Page 1

4ο Δηµοτικό Σχολείο Βέροιας ΤΑΞΕΙΣ ΣΤ1΄ & ΣΤ2΄

Οι εκκλησίες της Βέροιας παλιά και σήµερα Σχολικό έτος 2011-2012


ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΑΝΑΣΤΟΥΔΗΜΗΤΡΑ ΑΠΑΖΙΔΗΣ ΣΥΜΕΩΝ ΓΚΑΛΙΤΣΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΙΟΡΔΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΚΟΥΤΣΙΜΑΝΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΜΕΛΙΤΖΑΝΑ ΜΑΡΙΑ ΜΟΡΑΣ ΗΛΙΑΣ ΜΠΕΚΙΡΙ ΜΙΚΕΛ ΠΑΓΟΥΡΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΣΙΔΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑ ΜΑΡΙΑ ΠΙΤΗ ΙΟΡΔΑΝΑ ΣΤΟΥΓΙΑΝΝΟΥ ΑΡΓΥΡΕΝΙΑ ΤΟΠΑΛΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

ΒΑΛΣΑΜΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΓΙΤΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΡΙΝΑ ΔΑΜΤΣΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΚΑΛΟΓΕΡΙΔΟΥ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΚΑΡΜΑΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΚΑΦΕΤΖΗ ΜΑΡΙΑ ΕΛΕΝΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΙΩΑΝΝΑ ΜΕΚΣΙ ΝΤΟΡΟΝΤΙΝΑ ΜΠΕΣΙΝΑ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΜΠΟΥΛΑΡΗ ΙΩΑΝΝΑ ΣΙΑΚΑΒΑΡΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΣΤΑΜΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΤΖΙΟΥΡΤΖΙΑ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΤΟΤΗΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΣΙΡΑΝΙΔΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΧΑΛΑΤΖΟΥΚΑ ΠΗΝΕΛΟΠΗ

Υπεύθυνες του προγράµµατος Αλεξοπούλου Παναγιώτα Καλουσίδου Ελένη


ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στα πλαίσια της περιβαλλοντικής Αγωγής αποφασίσαμε τα δυο τμήματα της ΣΤ τάξης του σχολειού μας ν’ ασχοληθούμε με τις Εκκλησίες της πόλης μας παλιά και σήμερα Το πρόγραμμα είχε σκοπό να εισάγει ένα κομμάτι της τοπικής μας ιστορίας στις δραστηριότητες και στο πεδίο γνώσης των παιδιών. Μια απλή ερώτηση κάποιου μαθητή: «Γιατί η πόλη μας είχε και έχει τόσες πολλές εκκλησιές;» στάθηκε η αφορμή για την ενασχόλησή μας με το συγκεκριμένο θέμα. Καταρχήν οι μαθητές μέσα από διδακτικές επισκέψεις, ενημερωτικές επαφές με φορείς και εξειδικευμένα πρόσωπα και εκπαιδευτικές δραστηριότητες γνώρισαν τη σπουδαιότητα των εκκλησιών του τόπου μας. Ύστερα τα παιδιά κατανόησαν πως η διατήρηση των θρησκευτικών μνημείων είναι ευθύνη και υπερχρέωση τόσο ατομική όσο και κοινωνική. Εξάλλου η προστασία των θρησκευτικών μνημείων είναι δείγμα πολιτισμού, σεβασμού στο οικιστικό περιβάλλον, αγάπης για το ωραίο και τη ζωή. Τέλος, αν και το πρόγραμμα είχε διάρκεια μόλις δυο μηνών, θεωρούμε πως επιτεύχθηκαν οι βασικοί από τους παιδαγωγικούς στόχους που είχαν τεθεί.  Τα παιδιά ευαισθητοποιήθηκαν σε κάτι που αποτελεί κομμάτι της τοπικής τους ιστορίας.  Μπήκαν στη διαδικασία της επί τόπου παρατήρησης, της καταγραφής στοιχείων, της συλλογής πληροφοριών.  Συνειδητοποίησαν και εντόπισαν της αλλαγές που υπήρχαν μέσα στο πέρασμα των αιώνων, αλλά και των στοιχείων που παρέμειναν αναλλοίωτα.

3


Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΒΕΡΟΙΑ

Η Βέροια είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα πόλης που συνεχίζει να ζει στην ίδια θέση με την ίδια ονομασία, μέσα στο πέρασμα των αιώνων, από την ίδρυσή της μέχρι σήμερα. Η πόλη μας εξαιτίας της γεωγραφικής της θέση και του πλούσιου εδάφους της αποτέλεσε σημαντικό αστικό κέντρο από την ελληνιστική εποχή. Κατά την περιοδεία του Αποστόλου Παύλου στην Μακεδονία, η Βέροια αποτέλεσε σταθμό του και αμέσως μετά έγινε έδρα επισκοπής και εξελίχθηκε σε σημαντικό εκκλησιαστικό κέντρο, απ’ όπου η νέα θρησκεία διαδιδόταν σε άλλες μακεδονικές πόλεις ως το τέλος του 3ου αιώνα. Η εκκλησία αναδείχθηκε σε ισχυρό παράγοντα θρησκευτικής και πολιτικής εξουσίας και εισέβαλε στον αστικό χώρο με την ανέγερση κτισμάτων απαραίτητων να καλύψουν τις λειτουργίες και τις απαιτήσεις της νέας θρησκείας. Πρόκειται για μεγάλους ναούς, τις βασιλικές, και με κάποια οικοδομήματα που τις συνόδευαν όπως τα βαπτιστήρια. Μέσα στην πόλη υπήρχαν ελάχιστες εκκλησίες για να εξυπηρετούν όλο τον κόσμο, για το λόγο αυτό ήταν πολύ μεγάλες σε μέγεθος. Παράδειγμα αποτελούν τα ερείπια που βρέθηκαν κάτω από τον ιερό ναό Αγ. Ιωάννου στην οδό Βενιζέλου, πρόκειται για παλαιοχριστιανική Βυζαντινή του 4ου αιώνα, εκκλησία μεγάλων διαστάσεων. Τα βαφτιστήρια ήταν κτίρια χτισμένα με κολυμπήθρα σε σχήμα σταυρού όπου γίνονται ομαδικές βαπτίσεις συγκεκριμένες μέρες του χρόνου. Οι άνθρωποι τότε βαπτίζονταν σε ηλικίες 15 έως 20 χρονών σε τρεις συγκεκριμένες ημέρες του χρόνου: Παραμονή Χριστουγέννων, Παραμονή του Πάσχα και Παραμονή της Πεντηκοστής. Για το χτίσιμο των ναών χρησιμοποιούνταν οικοδομικά υλικά και αρχιτεκτονικά μέλη τα οποία προέρχονταν από ερειπωμένα αρχαία κτίσματα. Η χρήση της πουρόπετρας ήταν πολύ συχνή γιατί ήταν μαλακιά, άρα μπορούσε να λαξευτεί εύκολα και συγχρόνως ήταν μεγάλης αντοχής. Στα οικόπεδα που περιβάλλουν το ναό του Αγίου Παταπίου ανασκάφηκε μεγάλη τρίκλιτη βασιλική του 5ου αιώνα η οποία διακοσμείται με μάρμαρα στους τοίχους και ψηφιδωτά δάπεδα. Οικοδομήθηκε στη θέση βαπτιστηρίου του 4ου αιώνα. 4


Κατά τη βυζαντινή και ύστεροβυζαντινή περίοδο, από το 10ο αιώνα η Βέροια γνωρίζει μεγάλη οικονομική και πολιτιστική άνθηση. Μέσα στην περιτειχισμένη πόλη με τους στενούς, δαιδαλώδης, συχνά αδιεξόδους δρόμους υπάρχουν σπίτια, μοναστήρια, αγορά, εργαστήρια, καλλιεργήσιμοι χώροι, κήποι με οπωροφόρα δέντρα. Γύρω από αυτήν απλώνονται καλλιεργήσιμες εκτάσεις, αμπελώνες, πολλοί μύλοι, δάση και βοσκοτόπια. Πλήθος βυζαντινών εκκλησιών ιδρύονται και διακοσμούνται με τοιχογραφίες με αρχαιότερη την Παλαιά Μητρόπολη (1070-1080). Ακολουθούν δυο ναοί του τέλους 12ου με αρχές 13ου αιώνα: ο Μέγας Θεολόγος και ο κατεδαφισμένος ναός της Κυριώτισσας. Την ίδια εποχή και λίγο αργότερα τοιχογραφείται η Παλαιά Μητρόπολη σε διαφορά στάδια, από τα τέλη του 12ου αιώνα έως και το β΄ μισό του14ου αιώνα με εξαιρετικής ποιότητας αγιογραφίες. Εντονότερη οικοδομική δραστηριότητα παρατηρείται στο 14ο αιώνα με την ίδρυση δέκα ναών οι οποίοι διακοσμούνται στο εσωτερικό τους με τοιχογραφίες υψηλής αισθητικής και πνευματικότητας: Ναοί της Αναστάσεως του Χριστού, του Αγίου Βλασίου, των Αγίων Κηρύκου και Ιουλίττας, του Αγίου Σάββα Κυριώτισσας της Παναγίας Δεξιάς, του Αγίου Προκοπίου. Στην είσοδο της πόλης από την πλευρά της Εγνατίας υπήρχε πινακίδα η οποία καλωσόριζε τον επισκέπτη στη Βυζαντινή πόλη της Βέροιας. Γύρω στα 1430 η πόλη είχε αναπτύξει έναν πολύ καλό κοινωνικό ιστό, οφειλόταν στο γεγονός πως στη Βέροια ζούσαν πολλοί εξόριστοι αξιωματούχοι, πρίγκιπες – πριγκίπισσες, βασιλείς που έφερναν μαζί τους συνήθειες του τόπου τους. Έχτιζαν συνήθως ένα πολύ ωραίο σπίτι και δίπλα ένα ναό. Οι ναοί συνοδεύονταν συνήθως από ένα όνομα που σήμαινε τον άνθρωπο ή τον τίτλο που είχε ο άνθρωπος που τον έχτιζε, παράδειγμα ο Άγιος Γεώργιος του άρχοντος Γραμματικού. Στα μεταβυζαντινά χρόνια οι γειτονιές αποτελούσαν φυλετικέςπολιτισμικές ενότητες. Στην πόλη μας υπήρχαν χριστιανικές, εβραϊκές και τουρκικές συνοικίες. Στις ελληνικές κάθε οικοδομικό τετράγωνο είχε τα σπίτια του και μια εσωτερική κεντρική αυλή στην οποία είχαν πρόσβαση όλα τα σπίτια, στο κέντρο της οποίας υπήρχε το εκκλησάκι. Με τον τρόπο αυτό οι ναοί εντάσσονταν σεμνά και οργανικά στο σύνολο και δύσκολα διακρίνονταν. Ο λόγος ήταν πως οι Τούρκοι κυνηγούσαν κάθε στιγμή που οι χριστιανοί θα προσπαθούσαν να εκδηλώσουν κάποια κοινωνική τους εκδήλωση, όπως γάμο, βάπτιση ή την πίστη τους στην κυριακάτικη λειτουργία. Την περίοδο αυτή η οικοδομική δραστηριότητα περιορίζονταν μόνο σε επισκευές των παλιότερων ναών ή στην ανακαίνιση τους πάνω στα ερείπια των παλαιότερων βυζαντινών εκκλησιών. Για να γίνει οτιδήποτε έπρεπε να υπάρχει μαρτυρία Τούρκου για την ύπαρξη, τις διαστάσεις του 5


ναού ώστε να μην γίνει κάτι καινούριο ή κάτι περισσότερο απ’ ότι ήδη υπήρχε. Μετά τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή η κατάσταση ήταν λίγο καλύτερη. Στη μεγάλη πυρκαγιά 15 Αυγούστου 1863 όπου κάηκε η μισή πόλη κάηκαν και εκκλησίες. Η πυρκαγιά ξεκίνησε από ένα μπακάλικο, την έβαλε ένας Τούρκος γιατί ο μπακάλης του χρωστούσε χρήματα. Οι κάτοικοι έλειπαν οι περισσότεροι στην Παναγία Δοβρά, λόγω της ημέρας, και έτσι η πυρκαγιά πήρε ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Η φωτιά σταμάτησε λίγο πριν φτάσει στη Μητρόπολη. Οι περισσότερες εκκλησίες ήταν χτισμένες σε ρυθμό βασιλικής, στενόμακρες, ορθογώνια κτίρια με στέγη. Βασιλική με τρούλο ήταν η εκκλησία των Αγίων Κηρύκου και Ιουλίττης καθώς και της Παναγίας της Παλαιοφορίτισσας οι οποίες καταστράφηκαν μετά από σεισμό. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης η διοίκηση της τοπικής κοινωνίας πέρασε στα χέρια της εκκλησίας η οποία πήρε και τη δικαστική εξουσία. Στις διαφορές μεταξύ των Ελλήνων αποφάσιζε το συμβούλιο της δημογεροντίας με επικεφαλής το Μητροπολίτη. Επίσης η εκκλησία κατά ένα μεγάλο μέρος συντηρούσε τα σχολεία. Το 1950 έγινε η ρυμοτόμηση της πόλης, κατά την οποία για να ανοιχτούν οι οδοί Μητροπόλεως και Βενιζέλου καταστράφηκαν πολλά δημόσια κτίρια, ανάμεσά τους και εκκλησίες. Μετά την απελευθέρωση της Βέροιας το 1912 οι εκκλησίες που διατηρούνται στη Βέροια ήταν 72, από τις οποίες 53 λειτουργούσαν ακόμη. Σήμερα σώζονται 52 εκκλησίες οι οποίες λειτουργούν κάποια μέρα του χρόνου, ενώ 13 ενορίες λειτουργούν κανονικά.

6


Επίσκεψη στην εκκλησία της Αναστάσεως του Χριστού.

Η εκκλησία του Χριστού, όπως είναι γνωστή, είναι χτισμένη το 1315 από το Ξένο Ψαλιδά, έναν άρχοντα εξόριστο από την Κωνσταντινούπολη μέσα στην αυλή του σπιτιού του. Είναι ένας μονόχωρος ναός, χωρίς ιδιαίτερη αρχιτεκτονική αξία, αλλά με μεγάλη ζωγραφική αξία. Ζωγραφίστηκε από το Γεώργιο Καλλιέργη, ξακουστό Θεσσαλονικιό ζωγράφο. Αυτό γίνεται γνωστό από την κτητορική επιγραφή που βρίσκεται στη μέσα μεριά του ναού, πάνω από την πόρτα. Μέσα σε τρεις σειρές μας γνωστοποιείται όλη η ιστορία της εκκλησίας. Την εκκλησία δεν την τελείωσε ο Ψαλιδάς αλλά η γυναίκα του, Ευφροσύνη. Αργότερα με ένα χρυσόβουλο διάταγμα τη δώρισε στη Μονή της Αγίας Λαύρας στο Άγιο Όρος. Την εγκαινίασε ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Νύφων, όταν αυτοκράτορας Κωνσταντινουπόλεως ήταν ο Ανδρόνικος Κομνηνός Παλαιολόγος. Ο Νύφων, ο οποίος ήταν Βεροιώτης στην καταγωγή, ήρθε να επισκεφθεί την πόλη του το1315, τον κάλεσε λοιπόν η Ευφροσύνη και εγκαινίασε το ναό. Οι τοιχογραφίες στο εσωτερικό του ναού χωρίζονται σε τρεις ζώνες. Επάνω είναι το δωδεκάορτο που έχει σχέση με τη ζωή του Χριστού αρχίζει με τον Ευαγγελισμό και κλείνει με την Ανάσταση. Στο δυτικό τοίχο παρεμβάλλεται η κοίμηση της Θεοτόκου. Στη μεσαία ζώνη είναι ζωγραφισμένες προτομές αγίων μέσα σε στηθάρια ή μετάλλια όπως λέγονται. Κάτω έχουμε ζωγραφισμένους ολόσωμους αγίους. Σε μια από αυτές τις αγιογραφήσεις βλέπουμε το Χριστό ν’ ανεβαίνει με σκάλα στο σταυρό του μαρτυρίου. Αυτό δείχνει πως ο ζωγράφος είναι καταρτισμένος, θέλει να δείξει πως ο Χριστός ανέβηκε στο σταυρό με τη θέλησή του προκειμένου να σώσει τον άνθρωπο από την αμαρτία. Στο Άγιο Βήμα ζωγράφισε τους Ευαγγελιστές. Τα χρόνια εκείνα δεν υπήρχε το τέμπλο, για να βλέπουν τον ιερέα κατά τη διάρκεια της λειτουργίας. Στη θέση της Αγίας Τράπεζας είχαν μια αρχαία κολόνα, ήταν συνήθεια εκείνης της εποχής να χρησιμοποιούν υλικά από αρχαία κτίρια. Τέλος ο ναός είχε μικρά παράθυρα, δεν ήταν λοιπόν ιδιαίτερα φωτεινός. Οι εξωτερικές 7


τοιχογραφίες είναι του 16ου αιώνα, δεν έχουν σχέση με τις εσωτερικές, είναι φτιαγμένες από διάφορους λαϊκούς ζωγράφους. Μάθαμε ακόμη πως το είδος της ζωγραφικής του συγκεκριμένου ναού ονομάζεται νωπογραφία. Σύμφωνα με αυτή, ο βοηθός του ζωγράφου σοβάτιζε τον τοίχο και πριν στεγνώσει ο ζωγράφος ξεκινούσε να ζωγραφίζει, δεν έπρεπε να κάνει λάθη γιατί δεν μπορούσε να τα διορθώσει. Σαν βάση για χρώμα είχαν τον κρόκο το αυγού τον οποίο ανακάτευαν με διάφορες φυτικές ίνες και βγάζανε τα υπόλοιπα χρώματα.

8


Επίσκεψη στο ναό των Αγίων Κηρύκου και Ιουλίττας Ο ναός των Αγίων Κηρύκου και Ιουλίττας, είναι από τους καλύτερους από άποψης αρχιτεκτονικής, ναούς. Μονόχωρος ναός του 14ου αιώνα, αρχικά σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο. Χτίστηκε το 1350 και τον τρούλο που είχε αρχικά, των γκρεμίσανε και χαμηλώσανε την εκκλησία για να μην προκαλούν τους Τούρκους. Μάλιστα μέσα στο ναό υπάρχουν οι κολόνες που τον στήριζαν. Στο ναό αυτό φαίνεται πως άρχισαν να τοποθετούν θωράκια για να ξεχωρίζουν το ιερό, ήταν όμως χαμηλά για να υπάρχει επαφή με τον ιερέα που λειτουργούσε. Όπως κοιτάζουμε το ιερό του ναού στη δεξιά μεριά υπάρχει η εικόνα των Αγίων Κηρύκου και Ιουλίττας. Ο Άγιος Κήρυκας όμως απεικονίζεται σε μεγάλη ηλικία και όχι στην πραγματική ηλικία κατά την οποία και μαρτύρησε. Ο Ζωγράφος του ναού είναι άγνωστος. Η εκκλησία είναι χτισμένη μέσα σε έναν κλοιό σπιτιών και τα σπίτια είχαν μικρές πόρτες, ( απάνυξ ), προς την αυλή στη μεριά της εκκλησίας από τις οποίες έφευγαν γρήγορα οι χριστιανοί σε περίπτωση κινδύνου. Υπάρχει η παράδοση πως μέσα στο ιερό υπήρχε μια πορτούλα που οδηγούσε σε ένα τούνελ και αυτό με τη σειρά του στα τείχη της πόλης. Από εκεί φυγαδεύονταν όσοι κινδύνευαν. Δεν έχει βρεθεί όμως το τούνελ. Σε κάποια σημεία του ναού φαίνεται πως κάτω από τις υπάρχουσες τοιχογραφίες υπάρχουν άλλες παλαιότερες. Όμως επειδή ο ναός δεν έχει συντηρηθεί ακόμη δεν έχουμε περισσότερες πληροφορίες γι’ αυτά.

9


Βιογραφία των Αγίων Κηρύκου και Ιουλίττας. Η Αγία Ιουλίττα, έζησε την εποχή του αυτοκράτορα Διοκλητιανού. Καταγόταν από το Ικόνιο της Μ. Ασίας. Επειδή όμως γίνονταν διωγμοί κατά των Χριστιανών πήρε το γιο της τον Κήρυκο και πήγε στη Σελεύκεια και στη συνέχεια στην Ταρσό. Στην Ταρσό συνελήφθη από τον ηγεμόνα, Αλέξανδρο, ο οποίος την υπέβαλε σε φρικτά βασανιστήρια μπροστά στο παιδί της. Στη συνέχεια προσπάθησε να φέρει με το μέρος του το μικρό. Το παιδάκι όμως δε δεχόταν και μάλιστα αφού επικαλέστηκε το όνομα του Χριστού, έδωσε μια δυνατή κλοτσιά στην κοιλιά του ηγεμόνα. Αυτός εξοργίστηκε τόσο που τον πέταξε από τα σκαλιά σπάζοντας το κρανίο του μικρού Κήρυκου. Στη συνέχεια ξεψύχησε και η μητέρα του Αγία Ιουλίττα.

10


Επίσκεψη στο ναό του Αγίου Αντωνίου. O Άγιος Αντώνιος έζησε πριν1000 χρόνια περίπου. Ήταν Βεροιώτης και έζησε σε κάποια από τις σπηλιές στο μοναστήρι του Τιμίου Προδρόμου κοντά στον Αλιάκμονα ποταμό. Όταν πέθανε ο Άγιος δεν ήξεραν πού έπρεπε να τον θάψουν. Ο Επίσκοπος λοιπόν είπε να βάλουν το σώμα του Αγίου σε μία άμαξα. Η άμαξα λοιπόν χωρίς οδηγό κατέβηκε από τον Τίμιο Πρόδρομο, γύρισε όλη την πεδιάδα και κατέληξε στο χώρο όπου βρίσκεται σήμερα ο ναός. Πίσω από την εκκλησία υπάρχει μία μουριά, εκεί θάφτηκε ο Άγιος Αντώνιος. Δίπλα ακριβώς στη μουριά υπήρχε μια παλιά εκκλησία στο όνομα της Παναγιάς, όμως οι πιστοί πηγαίνοντας να προσκυνήσουν έλεγαν πάμε στον Άγιο Αντώνιο κι έτσι σιγά σιγά μετονομάστηκε ο ναός σε ναό του Αγίου Αντωνίου. Πριν από 100 χρόνια ο παλιός αυτός ναός κάηκε, οι χριστιανοί όμως πρόλαβαν μπήκαν μέσα και έσωσαν τα λείψανα του Αγίου. Έτσι χτίστηκε ο καινούριος ναός, η ευεργέτης του οποίου είναι η κ. Ευδοξία Μαλακούση που έδωσε τα χρήματα για την ανέγερσή του. Την περίοδο της Τουρκοκρατίας ο Άγιος Αντώνιος που ήταν το προσκύνημα των πιστών, εκτός από σχολείο του Θεού και του Ελληνισμού ήταν και το κέντρο του φιλανθρωπικού έργου της Βέροιας. Ο ναός του Αγίου Αντωνίου είναι χτισμένος σε ρυθμό βασιλικής. Χωρίζεται με το τέμπλο σε δύο μέρη στον κυρίως ναό και στο ιερό. Στον κυρίως ναό υπάρχει ένα ειδικό προσκυνητάρι μέσα στο οποίο υπάρχουν τα λείψανα του Αγίου. Μέσα στο ιερό υπάρχει η Αγία Τράπεζα. Πίσω από την Αγία Τράπεζα υπάρχει ο Σταυρός. Η Αγία Τράπεζα συμβολίζει το Γολγοθά, πάνω της τελείται η Θεία Κοινωνία. Με την παρουσία του Αγίου Πνεύματος μεταβάλλεται το ψωμί και το κρασί σε σώμα και αίμα Χριστού. Το ιερό είναι ο αγιότερος χώρος του ναού, γι’ αυτό αν δεν υπάρχει συγκεκριμένη εργασία δεν μπαίνουν μέσα ούτε οι ιερείς. Οι χριστιανοί δεν παρακολουθούν τη θεία λειτουργία μέσα στο ναό αλλά συμμετέχουν. Όταν ψέλνει ο ψάλτης είναι σαν να μιλούν όλοι οι πιστοί. Όλοι οι ναοί αποτελούν μια κοινωνία γι’ αυτό και λειτουργούν την ίδια ώρα μέσα στην ίδια πόλη, σε όλη τη χώρα αλλά και σε άλλες χώρες.

11


Επίσκεψη στο ναό του Μεγάλου Θεολόγου. Ο ναός αυτός αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μεσοβυζαντινά κτίσματα της Βέροιας. Χρονολογείται στο 13ο αιώνα, στις πρώτες δεκαετίες του, τότε που η Βέροια είχε την ονομασία Μικρή Ιερουσαλήμ, εξαιτίας των 72 ναών της. Πολλές από τις εκκλησίες εκείνης της εποχής, κάηκαν, δεν άντεξαν τη φθορά του χρόνου ή ρυμοτομήθηκαν όταν έπρεπε η πόλη να πάρει τη σημερινή της μορφή. Ο Θεολόγος ήταν από αυτή την άποψη από τους τυχερούς ναούς που διασώθηκε. Η εκκλησία είναι τρίκλιτη βασιλική, με ξύλινους στύλους και ξύλινη στέγη. Σήμερα διατηρούνται μόνο οι τοίχοι του ιερού βήματος με τοιχογραφίες που έχουν χρονολογηθεί μεταξύ του 1220-1250. Μετά το 843 (Αναστύλωση των εικόνων) υπήρχε ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα με το οποίο γινόταν η αγιογράφηση των ναών. Οι τοιχογραφίες διηγούνταν τη ζωή του Χριστού, της Παναγίας, των Αγίων. Στον ημικύλινδρο της κόγχης εικονίζεται η κοινωνία των Αποστόλων. Σώζονται ο Ευαγγελισμός και στο πάνω μέρος η Ανάληψη. Στους πλαϊνούς τοίχους εικονίζονται: η Γέννηση, η Υπαπαντή, η Σταύρωση, η Αποκαθήλωση, ο Λίθος (οι μυροφόρες που πηγαίνουν στο τάφο), και η Ανάσταση. Τοιχογραφία του 1320 απεικονίζει το Χριστό τον οποίο παρακαλούν η Παναγία και ο Ιωάννης ο Θεολόγος για τη τύχη της πόλης της Βέροιας. Ο Θεολόγος είναι πολύ σημαντικό μνημείο γιατί αυτός όσο και η παλιά Μητρόπολη είναι από τα λίγα έργα της εποχής εκείνης. Η αυτοκρατορία βρισκόταν σε πολύ δύσκολη θέση. Η Κων/πολη από το 1204 ήταν στα χέρια των Σταυροφόρων και το Βυζάντιο είχε κατακερματιστεί . Η πόλη της Βέροιας, λοιπόν, αποτελούσε ορμητήριο, εκείνο το διάστημα, για το Θεόδωρο Κομνηνό Δούκα Άγγελο, Δεσπότη του Δεσποτάτου της Ηπείρου, ο οποίος ήθελε να πάρει στα χέρια του τη Θεσσαλονίκη. Πράγματι το 1224 ξεκινώντας από τη Βέροια πήγε τη Θεσσαλονίκη, την κατέλαβε και στέφθηκε αυτοκράτορας του Βυζαντίου. Σε μία τέτοια περίοδο, λοιπόν, ήταν πολύ σπάνια η ανοικοδόμηση ναών ή οποιουδήποτε άλλου μεγάλου έργου. 12


Επίσκεψη στο Βυζαντινό μουσείο.

Το

Βυζαντινό Μουσείο βρίσκεται πλάι στα νότια τείχη της πόλης. Τα εκθέματά του μαρτυρούν την ακμή που γνώρισε η Βέροια τη Βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο. Το Βυζαντινό στεγάζεται σε τριώροφο κτίριο που χτίστηκε το 19071908. Μέχρι τη δεκαετία του ΄60 λειτουργούσε ως νερόμυλος και ανήκε στον κ Στέργιο Μάρκου. Μέσα σ’ αυτό θα δει κανείς αποτοιχισμένες τοιχογραφίες, εικόνες, ψηφιδωτά, γλυπτά, έργα αγγειοπλαστικής και μικροτεχνίας, χειρόγραφα. Μπορεί κανείς να δει αγγεία: πιάτα, ποτήρια κ.λ.π. που προορίζονταν για μαγειρική χρήση. Υπάρχει όμως και μια άλλη ομάδα αγγείων, τα αγγεία αυτά είναι δουλεμένα με τη τεχνική της εφυάλωσης. Στα συγκεκριμένα αγγεία πρώτα χάραζαν τα σχέδια (πουλιά, ζώα κ.λ.π.), τα έβαφαν, τα περνούσαν με γυαλί και τα εμβάπτιζαν σε οξείδιο του μολύβδου. Αυτή η τεχνική ξεκίνησε από τα εργαστήρια της Κων /πολης Τα δάπεδα των κατοικιών ήταν ψηφιδωτά με χοντρή ή ψιλή ψηφίδα. Αυτό βέβαια ήταν προνόμιο των πλουσίων γιατί η κατασκευή τους ήταν δαπανηρή. Υλικά που χρησιμοποιούνταν ήταν το μάρμαρο, το κεραμίδι και η μαύρη πέτρα .Τα σχέδια ήταν γεωμετρικά μοτίβα και φυτικά σχέδια (φυλλαράκια, λουλούδια). Στη Β΄ ενότητα της έκθεσης βλέπουμε τη σχέση Βέροιας –Θεσ/νίκης. Οι σχέσεις των δύο πόλεων ανιχνεύονται μέσα από την τέχνη, μέσα από οικονομικές συναλλαγές και τη διακίνηση προϊόντων. Στη Βέροια βρέθηκαν εικόνες και νομίσματα από εργαστήρια της Θεσσαλονίκης. Η Βέροια υιοθέτησε και τη λατρεία του Αγίου Δημητρίου. Η Βέροια ήταν οχυρωμένη πόλη. Στα ελληνιστικά χρόνια χτίστηκαν τα τείχη της. Η πόλη διατήρησε τον ιστό της. Έχουν βρεθεί πήλινοι αγωγοί νερού μήκους αρκετών χιλιομέτρων. 13


Σε άλλη ενότητα του Μουσείου υπάρχει οικία των παλαιοχριστιανικών χρόνων. Οι χώροι του σπιτιού είναι γύρω απ’ την αυλή. Μικρές εικόνες συναντώνται στα σπίτια. Στη Βέροια βρέθηκαν 48 βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες, απ’ αυτές οι 39 ήταν αγιογραφημένες. Ο ναός ήταν χωρισμένος σε τρία μέρη: στο νάρθηκα, στον κυρίως ναό και στο ιερό. Από το νάρθηκα παρακολουθούσαν οι μετανοούντες και οι κατηχούμενοι. Κάθε ναός διέθετε εικόνες δεσποτικές που βρίσκονταν στο τέμπλο, προσκυνητάρια και λιτανευτικές που ήταν ζωγραφισμένες στις δυο όψεις. Σε εκκλησίες βρέθηκαν επίσης ψηφιδωτά δάπεδα. Επαγγέλματα που εξασκούνταν στη Βέροια ήταν: γεωργός, αμπελουργός, κηπουρός, κτηνοτρόφος, κεραμέας, μυλωνάς, έμπορος, κυνηγός, χτίστης, νομικός, ψαράς, γιατρός, ράπτης, ξυλουργός, σηροτρόφος, κρατικός ή εκκλησιαστικός υπάλληλος. Στο μουσείο επίσης εκθέτονται νομίσματα χρυσά και χάλκινα. Με τα χρυσά πληρώνονταν οι εργάτες για το χτίσιμο των σπιτιών, ενώ τα χάλκινα ήταν για καθημερινή χρήση.

14


Επίσκεψη στην ιερά μονή Τιμίου Προδρόμου.

Η Μονή Τιμίου Προδρόμου βρίσκεται στους πρόποδες των Πιερίων πάνω από τον Αλιάκμονα και αποτελεί ένα από τα ιστορικά μοναστικά κέντρα της περιοχής. Ιδρύθηκε τον 14ο αιώνα και ανήκει στη Μητρόπολη Βέροιας. Στη μονή ασκήτεψαν μεγάλες μορφές του μοναχισμού όπως ο Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο Άγιος Διονύσιος ο εν Ολύμπω, ο Άγιος Διονύσιος, ο Κοσμάς ο Αιτωλός, ο Όσιος Αντώνιος και ο Όσιος Θεοφάνης. Στα μέσα του περασμένου αιώνα πήρε τη σημερινή της μορφή. Σήμερα λειτουργεί ως μονή ανδρών. Η μορφή της Μονής είναι φρουριακή, όπως τα περισσότερα παλιά μοναστηριακά συγκροτήματα. Το εξωτερικό τείχος κτίσθηκε το 1867 όταν ηγούμενος στη μονή ήταν ο ιερομόναχος Αγαθάγγελος. Τότε πρέπει να έγινε μια μεγάλη ανακαίνιση γιατί σε πολλά έργα της μονής αναφέρεται το όνομά του. Η είσοδος της μονής είναι εντυπωσιακή, χτισμένη από πωρόλιθους και κόκκινες πήλινες πλάκες. Οι ξύλινες πύλες ορθώνονται επιβλητικές, γεμάτες από πλατυκέφαλα καρφιά για προστασία. Mπαίνοντας κανείς μέσα βρίσκεται στην πρώτη αυλή, την αυλή των ξενώνων. Δεξιά υπάρχει ένα περιφραγμένο μέρος όπου φυλάγονται κατοικίδια ζώα. Ανεβαίνοντας τις σκάλες συναντάς μια πύλη πολύ μικρότερη από την πρώτη, πάνω της υπάρχει το σκίτσο του Προδρόμου και η ημερομηνία ανακαίνισης 1835. Καθώς προχωράς βρίσκεσαι στη δεύτερη αυλή των κοινόχρηστων χώρων, δεξιά είναι το Συνοδικό(το επίσημο σαλόνι), το Αρχονταρίκι(χώρος υποδοχής των επισκεπτών), το Μαγειρείο και η Τράπεζα(τραπεζαρία). Στα αριστερά υπάρχει μια σπηλιά η οποία χρησιμοποιείται ως φυσικό ψυγείο καθώς έχει χαμηλή θερμοκρασία χειμώνα – καλοκαίρι. Το μέρος αυτό ονομάζεται «κρυολόγος» και χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση τροφίμων όπως: τυρί, κρασί φρούτα και λαχανικά. Αριστερά υπάρχει μια πετρόχτιστη κρήνη και απέναντι το καθολικό δηλαδή ο κεντρικός ναός. Η εκκλησία έχει νάρθηκα τσιμεντένιο χτισμένο τη δεκαετία του 1970, αλλά το υπόλοιπο κτίσμα είναι πέτρινο. Ο ναός εσωτερικά είναι καλοφτιαγμένος. Έχει το σχήμα τρίκλιτης βασιλικής. Το 15


τέμπλο της εποχής του 1835, είναι ανάγλυφο, με θαυμάσιες κολόνες και πάρα πολλές παραστάσεις. Οι δεσποτικές εικόνες στο τέμπλο, της Θεοτόκου και του Προδρόμου είναι κατασκευασμένες πριν την καταστροφή του1822. Η οροφή του ναού είναι μακεδονικής τεχνοτροπίας, ξύλινη και πολύχρωμη, όπως ακριβώς και ο Δεσποτικός θρόνος. Όλη η σκεπή στηρίζεται σε οχτώ κολόνες είναι ατόφιοι κορμοί δέντρων. Μπροστά στο τέμπλο, κοντά στην εικόνα του Προδρόμου βρίσκεται το λείψανο από το χέρι του Προδρόμου. Μέσα στο Άγιο Βήμα σε κατάλληλα κατασκευασμένη προθήκη υπάρχουν τα λείψανα άλλων αγίων. Συνεχίζοντας τη διαδρομή, στη δεύτερη αυλή, υπάρχει μια μικρή στοά. Περνώντας τη στοά βγαίνουμε στην αυλή των κελιών. Πρόκειται για το πιο απόμερο μέρος της μονής. Ανεβαίνοντας λίγες σκάλες δεξιά μας είναι το κτίριο που χρησιμοποιήθηκε για ιεροδιδασκαλείο τα παλιότερα χρόνια. Εκεί είχαν δημιουργήσει μια πλατειούλα μικρή, είχαν τοποθετήσει τον Εσταυρωμένο και πολλές φορές τελούνταν υπαίθριες ακολουθίες. Εκεί είναι χτισμένο τον 16ο αιώνα και το παρεκκλήσι της Μεταμόρφωσης όπου σώζονται τοιχογραφίες μεγάλης αξίας. Λέγεται πως λειτούργησε σε αυτό ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός. Κοντά στη Μονή βρίσκονται πολλά ασκηταρειά, όπως το σπήλαιο του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Επάνω από την μονή υπάρχει ένα μεγάλο άνοιγμα και χώρος όπου μαζεύεται το νερό για την ύδρευσή της. Τέλος στο επάνω πλάτωμα βρίσκεται και το κοιμητήριο της Μονής.

16

Οι εκκλησίες της Βέροιας παλιά και σήμερα  

Συνθετική εργασία των ΣΤ΄1 και ΣΤ΄2 τάξεων του 4ου Δημοτικού Σχολείου Βέροιας, στα πλαίσια του Προγράμματος Πολιτιστικών Θεμάτων που υλοποίη...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you