ‫دوات���ر لێپێچینەوە بك���ە»‪ ،‬لە وەاڵمدا گوتی «س���ەرەتا با‬ ‫لێكۆڵینەوە بكەم‪ ،‬دواتر س���زای پێویس���ت دەردەكەم»‪ .‬من‬ ‫نەمبیس���ت كە ل���ەم بابەتەدا هیچ كەس س���زا بدرێت‪ .‬دوای‬ ‫ئەویش رەوشەكە لە حقووق دەرچوو‪.‬‬ ‫‪ ‬باسی پۆلیس دەكەیت؟‬ ‫ بەڵێ‪ .‬بەداخەوە بەم ش���ێوەیە ب���وو‪ .‬ئەگەرنا حقووق بۆ‬‫هەموومان پێویستە‪ .‬رەنگە ئێستا لە دەسەاڵتدا بین‪ ،‬بەهێز‬ ‫بین‪ ،‬پۆلیس لە خزمەتی ئێم���ەدا بێت‪ ،‬بەاڵم ئەوەش نابێ‬ ‫لەبیر بكەین كە ئەردۆغان دوای ئەوەی لە زیندان ئازاد كرا‪،‬‬ ‫هەندێك لە هاوڕێكانی لێپرس���ینەوەیان لەگەڵ كرا‪ .‬كاتێك‬

‫ئ���ەو هاوڕێیانەی ئازاد كران‪ ،‬ئەوەن���دە لێیان درابوو كە‬ ‫نەیاندەتوانی بە رێگەدا بڕۆن‪ .‬پۆلیس���ی ئەمڕۆ‪ ،‬هەر‬ ‫پۆلیسی ئەو كاتەیە‪ .‬پۆلیس ناگۆڕێت‪.‬‬ ‫‪ ‬چی گۆڕا؟‬ ‫ دەس���ەاڵت گ���ۆڕا‪ .‬پۆلیس دیس���انیش هەمان‬‫پۆلیس���ە‪ .‬ئەوەی پۆلیس بەڕێ���وە دەبات‪ ،‬حقووقە‪.‬‬ ‫ناچ���ارن پۆلیس ل���ە حقووقدا بهێڵن���ەوە‪ .‬پۆلیس‬ ‫ئەم���ڕۆ خزمەتتان دەكات‪ ،‬بەاڵم ئەگەر س���بەی‬ ‫دەسەاڵت گۆڕانی بەس���ەردا هات‪ ،‬هەمان كردار‬ ‫بەرامبەر خۆتان دەكات‪ .‬ئەگەر ئەمڕۆ كەسانێك‬ ‫لە زیندانن‪ ،‬بە دڵنیاییەوە منیش وام لێ دێت‪.‬‬ ‫ئەم دەس���تگیركردنانە لە شوێنێك ئەرشیڤ‬ ‫دەكرێ���ن و ب���ە دڵنیاییەوە رۆژێ���ك بەكار‬ ‫دەهێندرێن‪ .‬ئەوەی گرینگە‪ ،‬دەوڵەتێكە كە‬ ‫حقوق و سەروەری یاسای هەبێت‪.‬‬ ‫‪ ‬بە بڕوای تۆ ئۆپەراسیۆنەكانی كەجەكە‬ ‫تا كوێ دەچن و چ ئەنجامێكیان دەبێت؟‬ ‫ كاتێ���ك گفتوگ���ۆ لەگ���ەڵ پەكەكە كرا‪،‬‬‫ئەم���ەش دەخرێتە س���ەر مێ���ز و دەبێتە‬ ‫بابەت���ی مامەڵ���ە‪ .‬بۆچی ئۆپەراس���یۆنی‬ ‫كەجەكە ئەنجام دەدەن؟ ئەمەیە ش���ەقام‬ ‫ئاراستە دەكات‪ .‬س���ەرەتا سەریان بڕی‪،‬‬ ‫یەدەكی ئەوان هاتن‪ .‬س���ەری ئەوانیشیان‬ ‫بڕی‪ ،‬یەدەك���ی ئەوانیش هاتن‪ .‬ئێس���تا‬ ‫ئیتر یەدەك نەم���اوە‪ ،‬كەس نەما بەڕێوە‬ ‫بەرێ���ت‪ .‬ن���ە پارتی بەڕێ���وە دەبەن‪ ،‬نە‬ ‫ش���ەقام ئاراس���تە دەكەن‪ .‬ئێستا كاتی‬ ‫دانیشتن لەسەر مێزە‪ .‬دەستگیركردنەكانی‬ ‫كەجەكە ئیتر دەس���تی بە برینداركردنی‬ ‫ویژدانی كۆمەڵگە كردووە‪ .‬ئەگەر تەواوی‬ ‫پارێزەرەكانی دیاربەك���ر جبەكەیان لەبەر‬ ‫دەك���ەن و ئۆپەراس���یۆنەكان پرۆتیس���تۆ‬ ‫دەكەن‪ ،‬پێویس���تە بیر بكەینەوە‪ .‬هیچ كام‬ ‫ل���ەم پارێزەرانەی هەڵوێس���تیان وەرگرتووە‪،‬‬ ‫ئەندام���ی پەكەك���ە نین‪ .‬پێویس���تە ئەمە‬ ‫ببیندرێت‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫بۆچی دەنگیر میر‬ ‫محەمەد فورات‬

‫داوای لێبوردنی ئەردۆغان‬ ‫ل���ە خەڵكی دێرس���یم‪،‬‬ ‫س���ەرەتایەكی نوێ بوو‬ ‫ل���ە مێ���ژووی كۆم���اری‬ ‫توركی���ادا‪ .‬یەكەم جارە‬ ‫س���ەرۆك وەزیرانێك بە‬ ‫هۆی تاوانێك���ی كۆمار‪،‬‬ ‫داوای لێب���وردن ل���ە‬ ‫خەڵ���ك دەكات‪ .‬ل���ەم‬ ‫راپۆرت���ەدا لەگ���ەڵ میر‬ ‫محەم���ەد ف���ورات‪ ،‬ل���ە‬ ‫دامەزرێنەرانی پارتی داد‬ ‫و گەشەپێدان و جێگری‬ ‫سەرۆكی پێشوو كە وەك‬ ‫سیاس���ەتوانێك بەردەوام‬ ‫ناس���نامەی كوردێتی���ی‬ ‫خ���ۆی ب���ە بوێریی���ەوە‬ ‫نەشاردووەتەوە‪ ،‬گفتوگۆ‬ ‫لەب���ارەی لێدوانەكان���ی‬ ‫ئەردۆغان لەمەڕ دێرسیم‬ ‫و ئەنجامەكان���ی داوای‬ ‫لێبوردنەكەی كرا‪ .‬دەنگیر‬ ‫ف���ورات‪ ،‬كە لە خێزانێكە‬ ‫لە سەردەمی سەرهەڵدانی‬ ‫ش���ێخ س���ەعیددا هەموو‬ ‫زوڵمێك���ی ل���ێ ك���راوە‪،‬‬ ‫باس���ی ئەو سەردەمەمان‬ ‫لێ پرسی‪.‬‬

‫‪37‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫«عەقڵییەتی ئەمڕۆ تەنیا‬ ‫كورد یان عەلەوییەكان‬ ‫رەتناكاتەوە‪ ،‬بەڵكو لەتوركیا‬ ‫عەقڵییەتێك هەیە كە‬ ‫توركەكانیش رەتدەكاتەوە!»‬ ‫وتوێژ لەگەڵ خانمە پەرلەمانتاری بەدەپە سەباحەت تونجەل‬

‫‪38‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫>>>‬

‫س���ەباحەت تونج���ەل وێ���ڕای ئام���اژە ب���ەوەی كە‬ ‫قوربانییەكان ئەوان خەمبار دەكەن‪ ،‬گوتی‪ :‬قس���ەی‬ ‫س���ەرۆك وەزیران كە دەڵێ «جەرگم دەس���ووتێ»‪،‬‬ ‫چارەس���ەر لەگەڵ خۆی ناهێنێت‪ .‬ئەگەر بە راستیش‬ ‫جەرگی بس���ووتابا‪ ،‬ل���ە پێناو ئاش���تیدا هەنگاوێكی‬ ‫دەنا‪.‬‬ ‫لەم دیمانەیەدا لەگەڵ س���ەباحەت تونجەل‪ ،‬نوێنەری‬ ‫ئیس���تانبول لە پەرلەمانی توركیا لە پارتی ئاشتی و‬ ‫دیموكراسی‪ ،‬تیشك خرایە سەر هۆكارەكانی گەڕانەوە‬ ‫بۆ س���ەردەمێك كە چ���ەك قس���ە دەكات‪ ،‬لە پێناو‬ ‫ئاش���تیدا پێویس���تە چی بكرێت و پڕۆژە نوێیەكانی‬ ‫پارتی ئاشتی و دیموكراسی بۆ سەردەمی نوێ‪.‬‬ ‫بورجو بوڵوت‪ ،‬ئاكشام‪/‬دیاربەكر‬ ‫‪ ‬وێ���ڕای گوتنی «دەبمە دەنگی ئافرەتی كوردیش و دایكی‬ ‫س���ەربازەكانیش»‪ ،‬دەستت بە ژیانی ساسی كرد‪ .‬لەو رۆژەوە‬ ‫هەتا ئەمڕۆ‪ ،‬بە كوێ گەیشتووی؟‬ ‫ ئەزموونێكی چوار ساڵەی پەرلەمانتاریم هەیە‪ .‬ئێمە بەردەوام‬‫گوتم���ان‪« :‬لەناوبردن���ی جیاوازییەكانمان و یەكس���انكردن‪،‬‬ ‫دەبێت���ە هۆی گوش���ار و توندوتیژی‪ .‬ئەم���ەش ئازاری گەورە‬ ‫لەگ���ەڵ خۆی دەهێنێ���ت»‪ ،‬لەبەر ئەمەش خەب���ات لە پێناو‬ ‫ئاش���تی‪ ،‬یەكس���انی‪ ،‬دادپەروەری و ئازادی ئەس���تەمە بەاڵم‬ ‫زۆر بەمانات���رە! چونكە ئەگەر لەم واڵتەدا ئاش���تی بەرقەرار‬ ‫بێت‪ ،‬هەم دایكی گەریال و هەم دایكی س���ەرباز بە ئاسوودەیی‬ ‫دەخەون‪ .‬ئێمە بۆ بەجێگەیاندنی ئەو بەڵێنەی بە گەلەكەمان‬ ‫داوە هەوڵ دەدەین‪.‬‬ ‫‪ ‬بۆ نموونە چی دەكەن؟‬ ‫ ئێستا سەرقاڵی ئامادەكاریی كۆنگرەین‪ .‬ئەگەر توانیمان لە‬‫بەرەی توركیاش���دا ئەوە رێك بخەین‪ ،‬خواستی گەلی كورد و‬ ‫تورك بۆ ئاشتی و ئازادی یەك دەخەین‪ .‬تەواوی ئەو كەسانەی‬ ‫ناڕەزایەتییان بەرامبەر سیستەم هەیە‪ ،‬رێكیان دەخەین‪ .‬چونكە‬ ‫عەقڵییەتی ئەمڕۆ تەنیا كورد یان عەلەوییەكان رەت ناكاتەوە!‬ ‫لە راستیدا لە توركیا عەقڵییەتێك هەیە كە توركەكانیش رەت‬ ‫دەكاتەوە‪.‬‬ ‫‪ ‬كەواتە توركەكانیش پەڕاوێز دەخرێن؟‬ ‫ ب���ڕوا ناكەم خەڵك���ی توركیش لەمە زۆر رازی بن‪ .‬پرس���ی‬‫توركیش هەروەك پرس���ی كورد گرینگە‪ .‬چونكە سیس���تەم و‬ ‫دەوڵەت دەیانەوێ توركێك بە خواستی خۆیان دروست بكەن‪.‬‬ ‫ب���ۆ نموونە‪ ،‬ئەو توركەی ئاش���تی و ئازادی دەوێت و دەیەوێ‬ ‫لەگەڵ ك���ورد وەك برا بژین‪ ،‬لە روانگەی دەوڵەتەوە دوژمنن‪.‬‬ ‫كێشەكە لێرەدایە‪.‬‬ ‫بەدەپە تاكە حیزبی توركیایە‬ ‫‪ ‬تەنیا وەك حیزبی كوردەكان لە پارتی ئاشتی و دیموكراسی‬ ‫دەڕواندرێ‪ ،‬ئای���ا ئامانجتان ئەوەیە كە ئیتر حیزبێكی توركیا‬ ‫بن؟‬ ‫ پارتی ئاش���تی و دیموكراسی هێشتا بانگەشەی ئەوە دەكات‬‫ك���ە حیزبێكی توركیایە‪ .‬تەنان���ەت دەتوانم بڵێم تاكە حیزبی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪ ،‬ئەو توركەی‬ ‫ئاشتی و ئازادی‬ ‫دەوێت و دەیەوێ‬ ‫لەگەڵ كورد‬ ‫وەك برا بژین‪،‬‬ ‫لە روانگەی‬ ‫دەوڵەتەوە‬ ‫دوژمنن‪ .‬كێشەكە‬ ‫لێرەدایە‬

‫توركی���ا‪ ،‬بەدەپەیە‪ .‬چونكە تەنیا ئ���ەو حیزبەیە كە باس لە‬ ‫پرسە بنەڕەتییەكانی توركیا دەكات‪ .‬پرسی كورد‪ ،‬یەكێك لە‬ ‫بنەڕەتیترین پرسەكانی ئەم واڵتەیە‪ .‬بە هۆی ئەوەی كە پارتی‬ ‫ئاش���تی و دیموكراس���ی زیاترین هەوڵی لە پێناو ئەم پرسەدا‬ ‫داوە‪ ،‬وەك حیزبێكی كوردی لێی دەڕواندرێت‪ .‬رەوش���ێكی لەم‬ ‫ش���ێوەیە هەیە كە لەبەر چاوان دیار نییە‪ ،‬پارتی ئاش���تی و‬ ‫دیموكراسی‪ ،‬كوردی بەسیاسی كرد‪ .‬لە بەرەی توركیادا ئەمە‬ ‫كەمە‪ .‬رەنگە لەگەڵ ئەم كۆنگرەیە خەڵكی توركیش بەسیاسی‬ ‫ببن و ناڕەزایەتییەكانیان زۆر بەهێزتر بهێننە سەر زمان‪.‬‬ ‫‪ ‬قۆناخی بێچاالكیی پەكەكە كۆتایی پێ هات و چاالكییەكان‬ ‫لەسەر سووتاندنی جەرگ و دڵەكان بەردەوامن‪.‬‬ ‫ وەك پارتی ئاش���تی و دیموكراسی لە س���ەرەتاوە گوتمان‬‫ك���ە ب���ۆ پێكەوەژیانی ئەم دوو گەلە‪ ،‬بە سازش���كردن لەگەڵ‬ ‫رابردوو ئیمكانی هەیە نەك ئینكاركردن‪ .‬پرسی كورد‪ ،‬پرسی‬ ‫سەرەكیمانە‪ ،‬پرسیمان «چۆن چارەی بكەین»‪ ،‬بەاڵم توركیا‬ ‫زیاتر خۆی بە ئەنجامەوە س���ەرقاڵ دەكات‪ .‬هۆكارەكانی ئەم‬ ‫پرس���انە وەك خۆیان ماون‪ .‬هەتا ه���ۆكارەكان لەناو نەرێن‪،‬‬ ‫بەداخەوە ش���ەڕیش و پێكدادانیش و كوش���تاریش بەردەوام‬ ‫دەبن‪.‬‬ ‫پارتی داد و گەشەپێدان شۆڕشی قسە دەكات‬ ‫‪ ‬ئایا وەك بەدەپە هیچ ئەو رەخنەیەتان لە خۆتان گرت كە‬ ‫«دەمانتوانی ئەمە باشتر بكەین»؟‬ ‫ئام���اژەكان بەردەوام بەرەو پارتی ئاش���تی و دیموكراس���ین‪.‬‬ ‫ئەو كارانەی پێی دەكرێت‪ ،‬دی���ارن‪ .‬چاالكی ئەنجام دەدەین‪،‬‬ ‫دەستگیر دەكرێین‪ ،‬غازی فرمێسكڕێژ دەخۆین و هەموو رۆژێك‬ ‫بۆ ئاشتی لەسەر شەقام و كۆاڵنەكانین‪ .‬ئەوەی پێمان بكرێت‪،‬‬ ‫دەیكەین‪ ،‬بەاڵم ئەو شوێنەی دەتوانێ ئاشتی بەرقەرار بكات‪،‬‬ ‫خودی دەوڵەت و پارتی داد و گەش���ەپێدان وەك حیزبێك كە‬ ‫نوێنەرایەتیی دەوڵەت دەكات‪ ،‬بەاڵم زۆر فێڵباز و سیاس���ییە‪،‬‬ ‫دووبارە شەڕی كردە بیانوو‪ .‬لە الیەكی دیكەوە شتێكی ئەوتۆ‬ ‫نییە كە پێی كرابێت‪.‬‬ ‫‪ ‬ئەوانە چین؟‬ ‫‪ -‬ئێمەی چەپڕۆەو زیاتر دەس���تەواژەی «شۆڕشگێڕی قسە»‬

‫بەكار دەهێنین‪ .‬پارتی داد و گەش���ەپێدان ئەمە بە باش���ترین‬ ‫ش���ێوە ئەنجام دەدات‪ .‬دیموكراس���ی بە باش���ترین شێوە لە‬ ‫قسەكانیدا دەهێنێتە زمان‪ .‬لە ئەنجامیشدا خەڵكێكی زۆر رازی‬ ‫دەكات‪ .‬بەدەس���تهێنانی س���ەدا ‪50‬ی دەنگەكان‪ ،‬نیشاندەری‬ ‫دیموكراسیی سەر زارە‪ ،‬بەاڵم لەو بڕوایەدام كە ئەمە زۆر درێژ‬ ‫ناخایەنێت‪ ،‬چونكە مرۆڤەكان دەیانەوێ كێشەكانی ئەم واڵتە‬ ‫چارە بكرێن‪.‬‬ ‫‪ ‬دەڵێ���ن ك���ە لە توركیا سیس���تەمێك هەی���ە ئەوانەی لە‬ ‫دەرەوەی سیستەمن سزا دەدرێن‪.‬‬ ‫ من پێموایە پێویس���تە دەوڵەت لە مەسەلەی ئاشتیدا خۆی‬‫رازی بكات‪ .‬بۆ نموونە لە چاالكییەكدا كە لە تاكسیم ئەنجاممان‬ ‫دا‪ ،‬ناسنامەی هەموومان سەیر كرا‪ .‬ئەگەر نووسرابا دیاربەكر‪،‬‬ ‫تونجەلی‪ ،‬مەالتیا یان ماردین‪ ،‬دەیانگوت «تۆ ناتوانی بەشدار‬ ‫بیت»‪ .‬لەبەر چی؟ چونكە تۆ وەك تیرۆریستێك سەیر كراویت‪.‬‬ ‫لە توركیا بە داخەوە رەوشێكی بەتاوانباركردن زاڵە‪.‬‬ ‫‪ ‬ئەو هیوایەتان هەیە پرسی كورد چارە بكرێت؟‬ ‫ دەمەوێ ب���ڕوا بكەم‪ .‬خەڵكەكەمان چاوەڕوانی ئاش���تیمان‬‫لێ دەكەن‪ .‬چاوەڕوانم س���اڵی ‪ 2011‬هەنگاوی راس���تەقینە لە‬ ‫پێناو ئاش���تیدا بنرێت‪ .‬وەك پارتی ئاش���تی و دیموكراس���ی‬ ‫هەوڵی بۆ دەدەین‪ .‬چونكە لە ش���وێنێك كە هیواكانمان بڕان‪،‬‬ ‫مرۆڤایەتیشمان لەدەس���ت دەدەین‪ .‬هیچ كەس نایەوێ بەرەو‬ ‫خۆكوژیی گشتی بچین‪.‬‬ ‫‪ ‬ب���ەاڵم دەگوترێ���ت «ئەم���ڕۆ پەكەك���ە كوردەكانی���ش‬ ‫دەكوژێت»‪.‬‬ ‫ با هیچ كەس نەكوژرێت‪ .‬قس���ەی سەرۆك وەزیران كە دەڵێ‬‫«جەرگم دەسووتێ»‪ ،‬چارەسەر لەگەڵ خۆی ناهێنێت‪ .‬ئەگەر‬ ‫بە راستیش جەرگی بس���ووتابا‪ ،‬لە پێناو ئاشتیدا هەنگاوێكی‬ ‫دەن���ا‪ .‬گوتی «پرس���ی كورد بۆ من تەواو بووە»‪ .‬س���ەرۆك‬ ‫وەزیران دەتوانێ بڵێ «پرس���ی كورد‪ ،‬س���ەرەكیترین پرسی‬ ‫ئەم واڵتەیە»‪ .‬دەتوانێ بڵێ «با لە پەرلەمان كۆمیس���یۆنێك‬ ‫دابمەزرێنی���ن‪ .‬یانیش داواكاریی هاوس���ەرۆكەكانمان بە هەند‬ ‫وەربگرێت و پیاوی ئاقڵ بنێرێت بۆ ئیمرالی‪ .‬دەتوانێ بانگەواز‬ ‫ب���كات‪« :‬ئێمە چیتر ش���ەڕمان ناوێ‪ ،‬لە پێن���او چارەكردنی‬

‫>>>‬

‫نووسەرێكی‬ ‫ژاپۆنی دەڵێ‬ ‫«لە هەر واڵتێك‬ ‫سەرباز زۆر بێت‪،‬‬ ‫لەو واڵتەدا ئاشتی‬ ‫بوونی نییە‪ ،‬لە هەر‬ ‫واڵتێك پۆلیس زۆر‬ ‫بێت‪ ،‬لەو واڵتەدا‬ ‫ئاسایش بەرقەرار‬ ‫نییە‪ ،‬هەر واڵتێك‬ ‫پارێزەری زۆر‬ ‫بێت‪ ،‬ئەو واڵتە‬ ‫دادپەروەری تێدا‬ ‫نییە»‪ ،‬لە توركیا‬ ‫هەر سێكیان‬ ‫بوونیان نییە‬

‫‪39‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫با هیچ كەس‬ ‫نەكوژرێت‪ .‬قسەی‬ ‫سەرۆك وەزیران‬ ‫كە دەڵێ «جەرگم‬ ‫دەسووتێ»‪ ،‬چارەسەر‬ ‫لەگەڵ خۆی‬ ‫ناهێنێت‪ .‬ئەگەر بە‬ ‫راستیش جەرگی‬ ‫بسووتابا‪ ،‬لە پێناو‬ ‫ئاشتیدا هەنگاوێكی‬ ‫دەنا‬

‫‪40‬‬

‫ئاشتیانەی پرسی كورددا‪ ،‬هەنگاوی پێویست دەنرێت‪ .‬ئەگەر‬ ‫نییەتێكی وەها دروس���ت بێت‪ ،‬چەكەكان بێدەنگ دەبن‪ .‬ئەم‬ ‫پرس���ە تاكالیەنانە چارە ناكرێت‪ ،‬پێویس���تیی ب���ە ئیرادەی‬ ‫دووالیەنە هەیە‪.‬‬ ‫لە توركیا هەرسێكیان نین‬ ‫‪ ‬ئایا لەگەڵ دیدارەكانی پەكەكە و میت‪ ،‬پێی نیشان نەداین‬ ‫كە هەلێكی دانوستان رەخساوە؟‬ ‫ ئ���ەوەی لەو دیدارانە دەردەكەوێت‪ ،‬ئەوەیە كە هەتا خاڵێكی‬‫دیاریكراو گەیش���تووین‪ ،‬ب���ەاڵم دەمانەوێ س���ەرۆك وەزیران‬ ‫وەاڵمی ئەمە بداتەوە‪ :‬ئەم دیدارانە بۆچی وەستێندران؟ بۆچی‬ ‫ئامادەكاری بۆ پرۆتۆكۆلەكان نەكرا؟ پێویستە وەاڵم بۆ ئەوە‬ ‫بدۆزینەوە كە ئەم گفتوگۆیانە بۆچی لەم خاڵەدا وەستێندرا‪.‬‬ ‫‪ ‬كات���ی خ���ۆی بە هۆی ئ���ەوەی بە ئۆجەالنت���ان گوتبوو‬ ‫«بەڕێ���ز» زۆر رەخنەتان لێ گیرا‪ ،‬تەنانەت س���زاش دران‪.‬‬ ‫دەركەوت كە هاكان فیدان‪ ،‬راوێژكاری میتیش بەم ش���ێوەیە‬ ‫قسەی كردووە‪.‬‬ ‫ ل���ە واڵتێكدا دەژین كە بە ه���ۆی بەكارهێنانی «بەڕێز» بۆ‬‫مرۆڤێك س���زا دەدرێین‪ .‬زۆر بە داخ���ەوە لە توركیا دادگەكان‬ ‫بوونە ئامرازی گوشاری س���ەرباز‪ ،‬پۆلیس و هێزەكانی دیكە‪.‬‬ ‫نووس���ەرێكی ژاپۆنی دەڵێ «لە هەر واڵتێك سەرباز زۆر بێت‪،‬‬ ‫لەو واڵتەدا ئاش���تی بوونی نییە‪ ،‬ل���ە هەر واڵتێك پۆلیس زۆر‬ ‫بێت‪ ،‬لەو واڵتەدا ئاسایش بەرقەرار نییە‪ ،‬هەر واڵتێك پارێزەری‬ ‫زۆر بێ���ت‪ ،‬ئەو واڵتە دادپەروەری تێدا نییە»‪ ،‬لە توركیا هەر‬ ‫سێكیان بوونیان نییە‪.‬‬ ‫لە ناوچەكەدا نییە خزمێكی لەدەستنەدابێت‬ ‫‪ ‬لە باتمان سەردانی بنەماڵەی كوژراوەكەتان كرد‪.‬‬ ‫ خۆزگە كاتتان هەبێ و ئێوەش بچن س���ەردانی ئەو خێزانانە‬‫بكەن‪ .‬هەر مەرگێك‪ ،‬لە راس���تیدا بەشێك لە ئێمە دەبات‪ .‬لە‬ ‫ناوچەكەی ئێمە كەس نییە كەسێكی نزیكی لەدەست نەدابێت‪.‬‬ ‫ئەم جوگرافیایە بە باش���ترین شێوە روونی دەكاتەوە كە تاڵی‬ ‫چییە‪ .‬دیجلە لەبەر ئەمە ئەوەندە خەمبارە و فوراتیش ئەوەندە‬ ‫تووڕە‪ .‬كاتێك دەچن ب���ۆ باتمان‪ ،‬خەڵكەكەی دەڵێن «تكایە‬ ‫كار بۆ ئاش���تی بكەن‪ ،‬ئێمە ئاش���تیمان دەوێت»‪ .‬لە الیەكی‬ ‫دیكەوە خەڵكی ئەوێ دەزانن كە رووداوەكەی باتمان لە الیەن‬ ‫هێزەكانی ئەمنییەتەوە روویان دا‪.‬‬ ‫گوشارەكان خواستی سیاسیی منیان دەستنیشان كرد‬ ‫‪ ‬ئای���ا ناس���نامەی ك���وردی و عەل���ەوی ب���ووە ه���ۆی‬ ‫پەڕاوێزخستنتان؟‬ ‫ ل���ە راس���تیدا چەندین ناس���نامەم هەیە‪ .‬ك���ورد‪ ،‬ئافرەت‪،‬‬‫عەلەوی‪ ،‬فێمینیس���ت‪ ،‬سۆسیالیست‪ .‬بۆ نموونە‪ ،‬لە خوێندنی‬ ‫س���ەرەتاییەوە تووشی گوش���اریی دەروونی بووم كە بە هۆی‬ ‫عەلەویبوون���ەوە بوو‪ .‬بەردەوام پرس���یاریان كرد «عەلەوی؟‬ ‫س���وننەی؟» كێش���ەكانم بە ه���ۆی كوردبوونەوە ب���ەردەوام‬ ‫لەگەڵم���ن‪ .‬زمان‪ ،‬ناس���نامە و كولتوورەكەمان قەدەخە بوو و‬ ‫زۆر بە خەس���تی سیاسەتی ئاس���یملەكردن لەسەرمان بەڕێوە‬ ‫چوو‪ .‬س���ووكایەتیمان پێ كرا‪ .‬ئێم���ە جیاوازین‪ ،‬بەاڵم لەگەڵ‬ ‫جیاوازییەكانمان دەتوانین پێك���ەوە بین‪ .‬تەواوی ئەمانە زۆر‬ ‫ئاسایی خواستی سیاسیی منیان دەستنیشان كرد‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫ئاوێنەی ئەردۆغان لە واشنتۆن‬ ‫لە یەكێكی واش���نتۆن كە دەنگی دڵ���ی پێ دەگوترێت‬ ‫–كە من لەم نووس���ینەمدا بە «یەكێكی ناسراو» ناوی‬ ‫دەبەم‪ -‬شتێكم بیست‪.‬‬ ‫ئەمان���ە ش���تی «ق���ووڵ»ن ك���ە لەگەڵ بینی���ن رێك‬ ‫دەرنایەن‪.‬‬ ‫سەرەدێڕەكانیان باس دەكەم‪:‬‬ ‫• حكوومەتی ئەمریكا‪ ،‬ئەردۆغان زۆر بە نزیك دەزانێت‬ ‫كە لە ماوەی ‪ 10‬ساڵی رابردوودا وێنەی نەبووە‪.‬‬ ‫• ل���ە ناوەندەكان���ی سیاس���ەتی دەرەوەی ئەمریكادا‪،‬‬ ‫ئەردۆغان بە «جێی متمانەترین سەرۆك» دادەنرێت‪.‬‬ ‫• هەڵبەت���ە راس���تەخۆ ل���ە سیاس���ەتەكانی بەرامبەر‬ ‫ئیس���رائیلدا یارمەتی ئەردۆغان نادرێت‪ .‬ئەگەر سەرنج‬ ‫بدرێتە هێزی موس���ەوییەكان لە ئەمریكا و بەتایبەتیش‬ ‫لەم چەند ساڵەی دواییدا كە دەوری ئۆبامایان گرتووە‪،‬‬ ‫هیچ یارمەتییەكی راستەوخۆ ئیمكانی نییە‪.‬‬ ‫بەاڵم ناتوانم بڵێم «هەڵوێس���تی ئەردۆغان لە بەرامبەر‬ ‫ئیسرائیل‪ ،‬ئەوان رازی ناكات»‪.‬‬ ‫ئەردۆغان زانایانە یاری دەكات‪.‬‬ ‫دابینكردنی ش���وێن بۆ سیس���تەمی بەرگریی مووشەكی‬ ‫لە مەالتیا‪ ،‬گرینگییەكی س���تراتیژیی زۆری بۆ ئەمریكا‬ ‫هەی���ە‪ .‬بەتایبەتی���ش بە ه���ۆی ئەوەی ئیس���رائیلیش‬ ‫دەپارێزێت‪ ،‬واش���نتۆنی لە بەرامبەر لۆبیی ئیس���رائیل‬ ‫بەهێزتر كردووە‪.‬‬ ‫ئەوان دەتوانن بڵێن «سیستەمی بەرگریی مووشەكی كە‬ ‫لە مەالتیایە‪ ،‬ئیسرائیلیش دەپارێزێت‪ .‬لەو روانگەیەشەوە‬ ‫لە توركیا بڕوانن»‪.‬‬ ‫ توندبوون���ی ئەردۆغان لە بەرامبەر رژێمی ئەس���ەد لە‬‫س���ووریاش‪ ،‬لە الی���ەن واش���نتۆنەوە «چەپڵەی بۆ لێ‬ ‫دەدرێت»‪.‬‬ ‫سیاسەتی ئێستای ئەردۆغان لە بەرامبەر رژێمی ئەسەد‬ ‫كە ل���ە رابردوویەكی نزیكدا دیمەن���ی وەك برایەتی بە‬ ‫خۆوە دەگ���رت‪ ،‬هەندێك ل���ە دابڕانەكانی واش���نتۆن‪-‬‬ ‫ئانكارای باش���تر كردووەتەوە‪ .‬لە راستیدا‪ ،‬ئەوەندەش‬ ‫چاوەڕوان نەدەكرا‪.‬‬ ‫خوێندنەوەی ش���یكردنەوەی هەواڵێك كە لە رۆژنامەی‬ ‫نیوی���ۆرك تایم���زدا باڵو كرای���ەوە‪ ،‬س���وودێكی زۆری‬ ‫دەبێت‪.‬‬ ‫ئەو رۆژنامەیە نووس���یویەتی «رەجەب تەیب ئەردۆغان‬ ‫لە سووریا س���ەرمایەگوزاری دەكات» و بە ئەنجامدانی‬ ‫مانۆڕی سەربازی لە سنووری س���ووریا «گوشارەكانی‬ ‫سەر شام زیاتر دەكات»‪.‬‬

‫ئەمەی خوارەوە بەش���ێكی ش���یكردنەوەكەی نیویۆرك‬ ‫تایمزە‪:‬‬ ‫لە پێش���ڤەچوونەكانی س���ووریادا‪ ،‬توركیا رۆڵی كارتی‬ ‫جۆك���ەر دەبینێت‪ .‬ئەس���ەد كە س���ەردەمێك نزیكترین‬ ‫هاوپەیمان بوو‪ ،‬دوای ئەوەی ئەردۆغان و كاربەدەس���تە‬ ‫توركەكان���ی نائومێد ك���رد‪ ،‬ئەردۆغ���ان دەڵێ «چیتر‬ ‫پەیوەندیم لەگەڵ سەرۆك كۆماری سووریا نامێنێت»‪.‬‬ ‫كاربەدەس���تە توركەكانیش ئاماژەیان بەوە دا كە «بەم‬ ‫نزیكانە لە بەرامبەر سووریا هەڵوێست وەردەگرن»‪ .‬بەم‬ ‫ش���ێوەیەش كێشە ئابوورییەكانی سووریا چەند ئەوەندە‬ ‫زیاتر دەبن‪.‬‬ ‫كاربەدەس���تێكی حكوومەتی ئۆباما بەرامبەر بە توركیا‬ ‫گوتی «ئێس���تا بە راستیش بە راس���تیش بە پیك لێی‬ ‫دەدەن‪ .‬لەپڕ زۆر خێرا دەستبەكار بوون»‪.‬‬ ‫ئێستا پارچەكانی پازێل لە شوێنی خۆیان دادەنیشن‪.‬‬ ‫هەر وەك لە سەرەوەش ئاماژەم پێ دا‪« ،‬كەسێكی ناسراو»‬ ‫كە لە واش���نتۆن وەك لێدانی دڵ هەڵدەس���ەنگێندرێت‪،‬‬ ‫بەرامبەر بەوانەی لە بەرامبەر ئەردۆغان دەوەس���تنەوە‬ ‫گوتی‪:‬‬ ‫ئەردۆغان لە الیەن خەڵكی عەرەبەوە زۆر خۆشەویستە‪.‬‬ ‫بەاڵم‪...‬‬ ‫قۆناخی بوونی بە س���ەركردەی جیهانی نوێی ئیس�ل�ام‪،‬‬ ‫كاردانەوەی عاتفی كە دەتوانین حەسودیشی كارا كرد‪.‬‬ ‫هەروەها‪...‬‬ ‫سووربوونی لەس���ەر دیموكراسی‪ ،‬لە نێو پاشا و شێخە‬ ‫عەرەبەكان���دا‪ ،‬بووەتە ه���ۆی ناڕەحەتبوونیان‪ .‬تەنانەت‬ ‫كەس���انێك هەن كە بە ئاش���كرایی كاردانەوەكانیان لە‬ ‫بەرامب���ەر گوتەكانی لە بەرامبەر گەلی عەرەب كە دەڵێ‬ ‫«دەتوانن دیموكراتێكی عەلمانی بن»‪ ،‬دەهێننە س���ەر‬ ‫زمان‪...‬‬ ‫بەاڵم‪...‬‬ ‫گوشارەكانی سەر سووریا‪ ،‬لە الیەن ئێرانەوە كاردانەوەیان‬ ‫لێ كەوتەوە‪ .‬ئەمە دەبێ ئاماژەی پێ بدرێت‪.‬‬ ‫ئەحمەدی نەژاد‪ ،‬س���ەرۆك كۆماری ئێران‪ ،‬ئانكارای بە‬ ‫«س���امیكبوون (لەسەر رێچكەی مووسەویبون تۆمەتبار‬ ‫ك���ردووە‪ .‬لە الیەك���ەوە لە الی���ەن ئیس���رائیل و لۆبی‬ ‫ئیس���رائیلەوە بە «دژە جوو» و لە الیەكی دیكەش���ەوە‬ ‫و لە الیەن ئەحمەدی نەژادەوە بە «موسەویدۆس���ت»‪،‬‬ ‫تۆمەتبار دەكرێت‪...‬‬ ‫ئەو سەرلێشێوانە لە الیەك دابنێین‪ ،‬بەاڵم «هەڵوێستی‬ ‫تاران لە بەرامبەر توركیادا گرینگە»‪.‬‬

‫گونەری جیڤائۆغڵو‬

‫‪‬‬

‫‪41‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫دیمەشق و ئەنقەرە؛ پەیوەنــــــــدیەكە سەراوژێر دەبێتەوە‬ ‫جوشوا دەبلیو وۆكەر‬ ‫هەڵوێستی بوێرانەی توركیا كە پاڵپشتی لە راپەڕینی گەل و داوای ئەنجامدانی‬ ‫گۆڕانكاری دەكات لەسوریا ‪-‬دوای ئەوەی ئەنقەرە تا ماوەیەكی نزیكی پێش‬ ‫ئێستا دۆستێكی نزیكی دیمەش����ق و پاڵپشتی سیستمی فەرمانڕەوایی بوو‬ ‫ل����ەو واڵتە‪ -‬بە الی زۆرب����ەی چاودێران لە ناوچەك����ە و دەرەوەی ناوچەكە‬ ‫بە وەرچەرخانێكی كتوپڕ دادەنرێ‪ .‬لەمیان����ەی میوانداریكردنی یاخیبووان‬ ‫و ئەو كەس����انەی لەڕیزەكانی س����وپا جیابوونەتەوە و دەیان كەس����ایەتی‬ ‫ئۆپۆزسیۆنی سیاسی لەسوریا‪ ،‬هەروەها سەپاندنی سزای توندی یەك النە‬ ‫دژ بە دیمەش����ق‪ ،‬ئاماژەی گۆڕانی هەڵوێس����تی توركیایە بەرامبەر س����وریا‬ ‫ب����ۆ وەرچەرخانێكی گرنگ‪ ،‬لەوانەیە بەرەو پش����تگیریەكی بەهێز و زیاتری‬ ‫سەرهەڵدانی دیموكراتی عەرەبی بچێت‪ ،‬یان ئەوەی بە «بەهاری عەرەبی»‬ ‫ناوزەد دەكرێ‪.‬‬ ‫رەنگ����ە ئەمەش ببێتە پاڵپش����تێك بۆ ئەو رێككەوتننام����ەی چەند رۆژێك‬ ‫لەمەوبەر لەنێوان كۆمكاری عەرەبی و حكومەتی س����وریا واژۆ كرا‪ ،‬س����وریا‬ ‫بەڵێنیدا كۆتایی بەسەركوتكردنی خوێناوی خۆپیشاندەران بهێنێ لە زۆربەی‬ ‫ش����ارەكانی واڵت‪ ،‬ئازادكردنی چاالكوانانی سیاسی‪ ،‬هەروەها دەستپێكردنی‬ ‫دانوس����تاندنی راستەوخۆ لەگەڵ ئۆپۆزسیۆن‪ ،‬كاربەدەستانی تورك دەڵێن‪:‬‬ ‫پێش����تر گوێیان لەو بەڵێنانە بوو لە دیمەش����ق‪ .‬توركیا بەشێوەیەكی توند‬ ‫س����وریای بایكۆت كردوە‪ ،‬ئەم����ەش لەوانەیە هاوپەیمانەكان����ی ئەنقەرە لە‬ ‫پەیمانی (ناتۆ) دڵنیا بكاتەوە‪ ،‬كە پێشت پرسیاریان دەكرد تاچەند توركیا‬ ‫پەیوەس����تە بە چەسپاندنی دیموكراس����یەتێكی ئیسالمی لە ناوچەكە‬ ‫شانبەشانی پەیوەندی و بەهاوكاری لەگەڵ رۆژئاوا‪.‬‬ ‫بەه����اری عەرەبی ئەنقەرەی ناچار كردوە رووبەڕووی راس����تی‬ ‫ن����وێ ببێت����ەوە لەڕۆژهەاڵت����ی ناوی����ن‪ .‬لەم دە س����اڵەی‬ ‫دواییدا توركیا لەڕێگەی سیاس����ەتی «بێ كێشە لەگەڵ‬ ‫درواس����ێكان»دا هەوڵیداوە ب����ازاڕی نوێ بكاتەوە و‬ ‫پەرە بە نف����وزە هەرێمایەتیەكەی بدات‪،‬‬

‫‪42‬‬

‫هیچ مەرجێكی پێش����ینەی بەس����ەر هاوبەش����ە بازرگانیەكانی وەك ئێران و‬ ‫سوریا نەسەپاندووە‪ ،‬ئەم نزیكبوونەوەی هەندێ جار لەگەڵ هاوپەیمانەكانی‬ ‫لە (ناتۆ) توشی كێشەو بێنەوبەردەی كردوە‪.‬‬ ‫راس����تە توركیا لە رۆژئاوا و جیهانی عەرەبی رێز و ستایش����ی بەدەستهێنا‪،‬‬ ‫لەبەرئەوەی هەر زوو پێش����وازی لە هەردوو شۆڕش����ی دیموكراس����ی تونس‬ ‫و میس����ر كرد‪ ،‬بەاڵم لە لێكدانەوە و مەزندەكانی لە لیبیا شكس����تی هێنا‪،‬‬ ‫پەیوەندی بازرگانی بەهێزی لەگەڵ ئەو واڵتە هەبوو‪ ،‬چونكە س����ەرەتا رازی‬ ‫نەبوو سزا بەسەر ئەو واڵتە بسەپێنرێ‪ ،‬بگرە دژی دەستێوەردانی پەیمانی‬ ‫(ناتۆ)ش بوو‪ ،‬دواتر هەڵوێس����تی گۆڕا‪ ،‬هەروەها هەڵوێستی دوژمنكارانەی‬ ‫ئێستای بەرامبەر دۆستە كۆنەكەی «ئیسرائیل»‪ ،‬بێدەنگی بەرامبەر ئێران‬ ‫و س����وریا و بایەخ نەدان بە داواكاری دیموكراسیانەی هاوواڵتیانی ئەو دوو‬ ‫واڵت����ە‪ ،‬جۆرێك لە دوو ڕووی����ی پێوە دیاربوو‪ ،‬ب����ەاڵم گۆڕانكاری گەورەی‬ ‫هەڵوێستی لە ئاست دیمەشق‪ ،‬هەڵوێستێكی بڕاوە و یەكالكەرەوەیە لەگەڵ‬ ‫سیاس����ەتەكانی كە لەسەر پرەنس����یپی (بێ كێش����ە لەگەڵ دراوسێكاندا)‬ ‫بنیاتنرابوو‪.‬‬ ‫لەساڵی ‪ 2002‬ئەو وەبەرهێنانەی توركیا لەگەڵ سوریا لەبواری دیپلۆماسی و‬ ‫ئابووری ئەنجامیدا زۆر لەوە زیاتر بوو كە لەواڵتانی دراوسێی وەبەری هێنا‪،‬‬ ‫ئەمەش پەیوەندیەكەی لەرووبەڕووبوونەوەی سەربازی كە پەیوەندی هەبوو‬ ‫بە بارودۆخی جیۆسیاس����ی سەردەمی شەڕی س����ارد و پاڵپشتی سوریا بۆ‬ ‫جوداخوازانی كورد لەتوركیا‪ ،‬گۆڕی بۆ هاوكاری ئابووری و لێكنزیكبوونەوە‪،‬‬ ‫ئەنقەرە ویس����تی ئەو نموونەیە لەگەڵ ئەو دراوسێیانەی كێشەی لەگەڵیاندا‬ ‫هەیە وەك یۆنان و عێراق جێبەجێ بكات‪.‬‬ ‫وەك����و دەزان����رێ‪ ،‬ئەردۆغ����ان لەهەر دۆس����تێكی رۆژئ����اوا زیاتر بۆ‬ ‫ماوەیەكی درێژ پشتگیری لە سەرۆك ئەلئەسەد دەكرد‪ ،‬بەڕادەیەك‬ ‫موجازەفەی بە پەیوەندی و بەرژەوەندییەكانی دەكرد دەوڵەتانی‬ ‫پەیمانی ئەتڵەس����ی‪ .‬ئەردۆغان وەكو دۆس����تێكی راستگۆ و‬ ‫دڵس����ۆز هەوڵیدا رۆڵی ناوبژیوان ببینێ تا گەیش����تە‬

‫ئەوەی دیمەش����ق گوێ ل����ە هاوپەیمانەكەی ج����اران (ئەردۆغان) نەگرێ‪.‬‬ ‫لەبەرئەوەش توركیا بەش����ێوەیەكی یەكالك����ەرەوە قۆناخی رەخنەگرتنی بە‬ ‫تەنیایی تێپەڕ كرد‪ ،‬ئەوەش لەڕێگای رێبەرایەتیكردنی هەوڵەكانی سەپاندنی‬ ‫س����زای نێودەوڵەتی دژ بە دیمەش����ق‪ .‬وەكو دەزانین ئەنق����ەرە میوانداری‬ ‫س����ەركردەكانی ئۆپۆزسیۆنی س����وریا و ئەو یاخیبووانەی بارەگەیان لەناو‬ ‫سنووری توركیا داناوە دەكات‪ ،‬دەگوترێ توركیا بە نهێنی ئەو هێزانەی لە‬ ‫سوپای سوریا جیابوونەتەوە چەكدار دەكات‪ ،‬هەروەها توركیا ئامادەباشی‬ ‫دەكات ب����ۆ س����زای یەكالنە كە زۆر ل����ەوە زیاترە كە هێ����زە رۆژئاواییەكان‬ ‫كردویانە‪ ،‬یان داوای دەكەن‪.‬‬ ‫بەاڵم داڕمانی پەیوەندییەكانی س����وریا و توركیا‪ ،‬كاریگەری خراپی كردۆتە‬ ‫سەر پەیوەندییەكانی توركیا لەگەڵ ئێرانی دراوسێ‪ ،‬ركابەرە سەرەكیەكەی‬ ‫و هاوبەش����ە گرنگە ئابوورییەكەی كە كێبڕكێیانە لەسەر نفوزی هەرێمایەتی‬ ‫لەناوچەكە‪ .‬ئەگەر بڕیاری توركیا بۆ دانانی راداری ئاراس����تەكراو بۆ ئێران‬ ‫بخرێتە س����ەر ئەو فاكتەرانەی پێش����وو‪ ،‬ئەوا جاركی دیكە بەدیار دەكەوێ‬ ‫چ����ۆن بەرژەوەندییەكان����ی توركیا لەه����ەر كاتێكی راب����ردوو زیاتر لەگەڵ‬ ‫بەرژەوەندیەكانی رۆژئاوا یەكتر دەبڕێ‪.‬‬ ‫پرسیاری س����ەرەكی لێرەدا ئەوەیە؛ ئایا كودەتای ئەنقەرە بەسەر دیمەشق‬ ‫ناوازەیە و پەیوەندی بە بەرژەوەندییە نیش����تمانیەكانی توركیاوە هەیە‪ ،‬یان‬ ‫سەرەتای رەوتێكی نوێی سیاسەتی دەرەوەی توركیایە هەوڵدەدات ناوچەكە‬ ‫دیموكراتیزەك����ە بكات و پش����تگیری زیاتر لە س����ەرهەڵدانە عەرەبییەكان‬ ‫بكات‪.‬‬ ‫لە راس����تیدا پەیوەندییەكانی توركیا‪-‬سوریا لە دوو ساڵی پەلەكوتەی زۆری‬ ‫كردوە‪ ،‬بەڕەچاوكردنی ئەو سنوورە درێژە هاوبەشەی كە هەردوو واڵت پێكەوە‬ ‫دەبەس����تێتەوە‪ ،‬ئەوا بەرژەوەندی خۆیی ئەمنی لەوانەیە پاڵنەری سەرەكی‬ ‫ب����ێ بۆ ئەو وەرچەرخانە‪ .‬هەروەها توركەكان گومانیان هەیە ئەو هێرش����ە‬ ‫پالن بۆ داڕێژراوەی كە چەكداران����ی ‪ PKK‬لە مانگی رابردوو ئەنجامیاندا‬ ‫شێوازی شەڕی‬ ‫بە پاڵپشتی سوریا بووە‪ ،‬كە گەڕانەوە بوو بۆ‬

‫نەوەدەكان‪ ،‬ئەو كاتەی دیمەش����ق رێب����ەری ‪ PKK‬عەبدوڵاڵ ئۆجەالن‪-‬ی‬ ‫داڵدەدەدا وەكو كارتێكی فش����ار دژ بە توركیا‪ .‬لەالیەكی دیكەوە راستگۆیی‬ ‫توركیا‪ ،‬دەوڵەتە موس����ڵمانەكە‪ ،‬بەو پێیەی نموونەیەكی دیموكراس����یە بۆ‬ ‫ناوچەك����ە‪ ،‬لەگەڵ هەر پەنابەرێك و بەرهەڵس����تكارێكی س����وریا كە بەرەو‬ ‫توركی����ا هەڵدێت لەژێر مەحەك دایە‪ ،‬لێ����رە ئەردۆغان دان بەوە دەنێت كە‬ ‫دەرفەتێكی مێژوویی لەبەردەم واڵتەكەی دایە و دەڵێت «ئەو رۆڵەی توركیا‬ ‫دەیبینێت لەوانەیە تاش����ە بەردەكانی س����ەراوژێر بكات و ئاراستەی مێژوو‬ ‫بگۆڕی»‪.‬‬ ‫لەبەرئ����ەوەی زۆربەی كات سیاس����ەتی دەرەوەی توركی����ا موحافەزەكار و‬ ‫زیات����ر بایەخی بە ناوخۆ داوە‪ ،‬بۆیە توركیای ن����وێ (توركیای ئەردۆغان)‬ ‫ك����ە ش����انازی دەكات گەورەترین و خێراترین ئابووری گەش����ەكردوی هەیە‬ ‫لەناوچەكە‪ ،‬چەندین ئامرازی لەبەردەستە تا پاڵ بە ئەجێندای وەرچەرخانی‬ ‫دیموكراتی بنێت لەناوچەكە‪ ،‬بەهۆی پرۆس����ەی چاكسازی تایبەت بەخۆی‪،‬‬ ‫لەپێگەیەك����ی دەگمەن و نایاب دایە كە رێگ����ەی بۆ خۆش دەكات رۆڵێكی‬ ‫یەكالكەرەوە ببینی لە یارمەتیدانی دیموكراس����یە تازە گەش����ەكردووەكان‪،‬‬ ‫هەروەه����ا هاندانی لە رێگەی رێكخراوەكان����ی كۆمەڵگەی مەدەنی و كەرتی‬ ‫تایبەت����ی‪ ،‬بەاڵم لەوانەیە توركیا هێش����تا كێش����ەی راس����تەقینەی لەگەڵ‬ ‫هاوپەیمانە رۆژئاواییەكانی هەبێت‪ ،‬بۆ نموونە پرس����ی ئەندامێتی لە یەكێتی‬ ‫ئەوروپ����ا كە كۆس����پ و تەگەرەی تێكەوتووە‪ ،‬ب����ەاڵم بەهۆی بایكۆتكردنی‬ ‫س����وریا‪ .‬ئێستا لەالیەن ئەوروپا و ئەمریكا بایەخێكی تایبەتی پێدەدرێ‪ .‬لە‬ ‫دیدی هاوپەیمانە رۆژئاواییەكانی توركیا‪ ،‬ئێستا لەهەر كاتێكی رابردوو زیاتر‬ ‫هۆكار هەن تا س����ەر لەنوێ جەخت لەس����ەر‬ ‫بەهای ئەنق����ەرە بكەن����ەوە وەكو پردێكی‬ ‫س����تراتیژی و ئابووری و دیپلۆماسی لە‬ ‫نێوان ئەوروپا و جیهانی ئیس��ل�امی‪ ،‬كە‬ ‫ئام����اژە دەكات بۆ رێگەی گواس����تنەوە‬ ‫ل����ە ئۆتۆكراتی (حوكمی تاكڕەوی) بۆ‬ ‫دیموكراسیەت‪.‬‬

‫‪43‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫«ئیسالمچێتییەكی‬ ‫نوێ بەڕێوەیە»‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫«س���ووریا و ئێران ‪90‬ەكان یارمەت���ی پەكەكەیان دا‪،‬‬ ‫ئەم���ڕۆش یارمەتی دەدەن‪ .‬توركی���ا بەرامبەر بەرەی‬ ‫ئێران‪-‬سووریا‪ ،‬هاوپەیمانیی لەگەڵ ئیسرائیل بەست‪.‬‬ ‫ئێس���تا ئیسرائیل لەئارادا نییە‪ .‬توركیا ناچارە لەگەڵ‬ ‫كوردستانی عێراق هاوپەیمانی ببەستێت»‪.‬‬

‫وتوێژ لەگەڵ د‪ .‬گۆنول توڵ سەرۆكی بەشی توركیا لە ئینستیتۆتی رۆژهەاڵتی ناوین لە واشنتۆن‬ ‫«بەهاری عەرەبی‪ ،‬ژیانێكی مۆدێرنی ئەلتەرناتیڤ دروست دەكات‪ .‬مۆدێرنیتەیەك كە گرینگیی ئایین لە ژیانی‬ ‫كۆمەاڵیەتیدا زیاتر دەكات و موحافەزەكاری بەرز دەكاتەوە‪ .‬شۆڕشی راستەقینەش ئەمەیە»‬ ‫«لە ناوچەكەدا ئێران ئااڵی شیعە و سعودییەش سوننەیان هەڵگرتووە‪ .‬هەرچی دیموكراسیشە‪ ،‬توركیا جڵەوی‬ ‫لەدەست گرتووە‪ .‬رۆژئاوا هەست بە گوتەی سەر ئەم مەزهەبانە دەكات»‪.‬‬ ‫نەشە دوزەل ئیدیتۆری رۆژنامەی تەرەف‪-‬ی توركی‬

‫>>>‬

‫‪44‬‬

‫لە رۆژهەاڵتی‬ ‫ناویندا‬ ‫عەلمانییەتێكی‬ ‫ئەنگلۆساكسۆنی‬ ‫دادەمەزرێت‪ ‬‬

‫خەڵكی واڵتانی عەرەب���ی رۆژهەاڵتی ناوین و باكووری‬ ‫ئەفریقیا لە كاتێكدا كە ساڵێكە لەسەر شەقامەكانن و‬ ‫دیكتاتۆرەكان دەگۆڕن‪ ،‬ن���ەك تەنیا داهاتووی خۆیان‬ ‫و واڵتەكەی���ان‪ ،‬بەڵكو داهاتووی دنی���ا دەگۆڕن‪ .‬هیچ‬ ‫واڵتێك بە ئەمریكاشەوە‪ ،‬لە كاریگەریی ئەم تەقینەوەیە‬ ‫گەورەیەی واڵتانی عەرەبی بەدوور نابێت‪ .‬ئەم مۆتەكەیە‬ ‫گەورەیە‪ ،‬لە نزیك توركیا‪ ،‬واتە س���ووریا لە ئارادایە‪.‬‬ ‫س���ەرهەڵدان لە دژی رژێمی ئەسەد و كوشتار‪ ،‬چەند‬ ‫مانگێكە بەردەوامن‪ .‬رەوش���ی س���ووریا‪ ،‬لە روانگەی‬ ‫سیاس���ەتی ناوخۆ و دەرەوەی توركیا‪ ،‬بە چ واتایەك‬ ‫دێت؟ بەهاری عەرەبی ئەمریكی و ئەوروپییەكان چۆن‬ ‫دەگۆڕێت؟ ئەس���ەد هێش���تا بەرگری لە خۆی دەكات‪،‬‬ ‫ئای���ا لەمەدا س���ەركەوتوو دەبێ���ت؟ رووخانی رژێمی‬ ‫ئەس���ەد‪ ،‬چ ئەنجامێكی لێ دەكەوێت���ەوە؟ ئایا ئێران‬ ‫رێگە بەمە دەدات؟ رووخانی ئەسەد‪ ،‬چ كاریگەرییەكی‬ ‫لەس���ەر داهاتووی حیزبوڵاڵ دەبێت؟ رووخانی ئەسەد‬ ‫چ كاریگەرییەكی لەسەر پەكەكە دەبێت؟ ئایا بەهاری‬ ‫عەرەب���ی كاریگەری لەس���ەر ئێرانی���ش دەبێت؟ دوای‬ ‫دیكتات���ۆرەكان‪ ،‬داهات���ووی رۆژهەاڵت���ی ناوین چۆن‬ ‫دەبێ���ت؟ ئایا حكوومەتی ئایینی دەبن یان دیموكرات‪،‬‬ ‫یانیش رژێمی س���ەربازی؟ روانگەی رۆژئاوا بۆ ئیسالم‬ ‫دوای ئەم رووداوانە گ���ۆڕا؟ لەبارەی تەواوی ئەمانەوە‬ ‫گفتوگۆمان لەگەڵ دكتۆر گۆنول تۆڵ‪ ،‬سەرۆكی بەشی‬ ‫توركیا لە ئینس���تیتۆتی رۆژهەاڵتی ناوین لە واشنتۆن‬ ‫كرد‪ .‬دكتۆر گۆنول تۆڵ كە شارەزایی لەسەر بزووتنەوە‬ ‫ئیس�ل�امییەكان هەیە‪ ،‬لێكۆڵینەوەیەكی زۆری لەس���ەر‬ ‫ئیسالمی عەرەبی و توركی كردووە‪.‬‬ ‫خەڵك���ی رۆژهەاڵتی ناوەڕاس���ت ل���ە دژی دیكتاتۆر و‬ ‫گوش���ارەكانی س���ەریان راپەڕین‪ .‬هۆكارەكانی رژانی‬

‫خەڵك���ی میس���ر‪ ،‬لیبیا‪ ،‬تونس‪ ،‬س���ووریا و یەمەن لە‬ ‫یەك ساڵدا‪ ،‬یەكن یان هەر واڵتەو هەلومەرجی تایبەتی‬ ‫خۆی هەیە؟‬ ‫لە تونسەوە هەتا میس���ر‪ ،‬لە یەمەنەوە هەتا سووریا‪،‬‬ ‫كۆمەڵگەی ئەم واڵتانە ئەوەندە س���ەركوت كرابوون كە‬ ‫لە كۆتاییدا بۆ بەدەس���تهێنانی دیموكراسی و ئازادی و‬ ‫دادپەروەری‪ ،‬راپەڕین‪ .‬هۆكاری هاتنیان بۆ سەر شەقام‬ ‫ی���ەك بوو بەاڵم هەر واڵتەو هەلومەرجی تایبەتی خۆی‬ ‫هەیە‪ .‬بۆیەش لە هەر واڵتێ���ك بزووتنەوەكانی خەڵك‬ ‫بە ش���ێوەیەك كۆتاییان پێ دێت‪ .‬بۆ نموونە لە تونس‬ ‫رژێم زۆر بە خێرایی رووخا‪ ،‬لە كاتێكدا ئەمە لە میسر‬ ‫زۆری خایاند و لە لیبیا زۆر زیاتر‪ .‬یەمەن لە سەرووی‬ ‫ئەو واڵتانەوە دێت كە كێشەی ئابووری هەیە‪ ،‬بەاڵم بە‬ ‫هۆی هۆكاری وەك ناس���نامەی قەبیلەیی و ئەلقاعیدە‪،‬‬ ‫لەوێ ئۆپۆزیس���یۆنێك پێك نەهێندرا و دەنگەكان بە‬ ‫جیاوازی دەركەوتن‪.‬‬ ‫‪ ‬ئایا پێش���بینی ئەوەتان دەكرد س���ەرهەڵدانەكانی‬ ‫تونس‪ ،‬میس���ر‪ ،‬لیبیا‪ ،‬یەمەن و س���ووریا‪ ،‬دوابەدوای‬ ‫یەكتری بن؟‬ ‫ ئیمكان���ی نیی���ە‪ .‬هی���چ ك���ەس پێش���بینی ئەوەی‬‫نەدەكرد‪ .‬رووداوەكانی ناوچەكە تەواوی دنیای تووشی‬ ‫سەرسوڕمان كرد‪ ،‬بەتایبەتی رۆژئاوا‪.‬‬ ‫‪ ‬رۆژئاوا لەبەرچی سەری سوڕما؟‬ ‫ رۆژئ���اوا لە س���ەرەتاوە نەیتوانی ل���ەوە تێبگات كە‬‫ئەم���ە بزووتنەوەیەك���ی جەماوەریی���ە‪ .‬چونكە هزری‬ ‫رۆژهەاڵتناس���ی‪ ،‬دیموكراس���ی بۆ عەرەبەكان بە زۆر‬ ‫دەبینی‪ ،‬پێی وا بوو كە عەرەبەكان داوای دیموكراسی‪،‬‬ ‫مافی مرۆڤ‪ ،‬یەكس���انی و بەها رۆژئاواییەكان ناكەن‪.‬‬ ‫بەپێی جیهانی رۆژئاوا‪ ،‬دیموكراسی بۆ عەرەبەكان زۆر‬

‫لوكس���ە‪ .‬بۆ ئەوەی بتوانی داوای دیموكراسی بكەیت‪،‬‬ ‫دەبوایە لە رووی پێشكەوتووییەوە لە خاڵێكی تایبەتدا‬ ‫بیت‪ .‬بۆیەش كەناڵی ئەلجەزیرە‪ ،‬بەهاری عەرەبی زۆر‬ ‫بە باشی گواس���تەوە‪ ،‬هەرچی سی ئێن ئێنە‪ ،‬تووشی‬ ‫سەرس���وڕمان بوو‪ .‬چونكە نەیتوانی قەبووڵ بكات كە‬ ‫ئەم���ە بزووتنەوەیەكی جەماوەرییە‪ .‬ئەمریكا هێش���تا‬ ‫بە تەواوی لە رووداوەكان تێنەگەیش���تووە‪ .‬لە یەكەم‬ ‫رۆژەوە لە ئەمریكاوە گوترا كە «ئیسالمییەكان دێن»‪.‬‬ ‫ئیس���رائیل بنچینەی ئەمەی داڕش���ت‪ ،‬ئەم مەترسییە‬ ‫بەردەوام دووپات دەكرێتەوە‪.‬‬ ‫‪ ‬دوای رووخان���ی ئ���ەم دیكتاتۆران���ە‪ ،‬پاڵێوراوانی‬ ‫دەسەاڵت هەموویان ئیسالمی نین؟‬ ‫ بەڵ���ێ‪ ،‬ب���ەاڵم‪ ..‬كاتێ���ك ل���ە مێ���ژووی جیهان و‬‫پێشڤەچوونی رووداوەكان هەتا ئێستا بڕوانین‪ ،‬بەهاری‬ ‫عەرەبی بەتایبەتی بۆ گەلی موس���ڵمان‪ ،‬گرینگییەكی‬ ‫مێژووی���ی هەیە‪ .‬دوای ئەمەش نە ئیس�ل�امچێتی وەك‬ ‫‪80‬كان دەمێنێت‪ ،‬نە عەلمانییەت وەك ئەوەی دەیزانین‬ ‫ب���ەردەوام دەبێ���ت‪ .‬بەڵ���ێ‪ ،‬داهاتووی ئ���ەو گەالنە‪،‬‬ ‫ئایین دەبێت‪ .‬رەنگ���ە ئایین پێگەیەكی زۆر بەهێزتری‬ ‫ل���ە ژیانیان���دا هەبێت‪ ،‬ب���ەاڵم ئەم خەڵك���ە لە الیەن‬ ‫شەریعەتەوە بەڕێوە نابرێن‪ .‬دەستوورەكەیان شەریعەت‬ ‫نابێت‪ .‬مۆدێرنیتەیەكی بەدیل دەبێت‪.‬‬ ‫‪ ‬مۆدێرنیتەی بەدیل چییە؟‬ ‫ ئایی���ن پەیوەندییە كۆمەاڵیەتییەكان دیاری دەكات‪..‬‬‫ئایی���ن زیات���ر بەرچ���او دەبێ���ت‪ ..‬ب���ەاڵم كولتووری‬ ‫دیموكراسیش لەبیر ناكرێت‪ ..‬واتە پێكهاتەیەك كە ئایین‬ ‫سیستەمی سیاسی دەستنیشان ناكات‪ .‬بە كورتی‪ ،‬لە‬ ‫رۆژهەاڵت���ی ناویندا عەلمانییەتێكی ئەنگلۆساكس���ۆنی‬ ‫دادەمەزرێت‪ ،‬بەاڵم بێدینییەكی فەرەنسی هەرگیز روو‬ ‫نادات‪ .‬لە بەهاری عەرەبیدا‪ ،‬ئایین پێگەیەكی تایبەتی‬ ‫هەیە‪.‬‬ ‫‪ ‬چ پێگەیەكی دەبێت؟‬ ‫ دەزانن‪ ،‬لە ئیسالمدا‪ ،‬ئایین رژێمێكی سیاسییە‪ .‬هەرچی‬‫رۆش���نگەریی رۆژئاواییە‪ ،‬ئایین تەنیا تاكەكەسییە‪ .‬لە‬ ‫بەهاری عەرەبیدا هیچ كامی���ان نابیندرێن‪ .‬لە بەهاری‬ ‫عەرەب���ی‪ ،‬ئایین ناس���نامەیەكی كۆمەاڵیەتی هەیە‪ .‬بە‬

‫‪45‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪46‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫كورتی لە واڵتانی ئیس�ل�امیدا ئایین لە نێو ناسنامەی‬ ‫مۆدێرندا دەبێت‪ ،‬بەاڵم وەك رۆژئاواش نابێت‪.‬‬ ‫‪ ‬چ جۆرە چەمكێكی ئایینی دەردەكەوێت؟‬ ‫ ئیس�ل�امچێتی و عەلمانییەتێكی نوێ دەردەكەوێت‪.‬‬‫ئیسالم لەگەڵ دیموكراسی دەگونجێندرێت‪ .‬بە كورتی‬ ‫بەهاری عەرەب���ی‪ ،‬ژیانێكی مۆدێرن���ی بەدیل بونیات‬ ‫دەنێت‪ .‬ئایین لە ژیانی كۆمەاڵیەتیدا بەرچاوتر و رۆڵێكی‬ ‫گرینگی دەبێت‪ ،‬مۆدێرنیتەیەك كە موحافەزەكاری تێیدا‬ ‫بەرزتر دەبێت‪ .‬شۆڕش���ی راستەقینەش ئەمەیە‪ .‬دەڵێ‬ ‫«منی���ش مۆدێرنم‪ ،‬بەاڵم بەو ش���ێوەیەی رۆژئاوا لێی‬ ‫تێگەیش���تووە مۆدێرن نیم‪ .‬ئایین ل���ە ژیانیاندا نابێت‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم لە ژیانی مندا دەبێت‪ .‬م���ن دەچم بۆ مزگەوت‪،‬‬ ‫بەاڵم هەتا دوای���ی بەدوای ماف���ە دیموكراتیكەكانمدا‬ ‫دەگەڕێم»‪.‬‬ ‫‪ ‬ئازادیی تاك لە بەرامبەر ئەم بەها موحافەزەكارانەیە‬ ‫چۆن دەپارێزرێت؟‬ ‫ عەلمانییەت���ی دەوڵەت‪ ،‬تاك ل���ەم موحافەزەكارییە‬‫دەپارێزێ���ت‪ .‬ب���ۆ ئەوەی بڵ���ێ «م���ن ئایینەكەم لە‬ ‫گۆڕەپانی كۆمەاڵیەتیشدا دەژێنم‪ ،‬بەاڵم قبووڵ دەكەم‬ ‫كە هەم���وو كەس ئەم مافەی هەی���ە»‪ ،‬پێكهاتەیەكی‬ ‫دەوڵەت كە یارمەتیی كولتووری دیموكراس���یی زۆرینە‬ ‫بپارێزێت پێویستە بوونی هەبێت‪ .‬پێكهاتەی سەرەكی‬ ‫ئەمەش‪ ،‬دەوڵەتێكی عەلمانیی بە دووری یەكس���ان لە‬ ‫تەواوی بیر و باوەڕەكانە!‬ ‫‪ ‬ئای���ا رۆژئاوا هی���چ رۆڵێكی لە س���ەرهەڵدانەكانی‬ ‫واڵتانی عەرەبیدا هەیە؟‬ ‫ بە دڵنیاییەوە نیەتی‪ .‬ئەمریكا دەیان س���اڵە گەمەی‬‫بەو رژێمانە كرد كە دەڕووخێ���ن‪ ،‬هیچ پەیوەندییەكی‬ ‫لەگەڵ كۆمەڵگەكان دروست نەكرد‪ .‬تەنیا هاوپەیمانیی‬ ‫لەگ���ەڵ دیكتات���ۆرەكان بەس���ت‪ .‬بەه���اری عەرەبی‪،‬‬ ‫ئەمریكا و ئیس���رائیلی لە ناوچەكەدا خستە رەوشێكی‬ ‫زۆر ئەس���تەمەوە‪ .‬ئەوروپاش لە راپەڕینەكاندا رۆڵێكی‬ ‫نەبوو‪ .‬بە ش���ێوەیەك س���ەریان س���وڕما كە تەواوی‬ ‫پێشبینییەكانیان هەڵە دەرچوون‪.‬‬ ‫‪ ‬پێشكەوتنی تەكنەلۆژی چ رۆڵێكی هەبوو؟‬ ‫ رۆڵێكی زۆر گرینگی هەیە‪ .‬راگەیاندن سەرهەڵدانەكانی‬‫دەست پێ كرد و درێژەی پێ دان‪ .‬رەنگە لە داهاتووشدا‬ ‫هەر ئەو خاوەن قسە بێت‪ .‬لە سایەی میدیای سۆسیال‬ ‫كە بەرهەم���ی بەگەردوونیبوونە‪ ،‬خەڵك���ی بینیان كە‬ ‫مرۆڤەكان لە ش���وێنە جیاوازەكانی دنیا چۆن دەژین‪.‬‬ ‫دوای ئ���ەوەی بینیان گەنجەكان���ی ئەوروپا ئازادیەكی‬ ‫زیاتری���ان هەیە‪ ،‬زانی���ان كە خۆش���یان دەتوانن ئەو‬ ‫مافانەیان هەبێت‪ .‬بۆ بەدەس���تهێنانی دیموكراس���ی‪،‬‬ ‫ئازادی و یەكس���انی‪ ،‬دەس���تبەكار بوون‪ .‬بەاڵم ئەوان‬ ‫زمانێك���ی جیاواز لە دایك و باوكی���ان بەكار هێنا‪ .‬لە‬ ‫كاتێكدا ‪1960‬ەكان دایك و باوكیان نەتەوەپەرس���تیی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫>>>‬

‫ئەردۆغان لەگەڵ‬ ‫ئەسەد دەچوون‬ ‫بۆ سەیران‪.‬‬ ‫ئێستا سووریا و‬ ‫ئێرانمان لەدەست‬ ‫دا و بۆ ‪1990‬ەكان‬ ‫گەڕاینەوە‪ .‬ئێستا‬ ‫سووریا و ئێران‬ ‫وەك ‪90‬ەكان‪،‬‬ ‫یارمەتیی پەكەكە‬ ‫دەدەن‬

‫>>>‬

‫ئۆباما بەردەوام‬ ‫بە توركیا دەڵێت‬ ‫«تۆ بۆ من زۆر‬ ‫گرینگی‪ ،‬لە‬ ‫بەرامبەر پەكەكەدا‬ ‫چ چەكێكت دەوێ‬ ‫پێتی دەدەم‬

‫عەرەبیان بەكار هێن���ا‪ ،‬ئەمڕۆ گەنجەكان تەكنەلۆژیای‬ ‫مۆدێرنیان بەكار هێنا‪.‬‬ ‫‪ ‬بەش���ار ئەس���ەد‪ ،‬دیكتاتۆری س���ووریا هێش���تا‬ ‫بەرگری لە خۆی دەكات‪ .‬ئایا دەتوانێ لەو بەرگرییەدا‬ ‫سەركەوتوو بێت؟‬ ‫ ب���ە دڵنیاییەوە نەخێ���ر‪ .‬ئەگەر چ���وار پێنج مانگ‬‫لەمەوبەر هەندێك چاكس���ازی ئەنجام دابا‪ ،‬رەوشەكە‬ ‫بە ئەمڕۆ نەدەگەیش���ت‪ ،‬بەاڵم ئیتر ئیمكانی نییە‪ .‬هیچ‬ ‫ك���ەس لە ناوچەكەدا خۆی پێ نەگی���را‪ ،‬لە هەموویان‬ ‫زیاتر قەزافی بوو كە ئەویش رۆیشت‪ .‬رژێمی ئەسەدیش‬ ‫دەڕوات‪ .‬چونكە هەت���ا رژێم نەڕووخێت‪ ،‬خەڵكی ئارام‬ ‫ناگ���رن‪ .‬بەاڵم كەس نازانێ ك���ەی دەڕوات‪ .‬نازانم ئەو‬ ‫رژێمە ل���ە تاریكیدا چ���ی هەیە‪ .‬لە الیەك���ی دیكەوە‬ ‫ئێرانیش زۆر یارمەتی سووریا دەدات‪.‬‬ ‫‪ ‬ئایا ئەسەد دەتوانێ بە چەك سەرهەڵدانی خەڵك‬ ‫دابمركێنێتەوە؟‬ ‫ ئەمریكا لە سووریادا تەداخول ناكات‪ .‬بۆیەش ئەسەد‬‫ل���ە چاوەڕوانی هەم���وو كەس زیاتر دەتوانێ لەس���ەر‬ ‫دەس���ەاڵت بمێنێتەوە‪ ،‬بەاڵم لە خاڵێكدا ناچارە خۆی‬ ‫بداتە دەستەوە‪.‬‬ ‫‪ ‬رووخانی رژێمی ئەسەد لە سووریا‪ ،‬چ كاردانەوەیەكی‬ ‫لێ دەكەوێتەوە؟‬ ‫ كاریگەریی ناوچەی���ی زۆر گرینگی دەبێت‪ .‬مانەوەی‬‫رژێمی ئەس���ەد بۆ ئێران زۆر گرینگە‪ .‬چونكە سووریا‬ ‫دەرگایەكە بۆ ئێران بە رووی لوبنان و فەڵەس���تیندا‪.‬‬ ‫ئەگەر س���ووریا نەمێنێت‪ ،‬ئێ���ران وەك ئەمڕۆ ناتوانێ‬ ‫یارمەتیی حەماس و حیزبوڵاڵ بدات‪.‬‬ ‫‪ ‬ئێران رێگە دەدات رژێمی ئەسەد بڕووخێت؟‬ ‫ ئێران ئەوەی لە دەستی بێت بۆ هێشتنەوەی ئەسەد‬‫دەیكات‪ ،‬بەاڵم لە ئەنجامدا هێزی ئەویش س���نووردارە‪.‬‬ ‫ئێرانیش دوای ماوەیەك دەبێ سەرقاڵی كاروباری خۆی‬ ‫بێت‪ .‬چونكە ئەگەرێك���ی زۆری هەیە ئەم بزووتنەوانە‬ ‫روو لە ئێرانیش بكەن‪ .‬ئێران واز لە پاراس���تنی هەموو‬ ‫ش���تێك لە ناوچەكەدا دەهێنێت و تەنیا هەوڵ دەدات‬ ‫بوونی خ���ۆی بپارێزێت‪ .‬رووخانی س���ووریا‪ ،‬ئێران لە‬ ‫ناوچەك���ەدا تەنی���ا دەهێڵێ���ت‪ .‬لە راس���تیدا جەنگی‬ ‫س���ووریا‪ ،‬تەنیا جەنگی رژێمی ئەس���ەد نییە‪ ،‬بەڵكو‬ ‫شەڕی ئێرانیشە‪ .‬چونكە سەركەوتنی خەڵكی سووریا‪،‬‬ ‫بە واتای شكستی ئێرانیشە‪.‬‬ ‫‪ ‬رووخانی ئەسەد‪ ،‬چ كاریگەرییەكی لەسەر حیزبوڵاڵ‬ ‫دەبێت؟‬ ‫ حیزبوڵ�ڵ�ا بەهێز نامێنێ���ت و ناتوانێ بە دڵی خۆی‬‫هەڵسوكەوت بكات‪ .‬چونكە ئێران و سووریا یارمەتیی‬ ‫گەورەی دەدەن‪ .‬حیزبوڵ�ڵ�ا هێزێكی گەورەی لوبنانە‪.‬‬ ‫بێهێزبوون���ی حیزبوڵاڵ‪ ،‬بە وات���ای الوازبوونی بەرەی‬ ‫بەرامبەر ئیسرائیلە‪ ،‬بەاڵم لەناوچوونی رژێمی میسریش‬

‫دەستی ئیسرائیلی بێهێز كردووە‪ .‬چونكە لە میسر هەر‬ ‫كەس���ێك بێتە سەر دەس���ەاڵت‪ ،‬چ ئیسالمی بێت و چ‬ ‫موحافەزەكار‪ ،‬هەموو كەس لە دژی ئیسرائیل دەبێت‪.‬‬ ‫رازیكردنی خەڵك وەك رازیكردنی دیكتاتۆرەكان نییە‪.‬‬ ‫بەهاری عەرەبی ئیمكانی ئەوەی لەگەڵ خۆی هێنا كە‬ ‫خەڵكی خاوەن قسە بن و خەڵكی ئەم ناوچەیەش دژی‬ ‫ئیس���رائیلن‪ .‬من لە ناوچەك���ەدا داهاتوویەكی باش بۆ‬ ‫ئەمریكاش نابینم‪ .‬ئەویش زۆر هاوپەیمانی لەدەست دا‪.‬‬ ‫پەیوەندییەكانی لەگەڵ سعودییەش ئاڵۆز بوونە‪.‬‬ ‫‪ ‬رۆیشتنی ئەسەد چ كاریگەرییەكی بۆسەر پەكەكە‬ ‫دەبێت؟‬ ‫ لەگەڵ دروس���تبوونی ئاڵۆزییەكانی دوای ئەس���ەد‪،‬‬‫پەكەكە بۆ ماوەیەكی كەم سوودمەند دەبێت‪ ،‬بەاڵم بە‬ ‫هۆی ئ���ەوەی یارمەتیدەرێكی گەورەی لەناو چووە‪ ،‬لە‬ ‫درێژخایەندا بێهێز دەبێت‪ .‬هاوس���ەنگییەكانی ناوچەكە‬ ‫ئەوەندە بە خێرایی گۆڕانیان بەسەردا دێت كە ساڵێك‬ ‫لەمەوبەر پەیوەندییەكی زۆر بەهێزمان لەگەڵ ئێران و‬ ‫س���ووریا هەبوو‪ .‬ئەردۆغان لەگەڵ ئەسەد دەچوون بۆ‬ ‫سەیران‪ .‬ئێستا س���ووریا و ئێرانمان لەدەست دا و بۆ‬ ‫‪1990‬ەكان گەڕاینەوە‪ .‬ئێس���تا س���ووریا و ئێران وەك‬ ‫‪90‬ەكان‪ ،‬یارمەتیی پەكەكە دەدەن‪ .‬توركیا لەو دەمدا‬ ‫لە بەرامبەر بەرەی ئێران و س���ووریا‪ ،‬لەگەڵ ئیسرائیل‬ ‫هاوپەیمانیی گرێ دا‪ .‬ئێس���تا ئیسرائیل نییە‪ .‬توركیا‬ ‫ناچ���ارە هاوپەیمانیی لەگەڵ عێ���راق هەبێت‪ .‬بۆیەش‬ ‫ئێس���تا توركیا لە بەرامبەر بەرەی ئێران و س���ووریا‪،‬‬ ‫لەگەڵ باكووری عێ���راق بەرە پێك دەهێنێت و هەوڵی‬ ‫هاوسەنگكردنی هێزی ئێران دەدات‪ .‬هەرچی ئیسرائیلە‪،‬‬ ‫داواكارە ئەمریكا هێرش���ی سەربازی بكاتە سەر ئێران‪.‬‬ ‫ئۆباما ناتوانێ ئەمە بكات‪.‬‬ ‫‪ ‬لەبەر چی؟‬ ‫ چونكە ئابووریی ئەمریكا لە رەوش���ێكی نالەباردایە‪.‬‬‫ئەمریكا تەنانەت تەداخولی سووریاش ناكات‪ .‬بەرەیەكی‬ ‫سێیەم ناكاتەوە‪ .‬ئیسرائیل جگە لە توركیا‪ ،‬بەدیلێكی‬ ‫دیك���ەی لە ناوچەك���ەدا نەما‪ .‬سیاس���ەتی رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوینی���ی ئەمریكا‪ ،‬س���ێ پایەی هەبوو‪ .‬ئیس���رائیل‪،‬‬ ‫سعودییە و توركیا‪ .‬لەگەڵ بەهاری عەرەبی‪ ،‬ئیسرائیل‬ ‫ب���ە تەواوەتی بێهێ���ز ب���وو‪ .‬پەیوەندییەكانی ئەمریكا‬ ‫سعودییە ئاڵۆز بوونە و تەنیا توركیا دەمێنێت‪ .‬ئۆباما‬ ‫بەردەوام بە توركیا دەڵێت «تۆ بۆ من زۆر گرینگی‪ ،‬لە‬ ‫بەرامبەر پەكەكەدا چ چەكێكت دەوێ پێتی دەدەم»‪.‬‬ ‫ئۆبام���ا سیاس���ەتی دەرەوەی ئەمریكا لەس���ەر هزری‬ ‫«ئێمە ناتوانین لە یەك كاتدا لە هەموو شوێنێك بین‪.‬‬ ‫كەوات���ە دەبێ چی بكەین؟ بوونم���ان لە ناوچەكە‪ ،‬لە‬ ‫رێگەی هاوپەیمان���ە بەهێزەكانمان لە ناوچەكە بەڕێوە‬ ‫دەبەین‪ .‬هاوپەیمانی رۆژهەاڵتی ناوینیش توركیایە»‪.‬‬ ‫‪ ‬بگەڕێینەوە سووریا‪ ..‬داهاتووی كوردەكانی سووریا‬

‫>>>‬

‫سیاسەتی‬ ‫رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوینیی ئەمریكا‪،‬‬ ‫سێ پایەی‬ ‫هەبوو‪ .‬ئیسرائیل‪،‬‬ ‫سعودییە و توركیا‪.‬‬ ‫لەگەڵ بەهاری‬ ‫عەرەبی‪ ،‬ئیسرائیل‬ ‫بە تەواوەتی‬ ‫بێهێز بوو‪.‬‬ ‫پەیوەندییەكانی‬ ‫ئەمریكا سعودییە‬ ‫ئاڵۆز بوونە و تەنیا‬ ‫توركیا دەمێنێت‬

‫>>>‬

‫بەهاری عەرەبی‪،‬‬ ‫رۆڵی توركیای لە‬ ‫ناوچەكە گرینگتر‬ ‫كرد‪ .‬بەهاری‬ ‫عەرەبی‪ ،‬لە‬ ‫پەیوەندیی ئەمریكا‬ ‫و توركیادا بەهاری‬ ‫هێنا‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫دوای ئەسەد چۆن دەبێت؟‬ ‫ لە ش���وێنێك ك���ە داواكارییە دیموكراتی���ەكان بەم‬‫دەنگە بەرزەوە دەهێندرێنە سەر زمان‪ ،‬بە دڵنیاییەوە‬ ‫داواكاری���ی كوردەكانیش گوێی لێ دەگیرێت‪ .‬رەنگە لە‬ ‫چوارچێوەی سنوورەكانی س���ووریادا‪ ،‬هەرێمێك پێك‬ ‫بهێندرێت‪.‬‬ ‫‪ ‬توركیا بە ئاش���كرا یارمەتیی ئۆپۆزیس���یۆنەكانی‬ ‫س���ووریا دەدات‪ .‬س���ووریا لە بەرامب���ەر ئەمەدا چی‬ ‫دەكات؟‬ ‫ سووریا یارمەتیی پەكەكە دەدات‪ ،‬هەڵمەتی ئەویش‬‫ئەمە دەبێت‪ .‬لە راس���تیدا توركیا كارێكی زۆر دروستی‬ ‫كرد و دەس���تبەجێ پەیوەندیی لەگەڵ ئۆپۆزیس���یۆن‬ ‫گ���رێ دا‪ .‬تەنانەت رۆژئاواش وەك توركیا خێرا نەبوو‪.‬‬ ‫ب���ەردەوام رەخنە لە ئەمریكا دەگرین‪ ،‬بەاڵم توركیاش‬ ‫بەرلە بەهاری عەرەبی‪ ،‬لەگ���ەڵ رژێمە دیكتاتۆرەكانی‬ ‫ناوچەك���ە پەیوەندی���ی ئابووری بەهێ���زی گرێ دەدا‪.‬‬ ‫بەه���اری عەرەبی هەموو ش���تێكی هەژان���د‪ .‬ئەمریكا‬ ‫نەیتوانی بە خێرایی ئەمە بكات‪.‬‬ ‫‪ ‬توركیا چی كرد؟‬ ‫ گوت���ی «س���ەركردە و هێزی نوێ دێن���ە ناوچەكە‪،‬‬‫پێویس���تە پەیوەندیم لەگەڵیان هەبێت» و پەیوەندیی‬ ‫لەگەڵ پێكهاتە دیموكراتی���ەكان بونیات نا‪ .‬توركیا لە‬ ‫ناوچەكەدا بۆ داهاتوو یاری كرد‪ .‬توركیایەك كە لەگەڵ‬ ‫پێكهاتە دیموكراتیەكانی ناوچەكە پەیوەندیی هەیە‪ ،‬لە‬ ‫الیەن رۆژئاواوە زیاتر جێی پەس���ندە‪ .‬لەگەڵ بەهاری‬ ‫عەرەب���ی‪ ،‬پەیوەندییەكانی توركی���ا و رۆژئاوا بەهێزتر‬ ‫دەبن‪ .‬س���اڵێك لەمەوبەر لە واشنتۆن گەنگەشە دەكرا‬ ‫ك���ە «جیهانی رۆژئاوا توركیای لەدەس���ت دا‪ .‬توركیا‬ ‫دەبێتە ئێرانی دووەم»‪.‬‬ ‫‪ ‬ئێستا باسی چی دەكرێت؟‬ ‫ ئێستا لە واشنتۆن باس لە مۆدێلی توركیا دەكرێت‪.‬‬‫س���ەرچاوەی ئەوانەی دەیانگوت توركیامان لەدەس���ت‬ ‫دا‪ ،‬ئینیس���تیتۆتی واش���نتۆن بوو ك���ە زۆر لە لۆبیی‬ ‫ئیس���رائیلەوە نزیك���ە‪ .‬بەاڵم بەه���اری عەرەبی‪ ،‬رۆڵی‬ ‫توركیای ل���ە ناوچەكە گرینگتر كرد‪ .‬بەهاری عەرەبی‪،‬‬ ‫لە پەیوەندیی ئەمریكا و توركیادا بەهاری هێنا‪.‬‬ ‫‪ ‬بەهاری عەرەبی‪ ،‬لە چ بوارێكەوە كاریگەری لەسەر‬ ‫توركیا دەبێت؟‬ ‫ حكووم���ەت ناچار دەكات ب���ە خێرایی چارەیەك لە‬‫پرسی كورد بكات‪ .‬سەرۆك وەزیران چەندین جار گوتی‬ ‫«ئەو رژێمانەی دژی گەلەكەیانن‪ ،‬هیچ شەرعییەتێكیان‬ ‫نیی���ە‪ .‬ناتوانن لە س���ەرووی ئی���رادەی گەلەوە بن»‪.‬‬ ‫ناتوان���ێ ه���ەم وا بڵێ و هەم داواكاری���ی دیموكراتیی‬ ‫خەڵك س���ەركوت بكات‪ .‬چونكە لە كۆتایی رۆژدا لێت‬ ‫دەپرس���ن «تۆ وانەی دیموكراس���یم پێ دەدەی‪ ،‬ئەی‬ ‫چی دەكەی؟»‪.‬‬

‫‪47‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫“لەكاتی دەستپێكردنی‬ ‫سەرهەڵدانەكانی سووریاوە‪،‬‬ ‫خاڵی دیاریكەری‬ ‫پەیوەندییەكانی توركیا و‬ ‫سووریا‪ ،‬پرسی كوردە”‬ ‫وتوێژی توركیاناسی لەگەڵ سەدا ئاڵتوغ‬ ‫وانەبێژ لەهەردوو زانكۆی مەرمەرە و بۆغازئیچ‬ ‫س���ەدا ئاڵتوغ‪ ،‬خوێندنی لە ئابووریدا تەواو كردووە‪ ،‬دواتر لە بواری مێژوودا‬ ‫پس���پۆڕی بەدەس���تهێناوە‪ .‬دكتۆرایەك���ەی لەس���ەر پەیوەندیی س���ووریا و‬ ‫كەمینەكانی بووە‪ ،‬شارەزاییەكەشی لەسەر كوردەكانی سووریایە‪ .‬پەیوەندیی‬ ‫مەسیحییەكان و كوردەكان كە دوای سەرهەڵدانی شێخ سەعید لە ‪1920‬ەكانەوە‬ ‫چوونەتە س���ووریا كە ئەو كات لە ژێر دەس���ەاڵتی فەرەنسادا بووە‪ .‬لە حاڵی‬ ‫خازردا لە زانكۆی مەرمەرە و بۆغازئیچی وانە دەڵێتەوە‪.‬‬ ‫توركیاناسی‬

‫‪48‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫توركیاناس���ی‪ :‬رەوش���ی دوایی لەمەڕ پرسی كورد لە‬ ‫توركیادا چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟‬ ‫س���ەدا ئاڵت���وغ‪ :‬لەم ماوان���ەی دوایی���دا پارتی داد و‬ ‫گەش���ەپێدان هەوڵ دەدات بە پەڕاوێزخس���تنی الیەنە‬ ‫راس���تەقینەكانی پرس���ی كورد‪ ،‬ئەو كێشەیە بە پێی‬ ‫خواس���تی خۆی نەك چارەسەر‪ ،‬بەڵكو پرسی كورد تا‬ ‫رادەی���ەك بەالیەكدا بخات‪ .‬ئەمە چەندین الیەنی هەیە؛‬ ‫ئۆپەراس���یۆنەكانی كەجەك���ە كە نزیكەی دوو س���اڵە‬ ‫بەردەوامن‪ ،‬ئۆپەراس���یۆنی دەرەوەی سنوور‪ ،‬هەروەها‬ ‫بەكارهێنانی چەكی كیمیاوی بۆ كوش���تنی گەریال‪ .‬بە‬ ‫گش���تی لە رێگەی سەربازی و سیاس���ییەوە دەیەوێ‬ ‫كۆتایی بە پەكەكە بهێنێت‪.‬‬ ‫توركیاناسی‪ :‬هەڵوێستی توركیا بەرامبەر پرسی كورد‪،‬‬ ‫چ كاریگەرییەكی لەس���ەر رەوشی كورد لە پارچەكانی‬ ‫دیكەی كوردستان دەبێت‪ ،‬بەتایبەتی لەسەر سووریا؟‬ ‫سەدا ئاڵتوغ‪ :‬لە كاتی دەستپێكردنی سەرهەڵدانەكانی‬ ‫س���ووریاوە‪ ،‬خاڵی دیاریكەری پەیوەندییەكانی توركیا‬ ‫و س���ووریا‪ ،‬پرس���ی ك���وردە‪ .‬لە س���اڵی ‪ 1999‬و لە‬ ‫كاتی دەس���تگیركردنی ئۆجەالنەوە‪ ،‬پەیوەندییەكانی‬ ‫توركی���ا و س���ووریا باش���تربوونێكیان ب���ە خۆیەوە‬ ‫بینیوە‪ .‬راس���تە ئەو پەیوەندییانە الیەنێكی ئابووریان‬ ‫هەیە‪ ،‬الیەنەكانی س���ەربە پارتی داد و گەش���ەپێدان‬ ‫لە س���ووریا س���ەرمایەگوزاری دەكەن‪ ،‬بەاڵم هۆكاری‬ ‫س���ەرەكیی ئ���ەو پەیوەندیان���ە‪ ،‬مەس���ەلەی كوردە‪.‬‬ ‫س���اڵی ‪ 1999‬رێككەوتننامەی ئادانا واژۆ كرا‪ ،‬راستە‬ ‫ئەو رێككەوتننامەیە خاڵی ئابووریش���ی تێدایە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لەگەڵ ئەم���ەش‪ ،‬كۆمەڵێك خاڵ���ی وەك گۆڕینەوەی‬ ‫دەس���تگیركراوە سیاس���ییەكان‪ ،‬دەس���تگیركردنی‬ ‫ئ���ەو ئەندامان���ەی پەكەكە كە دەیان���ەوێ لە رێگەی‬ ‫س���ووریاوە بچن بۆ قەندیل و رادەس���تكردنەوەیان بۆ‬ ‫توركی���ا و كۆمەڵێك خاڵی دیكە لەخ���ۆ دەگرێت كە‬ ‫رێگە لە چاالكیی پەكەكە لە سووریا دەگرێت‪ .‬توركیا‬ ‫سەرەتاكان داوای لە سووریا دەكرد كە ریفۆرم بكات‪،‬‬ ‫بەاڵم لە مانگی ئابەوە هەڵوێستەكەی رادیكاڵتر كرد‪.‬‬ ‫لەو بڕوایەدام كە پرس���ی كورد‪ ،‬یەكێك لە گرینگترین‬ ‫مەسەلەكانە‪ .‬بۆ نموونە لە ناوچە سنوورییەكانی وەك‬ ‫ئانتاكیا كەمپی كردەوە‪ ،‬بەاڵم سەرەتاكان رێگە نەدرا‬ ‫لە ناوچە كوردنش���ینەكانی نێ���وان ئورفا و ماردین بە‬ ‫هیچ شێوەیەك كەم ناكرێتەوە و ئەوێ دەكەنە ناوچەی‬ ‫پارێزراو بۆ ئ���ەوەی كوردەكان نەیەن���ە نێو توركیا‪.‬‬ ‫هەروەها شتێك كە توركیا تا دوارادە لێی دەترسێت‪،‬‬ ‫سەرهەڵدانێكی یەكگرتووی كوردیی لە سووریایە‪.‬‬ ‫توركیاناسی‪ :‬رەوش���ی كوردەكان لە سووریا لە رووی‬ ‫رێكخستنەوە چۆنە؟‬ ‫سەدا ئاڵتوغ‪:‬رەوش���ی كورد لە سووریا تا رادەیەك لە‬

‫توركیا جی���اوازە‪ .‬لە عەفرینەوە هەت���ا كوبان‪ ،‬پارتی‬ ‫یەكیەتیی دیموكرات‪ ،‬هەم لە ش���ار و هەم لە چیاكان‬ ‫ت���ا دوا رادە رێكخس���تنێكی بەهێزی هەی���ە‪ .‬بەاڵم لە‬ ‫ش���ارەكانی دیكەی وەك عامودێ‪ ،‬قامیشلۆ و تەنانەت‬ ‫دێرك‪ ،‬رێكخس���تنەكانی دیكە و بەتایبەتی الیەنەكانی‬ ‫س���ەربە بارزان���ی بەهێزن‪ .‬ل���ە س���ووریا ‪ 17‬حیزبی‬ ‫ك���وردی هەیە‪ ،‬هەڵبەتە هیچیان وەك پارتی یەكیەتیی‬ ‫دیموكرات الیەنگریی جەماوەری���ان نییە‪ ،‬زۆربەیان لە‬ ‫الیەن كەس���ێكی ناسراوەوە س���ەرۆكایەتی دەكرێن و‬ ‫دۆست و هاوش���اری و هاوگوندییەكانی لە دەوریان كۆ‬ ‫بوونەتەوە‪ .‬هەروەها چاالكیشیان نییە‪.‬‬ ‫توركیاناس���ی‪ :‬ئای���ا دەتوانین بڵێین لە كوردس���تانی‬ ‫س���ووریا دوو بلۆكی پارتی یەكیەتیی دیموكرات و ئەو‬ ‫الیەنانەی سەربە باشووری كوردستانن هەیە؟‬ ‫س���ەدا ئاڵتوغ‪ :‬تەنان���ەت زیاتر ل���ە دوو بلۆك هەیە‪.‬‬ ‫یەكێكیان سەربە باش���ووری كوردستانن‪ ،‬بەاڵم لە نێو‬ ‫خۆیاندا پارچە بوونە‪ .‬یەكێكیش دوای تیرۆری مەشعەل‬ ‫تەمۆ‪ ،‬واتە رەوت���ی داهاتوو هەیە‪ ،‬هەرچەندە ئەوەندە‬ ‫بەهێز و رێكخس���توو نین‪ ،‬بەاڵم پتەوترین پەیوەندیی‬ ‫لەگەڵ ئۆپۆزیس���یۆنی عەرەبی هەی���ە‪ .‬لە كۆنگرەكەی‬ ‫ئەنتالی���ا و دواتر كۆنگرەی ئیس���تانبولدا س���ەرەڕای‬ ‫بەشدارنەبوونی الیەنی كوردی‪ ،‬مەشعەل تەمۆ بە ناوی‬ ‫كوردەوە بەشدار بوو‪.‬‬ ‫توركیاناس���ی‪ :‬تی���رۆری مەش���عەل تەم���ۆ چۆن لێك‬ ‫دەدەیتەوە؟‬ ‫سەدا ئاڵتوغ‪ :‬زۆر لێكدانەوە لەسەر ئەو تیرۆرە كرا‪ .‬زۆر‬ ‫ناچمە نێو وردەكاریی ئەم‬ ‫تی���رۆرە و ئەنجامدەرانی‪،‬‬ ‫چونك���ە ل���ە راستیش���دا‬ ‫روون نییە‪ ،‬ب���ەاڵم دوای‬ ‫ئەو كردەوەی���ە‪ ،‬تەواوی‬ ‫الیەن���ەكان و گەلی كورد‪،‬‬ ‫هاتنە سەر شەقامەكان و‬ ‫ئەو تیرۆرەیان ش���ەرمەزار‬ ‫كرد‪ .‬لەو خۆپیشاندانانەدا‬ ‫جگەلە مافی كورد‪ ،‬داوای‬ ‫رووخاندن���ی رژێ���م كرا‪.‬‬ ‫خۆپیش���اندانەكە لە رووی‬ ‫داواكاری���ی رووخانی رژێم‬ ‫و هەروەه���ا نیش���اندانی‬ ‫زۆر‬ ‫هێزەكەی���ان‪،‬‬ ‫گرینگ بوو‪ .‬ل���ە ئەوروپا‬ ‫دەس���ت بەس���ەر شەش‬ ‫كۆنسوولخانەی سووریادا‬ ‫گی���را‪ ،‬ل���ە ئیس���تانبول‬

‫سەرەخۆش���ی بەڕێوە چ���وو‪ .‬دەتوانین بڵێین لە رووی‬ ‫نیش���اندانی یەكڕیزیی و رێكخس���توویی كوردەوە زۆر‬ ‫گرینگ بوو‪ .‬چونكە لە نێو ئۆپۆزیس���یۆنی س���ووریادا‬ ‫بە هۆی بەش���دارنەبوونی كورد لە خۆپیش���اندانەكاندا‬ ‫دەگوترا كە كوردەكان نایانەوێ رژێم بڕووخێت‪ ،‬خۆیان‬ ‫بەسەر ‪ 17‬حیزبدا دابەش بوونە‪.‬‬ ‫توركیاناسی‪ :‬خزمایەتییەك لە نێوان كوردەكانی سووریا‬ ‫و توركیادا هەیە‪ ،‬بەاڵم كوردەكانی س���ووریا زیاتر روو‬ ‫لە باش���ووری كوردستان دەكەن‪ .‬پەیوەندیی باشووری‬ ‫كوردستان و كوردەكانی سووریا چۆن دەبینیت؟‬ ‫س���ەدا ئاڵتوغ‪:‬ئەگ���ەر لە مێژوو بڕوانی���ن‪ ،‬یەكەم جار‬ ‫شێخ س���ەعید وەك ئۆپۆزیسیۆن چووە سووریا‪ .‬هەتا‬ ‫سااڵنی ‪1950‬كانیش ئۆپۆزیسیۆنی كوردیی لە سووریا‪،‬‬ ‫زیات���ر رووی لە توركیا دەك���رد‪ .‬دوای ئەوە و لەگەڵ‬ ‫سەرهەڵدانی بارزانی و الوازبوونی بزووتنەوەی كوردی‬ ‫لە توركیا‪ ،‬بزووتنەوەی كوردیی لە سووریا‪ ،‬زیاتر رووی‬ ‫لە باشووری كوردستان كرد‪.‬‬ ‫توركیاناسی‪ :‬حكوومەتی هەرێمی كوردستان دەیەوێ لە‬ ‫رێگەی توركیاوە بە رووی دنیادا بكرێتەوە‪ .‬پەیوەندیی‬ ‫باش���ووری كوردس���تان لەگەڵ حكوومەتی شام لە چ‬ ‫ئاستێكدا دەبینیت؟‬ ‫س����ەدا ئاڵتوغ‪ :‬بەپێی ئەو زانیارییە س����نووردارەی‬ ‫هەم����ە‪ ،‬دەتوانم بڵێم هەرێمی كوردس����تان دەیەوێ‬ ‫پەیوەندییەكان����ی لەگ����ەڵ توركی����ا بەهێزتر بكات‪،‬‬ ‫بەاڵم لەگەڵ سووریا‪ ،‬تەنیا نایەوێ پەیوەندییەكانی‬ ‫خراپتر ببێت‪ ،‬ئەمە بەرلە سەرهەڵدانەكانی سووریاوە‬ ‫ل����ە ئارادایە ك����ە تەنیا‬ ‫دەیەوێ هاوسەنگییەك‬ ‫بپارێزێت‪.‬‬ ‫توركیاناسی‪ :‬دوا سەردانی‬ ‫مەسعود بارزانی بۆ توركیا‬ ‫و ئەو داوایانەی ئاراستەی‬ ‫كران و هەڵوێس���تەكانی‬ ‫چۆن هەڵدەسەنگێنی؟‬ ‫سەدا ئاڵتوغ‪ :‬زانیارییەكی‬ ‫ئەوتۆم لەسەر ئەو سەردانە‬ ‫نییە‪ .‬ب���ەاڵم ل���ە نێوان‬ ‫كوردەكان بە گشتی هەم‬ ‫لە رووی سیاس���ی و هەم‬ ‫لە رووی عاتیفییەوە‪ ،‬لێك‬ ‫نزیكبوونەوەی���ەك هەیە‪،‬‬ ‫هەرچەن���دە دەوڵەتەكان‬ ‫بیان���ەوێ لە دژی یەكتری‬ ‫بەكاری���ان بهێن���ن‪ ،‬بەاڵم‬ ‫رێگە بەوە نادرێت‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪49‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫توركیا و ئێران‪..‬‬ ‫دوو مۆدێل و دوو ڕێباز‬ ‫هیشام منەوەر‬ ‫لەگەڵ سەرهەڵدانی بزووتنەوە ناڕەزاییە میللیەكان لەجیهانی‬ ‫عەرەبی����دا هەردوو هێزە هەرێمایەتیەك����ە (توركیا‪ -‬ئێران)‬ ‫ك����ە زۆر نزیكن و كاریگەر دەبن ب����ە رووداوەكانی ناوچەكە‬ ‫هەڵوێس����تی جیاوازیان نواند‪ .‬هەردوو هێزە پێشوازیان لە‬ ‫جموجۆڵەكان����ی هەر یەك لە تونس‪ ،‬میس����ر و تاڕادەیەك‬ ‫یەمەنیش كرد‪ ،‬بەاڵم لە هەڵوێست بەرامبەر بزووتنەوەكەی‬ ‫لیبیا جیاوازبوون‪ .‬ئێران پش����تگیری لێكرد و بەرهەڵس����تی‬ ‫نەكرد‪ ،‬بەاڵم توركیای ئەردۆغان بە پاس����اوی پاراس����تنی‬ ‫بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی توركیا كە بەسەدان ملیار دۆالر‬ ‫مەزندە دەكرێ لەتەرابلوس بەرهەڵستی كرد و ئامادەنەبوو‬ ‫هەڵوێس����تی بگۆڕی و لە هاوپەیمانەكانی لە پەیمانی ناتۆ‬ ‫نزیك بێتەوە تا گەرەنتی رۆژاوای وەرنەگرت كە بەشی خۆی‬ ‫لە كێكەك����ەی لیبیا پێ بدرێ‪ ،‬س����یماكانی‬ ‫ئەمەش لە دوا سەردانی ئەردۆغان بۆ‬ ‫لیبیای دوای‬

‫‪50‬‬

‫قەزافی بە ئاشكرا كەوتەڕوو‪ .‬لەم سیاقەدا نین هەڵوێستی‬ ‫سیاس����ی هەردوو واڵت لە ئاست جموجۆڵەكانی ئێستای‬ ‫س����وریا هەڵبەس����ەنگێنین‪ ،‬بەڵكو لە سیاقی سەیركردنی‬ ‫ه����ەردوو مۆدێلەكەداین كە تاچەند ل����ە جیهانی عەرەبی‬ ‫نزیكن لەمیانەی رادەی وەس����تانیان لەگەڵ خواستەكانی‬ ‫رۆژئاوا و بەرژەوەندییەكانی قەوارەی ئیسرائیل‪ ،‬سەرەڕای‬ ‫ئەو ناكۆكیە ئاشكرایەی ئێستای نێوان توركیا و قەوارەی‬ ‫ئیسرائیل بەهۆی قەیرانی كەشتیگەلی ئازادی و داواكردنی‬ ‫قەرەبوو بۆ خێزانی شەهیدەكان‪ .‬رۆژنامەی (مەعاریف)ی‬ ‫ئیسرائیلی لەسەر زاری یەكێك لە ناودارترین نووسەرەكانی‬ ‫(بن كاسبیت) بەشێوەیەكی گاڵتەجاریانە بەراوردی نێوان‬ ‫هەردوو مۆدێلەكەی كردوە‪ ،‬نەخاس����مە لەگەڵ زیادبوونی‬ ‫داواكانی لەناوخۆی ئیس����رائیل بۆ پەسندكردنی داواكەی‬ ‫توركی����ا بۆ قەرەبووكردنەوەی قوربانیانی كوش����تارەكەی‬ ‫كەش����تیگەلی ئازادی‪ ،‬لە‬ ‫گوتارەكەی����دا دەڵێ‪:‬‬ ‫«ل����ە كۆتای����ی هەر‬

‫گفتوگۆیەك لەبابەتی توركی����ا‪ ،‬دوا دێڕ دێت‪ :‬ئەو الیەنەی‬ ‫پشتگیری دەكات لەوەی ئیس����رائیل داوای لێبوردن بكات‪،‬‬ ‫هەروەها هەوڵی ئاش����تبوونەوە لەگ����ەڵ گەورەترین هێزی‬ ‫ئیسالمی‪ ،‬الیەنەكەی دیكە دەپرسێ‪ :‬كامە ئیسالم باشترە‪،‬‬ ‫ئیسالمەكەی تاران‪ ،‬یان ئیسالمەكەی ئەردۆغان؟»‪ .‬نووسەر‬ ‫دووپاتی دەكاتەوە بەردەوام تای تەرازووی ئەم پرسیارە بە‬ ‫ئاراس����تەی بەرژەوەندی الیەنگرانی ئەو رەوتە دەشكێتەوە‬ ‫كە لەگەڵ ئاش����تبوونەوە و س����ازانن بەرامبەر بە داواكانی‬ ‫ئەردۆغان‪ .‬نووس����ەرە ئیس����رائیلیەكە بەم ش����ێوەیە وەاڵم‬ ‫دەداتەوە و دەڵێ‪« :‬ئاش����كرایە توركیا لە ئێران باش����ترە‪،‬‬ ‫وانییی����ە؟ لەگەڵ ئەوەش����دا‪ ،‬توركی����ا دەوڵەتێكی نیمچە‬ ‫رۆژئاواییە‪ ،‬نیمچە ئەوروپی����ە‪ ،‬هزرێكی جیهانیانەی هەیە‪،‬‬ ‫ب����ەڕووی جیهاندا كراوەیە‪ ،‬دیموكراس����یە‪ ،‬ئەندامی ناتۆیە‪،‬‬ ‫داوای لەناوبردنی ئیس����رائیل ناكات‪ ،‬هەوڵی بەدەستهێنانی‬ ‫ئامرازەكانی وێرانكردنی س����ەرتاپاگیری ن����ادات‪ ،‬بەڕێژەیی‬ ‫لەنێو گەالنی جیهانی بە ئاش����تی دەژی»‪ ،‬بۆ ئیس����رائیل‬ ‫واباش����ترە لەگەڵ توركیا ئاشت بێتەوە‪ ،‬نەك لەگەڵ ئێران‬ ‫كە هەڵوێستەكانی ناسراوە‪.‬‬ ‫لەبەرامبەردا نووسەر لە بیری ناچێ ئاماژە بە خراپیەكانی‬ ‫سیستمی توركیا بدات‪ ،‬بەپێی راپۆرتێكی نوێی پەیمانگای‬ ‫نێودەوڵەتی رۆژنامەنووس����ان كە پش����تی ب����ە راپۆرتێكی‬ ‫بەرفراوان����ی رێكخراوی ئاس����ایش و هاوكاری ل����ە ئەوروپا‬ ‫بەس����تووە‪ ،‬لەڕووی ژمارەی رۆژنامەنووس����انی زیندانیكراو‬ ‫توركی����ا بە پلەی یەكەم دێت‪ ،‬پل����ەی یەكەم بە ركابەر بۆ‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫دەس����ەاڵتەكەی ئەردۆغانە كە لەم س����اتەوەختەدا زیاتر لە‬ ‫‪ 57‬رۆژنامەنووسی لە زیندانەكانی ئاخنیوە‪ ،‬هەرچی پلەی‬ ‫دووەمیش����ە بەپێی راپۆرتەكەی ئەو نووس����ەرە ئیسرائیلیە‬ ‫ئ����ەوا لەنێوان ئێران و چین بەش����كراوە ك����ە هەر یەكەیان‬ ‫‪ 34‬رۆژنامەنووس����ی زیندانیكردووە‪ ،‬ئەمەش واتای ئەوەیە‬ ‫كە ژم����ارەی رۆژنامەنووس����ە زیندانیك����راوەكان لە توركیا‬ ‫خەریكە دوو ئەوەن����دەی ئێران دەبێ‪ .‬جگە لەمەش بەپێی‬ ‫هەمان راپۆرت لەم ماوەیەی دواییدا لە توركیا (‪)1000-700‬‬ ‫رۆژنامەنووس رووبەڕووی رێوشوێنی یاسایی كراونەتەوە كە‬ ‫لەوانەیە هەندێكیان بخرێنە زیندانەوە لەس����ەر ئەو كارانەی‬ ‫ئەنجامیانداوە‪ .‬نووس����ەر هەوڵدەدات وەاڵمی ئەو پرسیارە‬ ‫بداتەوە كە خس����تبویەڕوو‪ ،‬دەڵ����ێ‪« :‬لەهەموو دوو دڵیەك‬ ‫لەنێ����وان ئەردۆغان و ئەحمەدی نەژاد‪ ،‬هیچ بوارێك بۆ دوو‬ ‫دڵی نییە‪ :‬ش����ێتەكەی توركیا لە شێتەكەی فارس باشترە‪.‬‬ ‫هەر چۆنێك بێت ئەردۆغان بەپێی رێس����ا نێودەوڵەتییەكان‬ ‫یاری دەكات‪ .‬تاكە گرفت ئەوەیە راس����تییەكان هەمیش����ە‬ ‫لەگەڵ ئەو بەچاكت����ر زانینەدا یەك ناگرێتەوە»‪ .‬ئەردۆغان‬ ‫لە گۆش����ەنیگای ئەو نووسەرە ناودارەی ئیسرائیل لە ئێران‬ ‫باشترە كاتێك بەراورد بكرێ لەنێوان هێزە هەرێمایەتیەكان‬ ‫ك����ە دەبێ ئیس����رائیل هاوپەیمانێتی لەگەڵدا س����از بكات‪،‬‬ ‫لەنێوان واتاكانی بەچاكت����ر زانیندا پەند و وانەی زۆر هەن‬ ‫كە لە خوێنەری زیرەكەوە ناشاردرێتەوە‪.‬‬ ‫سەرچاوە‪ :‬رۆژنامەی ئەلوەتەن‪-‬ی سعودی‪.‬‬

‫‪51‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫سێگۆشەی ركابەری رۆژهەاڵتی ناوین‪:‬‬

‫توركیا‪،‬‬ ‫ئێران و سعودیە؛‬ ‫وەگەڕخستنی‬ ‫هێزی ئابووری‬ ‫لە ركابەری‬ ‫ئیقلیمیدا‬

‫‪52‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫عەلی حوسێن باكیر‬ ‫هێزی ئابووری توخمی س���ەرەكی و بەردی بناغەی بزاڤی دەوڵەتە‪،‬‬ ‫ئابووری رۆڵی بنەڕەتی لە پێگەی دیپۆماسی دەوڵەت لە جوگرافیای‬ ‫سیاس���ی نێودەوڵەتی و ئیقلیمیدا دەگێڕێ���ت‪ ،‬هەروەها توخمێكی‬ ‫دیاری جووڵەی ركابەری یاریزانە ركابەرەكانیش���ە‪ ،‬س���تراتیژیەتی‬ ‫ئاسایشی نەتەوەی ئەمریكا لەساڵی ‪ 2010‬هێما بۆ كاریگەری هێزی‬ ‫ئاب���ووری ئەمەریكا دەكا و دەڵێت‪« :‬ئاب���ووری ئەمریكا كۆڵەگەی‬ ‫توان���ا و نفوزی ئەمریكای���ە لە جیهاندا‪ ،‬گەش���ەی ئابووری ئیلهام‬ ‫بەخش���ی هێزی واڵتە‪ ،‬هەروەها س���ەرچاوەی تەمویلكردنی هێزی‬ ‫سەربازیشە‪ ،‬زۆرجار دەستپێش���خەرییە سیاسیی و سەربازییەكانی‬ ‫ئەمریكا پشتئەستوورە بە توانای ئابوورییەوە»‪.‬‬ ‫ئەم چەند دێڕەی ئاژانسی ستراتیژیەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا‪،‬‬ ‫كورتكراوەی گرنگی الیەنی ئابووریی���ە لە ركابەریكردنی واڵتان لە‬ ‫ئاستی ئیقلیمی و نێودەوڵەتیدا‪ ،‬ناكرێ واڵتێك خۆی بخزێنێتە نێو‬ ‫ركابەریەك���ی ئیقلیمییەوە گەر خودانی ئابووری بەهێز و بااڵ نەبێ‪،‬‬ ‫چونك���ە ئەوە هێ���زی ئابوورییە ئیلهام و توان���ای ركابەریكردن بە‬ ‫واڵتان دەبەخشێ‪.‬‬ ‫ئێم���ە لەم بابەتەدا هەوڵدەدەین تیش���ك بخەینە س���ەر كاریگەری‬ ‫ئاب���ووری لەس���ەر جووڵەی ركاب���ەری ئەو سێگۆش���ەیەی كە بە‬ ‫سێگۆش���ەی ركابەری رۆژهەاڵتی ناوی���ن دادەندرێت و هەر یەك لە‬ ‫توركیا و ئێران و سعودیە جەمسەرەكانی پێكدێنن‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫توركیا و ئێران و س���عودیە هەر یەكەیان بە شێواز و ئالیەتێك‬ ‫هێزی ئابووری دەوڵەتیان خس���تۆتە خزمەتی گەمەی سیاسی‬ ‫و بە ئامانجی بااڵدەس���تبوون لە ئاس���تی ئیقلیمیدا‪ ،‬لە كاتێكدا‬ ‫ك���ە توركیا توانای ئابووری بەكارخس���تووە بۆ بەرهەمهێنان و‬ ‫مەیس���ەركردنی (هێزی نەرم) بە ئامانج���ی فراوانكردنی نفوزی‬ ‫سیاس���ی خۆی لە ئاستی ئیقلیمدا و دواجار جێبەجێكردنی ئەو‬ ‫سیاسەتە نوێیە دەرەكییەی كە ئەحمەد داود ئۆغڵۆ داڕێژەریەتی‪،‬‬ ‫ئا لەم كاتەدا ئێران س���ەرقاڵی مەیسەركردنی توانای ئابوورییە‬ ‫لەپێناو باڵوكردنەوەی ئەدەبیاتی شۆڕش (ئابووری‪ ،‬مەزهەبی‪،‬‬ ‫سیاسی‪ ،‬كۆمەاڵیەتی)‪ ،‬لە پێناو بەهێزكردنی بازووی سیاسی لە‬ ‫ناوچەكە و گەش���ەپێدان و فراوانكردنی بەرنامە ئەتۆمییەكەی‪،‬‬ ‫كە هەموویان بێگومان چەكی بەهێزن لە گەمەیی ركابەریدا‪.‬‬ ‫س���ەبارەت بە شانشینی س���عودیەش ئەوا لە دوو ئاستدا هێزی‬ ‫دارایی و توانای ئابووری خس���تۆتەگەڕ‪ ،‬یەكەمیان‪ :‬داڕش���تنی‬ ‫پەیوەندی دیپلۆماس���ی بەتین لەگەڵ واڵتان���ی زلهێزی دنیا لە‬ ‫رێگ���ەی دەم چەوركردنی���ان بە بەرهەمی نەوت و بەخش���ینی‬ ‫پڕۆژەی وەبەرهێنانی زەبەالح پێیان‪ .‬دووەمیش���یان‪ :‬لە رێگەی‬ ‫خۆچەكداركردنەوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی مەترس���ی ئیسرائیل و‬ ‫ئێران كە هەردووكیان خاوەن توانای سەربازی دەگمەنن‪.‬‬ ‫ئێران‪ .‬داهاتی نەوت بۆ بەهێزكردنی باڵە ئیقلیمییەكان‬ ‫ئابووری ئێران بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بە نەوت دەبەستێت‪،‬‬ ‫نەوت رێژەی ‪%85-80‬ی داهاتی س���ااڵنەی پێكدەهێنێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئێران لەگەڵ ئ���ەوەی خودانی ‪%10‬ی یەدەگ���ی نەوتی جیهانە‬ ‫و چ���وارەم بەرهەمهێن���ەری نەوتە لە جیهان و ل���ە ریزبەندی‬ ‫ئۆپێكیش���دا پلەی دووەم داگیردەكات‪ ،‬كەچی هێش���تا ‪%40‬ی‬ ‫پێداویستی بەنزین لە دەرەوە هاوردە دەكات‪.‬‬ ‫ئابووری ئێران بەهۆی گەندەڵی و خراپی ئیدارەكردن و س���زای‬ ‫ئابوورییەوە ناجێگیر و ش���ەكەتە‪ ،‬رێ���ژەی بێكاری بەردوام لە‬ ‫نێوان ‪ %20-12‬دایە‪ ،‬هەروەها بەدەست هەاڵوسانەوە دەناڵێنێ‪،‬‬ ‫بەاڵم س���ەرباری هەم���وو ئەمانە بەرهەم���ە نەوتییەكان توانا و‬ ‫كەرەستەیەكی بەهێزن بەدەست تارانەوە لە ركابەری ئیقلیمیدا‪،‬‬ ‫چونكە زۆرینەی رێژەی زۆری لە وەبەرهێنانی پرۆژەی سیاسی‬ ‫ئیقلیمی تەوزیفی دەكات‪.‬‬ ‫بەپێی راپۆرتی بانكی نێودەوڵەتی‪ ،‬ئابووری ئێران بەش���ێوەی‬ ‫نیمچە تەواو لەدەست هێزە سیاسییە كاریگەرەكانە‪ ،‬توێژەرانی‬ ‫سیاس���ی باس لەوە دەكەن نیزامی سیاس���ی بەش���ێكی دیاری‬ ‫داهاتی نەوت بۆ سەرخستنی پرۆژە سیاسیی و مەزهەبییەكانی‬ ‫بەكار دەخات‪ ،‬لەم چەند س���اڵەی دواییدا لەگەڵ بەرزبوونەوەی‬ ‫نرخ���ی نەوت‪ ،‬خەزێنەی دەوڵەتی ئێران داهاتێكی بێ ئەندازەی‬ ‫تێكەوتووە‪.‬‬ ‫هەر لە یەكەمین والیەتی س���ەرۆك ئەحم���ەد نەژاددا‪ ،‬لەماوەی‬ ‫(‪ )3‬ساڵدا تاران (‪ )200‬ملیار دۆالری لە فرۆشتنی نەوت هاتۆتە‬ ‫دەس���ت‪ ،‬لە كاتێكدا پێشتر بەر لەبەر بەرزبوونەی نرخی نەوت‬ ‫لەماوەی (‪ )10‬ساڵدا ئەو بڕە پارەیەی پاشەكەوت كردووە‪.‬‬ ‫سەرباری ئەو داهاتە زۆرە‪ ،‬رۆژنامەی (ئێران ئەمڕۆز) باڵویكردەوە‬ ‫لەماوەی ئەو سێ ساڵەدا یەدەگی خەزێنەی دەوڵەت تەنها (‪)9‬‬ ‫ملی���ار دۆالرە و حكومەتەكەی نەژاد س���ەرفكردنی بڕی (‪)100‬‬ ‫ملیار دۆالری لە ئەنجومەنی ش���ورا شاردۆتەوە لێرەوە چەندین‬

‫‪53‬‬


‫ســـیــاســــــی‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫>>>‬

‫‪54‬‬

‫ســـیــاســــــی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫خاڵی بەهێزی‬ ‫ئابووری توركیا‬ ‫پشت بەستنیەتی‬ ‫بە وەبەرهێنان‪،‬‬ ‫داد و گەشەپێدان‬ ‫توانیوویەتی توركیا‬ ‫وەك جەمسەرێكی‬ ‫موگناتیسی فرە‬ ‫بەهێز لێبكات‬ ‫كە توانای‬ ‫راكێشانی زۆرترین‬ ‫وەبەرهێنەری‬ ‫هەبێ بەڕادەیەك‬ ‫هەنوكە نزیكەی‬ ‫(‪ )18000‬هەزار‬ ‫كۆمپانیای‬ ‫وەبەرهێنان لەو‬ ‫واڵتە كار دەكەن‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫الی���ەن كەوتنە داواكردن بۆ لێكۆڵینەوە لەبەر نەبوونی ئەو بڕە‬ ‫زەبەالحەی داهاتی واڵت‪.‬‬ ‫لە دووەمین والیەتی ئەحمەدی نەژادیشدا بزربوونی (‪ )23‬ملیار‬ ‫دۆالر راگەیاندرا‪ ،‬بزربوونی ئەو بڕە پارەیە كاتێك بە دیاركەوت‬ ‫كە وەزارەتی نەوت فرۆشتنی ملیۆنەها بەرمیل تەوتی بە بەهای‬ ‫‪ 256‬ملی���ار دۆالر راگەیاند‪ ،‬كەچی بانكی ناوەندی ئێران لەالی‬ ‫خۆیەوە ئەو ژمارەیەی بە ‪ 279‬ملیار دۆالر پشت راستكردەوە‪.‬‬ ‫نێوەن���دی رۆژنامەگەری ئێرانی مەزن���دە دەكات‪ ،‬یارمەتیەكانی‬ ‫ت���اران بۆ (حزب الله)ی لوبنانی لە ماوەی س���اڵێكدا خۆی لە‬ ‫ملیارێك و دوو سەد ملیۆن دۆالر بدات‪ ،‬پێگەی (دەنگی وشەی‬ ‫س���ەوز) لە هەواڵێكدا رایگەیاند لە میانی سەردانێكی (مهرزاد‬ ‫بازارباش)ی راوێژكاری س���ەرەك كۆماری ئێران بۆ لوبنان‪ ،‬بڕی‬ ‫(‪ )400‬ملیۆن دۆالر یارمەتی بە (جزب الله) بەخشیوە‪ ،‬زۆرینە‬ ‫یارمەتییە داراییەكان���ی ئێران بۆ (حزب الله) لە رێگەی بانكی‬ ‫(صادرات ئێران)ی قەدەغە كراوەوە گەیاندراوەتە (حزب الله)‪،‬‬ ‫دوای س���ەپاندنی س���زا ئابوورییەكانیش باڵیۆزخانەی ئێران لە‬ ‫بەیروت گەیاندنی یارمەتییە داراییەكانی گرتۆتە ئەستۆ‪.‬‬ ‫لە مانگی حوزەیرانی (‪ )2009‬دەس���ەاڵتدارانی تورك بڕێكی زۆر‬ ‫ل���ە زێڕ و دۆالریان دەستبەس���ەرداگرت كە ل���ە تارانەوە بەرەو‬ ‫بەی���روت رەوان���ە كرابوون و خ���ۆی لە (‪ )18‬ملی���ار و (‪)500‬‬ ‫ملیۆن دۆالر دەدا‪ ،‬پێگەی ئەلیكترۆنی (بیگ نێت) س���ەرباری‬ ‫لێدوانەكان���ی (حوس���ێن ش���ەریعەتمەدار) ب���ە رەتكردنەوەی‬ ‫پەیوەندی س���وپای پاس���داران بەو پارەیە‪ ،‬رایگەیاند كە پارەو‬ ‫زێڕەكە بەمەبەس���تی دامەزراندنی بانك���ی (ئێرانی – لوبنانی)‬ ‫رەوانە كراون كە پاسداران مۆڵكداری بكا و بەئامانجی شكاندنی‬ ‫ئەو س���زا دارایی و ئابووریانەی كۆمەڵگی نێودەوڵەتی بەس���ەر‬ ‫ئێراندا سەپاندوویەتی‪.‬‬ ‫لەماوەی رابردوودا ئێران بەشێكی زۆری داهاتە نەوتییەكەی بۆ‬ ‫بەهێزگردنی باڵە ئیقلیمیەكانی بە ئامانجی فراوانكردنی پێگەی‬ ‫ئیقلیمی خ���ەرج كردووە‪ ،‬بەاڵم پێناچێ ل���ە داهاتوودا بەهۆی‬ ‫فراوانبوون���ی پانتایی گەمارۆ ئابووریی���ەكان لەالیەك و بەهۆی‬ ‫پاشەكش���ەكردنی ئابووری واڵت و ناكۆكی سیاس���ی نێوخۆیی‬ ‫لەالیەك���ی دیكە‪ ،‬بتوانێ بە قەبارەی ج���اران داهاتی نەوت بۆ‬ ‫بەهێزكردنی باڵ���ە ئقیلیمیەكانی لەناوچ���ەی رۆژهەاڵتی ناوین‬ ‫خەرج بكات‪.‬‬ ‫توركیا‪..‬‬ ‫ئابووری لە خزمەتی نفوزی دیپلۆماسی و هێزی نەرمدا‬ ‫س���ەبارەت بە توركیاش‪ ،‬ئ���ەو واڵتە خودان���ی ئابوورییەكی‬ ‫تێكەڵەیە لەس���امانی سروش���تی و دەوڵەمەند بە كشتوكاڵ و‬ ‫پرۆژەی پیشەس���ازی لەگەڵ بەهێزی كەرتی بازرگانی‪ ،‬راستە‬ ‫توركی���ا لە رووی نەوتی و گازی سروش���تییەوە هەژارە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫زۆرینەی هەرە زۆری ئاو و كەلوپەلی خۆراكی ناوچەكە لەالیەن‬ ‫ئەنقەرەوە قۆرخ كراوە‪.‬‬ ‫توركی���ا یەك ل���ەو واڵت���ە دەگمەنانەی جیهانە ك���ە لەڕووی‬ ‫دابینكردنی خۆراك و پێداویستیەكانی دیكەی ژیان بەتەواوەتی‬ ‫پش���ت بە بەرهەم���ی خۆماڵی دەبەس���تێ‪ ،‬هەروەها یەكەمین‬ ‫واڵتیشە لەبەرهەمهێنانی بوندق و هەنجیر و كشمیش‪ ،‬سەبارەت‬ ‫بە بەرهەمی پیشەس���ازیش بە پلەی دووەم دێت لە ئاس���تی‬

‫جیهاندا بۆ بەرهەمهێنانی شووشە‪ ،‬سێیەمیش لەبەرهەمهێنانی‬ ‫تەلەفزیۆن و پێنجەم لە هەناردەكردنی زێڕ و هەش���تەمیش لە‬ ‫لیستی واڵتانی زلهێز لەپیشەسازی دروستكردنی خانووبەرە و‬ ‫كەشتی زەبەالح‪.‬‬ ‫بێگوم���ان بەهێزی ئاب���ووری توركیا‪ ،‬توان���ای جووڵەی ئەو‬ ‫واڵتە لە پرس���ە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەكان پێبەخش���یووە‪،‬‬ ‫واری ئەوەش���ی بۆ رەخس���اندووە بە جۆرێك تەوزیفی بكات‪،‬‬ ‫هێ���ز و پێگ���ەی قووڵتر ب���كات‪ ،‬چاكس���ازییە ئابوورییەكانی‬ ‫دادوگەش���ەپێدان توانیان توركیا لە داڕمان���ی ئابووری رزگار‬ ‫بك���ەن و بیگەیەننە ئابووری تۆكمە‪ ،‬بەش���ێوەیەك توركیای‬ ‫كردە پانزەهەمین گەورە زلهێزی ئابووری جیهان‪ ،‬لەئێستاشدا‬ ‫هەوڵ بۆ گەیشتن بە لیستی (‪ )10‬یەكەمە ئابوورییەكەی دنیا‬ ‫دەدات‪.‬‬ ‫خاڵی الوازی توركیا ل���ە ئابووریدا خۆی لە هەژاری بەرهەمی‬ ‫نەوتی و س���ەرچاوەكانی دیك���ەی وزە دەبینتەوە‪ ،‬ئەم الیەنە‬ ‫قورس���اییەكی زۆری لەسەر بودجەی دەوڵەت دروست كردووە‬ ‫بەتایب���ەت لەو كاتانەی كە نرخ���ی نەوت و وزە لە بازاڕەكانی‬ ‫جیه���ان روو لە هەڵكش���ان دەك���ەن‪ .‬بەاڵم لەگەڵ ئەوەش���دا‬ ‫دەڵەمەندی توركیا لەو بوارانەی كە پێش���تر ئاماژەمان پێدا‪،‬‬ ‫هاوتا لەگەڵ گرنگی پێگ���ەی جوگرافی لەناوچەكە و دەروازە‬ ‫و گەروو ئاوییەكانی وایان كردووە‪ ،‬زۆرینەی واڵتانی ناوچەكە‬ ‫بەناچاری پەیوەندی دیپلۆماس���ی و بازرگانی و پیشەس���ازی‬ ‫باش���ی لەگەڵ دابچەقێنن‪ ،‬كە دواج���ار هەمووی بەخێر و هێز‬ ‫دەوكەنە خزمەتی سیاسەت و پێگەی ئیقلیمی توركیا‪.‬‬ ‫سەبارەت بە پەیوەندییە ئابوورییەكانی ئەنقەرە لەگەڵ واڵتانی‬ ‫عەرەبی بەپێی لێدوانێكی رەجەب تەیب ئەردۆغانی س���ەرەك‬ ‫وەزیران‪ ،‬لەساڵی ‪ 2002‬قەبارەی ئاڵووێری بازرگانی تەنها (‪)7‬‬ ‫ملی���ار دۆالر بووە‪ ،‬كەچی لەس���اڵی ‪ 2008‬قەبارەكە بۆ (‪)37‬‬ ‫ملیار دۆالر بەرزبۆت���ەوە‪ ،‬هەروەها زیاتر لە (‪ )200‬كۆمپانیای‬ ‫عەرەبی ل���ە توركیا خەریكی وەبەرهێنان���ن‪ ،‬قەبارەی پارەی‬ ‫وەبەرهێنراوی عەرەبی لەتوركیا لەنێوان س���ااڵنی ‪،2009-2002‬‬ ‫نزیكەی (‪ )6‬ملیار و (‪ )200‬ملیۆن دۆالر بووە‪ ،‬ئەو پەیوەندییە‬ ‫ئابوورییە بەهێزە لەگەڵ جیهانی عەرەبیدا‪ ،‬رەنگدانەوەی باش‬ ‫لەس���ەر پەیوەندییە سیاس���ی و دیپلۆماس���ییەكانی هەردووال‬ ‫هەبووە‪ ،‬بەش���ێوەك توركیای لە بازنەی ملمالنێوە بۆ بازنەی‬ ‫هاریكاری و دۆستایەتی گۆاستۆتەوە‪ ،‬لەهەمان كاتدا وایكردووە‬ ‫بكەوێتە ملمالنێ لەگەڵ ئیسرائیل و ركابەرایەتی هات‪.‬‬ ‫لەئاس���تی میللیی عەرەبیش���دا ئەنقەرە نفوز و شەعبیەتێكی‬ ‫بەرچاوی هەیە‪ ،‬هەروەها زۆرینەی واڵتانی عەرەبی بەتایبەتی‬ ‫واڵتان���ی كەنداو‪ ،‬توركیا وەك پارێزەر و بەربەس���تێكی ئەمین‬ ‫هەژم���ار دەك���ەن بەرامب���ەر ب���ە درێژبوونەوە و سیاس���ەتە‬ ‫فراوانخوازییەكەی ئێران لە رۆژهەاڵتی ناوین‪.‬‬ ‫هێ���زی ئابووری توركیا هەر تەنها توانا و بزاڤی سیاس���ی بە‬ ‫توركیا نەبەخشیووە بەرامبەر دەوروبەرە عەرەبییەكەی بەڵكو‬ ‫ئیلیهام بەخش���ی بزاڤ و قورسایش بووە لەگەڵ واڵتانی وەك‬ ‫ئێران و روسیا‪ ،‬ئەنقەرە لە رێگەی چاالكی ئابوورییەوە رووە و‬ ‫بەڵقان و ئاسیای ناوین و چین و ئەوروپای رۆژهەاڵت و قواڵیی‬ ‫ئەفریقیا بەتایبەت واڵتانی س���ەر دەریای س���پی ناوەڕاس���ت‬

‫درێژبۆتەوە‪.‬‬ ‫حكومەتی داد و گەشەپێدان هێزی ئابووری دەوڵەتی تەوزیف‬ ‫كردووە بۆ گەیشتن بەچەند ناوچەیەكی جیهان كە بە ناوچەی‬ ‫ناتەقلیدی س���ەبارەت بە بزاڤی ئاب���ووری توركیا دادەندرێت‪،‬‬ ‫(جەنگیز ئاكتار)ی پس���پۆڕ لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان‬ ‫ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە حكومەتی ئێستای توركیا هەوڵدەدا‬ ‫لەهەموو ش���وێن و ناوچەیەك وج���ودی هەبێ و توركیا بكاتە‬ ‫هێزێكی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی ئەوتۆ هەموو الیەك حیس���ابی‬ ‫بۆ بكات‪.‬‬ ‫لەس���ااڵنی رابردووشدا ئاڕاس���تەگرتنی ئابووری توركیا رووەو‬ ‫ئەفریقیا بەشێوەیەك بووە قەبارەی ئاڵووێری بازرگانی لەگەڵ‬ ‫واڵتانی ئەو كیش���وەرە دە هێندە زیادی كردووە‪ ،‬بەپێی ژمارە‬ ‫و داتاكان���ی (پەیمانگای ئاماری توركی���ا) قەبارەی ئاڵوگۆڕە‬ ‫بازرگانیەكان لەس���اڵی ‪ 2000‬تەنها ملیارێك دۆالر بووە‪ ،‬كەچی‬ ‫لەس���اڵی ‪ 2010‬بازدانێكی نەوعی بەخۆوە بینیوە و بۆ زیاتر لە‬ ‫(‪ )10‬ملیار دۆالر بەرزبۆتەوە‪.‬‬ ‫ئاراستەگرتنی ئابووری توركیا بەرەو ئەفریقیا دەرووی سیاسی‬ ‫و دیپلۆماسیش���ی بەدوای خۆیدا هێناوە‪ ،‬ساڵی ‪ 2010‬ژمارەی‬ ‫باڵیۆزخانەكان���ی ئەنق���ەرە لە كیش���وەری ئەفریقیا بۆتە ‪17‬‬ ‫باڵیۆزخانە‪ ،‬لەكاتێكدا پێش���تر تەنه���ا ‪ 12‬باڵیۆزخانە بووە‪،‬‬ ‫هەروەها ئەنق���ەرە هەر لەڕێگەی هێ���زی ئابوورییەوە لەكاتی‬ ‫دەنگدان بۆ ئەندامبوونی ناهەمیشەیی لە ئەنجومەنی ئاسایشی‬ ‫نێودەوڵەتی توانی لە كۆی ‪ 53‬دەوڵەتی ئەفریقی دەنگی (‪)51‬‬ ‫یان بۆ خۆی زامن بكات‪ ،‬خاڵی بەهێزی ئابووری توركیا پشت‬ ‫بەس���تنیەتی بە وەبەرهێنان‪ ،‬داد و گەشەپێدان توانیوویەتی‬ ‫توركیا وەك جەمس���ەرێكی موگناتیسی فرە بەهێز لێبكات كە‬ ‫توانای راكێش���انی زۆرترین وەبەرهێن���ەری هەبێ بەڕادەیەك‬ ‫هەنوكە نزیكەی (‪ )18000‬ه���ەزار كۆمپانیای وەبەرهێنان لەو‬ ‫واڵتە كار دەكەن‪ ،‬لەس���اڵی ‪ 2010‬قەبارەی سەرمایەی بێگانە‬ ‫لەتوركیا گەیشتە (‪ )52‬بلیۆن دۆالر‪ ،‬لە كاتێكدا لەساڵی ‪2005‬‬ ‫تەنها ‪ 20‬بلیۆن دۆالر بووە‪ ،‬قەبارەی گشتی داهاتی دەوڵەتیش‬ ‫‪ 660‬بلیۆن دۆالرە‪.‬‬ ‫ئەنق���ەرە بەپێچەوان���ەی ت���اران هێزی ئابووری لە گەش���ە و‬ ‫پەرەس���ندن دایە‪ ،‬تەحدیات و ئاستەنگەكانی بەردەم ئابووری‬ ‫ئێران رۆژ ل���ە دوای رۆژ زیاتر دەبن‪ ،‬بێگومان ئەمەش كار لە‬ ‫پێگە سیاس���ی و ئیقلیمییەكەی دەكات بەپێچەوانەی توركیا‬ ‫ك���ە نفوز فراوانبوون���ی لە باڵوبوونەوەدایە‪ ،‬هێزی س���ەرەكی‬ ‫ئەنقەرەش لەو پێش���ڤەچوون و س���ەركەوتنەدا بۆ توانس���تە‬ ‫ئابوورییە زەبەالح و گەشەكردووەكەی دەگەڕێتەوە‪.‬‬ ‫سعودیە‪..‬‬ ‫وەبەرهێنانی هێزی دارایی لە سیاسەت و خۆچەكداركردندا‬ ‫ئابووری سعودیە‪ ،‬ئابووری نەوتە‪ ،‬نەوت بە پلەی یەكەم دێت‬ ‫لە دابینكردنی داهاتدا‪ .‬س���عودیە خودانی گەورەترین یەدەگی‬ ‫نەوت���ە لە جیهاندا‪%25 ،‬ی نەوتی هەم���وو دنیا لە خاكی ئەو‬ ‫واڵتە كۆبۆتەوە‪ ،‬هەروەها دوای روس���یا بە پلەی دووەم دێت‬ ‫لەهەناركردنی نەوتدا‪.‬‬ ‫داهات���ی ن���ەوت ‪%90‬ی خەزێنەی دەوڵ���ەت پێكدێنێ‪ ،‬بەپێی‬ ‫راپۆرتێك���ی «دویت���ش بان���ك» لەس���اڵی ‪ 2008‬بەه���ۆی‬

‫بەرزبوونەوەی بەهای نەوت‪ ،‬سعودیە رۆژانە یەك ملیار دۆالری‬ ‫هاتۆتە دەست‪ ،‬میرنشینی عەرەبی سعودیە لەگەڵ ئەو داهاتە‬ ‫زەبەالحەی س���ااڵنە دەس���تی دەكەوێت‪ ،‬پارەیەكی زۆریش لە‬ ‫دابینكردن���ی خۆراك و كڕینی چەك خ���ەرج دەكات‪ ،‬ژمارە و‬ ‫داتاكانی پەیمانگەی ستۆكهۆڵم بۆ لێكۆڵینەوە (سیبری) هێما‬ ‫بۆ ئەوە دەكات كە میرنشینی عەرەبی سعودیە پڕ خەرجترین‬ ‫واڵتی ناوچەكەیە‪%16 ،‬ی بودجەی س���ااڵنەی بۆ كڕینی چەك‬ ‫و تەقەمەن���ی تەرخ���ان دەكات‪ ،‬بە دوای ئ���ەودا هەر یەك لە‬ ‫ئیسرائیل و ئێران دێن‪ .‬سعودیە لە كڕینی چەك و تەقەمەنیدا‬ ‫بایەخی زۆر بە كڕینی فڕۆكەی جەنگی پێشكەوتوو و رۆكێتی‬ ‫دوور هاوێژ دەدات‪ ،‬ئەمەیش بەمەبەستی پارسەنگ كردنی هێز‬ ‫لە ناوچەكەدا‪ ،‬چونكە هەر یەك لە ئێران و ئیس���رائیل خاوەن‬ ‫ترسانەیەكی زەبەالحی تەقەمەنین‪.‬‬ ‫میرنش���ینی عەرەبی س���عودیە نفوزی دارایی و ئابووری خۆی‬ ‫بەكاردەهێنێت بۆ رۆڵ بینین و بەهێزكردنی پێگەی ئیقلیمی لە‬ ‫رۆژهەاڵتدا‪ ،‬زۆرینەی میرنشینەكانی كەنداو پاشكۆ و وابەستەی‬ ‫ریاز‪-‬ن‪ ،‬هەروەها سعودیە زۆر گەرم و هاندەربوو بۆ سەپاندنی‬ ‫س���زای ئابووری بەسەر ئێراندا بەجۆرێك گرێنتی دایە واڵتانی‬ ‫زلهێز ك���ە قەرەبووی ئەو زەرەر و زیانانەیان بۆ دەكاتەوە كە‬ ‫بەهۆی گەمارۆدانی ئێرانەوە تووشی دەبن‪.‬‬ ‫ناكۆكییەكانی ئێران و س���عودیە‪ ،‬بەر لەوەی ناكۆكی سیاسی‬ ‫بن‪ ،‬سروش���تێكی مەزهەبیان هەیە‪ ،‬س���عودیە لەڕووی توانای‬ ‫س���ەرباری و مرۆییەوە ناتوانێ ركابەری ئێ���ران بكات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫هەوڵ���دەدا هێزی ئاب���ووری وەك چەكێكیش ب���ۆ دەوردان و‬ ‫گەمارۆدانی یەكدی بخاتە جووڵە‪.‬‬ ‫هەر بۆ نموونە‪ ،‬هەژاری توركیا لە بواری سەرچاوەكانی وزەدا‬ ‫ه���ۆكاری الوازی ئەنقەرەیە بەرامبەر ت���اران‪ ،‬چونكە توركیا‬ ‫‪4/3‬ی وزەی پێویس���ت ل���ە ئێران ه���اوردە دەكات‪ ،‬تارانیش‬ ‫زۆرجار ئەم پرس���ە وەك چەكێ���ك دژی ئەنقەرە بەكاردێنێ و‬ ‫هەوڵی سنوورداركردنی جووڵەی ئیقلیمی توركیا دەدات‪.‬‬ ‫لەبەرامبەریش���دا لەگەڵ ئەوەی قەب���ارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی‬ ‫نێوان توركیا‪-‬س���عودیە ب���ە بەراورد لەگ���ەڵ ئاڵووێری نێوان‬ ‫توركیا‪-‬ئێران زۆر الوازە و (‪ )5‬ملیار دۆالر تێپەڕناكات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫سعودیە هەوڵدەدات لەڕێگەی وبەرهێنانەوە نفوزی ئابووری و‬ ‫دیپلۆماسی لە توركیا بەهێز بكات‪ ،‬ئێستا بەسەدان كۆمپانیای‬ ‫س���عودیە لەتوركیا خەریكی وەبەرهێنانن‪ ،‬پێشبینی دەكرێێت‬ ‫لەچوار س���اڵی داهاتوودا قەبارەی وەبەرهێنانی س���عودیە بۆ‬ ‫(‪ )400‬ملیار دۆالر بەرزببێتەوە‪.‬‬ ‫توركیا لەبەرئەوەی كۆڵەگەی سەرەكی سیاسەتە ئیقلیمیەكەی‬ ‫پش���ت بە هێزی ئابووری دەبەس���تێ‪ ،‬بۆیە سڵ لە ئاڵۆگۆڕ و‬ ‫بەستنی پەیوەندی بازرگانی لەگەڵ ئێران و سعودیە ناكاتەوە‬ ‫ئەگەر بێت���و هەندێ جار لەو پەیوەندییانە زەرەرمەندیش بێ‪،‬‬ ‫چونكە ئ���ەو هێزی ئابووری لە خزمەت���ی بەهێزكرنی پێگەی‬ ‫سیاسی و دیپلۆماسی خستۆتەگەڕ‪.‬‬ ‫میرنشینی عەرەبی سعودیەش وەك پارسەنگ تەماشای توركیا‬ ‫دەكا و لەسەر ئەم بنەمایە هەوڵی باشتركردنی پەیوەندییەكانی‬ ‫لەگەڵ ئەنقەرە دەدات‪.‬‬ ‫سەرچاوە‪ /‬سەنتەری (سبأ) بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫هەژاری توركیا‬ ‫لە بواری‬ ‫سەرچاوەكانی‬ ‫وزەدا هۆكاری‬ ‫الوازی ئەنقەرەیە‬ ‫بەرامبەر تاران‪،‬‬ ‫چونكە توركیا‬ ‫‪4/3‬ی وزەی‬ ‫پێویست لە ئێران‬ ‫هاوردە دەكات‪،‬‬ ‫تارانیش زۆرجار‬ ‫ئەم پرسە وەك‬ ‫چەكێك دژی‬ ‫ئەنقەرە بەكاردێنێ‬ ‫و هەوڵی‬ ‫سنوورداركردنی‬ ‫جووڵەی ئیقلیمی‬ ‫توركیا دەدات‬

‫‪55‬‬


‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫پــــــــــــــۆرتـــــــــــــــــرێت‬

‫كەمال‬ ‫كلچدارئۆغڵو‬ ‫سەرۆكی پارتی‬ ‫ئۆپۆزیسیۆن لە‬ ‫زاری خۆیەوە‬ ‫فاروق بیلدریجی‬

‫‪56‬‬

‫ئەو كات����ەی كەمەر كلیچدارئۆغڵو بڕیاری����دا نازناوێكی جیا‬ ‫لە نازن����اوی خزم و كەس����ەكانی بۆ خێزانەك����ەی دابنێت‪،‬‬ ‫ب����ەو هیوایە ب����وو لەڕێگەی گەڕانەوە بۆ ڕاب����ردوو ناوبانگی‬ ‫خێزانەكەی زیادبكات‪ .‬لە كۆتاییش����دا كوڕەكەی كەمال ئەو‬ ‫كارەی كرد‪ ،‬بوو بە سەرۆكی پارتی ئۆپۆزیسیۆنی سەرەكی‬ ‫لە توركیا‪.‬‬ ‫هەرچەن����دە كەم����ەر كلیچدارئۆغل����و كەس����ێكی دكتاتۆری‬ ‫بوو‪ ،‬بەاڵم ئەو پۆس����تە هەمە جۆران����ەی وەریگرت تەواوی‬ ‫ژیانی خێزانەك����ەی گۆڕی و‪ ،‬ش����ەوانی ماڵەكەی ریتمێكی‬ ‫چاوەڕوانكراوی هەبوو و چانس����ێكی پێبەخش����ی بۆ ئەوەی‬ ‫نەرمتر لەگەڵ منداڵەكانی هەڵسوكەوت بكات‪.‬‬ ‫كەم����ال و ب����را جمكەكەی‪ ،‬عادل‪ ،‬و گش����ت ئەندامانی تری‬ ‫خێزانەكەیان بەردەوام بە پەرۆش����ەوە چاوەڕوانی ش����ەوی‬ ‫داهاتوویان دەكرد كە هەر لە دوای نانی ئێوارەوە هەر یەكە‬ ‫لەالی ئاگرەكەوە شوێنی خۆی دەگرت و چاوەڕوانی باوكیان‬ ‫دەك����رد لە پێش المپا نەوتیەكە دابنیش����ێت‪ ،‬ئەو المپایەی‬ ‫ئاوێنەیەكی لەالی پش����تیەوە هەبوو بۆ دانەوەی ڕوناكیەكە‪.‬‬ ‫منداڵ����ەكان بە حەماس����ەتەوە گوێیان ل����ە باوكیان دەگرت‬ ‫ك����ە پەرتووك����ی «كەرەم و ئاس����ڵی» و «جەنگی عەلی»‬ ‫و پەرتووكە خۆش����ەكانی تری بۆیان دەخوێندەوە‪ .‬چیرۆك‬ ‫خوێندنەوە تا كاتی خەوتنان بەردەوام دەبوو‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەگەر میوانیان هەبووایە‪« ،‬كەمەر بێی» لە پەرتووك‬ ‫خوێندن����ەوە دەس����تی هەڵدەگ����رت و المپ����ا نەوتیەكەیان‬ ‫دەكوژاندەوە و فانۆسە گازیەكەیان لە كەنتۆرەكە دەهێنایە‬ ‫دەرەوە‪ .‬لەبەرئەوەی منداڵەكانی هێندە بەو ڕووناكیە كزەی‬ ‫المپا نەوتیەكە ڕاهاتبوون‪ ،‬دانیش����تن لەب����ەر ئەو ڕووناكی‬ ‫و بریس����كە بەهێزەی فانۆس����ە گازیەكە وەك ئەوە وابوو لە‬ ‫فیس����تیڤاڵ دانیش����تبن‪ .‬منداڵەكان لە قوژبنێكی ژوورەكە‬ ‫دادەنیش����تن و گوێیان لە گفتوگۆی باوكیان دەگرت لەگەڵ‬ ‫میوانەكانی‪.‬‬ ‫سەرۆكی پارتی گەلی كۆماری (‪ )CHP‬لە ‪17‬ی دیسێمبەری‬ ‫س����اڵی ‪ 1948‬لە گوندی باڵیجەی س����ەر بە شاری دەرسیم‬ ‫(تونجەلی) لەدایكبووە‪ ،‬س����ێ ساڵی یەكەمی قوتابخانە لە‬ ‫ناوچەی ئێرچیش����ی سەربە ش����اری وان و چوارەم ساڵی لە‬ ‫دەرس����یم و پێنجەم����ی لە ناوچەی گێنچ س����ەربە پارێزگای‬ ‫بینگۆل بەس����ەردەبات‪ ،‬ئەمەش بەهۆی گۆڕانی بەردەوامی‬ ‫ئەركەكانی باوكی لە كاردا‪.‬‬ ‫ئ����ەو ڕۆژەی دوو ب����را جمكەكە ل����ە ئێرچیش ب����ۆ یەكەم‬ ‫ج����ار چوونە قوتابخان����ە بۆ كەمال ڕۆژێك����ی لەبیرنەكراوە‪.‬‬ ‫وەك كەم����ال دەیگێڕێتەوە بە جانتای لە دار دروس����تكراو‬ ‫و جلوبەرگ����ی یەكپۆش����ی حەج����م گ����ەورەوە دەچوون����ە‬ ‫قوتابخانە‪« .‬یەكەم ڕۆژ جلوبەرگێكی ڕەشی زۆر گەورەمان‬ ‫لەبەركردبوو‪ .‬لە ماڵەوە ئاگاداركرابووینەوە كە جانتاكانمان‬ ‫ب����زر نەكەین‪ ،‬بۆیە لە یەكەم جەڕەس����ی پش����وودا چووینە‬ ‫باخچەكە و جانتاكانمان لەناو دەس����تدا بوو‪ .‬بەاڵم بینیمان‬ ‫هیچ ل����ە قوتابییەكان جانتاكانیان پێنەبوو‪ ،‬بۆیە گەڕاینەوە‬ ‫و جانتاكانمان لە كاڵس����دا دانایەوە‪ .‬یەكپۆشی منداڵەكانی‬

‫ت����ر بە گوێرەی قەبارەی خۆیان ب����وو‪ .‬ئێمەش بەمە تووڕە‬ ‫بووین و كە گەڕاینەوە م����اڵ دایكمان جلوبەرگەكەی بۆمان‬ ‫چاككردەوە‪».‬‬ ‫دوای خوێندنی س����ەرەتایی‪ ،‬ڕێچكەی پەروەردەیی ئەو دوو‬ ‫منداڵە لەیەكتر جیابوویەوە‪ ،‬لەبەرئەوەی عادل لەقۆناغێكدا‬ ‫مایەوە و لە دوای ئەمەش����ەوە هەمیش����ە س����اڵێك لەدوای‬ ‫براكەی����ەوە بوو‪ .‬هەرچەندە عادل چەن����د دەقیقەیەكی كەم‬ ‫لەدوای كەم����ال لەدایكبووە‪ ،‬بەاڵم هەردەم بە «ئاغا بێی»‬ ‫(برا گەورە) بانگی دەكرد‪.‬‬ ‫كەم����ال قوتابیەك����ی زین����دوو بوو و حەزی ب����ە خوێندن و‬ ‫خوێندنەوەی هۆنراوە دەك����رد‪ .‬یەكەم هۆنراوە كە ئەزبەری‬ ‫كردووە س����رودی نیش����تمانی بوو‪ .‬دواتریش دەستیكرد بە‬ ‫نووسینی هۆنراوە‪.‬‬ ‫ئەو كاتەی سیاس����ەتمەداری داهاتوو لە گێنچ قوتابی بوو‪،‬‬ ‫هەرگی����ز هاوینان لە ماڵ����ەوە دادەنەنیش����ت‪ ،‬بەڵكو دوای‬ ‫نیوەڕۆیان بۆ وێستگەی ش����ەمەندەفەرەكە دەچوو و خەیار‬ ‫یان هێلك����ەی دەفرۆش����ت‪ .‬كلیچدارئۆغلو ل����ە كارگەیەكی‬ ‫بلۆكی����ش كاریك����ردووە‪ ،‬دواتری����ش كە ه����ەر قوتابی بووە‬ ‫كێڵگەیەكی ش����فتیی لە نزیك ڕوباری مورات بە هاوبەش����ی‬ ‫لەگەڵ هاوڕێیەكی بەكرێ گرتووە‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغل����و دەڵێت‪« /‬بۆ پاراس����تنی ش����فتیەكان لەناو‬ ‫كێڵگەكە دەخەوتین‪ .‬ش����فتیەكانمان بۆ فرۆشتن نەدەهێنایە‬ ‫ش����ار‪ ،‬بەڵكو كیلۆی ب����ە پێنچ قڕوش دەمانفرۆش����تە ئەو‬ ‫سەربازانەی بۆ بینگۆل دەهاتن‪».‬‬ ‫ل����ە هاویناندا هەر كار نەبوو‪ ،‬بەڵكو كەمالی گەنج حەزی بە‬ ‫مەلەوانیش دەكرد لە ڕووباردا و بەردەوام پێی دەگوترا مەلە‬ ‫نەكات جا لە ترس����ی ئەوەی ن����ەوەك بخنكێ یانیش ئەوەی‬ ‫باوكی لێی قەدەغە دەكرد‪ ،‬هەر كاتێكیش گوێڕایەڵی باوكی‬ ‫نەبوایە شەوان باوكی لێیدەدا‪ .‬كەمەر كلیچدارئۆغڵو كەسێكی‬ ‫دكتاتۆران����ە بوو و بە تەنها بڕیاری دەدا‪ .‬هەرچەندە تەواوی‬ ‫خزمەكانی نازن����اوی «قەرەبوڵوت»یان بەكاردەهێنا‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئ����ەو بڕیاریدا كە نایەوێت خێزانەكەی ئەو نازناوە وەربگرێت‬ ‫كە خەڵكی گوندەكە هەیانە و نازناوی « كلیچدارئۆغلو»ی‬ ‫بۆ خۆیان دانا كە لە باوك و باپیرانی وەریگرتبووەوە‪.‬‬ ‫كەم����ال كلیچدارئۆغل����و گوت����ی «باپیرمان ناوی حس����ێن‬ ‫جەبەلی بووە‪ .‬لەو س����ەردەمەدا وەك قارەمانێك بووە و بە‬ ‫«كلیچلی ئێش����كیا» (ڕێگری بە شمش����ێر)‪ .‬ڕەنگە باوكەم‬ ‫بەو ناوە سەرسام بووبێت كاتێك نازناوی ئێمەی گۆڕیوە بۆ‬ ‫«كلیچدارئۆغلو»‪.‬‬ ‫هەرچەندە هەندێك بانگەس����ەی ئەوە دەكەن كە بنەماڵەی‬ ‫كلیچدارئۆغل����و بە ڕەگەز كوردن‪ ،‬بەاڵم س����ەرۆكی ‪CHP‬‬ ‫ڕایگەیاند ئەوان لەڕاس����تیدا بنچینەیان لە تیرەی توركمانی‬ ‫سەر بە عەشیرەتی كوڕەیش����انە‪ ،‬ئەمەش بەشێكی گرنگی‬ ‫كۆمەڵگای عەلەویە‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغلوگوت����ی‪« :‬دەڵێ����ن خێزانەك����ەی ئێم����ە ل����ە‬ ‫خۆراس����انەوە هاتوون و لە ناوچەی ئاكش����ەهیری پارێزگای‬ ‫كۆنیا لە ئەناتۆڵیای نایون نیش����تەجێ بوون‪ .‬مەزاری سەید‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫سااڵنی خوێندنی‬ ‫زانكۆ بە‬ ‫قەد ئەوەی‬ ‫كاریگەریەكی‬ ‫زۆری لەسەر‬ ‫ژیانی سەركردەی‬ ‫بەرهەڵستكار‬ ‫كەمال‬ ‫كلیچدارئۆغڵو‬ ‫هەبوو‪ ،‬بە هەمان‬ ‫شێوە چارەنوسساز‬ ‫و بە ئازاریش‬ ‫بوون‪ .‬هەر لە‬ ‫ژیانی كەسی و‬ ‫رۆمانسیەوە بگرە تا‬ ‫ژیانی پرۆفیشناڵی‬

‫‪57‬‬


‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫>>>‬

‫‪58‬‬

‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫كلیچدارئۆغلو‬ ‫بۆ خوێندنی‬ ‫زمان نێردراوەتە‬ ‫فەڕەنسا‪ ،‬ئەو‬ ‫سەفەرەشی وەك‬ ‫پشوویەك وابوو‬ ‫بۆی‪ .‬بۆ ماوەی‬ ‫ساڵێك لە زانكۆی‬ ‫پۆیتەرز مایەوە‬ ‫و لەو ماوەیەشدا‬ ‫سەردانی هۆڵەندا‬ ‫و ئەڵمانیا و‬ ‫بەریتانیای كردووە‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫مەحم����ودی حەیرانی لەوێیە‪ .‬دەگێڕن����ەوە بنەماڵەكەمان بۆ‬ ‫ئەدییام����ان و مااڵتیا چ����وون و لقێكیش����یان دوای جەنگی‬ ‫نێوان ش����ا ئیسماعیل و یافوز س����وڵتان سەلیم بۆ دەرسیم‬ ‫ڕۆیشتوون‪ .‬ئەمانە لقی توركمانن‪».‬‬ ‫دایكی كەم����ال كلیچدارئۆغڵ����و‪ ،‬نیعمەت‪ ،‬ح����ەوت منداڵی‬ ‫هەبوون‪ ،‬پێنچ كوڕ و دوو كچ‪ ،‬دوو منداڵی تریشی مردوون‪.‬‬ ‫لەو حەوت منداڵەی م����اون‪ ،‬تەنها كەمال توانیویەتی زانكۆ‬ ‫ت����ەواو ب����كات‪ .‬كەمال دەچووە س����ەر ڕووب����اری مورات و‬ ‫كۆمیدیای (ماڵكۆچ ئۆغلو)ی دەخوێندنەوە كە لە ڕۆژنامەی‬ ‫جومهوری����ەت باڵودەكران����ەوە كە باوك����ی دەیكڕین‪ .‬دواتر‬ ‫دیمانەكان����ی فیكرەت ئۆتیەمی بین����ی‪ ،‬دوتریش وتارەكانی‬ ‫چێتین ئاڵتان‪ .‬كەمال ئەو ستوونانەی لە ڕۆژنامەكە دەبڕی‬ ‫و بۆ هاوڕێیانی پۆلەكەی دەخوێندەوە‪.‬‬ ‫كەمال س����ەرەتا بە خوێندنەوەی كۆمیدیاكانی تیكس����اس و‬ ‫تۆمیكس دەستیپێكرد و دواتریش ڕۆمانەكانی كەریمە نادر‪.‬‬ ‫لەو كاتەشدا ڕۆمانی «حەمەدۆك»ی یەشار كەمال لە ڕیزی‬ ‫پێشەوەی خوشەویسترین خوێندراوەكانی بوو‪.‬‬ ‫قوتابخان����ەی ئامادەیی ل����ە ناوچەی گێنچ����دا نەبوو‪ ،‬بۆیە‬ ‫كەم����ەر كلیچدارئۆغلو نامەیەكی بۆ زڕبراكەی نووس����ی كە‬ ‫لە دەرس����یمدا ب����وو بۆ ئەوەی ل����ە ڕۆژی تۆماركردنی ناوی‬ ‫قوتابیان ئاگاداریان بكاتەوە‪ .‬وەاڵمەكە نەگەیشت و ماوەی‬ ‫تۆماركردنی����ش كۆتایی ه����ات‪ .‬كەمال هەواڵی پێگەیش����ت‬ ‫ك����ە قوتابخانەیەكی نوێی پیش����ەیی تایبەت بە بازرگانی لە‬ ‫پارێ����زگای ئێالزیغ كراوەتەوە و بڕیاریدا بۆ ئەو قوتابخانەیە‬ ‫بچێت‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغڵو گوتیشی‪« :‬یەك مانگ دواتر‪ ،‬مامۆستاكان زۆر‬ ‫لەگەڵم دەڵخۆش ب����وون و ڕێگەیان نەدا بۆ قوتابخانەیەكی‬ ‫ت����ر بگوازمەوە‪ .‬من خەونم بە بوون بە دكتۆر دەدیت‪ .‬بەاڵم‬ ‫كاتێك ئامادەییم تەواو كرد تێگەیش����تم كە دەبوو تەنها دوو‬ ‫تاقیكردنەوە ئەنجام بدەم بۆ ئەوەی لە زانكۆ وەربگیرێم‪ ،‬بۆ‬ ‫ئاكادیمیای ئابووری و زانستە بازرگانیەكان لە ئەسكی شەهیر‬ ‫و‪ ،‬ئەوی تر لە ئەنقەرە‪ .‬س����ەرەتا لەوەی ئەس����كی شەهیر‬ ‫وەرگی����رام و بڕی ‪ 50‬لیرەی توركی����م دا بۆ ناو تۆماركردن‪.‬‬ ‫دوای قەبوڵكردنم لەوەی ئەنقەرە داوای گواس����تنەوەم كرد‪.‬‬ ‫داوای پارەكەم كردەوە بەاڵم بۆیان نەگەڕاندمەوە‪».‬‬ ‫س����اڵی ‪ 1968‬كلیچدارئۆغڵ����و بەرەو ئەنق����ەرە بەڕێكەوت‬ ‫ب����ۆ تەواكردن����ی خوێندنەك����ەی ل����ە ئەكادیمیای زانس����تە‬ ‫بازرگانیەكان‪ .‬وەك هەر ش����وێنێكی تری جیهان‪ ،‬ئەو ساڵە‬ ‫ت����ەواوی گەنجەكانی واڵت هاتبوونە س����ەر ش����ەقامەكان‪.‬‬ ‫(مەبەست لە خۆپیش����اندانەكانی گەنجانە لە ساڵی ‪1968‬‬ ‫‪ :‬وەرگێڕی كوردی)‪.‬‬ ‫كەمالی گەنج دواتر بۆی دەرك����ەوت كە هەڵبژاردنەكەی بۆ‬ ‫خوێندن لە قوتابخانە پیش����ەییەكە لە ئیالزیغ س����ەرتاپای‬ ‫ژیانی گۆڕی‪.‬‬ ‫نامە خۆشەویستیەكانی سەركردەی بەرهەڵستكاری توركی‬ ‫بۆ خێزانەكەی‬ ‫س����ااڵنی خوێندن����ی زانكۆ بە ق����ەد ئ����ەوەی كاریگەریەكی‬

‫زۆری لەس����ەر ژیان����ی س����ەركردەی بەرهەڵس����تكار كەمال‬ ‫كلیچدارئۆغڵو هەبوو‪ ،‬بە هەمان ش����ێوە چارەنوسساز و بە‬ ‫ئازاریش بوون‪ .‬هەر لە ژیانی كەسی و رۆمانسیەوە بگرە تا‬ ‫ژیانی پرۆفیش����ناڵی‪ ،‬ئەزموونی سااڵنی تەمەنی بیستەكانی‬ ‫كلیچدارئۆغلو كەس����ایەتیی ئەو سیاسەتوانەی داهاتووی بۆ‬ ‫هەتا هەتایە دیاریكرد‪.‬‬ ‫هەر لەو سەردەمەش����دا ب����وو خێزانیی داهاتووی‪ ،‬س����ێڤیم‬ ‫كلیچدارئۆغلوی ناسی‪.‬‬ ‫س����ەرۆكی پارتی گەلی كۆم����اری (‪ )CHP‬دەگێڕێتەوە و‬ ‫دەڵێت‪« :‬لە س����اڵی یەكەمی زانكۆ بووم لەگەڵ مامم چووم‬ ‫بۆ ئیزمیت (پارێزگایەكی رۆژئاوای توركیایە) كە بۆ یەكەم‬ ‫جار چاوم بە س����ێڤیم كەوت‪ .‬ئەو كاتە لە قۆناغی ئامادەیی‬ ‫بوو‪ ».‬دواتر سێڤیم كلیچدار ئۆغلو دەستیكرد بە خوێندنی‬ ‫رۆژنامەنووس����ی ل����ە ئەنقەرە و هەر لەوێش ل����ە چوارڕیانی‬ ‫كیزیلەی چاویان بەیەكتر كەوت‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغل����و گوت����ی‪« :‬دوای ئەوەی دەس����تم بەكار كرد‬ ‫نامەمان بۆ یەكتر دەنارد‪ .‬چەند هۆنراوەیەكی خۆشەویستیم‬ ‫بۆ نووس����ی و تا ئێس����تاش خێزانەكەم هەڵیانی گرتووە‪».‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو وتیشی لە سااڵنی حەفتاكان هیچ زانیاریەكمان‬ ‫نەبوو س����ەبارەت بەوەی هاوسەرگیری لەگەڵ خزم و كەسی‬ ‫نزیك مەترسیی هەیە‪« .‬داوای هاوسەرگیری كردن لە سێڤیم‬ ‫زەحم����ەت بوو ب����ەاڵم بە هەر حاڵ جورئەت����م كرد و داوای‬ ‫دەستیم كرد‪».‬‬ ‫بێگومان خۆشەویستی خۆی لە تەنگ و چەڵەمەكانی ژیانی‬ ‫زانكۆ النەدا‪ .‬سەركردە سیاسیەكەی داهاتوو دەبوو بەو ‪300‬‬ ‫لیرەی باوكی مانگانە پێیدەدا گشت كاروبارەكانی خۆی ڕایی‬ ‫بكات‪ .‬كلیچدار ئۆغلو دەڵێ����ت دوای تەرخانكردنی پارە بۆ‬ ‫فیلم و كتێب و ڕۆژنامە و هەفتەنامەكان‪ ،‬زۆر لەو ‪ 10‬لیرەی‬ ‫كە بەر ه����ەر ڕۆژێك دەكەوت نەدەمای����ەوە‪ .‬كلیچدارئۆغلو‬ ‫گوتیش����ی حەزی بە گوێگرتن لە مۆسیقای میللی دەكرد و‬ ‫لە گەنجێتیدا دەچوو بۆ كۆنسێرتی مۆسیقاژەنە میللییەكانی‬ ‫وەك ئاشق مەحسونی شەریف و ڕوحی سو‪ .‬هەروەها گوتی‪:‬‬ ‫«ئەو كاتە ئەو هونەرمەندانە گۆرانیی سیاس����یان دەگوت و‬ ‫ئێمەش بۆ گوێگرتن دەچووی����ن‪ ».‬كلیچدارئۆغلو لەدرێژەی‬ ‫قس����ەكانی گوتی حەز بە گوێگرتن لە مۆسیقای كالسیكیی‬ ‫توركی و ڕۆژئاوایش دەكات‪.‬‬ ‫ژیانی س����ااڵنی یەكەمی قوتابخانە ئاسانتر بوو لەبەرئەوەی‬ ‫كلیچدارئۆغڵو لەگەڵ مامی دەژیا‪ .‬بەاڵم لەڕاستیدا لە دوایین‬ ‫ساڵی خوێندندا ساتە سەختەكان دەستیپێكرد‪ ،‬ئەو كاتەی‬ ‫لە بەشە ناوخۆیی دەمایەوە‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغل����و گوت����ی‪« :‬م����ن و هاوڕێكان����م هەرگیز نانی‬ ‫بەیانیم����ان نەدەخ����وارد‪ ،‬تەنها نانی نی����وەڕۆ و ئێوارەمان‬ ‫دەخوارد‪ .‬لەبەرئەوەی كەباب هەرزانترین خواردن بوو‪ ،‬بۆیە‬ ‫موش����تەریی بەردەوامی چێش����نخانەی كەباب ‪ 49‬بووین‪».‬‬ ‫ش����ەوێك خۆی و برادەرەكانی تەنانەت پارەی تەواویان بۆ‬ ‫كڕین����ی كەبابیش نەبوو‪ ،‬یەكێكیان بی����ری هێنابوونەوە كە‬ ‫برادەرێكی تریان بەم دوایی لە شارەكەی خۆی گەڕاوەتەوە‪،‬‬

‫ئەمەش مانای ئەوەی����ە خواردنی لەگەڵ خۆی هێناوەتەوە‪.‬‬ ‫هەرچەندە ئەو برادەرە لە بەش����ە ناوخۆییەكی تردا دەژیا‪،‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو گوتی «چەندین كیلۆمەتر بە پیادە رۆیشتین تا‬ ‫گەیشتینە ئەو بەشە ناوخۆییە و ساوارمان لێنا و خواردمان‬ ‫دواتریش هەر بە پیادە گەڕاینەوە‪ ».‬كلیچدارئۆغڵو گوتیشی‬ ‫باری دارایی خێزانەكەی ئەوەندە سنووردار بوو كە تەنانەت‬ ‫نەیدەتوانی لە ماوەی سااڵنی زانكۆ سەردانی شارۆچكەكەی‬ ‫خۆی تونجەل����ی بكات و بۆ ماوەی چەند س����اڵێك باپیری‬ ‫نەدەبینی‪.‬‬ ‫دەستكردن بە كار وەك چاودێری باج‬ ‫ئەو ڕۆژەی كلیچدارئۆغلو لە تاقیكردنەوەی بوونە چاودێری‬ ‫باج دەرچوو‪ ،‬لە گەڕەكی ئوڵوس����ی ئەنقەرەوە تا چواڕریانی‬ ‫كیزیڵ����ەی بە ڕاكردن ڕۆیش����تبوو بۆ ئ����ەوەی هەواڵەكە بە‬ ‫هاوڕێكان����ی ڕابگەیەنێـت كە لە كتێبخانەی گش����تیدا بوون‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغل����و گوتی تاقیكردنەوەیەكی زەحمەت بوو و زۆر‬ ‫ب����ە چڕی خۆم بۆ ئامادەكردب����وو‪« ،‬هاوڕێكانم پیرۆزباییان‬ ‫لێكردم‪».‬‬ ‫هەرچەندە س����ەرۆكی ‪ CHP‬زۆر بە كەم����ی بەبێ كڕاڤات‬ ‫دەبینرێت‪ ،‬بەاڵم ئەو كاتەی لە ناوچەی كەرەكۆی س����ەر بە‬ ‫شاری ئەستەنبۆڵ دەستی بەكار كرد تەنانەت یەك كڕاڤاتی‬ ‫نەبوو بیبەس����تێت‪ .‬ڕۆژێ����ك یەكێك ل����ە ژمێریارەكانی ئەو‬ ‫ئۆفیسەی كاری تێدا دەكرد داوای لێكرد كڕاڤاتێك ببەستێت‬ ‫و ت����راش ب����كات لەبەرئ����ەوەی نیازیان وایە پ����اش نیوەڕۆ‬ ‫سەردانی باجدەرێك بكەن‪ .‬ئەمیش دەچێتە سەرتاشخانە و‬ ‫كڕاڤاتێكیش دەكڕێت‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو گوتی‪« :‬دواتر بوومە خاوەنی چەندین كڕاڤات‪.‬‬ ‫لە ئەنتالیا لەو ئاووهەوا گەرمەشدا كڕاڤاتمان دەبەست‪ .‬تەنها‬ ‫لە پشووەكانی هەفتەدا نەبێت‪».‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو گوت����ی پەیوەندیی‬ ‫نێ����وان چاودێ����رە بەتەم����ەن‬ ‫و گەنج����ەكان پەیوەندیەك����ی‬ ‫توندوتی����ژ بوو‪« .‬جۆرێ����ك لە هەڕەمی‬ ‫سەربازی هەیە لە نێوان بەڕێوەبەرەكان‬ ‫و كارمەندەكان‪ .‬بۆ نموونە جارێك‬ ‫لە ئەنتالیا بووین‬ ‫و چووین بۆ‬

‫چێشتخانەیەك‪ ،‬بەڕێوەبەرەكەمان چی خوارد ئێمەش هەمان‬ ‫ش����تمان داوا كرد‪ .‬كلیچدارئۆغلو گوتیش����ی «بەڕێوەبەرێك‬ ‫داوای كودی كرد و منیش هەمان شتم داوا كرد‪ ،‬هەرچەندە‬ ‫حەزیش����م لێنەدەكرد‪ .‬بەاڵم ئەو چێشتە كودیەی ئەو ڕۆژە‬ ‫خواردم زۆر خۆش����بوو‪ .‬دوای ئەو ئیتر حەزم بە چێش����تی‬ ‫كودی كرد‪».‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو بۆ خوێندنی زمان نێردراوەتە فەڕەنس����ا‪ ،‬ئەو‬ ‫سەفەرەش����ی وەك پشوویەك وابوو بۆی‪ .‬بۆ ماوەی ساڵێك‬ ‫ل����ە زانكۆی پۆیتەرز مایەوە و لەو ماوەیەش����دا س����ەردانی‬ ‫هۆڵەندا و ئەڵمانیا و بەریتانیای كردووە‪.‬‬ ‫دامەزراندن����ی كلیچدارئۆغلو لە ئەس����تەمبۆڵ گۆڕانكاریی لە‬ ‫ژیانی خۆی و خێزانەكەی س����ێڤیم دروس����تكرد‪ ،‬هەرچەندە‬ ‫هەموو كەس����ێك خێزانەكەی بە س����ێڤیم بانگدەكات بەاڵم‬ ‫ناوی ڕەس����می ئەو لەسەر ناس����نامە «سێلڤی»ە‪ .‬لە كاتی‬ ‫دامەزراندنی كلیچدارئۆغلو لە ئەستەنبۆڵ سێڤیم قوتابخانەی‬ ‫جێهێش����ت‪ .‬دواتر لێبووردن بۆ ئ����ەو قوتابیانە دەرچوو كە‬ ‫وازی����ان لە قوتابخانە هێنابوو‪ ،‬بەاڵم س����ێڤیم نەیتوانی لەو‬ ‫كاتەدا درێژە بە خوێندنەكەی بدات لەبەرئەوەی لەو ساتەدا‬ ‫بووبوونە خاوەن منداڵ‪ .‬هاوس����ەرەكەی سێڤیم دەڵێت «تا‬ ‫ئێستاش سێڤیم لەم بارەیەوە سەركۆنەی من دەكات‪».‬‬ ‫ئەو پەیوەندیەی نێوانیان ناخۆش����ی و ئازاری تریش����ی تێدا‬ ‫هەب����وو‪ .‬كلیچدارئۆغل����و گوتی ناخۆش����ترین ڕۆژ لە ژیانمدا‬ ‫ئەو ڕۆژە ب����وو كە منداڵێكمان لەدەس����تدا‪.‬‬ ‫«ل����ەو كاتەی لە خزمەتی س����ەربازی‬ ‫ب����ووم‪ ،‬خێزانەكەم چوو بۆ ئاگری‬ ‫(پارێزگایەك����ە ل����ە رۆژئاوا)‬ ‫بۆ ئ����ەوەی لەگ����ەڵ دایك‬ ‫و باوكم����دا بمێنێت����ەوە و‬ ‫لەوێ����ش یەك����ەم‬ ‫مند ا ڵم����ا ن‬ ‫لەدای����ك‬ ‫ب����و و‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫كلیچدارئۆغلو‬ ‫هاوشێوەی‬ ‫كێشەكان‬ ‫سەرسەخت و‬ ‫توند بووە و هەر‬ ‫ئەو ڕۆژەی كە‬ ‫كەیسێكی بەرامبەر‬ ‫وەزیرێكی‬ ‫حكومەت دۆڕاند‬ ‫دەستبەرداری‬ ‫جگەرەكێشان بوو‬

‫‪59‬‬


‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫>>>‬

‫‪60‬‬

‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫سەختترین شەڕ‬ ‫و ملمالنێی‬ ‫كلیچدارئۆغلو‬ ‫لەگەڵ وەزیری كار‬ ‫بوو لە حكومەتە‬ ‫هاوپەیمانیەكەی‬ ‫سااڵنی نەوەدەكان‪.‬‬ ‫وەزیر نەجات‬ ‫چەلیك داوای‬ ‫كرد كلیچدارئۆغلو‬ ‫لە ئۆفیسەكەی‬ ‫دەربكرێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫سەرۆكی ئەو كاتە‬ ‫سولەیمان دەمیراڵ‬ ‫بەم داوایە ڕازی‬ ‫نەبوو‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫بەن����اوی دێڤریم ف����رات‪ .‬ئەو كاتەی لە ئەس����تەنبۆڵ گیانی‬ ‫لەدەستدا تەمەنی نەگەیشتبووە حەوت سااڵن‪».‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو لە كارەكەیدا وەك چاودێر ڕووبەڕووی چەندین‬ ‫كێش����ەی سیاس����ی بۆتەوە‪ ،‬بەاڵم دواتر هەنگاو بە هەنگاو‬ ‫دەرفەتی سیاسیی بەدەستهێنا‪ .‬دوای تەواوبوونی كارەكەی‬ ‫لە ئەوروپا گەڕایەوە توركیا و سەرۆكی بۆردی چاودێرانی باج‬ ‫نیازی ئەداڵی لە ماڵەكەی خۆیدا سەردانی كرد و پرسیاری‬ ‫ئەوەی لێكرد كە ئایا هەرگیز تا ئێس����تا دەس����تگیركراوە‪.‬‬ ‫ئەداڵی ئەو پرسیارەی بۆیە كرد لەبەرئەوەی ئەیكان دۆغان‬ ‫بەڕێوەبەری گشتی لە بەش����ی باج بەدوای چاودێرێكی باج‬ ‫دەگەڕا كە كەس����ێكی چاالك و بەتوان����ا بێت بۆ ئەوەی لە‬ ‫ئەنقەرە دایمەزرێنێت‪ ،‬بۆیەش دەبوا ئەو كەس����ە ڕابردووی‬ ‫لەالی پۆلیس خاوێن بێت‪.‬‬ ‫ئ����ەو كاتەی دۆغان زانی كلیچدارئۆغلو خەڵكی دێرس����یمە‪،‬‬ ‫پێی واب����وو ڕەنگە ئەم����ە كاردان����ەوەی نێگەتیڤی لەالیەن‬ ‫سوپاوە هەبێت‪ .‬دۆغان لە هاوكارەكانی پرسی «ئەو كەسە‬ ‫دێرس����یمییەتان لەكوێ دۆزیوەتەوە؟»‪ ،‬ئەوانیش وەاڵمیان‬ ‫داوەتەوە كە ئەو كەس����ێكی چاالكی ویس����تووە و ئەوانیش‬ ‫دۆزیویانەت����ەوە‪ .‬كلیچدارئۆغل����و و دۆغان لە ئەس����تەنبۆڵ‬ ‫چاوی����ان بەیەككەوتوو و بەڕێوەبەری گش����تی پێی ڕاگەیاند‬ ‫خۆی ئام����ادە بكات لەبەرئ����ەوەی بەیانی ب����ەرەو ئەنقەرە‬ ‫بەڕێدەكەون‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو بۆ ماوەی هەشت مانگ لە ئەنقەرە هیچ شتێكی‬ ‫نەكرد‪ .‬بەاڵم ڕۆژیك دۆغان داوای لێكرد تێكس����تی وتارێكی‬ ‫بۆ بنووسێت و دۆغانیش نووسینەكەی ئەوی زۆر بەدڵ بوو‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو گوتی «دواتر بەش����ێكی گرنگی ژیانم بوو بە‬ ‫ئامادەكردنی وتار بۆ وەزیر و بەڕێوەبەری گشتیەكان‪».‬‬ ‫كلیچدارئۆغڵو‪ :‬گەشتەكەی لە خزمەتگوزاریی گشتیەوە‬ ‫بەرەو سیاسەتی توركیا‬ ‫ناوی كەمال كلیچدارئۆغلو بۆ ماوەی چەندین س����اڵ لەگەڵ‬ ‫خزمەتگوزاریی گشتیی ئاست بەرز تێكەڵ بەیەك بووە و بە‬ ‫توندی خ����ۆی بەرامبەر حكومەت ڕاگرتووە و ڕۆژ بە ڕۆژ لە‬

‫هەوڵی كەسب كردنی ڕای گشتیدا بووە بۆ خۆی‪.‬‬ ‫سەرۆكی تازە هەڵبژێردراوی پارتی سەرەكیی ئۆپۆزیسیۆن‪،‬‬ ‫پارتی گەلی كۆماری (‪ ،)CHP‬خاوەن پیشەیەكی گشتی‬ ‫وەها بووە كە بەهۆیەوە تووش����ی چەندین شەڕ بووە تاوەكو‬ ‫س����ەركەوتنی تێدا بەدەس����تبهێنێت و چەندی����ن هۆكاریش‬ ‫هەبووە تاوەكو ڕكابەریی بكرێت‪ .‬كلیچدارئۆغلو كە پێش����تر‬ ‫سەرۆكی دەزگای دەس����تەیەری كۆمەاڵیەتی (‪ )SSK‬بوو‬ ‫كە لە ساڵی ‪ 1999‬دا خانەنشین بوو‪ ،‬دەزانێت بەرگریكردن‬ ‫لە گشت جەبهەكان مانای چی دەگەیەنێت‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو هاوش����ێوەی كێش����ەكان سەرسەخت و توند‬ ‫بووە و هەر ئەو ڕۆژەی كە كەیس����ێكی بەرامبەر وەزیرێكی‬ ‫حكومەت دۆڕاند دەستبەرداری جگەرەكێشان بوو‪ .‬ئەمەش‬ ‫قورسترین شەڕ بوو تووش����ی بوو‪ ،‬بەاڵم سەرەڕای چەندین‬ ‫كێشەی تری هاوشێوە‪ ،‬كلیچدارئۆغلو زیاتر لە هەر یەكێكی‬ ‫تر بۆ ماوەیەكی زۆر بە كەس����ێكی ناكۆك و كۆنترۆڤێرسیال‬ ‫مایەوە‪.‬‬ ‫سەختترین شەڕ و ملمالنێی كلیچدارئۆغلو لەگەڵ وەزیری كار‬ ‫بوو لە حكومەتە هاوپەیمانیەكەی سااڵنی نەوەدەكان‪ .‬وەزیر‬ ‫نەج����ات چەلیك داوای كرد كلیچدارئۆغلو لە ئۆفیس����ەكەی‬ ‫دەربكرێت‪ ،‬بەاڵم سەرۆكی ئەو كاتە سولەیمان دەمیراڵ بەم‬ ‫داوایە ڕازی نەبوو‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو گوتی‪« :‬وەزیر پرێس كۆنفرانس����ێكی بەست‬ ‫و ناڕەزایی بەرامبەر م����ن دا‪ .‬ڕەنگە ئەوە یەكەمجار بوو لە‬ ‫توركیا ش����تێكی وا ڕووبدات‪ ».‬ب����ەاڵم دواتر بۆ دووەم جار‬ ‫داوای البردنی كرا و ئەو داوایەش قەبوڵكرا و كلیچدارئۆغلو‬ ‫لە ئۆفیسەكەی دوورخرایەوە‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغل����و گوتی «لەو ڕۆژەدا وازم لە جگەرەكێش����ان‬ ‫هێن����ا‪ .‬دەبوو بەهێز بم‪ .‬لەو كاتەدا داوایەكم پێش����كەش بە‬ ‫دادگا دەكرد بۆ ئەوەی چاو بە كەیس����ەكەم دابخشێنێتەوە‪.‬‬ ‫دوای ئەو ڕۆژە هەرگیز جگەرەم نەكێشاوە‪ .‬ئەو پرۆسەیەش‬ ‫ڕۆڵی هەبوو لە پێگەیش����تنم‪ .‬پێش����تر ڕۆژ هەبوو پاكەتێكم‬ ‫دەكێش����ا‪ ،‬هەندێ جار تەنها س����ێ تا چوار جگەرە‪ ،‬لەگەڵ‬

‫ئەوەشدا هەرگیز لە ماڵەوە نەمدەكێشا‪ .‬كەیسەكەم بردەوە‬ ‫و فەرمانی گەڕانەوەم بۆ ئۆفیسەكەم دەرچوو‪ .‬دادوەرەكان‬ ‫بڕیاریش����یاندا كە ئەو پروپاگەندەی لە دژم بەرپاكرابوو هیچ‬ ‫زەمینەیەكی یاسایی نییە‪».‬‬ ‫هەر لەو ماوەیەدا كلیچدارئۆغلو داوایەكی یاس����ایی لەس����ەر‬ ‫ڕۆژنام����ەی ئاكی����ت (‪ )Akit‬ی بەناو فەندەمێنتاڵیس����ت‬ ‫بەرزكردەوە لەبەرئەوەی چەندین بابەتی نێگەتیڤی لەس����ەر‬ ‫ئ����ەو باڵوكردبووی����ەوە‪ .‬كلیچدارئۆغڵو گوت����ی‪« :‬بە پارەی‬ ‫زیانەكانی ڕۆژنامەكە هەڵس����ام بە كڕینی وێنەی ئەتاتورك‬ ‫و لەناو هاوڕێكانم باڵومكردەوە‪ .‬دواتر نەمتوانی ئەو زیانەی‬ ‫ماوەتەوە بەدەس����تبهێنم لەبەرئەوەی ڕۆژنامەكە لەدەستمان‬ ‫هەاڵت‪ .‬هەر لەبەرئ����ەوەش ئاگاداركردنەوەیەكی یاس����اییم‬ ‫لەسەر لۆگۆی ڕۆژنامەكە دانا‪ ».‬كلیچدارئۆغڵو بەبێ بوونی‬ ‫هیچ گوشارێك لەساڵی ‪ 1999‬بڕیاری خانەنشینبوونی خۆی‬ ‫دا‪ .‬ئەمەش بە مەبەس����تی چوونە ناو سیاسەت و هەبوونی‬ ‫ژیانێكی كاریگەرتر‪.‬‬ ‫هەرچەن����دە كلیچدارئۆغلو لە تەمەنی ‪ 23‬س����اڵیدا لەكاتی‬ ‫خزمەتكردنی لە ئۆفیسی گشتی پەیوەندیەكی باشی لەگەڵ‬ ‫سۆش����یال دیموكراتەكان هەبوو‪ ،‬بەاڵم هەمیش����ە خۆی لە‬ ‫سیاسەت بەدوور دەگرت‪.‬‬ ‫دوای هەڵبژاردنە گشتیەكانی ساڵی ‪ ،1999‬دەبوو كلچدارئۆغڵو‬ ‫بڕیارێك بدات‪ .‬دوای خانەنش����ین و كۆبوونەوەیەكی لەگەڵ‬ ‫حوس����امەدین ئۆزكان س����ەركردەیەكی دیاری پارتی چەپی‬ ‫دیموكراتی (‪ ،)DSP‬پەیوەن����دی كرد بە پارتەكە‪ .‬میدیا‬ ‫ن����اوی كلیچدارئۆغلوی لەناو لیس����تی ئەس����تێرە دیارانەی‬ ‫پارتەكە دانا بۆ هەڵبژاردن‪ ،‬كەچی لەگەڵ ئەوەشدا جێگای‬ ‫سەرس����ووڕمان بوو كاتێك لیس����تی پاڵێوراوانی پەرلەمان‬ ‫ئاش����كرا كرا ناوی ئەوی تێدا نەبین����را‪ .‬دواتر ئۆزكان پێی‬ ‫ڕاگەیاندب����وو كە خێزان����ی بوڵێنت ئەجەویت كە س����ەركی‬ ‫پارتەكە بوو‪ ،‬ناوی ئەمی لە لیستەكە دانەنابوو‪.‬‬ ‫دوای ئەوە كاتێكی زۆری لەبەردەس����تدا بوو‪ .‬بڕیاریدا كاتی‬ ‫زیاتر بۆ خانەوادەكەی تەرخان بكات‪ ،‬وەك چوونە سینەما‬

‫و خواردن����ی دەرەوە و س����ەردانی گەلەری����ە هونەریەكان‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو دەڵێت ڕۆژێ����ك لەكاتی خوێندنەوەی كتابێك‬ ‫وەها هەستمكرد كە دووبارە گەڕاومەتەوە ژیان‪.‬‬ ‫تا ئ����ەو كاتە هەرگیز پێویس����تیی ب����ە ئۆتۆمبێڵی تایبەت‬ ‫نەبوو‪ ،‬بەاڵم ئێس����تا خ����ۆی و منداڵەكانی بڕیاریاندا یەكێك‬ ‫بكڕن‪ ،‬هەر لەو كاتەش����دا بڕیاریدا لە تەمەنی ‪ 52‬س����اڵیدا‬ ‫مۆڵەتی ش����وفێری بەدەستبهێنێت‪ .‬لەبەرئەوەی نەیدەتوانی‬ ‫ب����ە تەنها ل����ە تاقیكردنەوەی ش����وفێریەكەی دەربچێت‪ ،‬لە‬ ‫كۆتاییدا بە یارمەتی هاوڕێیەكی توانی مۆڵەتی شوفێریەكە‬ ‫بەدەس����تبهێنێت‪ .‬ب����ۆ ماوەیەك����ی زۆر پراكتیك����ی دەكرد‪،‬‬ ‫بەاڵم ڕۆژێكیان بەڕێكەوت گش����ت الیتەكانی ئۆتۆمبێڵەكەی‬ ‫داگیرس����اندبوو و نەیدەتوانی بیانكوژێنێت����ەوە‪ .‬كاتێكیش‬ ‫ئەفس����ەرێكی هاتووچۆ گەیشتە س����ەری بۆ ئەوەی غرامەی‬ ‫بكات‪ ،‬بەاڵم كە كلیچدارئۆغڵوی ناس����یەوە بلیتی غرامەكەی‬ ‫بەتاڵك����ردەوە لەبەرئەوەی ئەفس����ەرەكە گوتبووی كە ئەو‬ ‫سۆش����یال دیموكراتێك غرامە ناكات‪ .‬هەر لەو ماوەیەش����دا‬ ‫داوایەكی زانكۆی هەجەتەپەی قەبوڵكرد بۆ گوتنەوەی وانە‬ ‫لە بواری دەستەبەری كۆمەاڵیەتی‪ .‬لە ڕۆژنامەی سەباحیش‬ ‫ستوونێكی دەنووسی‪ ،‬بەمەش ژیانی سیاسیی كلیچدارئۆغلو‬ ‫لە ‪ CHP‬دەستیپێدەكرد‪.‬‬ ‫سەردەمی كودەتا سەربازیەكەی ‪1980‬‬ ‫دوای كودەتا س����ەربازیەكەی ‪12‬ی سس����ێپتەمبەری ‪،1980‬‬ ‫ڕۆتین����ی ژیانی دووبارە گەڕایەوە ب����ۆ كاری چاودێریی باج‪.‬‬ ‫جارجار س����ەردانی ش����ارەكانی تری دەكرد ب����ۆ چاودێری‬ ‫كردن����ی دارایی كۆمپانیاكان‪ .‬یەكێك ل����ە بیرەوەریەكان كە‬ ‫بەش����ێوەیەكی یەكجار زۆر كاریگەریی لەسەر كلیچدارئۆغلو‬ ‫كرد ئ����ەو كاتەبوو كە وردبینی باج����ی كارگەیەكی فلتەری‬ ‫دەكرد لە پارێزگای ئەسكەندەرۆن لە باشووری توركیا‪.‬‬ ‫لەمبارەیەوە كلیچدارئۆغلو گوت����ی‪« :‬پڕوپاگەندەیەكی زۆر‬ ‫لەس����ەر كارگەكە هەبوو‪ .‬فەرمانێك����ی دادگامان هەبوو بۆ‬ ‫پش����كنینی كارگەكە‪ .‬دوای چوار مان����گ مەزنترین ڕاپۆرتم‬ ‫لەس����ەر فرت و فێڵ لەبارەی باج نووس����ی‪ .‬سااڵن تێپەڕبوو‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫هەر لەو ماوەیەشدا‬ ‫داوایەكی زانكۆی‬ ‫هەجەتەپەی‬ ‫قەبوڵكرد بۆ‬ ‫گوتنەوەی وانە لە‬ ‫بواری دەستەبەری‬ ‫كۆمەاڵیەتی‪.‬‬ ‫لە ڕۆژنامەی‬ ‫سەباحیش‬ ‫ستوونێكی‬ ‫دەنووسی‪ ،‬بەمەش‬ ‫ژیانی سیاسیی‬ ‫كلیچدارئۆغلو‬ ‫لە ‪CHP‬‬ ‫دەستیپێدەكرد‬

‫‪61‬‬


‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫>>>‬

‫‪62‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫دوای كودەتا‬ ‫سەربازیەكەی ‪12‬ی‬ ‫سسێپتەمبەری‬ ‫‪ ،1980‬ڕۆتینی ژیانی‬ ‫دووبارە گەڕایەوە‬ ‫بۆ كاری چاودێریی‬ ‫باج‪ .‬جارجار‬ ‫سەردانی شارەكانی‬ ‫تری دەكرد بۆ‬ ‫چاودێری كردنی‬ ‫دارایی كۆمپانیاكان‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫و وەك بەڕێوەبەری گش����تی بۆ ئەو ش����ارە چووم‪ .‬چاوم بە‬ ‫ئەدم����ۆن ئەزراك س����ەرۆكی كارگەكە كەوت ك����ە لەناو ئەو‬ ‫خەڵكەداب����وو هاتبوون بۆ بەخێرهێنان����م‪ .‬پێم گوت ’بەڕێز‬ ‫ئادمۆن‪ ،‬ئەو ژمارانەی لە ڕاپۆرتەكە نووسیبووم كەمتر بوون‬ ‫لەوەی بی����رت لێدەكردەوە؟ لەبەرئەوەیە لێرەی؟ ئەویش لە‬ ‫وەاڵم����دا وتی ’نەخێر‪ ،‬م����ن لێرم لەبەرئ����ەوەی تۆ هەرگێز‬ ‫نادادپەروەر نەبووی بەرامبەرم و هەمیش����ە كاتێك دەهاتمە‬ ‫ژوورەكەت لەبەرم هەڵدەس����تایتەوە و فەرمووی دانیشتنمت‬ ‫دەكرد‪ ‘.‬ئەمە یەكێك بوو لەو بەس����ەرهاتانەی كاریگەریەكی‬ ‫زۆر گەورەی لەسەرم هەبوو لە ژیانی پرۆفیشناڵیدا‪».‬‬ ‫سیستەمی دەرەبەگایەتی لە دەرسیم چیی خوڵقاند‬ ‫س����ەبارەت بەو ڕووداوانەی لە پارێزگای دەرس����یم ڕوویاندا‪،‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو زانیاری لەبارەوە هەیە ئەمیش تەنها لەڕێگەی‬ ‫باس����كردنی ه����اوڕێ و خزمەكانیەوە‪ ،‬بەاڵم ل����ە ماڵەكەی‬ ‫خۆیدا هەرگیز باس����ی ئەو بابەتە نەكراوە‪.‬لە س����اڵی ‪1938‬‬ ‫ئۆپەراس����یۆنێكی س����ەربازی ئەنجامدرا بۆ دامركاندنەوەی‬ ‫س����ەرهەڵدانی س����ەید رەزا لە ناوچەی دەرس����یم‪ ،‬ئێستای‬ ‫تونجەلی‪ ،‬و بە هۆیەوە هەزاران كەس كوژرا‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغل����و ل����ەم بارەیەوە گوتی‪« :‬ئەگ����ەر هەڵە نەبم‬ ‫داپی����ری بابم ل����ەم ڕووداوە مرد‪ ،‬جگەلەوە هیچ كەس����ێكی‬ ‫تری بنەماڵەكەمان نەمرد‪ .‬لە كێش����ەكەم كۆڵیەوە‪ .‬هەر لە‬ ‫ئامادەیی����ەوە زۆر حەزم بە زانی����ن و خوێندنەوەی مێژووی‬ ‫ناوچەكە كردووە‪ .‬هەوڵمدا دۆكومێنتەكانی (دەستەی مێژوو)‬ ‫كۆبكەمەوە و لەگەڵ كەسە زیندووەكانیش گفتوگۆمكرد‪».‬‬ ‫بەپێی قس����ەكانی كلیچدارئۆغلو‪ ،‬چەند گروپێك لە دەرسیم‬ ‫هەبوون دەیانویس����ت سیس����تمی دەرەبەگایەتی وەك خۆی‬ ‫بمێنێت����ەوە‪ .‬هەرچەن����دە بەكارهێنان����ی هێزی كوش����تن لە‬ ‫ئۆپەراس����یۆنە سەربازیەكە لەوێ زۆر بە جددی موتەناسیب‬ ‫نیی����ە‪ .‬لەو ئۆپەراس����یۆنە س����ەربازیەدا ئاف����رەت و پیر و‬ ‫منداڵیش كوژرابوو‪ .‬ئەم ڕووداوە وەك س����ەدمەیەك وابوو‪،‬‬ ‫بەاڵم بەشێكە لە مێژووی دەرسیم‪».‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو‪:‬‬ ‫سیاسەتمەدارێك لە لیستی (‪ )DSP‬چووە دەرەوە‬ ‫هەرچەن����دە یەكەم هەوڵ����ی كەم����ال كلیچدارئۆغلو لەالیەن‬ ‫پارت����ی چەپ����ی دیموكراتی (‪ )DSP‬ڕەتكرای����ەوە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫پەیوەندیەك����ی تەلەفۆنی چانس����ێكی تری پێ بەخش����ی و‬ ‫ل����ە كۆتاییدا ئاراس����تەی كرد بەرەو س����ەركردایەتی كردنی‬ ‫سەرەكیترین پارتی ئۆپۆزیسیۆن‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغل����و ئەو كاتە پەیوەندی ب����ە پارتەكەوە كرد كە‬ ‫جێگری سەرۆكی پێشووی پارتی گەلی كۆماری (‪،)CHP‬‬ ‫بوڵێنت تاناڵ تەلەفۆنێكی بۆ كرد و داوای لێكرد ڕاپۆرتێكی‬ ‫بۆ ئامادە ب����كات بەبۆنەی پالتفۆرمی پارتەكە س����ەبارەت‬ ‫بە كولتور و بەرێوەبردنی زانس����ت‪ .‬پاش ئامادەكردنی ئەو‬ ‫ڕاپۆرتە‪ ،‬تەلەفۆنێكی تری بۆ كرا‪ .‬ئەمەیان لە دێنیز بایكاڵ‬ ‫س����ەرۆكی ‪ CHP‬ەوە بوو كە داوای لێكرد ئەگەر بیەوێت‬ ‫كار لەگەڵ پارتەكەیدا بكات‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغڵو گوتی‪« :‬پێم گوت كاركردن لەگەڵ پارتەكەی‬

‫ئێوەدا ش����انازیە ب����ۆ من»‪ .‬یەكس����ەر دوای بوونە ئەندامی‬ ‫كلیچدارئۆغل����و‪ ،‬پارتەكە كۆنگرەی گش����تی خۆی ئەنجامدا‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغل����و بۆ ئەندامی كۆنگ����رە هەڵبژێردرا و دواتریش‬ ‫بووە ئەندامی بۆردی بەڕێوەبردن‪.‬‬ ‫لە س����اڵی ‪ 2002‬كلیچدارئۆغلو لەس����ەر لیستی ‪ CHP‬بە‬ ‫ئەن����دام پەرلەمان هەلبژێردرا و ل����ە لیژنەی پالن و بودجە‬ ‫كاری ك����رد‪ .‬لە س����اڵی ‪ ،2004‬كلیچدارئۆغلو بەیاننامەیەكی‬ ‫ئیمزا كرد كە تێیدا داوای گۆڕانكاری لە پارتەكە دەكرا‪ ،‬ئەو‬ ‫جوڵەی����ەش لەالیەن زۆرێكەوە بە شۆڕش����ێك لەدژی بایكاڵ‬ ‫هەژماركرا‪ .‬ئەو كەس����انەی بەیاننامەكەیان ئیمزا كرد‪ ،‬جگە‬ ‫لە سێ كەس بە كلیچدارئۆغلوەوە‪ ،‬هەموویان پەراوێزخران‪.‬‬ ‫س����ەرەڕای بەشداریكردنی لە ڕەخنەگرتنی بایكاڵ‪ ،‬سەرۆكی‬ ‫پارتەكە نە هەر تەنها كلیچدارئۆغلوی وەك پاڵێوراو بۆ جێگر‬ ‫دەستنیش����انكرد‪ ،‬بەڵكو هانی دا بۆ ئ����ەوەی وەك جێگری‬ ‫س����ەرۆكی گروپی پەرلەمانتارانی پارتەك����ە هەلبژێردرێت‪،‬‬ ‫ئەمەش كلیچدارئۆغلوی بۆ قۆناغێكی تازە ئاراستە كرد‪.‬‬ ‫كاتێكی����ش س����ەرۆكی لەمێژینەی پارتەكە ل����ە ‪10‬ی مانگی‬ ‫ئایاری ڕابردوو بەهۆی باڵوبوونەوەی ڤیدیۆیەكی سێكس����ی‬ ‫لە ئەنتەرنێت كە تێیدا س����ەرۆكی پێشووی پارتەكە لەگەڵ‬ ‫س����كرتێرەكەی ئەو كاتی دەركەوتوون‪ ،‬كە ئێس����تا ئەندام‬ ‫پەرلەمانە‪ ،‬دەس����تی لەكاركێشایەوە‪ .‬كلیچدارئۆغلو جێگەی‬ ‫بایكاڵی گرتەوە‪.‬‬ ‫دەركەوتنی سەرۆكێكی نوێ‬ ‫كلیچدارئۆغلو بەهۆی ئەو فایالنەی سەبارەت بە گەندەڵیەكان‬ ‫ئاش����كرای دەكرد‪ ،‬ناوبانگی دەركرد‪ ،‬زۆربەی ئەو فایالنەش‬ ‫ل����ەدژی ئەندام����ە دیارەكان����ی پارتی داد و گەش����ەپێدانی‬ ‫(‪ )AKP‬دەس����ەاڵتدار بووە‪ .‬یەكەم پروپاگەندەی ئەوەبوو‬ ‫كە ش����ەبان دیش����لی ئەندامی بۆردی بەڕێوەبردنی ‪AKP‬‬ ‫بەرتیلی لە كارەكانی وەرگرتووە‪ ،‬ئەمەش وایلێكرد دەس����ت‬ ‫لەكاربكێش����ێتەوە‪ .‬دواتری����ش دەنگیر می����ر محەمەد فرات‬ ‫جێگری س����ەركی ‪ ،AKP‬دوای ملمالنێیەك����ی زۆر لەگەڵ‬ ‫كلیچدارئۆغلو لەس����ەر گەندەڵی‪ ،‬لە پارتەكە دەستی لەكار‬ ‫هەڵگرت‪ .‬لەو كاتەشدا تەواوی كاتی خۆی بۆ لێكۆڵینەوە لە‬ ‫دۆكیومێنت����ەكان تەرخانكردبوو‪ ،‬بەمەش كاتێكی زۆر كەمی‬ ‫هەبوو بۆ پشوو و كات بەسەربردنی وەك چوون بۆ سینەما‪،‬‬ ‫ئەمیش زۆر حەز بە س����ەیركردنی فیلمە س����ینەماییەكانی‬ ‫«موستەفا» و «ڤیدا» دەكات‪ ،‬كە هەردووكیان دەربارەی‬ ‫ژیانی دامەزرێن����ەری كۆماری توركیایە‪ ،‬موس����تەفا كەمال‬ ‫ئەتاتورك‪.‬‬ ‫لەگ����ەڵ نزیكبوون����ەوەی وادەی هەڵبژاردنەكان����ی ‪،2009‬‬ ‫كلیچدارئۆغلو كە بۆ س����ەرۆك شارەوانی ئەستەنبۆڵ كاندید‬ ‫كرابوو زیاتر لە بایكاڵ ناوبانگی لەزیادبووندابوو‪ .‬هەرچەندە‬ ‫كلیچدارئۆغلو س����ەركەوتنی بەدەست نەهێنا‪ ،‬بەاڵم دەنگی‬ ‫پارتەكەی بە ‪ %25‬لە ش����ارەكە بەرزك����ردەوە‪ .‬دواتریش بە‬ ‫بێدەنگ����ی گەڕای����ەوە بۆ كارەكەی وەك جێگری س����ەرۆكی‬ ‫گروپ����ی پەرلەمانتاران����ی حزبەكەی‪ .‬ل����ەو ڕۆژەوە‪ ،‬زۆربەی‬ ‫خەڵ����ك پێیان ڕاگەیاندووە كە ئ����ەو خاوەنی ئەو توانایەیە‬

‫ب����ۆ س����ەركردایەتیكردنی ‪ .CHP‬ب����ەاڵم كلیچدارئۆغل����و‬ ‫دەستپێشخەریی نەكرد و چاوەڕوانی كرد تا بایكاڵ دەستی‬ ‫لەكاركێشایەوە‪.‬‬ ‫دوای دەس����ت لەكاركێش����انەوەی بای����كاڵ‪ ،‬س����ەرەتا ب����ە‬ ‫كلیچدارئۆغڵویان ڕاگەیاند كە ئ����ەو كاندیدكراو نییە‪ .‬بەاڵم‬ ‫دوای كۆبوونەوەال لەگەڵ ئۆندەر س����اڤ س����كرتێری گشتی‬ ‫پارتەكە‪ ،‬كلیچدارئۆغلو ڕایگەیاند كە خۆی كاندیدكردوە بۆ‬ ‫سەرۆكایەتیكردنی پارتەكە‪.‬‬ ‫كلیچدارئۆغڵو روونیكردەوە پارتەكەی ئابووریانە گرنگیەكی‬ ‫زۆری بەو بودجەی هەیەتی داوە و گوتیش����ی ئەو پێی باشە‬ ‫لەڕێگەی فڕۆكەی بازرگانیەوە س����ەفەرەكان بكرێت نەوەك‬ ‫فڕۆكەی بەكرێگیراو‪ .‬ڕەنگە ئەو كاتانەی پرۆسەی هەڵبژاردن‬ ‫لە گۆڕێیە ئەو یاس����ایە بەكارنەهێن����ن‪ ،‬چونكە لەو كاتانەدا‬ ‫س����ەفەركردن بۆ زیات����ر لە پارێزگایەك پێویس����ت دەبێت‪.‬‬ ‫سەرۆكی ‪ CHP‬ڕاش����یگەیاند كە ئۆتۆمبێڵە فەرمیەكی لە‬ ‫جۆری مەرسیدس بەكارنەهێنێت‪ .‬گوتی «خەڵك بۆچوونێكی‬ ‫جیاوازیان لەبارەی مەرسیدس هەیە»‪.‬‬ ‫كاتێك كلیچدارئۆغڵو بە س����ەرۆكی پارتەك����ە هەڵبژێردرا‪،‬‬ ‫كەس����انێك لە ناو میدیا دەس����تیانكرد ب����ە بانگكردنی بە‬ ‫«غاندی كەمال» و هەندێك بە «سەرۆك وەزیران كەمال»‬ ‫و هەندێكیش بە كەمالی شۆڕشگێڕ»‪ .‬بەاڵم ئەو بڕوای وایە‬ ‫هیچ لەو ناوانە پێویست نین‪« ،‬تەنها كەمال باشە»‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫هەرچەندە یەكەم‬ ‫هەوڵی كەمال‬ ‫كلیچدارئۆغلو‬ ‫لەالیەن پارتی‬ ‫چەپی دیموكراتی‬ ‫(‪ )DSP‬ڕەتكرایەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم پەیوەندیەكی‬ ‫تەلەفۆنی چانسێكی‬ ‫تری پێ بەخشی‬ ‫و لە كۆتاییدا‬ ‫ئاراستەی كرد‬ ‫بەرەو سەركردایەتی‬ ‫كردنی سەرەكیترین‬ ‫پارتی ئۆپۆزیسیۆن‬

‫ژیانی تایبەتی كەسایەتیەكی سیاسی‬ ‫س����ەرۆكی پارتی ئۆپۆزیس����یۆنی س����ەرەكی دانی پێداناوە‬ ‫كە لە ماڵەوە كەس����ێكی زۆر مرەت����ەب نییە‪ .‬كلیچدارئۆغلو‬ ‫گوتی «خێزانەك����ەم زۆر گلەیی هەیە‪ ،‬ئەگ����ەر خێزانەكەم‬ ‫لێرە نەبێ����ت‪ ،‬قاپ و غاچاغ لە مەتبەخەكە بەس����ەر یەكدا‬ ‫كۆدەبێتەوە‪».‬‬ ‫س����ەرۆكی پارتی گەلی كۆماری گوتیش����ی ناتوانێت چێشت‬ ‫لێبنێت‪« .‬من نان و ماست زۆر دەخۆم»‪ .‬وتیشی دەتوانێت‬ ‫هێلكە ببرژێنێت بەاڵم ناتوانێت ماكەرۆنی لێبنێت‪.‬‬ ‫لە خواردن حەز بە ش����ۆربا دەكات‪ ،‬خۆش����ترین بۆن لەالی‬ ‫گوڵەباخە‪ .‬لە ش����اعیرانیش نازم حیكمەت و ئەحمەد عارف‬ ‫و ئەنوەر گۆكچە‪ .‬لە نووس����ەرانیش یەشار كەمال و ئۆرهان‬ ‫كەمال و ئۆرهان پاموك‪.‬‬ ‫موس����تەفا كەمال ئەتاتورك دامەزرێن����ەری كۆماری توركیا‬ ‫خۆشەویس����ترین كەس����ایەتی مێژووییە لەالی ئەو‪ ،‬باشترین‬ ‫هاوڕێش خێزانەكەیەتی‪ .‬خۆش����ترین فیلمیش لەالی فیلمی‬ ‫«‪»Burn‬ە كە ئەكتەرەكەی مارلۆن براندۆیە‪.‬‬ ‫گەورەترین ترس لەالی ئەو ترس����ی شكستهێنانە‪ .‬كاتێكیش‬ ‫پرس����یاری لێكرا كە زۆرترین ش����ت حەز بكات خۆی لێبدا‬ ‫چییە‪ ،‬لە وەاڵمدا گوتی»ژیان»‪.‬‬ ‫سەرچاوە‪ :‬حوریەت دەیلی نیوزی ئینگلیزی‬

‫‪63‬‬


‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫شــــــــــــــــــــارنـــاســـــــــــــی‬

‫تاوەری كچەكان‪..‬‬ ‫خۆڕاگرێكی یاخی بەرووی‬ ‫رۆژگاردا‬

‫‪64‬‬

‫‪65‬‬


‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫>>>‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫تاوەری كچەكان‬ ‫شارستانی زۆری‬ ‫بەخۆوە بینیوە‪،‬‬ ‫هەریەكەیان دوای‬ ‫خۆی چیرۆك‬ ‫و ئەفسانەی‬ ‫تایبەت بەخۆی‬ ‫جێهێشتووە‪،‬‬ ‫سەرەڕای‬ ‫مشتومڕی زۆر‬ ‫لەسەر راستی‬ ‫هەبوون یان‬ ‫نەبوونی ئەو‬ ‫چیرۆك و‬ ‫ئەفسانانە بەاڵم‬ ‫پەرۆشی وامان‬ ‫لێدەكات‬ ‫بەهەندیان‬ ‫وەربگرین‬

‫‪66‬‬

‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫م���رۆڤ لە دێ���ر زەمان���ەوە هەوڵیداوە ش���تەكانی‬ ‫دەوروبەری خۆی بدۆزێتەوە‪ ،‬ئەمەش هەوڵێك بووە‬ ‫بۆ ناسینی ماهییەتی هەندێ لە چەمكە پەتییەكانی‬ ‫ژیان وەك بەرد ی���ان خاك‪ ،‬هەروەها مرۆڤ چاوی‬ ‫ل���ەوە بووە واتا و پێناس���ە دابنێ ب���ۆ هەموو ئەو‬ ‫شتانەی كە رووبەڕوویان دەبێتەوە‪ ،‬بەاڵم تێگەیشتن‬ ‫لە خودی خ���ۆی لە ریزی پێش���ەوەی ئەو حەز و‬ ‫خواس���تانە بووە‪ ،‬ئەمەش بۆ سروش���تە مرۆیەكەی‬ ‫دەگەڕێتەوە كە هەردەم ویستوویەتی گیانێكی نوێ‬ ‫بەبەر ش���تەكان بدات‪ ،‬هاوكات هەوڵی���داوە واتای‬ ‫تایب���ەت بەكات و ش���وێنەكان ب���دات‪ ،‬بەرادەیەك‬ ‫دەبین���رێ لە ئەفس���انەیەكدا كە ب���ڕوای پێهێناوە‬ ‫بەس���ەر ریزبەندی سروش���تی كات و ش���وێن بازی‬ ‫داوە‪ ،‬ب���ەو پێیەی كە ئەفس���انەكان نامرن و لەبیر‬ ‫ناكرێ���ن‪ ،‬چونكە وەكو تەلیس���مێك لە نەوەیەكەوە‬ ‫بۆ نەوەیەكی دیكە دەگوازرێتەوە و كۆسپ ناخرێتە‬ ‫بەردەم ئەو شەپۆلە‪.‬‬ ‫ئەگ���ەر وای دابنێی���ن ك���ە رووداوەكان���ی ه���ەر‬ ‫چیرۆكێ���ك راس���تی بەرجەس���تەكراو ب���ن‪ ،‬بەاڵم‬ ‫بەهۆی گواس���تنەوەی بەدرێژایی كات ئەو تەلیسمە‬ ‫رەهەندی دیك���ە وەردەگ���رێ‪ ،‬رووداوەكانی وەكو‬ ‫پرس���ێكی نائاس���اییان لێدێ و لەكۆتاییدا فۆرمێك‬ ‫وەردەگرێ كە بە ئەفسانە ناسراوە‪ .‬جا شوێنەكەی‬ ‫ه���ەر جێگەیەك بێ‪ ،‬كەن���اری رووبارێك‪ ،‬یان ژوور‬ ‫و ك���ون و كەلەبەرەكانی كۆش���كێك یان ش���ورەی‬ ‫ش���ارێكی ن���اودار‪ ،‬رووداوەكان لەنەوەیەك���ەوە بۆ‬

‫نەوەیەك���ی دیكە وەكو زنجیرەیەك دەگوازرێتەوە و‬ ‫لە مردن یاخی دەبێ ئەگەر بەشێكی ئەو رۆمانەیان‬ ‫كەسایەتییەكانی یان كات و شوێنەكەی گۆڕانیشی‬ ‫بەسەردا بێت‪.‬‬ ‫خوێنەری بەڕێز لەگەڵمان بە تا باسی هەندێك لەو‬ ‫ئەفس���انە نەمرانەت بۆ بكەی���ن‪ ،‬هیوادارین بەدڵت‬ ‫بێ و س���وودی لێوەربگریت‪ ،‬دەچین���ە جیهانێكی‬ ‫س���یحراوی كە مێ���ژوو و جوانی و خۆشەویس���تی‬ ‫پێكەوە كۆدەكاتەوە‪.‬‬ ‫پاڵەوانەكان���ی ئەفس���انەكەمان ك���چ و كوڕێكن كە‬ ‫چیرۆكێك���ی خۆشەویس���تی كۆیاندەكات���ەوە ك���ە‬ ‫وردەكارییەكیانی بزر دەبن‪ ،‬مێژووەكەی سەردەمێكی‬ ‫بەسەرچووە‪ ،‬ناونیشانەكەی شوێنكە لە ناوەڕاستی‬ ‫دەریا‪ ،‬ئ���ەوەی ماوەتەوە تەنیا كەالوەیەكی لەبەرد‬ ‫دروستكراوە لە ناوەڕاستی دەریا لەسەر دورگەیەك‬ ‫لە دەروازەی تەنگەی «بوس���فۆر» وەكو شاهیدێك‬ ‫لەس���ەر ئەو خۆشەویس���تییەی ئەو ك���وڕ و كچەی‬ ‫كۆكردۆت���ەوە‪ ،‬ب���ەاڵم چارەن���ووس بۆتە كۆس���پ‬ ‫لەبەردەم بەیەك گەیشتنیان‪ ،‬دواتر ئەو ئەفسانەیە‬ ‫بە تاوەری كچەكە (‪ )Kiz kulesi‬ناسراوە‪ .‬ئەگەر‬ ‫تۆ لە كەناری (ئەس���كودار) بەرامبەر ئیستانبوڵی‬ ‫رۆژئاوا وەس���تابیت‪ ،‬ئەوا بەشی پەلداری سەرەوەی‬ ‫تاوەرەكە دەبینی‪ ،‬ئەگەر لە رووی دواوەش سەیری‬ ‫بكەی‪ ،‬ئەوا وێنەیەكی سێبەری قوبەی تاوەرەكە و‬ ‫دیمەنێك لە شاری ئیستانبوڵ دەبینی كە لە جوانی‬ ‫و دڵڕفێنیدا ناتوانرێ وەسف بكرێ‪.‬‬

‫گوڵە میالقێك لە سیسبوون یاخی بووە‬ ‫ت���اوەری كچ���ەكان لەس���ەر گاش���ەبەردێك لە‬ ‫ناوەڕاس���تی دەریا بنیاتن���راوە‪ ،‬كاتێك دەگەیتە‬ ‫تاوەرەكە ئەو كۆش���كە دەبینی كە هونەرمەندی‬ ‫ئەڵمان���ی بەناوبان���گ میللین���گ لە س���ەرەتای‬ ‫سەدەی ‪ 19‬دروستیكردووە‪ .‬كاتێك ئەو كۆشكە‬ ‫دەبینی یەكس���ەر هەست دەكەی بە چ لێهاتوویی‬ ‫و دەس���تڕەنگینی و س���ەلیقەیەكی هون���ەری‬ ‫دروس���تكراوەو كە لێیەوە دەتوانی لە فراوانترین‬ ‫گۆشەوە سەیری شاری ئەستەنبوڵ بكەیت‪.‬‬ ‫چیرۆكخوان رەفیق خالید بەش���ێوازە جوانەكەی‬ ‫باس���ی چیرۆكی تاوەری كچەكان���ی بۆ كردین‪،‬‬ ‫لەگێڕانەوەكەشیدا پشتئەستوور بوو بەهۆنراوەی‬ ‫(گوڵ���ە میالخێك ل���ە سیس���بوون یاخی بووە)‬ ‫كە ش���اعیر س���زائی ق���ەرە كوچ نووس���یویەتی‬ ‫و گوت���ی‪« :‬ئ���ەم تاوەرە بەرەنگاری س���ەرجەم‬ ‫چاخەكان بۆتەوەو لەگەڵ رۆژگاردا وەرچەرخاوە‬ ‫بۆ سەمبولی بەرەنگاری‪ ،‬س���ەمبولی هیوا بڕوا‪،‬‬ ‫لەهەمووش���ی گرنگتر بۆتە سەمبولێك بۆ شاری‬ ‫ئیستانبوڵ»‪.‬‬ ‫ئەم ت���اوەرە چەندین ئەركی هەب���وو كە بەپێی‬ ‫س���ەردەمەكان گۆڕانی بەس���ەرداهاتووە‪ ،‬وەكو‬ ‫ئ���ەوەی لە چی���رۆك و ئەفس���انەكاندا ئاماژەی‬ ‫پێك���راوە‪ ،‬بەاڵم ئەوەی نەگ���ۆڕاوە و وەكو خۆی‬ ‫ماوەتەوە ئەوەیە كە هەمیش���ە بۆتە رێبەرێك بۆ‬ ‫ئەو كەشتیانەی كە چوونەتە تەنگەی بۆسفۆر‪.‬‬

‫وێنەی دڵسۆزی بۆ خۆشەویستییەكی هەتاهەتایی‬ ‫ئەم تاوەرە ساڵی ‪ 341‬پێش زایین لە الیەن سەركردە‬ ‫چاری���س وەكو یادگارییەك بۆ هاوس���ەرەكەی وەكو‬ ‫گوزارشتێك بۆ خۆشەویستی و وەفاداری دوای مردنی‬ ‫بنیاتنراوە‪ ،‬هەروەها پەرس���تگایەكی لەناوەڕاس���تی‬ ‫دەریاكە درستكردووە و تەرمی هاوسەرەكەشی لەسەر‬ ‫س���توونە مەڕمەڕەكان داناوە تا خاك و خۆڵ نەگاتە‬ ‫تەرمەكەی‪ .‬چیرۆكێكی خۆشەویستی بەو جۆرە وای‬ ‫بۆ نووس���راوەكە بەنەمری بمێنێتەوە لەسەردەمێكدا‬ ‫وەف���اداری كەم وێن���ە بووەو بەرجەستەكردنیش���ی‬ ‫لەالیەن زیندووەكانەوە كارێكی سەخت بووە‪.‬‬ ‫رۆڵەكان دەگۆڕێن تاوەرەكەش بەرەنگاری‬ ‫سەردەمەكان دەبێتەوە‬ ‫شتەكان و چەمكەكانی دەوروبەرمان بە گوێرەی كات‬ ‫وشوێن دەگۆڕێن‪ ،‬دەوڵەتێك لەناو دەچێ و یەكێكی‬ ‫دیكە دادەمەزرێ‪ ،‬ئەو رۆڵ���ەی كە تاوەری كچەكان‬ ‫دەیبین���ێ دەگۆڕێ‪ ،‬ب���ەاڵم هەرچەن���دە ئەركەكانی‬ ‫بگ���ۆڕێ وەكو س���ەمبولێكی ش���اری ئەس���تەنبوڵ‬ ‫دەمێنێتەوە‪ ،‬ئەمڕۆكە جوانییەكی زیاتر بە دەربەندی‬ ‫بۆسفۆر دەبەخشێ كە بە یەكێك لە گرنگترین شوێنە‬ ‫گەشتیارییەكانی ئەستەنبوڵ دادەنرێ‪ ،‬لە رێگەی ئەو‬ ‫تاوەرە دەتوانی ش���كۆداری ئەستەنبوڵ لەسەرجەم‬ ‫بوارەكان���دا ببین���ی‪ ،‬دەتوان���ی بەش���ی ئەوروپای‬ ‫ئەستەنبوڵ و بەشە ئاس���یایەكەی ببینی‪ ،‬هەروەها‬ ‫سەنتەری شار و دەرەوەشی ببینی‪.‬‬ ‫دوای دروس���تكردنی تاوەرەكە ب���ە تێپەڕبوونی كات‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫ئێستاكە دوای‬ ‫نۆژەنكردنەوەی‬ ‫تاوەرەكە و‬ ‫دروستكردنی‬ ‫چێشتخانەیەك‬ ‫و گازینۆیەك‬ ‫بۆتە شوێنێكی‬ ‫گەشتیاری و بە‬ ‫هەزاران گەشتیار‬ ‫رووی تێدەكەن‪،‬‬ ‫تاوەری كچەكان‬ ‫لەوەتەی ‪2500‬‬ ‫ساڵ لەمەوبەر‬ ‫دروستكراوە‬ ‫توانیویەتی‬ ‫بەرەنگاری مرۆڤ‬ ‫و سەردەمەكان‬ ‫بكات‬

‫‪67‬‬


‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫>>>‬

‫‪68‬‬

‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫ئەم تاوەرە‬ ‫بەرەنگاری‬ ‫سەرجەم چاخەكان‬ ‫بۆتەوەو لەگەڵ‬ ‫رۆژگاردا‬ ‫وەرچەرخاوە‬ ‫بۆ سەمبولی‬ ‫بەرەنگاری‪،‬‬ ‫سەمبولی هیوا‬ ‫بڕوا‪ ،‬لەهەمووشی‬ ‫گرنگتر بۆتە‬ ‫سەمبولێك بۆ‬ ‫شاری ئیستانبوڵ‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫گۆڕانكاری بەس���ەر ئەرك و شێوەی بیناسازیەكەی‬ ‫هاتووە‪ ،‬بۆ نموونە لەس���اڵی ‪ 410‬پێش زایین وەكو‬ ‫وێس���تگەی پش���كنین بەكارهێن���راوە دوای ئەوەی‬ ‫دەریاوانان كەوتنە ژێر دەسەاڵتی واڵتان‪ ،‬لە رێگەی‬ ‫زنجیرەیەكی ئاس���نینی گەورە دورگەی تاوەرەكە بە‬ ‫كەنار بەسترایەوە‪ .‬بە تێپەڕبوونی كات ئەو زنجیرەیە‬ ‫ب���ووە ش���ادەماری ژیان‪ ،‬ش���ارەكەی لە كەش���تی‬ ‫داگیركەران دەپاراس���تن‪ ،‬لە ساڵی ‪ 1100‬ز ئیمپراتۆر‬ ‫(مانیول كۆمیتوس) پەیكەری تاوەرەكەی گۆڕی بۆ‬ ‫تاوەرێك كە بۆ مەبەستی بەرگری بەكار بێت‪.‬‬ ‫چەندین ئەفسانە دەربارەی تاكە تاوەرێك‬ ‫تاوەری كچەكان شارس���تانی زۆری بەخۆوە بینیوە‪،‬‬ ‫هەریەكەیان دوای خۆی چیرۆك و ئەفسانەی تایبەت‬ ‫بەخۆی جێهێشتووە‪ ،‬سەرەڕای مشتومڕی زۆر لەسەر‬ ‫راستی هەبوون یان نەبوونی ئەو چیرۆك و ئەفسانانە‬ ‫بەاڵم پەرۆش���ی گوێگرت���ن لێیان وام���ان لێدەكات‬ ‫بەهەندیان وەربگرین و ئاوڕیان لێبدەینەوە‪.‬‬ ‫ئەفسانەی سەردەمی بێزنتییەكان‬ ‫رووداوەكانی ئەفس���انەی بێزنتییەكە كاتێك دەست‬ ‫پێدەكات ك���ە فاڵگرەوەیەكی ناودار ب���ە ئیمپراتۆر‬ ‫رادەگەیەن���ێ كە كچە تاقانەكەی بەهۆی مارپێوەدان‬ ‫گیانی لەدەس���تدەدات‪ ،‬لەبەرئ���ەوەی دڵی باوكیش‬ ‫بەرگ���ەی لەدەس���تدانی كچەك���ەی ناگ���رێ ئەگەر‬ ‫ئیمپراتۆریش بێ‪ ،‬بۆیە هەوڵی���دا رێگەچارەیەك بۆ‬ ‫بەتاڵكردنەوەی پێش���بینی ئ���ەو فالگرەوەیە دابنێ‪،‬‬ ‫بۆ ئەم���ەش دروس���تكردنی تاوەر (كۆش���ك)ێكی‬ ‫لەناوەڕاس���تی دەریا بەش���وێنێكی گونج���او زانی تا‬ ‫كچەكەی لە وش���كانی و مارپێوەدان دوور بخاتەوە‪،‬‬ ‫لەبەرئ���ەوەی ئەڤینداری هیچ كۆت و بەربەس���تێك‬ ‫ناناس���ێ‪ ،‬بۆیە یەكێك لەو ئەفس���ەرانەی كە ئەركی‬ ‫پاراس���تنی ئاسایشی كۆش���كەكەیان لەئەستۆ بوو‬ ‫كەوتە داوی خۆشەویس���تی كچی ئیمپراتۆر‪ ،‬رۆژێك‬ ‫ئەو ئەفس���ەرە بۆ دەربڕینی س���ۆز و خۆشەویستی‬ ‫خ���ۆی ب���ۆ كچەكە دەس���كە گوڵێك ب���ە دیاری بۆ‬ ‫دەب���ات بەاڵم ل���ەوە ب���ێ ئاگایە كە مارێ���ك لەناو‬ ‫دەسكە گوڵەكە خۆی حەشارداوە بەمەش پێشبینی‬ ‫فاڵگرەوەكە بەدی دێ���ت و دیمەنە مەرگئامێزەكانی‬ ‫ئەو چارەنووس���ە رەش���ە یەك بەدوای یەكدا دێن و‬ ‫كچی ئیمپراتۆر جوانەمەرگ دەبێ‪.‬‬ ‫ئەفس���انەكانی ئ���ەو ت���اوەرە كۆتایی���ان نای���ەت‪،‬‬ ‫ئەفس���انەیەكی دیكەی بێزەنتی ب���اس لەوە دەكات‬ ‫كە گەنجێك بەناوی (لیندرا) عاش���قی كچێك دەبێ‬ ‫كە ل���ەو ت���اوەرە دەژی‪ ،‬لەبەر ئ���ەوەی ئەڤینداری‬ ‫سەختی و كۆس���پ و تەگەرەكانی ناناسێ‪ ،‬شەوانە‬

‫بە مەلەوانی لە كەنارەكەوە بەرەو تاوەرەكە دەچوو‪،‬‬ ‫خۆشەویستەكەشی لەسەر تاوەرەكە ئاگری دەكردەوە‬ ‫تا ببێتە نیش���انەیەك كە كوڕە خۆشەویستەكەی بە‬ ‫ئاراستەیەكی راس���ت بەرەو تاوەرەكە بێت‪ ،‬كچەكە‬ ‫بە پەلە ل���ە تاوەرەكە دەهاتە خوارەوە تا چاوی بە‬ ‫خۆشەویستەكەی بكەوێ‪ ،‬بەاڵم لە شەوێكی باراناوی‬ ‫و كڕێوەدا تا بەیانی هەر چاوەڕێی خۆشەویستەكەی‬ ‫دەكات و نازان���ێ كە باران ئاگرەكەی كوژاندۆتەوە و‬ ‫بەم���ەش كوڕە رێگەی تاوەرەكەی لێ ون دەبێ و لە‬ ‫تەنگەی بۆسفۆر ون دەبێ و دەخنكێ‪ ،‬دوای ئەوەی‬ ‫بەو كارەس���اتە دەزانێ ئەویش لە تاوان خۆی فڕێ‬ ‫دەداتە ن���او دەربەندەكە و نای���ەوێ ئێش و ئازاری‬ ‫داب���ڕان و جیابوونەوە بكێش���ێ و ماڵئاوایی لە ژیان‬ ‫دەكات‪.‬‬ ‫ئەفسانە عوسمانییەكە‬ ‫كاتێك س���وڵتان محەمەد ئەلفاتیح توانی شوراكانی‬ ‫ش���اری ئەس���تەنبوڵ ببەزێن���ێ و ئ���ازادی بكات‪،‬‬ ‫س���ەرلەنوێ ژیان بۆ تەواوی شارەكە و پێكهاتەكانی‬ ‫گەاڕی���ەوە‪ ،‬بەتایبەتی���ش بۆ ت���اوەری كچەكان كە‬ ‫ئەركەكەی لە تاوەرێكی بەرگریكردن گۆڕا بۆ تاوەری‬ ‫چاودێریكردن‪ .‬ئەفس���انە عوس���مانییەكە باس لەوە‬ ‫دەكات كە والی ناسراو (ئەولیا چەلەبی) تاوەرەكەی‬ ‫كردە شوێنێك بۆ سۆفیگەری و خوداپەرستن‪ ،‬بۆیە‬ ‫دەب���وو رۆژانە بچێتە كۆش���كی س���وڵتان تا وانەی‬ ‫فێرب���كات‪ ،‬لەبەر ئەوە كاتێك ل���ە تاوەرەكە دەهاتە‬ ‫دەرەوە عەبایەكەی لەسەر ئاوی دەریاكە رادەخست‬ ‫و دادەنیشت تا دەگەیش���تە كۆشكی شاهانە‪ ،‬دوای‬ ‫ئەوەی ئەركەكەی جێبەجێ دەكرد بە هەمان ش���ێوە‬ ‫دەگەڕایەوە تاوەرەكە‪.‬‬ ‫بایەخی تاوەرەكە لەالی عوسمانییەكان‬ ‫سوڵتانە عوسمانییەكان بایەخێكی زۆریان بە تاوەری‬ ‫كچەكان داوە‪ ،‬لەس����ەردەمی زێڕینی س����ەڵتەنەت لە‬ ‫س����ااڵنی ‪ 1726-1725‬سوڵتان ناڤش����ەهیلری دامات‬ ‫ئیبراهیم پاش����ا بەبێ ئەوەی لەنرخ����ە مێژوویەكەی‬ ‫ك����ەم بكات����ەوە رەونەقێك����ی دیكەی ب����ە تاوەرەكە‬ ‫بەخش����ی‪ ،‬شوێنێكی بۆ دانیشتن و حەوانەوە بنیاتنا‪،‬‬ ‫لەگۆش����ەیەكی دیك����ەی تاوەرەك����ەش قوبەیەكی لە‬ ‫مادەی رەساسی دروس����تكرد‪ ،‬بایەخپێدانی دەوڵەتی‬ ‫عوس����مانی بەو تاوەرە لەگ����ەڵ بارودۆخی تاوەرەكە‬ ‫راستەوانە دەگونجا‪ ،‬هەر بەشێكی تاوەرەكە ئەگەر بە‬ ‫كاریگەری زەمەن و سروش����ت تێكچووبا ئەوا یەكسەر‬ ‫دەس����ت بە نۆژەنكردنەوەی دەك����را‪ ،‬هەندێ جاریش‬ ‫لەگ����ەڵ نۆژەنكردنەوەكە فراوانتری����ش دەكرا‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫زیادبوون����ی تاوەرەكە ژم����ارەی میوانەكانیش زیادی‬

‫دەكرد‪ ،‬لە ساڵی ‪ 1830‬كاتێك نەخۆشی (كولیرا) لە‬ ‫سنووری دەوڵەتی عوس����مانی باڵوبۆوە تاوەرەكە كرا‬ ‫بە نەخۆشخانەیەك بۆ تووش����بووانی ئەو پەتایە‪ .‬لە‬ ‫كۆتاییەكانی سەردەمی دەوڵەتی عوسمانی تاوەرەكە‬ ‫وەكو س����ەردەمانی جاران ب����ووە قەاڵیەكی بچوك تا‬ ‫پارێزگاری لە نرخ����ە مێژووەكەی بكرێت‪ ،‬لە كاتێكدا‬ ‫چارەنووس����ی دەوڵەتی عوس����مانی هەڵوەشانەوە و‬ ‫نەم����ان بوو‪ ،‬بەاڵم چارەنووس����ی تاوەرەكە مانەوە و‬ ‫بەردەوام كردن بوو‪.‬‬ ‫لەسەردەمی كۆماری توركیاش تاوەرەكە تەنیا وەكو‬ ‫منارەیەك����ی دەریایی بەكار دەهات‪ ،‬لەس����اڵی ‪1964‬‬ ‫وەكو ناوچەیەكی س����ەربازی خرایە ژێر دەس����ەاڵتی‬ ‫هێ����زی دەریای����ی توركیا وەكو رادارێ����ك دژ بە مینە‬ ‫دەریاییەكان بەكار دەهات‪.‬‬ ‫ل����ە س����اڵی ‪ 1982‬تاوەرەك����ە س����ەرلەنوێ بۆ كاری‬ ‫دەریاوانی مەدەنی خرایەوەگەڕ‪ ،‬لە ساڵی ‪ 1992‬وەكو‬ ‫كۆگایەك بۆ كەلوپەلەكان����ی رادار بەكارهێنرا‪ ،‬دواتر‬ ‫وەكو وێرانەیەكی لێهات‪.‬‬ ‫شێوەی ئێستای تاوەرەكە‬ ‫تاوەری كچەكان لەسەردەمی سوڵتان مەحمودی دووەم‬ ‫لە سااڵنی ‪ 1839 -1808‬شێوەی ئێستای وەرگرتووە‪،‬‬ ‫ئەوكاتە س����وڵتان بڕیاریدا نۆژەن بكرێتەوە و هەندێ‬ ‫گۆڕانكاریشی تێدا ئەنجامدرا‪ ،‬بەتایبەتیش لە دەرگای‬ ‫چوونەژوورەوە‪ ،‬لە ساڵی ‪ 1943‬چاكسازی بەرفراوان لە‬ ‫تاوەرەكە و دەروبەری ئەنجامدرا‪ .‬دیوارەكانی بە دوو‬ ‫چینی چیمەنتۆ بەهێزتر كران‪ ،‬هەروەها قوبەكەشی بە‬ ‫دارێكی تایبەت داپۆش����را‪ ،‬هەروەها رووی دەرەوەشی‬ ‫بە چینێكی چیمەنتۆ بەهێزتر كرا‪.‬‬ ‫سەردەمی زێڕینی تاوەرەكە‬ ‫ئێس����تاكە دوای نۆژەنكردن����ەوەی تاوەرەك����ە و‬ ‫دروس����تكردنی چێش����تخانەیەك و گازینۆی����ەك بۆتە‬ ‫ش����وێنێكی گەش����تیاری و بە هەزاران گەشتیار رووی‬ ‫تێدەك����ەن‪ ،‬ت����اوەری كچەكان لەوەتەی ‪ 2500‬س����اڵ‬ ‫لەمەوب����ەر دروس����تكراوە توانیویەت����ی بەرەن����گاری‬ ‫مرۆڤ و س����ەردەمەكان ب����كات‪ ،‬هەروەها توانیویەتی‬ ‫وەكو منارەیەك����ی رووناك رێگەی تارێكی ش����ەوانی‬ ‫كەشتییەكان رووناك بكاتەوەو بەرەو ئاراستەی راست‬ ‫رێنوێنیان بكات‪ ،‬راس����تە تاوەرەكە لە ئاوی دەریای‬ ‫رەش جیابۆتەوە و پش����تی تێكردووە‪ ،‬بەاڵم لەئاست‬ ‫دی����اردە سروش����تییەكانی وەك بوومەلەرزە‪ ،‬گەرمای‬ ‫هاوین و سەرمای زستان توانیویەتی بەرگری لە خۆی‬ ‫بكات و چیرۆكەكانی بۆ نەوەكانی داهاتوو بگێڕێتەوە‬ ‫و ببێتە سیمبۆلێكی زیندووی شاری ئیستانبوڵ‪.‬‬ ‫بە پێنووسی‪ :‬سەماكلش‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪69‬‬


‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫خانمە ئەكتەری بەناوبانگی توركیا توبا بويوك ئوستون بۆ توركیاناسی‪:‬‬

‫من بۆ نواندن لەدایك بوومە‬ ‫توبا بویوك ئوستون‪ ،‬خانمە ئەكتەرێكە كە لە توركیا و رۆژهەاڵتی ناوەڕاست ناسراوە‪ .‬لەم دیدارەدا‬ ‫لەگەڵ ئەو كچە ئەكتەرە‪ ،‬گفتوگۆمان لەسەر ژیانی هونەری و ئاسایی ئەو كردووە‪.‬‬

‫سازدانی‪ :‬ئایشە ئۆرەر‪ -‬ئیستانبوڵ‬

‫‪70‬‬

‫خانم����ە ئەكتەری تورك توبا بویوك ئوس����تون‪ ،‬ڕوخس����ارێكی‬ ‫هونەری س����یحرئامێز و سەرنجڕاكێش����ی هەیە‪ ،‬بە رووخسارە‬ ‫شیرین و جوانەكەیەوە توانیویەتی بچێتە نێودڵی ملیۆنان كەس‬ ‫لەبینەرانی واڵتانی ڕۆژهەاڵتی ناوین‪.‬‬ ‫توبا لە‪5‬ی تەمموزی ‪ 1982‬لەش����اری ئیستانبوڵ لەدایكبووە‪،‬‬ ‫بورجەكەی ش����ێرپەنجە‪-‬یە‪ ،‬ئەوەن����دەی توركیا‪ ،‬لە دەرەوەش‬ ‫ناس����راوە‪ .‬ئەوەندەی لە تەلەڤزی����ۆن دەیبینین‪ ،‬ئەوەندەش لە‬ ‫س����ینەما دەردەكەوێت‪ .‬ئەو ئەكت����ەرە كە نەك هەر لە توركیا‪،‬‬ ‫بەڵكو لە تەواوی رۆژهەاڵتی ناوەڕاست هەوادارێكی زۆری هەیە‬ ‫و بەم دواییانە‪ ،‬لە زنجیرەی گۆنول چەلەن هاتە س����ەر شاشە‪.‬‬ ‫خۆش����ی وێڕای ئەوەی كە ئاگاداری ئ����ەو الیەنگرە زۆرەیەتی‪،‬‬ ‫دەڵێ‪« :‬ل����ە واڵتە عەرەبییەكان‪ ،‬ناتوانم بەس����ەر ش����ەقامدا‬ ‫بڕۆم»‪.‬‬ ‫ئەو كەس����ێكە كە بە هۆی زۆریی كارەكانی‪ ،‬ناتوانێ س����ەیری‬ ‫تەلەڤزی����ۆن و زنجیرەكان بكات‪ .‬یەك����ەم جار لەگەڵ زنجیرەی‬ ‫«پلەی س����وڵتان» هاتە سەر شاش����ە‪ .‬پێی خۆش نییە خۆی‬ ‫هەڵبكێشێت و سەری لەو ماڵپەڕانەی لە بارەی ئەو كراونەتەوە‪،‬‬ ‫س����وڕماوە‪ .‬لە بارەی دەستپێكردنی ژیانی ئەكتەرییەوە دەڵێ‪:‬‬ ‫«زۆر لە ئیشێكی خۆش ناچێت‪ ،‬بەاڵم دەمەوێ تاقی بكەمەوە»‪،‬‬ ‫بەم ش����ێوەیە دەستم پێ كرد و دواتر لەگەڵ تێپەڕبوونی كات‪،‬‬ ‫عاشقی كارەكەم بووم‪.‬‬ ‫ئەو دەڵێ‪« :‬هەنگاو بە هەنگاو ناس����رام‪ .‬ناتوانم بڵێم زۆر سانا‬ ‫بوو‪ ،‬بەاڵم پێموایە هەتا ئەو كاتەی خۆشەویستیم بۆ كارەكەم‬

‫بەردەوام بێت‪ ،‬دەبێ فێر بم لەگەڵی بژیم»‪.‬‬ ‫دەربارەی خۆشەویس����تی و دڵسۆزی بۆ كارە هونەرییەكانییەوە‪،‬‬ ‫دەڵێ‪« :‬كەم كەس هەیە پڕۆژەی دواڕۆژی دوور و درێژ بۆ خۆی‬ ‫دابڕێژێ‪ ،‬بەاڵم من كارەكەی خۆمم زۆر خۆش دەوێ و بەردەوام‬ ‫هەوڵ����ی بۆ دەدەم ب����ۆ ئەوەی لەڕێڕەوی هون����ەری خۆمدا زیاتر‬ ‫سەركەوتوو بم و ببمە خاوەن داهێنانی تازە»‪.‬‬ ‫نهێنی سەركەوتنیش����ی لەنێوەندی هون����ەری بە پلەی یەكەم بۆ‬ ‫كاری خودا دەگەڕێنێتەوە‪ ،‬پاش����ان پاڵپش����تی و خۆشەویستی‬ ‫جەماوەرەكەی و ئینجا هاوكاری دایكی و هاندانی مامۆستاكانی‪.‬‬ ‫جێی باس����ە‪ ،‬توبا زۆر بە كەس����ایەتی ئەس����تێرەی س����ینەمایی‬ ‫ئەمریكی ئەنجیال ژولی سەرسامە و دەڵێ‪« :‬بەپێشەنگی هونەری‬ ‫خۆمی دەزانم»‪.‬‬ ‫ئەو كچ����ە هونەرمەندە كە لەنێو واڵتانی رۆژهەاڵتی ناوەڕاس����ت‬ ‫بە (لەمیس) و (عاس����ی) ناسراوە‪ ،‬س����ەركەوتن و ناوبانگی بۆ‬ ‫ئ����ەو دراما دۆب��ل�اژ كراوانە دەگەڕێتەوە ك����ە كراونەتە كوردی و‬ ‫عەرەبی و زمانە بیانییەكانی دیكە‪ ،‬لەمبارەیەوە دەڵێ‪« :‬كاتێك‬ ‫دەس����تمان بە وێنەگرتنی دراما كرد قەت نەمدەزانی كە بۆ زمانە‬ ‫بیانیی����ەكان دۆبالژ دەكرێ‪ ،‬بەتایبەتی����ش كاتێك زانیم بینەرانی‬ ‫واڵتانی رۆژهەاڵتی ناوەڕاس����ت و واڵتە عەرەبیەكان زۆر پەرۆشن‬ ‫بۆ بەدواداچوون و س����ەیركردنی درامای (س����ااڵنی لەدەستچوو)‬ ‫و ئەوانی تر‪ ،‬هەس����تم بە كامەران����ی كرد‪ ،‬چونكە لەم ڕێگایە بە‬ ‫واڵتانی دەوروبەریشم ئاشنا بووم»‪.‬‬ ‫توبا لەزۆربەی زنجیرە دراماكانیدا پتر رۆڵی رۆمانس����ی دەبینێ‪،‬‬

‫‪71‬‬


‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫پێشتر لەمبارەیەوە گوتبووی‪ ،‬كە ئەگەرچی ئەو بەسروشتی خۆی‬ ‫بەردەوام بیر لەخۆشەویس����تی ناكاتەوە‪ ،‬بەاڵم لەگەڵ ئەوەش����دا‬ ‫حەز دەكا بكەوێتە داوی خۆشەویس����تییەوە و لەگەڵ حاڵەتەكانیدا‬ ‫بژی����ت‪ ،‬هەروا حەزیش ناكات هەموو هەس����ت و ه����زری خۆی بۆ‬ ‫كەس����ی بەرامبەری دەرببڕێ‪ ،‬ب����ەاڵم وەك خۆی دەڵێ‪« :‬من زۆر‬ ‫رۆمانس����یم‪ ،‬كە خۆشەویستیم كرد‪ ،‬وەك ش����ێتم لێدێت و هەموو‬ ‫شتێكی ناو دڵمی بۆ دەدركێنم»‪ .‬یەكەم شت لەپیاو كە سەرنجی‬ ‫توبا ڕادەكێش����ێت دەستەكانیەتی‪ ،‬بەاڵم ئەو پیاوەی الی پەسندە‬ ‫ئەو كەس����ەیە كە زۆر ڕاس����تگۆیە و خاوەن هەس����تێكی ناسك و‬ ‫هۆشیارە و دەزانی كە چۆن بایەخ بەخۆی دەدات‪.‬‬ ‫لەتایبەتمەندییەكانی توبا‪ ،‬وریا‪ ،‬ش����ەرمن‪ ،‬دەستباڵو‪ ،‬دڵسۆز و پڕ‬ ‫لەهەستە‪ ،‬بەاڵم وەك خۆی دەڵێ‪ :‬تا ئێستا بەتەواوی نەگەیشتۆتە‬ ‫ئەو كەس����ەی كە خۆی دەیەوێ هەڵیبژێرێ����ت‪« .‬بۆیە جارێ بیر‬ ‫لەش����ووكردن ناكەمەوە»‪ .‬ه����ەروەك هەموو ئەو دەنگۆیانەش����ی‬ ‫رەتك����ردەوە كە باس ل����ە بوونی پێوەندی خۆشەویس����تی لەگەڵ‬ ‫پاڵەوانی زنجیرە درامای (عاسی)‬ ‫م����وراد یڵ����درم دەكەن و‬ ‫دەڵ����ێ هیچ ش����تێك‬ ‫ئ����ەو ب����ە م����وراد‬ ‫نابەستێتەوە‪.‬‬ ‫سەبارەت بەئاستی‬ ‫هەماهەنگی لەگەڵ‬ ‫ك����وڕە ئەكتەری‬ ‫ن����ا و د ا ر ی‬ ‫تو ر كی����ا‬ ‫كیفا نت����چ‬

‫‪72‬‬

‫كولتــــــــــــــــــــــــــــووری‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫تاتلیتوگ‪ ،‬كە لەنێو واڵتانی عەرەبی و كوردس����تاندا بە (موهەنەد)‬ ‫ناس����راوە‪ ،‬دەڵێ‪« :‬لەغەیری كارە هونەرییە هاوبەش����ەكانمان هیچ‬ ‫جۆرە پ����رۆژە و هەماهەنگییەكی دیكە كۆی نەكردوینەتەوە و كاری‬ ‫چاوەڕوانكراویشمان لەبەرنامەدا نییە»‪.‬‬ ‫پێویستە بگوترێ‪ ،‬ساڵێك لەوەوبەر دوای سێ ساڵ پەیوەندی سۆزداری‬ ‫ئاگرین توبا كۆتایی بە پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ سامی سایدان‬ ‫دەرهێنەری درامای (عاس����ی) هێنا‪ ،‬لەنێو دەنگۆیەك كە دەس����تی‬ ‫بەخۆشەویستیەكی تازە كردۆتەوە لەگەڵ ئەكتەری ناسراو جانسال‬ ‫ئالجین ناسراو بە (جەمال) لەدرامای (باڵە شكاوەكان) دا‪ .‬ڕۆژنامە‬ ‫توركیەكان زۆر بە بایەخەوە ئەم هەواڵەیان لەناكاو بیس����ت‪ ،‬بەپێی‬ ‫ڕاو بۆچوونی میدیاكانی توركیا لەبارەی هۆی سەرنەكەوتنی پێوەندی‬ ‫خۆشەویستی لەگەڵ سامی سایدان و پەیویەندی خۆشەویستی تازەی‬ ‫لەگەڵ جانسال ئالجین بەتایبەتی كە لەوێنەیەكدا دەركەوتن كاتێك‬ ‫زۆر بەگەرمی دەستی یەكتری دەكوشن‪ ،‬دەڵێن «هۆی سەرنەكەوتن‬ ‫لەچیڕۆكی خۆشەویستی یەكەمی بۆ ئەوە دەگەڕێنێتەوە كە دەترسێ‬ ‫كۆتایی خۆشەویستیەكەی بەش����ووكردن بێت بە سامی سایدان كە‬ ‫ئەویش كار لەناوداریەكەی دەكات»‪.‬‬ ‫خانمی بویوك ئوس����تون لەبارەی نهێنی و س����یحری جوانیەكەیەوە‬ ‫دەڵێت‪« :‬وەك����و خۆم وا تێدەگەم جوانی ئافرەت لە زۆر ش����تەوە‬ ‫هەڵقواڵوە‪ ،‬پێموایە دەبێ هەموو ئافرەتێك بایەخ بە هزر و جەستەی‬ ‫خۆی بدات تا هەست بكا هەمیشە جوان و سەرنجڕاكێشە»‪ .‬هەروەها‬ ‫توبا تەواوی ئەو دەنگۆیانەش����ی رەتكردەوە‪ ،‬كە باس لەوە دەكەن‬ ‫نەش����تەرگەری جوانكاری بۆ ئەنجامدراوە‪ ،‬دەڵێ‪« :‬حەز دەكەم بۆ‬ ‫هەم����وو الیەكی روون بكەمەوە كە من بەسروش����تی خۆمەوە جوانم‪،‬‬ ‫تەنه����ا جارێكیان نەبێت هەن����دێ كاتێك كارێكی ڕوخس����ار توندی‬ ‫پێستی دەموچاوم بۆ كرا‪ ،‬كە ئەویش پێش ئەوەی دەست بە كاری‬ ‫نواندن بكەم‪ .‬بەاڵم ئەوەش بەنەشتەرگەری جوانكاری دانانرێ تەنها‬ ‫پۆدرەیەكی جوانكاری نەبێت»‪ .‬بۆیە جوانیەكەی ئەو لەس����ەدا سەد‬ ‫سروش����تییە و زۆر بە كەمیش ماكیاژ دەكا و بەردەوامیش هەوڵدەدا‬ ‫ڕوخساری تەڕ و پاك بێت‪ ،‬هەروەك بایەخی زۆر بە قژی دەدات‪ ،‬بە‬ ‫بەكارهێنانی ش����امپۆی (سیروم) لە (بانتین)‪ ،‬ئەو ماركە جیهانیەی‬ ‫كە س����اڵی ‪ 2007‬ئەوی هەڵبژارد ب����ۆ دیمەنێكی ڕیكالم‪ ،‬بەو پێیەی‬ ‫الی ئەو كۆمپانیایە خاوەن خەس����ڵەت و ڕوخس����ارێكی ئافرەتانەی‬ ‫سەرنجڕاكێش بوو‪.‬‬ ‫توب����ا بۆ هەڵبژاردن����ی جۆری جلوبەرگەكانی‪ ،‬تەنها پش����ت بەخۆی‬ ‫دەبەس����تێ و پەنا بۆ كەس����ی دیك����ە نابات‪ ،‬بۆ ئەم����ەش حەز لە‬ ‫دیزاینەكانی دیزاینەری فەرەنس����ی س����ۆنیا ریكیاڵ دەكات و سیمای‬ ‫جلوبەرگەكانیش����ی بێب����ەش نییە لەم چوار پارچەیە‪( :‬تیش����ێرتی‬ ‫س����پی‪ ،‬فیس����تانی درێژی گوڵدار‪ ،‬ش����ەبقە و بابوجی سەندالی بێ‬ ‫كەعب) ل����ەدەرەوەی ئەمانە‪ ،‬هیچ ج����ۆرە دیزاینێكی دیاریكراو زاڵ‬ ‫نی����ە بەس����ەر جلوبەرگەكانیدا‪ ،‬چونكە هەمووی ب����ە مەزاجی خۆی‬ ‫هەڵیاندەبژێرێت‪.‬‬ ‫ئەمەی خوارەوە كورتەی ئەو دیمانەیە‪ ،‬كە هاوكارمان ئایش����ە ئۆرەر‬ ‫لەئیستانبوڵ لەگەڵ خانمە ئەكتەر توبا بویوك ئوستون سازیداوە‪:‬‬

‫* لە واڵتانی رۆژهەاڵتی ناوەڕاس���ت زۆر ناس���راوی‪،‬‬ ‫ناس���راوبوونت لەوێ‪ ،‬هەس���تێكی چۆنت پێ‬ ‫دەبەخشێت؟‬ ‫ توركیا واڵت���ی منە‪ ،‬بەاڵم لە واڵتانی‬‫رۆژهەاڵتی ناوین‪ ،‬ئەكتەرێكی بیانیم‪.‬‬ ‫بۆیە هەس���تی خەڵكی���ش جیاوازە‪.‬‬ ‫بینەرەكان���م لێرە ه���ەر كات رەنگە‬ ‫لە ك���ۆاڵن و ش���ەقامەكان بمبینن‪،‬‬ ‫بەاڵم لەو شارانەی ئەوێ كە سەردانم‬ ‫كردن‪ ،‬تەنیا دەتوانم س���ێ چوار رۆژ‬ ‫بمێنمەوە‪ .‬كاتێك دەمبینن‪ ،‬زۆر زیاتر‬ ‫هەستی خۆیان دەردەبڕن‪...‬‬ ‫* ژیانی منداڵیت چۆن بوو؟‬ ‫ لە ئیس���تانبول لەدایك بووم‪.‬‬‫ژیان���ی منداڵیم زۆر خۆش بوو‪.‬‬ ‫نێوان���م لەگەڵ كتێ���ب زۆر لە‬ ‫ئێستا باش���تر بوو‪ .‬مرۆڤێك‬ ‫بووم ك���ە زۆر ب���ە كەمی‬ ‫دەچووم���ە دەرەوە‪ .‬كەم‬ ‫خەڵكم دەبینی‪.‬‬ ‫* چۆن بڕیارت دا ببیتە‬ ‫ئەكتەر؟‬ ‫ هون���ەر ب���ەردەوام‬‫ل���ە ژیانم���دا ب���وو‪ .‬لە‬ ‫زۆر‬ ‫بنەماڵەكەم���دا‬ ‫هونەرمەند هەبوون‪ ،‬باوكم‬ ‫نیگاركێش بوو‪ ،‬لە بنەماڵەی‬ ‫ئێمەدا‪ ،‬هەموو كەس كارەكانی‬ ‫وەك هونەرێك بەڕێوە دەبات‪.‬‬ ‫هەرگی���ز بی���رم لە ب���وون بە‬ ‫ئەكتەر نەكردەوە‪ .‬دەمویس���ت‬ ‫هەموو شتێك تاقی بكەمەوە و‬ ‫ببم بە هەر شتێك‪ .‬بەڵكو لەبەر‬ ‫ئەمەش بووم بە ئەكتەر! دەزانم‬ ‫كە بە هۆی ئەو پەروەردەیەی‬ ‫ل���ە زانكۆ وەرمگ���رت‪ ،‬فێری‬ ‫خوێندنەوەی س���یناریۆ‪،‬‬ ‫تاوتوێكردن���ی‪ ،‬هونەری‬ ‫نووس���ینی درام���ا و‬ ‫دەرهێن���ەری بووم‪.‬‬ ‫ئێس���تا ل���ە كاتی‬ ‫ئەكتەریمدا‪ ،‬زۆر‬ ‫یارمەتیی لەوانە‬ ‫وەردەگرم‪.‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫>>>‬

‫لە واڵتە‬ ‫عەرەبییەكان‪،‬‬ ‫ناتوانم بەسەر‬ ‫شەقامدا بڕۆم‬

‫‪73‬‬


‫ؤ دهـــــــــــــــــــــــــــونةری‬ ‫ســــــــــــــــــــــــــيـــــــــــــــــــــة‬ ‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫ســــــــــــــــــــــــــيـــــــــــــــــــــة‬ ‫ؤ د‬ ‫هـــــــــــــــــــــــــــونةری‬ ‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫هەر جارەی فیلمێك‬

‫سیروان رەحیم‬

‫‪74‬‬

‫ئاخ‬

‫خۆشەویستی بێ سنووری مرۆڤ بۆ خاك‬

‫كازم ئۆز (‪-1973‬دەرسیم) هەرچەندە لە زانستگەی «یڵدز‬ ‫تەكنیك» لە ش������اری ئیس������تانبوڵ خوێندنی تەواو كردووە و‬ ‫ب������ووە بە ئەندازیاری بیناس������از‪ ،‬ب������ەاڵم هەرگیز ئەو كارەی‬ ‫نەكردووە‪ .‬ئەو سیناریست و دەرهێنەری سینەمایە‪ .‬هەر بەو‬ ‫ش������ێوەی دەستی پێكردووە و بەو شێوەیەیش بەردەوامە‪ .‬جگە‬ ‫لە خاك چەندین فیلمی تری دەرهێناوە‪ .‬فۆتۆگراف‪ ،‬باهۆز‪،‬‬ ‫شەوەخان لە كارەكانی دواتری ئەم دەرهێنەرەن‪.‬‬ ‫كازم لەو نەوە كوردەیە لە باكور كە لە س������ەرەتای نەوەدەكانی‬ ‫سەدەی بیستدا بە هەموو ش������ێوەیەك رووبەڕووی هەڵمەتی‬ ‫ئاسیمیالسیۆنی كوردان لە الیەن كۆماری توركیاوە بوونەوە‪.‬‬ ‫ئ������ەو و هاوڕێكانی لە بن س������ەیوانی ناوەندی رۆش������نبیری‬ ‫میزۆپۆتامیا‪ -‬ئیس������تانبوڵ گەش������ەیان كرد و هاتنە دەرێ‪.‬‬ ‫ناوەندێ������ك لە هەلومەرجی س������ەختی كاركردندا لە ش������اری‬ ‫ئیس������تانبوڵ كاری گەورەیان بۆ كولت������ور و زمانی كوردی‬ ‫كرد‪ .‬كارگەلێك شایستەی باس بن‪.‬‬ ‫كازم ئۆز لەو ناوەندە ناوبراوەوە دەس������تی بە كاری س������ینەما‬ ‫كرد و یەكەم فیلمی كە ئێس������تا ئێمە قسەی لەسەر دەكەین‬ ‫بەرهەمی ئەو ناوەندە بوو‪.‬‬ ‫كورتە فیلمی ئاخ یەكەمی������ن بەرهەمی كازم ئۆز بوو وەكو‬ ‫سیناریس������ت و دەرهێنەرێك‪ .‬بەرهەمێك یەكەمین ئەزموونە‪،‬‬ ‫ب������ەاڵم لە فێس������تیڤاڵێكی گرن������گ و ب������ە نێوبانگی وەكو‬ ‫فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی میالنۆ‪-‬ئیتالیا دا‪ ،‬خەاڵتی باشترین‬ ‫كورتە فیلم وەدەست دەخات‪.‬‬ ‫كورتە فیلمی ئاخ باس لە خۆشەویستی پیرەمێردێك دەكات‬ ‫بۆ گوندەكەی‪ .‬پاش ئەوەی گوندەكەیان لە الیەن لەش������كری‬ ‫توركی������اوە وێران دەكرێت و خەڵكەكەی دێبەدەر دەكرێن‪ ،‬تاكە‬ ‫كەس������ێك ئەو گوندە بە جێ ناهێڵێت ئەو پیاوە‪ ،‬پیاوێك ئێمە‬ ‫لە فیلمەكەدا هەرگیز ناوی نابیستین و نازانین ناوی چییە‪.‬‬ ‫ئەو ناو نەزانینە رەهەندێكی تایبەتی بە كارەكە بەخش������یوە‪.‬‬ ‫ب������ە جۆرێك ئەو مرۆڤە بووە بە مین������اك بۆ هەموو خەڵكی‬ ‫دەربەدەری ئەو ئاواییە‪ .‬ئاواییەك لە درێژەی فیلمەكەدا جگە‬ ‫لە خەیاڵ و یادگاری ئەو پیاوەدا‪ ،‬ئتیر لە هیچ ش������وێنێكیدا‬ ‫ژیان بەدی ناكرێت‪.‬‬ ‫فیلمەك������ە لە چەند رس������تەیەكی كەم بترازێ������ت‪ ،‬ئیتر هیچ‬ ‫دیالۆگێك������ی تێدا نییە‪ ،‬بەاڵم ب������ە درێژایی كاتەكە وێنەی‬ ‫نایاب و سەرس������امكار بە ش������ێوەیەكی تایبەت بینەر لەگەڵ‬ ‫رووداوەكاندا دەبەن‪.‬‬ ‫جگە ل������ەوەی دیمەنەكان گوندێكی پ������اش وێرانكردن و بێ‬ ‫مرۆڤ و بێ گیاندار دەخەن������ە بەردیدە‪ ،‬هەروەها لە بواری‬ ‫بینین و یادگاری پاڵەوانەكەوە‪ ،‬واتە لە دیدی پیرەمێردەكەوە‪،‬‬ ‫راب������ردووی گوندەكە و خەڵك و جڤاتی ئەو ئاواییە پێش������ان‬ ‫دەدەن‪ .‬لە روانگەی هاتوچۆی گرنگ و سەرنجڕاكێش������ی‬ ‫كامێ������راوە‪ ،‬شانبەش������انی هاتوچۆی ئەو پیرەمێ������ردە بە ناو‬ ‫ئاواییەكی وێرانەدا زۆر الیەنی پڕ مەرگەس������اتی وێرانەبوون‬ ‫دەبینی������ن‪ .‬وێرانەبوونێك زۆر جار نازانی������ن كە ئەو پیرەمێردە‬

‫ناوی فیلم‪:‬‬ ‫ئاخ*‬ ‫سیناریۆ‪:‬‬ ‫كازم ئۆز‬ ‫بەرهەمێنەر‪:‬‬ ‫بەشی سینەما لە‬ ‫ناوەندی رۆشنبیری‬ ‫میزۆپۆتامیا‪-‬‬ ‫ئیستانبوڵ‬ ‫دەرهێنان‪:‬‬ ‫كازم ئۆز‬ ‫موزیك‪:‬‬ ‫بەشی موزیك لە‬ ‫ناوەندی رۆشنبیری‬ ‫میزۆپۆتامیا‪-‬‬ ‫ئیستانبوڵ‬ ‫جۆری فیلم‪:‬‬ ‫دراما‪ /‬كورتە فیلم‬ ‫وێنەگرتن‪:‬‬ ‫توركیا (‪)1998‬‬ ‫‪ 29‬خولەك‪ 35 ،‬ملم‪،‬‬ ‫رەنگاورەنگ‬ ‫زمان‪:‬‬ ‫كوردی‪ /‬توركی‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫باوەڕ بە چاوەكانی خۆی ناكات كاتێك ئەو دیمەنانە دەبینێت‬ ‫یاخود لە سۆنگەی وێرانكردنی زێدی خۆشەویستیدا تووشی‬ ‫جۆرێك لە تاسان و ش������ۆك هاتووە و هیچ وشەیەكی لە دەم‬ ‫دەرناچێت‪.‬‬ ‫جوانترین دیمەنی ئەو گەڕانە بە نێو خەڵكی ئاوایی و جڤاتی‬ ‫گوندەكەدا كە دەرهێنەر س������ازی كردووە‪ ،‬دیمەنی سەردانی‬ ‫پیرەمێردە بۆ نێو جڤاكی الوكبێژان و سازژەنان‪ .‬دەبینین كاتێك‬ ‫لە چوونە ژوورەوەی پیرەمێرددا هەموو لەبەری هەڵدەس������ت‪،‬‬ ‫بەاڵم لە ئاوڕدانەوە و گەڕانەوەیدا‪ ،‬كەسێك لەوێ نابیندرێت‪،‬‬ ‫بەڵكو سازی شكاو دەبیندرێت لە بن پۆستاڵی سەربازەكاندا‪.‬‬ ‫ئەم دیمەنە یەكێكە لە دیمەنە سەرس������امكارەكانی فیلمەكە و‬ ‫بە شێوەیەكی نایاب بەرهەم هێندراوە‪.‬‬ ‫پیرەمێرد كە ل������ە ئاوایی ماوەتەوە تەنها ب������اڵ نییە‪ .‬بەڵكو‬ ‫س������ەگەكەی لەگەڵ دایە‪ .‬ئەو سەگە یاوەری ئەو مرۆڤەیە‬ ‫و ه������اوكات هێمای وەفاداری گیان������داران دەگەینێت‪ .‬بەاڵم‬ ‫چارەنووسی ئەو س������ەگە چارەنووسێكە غەمگین‪ .‬داخێكی‬ ‫ت������رە و دەكرێتە جەرگی ئەو پیرەمێ������ردەوە‪ .‬رۆژێك پیاوانی‬ ‫رژێم دەڕژێنە گوندی چ������ۆڵ و وێرانەوە‪ ،‬بە بەرچاوی ئەو‬ ‫پیرەمێردەوە ئەو سەگە گوللەباران دەكەن و دەیكوژن‪.‬‬ ‫كوشتنی ئەو سەگە بۆ پیرەمێرد غەمێكی تر و حەسرەتێكی‬ ‫گەورەی������ە‪ .‬چ دیمەنێكی كاریگەرە كاتێ������ك دەبینین لە بن‬ ‫س������ایەی دارێكدا پیرەمێرد گۆڕ بۆ سەگەكەی لێدەدات‪ ،‬بە‬ ‫دیارە الشەی سەگەكەیەوە دۆشداماوە و لە دوورەوە تەماشای‬ ‫یادگاریی هەڵوەریو‪ ،‬تەماش������ای زێ������دی وێران و رەنجی بە‬ ‫باچوو دەكات‪.‬‬ ‫كازم وەكو دەرهێنەرێك‪ ،‬كارێكی س������ینەمایی نایابی س������از‬ ‫كردووە‪ .‬كارێك لە ئاس������تی هونەریدا نزیكەی سی خەاڵتی‬ ‫لە فێس������تیڤاڵە جۆربەرجۆرەكانی ئەوروپادا وەدەست خستووە‪.‬‬ ‫بێگومان وەدەستخس������تنی هەموو ئەو خەاڵتانە سەلمێنەری‬ ‫ئەوەن فیلمی ئاخ لە ئاستی هونەریدا‪ ،‬بەرهەمێكی نایاب و‬ ‫شایستەی بینینە‪.‬‬ ‫سەرباری ئاستی هونەری بااڵ‪ ،‬فیلمەكە تیشك دەخاتە سەر‬ ‫قۆناغێكی ترس������ناكی ژیانی كورد لە باكوری كوردستان‪.‬‬ ‫قۆناغی تواندنەوە ی كولتور و وێرانكردنی ژێرخان و وزەی‬ ‫ئاب������وری ك������ورد‪ .‬بەرهەمەكە باس ل������ە چۆڵكردنی هەموو‬ ‫گوندەكانی ئەو بەش������ەی كوردستان و وێرانكردنیان لە الیەن‬ ‫سوپای توركیاوە دەكات‪ ،‬لە نەوەدەكانی سەدەی رابردوودا‪.‬‬ ‫هەروەها باس������كردن لە خۆشەویس������تی مرۆڤ بۆ خاك لەم‬ ‫فیلمەكە بە ش������ێوەیەكی تایبەت خراوەتە روو‪ .‬بێدەنگی و بێ‬ ‫دیالۆگی باشتر ئەو خۆشەویس������تییە دەردەبڕێت‪ .‬دەربڕێنێك‬ ‫گەورەیی و خۆشەویستی ئەو ئەڤینەمان باشتر بۆ دەردەخات‪،‬‬ ‫ئەڤین بەرانبەر بە زێد و خاك كە ئەوەندە گەورەیە بە وش������ە‬ ‫باسی لێ ناكرێت‪.‬‬ ‫* بە كرمانجی ژووروو بە خاك دەڵێن‪ :‬ئاخ‪.‬‬

‫‪75‬‬


‫كــــــــــــتـــــــــيـــَب‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫كــــــــــــتـــــــــيـــَب‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫رانانـــــــــــــــــــــــی كتێب‬

‫مۆزەخانەی پاكیزەیی‬

‫‪‬‬

‫خوێندنەوەی لە الیەن كێڤین بورك‬

‫بە نس���بەت منەوە تەواوی ش���تەكە ل���ە ‪2010/2/9‬‬ ‫دەس���تیپێكرد كاتێ���ك ب���ە ڕێك���ەوت چ���اوم ب���ە‬ ‫«مۆزەخانەی بێ گوناه���ی» كەوت لەو كتێبخانەی‬ ‫ب���ەردەوام س���ەردانی دەك���ەم‪( .‬كتێبەك���ە لەگەڵ‬ ‫ڕۆمانەكانی تر لەسەر ڕەفەكاندا نەبوو بەاڵم بەهۆی‬ ‫ئەو ناوبانگیەی ئۆرهان پاموك هەیەتی‪ ،‬كتێبەكە لە‬ ‫بەری پێشەوەی كتێبخانەكەدا نمایش كرابوو‪ .‬هەروا‬ ‫بە خێرایی چاوێكم پێداخشاند‪ .‬ئێستا كاتێك سەیری‬ ‫دەكەم‪ ،‬بێگوناهیی من لەو كاتەدا هاوشێوەی مەزاجی‬ ‫قارەمان���ی ڕۆمانەكەیە كاتێ���ك دەچێتە ناو بوتیكی‬

‫‪76‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫ئا‪ :‬توركیاناسی‬

‫ش���انزەلیزێ (‪ )Sanzelize Boutique‬ل���ە‬ ‫ڕۆژێكی چارەنووسس���ازی وەك ‪ .1975/4/28‬هیچ‬ ‫یەكێكیشمان نازانین چی تێدا دەدۆزینەوە‪.‬‬ ‫س���ەرەتاكەی زۆر خۆش بوو‪ ،‬بەتایبەتی س���ەبارەت‬ ‫بەوەی كە من و نووس���ەر هەمان بۆچوونمان هەبوو‬ ‫لەبارەی نائەخاڵقیی مرۆڤ‪ .‬بەاڵم لەگەڵ زیادبوونی‬ ‫ترس و نیگەرانیەكانم‪ ،‬بۆچوونەكانم دژی چیرۆكەكە‬ ‫بە سەدان شێوە بەرەو زیادبوون چوون‪ .‬بۆچی كەمال‬ ‫درەنگی بەس���ەردا نەهات تاوەكو نەگات بەو كاتە؟‬ ‫كاتێك بەش���ە س���ەرەكیەكەم تەواو كرد‪ ،‬ئاهەنگی‬ ‫مارەكردنەك���ە‪ ،‬زۆر بە بێزەوە كتێبەك���ەم فڕێدایە‬ ‫س���ەر زەوی و بەڵێنم دا ڕاس���تەوخۆ بیگەڕێنمەوە‬ ‫كتێبخانەكە‪.‬‬ ‫دواتر بەهۆی ئەو ترس و ش���ەرمەی كە هەمە‪ ،‬بۆم‬ ‫دەرك���ەوت كە نەخوێندن���ەوەی كتێبێ���ك زیاتر لە‬ ‫خوێندن���ەوەی كتێبەكە ئ���ازارم دەدا‪« .‬نائەخاڵقیی‬ ‫مرۆڤایەت���ی» یەكەم بۆ بێ هەس���تیەكی ڕازهەڵگر‬ ‫گۆڕاب���وو‪ .‬ل���ە بۆچوون���ی دڵخۆش���كردنی خۆم لە‬ ‫ش���وێنێكی تر نائومێد بووم‪ .‬ل���ە چەند خولەكێكدا‬ ‫گەڕام���ەوە س���ەر كتێبەكە و وەك ش���ێتێك نەوەد‬ ‫الپەڕەی ترم خوێندەوە‪ ،‬خوازیاربووم بزانم كەی ئەو‬ ‫دوو عاشقە دووبارە یەكدەگرنەوە‪.‬‬ ‫لەگەڵ ئاشكرابوونی وەاڵمی ئەو پرسیارە (لە الپەڕە‬ ‫‪ 324‬دا) دووبارە هۆش���م لەدەس���تدایەوە‪ .‬جارێكی‬ ‫تری���ش بەڵێنم بەخۆمدا دەس���ت ل���ە خوێندنەوەی‬ ‫كتێبەك���ە هەڵگرم بەاڵم هیچ س���وودێكی نەبوو‪ .‬لە‬ ‫خووە خەمباریەكەمدا كەمال‪-‬م بە هەموو شێوەیەك‬ ‫دەهێنای���ە پێش چاو‪ .‬لە تەوالێت و ش���ەقامەكان و‬ ‫بەرزكەرەوەكاندا لە خوێندنەوەی كتێبەكە بەردەوام‬ ‫بووم‪.‬‬ ‫لە ‪ 16‬ی شوبات‪ ،‬دوای هەفتەیەك لە دەستپێكردنی‬ ‫خوێندن���ەوەی كتێبەك���ە‪ ،‬بۆ یەكەم ج���ار چاوم بە‬

‫دكتۆرێكی ددان كەوت بۆ باسكردنی نەشتەرگەرییەك‬ ‫كە بەم دواییە ئەنجامم دابوو‪ .‬دكتۆرەكە كەس���ێكی‬ ‫گەن���ج بوو و خەڵكی واڵتێكی تر بوو‪ ،‬هاوش���ێوەی‬ ‫دكتۆرەكان���ی ئەمری���كا ئەویش زۆر ب���ە ئاگاییەوە‬ ‫كارەكانی ئەنجام دەدا‪ .‬س���ووربوو لەس���ەر ئەوەی‬ ‫بەر لە ئەنجامدانی هیچ ش���تێك پەس���تانی خوێنم‬ ‫بپێوێ���ت‪ .‬پەس���تانی خوێنەك���ەم ‪ 170‬لەس���ەر ‪90‬‬ ‫ی نیش���اندا‪ ،‬ئەمەش بۆ م���ن زۆر زۆر بوو‪ ،‬چونكە‬ ‫هەمیش���ە نزیكەی ‪ 125‬لەسەر ‪ 75‬بووە‪ .‬بۆ ئەمەش‬ ‫چەند چیرۆكێكم دروس���تكرد كە گوایە لە كارەكەمدا‬ ‫فش���ارێكی زۆرم لەس���ەر هەبووە‪ .‬چۆن ڕاستیەكەی‬ ‫پێ بڵێم كە ڕۆمانێك منی خستووەتە ئەو بارودۆخە‬ ‫ناهەموارەوە؟‬ ‫س���ێ ڕۆژ دواتر گەڕام���ەوە بۆ الی هەم���ان دكتۆر‬ ‫ب���ە هەمان مەبەس���ت‪ .‬ئەو جارە ل���ە خوێندنەوەی‬ ‫(مۆزەخانەی بێ گوناهی) بووبوومەوە‪ .‬تەندروستیم‬ ‫باش���تر بوو‪ .‬بەڕێ���ز پاموك دوای س���ووڕاندنەوەی‬ ‫من ب���ەدەوری ‪ 500‬الپ���ەڕەی رۆمانەكەیدا‪ ،‬ئێس���تا‬ ‫دەس���تبەردارم بوو‪ ،‬هەرچەندە هەرگیز جارێكی تر‬ ‫ژیانم وەكو خۆی لێ نایەتەوە‪.‬‬ ‫پرس���یارم ل���ە دكت���ۆر كۆلیانۆس كرد (ب���ا پێتان‬ ‫بڵێم یۆنانی بوو) كە دووبارە پەس���تانی خوێنەكەم‬ ‫ب���ۆ بگرێت���ەوە‪ .‬كاتێك خ���ۆم چەماندەوە لەس���ەر‬ ‫كورس���یەكەی‪ ،‬پەس���تانی خوێنەكەم لە ‪ 180‬پلەوە‬ ‫بەرەو خوار دەڕۆیش���ت‪ .‬لەكات���ی پێچانەوەی پاڵم‪،‬‬

‫پێكەوە باسی پەستانی خوێنمان دەكرد كە چۆن لە‬ ‫ڕۆژێكدا (یان تەنانەت لە كاتژمێرێكدا) بۆ خوارەوە‬ ‫و سەرەوە دەچێت‪.‬‬ ‫دكتۆرەكە پێی وتم‪« ،‬لە ئێستادا هەست بە ئارامی‬ ‫دەكەیت؟» منیش وتم «بەڵێ»‪.‬‬

‫‪77‬‬


‫كــــــــــــتـــــــــيـــَب‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫كــــــــــــتـــــــــيـــَب‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫نوسینی ‪ :‬ئەحمەد داوود ئۆغلۆ‬ ‫وەرگێرانی‪ :‬نەریمان تاڵیب‬ ‫بەشی چوارەم‬ ‫چوارچێوە چەمكی و مێژووییەكان‬ ‫فەسڵی یەكەم‬

‫قوواڵیی ستراتیژی‬ ‫پێگەی توركیاو‪ ،‬رۆڵی لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا‬

‫‪78‬‬

‫پێشەكی وەرگێڕ‬ ‫((كە دەس������تم ب������ە وەرگێڕانی ئ������ەم كتێبەی دكتۆر ئەحم������ەد داوود ئۆغلۆ‬ ‫ك������رد‪ ،‬دەمێك بوو‪ ،‬ئەو پیاوە لە گۆڕەپانی سیاس������ەتی توركیاو خۆرهەالتی‬ ‫ناوەڕاست و جیهانیشدا‪ ،‬وەك داهێنەری سیاسەتی نوێی توركیاو‪ ،‬داڕێژەری‬ ‫س������تراتیژی كرانەوە بە رووی ناوخۆو دەرەوەداو‪ ،‬بادانەوە بەالی خۆرهەالت و‪،‬‬ ‫بە سفركردنی كێش������ەكانی توركیا لەگەڵ دراوسێكانی‪ ،‬ناسرا بوو‪ ،‬سەبارەت‬ ‫بە هەرێمی كوردس������تانیش‪ ،‬دووجار وەك وەزیری دەرەوەی توركیا س������ەردانی‬ ‫هەولێری پایتەختی كردبوو‪ ،‬هەربۆیە لە پێناسەكردنی ئەو زاتەدا زۆر ماندوو‬ ‫نەبووم‪ ،‬بەالم هێشتا هەستم دەكرد لە تێگەیشتنی ئەم رۆڵە نوێیەی توركیادا‪،‬‬ ‫تەموومژێك مابوو‪ ،‬بە تایبەتی لە تەماش������ەكردنی توركیا‪ ،‬لە س������ۆنگەی‬ ‫هاوكێش������ەكانی سەردەمی عوسمانییەكان و سەفەوییەكان و‪ ،‬تێنەگەیشتن لە‬ ‫رۆڵی كارو نوێی ئابوری‪ ،‬لە س������ەرلەنوێ داڕشتنەوەی هاوكێشە تازەكانی‪،‬‬ ‫دەیەی یەكەمی سەدەی بیس������تویەكەمین و‪ ،‬بەكارهێنانی مێژوو كەڵچەری‬ ‫هاوبەش و جوگرافیاو هاوس������ێتی و خزمایەتی مرۆڤ������ەكان‪ ،‬لە پتەوكردنی‬ ‫پەیوەندییە سیاس������یەكاندا‪ ،‬بۆ زیاتر رۆش������ن كردنی ئەو تێگەیش������تنە نوێیە‪،‬‬ ‫تەرجەمەكردن������ی ئەم كتێبەم بە ب������اش زانی‪ .‬كە س������ەنتەری ئەلجەزیرە بۆ‬ ‫دیراسات‪ ،‬لە توركییەوە بۆ زمانی عەرەبی وەریگێڕاوە‪.‬‬ ‫دكتۆر ئەحم������ەد داوود ئۆغل������ۆ‪ ،‬وەزیری دەرەوەی توركی������او‪ ،‬ئەندازیاری‬ ‫سیاس������ەتەكانی دەرەوەی ئ������ەو والتە‪ ،‬لە زانكۆی بۆس������فۆردا‪ ،‬لە زانس������تە‬ ‫سیاس������یەكان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا‪ ،‬دكتۆرای هێناوە‪ ،‬وەك سەرۆكی‬ ‫بەش������ی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانك������ۆی «بایكنت» كاری كردووە‪،‬‬ ‫بەرلەوەی بكرێتە راوێژكاری سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران‪ ،‬پاش ئەوەی‬ ‫س������اڵی ‪ 2002‬پارتی دادو گەش������ەپێدان‪ ،‬كابینەی حكومەتی گرتە دەست‪.‬‬ ‫ئەم كتێبەش������ی كە دەس������تمان بە وەرگێرانی كردووە ل������ە زمانی عەرەبییەوە‪،‬‬ ‫بریتیی������ە لە خس������تننە رووی دیدە نوێیەك������ەی داود ئۆغلۆ بۆ پێگەو رۆڵی‬ ‫توركیایەكی نوێ‪ ،‬كە بە وتەی زۆربەی چاودێران و كارناسان‪ ،‬ئەم كتێبەی‬ ‫داوود ئۆغلۆ زەمینەی س������ەرەكی داڕشتنی سیاس������ەتی نوێی توركیایە لە‬ ‫جیه������ان و ناوچەكەش‪ ،‬هەربەو هۆیەوە بوو‪ ،‬كە تێڕوانینی توركیا بۆ یەكێتی‬

‫ئەوروپاو بۆ والتانی خۆرهەالتی ناوەڕاس������تیش گۆڕانی ریش������ەیی بەسەردا‬ ‫هات‪ ،‬و بێگومان سیاس������ەتی كرانەوەش بەس������ەر دۆزی ك������ورد لە توركیاو‬ ‫لەبەرانب������ەر هەرێمی كوردس������تانی عێراقیش هەرلەم س������ونگەیەوە بوو‪ ،‬لەم‬ ‫كتێبەیدا ئەحم������ەد داوود ئۆغلۆ دەیەوێت دەریبخات كە‪ ،‬لە دەیەی یەكەمی‬ ‫س������ەدەی بیس������تویەكەمدا‪ ،‬توركیا سیاس������ەت و تێڕوانینی خۆی بە جۆرێك‬ ‫گۆڕی تا لەگەڵ پێش������هات و رووداوەكانی سەدەی بیستویەكەمیندا بێتەوە‪،‬‬ ‫هەوڵێكی زۆریش������یدا تا ئەو تێڕوانینە نوێیە لە سەر زەمینەیەكی پتەوو قایم‬ ‫گەاڵلە بكات‪ ،‬بە نمونەیترین ش������ێوە‪ ،‬میرات و كەڵچەرو مێژوو جوگرافیای‬ ‫خۆی بۆ بخاتەگەڕ‪ ،‬بۆ ئەوەی توركیا بتوانێت سیاسەتێكی دەرەكی ئیجابی‬ ‫و كاریگەر جێبەجێ بكات‪ ،‬پێویس������تە بە شەش پرانس������یپەوە پێ بەند بێـت‪،‬‬ ‫یەكەمیان‪ :‬لە نێوان ئازادی و ئاس������ایش دا‪ ،‬هاوسەنگییەكی دروست بكات‪.‬‬ ‫دوەمیان‪ :‬لەگەڵ والتانی دراوس������ێیدا‪ ،‬كێش������ەكان بە س������فر‪ ،‬یەكسان بكات‪.‬‬ ‫سێیەم‪ :‬لەس������ەر هەرێمە ناوخۆیی و دەرەكیەكان‪ ،‬دەوڵەت كاریگەری هەبێت‪.‬‬ ‫چوارەم‪ :‬گرتنەبەری سیاس������ەتێكی دەرەكی فرە رەهەند‪ .‬پێنجەم‪ :‬گرتنەبەری‬ ‫پرانس������یپی دیبلۆماسێتی هاودەنگ‪ .‬هەرچی شەش������ەمین پرانسیپ و دوا‬ ‫یەمینیانە بریتییە لە‪ :‬گرتنەبەری شێوازی دیبلۆماسێتی نوێ‪.‬‬ ‫بۆ ماوەیەكی دورودرێ������ژی مێژوو‪ ،‬جیهان وەك پردێك لە دەوڵەتی توركیایان‬ ‫دەڕوان������ی‪ ،‬كە خودان هیچ پەیامێك نیەو‪ ،‬قبوڵێت������ی لە نێوان الیەنە بەهێزو‬ ‫زەبەالحەكان������دا‪ ،‬رێڕەوێك بێت و ب������ەس‪ ،‬بەبێ ئەوەی لە نێو ئەواندا چاالك و‬ ‫بەگوڕ بێت‪ ،‬هەربۆیە‪ ،‬توركیا‪ ،‬لەالی خۆرئاوایەكان‪ ،‬دەوڵەتێكی خۆرهەالتی‬ ‫ب������وو‪ ،‬لەالی خۆرهەالتییەكانی������ش‪ ،‬دەوڵەتێكی خۆرئاوای ب������وو‪ ،‬لەبەر ئەو‬ ‫هۆكارانە‪ ،‬پێویست بوو نەخشەیەكی نوێ بۆ توركیا بكێشرێت‪ ،‬تا وایلێبكرێت‪،‬‬ ‫بۆ بینینی رۆڵێكی سەنتڕاڵی‪ ،‬پاڵیوراو بێـت و‪ ،‬لە گۆڕەپانەكانی خۆرهەالت‬ ‫و س������ەكۆكانیدا‪ ،‬دەوڵەتێك بێت‪ ،‬بتوانێ چارەسەریی و دیدو بۆچوون‪ ،‬بەرهەم‬ ‫بهێنێ������ت‪ ،‬دوور لە بێزاركردن‪ ،‬ناس������نامە خۆرهەالتییەك������ەی بەرزبكاتەوەو‪،‬‬ ‫لەڕێگ������ەی تێڕوانینە ئەوروپییەكەش������یەوە‪ ،‬لە ناو گۆرەپان و س������ەكۆكانی‬ ‫ئەوروپاشەوە‪ ،‬لەسەر ئایندەی ئەوروپا‪ ،‬باس وخواس بكات))‪.‬‬ ‫وەرگێڕ‪ :‬نەریمان تاڵیب‬

‫مەرجی س���ەرەكی بۆ س���ەركەوتنی هەنگاوە تەكتیكی���ە كورتەكان لە هەر‬ ‫رێكەوتنامەیەكدا كە پش���تی بە بەرژەوەندی كاتییەوە بەس���تبێت‪ ،‬ئەوەی‬ ‫بە پێكهێنانی بونیادێكی هاوش���ان ب���ە هێزە دینامیكێكەوە پەیوەس���تە‪،‬‬ ‫ئەویش بەدیهێنانی هاوس���ەنگێتییە لە نێوان دەستنیش���انكراوە ستراتیژییە‬ ‫دوور م���ەوداكان و تەكتیك���ە كورت مەوداكان‪ ،‬ئ���ەو دەوڵەتانەی وادەكەن‬ ‫بونیادی هاوس���ەنگیی هێزەكانیان لەگەڵ گۆڕانكاریی���ە دینامێكێتییەكاندا‬ ‫هاوڕا و هاوش���ان بن‪ ،‬لە وەرچەرخانی ئامانجە ستراتیژییەكان بۆ تاكتیكی‬ ‫كورت و قۆناغبەندی‪ ،‬دەس���تڕەنگین و خێرابەدەست دەبن‪ ،‬دەشتوانن پلەی‬ ‫مەزن لە بواری پێش���كەوتندا بەدەس���ت بهێنن‪ ،‬ئەمەش دەخوازێت بڕیارە‬ ‫دیبلۆماس���یەكانی ن���ەرم بێت‪ ،‬بەبێ ئەوەی لە بواری ئامانجە س���تراتیژییە‬ ‫جۆربەجۆرەكانیدا تووش���ی تەنگەتاوی ببێت‪ ،‬بەبێ ئەوەی پەنا بۆ بڕیاری‬ ‫رەه���او حەتمیانە ببات‪ ،‬ئ���ەو دەوڵەتانەی كە بەم ش���ێوەیە هەوڵ دەدەن‬ ‫گۆڕەپانی بزاوتی خۆیان فراوانتر بكەن‪ ،‬دەتوانن لە پرۆس���ەی وەرچەخانی‬ ‫هاوس���ەنگێتی هێزە باس كراوەكاندا‪ ،‬قۆناغ و ماوەی درێژتر فراوان بكەن‪،‬‬ ‫لەو بارەیەوە دەس���كەوتی نەرێنی باش بەدەس���ت دەهێن���ن‪ ،‬تێبینی ئەوە‬ ‫دەكرێـ���ت ت���ەوەری قۆرغكاریانەی ئەمریكا‪ ،‬كە هاوش���ان بوو لەگەڵ ماوە‬ ‫زەمەنییە دەستنیش���ان كراوەكان لە بواری پەیوەندی نێودەوڵەتی‪ ،‬تێبینی‬ ‫دەكەی���ن لە پاش كۆتایی ش���ەڕی یەكەمی جیهانییەوە‪ ،‬لە هاوس���ەنگێتی‬ ‫كردنی هێزەكاندا خێراتر دەبێت‪ ،‬دەبینین قوورس���اییەكی زیاتریش نیشان‬ ‫دەدات‪ ،‬ئەمەش وایكرد هەندێك لە دەوڵەتە ئیقلیمییەكان كە بەو رەوشەیان‬ ‫زانی بەرەو گرتنەبەری سیاس���ەتێكی بەدیل و جۆراوجۆرو دیبلۆماس���ێتی‬ ‫ن���ەرم بچن‪ ،‬لە رەوش���ێكی وادا‪ ،‬ئەگەر ئیرادەی سیاس���یی كە هەموو ئەو‬ ‫هەنگاوە تاكتیكیانە رێكدەخات‪ ،‬تەواوی یەكە س���ەربازیی و دیبلۆماسیەكان‬ ‫بەش���ێوەیەكی گونجاوو و هاودەنگ لەگەڵ یەكتردا لەژێر سەركردایەتی بەك‬ ‫مایس���ترۆدا كۆنتڕۆڵ نەكات‪ ،‬ئەوا س���ەركەوتنە تاكەكەسیەكان لە كۆتایدا‬ ‫ناتوانێت ش���ەڕەكە بباتەوە‪ ،‬بۆ دەرخستنی بڕی ئەو متمانەیەی كە دەوڵەت‬ ‫بە خۆی هەیەتی و فراوانی ئاس���ۆی داهاتووی‪ ،‬خشتەی كارە زەمەنییەكانی‬ ‫لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا‪ ،‬دەكرێتە پێوانە‪ ،‬هەروەها رەوشی‬ ‫سایكۆلۆژی و توانستی بۆ دەسپێشخەری لە كاتی وتوێژە نێودەوڵەتییەكاندا‬ ‫دیسان دەكرێتە پێوانە‪ ،‬ئەو دەوڵەتانەی ئاسۆیەكی فراوانیان بۆ ئاواتەكانی‬ ‫داهاتوویان هەیە نابنە دیلی خشتەی كاری ئەولەویاتی سیاسیی دیاریكراوەوە‪،‬‬ ‫بەڵك���و ئەجیندای خۆیان بەو جۆرە دادەڕێژن كە بۆی گونجاوە‪ ،‬بەوەش لە‬ ‫پەیوەندیی���ە نێودەوڵەتییەكانیدا لەگ���ەڵ دەوڵەتانی تردا دەبێتە توخمێكی‬ ‫كاریگەر‪ ،‬تەنانەت ئەگەر ئەو دەوڵەتانە سەربە جیهانی سێ ش بن‪.‬‬ ‫هەرچ���ی ئ���ەو دەوڵەتانەش���ە كە سیاس���ەتی دەرەكی خۆی���ان بۆ رەوتی‬ ‫ش���ەپۆلە جۆراوجۆرەكانی پێش���كەوتن بەجێدیڵن‪ ،‬بەهۆی الوازی ویس���تە‬ ‫سیاسیەكەش���یانەوە‪ ،‬توانایان ب���ۆ رێكردن لەگ���ەڵ رووداوەكان نامێنێت‪،‬‬ ‫ب���ەوەش دەبنە دیلی كاردانەوەی تێكچڕژراوو دژبەیەك و كاتییەكان ئەویش‬ ‫لەرێگەی ئەجیندایەكەوە كە پێشتر بۆیان داڕێژراوە‪ ،‬دەستەبژێری سیاسیی‬ ‫لەو ج���ۆرە والتانەدا هیچ تێڕوانینێكیان بۆ خاڵی س���ەرەتاو كۆتایی نییە‪،‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫ئازایەتی و توانای بڕیاردانیشیان نییە‪ ،‬بەڵكو پەنا بۆ ئامرازی بەرگریكاریانە‬ ‫و هەڵچوون دەبەن‪ ،‬زمانی حاڵیان دەڵێت‪ « :‬ئێمە هاتووین تا چارەس���ەر‬ ‫بدۆزینەوە» ‪.‬‬ ‫ئەم جۆرە دەستەبژێرانە كە ناسنامەیەكی روون و ئاشكرایان نییە‪ ،‬لە قۆناغە‬ ‫پڕ ش���پرزەییەكاندا لە راگەیاندنی دەسپێشخەریی دووردەكەونەوە‪ ،‬خۆشیان‬ ‫وون دەكەن و نایەنە بەرچاوان‪ ،‬لە جیاتی ئەوەی بچنە سەنگەری پێشەوەو‬ ‫شوێنێكی دیاریكراو بۆخۆیان بگرن‪ ،‬ئەو دەستەبژێرە سیاسیانە پێیان وایە‬ ‫مانەوە وەك رەگەزێكی نەناس���راوو سلبیانە سیاسەتێكی ئەمین ترە‪ ،‬دوورە‬ ‫لە موجازەفەكردنەوە‪ ،‬چونكە لەو كاتەدا كە والتەكەیان لە س���ەر رەوش���ی‬ ‫نێودەوڵەتی ببێتە دەوڵەتێكی كاریگەر‪ ،‬ئەوكات بەرپرس���یارێتی سەرشانی‬ ‫زۆرت���ر دەبێت‪ ،‬ئ���ەوان وایدەبینین هاتنی ئەو بەرپرس���یارێتییە نوێیانە بۆ‬ ‫ئەوان كارێكی زی���ادە‪ ،‬بەالم پاش رەوین���ەوەی تەمومژەكە ئەندامانی ئەو‬ ‫دەس���تەبژێرە بۆ ئەوەی لە س���ەر مێزی وتوێژكردندا‪ ،‬جێگەیەك بۆ خۆیان‬ ‫بدۆزنەوە‪ ،‬هەرچەندە ئەوان لە س���ەرەتای ئەو قۆناغەدا لە ریزی پێش���ەوە‬ ‫رای���ان دەكرد‪ ،‬ئەوكات ئەوان هەس���ت بە ش���پرزەیی دەكەن بە تایبەت كە‬ ‫هەس���ت دەكەن ش���ەمەندەفەرەكە جێیهێالوون‪ ،‬هەربۆیە ئەوان لە هەوڵی‬ ‫چنینی جۆرە پەیوەندییەكی بێس���ەرو ب���ەرن‪ ،‬جا ئیتر لە جێی خۆیدا بێت‬ ‫یانا‪ ،‬ئەوان بە ئامادەبوونیان لە سەنتەری رووداوەكاندا‪ ،‬هەست بە دڵنیایی‬ ‫ناكەن‪ ،‬جا ئەگەر وەك بینەریش بمێننەوە لە دەرەوەی سەنتەری رووداوەكان‬ ‫دا ئەوكاتیش هەر هەس���ت ب���ە دڵنیایی ناكەن‪ ،‬لەكاتی گەڕانیش���یاندا بۆ‬ ‫دۆزینەوەی رێگەیەك تا لەو بەرپرس���یارێتییەی لە س���ەنتەری رووداوەكاندا‬ ‫دەكەوێتە سەرش���انیان‪ ،‬هەست دەكەن لە سەر شانۆی رووداوەكاندا ئەوان‬ ‫بەت���ەواوی دورخراونەت���ەوە‪ ،‬دواتر بە نەفس نزمیەوە ئامادەن دەس���ت لە‬ ‫هەموو بەهاو خوونەریتێك هەڵبگرن تەنیا بۆ ئەوەی یەكهەنگاو یش بێت لە‬ ‫س���ەنتەر نزیك ببنەوە‪ ،‬ئەو رەوشتەیان هەڵوێستێكی ترسنۆكانە كۆنتڕۆڵی‬ ‫دەكات‪ ،‬ك���ە بریتییە لە راكردن لەو بەرپرس���یارێتییەی كە رێزیان بۆ دابین‬ ‫دەكات‪ ،‬یان ترس���یی ئەوان لەوەی لەالیەن ئەوانیترەوە پشت گوێ بخرێن‪،‬‬ ‫ئەگ���ەر هاتوو بە تەواوی لەو بەرپرس���یارێتییە رابكەن‪ ،‬جا ئەوان لە نێوان‬ ‫ئەم دوو هەس���تەدا دێن و دەچن‪ ،‬بەوجۆرە ئەوان بە ناسنامەیەكی نهێنی و‬ ‫دژبەیەك دەژین‪ ،‬ناش���زانن ئایا ئەوانن بەردەكانی شەترەنجەكە دەجووڵێنن‬ ‫یان ئەوان بۆخۆیان بوون بە بەردی ش���ەترەنج‪ ،‬لەوەش دەترسن كە ئەوان‬ ‫رۆڵی گەمەكاری بەردەكانی ش���ەترەنجیان هەبێت و گەمەكە ئاراستە بكەن‪،‬‬ ‫نیگەرانیش دەبن بەوەی ئەوان بەردی شەترەنجی دەستی خەڵكی تر بن‪.‬‬ ‫ل���ە ناخی خۆیاندا هیواش���دەخوازن كە تەواوی ب���ەردەكان و گەمەكاران و‬ ‫گەمەكەش هەمووو هەر نەبوونایە‪ ،‬ئەوان قەناعەتی تەواویان بەوە هەیە كە‬ ‫باشترین رێگا بۆ مانەوەی ئەوان بریتییە لە خۆمەالس دانیان لەژێر سێبەری‬ ‫بەهێزترین گەمەكاردا‪ ،‬خۆش���یان بخەنە ناو كۆمەڵێك بەردی شەترەنجەوە‬ ‫كەس���ەر بە بەهێزترین گەمەكار بن‪ ،‬ئاهەنگ بۆ ئەو سەركەوتنە بچووكانەی‬ ‫شەڕی بەردەكانی ش���ەترەنجیش بگێڕن‪ ،‬وەك ئەوەی كۆمەڵێك شانازی و‬ ‫سەركەوتنی مەزن بن‪ ،‬هەوڵیش بدەن ئەو الوازییەی ناسنامەكەیان بشارنەوە‪،‬‬ ‫كە بەهۆی دووری ئەوانەوە لە مۆڵگەی ئەس���پەكان و وەزیران و پاشاكاندا‪،‬‬ ‫بۆیان دروست بووە‪ ،‬ئەوان لە هەموو ئەو رووداوانە دەترسن كە دەبنە هۆی‬ ‫بیرخستنتەوەی ناسنامەو هێزی ئەوان كە لەوانەیە بنەماكانی گەمەكەی پێ‬ ‫بگۆڕدرێت‪ ،‬چونكە ئەوان لە موجازەفەو سەركێش���ی دەترس���ن‪ ،‬وایدەبینن‬ ‫مەلەكردن لەناو ش���ەپۆلی هێزەكانی تردا ئاس���انترە لەوەی كە پش���ت بەو‬ ‫ش���ەپۆالنە ببەستن كە هێزی شاراوەی خۆیان دروستی دەكات‪ ،‬پێیان باشە‬ ‫لە سێبەری ستراتیژێتی ئەوانی تردا بێن و بچن‪ ،‬نەك لە ئاسۆی دووردرێژی‬

‫‪79‬‬


‫كــــــــــــتـــــــــيـــَب‬

‫ساڵی دووەم ژمارە (‪)14‬‬

‫‪80‬‬

‫‪20‬ی كانوونی یەكەمی ‪2011‬‬

‫مێژوو جوگرافیای خۆیان بە سەنگینی و بە سووربوونەوە رێ بكەن‪ ،‬بەالی‬ ‫ئەوانەوە مێ���ژوو فاتورەیەكە ئەوان پارەكەی دەدەن‪ ،‬نەك كەڵەكەبوونێكی‬ ‫رۆش���نبیری‪ ،‬ئەو جوگرافیایەشی كە هەیانە هێزێكی شاراوەی دەوڵەمەندی‬ ‫ستراتیژی نیە‪ ،‬بەڵكو وەرەقەیەكی براوەیە و بە الیەنەكانی گەمە گەورەكەی‬ ‫پێشكەش دەكەن‪.‬‬ ‫دووەم‪ :‬توخمی مرۆیی و كاریگەری زۆری لە دروستكردنی ستراتیژێتدا‪.‬‬ ‫پێدراوە جێگیرو گۆڕاوەكان لە داڕشتەی هاوسەنگێتی هێزدا‪ ،‬بەشێوەیەكی‬ ‫ك���ۆ كارلەیەكتری دەك���ەن‪ ،‬واتە كاریگەری توخم���ی جوگرافی یا مێژوویی‬ ‫یان دیمۆگرافی یان كەلتووری لەس���ەر توخمەكانی تری هاوكێش���ەی هێز‪،‬‬ ‫هاوتایە بەكۆی ئەو كاریگەرییەی لە كۆی هێزەكەوە بەرهەم دێـت‪ ،‬هەربۆیە‬ ‫لە هاوكێش���ەی هێزدا بە سیغەی كۆ گوزارش���ی لێكراوە‪ ،‬لە كۆی خۆشیدا‬ ‫ئەو توخمانە بەش���ێوەیەكی گەورە كار لە زیهنێـی س���تراتیژی و پالندانانی‬ ‫س���تراتیژی و ویس���تی سیاس���یانە دەكات‪ ،‬بەو مانایەی ئ���ەو دەوڵەتانەی‬ ‫زیهنێتی س���تراتیژی روون و رۆش���ن و پالنێكی س���تراتیژی و ویس���تێكی‬ ‫سیاسیی بەهێزو هاودەنگیان نییە‪ ،‬ناتوانن هێزێكی خوازراوو مەبەستداریان‬ ‫هەبێت‪ ،‬هەرچەند بە نیسبەت توخمە جێگیرو گۆڕاوەكانیشیانەوە‪ ،‬چەندین‬ ‫سەركەوتنیشیان بەدەس���ت هێنابێـت‪ ،‬ئەو رەوشانەشی زیهنێـی ستراتیژی‬ ‫و پالنی س���تراتیژی س���لبی پێكی دەهێنن‪ ،‬بەش���ێوەیەكی گەورە لەس���ەر‬ ‫ئ���ەو دەرەنجامانەدا رەنگدانەوەیان دەبێ���ت كە دەركەوتەی توخمە جێگیرو‬ ‫گۆڕاوەكانی هاوكێش���ەی هێزن‪ ،‬باشترین نموونە لەو بارەوە ئەو كارەساتانە‬ ‫بوو كەلە كاتی جەنگی یەكەمی جیهانیەوە لە بەرەكانی فەڵەستین و قەوقاز‬ ‫بەس���ەر سوپای دەوڵەتی عوسمانللی دا هات‪ ،‬كە بە هۆی الوازی پالندانانی‬ ‫ستراتیژییەوە بەس���ەریدا هات‪ ،‬كە بە رۆڵی خۆی لەسەر هاوكێشەی هێزی‬ ‫دەوڵەتیش كاریگەری نەرێنی هەبوو‪ ،‬مردنی نزیكەی حەفتا هەزار س���ەرباز‬ ‫كە لە بەس���تەڵەكی ناوچەیەكدا رەق بوونەوە كە لە توركیا بە چیاكانی «‬ ‫ئەالهو ئەكبەر « دەناسرێـت‪ ،‬نموونەیەكی سلبیمان دەداتێ كە گوزارشە لە‬ ‫پالنێكی س���تراتیژی خراپی وا كە الوازی دەداتە ئەو زانیارییە كەڵەكەبووە‬ ‫س���ەربازییەی كە بە توخمێكی كاریگەری گ���ۆڕاوی مەزن هەژمار دەكرێت‪،‬‬ ‫نموونەیەكی س���ەرنج راكێشی تر ئەو كارە بوو كە پاش چەندین ساڵ دواتر‬ ‫« كازم قەرە بەكیر» ی فەرماندە لە هەمان ناوچەدا نواندی‪ ،‬كە لە رێگەی‬ ‫« بزاوتی خۆرهەالتە» وە توانی ش���اری ق���ارس و ئەردۆخان رزگار بكات‪،‬‬ ‫ئەوەش نمونەیەكە كە تێیدا توخمی كەڵەكەبوونی سەربازی سوپای دەوڵەتی‬ ‫تێشكاوو الواز بەسەر هاوكێشەی هێزی سروشتیدا ( كە چیاو سەرمایە) زاڵ‬ ‫دەبێت‪ ،‬ئەوەش لەرێگەی پالنی ستراتیژی راست و گونجاوەوە‪.‬‬ ‫ئەوەی روون بوو‪ ،‬ئامرازەكانی دیبلۆماسێت كە ویستی سیاسیانەی سەردەمی‬ ‫سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بەدەستی هێنا‪ ،‬لەسەر پێدراوە جێگیرەكان‬ ‫و مێ���ژوو جوگرافییەكان���ی دەوڵەت دا كاریگەرییەك���ی ئەرێنی هەبوو‪ ،‬كە‬ ‫لەدابەش بوون پاراستی‪ ،‬لە بەرانبەردا‪ ،‬ئەو شەپۆالنەی قۆناغی مەشروتێتی‬ ‫دووەم بە خۆیەوە بینی ( دووەمین بزاوتی دەستووری) دەرەنجامی قەیرانی‬ ‫ویستی سیاسیی بوو‪ ،‬ئەوەش بە شێوەیەكی نەرێنی و بەشێوەیەكی گەورە‬ ‫بەسەر هەموو توخمەكانی هاوكێش���ەی هێزی دەوڵەتەوە كاریگەر بوو‪ ،‬كە‬ ‫ب���ووە هۆی ئەوەی ئەو دەوڵەتە بە كۆتا بهێنێت كە ماوەیەكی دوورودرێژی‬ ‫زەمەن بەردەوامی هەبوو‪.‬‬ ‫نموونەیەكی تر لەسەر توانای پالندانانی ستراتیژی و كاریگەربوونی لەسەر‬ ‫هاوكێشەی هێز‪ ،‬جیاوازی هێزو توانای هێزی ئەڵمانیایە لەسەردەمی قۆناغی‬ ‫كۆماری فایمەر و تواناو هێزی ئەڵمانیا لەس���ەردەمی هیتلەر‪ ،‬كە هەرچەندە‬ ‫هەردوو قۆناغ هەم���ان توخمی جێگیرو گۆڕدراوی���ان هەبوو‪ ،‬نمونەیەیەكی‬

‫تر ل���ە ناوچەكەی خۆمان‪ ،‬تێبینی ئەوە دەكەی���ن هێزی ئابوری پەتڕۆڵی‪،‬‬ ‫بەو حس���ابەی كە گرنگترین توخمە لە هاوكێش���ەی هێزی دەوڵەتێكی وەك‬ ‫س���عودییە‪ ،‬وایكرد لە رێگەی دەرخس���تنی ویس���تێكی سیاس���یی كاریگەر‬ ‫لەس���ەردەمی مەلیك فەیس���ەڵدا‪ ،‬ئ���ەو دەوڵەتە هێزێكی مەزن بەدەس���ت‬ ‫بهێنێ���ت‪ ،‬كەچی لە هەندێك قۆناغی ت���ری دوای ئەو قۆناغە بەهۆی الوازی‬ ‫ویس���تی سیاسییەوە‪ ،‬دەبینین ئەم توخمە رۆڵێكی الوازی هەیە‪ ،‬بە كورتی‬ ‫دەتوانین بڵێین قوورسایی دەوڵەت لە هاوكێشەی هێز وەك دەرەنجامێك بۆ‬ ‫پالندانانی س���تراتیژی و ویستی سیاسیی ئاڕاستەكراوو بۆ پێدراوە جێگیرو‬ ‫گۆڕاوەكان‪ ،‬بەدەردەكەوێت‪ ،‬چونكە دەوڵەت دەتوانێت لە رێگەی پالندانانی‬ ‫س���تراتیژی رێكخراوو ویستی سیاس���یی بە هێزەوە‪ ،‬جۆرە هێزێك بەدەست‬ ‫بهێنێت‪ ،‬كە بە تواناتر دەبێت لە هێزە ش���اراوەكەی‪ ،‬هاوشان لەگەڵ ئەوەی‬ ‫كە خودانی توخمی جێگیرو گۆڕدراوی تریشە‪ ،‬لە بەرانبەردا ئەو دەوڵەتەی‬ ‫خودانی هێزێكی ش���اراوەیە و پالنێكی ستراتیژی ناگونجاوی هەیەو ویستی‬ ‫سیاسیش���ی الوازە‪ ،‬بەوەش دەرەنجامی هاوكێشەی هێزەكەی الواز دەبێت و‬ ‫لەچاو دەوڵەتەكانی تردا كەمتر دەبێت‪ ،‬لەوەشەوە دەگەینە ئەو دەرەنجامەی‬ ‫كە توخمی مرۆیی بنەمای هێزی س���تراتیژی هەر دەوڵەتێكە‪ ،‬بەالم دەكرێت‬ ‫توخمی باشی مرۆیی ئاسۆیەكی باشتر ببەخشنە توخمی جوگرافیاو مێژوو‪،‬‬ ‫ل���ە كاتێكدا توخمی مرۆیی خراپیش دەكرێت ئەو توخمانە بكاتە فاكتەرێك‬ ‫بۆ الوازبوونی والت ‪.‬‬ ‫هەژاندنی رەوشی ئەڵمانیا لە سەردەمی ئیمپراتۆرێتی رۆمای جێرمانی پیرۆز‬ ‫خاڵێك���ی الواز بوو كە لەو توخمە مێژوویی و جوگرافییایانەوە بەدەركەوتن‪،‬‬ ‫كە درێژكراوەی قۆناغی شارلمانە هەتا بە سەدەی هەژدەیەمین دەگات‪ ،‬ئەم‬ ‫پێدراوان���ە بۆ هەویرێكی ئامادە وەرچەرخا‪ ،‬كە فریدریكی دووەم ش���ێالی‪،‬‬ ‫بیس���مارك یش بە مستێكی ئاس���نینی دەوڵەتیەوە پێكیهێنا‪ ،‬دواتر بووبە‬ ‫هێزێكی نێودەوڵەتی بەدەس���تی ویلێمی دووەەم���ەوە‪ ،‬بەالم هیتلەر یش لە‬ ‫هەمو ئ���ەو كەڵەكەبوونانەوە هێزێكی بەدەس���ت هێنا ك���ە وادەهاتە پێش‬ ‫چاوو كە نابەزێت‪ ،‬بەالم ئاڕاس���تەی كرد بۆ وێرانكارییەكی مەزن لە رێگەی‬ ‫بەكارهێنانێكی خراپی هەمان ئەو توخمە جوگرافی و مێژوویانەوە‪ ،‬دەكرێت‬ ‫ل���ەو بارەوە چەندین نموونەی هاوش���ێوەی تر بۆ چەندی���ن كۆمەڵگەی تر‬ ‫بهێنینەوە‪ ،‬كە بوونە هۆی پەرەپێدانی ستراتیژێتی مەزن‪.‬‬ ‫هەریەك لە پەرەپێدانی ئابووری و تەكنەلۆژی و توانستی سەربازی بەیەكەوە‬ ‫پەیوەستن‪ ،‬وەك توخمی گۆڕاوی ستراتیژێتی دەوڵەت‪ ،‬بە پێچەوانەی مێژوو‬ ‫جوگرافیا وەك دوو توخمی جێگیر‪ ،‬توخمی مرۆیی باشترین توانستی هەیە‬ ‫بە ش���ێوەیەكی راس���تەوخۆ‪ ،‬چونكە توخمی مرۆیی گونج���اوو كە لە رووی‬ ‫جۆرایەتیی���ەوە باش بێت و لەگەڵ س���تراتێژێتی نەتەوەییدا پەیوەندییەكی‬ ‫مەشروعی هەبێـت‪ ،‬دەتوانێت هێزێكی ئابووری مەزن دروست بكات تەنانەت‬ ‫ئەگ���ەر ل���ە زەمینەیەكی وێران و كاول بووش���دا دەركەوتبێت‪ ،‬لە نموونەی‬ ‫ئ���ەو پەیوەندییەدا‪ ،‬ئەو پەیوەندیی���ەی نێوان توخمی مرۆیی و كامڵ بوونی‬ ‫س���تراتیژی نەتەوەیی دەهێنینەوە كە هەریەك لە ئەڵمانیاو ژاپۆن لە پاش‬ ‫جەنگی دووەمی جیهانییەوە بەدەس���تیان هێنا‪ ،‬نمونەیەكی تریش ئەو هێزە‬ ‫بوو كە ئەمریكا نیش���انی جیهانی داو بە هۆی���ەوە لە قەیرانە ئابورییەكەی‬ ‫س���اڵی ‪ 1929‬رزگاری ب���وو‪ ،‬لە بەرانبەردا كەمی توان���او لێهاتووی توخمی‬ ‫مرۆیی‪ ،‬و غیابی پەیوەندییەكی دروستی مەشرووع لە نێوان توخمی مرۆیی‬ ‫لەبارو رێگای دیكەی ستراتیژی بۆ رژیمی سیاسیی لە خۆرهەالتی ناوەڕاست‪،‬‬ ‫یەكێك���ە لەو هۆكارە بنەڕەتیانەی كە ناهێڵێت هێزە ش���اراوەكەی دەوڵەت‬ ‫لەوێ بۆ هێزێكی س���تراتیژی وەرچەرخێت‪ ،‬هەرچەن���دە خودانی داهاتێكی‬ ‫ئابووری مەزنیش بێت‪.‬‬

Turkianasi 14  

Turkianasi Magazine No: 14