Issuu on Google+

SEDUTA KOMMEMORATTIVA TA’ GELUQ ID-90 SENA MILL-EWWEL SEDUTA TAL-ASSEMBLEA LEILATTIVA U TAS-SENAT MALTI WARA L-GOTI TAL-KOSTITUZZJONI AMERY-MILNER FL-1921 L-Erbga, 2 ta’ Novembru 2011 Sala tal-Arazzi Il-Palazz, il-Belt Valletta

1


Ritratt fuq il-qoxra: Bil-permess ta’ The Malta Independent

2


SEDUTA KOMMEMORATTIVA TA’ GELUQ ID-90 SENA MILL-EWWEL SEDUTA TAL-ASSEMBLEA LEILATTIVA U TAS-SENAT MALTI WARA L-GOTI TAL-KOSTITUZZJONI AMERY-MILNER FL-1921

SPEAKER (Onor. Michael Frendo):

Illum qed niltaqgu

hawnhekk f’din is-sala tal-Arazzi biex nikkommemoraw l-geluq id-90 sena mill-ewwel seduta tal-Assemblea Leilattiva u tasSenat Malti wara l-gotja tal-Kostituzzjoni Amery-Milner tal-1921. Nilqa’ fostna lid-deputati, lill-iSpeakers Emeriti Anton Tabone u Alfred Bonnici, lill-ex- membri parlamentari hawn rappreentati u lill-pubbliku kollu li qed isegwina. Din hija seduta spejali ta’ kommemorazzjoni u ta’ elebrazzjoni ta’ 90 sena tal-Parlament Malti mill-Kostituzzjoni tal-1921. Veru li matul dan i-mien il-Parlament ma kienx dejjem sovran, sar hekk wara

l-Indipendenza

fl-1964.

Imma

din

il-kontinwità

ta’

rappreentanza fi mien ta’ daqshekk tul turina li l-Parlament gandu storja twila, imewqa u mera tal-ajja politika tan-nazzjon.

3 3


F’din is-seduta se jindirizzawna l-ewwel l-iSpeaker Emeritus Dr Alfred Bonnici, il-Prim Ministru, il-Kap tal-Oppoizzjoni u mbagad fl-aar nett nagmel kelmtejn jiena stess. Nibda mill-ewwel billi nistieden lill-iSpeaker Emeritus Dr Alfred Bonnici li serva bala Speaker bejn il-25 ta’ April 1966 u l-15 ta’ Awwissu 1971 u galhekk l-iSpeaker Emeritus l-aktar anzjan gax serva fl-aktar perjodu imgoddi. Nistieden lil Dr Alfred Bonnici biex jagmel l-intervent tiegu. DR ALFRED BONNICI: Mr Speaker Dr Michael Frendo, exSpeaker Mr Anton Tabone, Prim Ministru, Kap tal-Oppoizzjoni, membri kollegi u mistednin distinti. Nixtieq nirringrazzja lil Mr Speaker, Dr Michael Frendo, talli tani lopportunità li wara 43 sena nera’ nii hawnhekk u nindirizza lil din il-Kamra. gur li qatt m’gaddieli minn rasi li wara dan imien kollu se tagtuni din l-opportunità biex nii hawnhekk f’din l-okkajoni tal-geluq id-90 sena mill-ewwel seduta tal-Assemblea Leilattiva u tas-Senat Malti, wara l-gotja tal-Kostituzzjoni Amery-Milner fl-1921, biex inkellimkom gal 20 minuta. Inossni grat afna lejk, Mr Speaker, gal din l-okkajoni. Mr Speaker, inti gobok tlaqqa’ din is-seduta o din il-Kamra hekk storika. gur li l-membri kollha hawnhekk jaqblu li din il-

4 4


Kamra kienet il-workshop fejn saru l-avvanzi importanti kollha talavvanz kostituzzjonali ta’ Malta. Mill-1832 Malta kellha diversi Kostituzzjonijiet li ew mogtija fl-1849, fl-1887 u fl-1903 li ma kenux jissodisfaw l-aspirazzjonijiet tal-poplu Malti u kien fit-8 ta’ Jannar 1850 li l-ewwel Kunsill tal-Gvern kien iltaqa’ o din ilKamra, fejn il-Gvernatur kien gamel l-ewwel diskors minn fuq ittron. Galhekk minn dakinhar dak id-diskors beda jissejja bala “The Speech from the Throne”. U dan baqa’ jse sakemm Malta saret Repubblika u l-iSpeech from the Throne ma baqax jagmlu ijed il-Gvernatur imma l-President u allura issa sar magruf bala l-ispeech tal-President. Kienet il-Kostituzzjoni tal-1921 li stabbiliet li l-lingwa uffijali ta’ Malta u tal-Amministrazzjoni kien l-Ingli u t-Taljan, il-lingwa talqrati.

Wara l-irvellijiet tas-7 ta’ unju 1919 wasalna gall-

Kostituzzjoni tal-1921 li kienet l-ewwel wada li tat lil Malta selfgovernment. Din il-Kostituzzjoni kienet tat lill-Gvern Malti d-dritt li jilleila u jamministra fuq affarijiet purament lokali. Kien hemm ewt ikmamar; wada l-Assemblea Leilattiva bi 32 membru, jiifieri siijiet, eletti gal tliet snin, li riedu jissodisfaw erti kundizzjonijiet u l-kamra l-ora li kienet tissejja is-Senat, eletta gal sitt snin, komposta minn 17-il membru, gaxra minn fost il-kleru, nobiltà, professjonisti, mill-Kamra tal-Kummer u trade unions u seba’ membri li riedu jissodisfaw erti kundizzjonijiet mill-poplu.

5 5


Malta u Gawdex kienu maqsuma fi tmien distretti; seba’ distretti f’Malta u wieed f’Gawdex.

Il-ministri kienu sebga u kien

stabbilit Kunsill Eekuttiv kompost mill-ministri appuntati millGvernatur; Kunsill Nominat kompost mil-Lieutenant Governor u lLegal Adviser bala ex-officio members, uffijali mill-Army u nNavy appuntanti mir-Re jew mill-Gvernatur u Privy Council kompost flimkien mill-Kunsill Eekuttiv u l-Kunsill Nominat. Din il-Kostituzzjoni admet sal-1928-30, meta nolqot il-kwestjoni bejn Stat u Knisja u iet sospia fl-1930. Il-Kostituzzjoni tal-1936 kienet temporanja u fl-1939 iet il-MacDonald Constitution, fejn ilKunsill tal-Gvern ie stabbilit gal erba’ snin kompost minn 20 membru, amsa ex officio, tliet membri uffijali u tnejn mhux uffijali nominati mill-Gvernatur u gaxar membri eletti mill-poplu. Il-Gvernatur kien jippresjedi. Malta u Gawdex kienu maqsuma f’ew divijonijiet elettorali minn fejn ames membri kienu jiu eletti minn kull distrett. Din kienet, fl-opinjoni tiegi, wada mil-leilazzjonijiet traii ta’ Malta gax din is-sala rat f’din il-leilazzjoni lil Dr Nerik Mizzi jii arrestat u internat fil-Fortizza tas-Salvatur ma’ Maltin orajn u fl-1942 ew mibguta l-Uganda. Post Dr Nerik Mizzi, wieed minn dawn is-siijiet o din il-Kamra, baqa’ vojt matul il-gwerra kollha.

Meta saret din id-deportazzjoni ta’ Dr Nerik Mizzi u

orajn, Sir Ugo Mifsud, il-kollega tiegu, mexxej tal-Partit Nazzjonalista, fid-9 ta’ Frar 1942 gamel diskors imqanqal f’din il-

6 6


Kamra fejn widdeb lill-Gvern Ingli kontra din id-deportazzjoni illegali without trial, u waqt dan id-diskors assu ain u miet jumejn wara. Baqa’ f’din il-Kamra, min-naa tal-Partit Nazzjonalista, Dr or Borg Olivier, li spia wadu jivvota kontra l-mozzjoni ta’ deportazzjoni. U hawn nixtieq nagmel riflessjoni u nistaqsi lil kull wieed minnkom membri, Prim Ministru u Kap tal-Oppoizzjoni: Tistgu timmainaw sitwazzjoni ijed severa milli tii hawn o dan il-Parlament wadek u tivvota hekk? Veru kien mument ta’ kura gal or. F’Jannar tal-1945 tlaqqget l-Assemblea Nazzjonali tat ilPresidenza

tal-Konti

Sir

Luigi

Preziosi

biex

tifformola

Kostituzzjoni u b’riultat ta’ dan saret l-elezzjoni tal-1945 gallKunsill tal-Gvern, fejn il-vot ie mogti gall-ewwel darba – dan kien pass kostituzzjonali kbir – lill-iriel kollha ta’ ’l fuq minn 21 sena u d-distretti kienu tnejn. F’din il-leilazzjoni kien hawn filParlament il-Partit Laburista u l-Partit ta’ Jones gax il-partiti lora ma kenux adu parti. Fil-5 ta’ Settembru 1947, iet il-Kostituzzjoni MacMichael, fejn hawn sar pass ijed ’il quddiem gax il-vot issa ie mogti lil kuladd, iriel u nisa ta’ ’l fuq minn 21 sena u l-elezzjoni saret f’Ottubru.

Minn din il-leilatura l-Gvernatur ma kompliex

7 7


jikkonferma n-nomina ta’ Speaker u Deputy Speaker gax sa dak i-mien, kien il-Gvernatur li jrid jaetta. Issa bdiet il-Kamra. Is-Senat tnea gal kollox. Il-leilatura saret gal erba’ snin u lmembri saru 40. Id-distretti saru tmienja b’ames membri eletti bis-sistema proporzjonali minn kull distrett. Din kienet l-ewwel darba li din il-Kamra rat mara – gax in-nisa kellhom il-vot u setgu jooru gall-elezzjoni - tokkupa siu fuq in-naa talGvern gax kienet iet eletta s-Sinjorina Agatha Barbara li eventwalment saret Ministru u anke President tar-Repubblika. Duminku Mintoff kisirha mal-Gvern Ingli.

Matul din il-

leilatura din il-Kamra rat lil Dr or Borg Olivier jissapportja lmozzjoni tal-Break with Britain Resolution. Wara r-rienja ta’ Mintoff fl-1958, din il-Kamra rat Kunsill tal-Gvern sal-1962 ippresedut mill-Gvernatur gall-aar darba. Ta’ min jgid li bejn l-1950, din il-Kamra rat lil Dr Nerik Mizzi Prim Ministru, imexxi Gvern ta’ minoranza u wara mewtu, fl-20 ta’ Diembru 1950, laaq Dr or Borg Olivier, li billi kellu Gvern ta’ minoranza, kien meglub diversi drabi u din l-Assemblea Leilattiva iet xolta fi Frar tal-1951. Din il-Kamra rat Gvernijiet ta’ koalizzjoni fl-1951 u fl-1953 bejn ilPartit Nazzjonalista tat Dr or Borg Olivier u l-Partit tal-Malta Workers Party immexxi minn Dr P Boffa. Fl-1955 din il-Kamra rat dibattiti fuq il-proposta tal-Prim Ministru, il-Perit Dom Mintoff,

8 8


dwar l-Integration ta’ Malta mal-Ingilterra u meta l-Perit Dom Mintoff kisirha mal-Gvern Ingli, allura ejna gall-Break with Britain Resolution. Jien ejt elett fl-1962 u din il-Kamra rat dibattiti fuq il-proposta talGvern Nazzjonalista fuq l-Indipendenza ta’ Malta. Dak i-mien, lOppoizzjoni kienet komposta minn membri ta’ erba’ partiti li kollha kellhom riervi fuq il-Kostituzzjoni kif kienet proposta u vvotaw kontra. Sar referendum jekk il-poplu kienx japprova jew le Kostituzzjoni gall-Indipendenza ta’ Malta kif kien ipproponiha lGvern Nazzjonalista.

Ir-referendum gadda u Malta saret

Indipendenti fil-21 ta’ Settembru 1964. B’din il-Kostituzzjoni lParlament sar gal ames snin, b’50 membru u r-Reina Eliabetta II bala r-Reina ta’ Malta. Fil-fatt kienet inawgurat is-seduta talftu tal-Parlament fi mieni, f’Novembru 1967 u bdiet id-diskors tagha billi qalet “I come to you as the Queen of Malta”. F’April tal-1966, meta allura jien sirt Speaker, stajt minn fuq dik isSedja - is-siijiet kienu aktar viin - nara u nosserva -ew protagonisti tal-politika Maltija ta’ dak i-mien.

Kont nista’

napprezza l-intellienza, il-foresight, il-metodi politii diversi ta’ dawn i-ew kolonni politii kbar li din il-Kamra kellha, Dr or Borg Olivier u l-Perit Duminku Mintoff, li t-tnejn bil-kapaità u bilmetodi differenti taghom, riedu li Malta tkun indipendenti u admu gal dan il-gan.

Niftakar meta fl-1962 il-Ministru

Giovanni Felice kien qieged jitkellem fuq l-iSpeech from the

9 9


Throne, fejn kien intqal: “My Ministers will be actively exploring Malta’s participation in the Common Market”.

Dan kien fl-

iSpeech from the Throne tal-1962. Qam Mintoff minn hawn u qallu: Naqblu, imma biex tagmel dan, l-ewwel Malta trid tkun indipendenti. Din kienet il-vijoni kostituzzjonali taghom. Kont nista’ nara mill-viin kif dawn i-ew politii kbar kienu jikkumplimentaw lil xulxin. Dak li kien nieqes f’wieed, kien flieor u viiversa. B’arsa kienu jiftiehmu. Nonostante li l-metodi taghom kienu diversi, u kultant kienu jinqdew b’xulxin biex jakkwistaw dak li jkunu jridu mingand il-Gvern Ingli, dejjem kellhom rispett kbir lejn xulxin. Dak i-mien, ippermettuli ngid dan il-fatt, il-proedura kienet li meta abbozz ta’ lii jii gatTielet Qari, l-iSpeaker jgid: “Those in favour? Those against? Labbozz gadda.” Meta wasalna gat-Tielet Qari tal-abbozz biex issiijiet ta’ din il-Kamra, minn 50 isiru 55, jiena bajt li dan lAbbozz kien se jispia quddiem il-qrati tagna, kif fil-fatt ara, u bajt li nii mistoqsi: Kif kont taf li fit-Tielet Qari l-Gvern kellu maoranza? Allura gall-ewwel darba egelt lill-Membri li kienu vvotaw “iva”, iqumu bil-wieqfa u goddejthom. B’hekk kont gur li lGvern kellu maoranza u l-abbozz gadda mit-Tielet Qari. Din ilproedura iet segwita minn Speakers ta’ warajja. F’din illeilatura, din il-Kamra rat lil Malta tidol fil-Kunsill tal-Ewropa,

10 10


fil-United Nations u l-aenziji taghom u gaqdiet internazzjonali ora. Malta gall-ewwel darba kellha l-affarijiet barranin f’idejha u noloq id-Dipartiment tal-Affarijiet Barranin u allura ew stabbiliti relazzjonijiet fuq livell ta’ Ambaxxaturi u High Commissioners mal-Amerka, l-Ingilterra, l-Awstralja, l-Italja, Spanja, l-Ordni talKavallieri ta’ San wann, il-Vatikan, Irael, il-Libja, l-Eittu u Tunes. Saru liijiet ta’ infrastruttura. Dan kien il-bidu, ma kien hawn xejn ta’ infrastruttura. Kellna bills to establish the Malta Development Corporation, the Central Bank of Malta, to enable Malta to become Member of the International Monetary Fund, the Banking Act, u the Malta Armed Forces Act, fost orajn. Fl-1971 il-Perit Dom Mintoff kien Prim Ministru u rreveda t-trattat ekonomiku u ta’ difia mal-Gvern Ingli li ie esti sal-1 ta’ April 1979. Twaqqfet l-Air Malta. Pass kostituzzjonali kbir ieor kien imressaq mill-Prim Ministru Dom Mintoff biex Malta ssir Repubblika fit-13 ta’ Diembru 1974. Il-Partit Nazzjonalista kien maqsum fuq din il-lii gax filwaqt li afna mill-emendi proposti mill-Oppoizzjoni ew milquga waqt in-negozjati, li damu gaddejjin ix-xhur, Dr Borg Olivier kien talfehma li kif hu talab lill-poplu Malti japprova l-Kostituzzjoni talIndipendenza fl-1964 b’referendum, hu kien jinsisti li hekk kellu jsir din id-darba. Hu kien ioss li kien jittradixxi lil dawk kollha li

11 11


kienu

approvaw

ir-referendum

gall-Kostituzzjoni

tal-

Indipendenza, jekk imbagad hu, minn wara dahar il-poplu jivvota “iva” mingajr ma jsir referendum. Fuq dan il-punt ma ntlaaqx ftehim u allura kien tana free vote biex kuladd ikun liberu li jivvota skont il-kuxjenza tiegu. Il-lii gaddiet, Dr or Borg Olivier, Dr Paul Borg Olivier, Dr Albert Borg Olivier de Puget, Dr A Cachia Zammit, Dr Cassar Galea u jien ivvotajna kontra. Ilkoll adna l-urament ta’ lealtà lejn ir-Repubblika. Il-Gvernatur issa spia u sar Sir Anthony Mamo bala l-ewwel President tar Repubblika ta’ Malta. Din il-leilatura damet sal1976, fejn saret l-aar seduta f’din is-sala gax imbagad ilParlament gie trasferit fis-sala tal-Armerija li kienet konvertita bala Parlament u li gadha sservi gal hekk sal-lum. Dan ilParlament il-did – fis-sala l-ora allura - ra fil-legislatura tal-198287, l-Oppoizzjoni Nazzjonalista ma tmurx il-Parlament, bala protesta gar-riultat anomalu tal-elezzjoni u wara li ew avati, ew dikjarati unseated mill-iSpeaker Dr Daniel Micallef fis-seduta tas-26 ta’ April 1982. Saru afna laqgat u b’medjazzjoni utli afna tal-President Agatha Barbara u bi statement tal-Perit Dom Mintoff li wera li xtaq li lOppoizzjoni tirritorna, din il-kwestjoni giet solvuta fid-9 ta’ Marzu 1983.

Dakinhar, il-Prim Ministru Dom Mintoff abbar li kien

instab mezz kif din il-kwestjoni

tista’ tii rranata.

U ressaq

rioluzzjoni biex dawk il-membri li kienu tilfu posthom gax ma

12 12


kenux adu l-urament ta’ lealtà, gax ma attendewx, jitallew jiedu posthom u poa fuq il-Mejda tal-Kamra l-korrispondenza kollha li kienet gaddiet bejn i-ewg naat. Il-membri tal-Partit Nazzjonalista, kif kien miftiehem, adu l-urament ta’ lealtà lejn irRepubblika ta’ Malta u adu posthom. Din il-leilatura rat lil Perit Dom Mintoff jirrienja bonarjament minn Prim Ministru u Dr Karmenu Mifsud Bonnici jsir Prim Ministru fl-1985.

I-erimonja saret gall-ewwel darba fil-

Parlament gax qabel ma kenitx issir fis-sala tal-Parlament. Fis-seduta tal-11 ta’ Dicembru 1986, il-Perit Dom Mintoff ingata permess min-naa tal-Gvern u l-Oppoizzjoni biex jitkellem fuq materja ta’ importanza nazzjonali. Il-Perit Mintoff tkellem kif kien jista’ jintlaaq ftehim biex setget tii emendata l-Kostituzzjoni – dan nikkonsidrah bala pass kbir fit-transition tal-evoluzzjoni ta’ Malta - alli dak il-partit li jkollu maoranza ta’ voti - jiifieri 50+1 ta’ No. 1 votes – fl-elezzjoni li kien imiss u ’l quddiem, ikollu d-dritt li jifforma gvern u li jiu co-opted membri fuq in-naa tiegu li jagtuh il-maoranza li jkollu bonn. Din l-emenda Kostituzzjonali, li naseb li hija wada mill-ijed emendi importanti li qatt saru, iet imressqa f’Diembru tal-1986 mill-Prim Ministru ta’ dak i-mien, Dr Karmenu Mifsud Bonnici, u saret ligi. Dan il-Parlament ra t-tramissjoni bit-television. Filleilatura Nazzjonalista

tal-1987-1992, skont l-emenda fil-

13 13


Kostituzzjoni tal-1986, il-Kamra issa kellha 69 membru; 35 talPartit Nazzjonalista u 34 tal-Partit Laburista billi diedu erba’ membri li allura kienu co-opted. Dr Fenech Adami informa lillKamra li kien beda t-tadidiet gal closer relations mal-Komunità Ewropea. F’din il-leilatura u ta’ warajha, tat l-iSpeaker Emeritus Dr Lawrence Gonzi, saru emendi fl-iStanding Orders biex ikunu jistgu jsiru xandiriet bir-radju tas-seduti tal-Parlament. Kienu saru emendi fl-iStanding Orders biex jitwaqqfu kumitati permanenti. Twaqqfu kumitati permanenti gall-affarijiet barranin u Ewropej u gall-kontijiet pubblii. U fil-leilatura tal-1992-1996, gallewwel darba kien intlaaq ftehim li d-Deputy Speaker jii nominat mill-membri tal-Oppoizzjoni u sar Dr Charles Mangion. F’din il-leilatura, tat il-Prim Ministru Fenech Adami, kien hemm l-introduzzjoni tal-kunsilli lokali u f’Lulju tal-1995 twaqqaf l-Ombudsman. Fl-1996 Dr Alfred Sant sar Prim Ministru u gallewwel darba l-iSpeaker kienet mara, in-Nutar Myriam Spiteri Debono. Fil-leilatura tal-1998 u 2003 l-iSpeaker kien Anton Tabone, li waqt it-term tiegu laqa’ fil-Parlament lil Dr Romano Prodi, Mr Pat Cox, Dr Amre Moussa u Mr Walter Schwimmer. Nixtieq ngid illi fi mien il-leilatura ta’ Dr Alfred Sant, hu kien iffirma t-trattat mal-Ewropa gad-drittijiet tal-bniedem u kien iffria l-applikazzjoni ta’ Malta gall-Ewropa Magquda u are bl-idea ta’ Partnership.

14 14


Fi mien l-iSpeaker Anton Tabone, gaddiet il-lii tar-referendum gal subija fl-Unjoni Ewropea u l-leilatura ta’ wara, fl-19 ta’ April 2003, rat lil Dr Fenech Adami jdaal lil Malta fl-Unjoni Ewropea.

Fil-leilatura tal-2008 Malta kkwalifikat biex issir

membru ta-ona ewro tat il-Prim Ministru Lawrence Gonzi li kienet l-aar vilupp ta’ dawn id-90 sena. Jien spiajt mill-Parlament fl-1976 u warajja saru Speakers orajn li kollha kellhom il-problemi li jrid jiffaa kull Speaker imma nista’ nassigurakom li lkoll servew b’impenn u b’imparzjalità kbira. Nixtieq nirringrazzja lill-ex-Speakers kollha, lill-Prim Ministri, lillKapijiet tal-Oppoizzjoni, lill-Membri kollha, lill-Iskrivani talKamra u lill-istaff taghom li kollha servew b’tant dedikazzjoni filParlament ta’ Malta matul dawn l-aar 90 sena. Grazzi afna. (Onor. Membri: Hear, hear) SPEAKER: Nirringrazzjak Dr Alfred Bonnici gal dak id-diskors li adna mawra mal-ivilupp kostituzzjonali ta’ Malta f’dawn laar 90 sena u anke tajtna esperjenzi personali tiegek f’dak ilperjodu. Issa nixtieq nistieden lill-Onor. Lawrence Gonzi, Prim Ministru, biex jagmel l-intervent tiegu. ONOR. LAWRENCE GONZI (Prim Ministru): Grazzi afna, Mr Speaker u Speakers Emeriti Anton Tabone u Dr Bonnici.

15 15


Grazzi Dr Bonnici tal-arsa tiegek ta’ 90 sena storja ta’ dan ilParlament. Huwa tajjeb afna li din il-Kamra tad-Deputati f’din lokkajoni qed tiltaqa’ biex tfakkar pass storiku importanti fl-istorja twila politika u Kostituzzjonali u nista’ ngid storja sabia tal-poplu Malti u Gawdxi fil-lieda gad-drittijiet fundamentali tiegu gad-demokrazija, gal-libertà, biex joro fil-bera lidentità tiegu, fil-mixja tiegu biex joloq ix-xogol prattikament mix-xejn u gall-ivilupp sojali u ekonomiku biex finalment seta’ jieu rajh f’idejh. Kif qal tajjeb Dr Bonnici, il-Kostituzzjoni li hi magrufa gal min hu storiku u jistudja l-ivilupp Kostituzzjonali tagna, nafuha bala l-Kostituzzjoni Amery-Milner. Gal afna Maltin u wud millmexxejja politii ta’ dak i-mien kienet il bogod milli tilaq laspirazzjonijiet li nibbtu Mikiel Anton Vassalli u assieba u patrijotti orajn li ew warajh, kienet ’il bogod minn dak ilkonett ta’ nazzjon sovran Malti, bl-identità u bl-ilsien Malti tiegu. It-tifkira tal-lum gandha sinifikat mhux tant gall-pana li qegdin infakkru llejla, anke jekk din fiha nnifisha gandha l-importanza storika tagha, daqskemm però, gall-kuntest storiku l-proess li kien inema u li qanqal kurrent li bis-saa tiegu wasalna fejn qegdin illum. Qed nitkellmu fuq il-Kostituzzjoni Amery-Milner, jiifieri qed immorru lura gall-1921. Imma dan l-isem u dan l-annu, f’din is-

16 16


sena partikolari setgu qatt ma fissru xejn kieku ma ewx imsawra mill-garaq, is-sagrifiju, il-kura u d-demm tal-Maltin u lGawdxin, fil-bia l-kbira addiema, imma wkoll studenti universitarji li adu sehem fil-rajjiet storii tas-Sette Giugno sentejn qabel l-1921, jiifieri fl-1919, u li fihom it-Tabib Filippo Sciberras, aktar tard Sir Filippo Sciberras, kien mexxej prominenti li ppresjeda l-laqgat ta’ dik li dak i-mien kienet tissejja lAssemblea Nazzjonali li kristallizzat, abbozzat u nnegozjat din ilKostituzzjoni Amery-Milner. Fl-1921 dià kien hemm mexxejja li assew li m’gandhomx jikkuntentaw b’xejn inqas minn indipendenza politika sia. IlKostituzzjoni tal-1921 kienet 'il bogod ferm minn dan kollu. Wasslet biss gal elezzjoni minn elettorat li kien jeskludi l-vot tannisa, kif fakkarna Dr Bonnici, ta’ Assemblea Leilattiva u ta’ Senat li kienu jitkellmu bl-Ingli u bit-Taljan, bil-Malti forsi ittollerat, u gall-gala ta’ Gvern responsabbli gall-interessi talpoplu Malti u Gawdxi imma fil-kontest ta’ responsabbiltà superjuri gall-interessi tal-Imperu Ingli ta’ dak i-mien. Infakkar biss silta mid-diskors tal-Prinep Edward ta’ Wales li ie biex fl-1 ta’ Novembru 1921, f’isem missieru r-Re George V, jinawgura l-ftu tal-ewwel sessjoni konunta tas-Senat u talAssemblea Leilattiva, laqga li qed infakkru llum fejn dakinhar kien qal hekk u se nikkwota:

17


“Now that in the fullness of time His Majesty grants responsible Government to Malta and her dependencies, he is confident that the old loyal spirit still prevails, and that her people will so administer their affairs as not only to advance the welfare of their own community, but to further the interests of the British Empire as a whole.”. Dan qed ngidu mhux biex innaqqas mill-importanza ta’ din lewwel seduta imma biex infakkar l-ispirtu, il-punt tat-tluq ta’ mixja twila, il-perspettiva storika ta’ fejn kien il-poplu tagna fil-mixja tiegu lejn il-kisba tal-milja tal-vijoni tiegu. Gax biex tapprezza x’irbana flimkien trid tifhem minn fejn tlaqna flimkien. U f’dan il-punt ma nistgux ilkoll flimkien ma nammirawx u ma napprezzawx il-personalitajiet politii prinipali ta’ dak i-mien, taqbel u ma taqbilx mal-ideat u l-politika li kienu jaddnu, fosthom Ugo Mifsud, Nerik Mizzi, Gerald Strickland, Mons. Ignazio Panzavecchia, William Savona, u diversi orajn li m’gandix galfejn noqgod nelenkahom. Tares kif tares lejn din il-rajja m’hemmx dubju li tfisser l-ewwel erriega li xxettlet, qabdet l-geruq, iffajat kull tip ta’ maltemp, imma li baqget dejjem ajja sakemm iet il-urnata li tat il-frott mixtieq tagna lkoll, jiifieri pajji indipendenti u liberu, blistituzzjonijiet demokratii tiegu, b’Parlament ta’ rappreentanti tal-poplu eletti minn kuladd, nisa u riel, huma x’inhuma l-mezzi taghom.

18 18


Il-bia l-kbira minna ma gexniex dawn i-menijiet u m’gandniex l-esperjenza diretta ta’ dawn l-avvenimenti. Mhux fali galina napprezzaw x’jiifieri Malta kolonja, fil-bidu tas-seklu l-ieor, meta l-Imperu Ingli kien fl-aqwa tiegu. X’jiifieri timmilita fil-politika u tabbrek gall-interessi sojali u ekonomii tal-poplu wara l-Ewwel Gwerra Dinjija? Ma nistgux napprezzaw biejjed dik l-esperjenza x’fissret. Lanqas nistgu napprezzaw biejjed x’jiifieri tidol gall-pi tat-tmexxija politika tal-lieda nazzjonali gad-drittijiet tal-Maltin li laqet l-ewwel quata tagha fis-Sette Giugno u mbagad fl-ewwel seduta tal-Assemblea Leilattiva u tas-Senat Malti, x’setget fissret gal dawk ilpersonalitajiet politii ta’ dak i-mien. Mhux fali lanqas li napprezzaw biejjed it-tlug u l-inul ta’ Kostituzzjoni ejja u ora sejra u dak kollu li abet magha t-Tieni Gwerra Dinjija. Kellha tkun il-Kostituzzjoni tal-1947 li tatna Parlament elett tassew demokratikament mill-poplu kollu, anke jekk Malta dak i-mien kienet gadha kolonja. U kienet il-Kostituzzjoni tal-1964 u t-tibdil tal-1974 li tawna l-Parlament f’Malta Repubblika tal-lum, illum Malta Repubblika membru tal-Unjoni Ewropea. U f’din il-mixja twila fiha nnifisha imma li tokkupa biss parti kejkna mill-istorja millennarja ta’ din il-gira, b’sehem hekk importanti gar-rejun Ewro-Mediterranju, hemm katina ta’ mexxejja ta’ partiti politii u orajn tal-fili ta’ warajhom, ilkoll sostnuti mill-poplu Malti u Gawdxi, fl-ilwien kollha politii li kkaratterizzaw il-qawsalla politika Maltija tul i-menijiet. Lil

19 19


dawk kollha li ew qabilna ana nroddu ajr u ie u nibqgu nagtuhom gie fil-pantheon tal-fundaturi ta’ Malta moderna u kontemporanja. Imma balma dejjem gamilt u dejjem sostnejt f’kull okkajoni li fiha nielebraw anniversarju, illum ukoll insostni li l-imgoddi nielebrawh biex infasslu l-ejjieni tagna. Galhekk illum aktar minn qatt qabel, gandna nistaqsu lilna nfusna x’taglimiet u xi proponimenti nasbu li nistgu nisiltu minn din ir-riflessjoni tallum. X’nemmen li gandu jfisser dan kollu gall-poplu Malti fiirkostanzi tal-lum? Kull seklu gandu l-istorja tiegu. Kull seklu gandu s-sabi u likrah tiegu, il-fer u n-niket, id-diffikultajiet, l-isfidi u lopportunitajiet tiegu. Imma huwa biss minn kif niffajaw dan ittlug u nul li niddeterminaw x’kisbiet, x’riultati u xi frott nasdu lkoll flimkien.

Fil-qasir nagmel riflessjoni fuq dawn it-tliet

mistoqsijiet: X’effett qed ikollu l-Parlament tagna fil-qafas demokratiku llum? Xi viluppi gandna bonn biex inservu lillpoplu tagna ajar? X’valuri gandna nsau? Mr Speaker, alli nibda mill-ewwel mistoqsija dwar ir-rilevanza tal-Parlament illum. M’hemmx dubju li l-Parlament f’kull forma li kellu sa minn dik l-ewwel seduta 90 sena ilu, u li llum qed infakkru, serva lill-poplu tagna biex jikseb rajh f’idejh u biex iwettaq u jseddaq id-demokrazija. U minn fuq din il-pjattaforma ta’ leittimità demokratika, gvern wara ieor gadda dawk il-liijiet u

20 20


programmi li tawna l-qafas politiku, ekonomiku u sojali li gandna llum, imsaa minn identità u kultura kreattiva u skambji malpopli kollha tar-rejun Ewro-Mediterran. Qatt ma kienet mixja lixxa u fali. Kien hemm mien diffili immens li ridna noolmu u nwettqu l-olm tagna meta rajna ma kienx f’idejna u meta Malta kienet entru importanti u strateiku f’nofs il-Mediterran gallinteressi tal-Imperu Ingli. Il-kontroversji politii u sojali qatt ma naqsu u galkemm eneralment kienu essenzjali gall-ajar espressjoni tad-demokrazija, ieli goddhom wassluna f’xifer. Imma kien dejjem dan il-Parlament li reagna lura mix-xifer u li fih instabu s-soluzzjonijiet fejn fl-aar mill-aar kuladd fittex lajar interess tal-poplu kif fehmu f’dak il-mument. Dan iibni gall-punt ta’ kemm kienu protagonisti l-partiti politii f’dan il-kontest storiku. Dià f’dan il-mument bikri fl-ivilupp taddemokrazija parlamentari tagna, l-ideat, il-mexxejja u n-nies skjeraw ruhom f’partiti politii.

Aneddotu elu hu kif meta

ltaqget l-ewwel darba l-Assemblea Leilattiva fid-29 ta’ Ottubru 1921 filwaqt li mill-ewwel qablu unanimament fuq Speaker li kien membru tan-naa tal-Gvern, ma rnexxielhomx isibu membru li jaetta li jservi bala Deputy Speaker, la min-naa tal-Gvern u lanqas min-naa tal-Oppoizzjoni! Il-fatti juru li fuq Speaker kienu ftiehmu qabel dik is-seduta bl-abbokkament metie imma fuq Deputy Speaker jidher li ma semmew xejn. U kellhom iallu din ilmaterja gal wara l-ftu uffijali tal-Assemblea Leilattiva u sSenat Malti mill-Prinep Edward fl-1 ta’ Novembru 1921 biex

21 21


setgu jiedu din id-deijoni. M’hemmx dubju li d-demokrazija tagna kellha geruq popolari mill-bidu nett u l-mexxejja ta’ dak imien dià kellhom il-forzi popolari aggregati f’movimenti u partiti politii

appojati

mill-urnali

taghom

jew

simpatizzanti

maghom. Ida l-ivilupp tad-demokrazija ma sex biss mill-partiti politii. Fil-rajjiet tas-6HWWH*LXJQR rajna popolazzjoni sia timmanifesta fil-Belt Valletta. Fuq quddiem nett insibu eluf ta’ addiema tatTarzna u studenti tal-Università. Is-sojetà ivili tagna, kif dak imien kienet rappreentata fil-kaini tal-baned mifruxa ma’ kull belt u raal f’Malta u Gawdex, kienet ukoll mill-aktar attiva, spejalment bis-sehem tagha fil-laqgat storii tal-Assemblea Nazzjonali li saru fil-Giovine Malta biex jitolbu d-drittijiet talMaltin mingand il-Kuruna Inglia. Dan kollu baqa’ jiviluppa sakemm illum insibu li laqna l-milja ta’ demokrazija bis-sehem si ta’ partiti politii mill-aktar viluppati, b’unions u korpi kostitwiti li huma pilastri fil-qafas tad-djalogu sojali, b’sojetà ivili mill-aktar attiva u voifera f’kull qasam u b’xibka ta’ mezzi ta’ komunikazzjoni mill-aktar moderna. U lkumulu ta’ dan id-dibattitu kollu ta’ kuljum fl-aar mill-aar insibuh jirritorna hawnhekk, fl-ogla istituzzjoni demokratika, ilParlament, fejn jirrisolvi ruu fil-leilazzjoni, fil-liijiet li ana ngaddu u fil-politika tal-mument partikolari. Fuq kollox, irnexxielna wkoll innaqqsu mill-prattika politika kull sieb u tentazzjoni li l-vjolenza politika qatt tista’ tkun xi strument politiku

22 22


validu. Nemmen li l-Parlament tagna, bit-tlug u l-inul tal-istorja tiegu, fl-aar mill-aar qeda lill-poplu tagna b’mod tajjeb afna u kien strumentali biex ksibna l-ivilupp politiku, sojali u ekonomiku li wasalna galih sal-lum. F’dan is-sens nistgu nwiebu l-ewwel mistoqsija b’mod poittiv afna imma ma nistgux nikkuntentaw billi nwaqqfu l-arsa tagna fuq il-qafas demokratiku mil-lenti limitata tal-ambjent nazzjonali tagna u ma nwessgux din il-lenti biex inpou dan kollu fil-kontest ta’ x’qed jiri madwarna u tassinjali ta-menijiet gas-snin li ejjin. Dan iibni gat-tieni mistoqsija: Xi viluppi gandna bonn biex inservu lill-poplu tagna ajar fix-xenarju li qed jevolvi llum madwarna? U hawn id-diskors isir mhux biss kumplikat imma wkoll kumpless. Kumplikat bal dejjem gax jetie li jinstab ilftehim bejn partijiet differenti, politii u mhumiex, li jkollhom b’mod naturali u b’mod leittimu ideat, aendi, strateiji, afna drabi differenti jekk ukoll mhux kompletament opposti. Kumpless minabba n-natura tat-tibdil mgael u kontinwu u r-riskji li gaddejjin madwarna f’kull qasam. Bdejna seklu u millennju did mimlijin tama, spejalment frott ittneija tal-firda minn nofs l-Ewropa, bejn il-Lvant u l-Punent, karatterizzata – jekk tiftakru fil-bidu ta’ dan is-seklu - mill-waqga tal-ajt ta’ Berlin u tafu l-frott ukoll ta’ dik ir-rivoluzzjoni tat-teknoloija tal-komunikazzjoni u l-informatika li abet magha fil-

23 23


bidu wkoll ta’ dan il-millennju.

Jekk wieed jevalwa l-ewwel

gaxar snin ta’ dan is-seklu, isib minn kollox. Insibu abarijiet tajba però nsibu abarijiet ziena wkoll. F’dawn is-snin id-dinja kellha tabbat wiha mhux biss ma’ forma mill-eqqel ta’ terrorimu u gwerer imma wkoll ma’ kriijiet finanzjarji u ekonomii li gadhom iabbtuna sal-lum. Il-faqar, il-u u l-mard fid-dinja ma naqsux u ew aggravati minn diastri naturali.

Kuljum nassistu gall-migrazzjoni ta’ popli sa

f’partijiet diversi tad-dinja, jierrew ifittxu x-xogol, is-sigurtà u lpai. Proprju fil-bidu ta’ din is-sena rajna l-qawmien popolari filpajjii irien tagna fil-Mediterran – it-Tuneija, l-Eittu u l-Libja fost l-orajn - bil-rajjiet straordinarji li qed iwasslu gal viluppi politii bit-tama ta’ libertà, ustizzja u demokrazija. Malta ma setgetx ma tintlaqatx minn dan kollu. Dan kollu qed ikollu effett fuq in-natura tal-godda politika li viluppajna sal-lum. Ir-rivoluzzjoni teknoloika gamlet mill-mezzi tal-komunikazzjoni u l-proprjetarji taghom forza politika ora b’impatt li ftit olmu sa ftit snin ilu fis-seklu l-ieor u kultant bissaa li jiddettaw huma l-aenda. B’hekk, kull wieed u wada mill-popli tagna jgix f’in reali l-rajjiet kollha, b’aess dirett fir-rimja ta’ kull informazzjoni u diskussjoni u bil-possibbiltà li kuladd jgid tiegu fuq kollox u fi x’in irid. Min-naa l-ora, ilkrii finanzjarja u ekonomika, il-mew migratorju ta’ popli, iddegradazzjoni

tal-ambjent,

l-ivilupp

demografiku

u

l-

globalizzazzjoni, bil-fenomenu li kollox sar inter-konness u

24 24


kuladd sar interdipendenti, ilkoll qed joolqu tensjonijiet sojali kullimkien. Dan kollu gandu impatt enormi fuq l-ivilupp politiku, fuq innatura nnifisha tal-politika, il-politii, il-partiti politii, il-mezzi talkomunikazzjoni, is-sojetà ivili, l-istituzzjonijiet, il-kunsilli lokali u l-Parlament. Huwa f’dan il-kontest li din il-Kamra, aktar minn tliet snin ilu, fis16 ta’ Lulju 2008, fuq proposta tiegi, appojata millOppoizzjoni b’vot unanimu, kienet atret Kumitat Magul biex jistarre, jirrapporta u jirrikkmanda dwar it-tisi tad-demokrazija b’dak kollu li din timplika. Il-Gvern kien daal gal dan ix-xogol bla

ebda

kundizzjoni,

b’mo

kompletament

miftu,

b’dispoizzjoni li jingaa fi djalogu enwin. Ridna li nagtu lillpoplu tagna qafas u godda ajar li jginuh jipparteipa b’mod aktar informat, iossu rappreentat ajar u b’mod aktar effettiv u leittimu. Ridna naslu biex intejbu u nsau l-istituzzjonijiet u nirrenduhom enwinament aktar rilevanti fit-titjib tal-ajja talpoplu tagna. Xtaqna li bl-aornament miftiehem, il-poplu jossu li gandu sehem, dak li bl-Ingli jgidulu VWDNH, aj u konkret flistituzzjonijiet u fil-pajji. Irrid ngid li anke l-Oppoizzjoni dalet gal dan ix-xogol b’dan l-ispirtu, sakemm madwar sena u nofs ilu rtirat mill-Kumitat Magul f’irkostanzi li l-Oppoizzjoni dehrilha li kellha tagtihom il-portata li tathom. Jien ma qbiltx imma mhux dak il-punt.

25 25


Nemmen li l-Kumitat Magul, matur minna lkoll, kien u gadu lajar forum biex induru dawra ma’ u nsau s-swar taddemokrazija f’pajjina. Fis-sitwazzjoni ma nistgux nilagbu bittattika li narsu biss sal-ponta ta’ mneirna, b’naa jew ora, inklu in-naa tiegi, taseb li jaqblilha tipposponi d-diskussjoni u l-qbil gal menijiet ora. L-aqwa frott, dak veru u bnin, jista’ joro biss minn ftehim enwin u sinier bejnietna. U l-irwiefen li qed jgaqdu madwarna jirrendu dan il-ftehim urenti u fl-aqwa interess talpoplu tagna. Jetie insau l-istituzzjonijiet demokratii biex nassiguraw li qed nirrispondu gall-bonnijiet tan-nies li qed nittrattaw il-prijoritajiet veri, li qed nadmu gall-interess u l-id komuni, li qed nagmlu kollox biex ikollna tkabbir ekonomiku u sostenibbli u li qed nassiguraw tqassim aktar ust tal-piijiet u talid ta’ din is-sojetà tagna. Nii gall-aar mistoqsija, anke jekk hi l-mistoqsija tal-qofol: X’valuri gandna nsau?

In parti nergu nakkwistaw,

nirripristinaw u nirkaaw il-valuri li ispiraw l-antenati tagna fillidiet taghom li gaddewhom mill-rajjiet tas-Sette Giugno, li wassluhom gall-ewwel seduta tal-Assemblea Leilattiva u sSenat Malti u akkumpanjawhom sakemm gaddewlna dan il-wirt hekk gani ta’ Parlament li llum qed jadem fid-demokrazija u fissaltna tad-dritt u tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem. Imma in parti rridu niksbu l-ila, id-dehen u l-umiltà li flimkien naqraw u nifhmu s-sinjali ta’ menijietna bl-iskop li nisiltu mill-valuri fundamentali li jiddistingwu lill-poplu tagna valuri ora li

26 26


jirrispondu gall-isfidi, ir-riskji u l-opportunitajiet tal-lum. M’iniex se nkun jien li nipponta subgajja jew nitfa’ l-ewwel ebla. Jien nistqarr id-difetti u l-ibalji tiegi u tal-partit li qed immexxi u li f’ismu qieged f’din il-Kamra bil-saa tal-vot tal-eletturi. L-ideali, it-twemmin u l-vijoni ta’ dan il-partit huma mill-isba, kif hi mill-isba il-pana tiegu fl-istorja ta’ pajjina, li ssawret bilkontribut ta’ partiti u movimenti ora politii li lkoll gandhom il-pana glorjua taghom fl-istorja tal-poplu tagna. Ida bal kull istituzzjoni ora, il-partit u l-gvernijiet huma mmexxija millbnedmin, li mhux dejjem ikunu korretti, li huma suetti gallibalji u n-nuqqasijiet taghom. U rrid nieu l-opportunità biex nerfa’ fuq spallejja d-dmir li nikkonferma t-talba lill-poplu gallmafra gal kull darba li xi add minna naqas fil-qadi ta’ dmirijietu u nitlob skua lil kull Malti u Maltija li b’xi mod stajna nqasnihom anke jekk innoentement mingajr ma konna nafu. Imma dan ma jommniex milli nagmlu ilitna kollha biex ngixu dmirijietna ta’ bnedmin u ta’ politii skont valuri li gandhom ikunu l-boxxla tal-idma kollha tagna. M’iniex se nagmel xi elenku ta’ dawn il-valuri li l-membri kollha ta’ din il-Kamra jafu liema huma, imma ma nistax ma nissottolinjax il-valur tal-politika bala vokazzjoni ta’ servizz enwin, mogti b’onestà, b’integrità u b’imabba patrijottika. L-onestà u l-integrità jesiu minna lkoll u minn kull ittadin rierka u garfien oettiv ta’ x’inhuma l-kawi, il-fattizzi, l-ingredjenti

27 27


veri ta’ kull sitwazzjoni u liema huma l-galiet ta’ sustanza vijabbli li joffru mhux il-mira tas-soluzzjoni, imma strateija masuba, fondata fir-realtà, li tattakka fl-geruq il-problemi u li ssib tarfhom fuq il-firxa ta-mien metie fid-dawl tal-verità u lustizzja sojali. L-gadu ta’ dan kollu, li qed jera’ jerfa’ rasu fost il-popli madwarna hu l-popolimu li b’mod irresponsabbli joffri lill-poplu nofs veritajiet, argumenti simpliisti li jappellaw gas-sentimenti negattivi innati f’kull wieed minna. L-istorja tal-popli tixhed lagar traedji u atroitajiet umani fil-pajjii fejn il-popli allew ilpopolimu jieu s-soppravvent gax i-ittadini ssospendew ilfakultajiet tar-rauni u s-sens komun u gax il-mexxejja abbuaw il-popli taghom bi sfruttament popolist tar-realtà. Nera’ ngid, nemmen li qed ngixu menijiet kumplikati u kumplessi. L-agar aa li tista’ tirilna hi jekk xi add minna jaqa’ gat-tentazzjoni li nistgu nirbu l-fiduja tal-poplu b’appelli u strateiji mnebba minn popolimu li wara l-osanna tal-ewforija tar-reba malajr ikollu jissallab fuq il-kefrija tar-realtà. Jien irrid mhux tant bini did gall-Parlament. Dan irridu wkoll naturalment u qed nagmlu ilitna biex ikollna binja sabia, innovattiva fid-disinn u l-arkitettura tagha, denja mhux biss ta’ pajjina, tal-Belt Valletta, imma li tirrispekkja wkoll i-menijiet ilodda li qed nitkellmu fuqhom.

28 28


Imma aktar minn bini did, nemmen li rridu nieddu ana flintern u fl-estern tagna. Irridu niviluppaw l-godda li nadmu biha f’dan il-Parlament, fil-partiti politii li janimaw il-kuxjenza tal-poplu tagna, fl-gaqdiet, fil-XQLRQV, fil-korpi kostitwiti. Irridu godda li ommna ggwidati mill-boxxla tal-id komuni. Irridu godda fejn aktar nisa u gaag ikunu protagonisti, godda li nnies tafda li qed tfittex biss l-interess tal-bonnijiet enwini tagha, godda li tirrendi l-air u l-motivazzjoni tagna lkoll fi trasparenza u tat l-iskrutinju ta’ kontabbiltà sia, godda li ssaa illeittimità tal-idma tagna. Irridu godda li tfittex aktar dak li jgaqqad milli dak li jifred u li tfittex il-FRQVHQVXV trasparenti fuq l-galiet li jiddeterminaw ilpreent u wisq aktar il-ejjieni tal-poplu Malti u Gawdxi. Matul dawn id-90 sena li gaddew, il-poplu tagna kiseb bosta minn dak li mexxejja u partiti politii poew fuq l-aenda taghom minn mien gal mien. Illum qed niffajaw il-futur wara li rbana lidiet fundamentali, sfidi li afna kienu jasbu li huwa biss olm. Irbana l-lieda diffili kontra l-kolonjalimu u libbisna s-sovranità indipendenti lin-nazzjon tagna. Imxejna u ddikjarajna lil pajjina Repubblika u sirna membri tal-Unjoni Ewropea. Mhux biss, gamilna dan kollu waqt li ggarantixxejna l-libertà u s-saltna taddritt gal kuladd fl-istess in li saana d-demokrazija u listituzzjonijiet li minnhom tiddependi. Dan kollu ma sarx bla kontroversji u kwestjonijiet mhux gar imma llum ninsabu fis-sitwazzjoni fejn nistgu niddiskutu,

29 29


nitkellmu u niddibattu. U dan grazzi l-aktar gall-partiti llum rappreentati f’dan il-Parlament.

Kien ukoll gal movimenti

politii ora, gall-XQLRQV tal-addiema, gall-korpi kostitwiti, gas-sojetà ivili, gall-PHGLD ta’ kull tip u ta’ kull fehma li wasalna s’hawn. Ta’ qabilna kellhom kull raun jiskjeraw ruhom f’kontroversji li kultant allew feriti li s-sinjali taghom gadna nossuhom sal-lum.

Dawk

kienu

gadhom qed

jibnu

l-

Kostituzzjoni demokratika tan-nazzjon tagna, meta konna gadna fil-poizzjoni li nistgu nibnu skont disinn u mhux skont ieor. Imma llum dan ix-xogol tlesta bl-approvazzjoni ielsa tal-poplu tagna u minn toroq differenti. Ilkoll wasalna biex issa qed inarsu gal dak li jirrigwarda postna f’dan ir-rejun u fid-dinja. Nafu wkoll li fadal afna x’isir biex sa lanqas Malti u Maltija jgawdi logla kwalità ta’ ajja. Flimkien bala poplu wieed irridu nkomplu nikkonsolidaw u nisfruttaw il-poizzjoni tagna biex nassiguraw ajar li nilqgu gall-maltemp u l-inkwiet tal-kriijiet finanzjarji u ekonomii li hawn

madwarna.

Biejjed

inarsu

fil-viin

tagna

biex

napprezzaw kemm is-sistema ta’ governanza politika li gandna qed tkun effettiva biex tidderiei lil pajjina fil-baar imqalleb tairkostanzi li qed niffajaw. B’sistema ta’ governanza m’iniex qed nifhem biss dak li jagmel il-Gvern, imma dak li tagmel lOppoizzjoni, il-XQLRQV, il-Korpi Kostitwiti, kulma jagmel kull wieed u wada minna fuq ix-xogol, fuq il-bank tal-iskola u filfamilja.

30 30


Gď€ alhekk nagď€ laq billi nenfasizza d-dmir tagď€ na lkoll li nsibu lftehim li jsaď€ ď€ aď€ , li jď€ƒid il-valur, lis-sistema ta’ governanza flaspetti differenti tagď€ ha. Il-Parlament mhuwiex l-uniku forum iď€ƒda ď€ƒgur huwa l-aktar forum kostituzzjonalment u leittimament adatt biex fi ď€ danu jinabru u jintgď€ arblu l-ideat kollha u jitfasslu u jiu adottati l-proposti li dwarhom naslu gď€ all-ftehim. Disgď€ in sena ilu kollox kien jindika li l-poplu Malti kellu ď€ tiea urenti gď€ al sovranitĂ  nazzjonali li seta’ juď€ƒaha biex jikseb in-nia tiegď€ u f’dinja ta’ stati differenti li magď€ hom seta’ jinse xibka ta’ kuntatti bilaterali u li jiď€ƒviluppa l-ekonomija b’gď€ odda ekonomika, fiskali u monetarja li fuqha l-gvern tal-urnata kellu kontroll tista’ tgď€ id assolut. Illum però rridu niď€ƒviluppaw is-sistema ta’ governanza tagď€ na billi nsibu l-aď€ jar mod kif f’dinja ta’ stati interdipendenti u interkonnessi naqsmu din l-istess sovranitĂ  mhux aktar bl-gď€ odda ta’ stat nazzjonali li kienet gď€ adha valida sas-seklu l-ieď€ or imma bl-gď€ odda tal-intellienza u l-kreattivitĂ  ta’ kull wieď€ ed u waď€ da mi-ittadini tagď€ na. Dan hu l-proett u l-frott li aď€ na mistennija ngď€ addu lillpoplu tagď€ na llum. (Onor. Membri: +HDUKHDU) SPEAKER: Prim Ministru, grazzi ď€ afna tal-intervent tiegď€ ek. Issa nistieden lill-Onor. Joseph Muscat, Kap tal-Oppoď€ƒizzjoni, biex jagď€ mel id-diskors tiegď€ u.

31


ONOR. JOSEPH MUSCAT (Kap tal-Oppożizzjoni): Mr Speaker, Prim Ministru, Speakers Emeriti, Onorevoli Membri, Onorevoli exMembri, bieb u dawk kollha li qegdin isegwuna, inoss sens ta’ umiltà u fl-istess in ta’ kburija li llum gandi l-privile li nqum u flimkien magkom infakkar il-jum li fih feta l-ewwel Parlament Malti fl-1921 tat Kostituzzjoni responsabbli u rappreentattiva. Qed ngid “umiltà” gax niftakar fis-sehem kbir li taw tant Maltin u Gawdxin ora qabilna f’dan il-Parlament biex dan il-pajji, gir fid-daqs ida kbir fir-rieda, ikun jista’ jimxi ’l quddiem fl-ivilupp sojali, ekonomiku u politiku tiegu. Kburi wkoll galiex jien u l-kollegi kollha tiegi f’dan il-Parlament, huma fuq liema naa tal-Kamra huma, qegdin ukoll nipprovaw nadmu gall-id tal-poplu li fdalna r-responsabbiltà u li atarna bala r-rappreentanti tiegu. Il-moviment biex il-Maltin u lGawdxin ikollhom vui dejjem akbar fit-tmexxija ta’ art twelidhom, kien beda minn afna snin qabel l-1921.

ueppi

Mattew Callus, Mikiel Anton Vassalli, Nicolò Testaferrata, Camillo Sciberras, Giorgio Mitrovich, Sigismondo Savona, Fortunato Mizzi u Manwel Dimech huma lkoll mexxejja li skont it-twemmin taghom admu fi snin diffili afna biex pajjina jingata ddrittijiet li galina llum huma mill-iktar baii. Kien ida fi Frar tal-1919 li bdiet tiltaqa’ l-hekk imseja Assemblea Nazzjonali li qablet li titlob Kostituzzjoni dida u iktar liberali gal pajjina. Kienu l-irvellijiet ta’ addiema fl-estremità tal-faqar li 32


servew bala l-katalist biex il-Gvern Kolonjali fl-aar jiddeiedi li Malta jixirqilha din il-forma ta’ Parlament. Huwa ghalhekk, Sur President, li -ew naat tal-Kamra tat it-tmexxija tiegek, ta’ kull sena nikkommemoraw flimkien il-vittmi u l-avvenimenti tas6HWWH *LXJQR, gax kien il-addiem Malti li xerred demmu gallkisba ta’ dan il-Parlament.

Dan huwa fatt li afna drabi jintesa u

nispiaw biss niffokaw fuq il-mexxejja jew il-kapijiet ta’ xi partit jew ieor gal din il-kisba tant importanti. Sur President, jien kburi wkoll li fl-1921 il-partit li jien nirrappreenta u mmexxi kien dià kiseb postu fl-istorja parlamentari ta’ Malta. Kien hemm mill-bidu u minkejja ddiffikultajiet ta’ kull xorta, mhux biss dejjem amm postu f’dan ilParlament ida kemm-il darba kiseb il-fiduja tal-elettorat Malti li fdalu t-tmexxija tal-pajji f’idejh.

L-ewwel Parlament li qed

infakkru llum kien kostitwit fuq bai ferm differenti minn tagna llum. Fl-1921 l-eletturi kienu jammontaw gal 27,000 biss. Dan galiex id-dritt tal-vot kien gadu marbut ma’ numru ta’ kondizzjonijiet, fosthom li biex ikollok il-vot ridt tkun rael, ikollok il-flus jew ikollok stat fis-socjetà. Kien hemm ukoll l-idea ta’ vot plurali marbut mal-idea ta’ proprjetà, fejn aktar ma jkollok proprjetà, aktar ikollok voti u fejn teknikament rael seta’ jkollu sa 14-il vot u nies orajn ma jkollhom xejn. Minkejja li fl-1921 il-kotra tal-addiema kienet gadha mada mill-vot, il-Partit Laburista reba rappreentanza biejjed biex

33 33


ikun jista’ jinfluwenza imqar ftit il-politika tal-(VWDEOLVKPHQW li kien igawdi vantai ari tat is-sistema elettorali ta’ dak i-mien. Mill-1921

sal-1933,

meta

l-ajja

tal-ewwel

Kostituzzjoni

responsabbli intemmet esrem, il-predeessuri tagna kienu l-forza favur politika progressiva intenzjonata li terfa’ lill-batut u li tnissel kuxjenza favur drittijiet baii, balma kien id-dritt galledukazzjoni, il-paga usta, is-saa, l-gajnuniet lix-xju, morda u addiema li kienu jkorru u li ma kenux aktar f’kundizzjoni li jkomplu jadmu u jaqilgu l-gajxien taghhom. Kienu miuri li dak i-mien il-maoranza parlamentari mhux dejjem qablet maghom. Ida wara t-Tieni Gwerra, permezz ta’ maoranza progressiva u minkejja ostakoli u gambetti, dawn l-ganijiet twettqu b’effa u b’serjetà li gur li bosta minna li ma jiftakrux dawk i-menijiet, ma jistgux jifhmu. F’inqas minn erba’ snin sa, bejn l-1947 u l1950, iddalet l-edukazzjoni obbligatorja, issaa is-servizz tassaa, bdew jiu indirizzati l-problemi tal-KRXVLQJ u bdew jinqerdu s-VOXPV, il-addiema tjiebulhom il-kondizzjonijiet tax-xogol u lpagi u ddalet il-lii tal-pensjoni. Dan kollu fi mien meta lfinanzi ta’ pajjina kienu f’qagda impossibbli u l-ekonomija ta’ Malta kienet kwai ineistenti. Din il-politika progressiva genet biex terfa’ lill-batut u tifta ilbibien gal ajja ajar mhux biss gal ftit, kif kien dak i-mien, ida gal afna. Dan kien pedament li b’sodisfazzjon ngid li bnew

34 34


fuqu gvernijiet ta-ewg naat matul is-snin ta’ wara, fejn minn sistema antagonista gall-avvanz sojali wassalna gall-kunsens fuq il-bonn li jkollna lenti sojali, ibbaata fuq ir-responsabbiltà u mhux sempliement fuq il-niena u li minnha naqraw l-ivilupp ekonomiku ta’ pajjina. Kien hemm menijiet meta wasalna aktar minn menijiet ora. Kien hemm oqsma fejn wasalna aktar minn orajn. Punt fejn gadna ma wasalniex huwa li jkollna rappreentanza aktar mifruxa tas-sessi. Kburi li nirrappreenta llum dak il-moviment li fi mien meta kien wadu li jaseb hekk, ippromwova d-dritt tal-vot gannisa biex jibdew jitqiesu bala ittadini bal addieor. Galhekk ma nistax ma neux din l-okkajoni llum biex infakkar lis-Sinjorina Agatha Barbara, li kienet l-ewwel membru parlamentari mara, lewwel ministru mara u s’issa l-ewwel u l-uniku President tarRepubblika mara f’dan il-pajji. Sur President, insellem ukoll lin-nisa l-ora li servew f’dan ilParlament, fosthom lis-Sinjorina Mabel Strickland, li tat is-sehem sod tagha f’din il-Kamra u fis-sojetà Maltija u lil Myriam Spiteri Debono, l-uniku predeessur tiegek mara fis-Sedja li tokkupa inti llum. Ma jistax jonqos li nsellem lil dawk id-deputati nisa li ew warajhom u lil dawk li llum qed iservu f’dan il-Parlament. Biss nera’ ngid li gadna ma wasalniex. Ir-rata tal-parteipazzjoni tan-nisa fil-ajja pubblika u fil-ajja politika gadhom gar wisq. Mill-1947, meta n-nisa ngataw id-dritt tal-vot, kien hemm madwar

35 35


1,000 kandidat rael li aru gall-elezzjoni u 81 mara biss, li minnhom ew eletti 16. Fl-aar tliet elezzjonijiet enerali n-numru ta’ nisa eletti stabilizza ruu gal sitta, ida fil-fatt l-affarijiet marru ftit gall-agar gax id-daqs tal-Parlament tal-lum died b’erba’ membri fl-elezzjoni enerali li gaddiet ida n-numru ta’ nisa rappreentanti baqa’ listess. Skont l-Unjoni Inter-Parlamentari, Malta tinsab fil-110 post minn 137 pajji f’dak li huwa suess tan-nisa fl-elezzjonijiet. Warajna m’hemm l-ebda pajji ieor tal-Unjoni Ewropea. F’dan ilkontest kburi li l-Partit Laburista gandu erbga minn dawn is-sitt membri preenti fi danu. Se tkun sfida tal-enerazzjoni li jiena nagmel parti minnha, li nagtu sinjal qawwi favur laqta femminista tas-sistema politika, fejn in-nisa jiu inkoraiti jiedu sehem u jingataw rwol entrali fil-ajja pubblika u politika. Dan kollu jrid isir b’ispirazzjoni talpolitika progressiva li wasslet gall-introduzzjoni ta-wie ivili, tad-dikriminilizzazzjoni tar-relazzjonijiet omossesswali u matul din is-sena favur id-dritt ivili tad-divorzju. Ida afna drabi nitkellmu biss dwar kontroversji u fejn ma naqblux bejn i-ew naat ida tajjeb li llum insellmu lil dawk il-mumenti ta’ gaqda nazzjonali li jixhdu l-maturità tal-poplu tagna. Fit-30 ta’ Diembru 1957 il-Parlament Malti unanimament gadda l-famua %UHDNZLWK%ULWDLQ5HVROXWLRQ. Dakinhar il-Prim Ministru

36 36


Dom Mintoff, bi qbil si mal-Kap tal-Oppoizzjoni or Borg Olivier, kien ressaq rioluzzjoni li kienet “tassolvi lill-poplu Malti u Gawdxi minn kull obbligazzjoni jew ftehim li kien jeisti malGvern Ingli jew li kienu ew assunti minn dan tal-aar f’isem lalleati tiegu”.

Fl-1967, meta l-lieda politiko-relijua kienet

gadha gaddejja u meta l-Gvern Ingli aseb li jista’ jiskarta millobbligi tiegu tat it-Trattat tad-Difia u jkasbar l-interessi ta’ pajjina, il-Partit Laburista fl-Oppoizzjoni mhux biss appoja lillGvern Nazzjonalista ta’ Borg Olivier ida ssekonda l-mozzjoni tiegu biex iwaqqaf lill-Gvern Ingli milli jiskarta dawn l-obbligi. U dan minkejja li kif taf int, Sur President, il-Partit Laburista kien mill-bidu nett kritiku ta’ dan l-istess trattat. Fit-13 ta’ Dicembru 1974, il-maoranza assoluta ta-ew naat tal-Kamra ddikjarat lil Malta Repubblika, liema Kostituzzjoni Repubblikana tagna servietna tant tajjeb matul is-snin ida fejn nemmen li rridu narsu ’l quddiem gall-bidliet li hemm bonn. Fl-1986, i-ew naat b’rieda tajba sabu blokk gall-krii li kien sab ruu fiha pajjina, liema bidliet Kostituzzjonali kienu ggwidati mill-bonsens u d-dover lejn pajjina. Fl-1994, i-ewg naat qablu fuq qafas ta’ liijiet ta’ servizzi finanzjarji li biddlu wi l-ekonomija ta’ pajjina. Dan il-kunsens gadu sal-lum jipprovdi l-bai gas-suess ta’ dan il-qasam. Fl2008 dan il-Parlament ivvota unanimament biex jirratifika t-Trattat ta’ Lisbona, fejn ingata sinjal ta’ koerenza lejn id-direzzjoni tal-

37 37


politika internazzjonali ta’ pajjina. Din is-sena l-Parlament rea’ vvota b’unanimità favur sehem kostruttiv ta’ Malta gall-krii finanzjarja fi-ona ewro u vvotajna unanimament flimkien biex nagtu n-nifs metieg lil-linja nazzjonali tal-ajru tagna, l-Air Malta.

Dan kollu juri li meta l-Parlament jintua gall-iskop

prinipali tiegu, bala post fejn kull naa tiddibatti u tisma’ linnaa l-ora, il-kisbiet gall-pajji ikunu ta’ importanza ferm akbar. Ma jfissirx li ma kienx hemm, m’hemmx balissa u mhux se jkun hemm punti ta’ kontroversja u fejn mhux se naqblu ma’ xulxin. Limportanti hu li l-punti fejn ma naqblux ikunu fuq prinipju u mhux fuq pika. Sur President, illum din l-istorja hija miktuba u jista’ jaqraha kuladd bil-libertà kollha. Hija storja li tibqa’ tfakkarna fis-sehem li taw ta’ qabilna u fil-mexxejja li ew qabilna. Tfakkarna fil-Prim Ministri tagna Joseph Howard, Francesco Buhagiar, Ugo Mifsud, l-ewwel prim ministru Nazzjonalista u l-igar prim ministru ta’ kull mien gax laaq fl-età ta’ 35 sena.

Kellna lil Gerald

Strickland, lil Pawlu Boffa, l-ewwel prim ministru Laburista, kellna lil Nerik Mizzi, org Borg Olivier u Dom Mintoff, l-aktar membru li qatt serva f’din il-Kamra meta kien rappreentant tal-poplu gal 51 sena kontinwi.

Kellna lil Karmenu Mifsud Bonnici, Eddie

Fenech Adami, Alfred Sant u l-Prim Ministru preenti Lawrence Gonzi. Personalment u f’isem il-Partit Laburista, lilhom ilkoll insellmilhom.

38 38


Nirrimarka fuq ton naqra aktar leer, li dawn il-prim ministri filmaoranza kwai assoluta taghom kienu ejjin minn professjoni wada, jigifieri dik legali. Min-naa tal-Partit Laburista kien hemm varjazzjoni gax kien hemm prim ministru tabib, ieor perit, ieor avukat u ieor ekonomista u awtur. Bir-rispett kollu lejn il-bieb tiegi avukati, nemmen li f’era ta’ professjonijiet differenti u dejjem jidiedu, hemm bonn li naraw li l-politika tattira lillpersuni mhux biss mill-professjoni legali imma mill-oqsma differenti, bal xjenzi sojali, teknoloija, ekonomija, negozju, addiema tal-id – gax hawnhekk hawn post galihom ukoll ininerija, mediina, xandir, edukazzjoni u orajn. B’hekk nginu sabiex ikun hemm veduti differenti tas-soluzzjonijiet li nfasslu flimkien f’din il-Kamra. alluni wkoll nesprimi x-xewqa li ngix biejjed li nara l-jum li fih pajjina jkollu l-ewwel prim ministru mara, biex b’hekk inkunu kissirna l-JODVVFHLOLQJ il-kbir nett tas-socjetà tagna. Nixtieq ukoll li llum insellmu lil dawk kollha li jadmu minn wara l-kwinti u li forsi xogolhom mhux dejjem huwa apprezzat biejjed, ida li mingajrhom il-Parlament tagna ma jistax jiffunzjona.

Jiuni

f’moi l-iVWDIItal-Parlament tal-lum, dawk li servew fl-imgoddi u l-afna urnalisti li llum u matul is-snin isegwu b’tant paenzja dak li jiri hawn ew. F’dan l-anniversarju sinifikattiv, tajjeb li narsu ’l quddiem dwar kif nistgu nevolvu din l-istituzzjoni tagna.

39 39

Nemmen, kif gedt


diversi drabi, li fis-snin li ejjin gandna nimbarkaw f’riforma Kostituzzjonali gal pajjina. Ix-xewqa tiegi hija li dan ma jkunx proess limitat gall-politii f’din il-Kamra, ida li niftu gassojetà ivili. Gandu jkun sinjal li dan il-Parlament qed jinduna, kif dià indunaw uud minna, li mien il-partitokrazija u mien listituzzjonijiet partitokratii wasal lejn tmiemu. Qatt m’ana lesti. Galhekk jien nemmen fit-tlaqqig ta’ konvenzjoni kostituzzjonali li ib flimkien rappreentanti mill-oqsma kollha tas-socjetà, minn politii gal sojetà ivili, minn gaag gall-Maltin ta’ barra, minn anzjani gal nisa, kollha b’ideat differenti li fuqhom nistgu nwelldu t-Tieni Repubblika. Hija sfida li hemm min jiba’ minnha, ida jien ngid li hija sfida li ma nistgux naarbuha. Irridu nagtu qafas aktar rilevanti biex pajjina jkollu dak li jimmotivah li jimxi ’l quddiem. Hemm bosta ideat li jistgu jigu kkonsidrati, kemm bala parti mill-bidliet kostituzzjonali kif ukoll lil hinn minnhom. Hemm ideat li gandi marbutin ma’ qalbi, li wud minnhom nixtieq ngidhom illum. Nemmen li wasal i-mien li l-Parlament tagna ma jibqax jigi trattat bala stat ta’ fatt ta’ dipartiment tal-gvern. Hemm bonn awtonomija sia lil din l-istituzzjoni. Din l-awtonomija tagti dinjità lill-Parlament ferm aktar milli tista’ tagtiha kwalunkwe binja dida. Hemm ir-rwol tiegek, Sur President, li nemmen li ma jingatax ir-rikonoxximent metieg fl-istituzzjonijiet tagna. Nemmen li gandna nneu l-wirt kolonjali fejn persuna matura,

40 40


balma hu l-Prim Imallef, jingata l-preedenza istituzzjonali fuqek, bala l-bniedem elett li tirrappreenta l-ogla istituzzjoni talpajji. Dan ovvjament mingajr l-ebda disrispett lejn il-Prim Imallef jew il-udikatura. Nemmen li gandna nevolvu r-rwol ta’ skrutinju parlamentari billi nevolvu t-tip ta’ kumitati parlamentari li jeistu, sabiex dawn isiru aktar rilevanti gas-socjetà tagna. Nemmen li gandna nsau aktar leen il-poplu li jippreenta petizzjoni lil dan il-Parlament. Sal-lum il-urnata, dawn il-petizzjonijiet jispiaw jibru t-trab filILOHV parlamentari. I-ittadini tagna jistoqqilhom aktar rispett u gandu jkollna kumitat tal-petizzjonijiet li jiskrutinja dawn ilpetizzjonijiet, jiddiskutihom u fejn ikun il-ka, jirrakkmanda azzjoni dwarhom. Nemmen li gandna nbiddlu r-regoli tal-Kumitat Permanenti dwar il-Kontijiet

Pubblii

sabiex

ministri

li

jkunu

direttament

responsabbli ta’ entitajiet jew kwestjonijiet li jkunu tat l-iskrutinju tal-Kumitat, iedu posthom waqt dawk il-laqgat.

Nemmen li

gandna nintroduu kumitat gall-affarijiet ekonomii u monetarji sabiex iares lejn il-politika tal-gvern, dak li qed jiri madwarna u li quddiemu jii mistieden jagti l-sebijiet tiegu b’mod regolari lGvernatur

tal-Bank

B’hekk,

entrali.

mingajr indil fl-

amministrazzjoni tal-Bank entrali, tidied l-DFFRXQWDELOLW\ interistituzzjonali.

41 41


Nemmen li gandha tiddaal sistema ta’ KHDULQJV parlamentari gal persuni li jkunu nnominati biex jippresedu l-funzjonijiet regolatorji u regolaturi, ball-Awtorità Maltija tar-Riorsi, lAwtorità Maltija gall-Komunikazzjoni u Transport Malta. Nemmen li gandna ninkorporaw il-MEUSAC bala awtorità li taqa’ tat dan il-Parlament, b’mod ukoll li jkun hemm aktar riorsi biex il-Kamra tar-Rappreentanti tgarbel id-direttivi u rregolamenti Ewropej, kif ukoll biex il-IHHGEDFN tas-sojetà ivili jii inkorporat ajar fil-poizzjonijiet tal-Gvern Malti. Nemmen li gandna naelleraw il-proess sabiex nibdew inxandru s-seduti parlamentari viivament permezz tal-LQWHUQHW.

Nemmen li biex

inidu l-iskrutinju gandna nippubblikaw b’mod aktar ar RQOLQH irUHFRUG tal-attendenza tal-membri parlamentari gas-seduti talKamra

tar-Rappreentanti.

Nemmen

li

gandna

ndalu

Kummissarju Parlamentari gall-i6WDQGDUGV, matur mill-Kamra tar-Rappreentanti, li b’mod indipendenti jissorvelja l-imieba talmembri parlamentari, inklu tal-membri tal-Kabinett, jara li xxogol u l-interessi finanzjarji kollha taghom ikunu dikjarati, jinvestiga kif jidhirlu xieraq, jirrapporta lill-iSpeaker u jippubblika r-rapporti tiegu. Dawn huma bidliet li hemm bonn fid-dawl tal-fatt li rridu nirrikonoxxu b’onestà li erti deijonijiet li ttiedu mill-ferga Eekuttiva tal-Istat fl-aar xhur xellfu u mhux tejbu r-reputazzjoni ta’ din l-oghla istituzzjoni tal-pajji. afna min-nies li qegdin hawn, minn kull naa tal-Kamra, mhux qegdin hawnhekk gall-

42 42


gwadann personali taghom, ida qegdin hawn gax nemmnu li nistgu nagtu kontribut biex ikollna pajji li jixraq lil uliedna, sabiex intejbu s-sitwazzjoni li ninsabu fiha u li mhijiex tort ta’ dan il-Parlament. Hemm bonn ta’ bidla u aktar trasparenza u mhux binjiet odda li jixhdu lussu fi mien meta l-familji gaddejjin minn mien diffili. Ejjew niftu u nibdlu d-direzzjoni biex nuru li lKamra tad-Deputati aqqha tassew tissejja l-ogla istituzzjoni ta’ pajjina. Nemmen ukoll li gandna nagfsu fuq it-tidid fil-bidliet li nagmlu biex it-tidid isir parti mis-sistema. Ana bala politii gasafar tal-passa. Nemmen li rridu nagtu sinjal li qed nifhmu li lbidla hija l-essenza tal-ajja demokratika ta’ pajjina. It-tidid huwa l-futur, kif inhu l-futur li narsu li d-dritt tal-vot jitbaxxa minn 18 gal 16-il sena. Se jkun hemm l-istess argumenti ta’ meta fil-Kostituzzjoni Repubblikana tagna fl-1974 kien hemm min ma qabilx li l-età tal-vot titnaqqas minn 21 gal 18-il sena. Mur gidha llum, li kuladd aetta li l-vijoni tal-1974, vijoni kurajua kienet it-triq ’il quddiem.

Hekk irridu nergu nuru t-triq ‘il

quddiem, fejn immexxu u mhux insegwu, fejn niu l-gira ta’ pajjii ora bl-ideat progressivi tagna, fejn nistgu nkunu ta’ aspirazzjoni gall-orajn, fejn inkunu tabilaqq l-aqwa fl-Ewropa. Galhekk nemmen li l-ewwel pass gandu jkun li l-età tal-vot titbaxxa fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali biex imbagad niedu kont tas-sitwazzjoni minn hemm. Huwa bil-kura li nibdlu d-

43 43


direzzjoni ta’ din l-istituzzjoni li kienet kapai tinbidel u tirbaď€ irrispett matul is-snin. Ir-rispett ma tixtrihx u lanqas tiksbu b’binja dida. Ir-rispett tirbď€ u billi tuď€ƒa l-gď€ aqal fid-deiď€ƒjonijiet, liema gď€ aqal iib l-istabilitĂ .

Dan huwa l-futur li nawgura lill-ogď€ la

istituzzjoni ta’ pajjiď€ƒna u lill-ensna, futur f’gď€ aqal u fi stabilitĂ . (Onor. Membri: +HDUKHDU) SPEAKER: Onor. Joseph Muscat, Kap tal-Oppoď€ƒizzjoni, grazzi ď€ afna tal-intervent tiegď€ ek.

Jien ukoll nixtieq ningď€ aqad mal-

ď€ sebijiet li gď€ amlu d-diversi kelliema ta’ qabel din i-elebrazzjoni ta’ 90 sena tal-Parlament li gď€ andha sservina biex nirriflettu fuq din l-istituzzjoni u n-nies li gď€ addew minnha. Huwa importanti li ddemokrazija parlamentari tagď€ na ngď€ oď€ƒď€ƒuha, nindukrawha u nedduha kuljum. Fil-kwotidjanjetĂ  tal-proeduri tagď€ na hemm imdaď€ ď€ la l-aqwa prinipji kostituzzjonali importanti ta’ din li hija l-ogď€ la istituzzjoni tal-pajjiď€ƒ gď€ aliex tirrifletti r-rieda ď€ ielsa tal-poplu kollu. Fix-xogď€ ol tagď€ na ta’ kuljum f’din il-Kamra nkunu qed nattwaw, ineddu u niď€ƒviluppaw dawn il-prinipji kostituzzjonali. Irridu nď€ arsu mhux biss lura imma wkoll ‘il quddiem. Gď€ axar snin oď€ ra dan il-Parlament jagď€ laq l-ewwel 100 sena tiegď€ u. Dakinhar irridu nkunu f’poď€ƒizzjoni li ngď€ idu li dan il-Parlament gď€ andu mhux biss id-dar tiegď€ u imma huwa wkoll awtonomu bď€ alma huma awtonomi l-istituzzjonijiet taď€ƒ-ď€ƒewg uffijali li jirrapportaw lejh, l44


Ombudsman

u

l-Awditur

enerali.

Dakinhar

il-membri

parlamentari kollha jrid ikollhom uffiju taghom organizzat u attrezzat b’nies kompetenti li jginuhom

biex ikunu jistgu

jagmlu l-idma taghom bala deputati. Il-Parlament irid ikollu sservizzi ta’ informazzjoni, librerija mimuma tajjeb u b’rierkaturi fiha li jkunu jistgu jaqdu lill-membri li jservu fih. Il-Parlament irid ikun mexa lil hinn mill-famu Erskine May li afna drabi nikkwotaw u jkun abar ir-UXOLQJV kollha tal-iSpeakers li ppresedew matul i-mien kollu tiegu. afna minn dan ix-xogol dià bdejnieh, afna ieor gad irid jinbeda imma quddiemna gandna din l-aenda li hija sfida gat-tisi tad-demokrazija parlamentari tagna u hija wkoll l-isfida li nivvalorizzaw dejjem l-importanza tal-membru parlamentari. Din id-demokrazija parlamentari hija aktar importanti fiha nnifisha minn kull wieed u wada minna imma tiddependi wkoll minn kull wieed u wada minna. Ejjew nielebraw id-90 sena tal-Parlament Malti billi nergu naraw lill-partiti fil-Parlament jattivaw ilKumitat Magul dwar it-Tisi tal-Demokrazija. Hemm punti importanti u anke mhux kontroversjali li jridu jiu diskussi hemmhekk u jien konvint li, b’rieda tajba u b’rieda politika sia, naslu li nergu niftu dak id-djalogu bejn il-forzi politii fil-Parlament anke waqt li inevitabbilment tkompli d-diskussjoni, kultant anke l-kontroversja politika, f’oqsma orajn.

45 45


Gandna l-isfida ta’ kif se nisfruttaw bl-aqwa mod, fl-interess ta’ Malta, il-poteri odda li t-Trattat ta’ Lisbona ta lill-Parlamenti Nazzjonali fil-qafas tad-deijonijiet fuq livell tal-Unjoni Ewropea. Hawnhekk, anke jekk gandna bidu, gad baqaglna x’nagmlu wkoll. Malta gandha sfidi kbar quddiemha li trid taseb galihom minn issa. Fosthom gandha wkoll issib dak li jgaqqadna f’sojetà dejjem aktar diversifikata. Irridu niviluppaw il-konett tagna ta’ xi tfisser li tkun ittadin Malti; li nkunu konxji ta’ dawk il-valuri li jgaqqduna u jagluna bala poplu Malti, Mediterranju u Ewropew. L-aqwa

fost

dawn

il-valuri

huma

dawk

tad-demokrazija

parlamentari, tad-drittijiet u libertajiet tal-individwu, ir-rispett lejn xulxin, it-tolleranza, ir-rispett gat-tradizzjonijiet tagna u gallkultura tagna li tiddistingwina minn addiehor. Galhekk huwa neessarju li l-Kostituzzjoni ta’ Malta tkun magrufa aktar u studjata aktar mhux minn nies tal-lii biss imma mis-sojetà tagna kollha. Hemm bonn li din il-formazzjoni ta’ ittadinanza tidol flgeruq tas-sojetà tagna. Huwa galhekk li s-Sedja qed tipproponi gal din is-sena li tibda llum diversi manifestazzjonijiet li jagtu xhieda tal-ajja kostituzzjonali u parlamentari tagna l-Maltin, talMaltin li taw sehem, tal-qafas kostituzzjonali li jmexxina. Fost dawn l-inizjattivi hemm mhux biss din is-seduta spejali imma wkoll li kopja tal-Kostituzzjoni ta’ Malta titwassal f’kull dar, f’kull

46 46


familja, li ssir wirja dwar id-90 sena tal-Parlament Malti, li jsir u jixxandar video dwar dan, li jkun hemm ktejjeb fl-iskejjel tagď€ na dwar

l-istorja

tal-Parlament

tagď€ na,

li

jsiru

konferenzi,

diskussjonijiet u kommemorazzjonijiet oď€ rajn gď€ aliex il-poplu li ma jeď€ ux ď€ sieb il-memorja tiegď€ u u li ma jistudjax il-passat ma jistax jibni futur sod gď€ alih. Irridu nfittxu dak li jgď€ aqqadna bď€ alma gď€ amilna dan l-aď€ ď€ ar meta kkommemorajna bď€ ala Parlament il-50 sena mill-mewt ta’ Dun Karm Psaila, il-Poeta Nazzjonali tagď€ na, li tana wkoll l-Innu Malti li lkoll nibqgď€ u kburin bih. Id-dibattitu politiku ma jifridniex. Iddibattitu politiku jixprunana biex inkunu aď€ jar u biex nagď€ mlu aď€ jar, jgď€ inna niď€ƒviluppaw l-ideat u jagď€ tina l-opportunitĂ  li dissens nibdluh f’kunsens u ftehim gď€ al ejjieni. Disgď€ in sena ta’ Parlament huwa patrimonju kbir li ie fdat lilna. Huwa patrimonju li rridu nď€ arsuh u nkabbruh. M’gď€ andix dubju li l-poplu kollu u partikolarment intom, Onorevoli Membri, se tkomplu taď€ dmu biex tagď€ tu l-bia tagď€ kom gď€ all-bini ta’ dan ilpatrimonju tal-poplu tagď€ na: demokrazija parlamentari ď€ ajja u b’saď€ ď€ itha li tistudja u tanalizza l-passat biex tkun mgď€ allma u ppreparata biď€ƒď€ƒejjed biex tibni futur fis-sod gď€ al Malta tagď€ na u ddemokrazija parlamentari tagď€ ha. Grazzi. (Onor. Membri: +HDU KHDU)

47 47


48


Booklet A5