Issuu on Google+

MANDALA MANDALA

energie, emoties en bevrijding Robert Hartzema & Marjan Mรถller


De Boeddha omgeven door mandala’s


Inhoud

Voorwoord 9

INLEIDING 1. Het centrum van de wereld 17 2. Boeddhisme in Tibet 29 3. De oorsprong 41

DE MANDALA 1. Hoe ontstaat de werkelijkheid? 55 2. De hele mandala 67 3. Emoties en gewaarzijn 85

CENTRUM / BLAUW 4. De ruimte waar alles uit ontstaat 101 OOST / WIT 5. Vlijmscherp zien 133 ZUID / GEEL 6. Gelijkheid en arrogantie 165 WEST / ROOD 7. Het wezenlijke onderscheid 197


NOORD / GROEN 8. Vrijheid in actie 229 HET GEHEEL 9. De praktische mandala 257 10. Dimensies van Gewaarzijn 277 De meditatieoefeningen 283 Bibliografie 307


DE MEDITATIEOEFENINGEN De basisoefeningen 1. Levensenergie aanraken 284 2. Ontspannen zitten en zijn 286 CENTRUM 3. Ruimte ervaren 288 4. Ruimte scheppen 289 5. Bezorgdheden en angsten onderzoeken 289 OOST 6. Helder licht 291 7. Alles weerspiegelen 291 8. Wat is je woede? 292 ZUID 9. De rijkdom van het Zijn 293 10. Scheiding en gelijkheid 294 11. Arrogantie 294 WEST 12. Wezenlijk onderscheid 296 13. Wezenlijk verlangen 296 14. Lagen van begeerte 297 NOORD 15. De krijger 299 16. Het karma opschonen 300 17. Jaloersheid en depressie 301 HET GEHEEL 18. De vijf kwaliteiten 303 19. De totaliteit van ervaren 304


Voorwoord

De wereld die je ziet en kent bestaat niet zoals je haar ziet. Je denkt dat alles er uitziet zoals jij dat ervaart, maar eigenlijk herschep je de werkelijkheid voortdurend vanuit je eigen bewustzijn. Muren, bomen, huizen, mensen, ouders, kinderen, werk, relaties, liefde, verlangens en hoop worden allemaal vormgegeven door je bewustzijn, door de manier waarop je kijkt, luistert, aanraakt, voelt, interpreteert, denkt en oordeelt. Daardoor verschijnt alles op die manier, licht en stralend of somber en uitzichtloos, of in alle nuances daartussen. Het ene moment kijk je met verliefde ogen naar je partner, en het volgende moment is het zijn of haar schuld dat jij je niet vrij en gelukkig voelt. Dat schept veel verwarring, en is een oneindige bron van mogelijkheden. Het is niet zo dat er helemaal ‘niets’ is, dat alles wat je ervaart uitsluitend projecties zijn in je bewustzijn, louter illusies. Er is wel degelijk licht, kleuren, vormen, geluiden, geuren, smaken en lichamelijke ervaringen, er zijn gevoelens van intimiteit, liefde, woede en frustraties, en er is energie die stroomt, van buiten naar binnen en van binnen naar buiten. Er is wel degelijk een werkelijkheid daarbuiten die is opgebouwd uit verschillende dichtheden – vast en solide, beweeglijk en vloeiend, stralend en vurig, ongrijpbaar en ijl – kwaliteiten die symbolisch worden voorgesteld door de elementen: aarde, water, vuur en lucht. Maar wat er daarbuiten ook is, jij ervaart alles vanuit jouw bewustzijn, en hoe jij dit spel van gewaarwordingen ervaart, wordt bepaald door hoe je waarneemt en wat je erop projecteert. Het zijn je associaties, emoties, angsten en verwachtingen die deze vormen en bewegingen inkleuren tot een stralende wereld van mogelijkheden of een benauwend doolhof van bezorgdheden, of alle opties daartussen. Het ervaren-zelf – de indrukken, gewaarwordingen en gevoelens – blijft echter altijd veranderlijk, ongrijpbaar en transparant, als een tekening in het water of als de wolken in de lucht, een spel van transparante verschijnselen, projecties van ruimte in ruimte.


Dennis Oppenheim, Whirlpool, Eye of the Storm, CaliforniĂŤ 1973.


4. De Ruimte waar alles uit ontstaat

Robert: Het midden of het hart van de mandala staat voor het element ruimte, de oneindige ruimte waarin alles zich afspeelt. En die oneindige ruimte is tegelijkertijd het symbool voor de basale openheid van je eigen zijn, de openheid van je hart waar vanuit je alles en iedereen zou kunnen ervaren. Dat is ook de openheid waarmee je ter wereld komt. Je begint het leven vanuit ontvankelijkheid en verwondering. Je brengt nog geen scheidingen aan, maar bent gewoon open voor alles wat zich presenteert. Deze basale openheid in het centrum manifesteert zich in jezelf als de kwaliteit van allesomhelzend gewaarzijn, het simpelweg waarnemen wat er innerlijk en uiterlijk gebeurt. En de vier kwadranten daaromheen vertegenwoordigen de basale alertheid: het allesweerspiegelend gewaarzijn, het gewaarzijn van gelijkheid, het onderscheidmakend gewaarzijn en het allestotstandbrengend gewaarzijn. Deze vier kwaliteiten zijn scherp en waakzaam, en richten zich meer naar buiten toe. Zij zijn de expressieve manifestaties van openheid, en beschermen de ontvankelijkheid ervan die naar buiten toe heel kwetsbaar is. Je hele leven blijf je bezig om deze basale openheid te beschermen. Vanaf je geboorte heb je dat gedaan door jezelf af te sluiten, door het ontwikkelen van fysieke en emotionele blokkades, en door allerlei overlevingsstrategieën. En in feite doe je dat nog steeds. Wat je in wezen probeert te beschermen is de kwetsbaarheid van het pure Zijn, en door die andere vier kwaliteiten kun je naar de buitenwereld een grens neerzetten. Tenminste, je doet een poging om een grens neer te zetten. Dat lukt vaak niet zo goed omdat er in je jeugd nogal eens overheen gegaan werd waardoor je die vier kwaliteiten ook niet goed hebt kunnen ontwikkelen. Dit is de basisvorm van de mandala. De basale openheid van je essentie, de vier kwaliteiten die er omheen staan als basale alertheid, en de patronen en afweermechanismen die daar weer als een verdedigingslinie omheen liggen. Daarmee is de mandala compleet. Het is de volledige matrix van je




Anish Kapoor, Cloud Gate, Chigago 2004


5. Vlijmscherp zien

Robert: De oostkant is de ingang naar het werkelijk praktisch werken met de inzichten van de mandala. We hebben gezien dat alles ontstaat binnen een basale openheid, ontvankelijkheid en ruimte, maar tegelijkertijd met deze openheid is er een basale alertheid die vorm krijgt via de andere vier kwaliteiten van je bewustzijn. In essentie is deze alertheid erop gericht om de openheid open te laten blijven. Het is de alertheid die waarneemt: kan ik de openheid van mijn hart wel blijven continueren? Is het veilig? Klopt het allemaal? Kan ik in deze situatie zo open blijven? De oostkant lijkt tegengesteld aan deze openheid. Zij is ook tegengesteld, want het is de kant van de confrontatie, daar waar je de confrontatie werkelijk aangaat, zowel naar buiten, als naar binnen. Het is een dubbele alertheid, ‘alert alert’, een kwaliteit van aanwezig zijn die zo scherp is dat zij in de onmiddellijkheid van de situatie alles waarneemt zoals het werkelijk is, en ogenblikkelijk kan reageren. Niet dat je altijd moet reageren, maar je zou kunnen reageren. Deze kwaliteit wordt daarom het allesweerspiegelend gewaarzijn genoemd, weerspiegelend omdat het zo ongelofelijk scherp is dat je direct ziet wat klopt en wat niet klopt. Het heeft een kwaliteit van onontkoombaarheid en meedogenloosheid. Dat is niet per se tegengesteld aan de openheid van je hart, of het mededogen uit het mahayana onderricht. De vajrayana gaat altijd uit van ontvankelijkheid en mededogen, maar in z’n scherpte is het volstrekt meedogenloos. Je kijkt, je kijkt en je kijkt, naar binnen en naar buiten, en je ziet haarscherp wat er te zien valt. Student: Is de reactie dan ook meedogenloos? Robert: De reactie blijft open. Het gaat om de meedogenloosheid waarmee je kijkt: naar binnen en naar buiten toe. Het begint met naar binnen toe, innerlijk. De reactie is open. De reactie kan meedogenloos zijn, maar dat hoeft niet.




Jan Dibbets, 12 Hours tide objects with corrections of perspective, 1969.


6. Gelijkheid en arrogantie

Robert: We zijn nu bij de zuidkant van de mandala. Het zuiden is verbonden met de kwaliteit van gelijkheid, de gelijkheid van het ik en zijn omgeving. Zonder ik geen omgeving en zonder omgeving geen ik. Alleen omdat jij bestaat, neem je planten, bomen, dieren, rivieren, bergen, wolken en sterren waar, en omdat de aarde bestaat en voedsel produceert kun jij bestaan. Beide zijn continu van elkaar afhankelijk, en daarmee gelijkwaardig. Hetzelfde geldt voor het ik en de ander. In essentie is de ander gelijk aan jezelf: een menselijk wezen met zijn eigen problemen en kwaliteiten, die ernaar verlangt om gelukkig te zijn. Daarin ben je gelijk, ongeacht hoe hoog je jezelf ook boven de ander verheven voelt. De gelijkheid van het zuiden verzacht de meedogenloze blik van het oosten, want deze scherpe blik heeft ook haar valkuilen. De voornaamste valkuil is dat het ego altijd zal proberen de flitsen van weerspiegelend gewaarzijn te gebruiken om zichzelf krachtiger neer te zetten. In feite is het dan al geen gewaarzijn meer, maar het ego is zo snel, sluw en achterbaks, dat je dat meestal niet in de gaten hebt, en dan gebruikt het ego de scherpte toch om te scoren. Het ego wil heel graag scoren, en een manier om te scoren is om die scherpte, die een enorme snelheid heeft, in te zetten. Dus je zit er voortdurend bovenop. De ander komt met iets… Pats! Dan gebruik je de scherpte om de ander af te maken. Het ligt een beetje aan je karakterstructuur hoe je dat gebruikt. Het kan ook zijn dat je de zwakke plekken van de ander doorziet en misbruikt, want naarmate je helderder wordt, zie je niet alleen je eigen zwakke plekken en patronen steeds beter, maar ook die van de ander. En dan kun je hem of haar op een subtiele manier onderuit halen. Je pakt de ander precies op dát punt waarvan je voelt dat hij of zij kwetsbaar is. Herkenbaar? Het gevaar van het oosten is dus dat de scherpte zo nietsontziend en meedogenloos wordt, dat je haar – bewust of onbewust – gaat gebruiken om je erboven of erbuiten te plaatsen. Erbuiten plaatsen betekent eigen-




Bill Viola, Becoming Light


7. Het wezenlijke onderscheid

Robert: Je kunt je ook te veel identificeren met één van de kwaliteiten van gewaarzijn, waardoor er een zekere eenzijdigheid ontstaat. Iedere kwaliteit heeft haar eigen valkuil, en het is dus goed dat ze elkaar in balans houden. Ze vullen elkaar aan, waardoor het gewaarzijn stralend en helder kan worden. Als die verschillende facetten er niet waren, zou je makkelijk de weg kwijt kunnen raken. Marjan: Juist vanwege het feit dat de facetten van elkaar verschillen maakt dat er een natuurlijke samenhang ontstaat. Een samenhang binnen het geheel van het Zijn. Want een samenhang die afhankelijk is van het verhullen van de verschillen is een gekunstelde samenhang. Die bestaat bij de gratie van het buitensluiten van bepaalde eigenschappen of delen van jezelf. Je ontkent je woede bijvoorbeeld of je jaloersheid. Maar, wanneer je niet alle emoties durft te ervaren, kan er ook geen werkelijke vrijheid ontstaan. Robert: Wat voegt de westkant van de mandala nu toe aan de zuidkant? Het zuiden is gericht op het aspect van gelijkheid, maar wanneer je alles als gelijk ervaart, is niets meer echt belangrijk, waardoor je ook onverschillig kunt worden, wazig of wollig. Of je denkt dat het geen zin meer heeft om nog iets te doen, waardoor een gevoel van nihilisme of leegte ontstaat. In feite zijn dat allemaal strategieën van het ego om de gelijkheid niet aan te gaan. Daarom is het belangrijk om ze te herkennen en direct te onderscheppen. Het westen richt zich daarom volledig op het onderscheid, een heel precies en tegelijk subtiel en gevoelig onderscheid. Dit allesonderscheidend gewaarzijn lijkt tegengesteld aan het inzicht van gelijkheid. Maar juist omdat alles in essentie gelijk is, is het zo ongelooflijk belangrijk dat je een vlijmscherp onderscheid maakt: in je relaties, je werk, in wat je ervaart en wat je doet. Want hoewel alles in essentie gelijk is, zijn de gevolgen van je handelen allesbepalend. Door één onheldere beslissing kun je jezelf, of de ander, voor het leven klemzetten of ongelukkig maken.




Christo en Jeanne-Claude, The Gates. Central Park, New York City, 1979-2005.


8. Vrijheid in actie

Robert: Door het onderscheidend gewaarzijn wordt duidelijk wat voor jou wezenlijk belangrijk is, maar meestal blijft het daarbij. Er ontstaan hooguit allerlei voornemens, maar echt een stap nemen en in actie komen blijft vaak achterwege. Bij deze laatste kant van de mandala, het noorden, gaat het om het gewaarzijn als actie, het allestotstandbrengend gewaarzijn. Student: Waarom zijn we niet begonnen met dit kwadrant? Je zou ook kunnen denken dat het hier eigenlijk begint. Robert: Als je niet duidelijk weet waar vanuit je actie onderneemt, dan word je gewoonlijk gedreven door impulsen, overlevingsmechanismen en gewoontepatronen. Pas als er een zekere helderheid is ontstaan, kun je zinvol in actie komen en je doel bereiken. En de actie geeft een reflectie: je ziet je eigen staat van Zijn weerspiegeld in je manier van handelen en in de resultaten of gevolgen van wat je doet. Actie geeft je feedback over de kwaliteit van je gewaarzijn. Hoe helder ben je in de praktijk wanneer je een conflict hebt met je partner of je collega? Als je handelt vanuit helderheid ontstaat er vanzelf meer gewaarzijn, omdat je niet voortdurend dezelfde verwarringen en ingewikkeldheden creëert. Bij de noordkant komt het aan op het doorzettingsvermogen om alles wat het gewaarzijn tot dan toe heeft aangereikt, werkelijk te verwezenlijken. Zowel innerlijk voor jezelf, als uiterlijk naar de wereld toe. Dan komt de helderheid die je nu ter beschikking hebt, in elke actie spontaan en ongekunsteld tot expressie. Dat is ware creativiteit. Niet zoals een kunstenaar creatief is, maar volledig vrij van je eigen creaties. Je hoeft dat wat je creëert niet in de lucht te steken en te roepen: ‘Kijk eens! Dit heb ik gemaakt. Mooi hè! Dit heb ik gezegd. Goed hè!’ Dat is de creativiteit van het ego. Dit is de creatieve en visionaire kwaliteit van het gewaarzijn dat voortdurend nieuwe mogelijkheden ziet en ieder moment vrij is om elke kant uit te gaan. En die in de gaten houdt of de actie je werkelijk vrijmaakt, of toch weer klemzet.





Mandala, energie, emoties en bevrijding