Page 1

STUDENCKIE ZESZYTY ROSJOZNAWSTWA NR 3 [20] 2013


Redaktor naukowy serii i tomu prof. Mieczysław Smoleń Kolegium redakcyjne Piotr Grochowski Anna Kasprzycka Projekt graficzny okładki Tomasz Kania Adres redakcji Koło Naukowe Studentów Rosjoznawstwa UJ Instytut Rosji i Europy Wschodniej al. Adama Mickiewicza 3 p. 014 31-120 Kraków http://www.knsr.rosjoznawstwo.uj.edu.pl/ Nakład 150 egzemplarzy Skład, druk, oprawa Agencja Reklamy Wizualnej „TRYBUN” Dominik Mrózek Redakcja zastrzega sobie prawo do poprawiania i skracania otrzymanych artykułów. Przedruk całości lub poszczególnych artykułów jedynie za zgodą redakcji. ISSN 1899-0029 „Studenckie Zeszyty Rosjoznawstwa” zostały wydane przy wsparciu finansowym Rady Kół Naukowych UJ


SPIS TREŚCI

Maciej Zaniewicz, Uniwersytet Jagielloński DZIAŁANIA UNII EUROPEJSKIEJ WOBEC KONFLIKTU GRUZIŃSKOROSYJSKIEGO W 2008 ROKU .......................................................................... 4 Maciej Stawiarz II SUM Rosjoznawstwo OBRAZ „STRACONEGO POKOLENIA” W TWÓRCZOŚCI IWANA WYRYPAJEWA .................................................................................................. 22 Aleksandra Wesołowska, Uniwersytet Łódzki „KTO Z DWOJGA POWINIEN ZGINĄĆ – ROSJA CZY POLSKA?” – ROMANOWOWIE A POLSKIE POWSTANIA NARODOWE. .................... 32 Kamil Grzyb UKAZANIE MARTWOTY W „DOMU UMARŁYCH” NA PODSTAWIE „WSPOMNIEŃ Z DOMU UMARŁYCH” FIODORA DOSTOJEWSKIEGO. ................................................................................................................................ 43


MACIEJ ZANIEWICZ, UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI DZIAŁANIA UNII EUROPEJSKIEJ WOBEC KONFLIKTU GRUZIŃSKO-ROSYJSKIEGO W 2008 ROKU "Istnieje kilka oczywistych podobieństw pomiędzy Gruzją i Kubą. Oba państwa są bardzo zbliżone geograficznie, historycznie i ekonomicznie do sąsiadującego supermocarstwa. Oba mają również ambicję do tego, aby uwolnić się spod tej zależności i zbierają poparcie innych, oddalonych supermocarstw, aby ten cel osiągnąć. [...] Zasadnicze pytanie brzmi, czy Gruzja jest w stanie pozbyć się statusu państwa marionetkowego Rosji i pójść w stronę rzeczywistej niezależności, czy też nieuchronnie zmierza w stronę popadnięcia w analogiczną zależność od USA. [...] Alternatywą staje się uzyskanie statusu państwa buforowego, określanego jako <neutralne państwo leżące pomiędzy dwoma rywalami

lub potencjalnymi

wrogami,

służące

neutralizacji

ewentualnego

1

konfliktu>" . Te słowa szwedzkiego polityka i europarlamentarzysty doskonale określają wyzwania, przed jakimi stoi Gruzja oraz ujmują problemy wynikające z jej geopolitycznego położenia. Dla tego małego państwa lata 2012 i 2013 są okresem przełomowym ze względu na wybory parlamentarne, które w 2012 roku wygrała opozycyjna

koalicja

Gruzińskie

Marzenie

pod

przywództwem

Bidziny

Iwaniszwilego oraz wybory prezydenckie, w których 27 października 2013 zwyciężył

w

pierwszej

turze

kandydat

tego

samego

ugrupowania

Giorgi Mergwelaszwili. Lata te są zatem dla Gruzji okazją do zmiany swojej polityki zagranicznej i do tego, aby wpłynąć na swoją pozycję na kaukaskiej „szachownicy”. Praca niniejsza postara się odpowiedzieć na pytanie, czy po konflikcie gruzińsko-rosyjskim oprócz tradycyjnych wektorów wpływających na politykę Gruzji, jak Rosja i USA, Unia Europejska również podejmowała działania dyplomatyczne, a jeżeli tak, to jaką wizję roli Gruzji w regionie ma UE.

1

P. Gahrton, Georgia, pawn in the New Great War, New York 2010, s. 32. 4


Gruzja przez cały okres sowiecki była jedną z republik składowych ZSRR. Obecnie oficjalna wykładnia historyczna określa ten czas sowiecką okupacją, czego przykładem jest otwarte niedawno w Tbilisi Muzeum Okupacji Sowieckiej2. Polityka

Kremla

wobec

Gruzji

stanowiła

modelowy

przykład

polityki

divide et impera stosowanej również na Kaukazie Północnym. Władze sowieckie prowadziły

wobec

narodów

abchaskiego

i

osetyńkiego

odmienną,

lecz ukierunkowaną na ten sam cel – osłabienie republiki gruzińskiej – politykę. W stosunku do Abchazów prowadzono politykę intensywnej gruzinizacji, co przejawiało się w osadnictwie gruzińskim na terenie Abchazji, zastąpieniu alfabetu abchaskiego gruzińskim czy też likwidacji szkół abchaskich. Efektem tego działania było zrodzenie się silnego separatyzmu abchaskiego tłumionego przez okupację sowiecką3. Odmienna polityka była prowadzona w Osetii Południowej, gdzie rozbudzanie konfliktu nie było konieczne. Osetyjczycy wystąpili przeciwko Gruzinom już w 1918 roku, gdy Gruzja uniezależniła się od Rosji i uzyskała niepodległość. Kreml utworzył zatem Południowoosetyjski Obwód Autonomiczny wchodzący w skład Gruzińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, a następnie prowadził politykę intensywnej osetynizacji regionu. Musiało się to oczywiście spotkać ze sprzeciwem gruzińskim. Władze w Tbilisi starały się zatem prowadzić akcje osadnicze w celu utrzymania regionu jak najbliżej Gruzji4. Wszystkie wspomniane zamrożone konflikty wyszły na jaw, gdy w 1990 roku Gruzja ogłosiła niepodległość, a następnie, gdy w 1991 roku na mocy referendum stała się niepodległą republiką de facto i de iure5. Prezydentem Gruzji został nacjonalista, syn gruzińskiego wieszcza narodowego, Zwiad Gamsachurdia. Objął on władzę pod hasłem „Gruzja dla Gruzinów” i rozpoczął politykę

2

Georgian National Museum, The Soviet Occupation Museum, [Internet:] http://www.georgianmuseums.ge/?lang=eng&id=1_1&sec_id=1&th_id=30, dostęp: czerwiec 2013. 3 P. Gahrton, dz. cyt., s. 63. 4 Tamże, s. 58. 5 K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne na świecie, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2005, s. 68. 5


jednoczenia kraju, która wpędziła go w rujnującą wojnę domową 6. Do głównych stron konfliktu należały Gruzja, Osetia Południowa, Abchazja i Adżaria. Pokój w kraju udało się zaprowadzić dopiero w 1994 roku, gdy władzę przejął były minister spraw zagranicznych ZSRR Eduard Szewerdnadze. Wprowadził on Gruzję do struktur Wspólnoty Niepodległych Państw i poprosił Rosję o pomoc w normalizacji konfliktu. Pomoc oczywiście otrzymał, jednak wojska rosyjskie już nie wycofały się z Gruzji. 14 maja 1994 roku podpisano w Moskwie pokój pomiędzy Abchazją i Gruzją. Dotrzymania warunków pokoju miały strzec siły rozjemcze WNP. Siły rosyjskie znalazły się również w bazach wojskowych w Achalkalaki, Batumi, Gadauta (Abchazja) i Waziani. Bazy utworzono na mocy porozumienia z 15 września 1995 roku 7. Nie tylko rosyjskie wojska (zdecydowana większość żołnierzy sił rozjemczych WNP była pochodzenia rosyjskiego) na stałe zagościły na terytoriach Gruzji i jej republik autonomicznych. W Abchazji równocześnie z siłami rozjemczymi WNP rozpoczęła swoje działanie UNOMIG (United Nations Observer Mission in Georgia): Misja Obserwacyjna Narodów Zjednoczonych w Gruzji. W jej skład weszło 150 obserwatorów. W związku z próbami zacieśnienia więzi z USA i UE Gruzja wszczęła starania o wycofanie wojsk WNP z terytorium Abchazji. W 1999 roku na szczycie OBWE uzgodniono szczegóły tej operacji. Wojska WNP były zobowiązane opuścić bazy w Gruzji i Abchazji do 1 lipca 2001 r. Warunki zostały spełnione co do wszystkich baz oprócz jednej – w Gadaucie. Strona rosyjska utrzymywała, że Gruzja nie zapewniła odpowiednich warunków do bezpiecznego wycofania wojsk, a ponadto baza została zablokowana przez Abchazów, domagających się pozostania sił w bazie lub przekazania im sprzętu wojskowego. W odpowiedzi na działania opóźniające wywiązanie się z umowy przez WNP, Gruzja wsparła czeczeńskich separatystów na terenie Abchazji, co stało się przyczynkiem

6

B. Coppieters, Contested borders in the Caucasus, Vrije Universiteit Brussel Press, Brussel 1996, [Internet:] http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0201.htm, dostęp: czerwiec 2013. 7 Stosunki Międzynarodowe, Stosunki dwustronne Rosja-Gruzja, [Internet:] http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Rosja,stosunki_dwustronne,Gruzja, dostęp: czerwiec 2013. 6


do wybuchu kolejnego konfliktu na tym terytorium 8. 30 stycznia 2003 odbyło się posiedzenie Rady Bezpieczeństwa ONZ, które miało na celu unormowanie konfliktu. Rozmowy nie przyniosły jednak rozwiązania 9. Po Rewolucji Róż w 2003 roku i dojściu Micheila Saakaszwilego do władzy relacje Gruzji z Rosją uległy jeszcze większemu pogorszeniu. Nowy prezydent startował pod hasłem wyborczym przystąpienia Gruzji do NATO i wstąpienia do Unii Europejskiej, co nie mogło wywołać pozytywnej reakcji na Kremlu. Ponadto Saakaszwili rozpoczął proces jednoczenia Gruzji poprzez przywrócenie kontroli administracyjnej nad Adżarią. Kolejne lata, aż do 2008 roku, upływały zatem pod znakiem konfliktu dyplomatycznego na linii Tbilisi - Kreml. Moskwa wprowadziła embargo na gruzińską wodę mineralną i wino oraz zamknęła połączenia lądowe, powietrzne i pocztowe10. Konflikt pomiędzy Rosją a Gruzją zaczął się pogłębiać w 2008 roku, gdy w kwietniu Federacja Rosyjska podjęła decyzję o wzmocnieniu sił pokojowych w Abchazji, co spowodowało zaniepokojenie ze strony Gruzji. Konflikt wybuchł jednak w Osetii Południowej, gdy Gruzja rozpoczęła zmasowaną operację wojskową wymierzoną w Cchinwali. Należy przy tym wspomnieć, że do starć zbrojnych o małym zasięgu dochodziło systematycznie od 1991 roku. Rosja zareagowała natychmiastowo poprzez wprowadzenie swoich wojsk na teren Osetii Płd., Abchazji i do portu w Poti, a następnie kontynuując ofensywę z Osetii Płd. w kierunku Tbilisi, ostatecznie zatrzymując się kilkadziesiąt kilometrów przed stolicą Gruzji. Polityka Unii Europejskiej wobec Gruzji do konfliktu gruzińsko rosyjskiego Do 2004 roku ciężko jest mówić o szczególnym zaangażowaniu Unii Europejskiej w regionie Kaukazu Południowego, a w tym w Gruzji. Działania europejskie ograniczały się w szczególności do udzielania pomocy finansowej. 8

K. Kubiak, op. cit., s. 69. W. Bartuzi, K. Pełczyńska-Nałęcz, K. Strachota, Raport Specjalny, 09.07.2008, Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, Warszawa, s. 5. 10 M. Frichova Grono, Georgia's conflicts: what role for the EU as mediator?, IFP Mediation Cluster, March 2010, s. 10. 9

7


Pierwszym działaniem podjętym przez UE wobec Gruzji było udzielenie pomocy uchodźcom w związku z konfliktami w Abchazji i Osetii Płd. Na ten cel przeznaczono 102,2 mln euro, które wykorzystano w latach 1992 – 2006. Kolejnymi funduszami, które zostały uruchomione dla Gruzji były: Program Bezpieczeństwa Żywnościowego, na który przeznaczono 91 mln euro oraz Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej, w ramach którego państwo to otrzymało wsparcie w wysokości 63 mln euro w latach 1994-199711. Ponadto Gruzja została zaproszona do inicjatywy TRACECA (Korytarz Transportowy Europa-Kaukaz-Azja)12, która miała odnowić dawne połączenia handlowe między krajami znajdującymi się na trasie Jedwabnego Szlaku oraz INOGATE (Międzypaństwowy Transport Ropy i Gazu do Europy) 13. Zasadnicza zmiana w postrzeganiu Gruzji w Brukseli nastąpiła po Rewolucji Róż. Katalizatorem dla pogłębiania relacji z tym krajem stał się kryzys gazowy na Ukrainie. Gruzja w tej perspektywie jawiła się jako doskonały partner tranzytowy, mogący zaoferować krajom Unii alternatywne drogi dostawy surowca z Morza Kaspijskiego. W 2003 roku Rada Unii Europejskiej podjęła decyzję o ustanowieniu funkcji Specjalnego Przedstawiciela UE do spraw Kaukazu Południowego. Do zadań Przedstawiciela, którym został w pierwszej kolejności Fin Heikki Talvite należało przede wszystkim raportowanie o sytuacji na pograniczu gruzińsko-rosyjskim, pomoc przy reformie gruzińskiej służby granicznej i innych działów administracji, działania mające na celu zwiększenie przepływu informacji między Tbilisi a służbami granicznymi oraz nadzór nad implementacją reformy wymiaru sprawiedliwości 14.

11

P. Jaward, Europe's New Neighborhood on the Verge of the war: What Role for the EU in Georgia?, Frankfurt 2005, s. 20. 12 TRACECA official website, History of TRACECA, [Internet:] http://www.tracecaorg.org/en/traceca/history-of-traceca/, dostęp: czerwiec 2013. 13 INOGATE official website, History and mandate, [Internet:] http://www.inogate.org/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=72&lang=en, dostęp: czerwiec 2013. 14 Council of the European Union, Council Joint Action 2005/582/CFSP, [Internet:] http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2005:199:0092:0093:EN:PDF, dostęp: czerwiec 2013. 8


Dalsza intensyfikacja współpracy Gruzji i Unii Europejskiej przejawiała się m.in. w podpisaniu 14 listopada 2004 Planu Działania Europejskiej Polityki Sąsiedztwa na okres pięciu lat. Do celów Planu należało: - wzmocnienie demokracji, przestrzeganie zasad prawa i poszanowanie praw człowieka; - reformy społeczno-gospodarcze, poprawa klimatu gospodarczego, zmniejszenie stopnia ubóstwa; - rozwiązanie konfliktów wokół Abchazji i Osetii Południowej; - dostosowanie gruzińskiego wymiaru sprawiedliwości i metod zarządzania ochroną danych osobowych do standardów unijnych; - dostosowanie gruzińskich regulacji prawnych do standardów europejskich; - współpraca regionalna (pomiędzy krajami objętymi EPS w regionie Kaukazu Południowego)15. Unia Europejska jednocześnie w ramach poparcia dla Saakaszwilego uznała Abchazję i Osetię Południową za części Gruzji, a dla zwiększenie efektywności współpracy powołała w lipcu 2004 r. Komisję na rzecz Integracji Gruzji z Unią Europejską, która miała dbać o właściwą implementację założeń Planu Działania i Polityki Sąsiedztwa względem Gruzji. Równocześnie powołana została Misja Rządów Prawa w Gruzji EUJUST THEMIS16. Misja miała na celu wspieranie rządu gruzińskiego we wdrażaniu reform w zakresie wymiaru sprawiedliwości. Na koniec należy wspomnieć o najbardziej zauważalnym zaangażowaniu Unii Europejskiej w Gruzji – pomocy finansowej. Gruzja w latach 1991-2006 uzyskała wsparcie finansowe w wysokości 505,2 mln euro. Od 2007 natomiast głównym źródłem dotacji unijnych dla tego kraju jest Instrument Europejskiego Partnerstwa i Sąsiedztwa, w ramach którego w latach 2007 – 2010 Gruzja otrzymała 120,4 mln euro.

15

European Commission, EU/Georgia Action Plan, [Internet:] http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/action_plans/georgia_enp_ap_final_en.pdf, dostęp: czerwiec 2013. 16 European Union External Action, EUJUST THEMIS, [Internet:] http://www.consilium.europa.eu/eeas/security-defence/eu-operations/completed-eu-operations/eujustthemis?lang=en, dostęp: czerwiec 2013. 9


Podsumowując, pomimo iż w latach 1991 – 2003 zaangażowanie Unii Europejskiej w Gruzji, pomimo dotykających ją problemów, nie było znaczące, to od 2003 roku zauważalny jest silny wzrost zaangażowania instytucjonalnego i merytorycznego w przeprowadzenie reform zmierzających do demokratyzacji i stabilizacji Gruzji. Wsparcie to posiada również odpowiednie zaplecze finansowe, co dało możliwość skutecznego wdrożenia założeń Polityki Sąsiedztwa. Było to o tyle łatwiejsze, że w Gruzji panował od objęcia stanowiska prezydenta przez Micheila Saakaszwilego bardzo korzystny klimat polityczny dla Unii Europejskiej. Można jednak stwierdzić, że w polityce europejskiej zabrakło kluczowego

elementu

w

postaci

skutecznych

rozwiązań

zmierzających

do zażegnania konfliktu z Abchazją i Osetią Południową. Zaangażowanie Unii Europejskiej w rozwiązanie konfliktu gruzińskorosyjskiego Unia Europejska swoją natychmiastową reakcją na wybuch konfliktu pokazała jak ważnym partnerem stała się dla niej Gruzja (prawdopodobnie dzięki inwestycjom w infrastrukturę przesyłową surowców z Morza Kaspijskiego, przez Gruzję do Europy). Działania podjęte przez Unię pokazały, że jest ona w stanie postępować w sytuacjach kryzysowych zgodnie, mówić jednym głosem i podejmować szybkie i wyważone kroki. Warte bowiem uwagi jest to, że żadna ze stron

konfliktu

nie

odpowiedzialnością

za

została

oficjalnie

wybuch

potępiona

konfliktu.

ani

Podkreślono

obciążona jedynie

nieproporcjonalność reakcji Federacji Rosyjskiej. W imieniu Unii Europejskiej wystąpił prezydent Francji, który później objął rolę mediatora w konflikcie. Drugiego dnia walk minister spraw zagranicznych Francji Bernard Kouchner odbył rozmowę telefoniczną z ministrem spraw zagranicznych Federacji Rosyjskiej Siergiejem Ławrowem. W dalszej kolejności strona francuska zaproponowała Rosji czteropunktowy plan zawieszenia broni: 1. zakończenie wszelkich działań wojennych; 2. przyzwolenie na pomoc humanitarną; 3. powrót gruzińskich sił na miejsce wcześniejszego stacjonowania; 4. powrót rosyjskich sił na linię sprzed wybuchu wojny. 10


Strona rosyjska dopisała do planu zawieszenia broni następujące punkty: 5. podjęcie przez rosyjskie siły pokojowe dodatkowych działań stabilizujących do czasu utworzenia odpowiedniego mechanizmu międzynarodowego; 6. rozpoczęcie negocjacji międzynarodowych w zakresie przyszłego statusu Abchazji i Osetii Południowej. Plan zawieszenia broni w powyższym, sześciopunktowym kształcie został przywieziony przez Kouchner'a i prezydenta Nicolas Sarkozy'ego do Tbilisi. Saakaszwili, pod naciskiem mediatorów aby nie zgłaszał zastrzeżeń do punktów „rosyjskich”, przyjął warunki zawieszenia broni, w efekcie czego 12. sierpnia 2008 roku doszło do podpisania dokumentu17. Należy przy tym wspomnieć, że również państwa Europy Wschodniej podjęły działania na rzecz wstrzymania eskalacji konfliktu. 12. sierpnia 2008 Gruzję odwiedzili prezydenci: Estonii Toomas Hendrik

Ilves,

Litwy

Valdas

Adamkus,

Łotwy

Ivars

Godmanis,

Polski Lech Kaczyński oraz Ukrainy Wiktor Juszczenko. 1 września 2008 zwołany został nadzwyczajny szczyt Rady Europejskiej. Na spotkaniu szefowie państw Unii Europejskiej potępili Federację Rosyjską za uznanie

niepodległości

separatystycznych

republik

i

wyrazili

przeciwne

stanowisko – uznali integralność terytorialną Gruzji. Szczyt Rady Europejskiej był wynikiem uznania 25. sierpnia 2008 niepodległości Abchazji i Osetii Południowej przez Rosję, co nadało zaangażowaniu europejskiemu w Gruzji nowej dynamiki. Od tej pory było bowiem oczywiste, że uzyskanie kompromisu w sprawie statusu separatystycznych republik będzie niemożliwe, co zmuszało Unię do modyfikacji podejścia do kryzysu i postawienia na bezpośrednie działania w Gruzji. Unia Europejska musiała się zatem zrzec roli mediatora, a wyrażając 1 września 2008 swoje stanowisko w sporze, określiła się jako wspierająca jedną ze stron w kryzysie. Pierwszym krokiem podjętym w celu skutecznego rozwiązania kryzysu było doprecyzowanie warunków zawieszenia broni, które podpisano 8 września 2008.

J. Dziuba, Unia Europejska a Gruzja: Rok po wojnie sierpniowej, Analizy natolińskie 10(42)2009, Centrum Europejskie Natolin, ss. 2-3. 17

11


Do głównych postanowień dokumentu należało: - określenie terminu, w którym Rosja była zobowiązana wycofać swoje siły na jeden miesiąc; - wpuszczenie minimum 200 obserwatorów UE do tzw. strefy buforowej; - powrót obserwatorów OBWE do Cchinwali; - kontynuacja misji UNOMIG w Abchazji; - rozpoczęcie negocjacji międzynarodowych 15 października 18. Unia Europejska stała się zatem już w pierwszych dniach po podpisaniu zawieszenia broni nie tylko gwarantem zawartych w nim ustaleń. Była również stroną opowiadającą się za integralnością terytorialną Gruzji, a więc reprezentującą postulaty Gruzji w konflikcie. Negatywnym efektem tego kroku (który zresztą był następstwem uznania niepodległości separatystycznych republik Abchazji i Osetii Południowej przez Rosję) było zmniejszenie efektywności UE jako mediatora w konflikcie. Dlatego też Bruksela postanowiła zmienić środki dyplomacji prewencyjnej stosowane w Gruzji. Pierwszą zauważalną zmianą jakościową są działania podjęte w celu ujednolicenia i koordynacji działań podejmowanych przez UE na terenie Gruzji. W tym celu zostały powołane specjalne organy. Pierwszym z nich był Specjalny Przedstawiciel UE do spraw kryzysu w Gruzji. Oficjalnie zaczął on pracę na mocy decyzji Rady UE z 25 września, choć de facto pracował już wcześniej 19. Do kompetencji Przedstawiciela, którym został Pierre Morel, należało: - wydawanie ustaleń dotyczących bezpieczeństwa i stabilności w Gruzji; - troska o uchodźców; - wszelkie kwestie związane z treścią zawieszenia broni; - działania mające na celu umożliwienie implementacji postanowień zawieszenia broni we współpracy z ONZ i OBWE20. W celu umożliwienia współpracy między UE a Gruzją powołany został również Zastępca Przewodniczącego Sekcji Ekonomicznej, Politycznej i Prasowej

18 19 20

Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, Tydzień na Wschodzie, 28(62), 10.09.2008, ss. 2-4. Ibidem, s. 4. Council of the European Union, Council Joint Action 2008/760/CFSP. 12


w Delegacji Komisji Europejskiej do Tbilisi. W ten sposób, poprzez ustanowienie odpowiednich

ram

instytucjonalnych,

zostały

położone

podwaliny

pod

dyplomatyczne zaangażowanie Unii w rozwiązanie konfliktu i skuteczną komunikację na linii Tbilisi – Bruksela. Instrumentem negocjacyjnym powołanym w celu kontynuacji procesu mediacyjnego był tzw. proces genewski. W jego skład wchodziły Unia Europejska, OBWE oraz ONZ jako obserwatorzy, a stronami były Gruzja, Rosja oraz USA 21. Jak zatem widać już na tym etapie rola UE jako mediatora znacząco spadła, a jej miejsce zajęły USA. Sam proces genewski również nie daje się ocenić jako skuteczne forum rozwiązania konfliktu. Już na pierwszym spotkaniu zarysowały się poważne problemy. Pierwszym z nich okazał się status Abchazji i Osetii Południowej. Rosja domagała się uznania ich jako stron konfliktu, co byłoby równoznaczne

z

konstruktywnego

uznaniem

ich

zakończenia

państwowości,

procesu

bowiem

genewskiego,

w

przypadku

Abchazja

i

Osetia

Południowa stałyby się stroną umowy międzynarodowej. Kolejną przeszkodą na drodze do skutecznego rozwiązania konfliktu jest omijanie procesu genewskiego w rozmowach. Rosja niejednokrotnie naciskała na Gruzję na indywidualne negocjacje z Rosją, Abchazją i Osetią Południową, na co nie mogła się zgodzić Gruzja proponująca włączenie rozmów w proces genewski. Taka sytuacja miała miejsce między innymi w trakcie negocjacji dotyczących porozumienia o nie używaniu siły. Wszystkie te incydenty jasno pokazują, że proces pokojowy i dyplomatyczne

zaangażowanie

zewnętrznych

graczy

jest

nieskuteczne

ze względu na postulaty stawiane przez Rosję. Państwo to jako swój cel postawiło doprowadzenie do uznania na arenie międzynarodowej Abchazji i Osetii Południowej, co jest nie do zaakceptowania nie tylko ze strony Gruzji, ale też potencjalnych mediatorów jak UE, co czyni proces pokojowy nieskutecznym. O przebiegu

rozmów

genewskich

doskonale

świadczą

słowa

Micheila

Saakaszwilego po ich pierwszej rundzie: „Pomimo tego, iż Gruzja wysuwała konstruktywne propozycje, pomimo tego, iż była szansa na przeprowadzenie poważnych rozmów z mediacją UE i USA, 21

J. Dziuba, op. cit., s. 4. 13


Rosja – zgodnie z moimi obawami i podejrzeniami – porzuciła negocjacje i odeszła od stołu. Jeżeli ktoś dotychczas miał złudzenia, że możliwym jest osiągnąć jakikolwiek kompromis w takich warunkach, myślę, że już na dobre się ich pozbył”22. Nic więc dziwnego, że proces genewski nie przyniósł do tej pory żadnego wymiernego rezultatu. Unia Europejska postanowiła jednak nie rezygnować ze statusu mediatora. W grudniu

2008

Międzynarodowa

została Misja

powołana

Wyjaśniająca.

(pod

jej

Na jej

auspicjami)

Niezależna

czele stanęła

Szwajcarka

23

Heidi Tagliavini . Misja Wyjaśniająca, po niespełna rocznej pracy, wydała we wrześniu 2009 raport o przyczynach konfliktu gruzińsko-rosyjskiego. We wspomnianym raporcie stwierdzono, że choć użycie siły przez Federację Rosyjską było nieproporcjonalne, a w rejonach Abchazji i Osetii Południowej notorycznie od 1991 roku wybuchały pomniejsze walki, to inicjatorem otwartego konfliktu z 2008 roku była Gruzja, a Federacja Rosyjska podjęła działania odwetowe24. Treść wspomnianego raportu stawiała Unię Europejską w kłopotliwym położeniu, bowiem niejako opowiedziała się za Gruzją w konflikcie poprzez uznanie integralności terytorialnej tego kraju. W świetle tego raportu Gruzja była natomiast agresorem. Warto nadmienić także, że Raport został opublikowany już po tym, jak Unia Europejska zadecydowała o udzieleniu pomocy finansowej na odbudowę kraju ze zniszczeń wojennych. Działanie to miało na celu uratowanie gospodarki gruzińskiej przed znaczną recesją, która mogłaby zdestabilizować sytuację polityczną w Gruzji. UE zatem, udzielając pomocy finansowej rządowi Saakaszwilego, starała się przede wszystkim doprowadzić do utrzymania się tego proeuropejskiego polityka u steru władzy.

22

Civil Georgia, Geneva talks suspended, 15.10.08. The Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia official website, [Internet:] http://www.ceiig.ch/Index.html, dostęp: czerwiec 2013. 24 The Independent International Fact-Finding Mission on the conflict in Georgia, Report Volume II, 2009, s. 220. 23

14


Wsparcie finansowe Jak już wspomniano, Gruzja otrzymała znaczną pomoc finansową. Na Konferencji

Darczyńców dla Gruzji zorganizowanej 22 października 2008

w Brukseli zadecydowano, że Gruzja otrzyma na odbudowę zniszczeń wojennych i rozwój łącznie 3,44 mld euro. Europa zaoferowała na

Źródło: Euromoney Country Risk, Georgia, [Internet:] http://www.euromoneycountryrisk.com/Wiki/Georgia , dostęp: czerwiec 2013.

ten cel 614,77 mln euro, z czego 483,5 mln pochodziło od Komisji Europejskiej, a 131,27 od państw UE. Wśród pozostałych darczyńców do największych należeli: USA – 758,5 mln euro, Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju – 703 mln euro, Bank Światowy – 402 mln euro. Jak wobec tego widać, Unia Europejska starała się, w miarę swoich możliwości, przekazać jak największą ilość środków na odbudowę Gruzji, co świadczyło o chęci pozostania istotnym podmiotem

likwidującym

skutki

kryzysu.

Działania

te

miały

na

celu

zamortyzowanie niekorzystnego wpływu jaki miała wojna na gospodarkę Gruzji. Dlatego też UE postanowiła zorganizować spotkanie darczyńców i przekazać ponad 600 mln euro na to, aby uchronić to państwo przed recesją gospodarczą i destabilizacją polityczną. Na tym polu można mówić o zdecydowanym sukcesie dyplomacji europejskiej. W ciągu roku od uruchomienia środków Gruzja wyszła z recesji, a wkrótce zaczęła ponownie notować znaczny wzrost gospodarczy. Powyższe wskaźniki ekonomiczne nie mogą dziwić. „Wpompowanie” ok. 3,5 mld euro w przeciągu dwóch lat (2009 – 2010) w gospodarkę o rocznym

15


PKB w wysokości 8,8 mld euro25 musiało spowodować zauważalne rezultaty26. Unia Europejska dodatkowo obarczyła swoją pomoc klauzulą, że środki muszą być wykorzystane głównie na odbudowę sektora bankowego oraz infrastruktury energetycznej i transportowej, a w dalszej kolejności na pomoc uchodźcom. Środki nie mogły być wykorzystane na cele wojskowe27. EUMM – Misja Obserwacyjna Unii Europejskiej w Gruzji 15 września 2008 roku powołany został unijny instrument mający służyć wypełnieniu misji UE jako gwaranta wywiązania się z postanowień zawieszenia broni przez strony oraz podkreślający bezpośrednie zaangażowanie Brukseli w rozwiązanie konfliktu w Gruzji. Na mocy decyzji Rady Europejskiej powołana została EUMM (European Union Monitoring Mission in Georgia; Misja Obserwacyjna Unii Europejskiej w Gruzji)28. EUMM zaczęło swoją działalność 1 października 2008 i na swoją pracę otrzymała roczny mandat (który następnie był co roku przedłużany. EUMM pracuje do tej pory). Gdy misja rozpoczynała swoją działalność operacyjną, składała się z 340 osób, w tym 249 obserwatorów z 26 krajów UE (poza Cyprem). Obecnie w skład EUMM wchodzi 266 osób z 26 państw UE 29. Kontrolę polityczną nad EUMM sprawuje Rada Unii Europejskiej. Struktura EUMM wygląda następująco:

Źródło: EUMM official website, Structure of Mission, [Internet:] http://www.eumm.eu/en/about_eumm/structure_of_mission, dostęp: czerwiec 2013. Dane za rok 2009 w oparciu o CIA Factbook 2009. Wg danych CIA PKB Gruzji wynosiło w 2009 roku 12,86 mld USD, co po przeliczeniu, po kursie z 1 września 2009, równa się 8,8 mld EUR. 26 CIA The World Factbook 2009; Georgia. 27 J. Dziuba, op.cit., s.10. 28 Council of European Union, Council Joint Action 2008/736/CFSP. 29 EUMM official website, Mission facts and figures, [Internet:] http://www.eumm.eu/en/about_eumm/facts_and_figures, dostęp: czerwiec 2013. 25

16


Na czele misji stoi jej dowódca. Pierwszym dowódcą EUMM był Hansjörg Haber, którego w 2012 roku zastąpił gen. Andrzej Tyszkiewicz. Dowódca misji jest odpowiedzialny za zarządzanie działaniem całego personelu, reprezentację EUMM, sporządzenie Planu Operacyjnego i przedstawienie go do akceptacji Radzie, zapewnienie widoczności misji w terenie. Jest on w końcu odpowiedzialny za całokształt działań EUMM30. Do dyspozycji dowódcy są Baza Główna w Tbilisi oraz następujące Bazy Operacyjne (FO): Gori, Khashuri i Zugdidi 31. EUMM ma mandat na działanie na terytorium całej Gruzji, choć ze względu na brak kontroli administracyjnej nad Abchazją i Osetią Południową, EUMM nie ma możliwości operowania na terenie tych republik. Obszar działań EUMM i rozmieszczenie sił międzynarodowych:

Źródło: EUMM official website, [Internet:] http://www.eumm.eu/data/image_db_innova/maps/EUMM-karta.jpg, dostęp: czerwiec 2013.

EUMM finansowana jest z budżetu Unii Europejskiej 32. Na ten cel, na rok 2013, przeznaczono 20,9 mln euro 33, co oznacza znaczący spadek w stosunku do roku 2008 gdy misja była powoływana do życia, a na swoje działanie otrzymała 31 mln euro34. Spadek wysokości finansowania EUMM może być wynikiem utraty przekonania o tym, że struktura ta może efektywnie wypełniać swoje zadania. 30

Council of European Union, Council Joint Action 2008/736/CFSP, s. 3. EUMM official website, Mission Facts... . 32 Council of European Union, Council Joint Action 2008/736/CFSP, s. 5. 33 EUMM official website, op. cit. 34 Council of European Union, op. cit. 31

17


Na efektywność działania EUMM spadała fala krytyki już od początku jej istnienia. Do podkreślanych błędów zaliczano m.in. nieznajomość języka gruzińskiego, a często nawet rosyjskiego (który na terytorium Gruzji stanowi lingua franca), czy charakter cywilny EUMM i brak mocy wykonawczej 35. Kolejnym problemem jest, już wspomniany, brak możliwości działania na terytorium Abchazji i Osetii Południowej, dokąd funkcjonariusze EUMM nie są wpuszczani przez służby graniczne Rosji, która zabezpiecza granice republik. Sytuację utrudnia fakt, że faktycznie nie istnieje dialog pomiędzy EUMM a siłami pokojowymi WNP, które operują na terytorium separatystycznych republik. Objęcie tych republik działaniami pokojowymi Unii Europejskiej lub innej niż WNP

organizacji

międzynarodowej

jest

praktycznie

niemożliwe.

31.12.2008 wygasł mandat misji OBWE w Osetii Południowej. Federacja Rosyjska zawetowała również przedłużenie mandatu dla misji ONZ w Abchazji. Gruzja natomiast nie wyraziła zgody na utworzenie osobnych misji stabilizacyjnych ONZ w Gruzji i Abchazji, ze względu na nieuznawanie Abchazji za podmiot stosunków międzynarodowych36. W takiej sytuacji jedynym instrumentem reagowania kryzysowego na terenie Gruzji (oprócz Specjalnego Przedstawiciela UE ds. Gruzji) pozostało EUMM, które boryka się z problemem niewystarczających kompetencji i braku skuteczności. Najlepszym dowodem na impotencję EUMM był incydent z przesunięciem granicy abchasko-gruzińskiej poprzez samowolne postawienie ogrodzenia i zasieków z drutu kolczastego na terytorium Gruzji. EUMM mimo patrolowania tego obszaru oraz obecności podczas incydentu nie była w stanie podjąć żadnych działań uniemożliwiającym rosyjskim wojskom przesunięcie granicy37. Podsumowanie Unia Europejska zareagowała na kryzys w Gruzji w sposób natychmiastowy i starała się dynamicznie podążać za zmieniającą się sytuacją dyplomatyczną i militarną w regionie. Godny podkreślenia jest fakt, że skomplikowanej 35

J. Dziuba, op. cit., s. 7. Ibidem. 37 Civil.ge, Installation of fences at S. Ossetia administrative border, 27 maja 2013, [Internet:] http://civil.ge/eng/article.php?id=26117&search=, dostęp: czerwiec 2013. 36

18


i zdecentralizowanej

dyplomacji

unijnej,

która

często

wykazywała

niejednomyślność i wielogłos (Komisja Europejska, państwo sprawujące prezydencję w Radzie UE zastąpione Wysokim Przedstawicielem UE ds. Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa oraz państwa członkowskie), tym razem udało się w sposób zdecydowany i jednolity wyrazić swoje stanowisko i wyznaczyć osoby, do których mógłby zadzwonić Kissinger” 38. Niestety już w pierwszych dniach reagowania UE na kryzys w Gruzji, w którym pełniła rolę mediatora, podważyła swój mandat na bezstronność opowiadając się za integralnością terytorialną Gruzji, czym w jasny sposób usytuowała się w konflikcie w opozycji do Federacji Rosyjskiej. Błąd ten był tym bardziej dostrzegalny po ogłoszeniu raportu w sprawie

przyczyn

wojny

przez

Międzynarodową

Niezależną

Misję

Wyjaśniającą, który stwierdzał, że to Gruzja była inicjatorem konfliktu. Do listy niedociągnięć Unii Europejskiej należy dopisać także brak wytworzenia skutecznych mechanizmów reagowania kryzysowego. Niewątpliwy sukces UE w postaci doprowadzenia do podpisania akceptowanego przez obie strony zawieszenia broni, co zatrzymało eskalację konfliktu, został pogrzebany za sprawą niemożliwości efektywnego nadzoru nad wprowadzeniem tych postanowień w życie. Nigdy nie zostały wypełnione wszystkie punkty podpisanego zawieszenia broni. Wojska rosyjskie do dnia dzisiejszego przebywają na terytorium Abchazji i Osetii Południowej. Co więcej, instrument mający służyć nadzorowi nad wykonaniem warunków rozejmu i zagwarantować pokój po wycofaniu się wojsk z terenów republik - EUMM – nie był w stanie ani wyegzekwować od Rosji wycofania swoich wojsk, ani objąć swoim działaniem Abchazji i Osetii Południowej. W łańcuchu zarządzania kryzysowego Unii Europejskiej zabrakło zatem władnego instrumentu wykonawczego. Próba załagodzenia konfliktu na podstawie dobrej woli jego stron była natomiast niemożliwa ze względu na podważenie swojej neutralności jako negocjatora przez UE już na początku działań kryzysowych. Poprzez dalsze działanie na rzecz

Nawiązanie do słynnych słów H. Kissingera, który gdy pełnił w latach 70. XX w. funkcję Sekretarza Stanu USA krytykował Wspólnoty Europejskie za brak jednej osoby odpowiedzialnej za reprezentację i wyrażanie stanowiska WE. 38

19


odbudowy

Gruzji,

UE

dawała

wyraz

swojej

ignorancji

dla

raportu,

który wskazywał na Gruzję jako agresora. Decyzja o przyznaniu Tbilisi olbrzymiej zapomogi finansowej również zmniejszała skuteczność mediacji Brukseli. Dla Moskwy był to bowiem sygnał, że UE popiera Saakaszwilego w konflikcie gruzińsko-rosyjskim. Podsumowując, należy pozytywnie ocenić pierwszy etap reagowania kryzysowego Unii Europejskiej. Niewątpliwym jest fakt, że dzięki jej reakcji zapobiegnięto eskalacji konfliktu. Dalsze etapy działania UE zakończyły się jednak niepowodzeniem. Konflikt nie został rozwiązany, lecz zamrożony i obecnie żadna ze stron nie jest usatysfakcjonowana panującym status quo. Powyższa sytuacja jest spowodowana upolitycznieniem działań UE i zrezygnowaniem ze statusu neutralnego mediatora. Można jednak przypuszczać, że działanie powyższe było celowe i nakierowane raczej na zbudowanie pozytywnego wizerunku UE i utrzymanie dobrych kontaktów z Gruzją, ze względu na jej strategiczne znaczenie dla UE jako państwa tranzytowego w handlu surowcami energetycznymi. Bibliografia: Bartuzi W (red), Raport Specjalny, 09.07.2008, Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, Warszawa. 2. CIA The World Factbook 2009; Georgia. 3. Civil Georgia, Geneva talks suspended, 15.10.08. 4. Civil Georgia, Installation of fences at S. Ossetia administrative border, 27 maja 1.

2013, [Internet:] http://civil.ge/eng/article.php?id=26117&search=, dostęp: czerwiec 2013. 5. Coppieters B., Contested borders in the Caucasus, Vrije Universiteit Brussel Press, Brussel 1996, [Internet:] http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0201.htm, dostęp: czerwiec 2013. 6. Council of the European Union, Council Joint Action 2005/582/CFSP, [Internet:] http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2005:199:0092:0093:EN:PDF,

dostęp: czerwiec 2013. 7. Council of the European Union, Council Joint Action 2008/760/CFSP.- Council of European Union, Council Joint Action 2008/736/CFSP. 8. Dziuba J., Unia Europejska a Gruzja: Rok po wojnie sierpniowej, Analizy natolińskie 10(42)2009, Centrum Europejskie Natolin, ss. 2-3.

20


9.

EUMM official website, Mission facts and figures, [Internet:] http://www.eumm.eu/en/about_eumm/facts_and_figures, dostęp: czerwiec 2013. 10. EUMM official website, Structure of Mission, [Internet:] http://www.eumm.eu/en/about_eumm/structure_of_mission, dostęp: czerwiec 2013. 11. Euromoney Country Risk, Georgia, [Internet:] http://www.euromoneycountryrisk.com/Wiki/Georgia , dostęp: czerwiec 2013. 12. European Commission, EU/Georgia Action Plan, [Internet:]

13.

14. 15. 16.

17. 18. 19. 20.

http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/action_plans/georgia_enp_ap_final_en.pdf, dostęp: czerwiec 2013. European Union External Action, EUJUST THEMIS, [Internet:] http://www.consilium.europa.eu/eeas/security-defence/eu-operations/completedeu-operations/eujust-themis?lang=en, dostęp: czerwiec 2013. Frichova Grono M., Georgia's conflicts: what role for the EU as mediator?, IFP Mediation Cluster, March 2010. Gahrton P., Georgia, pawn in the New Great War, PlutoPress, New York 2010. INOGATE official website, History and mandate, [Internet:] http://www.inogate.org/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Ite mid=72&lang=en, dostęp: czerwiec 2013. Jaward P., Europe's New Neighborhood on the Verge of the war: What Role for the EU in Georgia?, Frankfurt 2005. Kubiak K., Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne na świecie, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2005. Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, Tydzień na Wschodzie, 28(62), 10.09.2008. Stosunki Międzynarodowe, Stosunki dwustronne Rosja-Gruzja, [Internet:]

http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Rosja,stosunki_dwustronne,Gruzja, dostęp: czerwiec 2013. 21. The Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia official website, [Internet:] http://www.ceiig.ch/Index.html, dostęp: czerwiec 2013. 22. The Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia, Report Volume II, 2009. 23. TRACECA official website, History of TRACECA, [Internet:] http://www.traceca-org.org/en/traceca/history-of-traceca/, dostęp: czerwiec 2013.

21


MACIEJ STAWIARZ II SUM ROSJOZNAWSTWO OBRAZ „STRACONEGO POKOLENIA” W TWÓRCZOŚCI IWANA WYRYPAJEWA Rozważania na temat rosyjskiego pokolenia lat 80. XX w. należy rozpocząć od definicji samego pojęcia. Mianowicie od próby odpowiedzenia na pytanie czym jest owe pokolenie i jak ma się ono do kultury rosyjskiej, bez której nie sposób rozpatrywać tego problemu. Odwołując się do słownika znaczeń, pokolenie rozpatrywane jest aż w czterech kategoriach: „grupa ludzi (także zwierząt lub roślin) będących mniej więcej w tym samym wieku” - „ogół ludzi ukształtowanych przez podobne lub te same przeżycia, doświadczenia itp.” - „kres równy długości życia ludzi urodzonych w podobnym czasie” - „członkowie jakiejś rodziny, będący w podobnym wieku i zajmujący w niej taką samą pozycję” 1. Przy czym należy zaznaczyć, że owe definicje określają kilka różnych znaczeń pojęcia

„pokolenie”.

Odnoszą

się

bowiem

do

zakresu

biologicznego,

socjologicznego oraz antropologicznego. W swojej rozprawie natomiast będę analizować

pokolenie

zarówno

w

zakresie

antropologicznym,

jak i socjologicznym. Zrozumienie terminu pokolenie jest również potrzebne w odniesieniu do kultury, która jest częścią życia człowieka. Pomocne dla określenia pokolenia w kulturze wydaje się zatem odwołanie do teorii amerykańskiej socjolog Margaret Mead, która wyróżnia trzy podstawowe kategorie kultur: postfiguratywne, kofiguratywne i prefiguratywne. Kultura w wydaniu postfiguratywnym to ta, w której dzieci uczą się głównie od swoich rodziców2. Jest to zatem typ kultury konserwatywnej, wręcz plemiennej, gdzie przeszłość dorosłych jest przyszłością młodych. Młodzi nie zadają sobie w tym wypadku pytań o sens swojego istnienia, nie pytają o miłość, jak i gdzie mają żyć, jak zarabiać na życie oraz jakie jest ich miejsce w kulturze. Odpowiedzi na owe pytania określone są w schemacie zachowań starszego pokolenia, które jednocześnie jest wzorcem dla młodych. 1 2

Słownik Języka Polskiego PWN, dostępny w Internecie [w:] sjp.pwn.pl Margaret Mead, Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, Warszawa 2000, s.23. 22


Swoistym archetypem, za którym ślepo (jednocześnie bezgranicznie mu ufając) podążają. Natomiast kultura kofiguratywna to model kultury, w którym dominującym wzorem dla członków społeczeństw jest zachowanie rówieśników 3. Kultury kofiguratywne charakteryzują się doświadczeniem młodych, które nie sposób odnaleźć w doświadczeniu ojców, czy też dziadków. Niejako owe młode pokolenie zmuszone jest do poszukiwania wzorów zachowania u rówieśników; ponieważ ojcowie nie potrafią odpowiedź na ich pytania, rodzi się pomiędzy nimi przepaść. Według amerykańskiej socjolog jest to prastare zjawisko występujące w historii człowieka, bowiem występuje w każdym społeczeństwie, w którym miało miejsce przerwanie ciągłości doświadczenia kulturowego 4. Ostatnim typem wyróżnionym przez Mead jest kultura prefiguratywna, czyli sytuacja gdzie dzieci uczą się od rówieśników i przejmują dawną funkcję dorosłych. To młodzi zrzucają z piedestału ojców i stają się teraz dla nich nauczycielami, uczą ich życia w nowym świecie. Jest to swego rodzaju przepowiednia upadku kultury, a może i świata, którą kreśli w swojej rozprawie Mead. To surowa ocena współczesnej kultury, wówczas będącej na początku globalizacji (Mead napisała swoją rozprawę pod koniec lat 70), gdzie rozwój techniczny podważa sens istnienie człowieka i jego pamięci. Amerykańska socjolog mówi wręcz o tym, że postępujący rozwój technologiczny, przyjmujący formy instytucji, wprowadza nieodwracalne zmiany charakteru kultury5. Odnosząc się do pokolenia w rzeczywistości rosyjskiej możemy rozpatrywać owe pojęcie niemal już od początku XIX wieku, kiedy to pojawia się spór pokolenia dzieci z pokoleniem ojców. Widać to doskonale chociażby na przykładzie pokolenia, które nazywane jest w kulturze rosyjskiej pokoleniem dekabrystów, czy też późniejszym konflikcie nihilistów z ojcami, który legł u podstawie powieści Iwana Turgieniewa „Ojcowie i dzieci”. W XX wieku natomiast następuje moment, w którym kultura i społeczeństwo rosyjskie ulegają

3 4 5

Ibidem, s. 59. Ibidem, s. 66-67. Ibidem, s. 92. 23


rozpadowi. Dzieje się tak z powodu rewolucji. Następuje zerwanie z kulturą postfiguratywną i zupełne odejście od przeszłości oraz doświadczeń dorosłych. Rewolucja

bolszewicka

miała

na

celu

oderwanie

społeczeństwa

od dotychczasowego sposobu życia. Miała wprowadzić człowieka do nowego, lepszego i pełnego szczęścia życia. Celem było nie tylko stworzenie nowego świata, ale przede wszystkim wcielenie w życie idei stworzenia nowego człowieka. Był to jak się później okazało - utopizm. Ostatnie radzieckie pokolenie reprezentują ludzie urodzeni w przedziale od 1950 roku do pierwszej połowy lat 70 6. Pokolenie to nie formułowało się w odniesieniu do jakiegoś wydarzenia politycznego bądź też kulturowego, a stało się „dziećmi zastoju”7 ze względu na atmosferę socjalizmu, w której przyszło mu dorastać. Wpływ na postawę jego przedstawicieli miała zatem codzienność (повседневность)

socjalizmu. Według klasyfikacji Margaret Mead było

to pokolenie kultury kofiguratywnej, czyli tej, w której uczymy się od swoich ojców, ale również od rówieśników. Zmiana nadchodzi jednak w późniejszym pokoleniu, które doświadcza kolejnego kryzysu jakim jest w tym wypadku upadek Związku Radzieckiego. Następuje odejście od tradycji i historii ojców. Jest to odcięcie od przeszłości i doświadczenia dorosłych, bowiem w jaki sposób porównać problemy ojców w świecie rządzącym się regułami socjalizmu, z problemami dzieci żyjących w nowej rzeczywistości jaką jest demokracja? Przed takim dylematem stanęło rosyjskie pokolenie lat 80. Ludzie ci urodzili się jeszcze w Związku Radzieckim, ale ich kluczowy okres socjalizacji miał nastąpić już w nowym świecie. Zgodnie z teorią amerykańskiej socjolog, w wyniku traumy, jaką był rozpad Związku Radzieckiego, w miejsce kultury kofiguratywnej pojawia się kolejny jej etap. Jest nią kultura prefiguratywna, w której następuje antagonizm w relacjach ojcowie – dzieci. Rodzice i dziadkowie nie są już wzorcem i źródłem wiedzy. Na ich miejsce dzieci stawiają swoich rówieśników, bądź też nowe zdobycze technologii.

А. Юрчак, Поздний социализм и последнее советское поколение, [w:] Неприкосновенный Запас, Москва 2007 № 2, с. 96. 7 Ibidem, s. 97. 6

24


Urodzony w 1974 roku rosyjski aktor, dramaturg i reżyser Iwan Wyrypajew jest przedstawicielem pokolenia lat 80. Pomimo tego, że w 1991 roku miał już lat 17, ale niewątpliwie jego światopogląd kształtował się dopiero po 91 roku, a okres pierestrojki i późniejsze początki próby demokratyzacji Rosji postawiły przed Wyrypajewem te same problemy i trudne egzystencjalne pytania, z jakimi borykali się jego rówieśnicy. Wyrypajew 1995 roku ukończył Wydział Aktorski Akademii Teatralnej w Irkucku, następnie w latach 1995-96 był aktorem teatru w Magadanie. Od 1996 do 1998 występował na deskach Teatru Dramatu i Komedii na Kamczatce8. W 1998 roku był pomysłodawcą i założycielem teatru studyjnego Przestrzeń gry, który po kilku latach działalności został jednak zamknięty, ponieważ władza w Irkucku dopatrzyła się w artystycznej działalności Wyrypajewa bluźnierstwa oraz próby demoralizacji młodzieży 9. Początki kariery rosyjskiego dramaturga i reżysera wiążą się z takimi dramatami jak: Sny (2000), Miasto gdzie ja (2001), Walentynki i Tlen (2002), Byt (2004), Lipiec (2006). Przełomowym okresem w twórczości Wyrypajewa był rok 2001, bowiem wówczas rozpoczął

prace

w

moskiewskim

teatrze

dokumentalnym

-

teatr.doc.

Międzynarodowy rozgłos przyniósł mu dramat Sny, który został wystawiony m.in. przez Declana Donellana w ramach Tygodnia Dramaturgii Rosyjskiej w Royal Court Theatre w Londynie10. Obecnie natomiast, jego sztuki można zobaczyć również w Niemczech, czy też w Polsce na deskach teatrów w Warszawie i Krakowie. Przypisuje się rosyjskiemu dramaturgowi tworzenie w kanonie ostatnio bardzo popularnego gatunku, jakim jest teatr dokumentalny, czy też nazywa się pracę artystyczną Wyrypajewa mianem estetyki „nowego dramatu”. Jednak Wyrypajew w wywiadzie z 2004 roku jasno określa swój pogląd na nowe kierunki w teatrze: „ <Nowy dramat> jest tym, co pojawiło się niedawno […]. Jest to niewinna nazwa, bowiem każdy z nas wie, kim byli Ibsen, Strindberg i Czechow. Był to szczególny kierunek, oficjalnie uznany przez kulturę i wchłonięty przez nią Biografia Iwana Wyrypajewa, dostępna w Internecie: http://vyrypaev.ru/biography/ Lepsi! I cztery inne kawałki dramatyczne z dzisiejszej Rosji, pod red. D. Dmochowska, H. Kościelecka, Gdańsk 2003, s.208-209. 10 Ibidem 8 9

25


właśnie pod nazwą „nowy dramat”. Obecnie owo określenie powraca, przy czym ja nie uważam, że ludzie, którzy reanimowali to wyrażenie są na tyle głupi, żeby porównywać dzień dzisiejszy z początkiem XX wieku. Dzisiaj mamy 2004 rok! I rzeczywiście od lat 90 do 2002 roku była pustka we współczesnej dramaturgii. Nie chcę jednak obwiniać dramaturgów – oni byli, ale kiedy mówimy o kierunku, mamy na myśli nie jednego czy dwóch autorów, a to, że większość teatrów zaczęła nagle wystawiać młodych dramaturgów. Byłem w 1999 roku, zaraz po tym jak napisałem swój pierwszy dramat, na konferencji poświęconej współczesnej dramaturgii – tam występowali dorośli ludzie (specjaliści) i mówili: „U nas w kraju nie ma dramaturgii”. A teraz jest. Natomiast „teatr dokumentalny” – to kierunek wewnątrz „nowego dramatu”, chodzi mi o „verbatime”. Nie zajmuje się „verbatime”, ale coś z tej techniki wziąłbym, i rzeczywiście, biorę”11. To, czym jest „verbatime” definiuje jeden z twórców „teatru dokumentalnego” w londyńskim Royal Court (który był inspiracją do powstania moskiewskiego „teatru.doc) Elis Dodgeson: „Jeśli pytamy o to, czym jest verbatime, to moje określenie tej metody jest następujące: robicie wywiady z ludźmi, dokumentujecie słowo po słowie, wszystko co wam mówią. Potem dramaturg nadaję formę tym świadectwom dokumentalnym, redaguje je. Ważne jest to, że wywiady przeprowadzają aktorzy. To oni przynoszą materiał w formie nagranego i spisanego z taśmy tekstu, a także w formie <plastycznych szkiców>. Postaci tworzone są przede wszystkim z tego materiału, który został odkryty podczas rozmów z konkretnymi ludźmi. Osobiście interesuje mnie przede wszystkim to, żeby na scenie pokazać świat, w którym żyjemy i o którym nie wiemy znów tak wiele”12. Wyrypajew odcina się jednak od verbatime, ale bliska jest mu forma teatru dokumentalnego, do której niejednokrotnie się odwołuje. Przybliżenie znaczenia kierunków we współczesnym teatrze ma stanowić klucz do zrozumienia i analizy pierwszego dramatu Iwana Wyrypajewa Sny. Jest to dramat napisany w 1999 roku jeszcze w Irkucku. Wyrypajew tworzy w tym Е. КУТЛОВСКАЯ, Опыт. ИВАН ВЫРЫПАЕВ: "Я - КОНСЕРВАТОР", [w:] Iskusstvo kino, 2004-02-29IKK-No.002,s.103-111. 12 K. Kopka, Dramat generacji „P”, [w:] Lepsi! I cztery inne kawałki dramatyczne z dzisiejszej Rosji, Gdańsk 2003, s. 8-9. 11

26


przypadku świat zdeprawowany, na wskroś zniszczony i chylący się ku upadkowi. Tacy sami są bohaterowie Snów. Ludzie bez przeszłości i bez przyszłości. Osadzeni w teraźniejszości. Bohaterami dramatu Sny są zatem przedstawiciele pokolenia lat 80. Ludzi, których dzieciństwo to czasy pierestrojki, a okres dojrzewania i wchodzenia w dorosłość przypada na pierwszą dekadę po upadku Związku Radzieckiego. Wyrypajew niejednokrotnie mówił, że jego rówieśnicy to ludzie, którzy są już nieobecni. Większość jego kolegów ze szkoły nie żyje. Za ich śmiercią stały narkotyki, uzależnienie od „кайфа” (stan upojenia narkotykowego). „Кайф” według bohaterów dramatu jest swego rodzaju pięknem, do którego nieustannie dążą: „Красота это когда ни тех, ни других нет поблизости. Красота это когда тихо и тепло. […]Внутри вас загорается солнце - это и есть кайф. Кайф, это когда после холода наступает тепло. Когда хочется спать. Кайф, это когда не спишь, а тебе кажется, что спишь (ложится на пол, лежит с закрытыми глазами)”13. Przedstawione pokolenie przez Wyrypajewa w odróżnieniu od tzw. generacji X, czyli posiadaczy, wyrzeka się przywiązania do rzeczy, a tym bardziej do ludzi, w tym i rodziny. Wszystko w imię wolności, ale nie tej zewnętrznej, jaką stwarzała rodząca się w Rosji demokracja, a tej wewnętrznej, możliwej dzięki narkotykom (кайф). „Нужно уметь легко освобождаться от всего, что тебе нравиться. Если тебе нравятся животы, собаки, рыбы то разлюби их. Выброси из головы. Никого не люби из них”14. Narkomania to bardzo poważny problem, z którym Rosja musiała się zmierzyć po upadku Związku Radzieckiego. Do dzisiaj jest to również sprawa budząca niepokój. Przyczyn narkomanii jest wiele. Rosyjska socjolog Khudiakowa dokonuje jednak próby analizy i sprecyzowanie przyczyn tego zjawiska w Rosji. Wymienia jako jedną z ważniejszych przyczyn problemy społeczne, czyli

13 14

I. Wyrypajew, Sny, dostępny w Internecie: http://vyrypaev.ru/tvor/ [odczyt: 20.05.2013]. Ibidem 27


znalezienie się społeczeństwa w stanie transformacji politycznej i gospodarczej 15. Khudiakowa uważa, że masowa narkomania jest również problemem socjalnym, ponieważ narkotyki są najprostszym i najskuteczniejszym sposobem ucieczki od codziennej rzeczywistości. Bowiem socjalna niestabilność społeczeństwa, różnice socjalne i ekonomiczne, socjalna niemożność zapewnienia większości stabilności w czasach Związku Radzieckiego, a w konsekwencji brak życiowych perspektyw i co najważniejsze: żadnej szansy na samorealizację zgodnie z indywidualnymi potrzebami, doprowadziło do wewnętrznych napięć i frustracji życiem, co otwierało bezpośrednią drogę do poszukiwania alternatywnej drogi, łatwiejszej i przyjemniejszej16. Ciekawym natomiast spostrzeżeniem rosyjskiej socjolog jest przywołanie dewaluacji wartości, jakie niesie rodzina - nazywa to Khudiakowa po prostu kryzysem rodziny. Kryzys ten jawi się w kilku sferach, min. w zmianie modelu rodziny. Ten nowy jest odwrotny do tradycyjnego, czyli zbudowanego na miłości, poszanowaniu i wspieraniu siebie nawzajem. Zakłada traktowanie relacji jako spotkania dwóch indywidualności. W takim związku jeden z partnerów znajduje się w zależności ekonomicznej od drugiego, a dzieci są w tym wszystkim kartą przetargową lub obiektem realizacji niespełnionych ambicji rodziców. Drugi wariant jaki podaje Khudiakowa, to rozpad rodziny rozumiany jako rozwód rodziców i jego następstwa. W takiej niepełnej rodzinie według statystyk podawanych przez Khudiakovą żyje od 25% do 40%17 dzieci, które swoje dzieciństwo i okres dojrzewania przeżywają najczęściej pod opieką matki, na ramionach której ciąży nie tylko obowiązek wychowania dziecka, ale przede wszystkim

jego

utrzymania.

Według

Khudiakowej

dzieci

w

takich

przekształconych rodzinach są pozostawione same sobie lub w innych przypadkach znajdują się pod przesadną opieką. Przedstawiony przez Khudikową schemat współczesnej rodziny rosyjskiej prowadzi do stwierdzenia, iż dzieci wychowane w tego typu rodzinach w okresie dojrzewania są niemal automatycznie

L. D. Khudiakova, ПРОБЛЕМА МАССОВОЙ НАРКОТИЗАЦИИ МОЛОДОГО ПОКОЛЕНИЯ РОССИИ: СОЦИАЛЬНО-ФИЛОСОФСКИЙ АНАЛИЗ, [w:] Filosofiia obrazovaniia, No. 3, 2012, s. 71-78. 16 Ibidem 17 Ibidem 15

28


skazane na przyjęcie przeciwnej postawy do tej, jakiej wymagają od niego inni. A narkotyki są świetnym sposobem, aby wyrazić swój sprzeciw lub po prostu zwrócić na siebie uwagę. Kryzys rodziny w Rosji zauważa również Wyrypajew. Jego bohaterowie chcą pozbyć się swoich matek, aby nie krepowały ich poczynań, wręcz nie stały na drodze do ich wolności: „Вот также и матери своей, матери своей вы же не будете обо всем рассказывать, она ведь не собирается вас понимать, она вас укусит и все. А лучше мать в банке держать, и кормить через отверстие в крышечке. Тогда она никак не сможет освободиться, а вы будете свободны. Будете свободны. Будете свободны.(Холод, нет тепла.)”18. Scena trzecia dramatu nosi nazwę – Любовь. Kryzys rodziny łączy się również z uczuciami tego pokolenia. A dokładniej z nieokreślonością uczuć lub ich całkowitym brakiem. „А я не люблю любовь. […] Вообще-то мне нравятся девушки с болезнями, но чтобы была современная, модная, чтобы она была теплая. Я мечтаю заразиться и согреться, потому что любовь это когда тепло - когда спишь в тепле. Когда спишь - это любовь. Только во сне я чувствую себя как дома. Сны это - любовь, а любовь - это сны”19. Sam Wyrypajew nie umieszcza siebie w sztywnych ramach konkretnego nurtu w sztuce. Porusza natomiast w wielu swoich wywiadach temat postmodernizmu: „W naszych czasach wszystko co nas otacza to postmodernizm. […] Niczego nowego wokół siebie nie widzę. Oczywiście świadomie nie chcę zajmować się postmodernizmem, unikam go, jeśli jest to tylko możliwe” 20. Wydaję się, że Wyrypajew z postmodernizmu czerpie charakter historiozoficzny połączony z antropologią człowieka, czyli próbę uchwycenia logiki procesów historycznych 21 i w związku z tym narzuca sobie próbę odpowiedzenia na pytanie: kim jest I. Wyrypajew, Sny, dostępny w Internecie: http://vyrypaev.ru/tvor/ [odczyt: 20.05.2013]. Ibidem Е. КУТЛОВСКАЯ, Опыт. ИВАН ВЫРЫПАЕВ: "Я - КОНСЕРВАТОР", [w:] Iskusstvo kino, 2004-02-29IKK-No.002,s.103-111. 21 A. Szahaj, Dwugłos o postmodernizmie, [w:] Postmodernizm, a filozofia. Wybór tekstów, Warszawa 1998, s. 16-17. 18 19 20

29


człowiek we współczesnym świecie? W przypadku twórczości Wyrypajewa nie jest to proste, bowiem oprócz próby odpowiedzenia sobie na powyższe pytanie, rozważa on również miejsce Boga w życiu człowieka: „Я считаю, что миром управляет огромная птица. В лапах она держит землю, в клюве небо, а крылья это космос. А в жопе у нее что? В жопе у нее вечный мрак. […]Я думаю, бог - это кровь, обыкновенная кровь”22. Krytycy postmodernizmu rzekliby, iż jest to antyhumanizm, ale idąc za A.Szahajem „postmodernizm jest zadaniem do przemyślenia podstaw naszej kultury od nowa, romantycznym duchem sprzeciwu wobec tego, co uznawane za oczywiste i niepodważalne, odruchem buntu wobec prawd uznawanych za wieczne tylko dlatego, że nikt nie odważył się ich dotąd poddać w wątpliwość 23. W napisanym później, bo już w 2002 roku dramacie „Tlen” Wyrypajew stara się ponownie odpowiedzieć na nurtujące go pytania: „Nie ważne jak mówisz, ale ważne

jest

to,

co

mówisz.

Ja

mówię

o

sprawach

wiecznych,

a nie o powszechnych. W spektaklu głównym tematem nie jest muzyka klubowa, a dwustronne

stosunki

ducha

człowieka

z

otaczającym

go

światem24”.

W ten sposób Wyrypajew odpowiada na zarzuty, iż „Tlen” jest napisany dla przedstawicieli generacji „клабберов” (ludzie uczęszczający do nocnych klubów, wielbiciele muzyki elektronicznej i techno).

W Tlenie jest dwóch

bohaterów, ona i on. Jest to zbiorowy portret rosyjskiego pokolenia trzydziestolatków. Palą marihuanę, chodzą do nocnych klubów: „Ale Ci ludzie to nie ja, bo ja nie jestem ciekawym człowiekiem, ale oni tak, ich życie wręcz tętni. Ale to nie ja..”25. Pokolenie jakie wpisuje w swoje utwory Iwan Wyrypajew nie jest generacją, z którą sam się utożsamia. Jednak jest świadom tego, że pokolenie obecnych dwudziestolatków jest pozbawione kompleksów i schematów, w których

I. Wyrypajew, Sny, dostępny w Internecie: http://vyrypaev.ru/tvor/ [odczyt: 20.05.2013]. A. Szahaj, Dwugłos o postmodernizmie, [w:] Postmodernizm, a filozofia. Wybór tekstów, Warszawa 1998, s. 16-17. 24 Е. КУТЛОВСКАЯ, Опыт. ИВАН ВЫРЫПАЕВ: "Я - КОНСЕРВАТОР", [w:] Iskusstvo kino, 2004-02-29IKK-No.002,s.103-111. 25 Ibidem 22 23

30


pogrążona była jego generacja26. Współcześni dwudziestolatkowie urodzili się w innym świecie, nie doświadczyli zmiany systemu politycznego, co dla pokolenia Wyrypajewa

była

niemal

śmiercionośnym

wydarzeniem.

Doprowadziło

ono do potrzeby zmiany myślenia pokolenia ojców. Niestety większość z nich nie potrafiła się dostosować do nowych okoliczności i co za tym idzie, nie była już wzorem dla swoich dzieci. Od tej pory pojawia się kultura prefiguratywna, gdzie dzieci uczą się od rówieśników, a zdobytą wiedzę przekazują nawet swoim rodzicom. Natomiast Wyrypajew w swojej twórczości mimo postępującej globalizacji zadaje sobie trud i próbuje odpowiedzieć na pytanie: jakie miejsce zajmuje człowiek w dzisiejszym świecie? W twórczości Wyrypajewa, owo pytanie zostaje nadal otwarte, bowiem nie daje on ostatecznych odpowiedzi, tylko zmusza widza do myślenia. Bibliografia 1.

Lepsi! I cztery inne kawałki dramatyczne z dzisiejszej Rosji, pod red. D. Dmochowska, H. Kościelecka, Gdańsk 2003.

2.

Mead Margaret, Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, Warszawa 2000.

3.

Postmodernizm, a filozofia. Wybór tekstów, pod red. A. Szahaja, Warszawa 1998.

4.

КУТЛОВСКАЯ Е., Опыт. ИВАН ВЫРЫПАЕВ: "Я КОНСЕРВАТОР", [w:] Iskusstvo kino, 2004-02-29IKK-No.002

5.

Khudiakova L. D., ПРОБЛЕМА МАССОВОЙ НАРКОТИЗАЦИИ МОЛОДОГО ПОКОЛЕНИЯ РОССИИ: СОЦИАЛЬНОФИЛОСОФСКИЙ АНАЛИЗ, [w:] Философия образования, No. 3, 2012.

6.

Юрчак А., Поздний социализм и последнее советское поколение, [w:] Неприкосновенный Запас, Москва 2007 № 2.

7.

Oficjalna strona internetowa Iwana Wyrypajewa - http://vyrypaev.ru.

8.

Słownik Języka Polskiego PWN, dostępny w Internecie [w:] www.sjp.pwn.pl.

26

Ibidem 31


ALEKSANDRA WESOŁOWSKA, UNIWERSYTET ŁÓDZKI „KTO Z DWOJGA POWINIEN ZGINĄĆ – ROSJA CZY POLSKA?” – ROMANOWOWIE A POLSKIE POWSTANIA NARODOWE. „Polacy to naród stracony!” – byli przekonani Romanowowie, którzy w następstwie rozbiorów Rzeczpospolitej panowali na zagarniętych przez swych przodków ziemiach. Utwierdzały ich w tym stanowisku polskie powstania narodowe. Mikołaj I Romanow, a następnie jego syn Aleksander II, obejmując tron carski (pierwszy w 1825 r., drugi w 1855 r.) otrzymali w spadku tzw. sprawę polską. Dla Polaków pojęcie to łączyło się z odzyskaniem Ziem Zabranych (wschodnich województw Rzeczpospolitej Polskiej zagarniętych przez Rosję w wyniku rozbiorów) i większą autonomią mającą prowadzić do niepodległości. Dla carów zaś – z buntującą się częścią Imperium Rosyjskiego. Każdy z tych carów na początku swego panowania silnie zaznaczył swój stosunek do Polaków i Królestwa Polskiego - namiastki państwa polskiego, utworzonej w 1815 r. na Kongresie Wiedeńskim. Co łączyło Mikołaja I i Aleksandra II? Przede wszystkim obaj nie wyobrażali sobie ustroju, w którym lud byłby wolny od czujnej opieki państwa. Mikołaj I był pod wieloma względami przeciwieństwem swego poprzednika, Aleksandra I. Wielkie wizje polityczne, projekty reform i liberalne sympatie były mu całkowicie obce, a do konstytucyjnego Królestwa Kongresowego odnosił się nieufnie i podejrzliwie. Na jego relacjach z Polakami zaciążyła na wstępie sprawa dekabrystów – członków rosyjskiej organizacji spiskowej, którzy wystąpili zbrojnie przeciw nowemu carowi jeszcze przed jego koronacją. Szczegółowe śledztwo ujawniło kontakty polskiego Towarzystwa Patriotycznego z Rosjanami. W efekcie doszło do aresztowań, wielomiesięcznego dochodzenia i procesu politycznego. Car musiał jednak odstąpić od surowego kursu wobec oskarżonych – na głowie miał wojnę z Turcją, konflikt w Królestwie Polskim był mu niepotrzebny. Od tej pory dominantą działalności Mikołaja I stało się przekonanie o konieczności bezustannej walki z rewolucją we wszystkich jej przejawach. W odróżnieniu od Aleksandra I, liczącego się ze zdaniem Europy i wrażliwego na 32


opinie na temat Cesarstwa, Mikołaj I zwykł mówić: „Ta scena to sprawa rodzinna i Europa nie ma tu nic do roboty” 1. Rzeczywistość polityczna po wstąpieniu Mikołaja I Romanowa na tron rosyjski oraz polski w grudniu 1825 r. nie pozostawiała Polakom złudzeń. Każdego dnia dawała o sobie znać antykonstytucyjna, represyjna polityka Cesarstwa wobec Królestwa Kongresowego. Siły te były bodźcem do tworzenia w sposób otwarty bądź tajny związków o charakterze opozycji politycznej 2. Poprawę stosunków miała przynieść uroczysta koronacja Mikołaja na króla Polski. Car przybył do Warszawy w maju 1829 r. Podczas pobytu ubierał się w polski mundur, chodził po mieście bez eskorty – według mieszkańców stolicy było to dla Królestwa dobrą wróżbą. Po koronacji Warszawę żywo interesowały polityczne zamiary Mikołaja I. Poza awansami wojskowymi spodziewano się przychylnego stanowiska w sprawie tzw. Ziem Zabranych. Jakkolwiek dwaj poprzedni carowie wspominali o takiej możliwości, tak Mikołaj wyraził się jasno: „Obietnica ta była tylko polityczną komedią. Panuję dla dobra Rosji i dla Rosji tylko panować będę. Nigdy przeto nie pozwolę, by chodź jedna piędź ziemi, należącej już do niej odłączoną od niej została”3. W tym czasie młodzi patrioci ze Szkoły Podchorążych Piechoty rozważali projekt zamachu na cara i jego brata: Wielkiego Księcia Konstantego – Naczelnego Wodza wojska polskiego, znienawidzonego włodarza stolicy. Spiskowcy nie odważyli się zamordować Cesarzewicza. Należy jednak pamiętać, w jakim środowisku plan się narodził i w jakim był pielęgnowany. Do armii Królestwa zaczęły przenikać cele Towarzystwa Patriotycznego - wskrzeszenie Polski, jej wolność i niepodległość. Wybuch powstania zbliżał się wielkimi krokami. Romantyczne skupienie na problemie narodu i historii, która w wieku XIX stanęła w centrum życia duchowego, skłaniało do rozważań nad losem Polski, jej narodowym charakterem, ale też nad stosunkiem do państw zaborczych. Spośród współlikwidatorów państwa polskiego, Cesarstwo Rosyjskie stało się Dynastia Romanowów, pod red. Achmeda Iskenderowa, Warszawa 1993, s. 333. A. Barszczewska – Krupa, Generacja powstańcza 1830-1831. O przemianach w świadomości Polaków XIX wieku, Łódź 1985, s. 67. 3 A. Andrusiewicz, Carowie i cesarze Rosji, Warszawa 2001, s. 336. 1 2

33


wrogiem pierwszoplanowym i głównym punktem odniesienia w kompleksie tak zwanej sprawy polskiej4. Umocnił się jego obraz jako śmiertelnego wroga, niosącego zgubę jednostkom, całemu narodowi i wszystkim jego wartościom. „Romantyczni szaleńcy, którzy pragnęli zdobyć cały świat” - tak mówiono o warszawskiej młodzieży, która w I poł. XIX w. podjęła się heroicznego zadania – przywrócenia państwa polskiego na mapę Europy. W noc 29 listopada 1830 r. nastoletni wojskowi wraz z ludnością cywilną zdecydowali się na walkę przeciwko rosyjskiej potędze. Za sprawą wydarzeń w Europie, zmieniała się atmosfera polityczna w Królestwie. Rewolucja lipcowa we Francji wyniosła na tron nowego monarchę Ludwika Filipa. Polacy obiecywali sobie wiele, Mikołaj I natomiast ograniczył się do pogróżek pod adresem Paryża. Z chwilą sierpniowo – wrześniowej rewolucji w Brukseli sytuacja znacznie się zaostrzyła – burzono bowiem porządek ustalony w 1815 r. na Kongresie Wiedeńskim. Car wiedział, jakie rewolucja robiła wrażenie na Polakach i czuł, jak bardzo godziło to w prestiż „żandarma Europy”. Próbując wykorzystać Polaków do stłumienia zamieszek na Zachodzie, przyspieszył tym samym wybuch przewrotu w Kongresówce, do którego już od dwóch lat przygotowywali się członkowie spisku podchorążych pod wodzą ppor. Piotra Wysockiego. Kruchym fundamentem okazały się złudzenia spiskowców dotyczące

objęcia

oraz sprecyzowania

przez jego

starszyznę celów.

kierownictwa

Podchorążowie

nad

powstaniem

postanowili

polegać

na „nieskazitelnych patriotach”, którzy szczęśliwie dla Mikołaja okazali się w dużej mierze lojalistami. Za Sprzysiężeniem nie stało wojsko, a plan młodych podchorążych nie sięgał dalej, niż do momentu wszczęcia rewolucji. Dnia 29 listopada 1830 r. w Królestwie zaczęło się powstanie. Car dowiedział się o jego wybuchu osiem dni później. Swoje stanowisko sformułował dobitnie: „Poddanie musi być bezwzględne. Obiecuję tylko amnestię dla mniej winnych, a nic poza tym. Przy kapitulacji nie dam żadnych zaręczeń konstytucyjnych” 5.

M. Bochun, Oblicza obsesji - negatywny obraz Rosji w myśli polskiej, [w:] Katalog wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan, pod red. A. Lazari, Warszawa 2006, s. 205. 5 Dynastia Romanowów…, s. 330. 4

34


Poddanie się oznaczało upokorzenie, kapitulacja zaś przyznanie się do winy, co dawało Mikołajowi swobodę w procesie „zwijania konstytucji”. Uległość lub wojna. W rozmowie z królem pruskim Wilhelmem IV, car rzekł: „Znam tylko dwa typy Polaków: tych, którzy się zbuntowali przeciwko mnie, i tych, którzy pozostali mi wierni – jednych nienawidzę, drugimi gardzę”6. Wielki Książę Konstanty usiłował wpłynąć na brata. Niestety, Cesarzewicz był jednym z powodów, dla których istniała „jakaś Polska”. W korespondencji z Mikołajem Cesarzewicz prosił brata by nie kierował się uczuciem zemsty. Wzywał także do wysłuchania w spokoju argumentów wysłanej do Petersburga polskiej delegacji. W swych listach chwalił powstańczego dyktatora, gen. Józefa Chłopickiego, który zdaniem Cesarzewicza ze wszystkich sił starał się zaprowadzić porządek, zachowując wierność Cesarstwu. Konstanty pisał: „Jeszcze raz poświęcam Waszym względom zbłąkany naród, który nie jest winien w całości (…). Litości dla nich drogi i niezrównany bracie i wyrozumiałości dla nich wszystkich – oto błagania brata, który miał nieszczęście poświęcić lepszą część swego życia na zorganizowanie armii, która zwraca oręż przeciwko swojej ojczyźnie”7. Mikołaj nie chciał jednak dłużej tolerować tego stanu rzeczy. Miał w końcu okazję, żeby zmienić porządek (jego zdaniem nieporządek) ustalony przez Aleksandra I. „Kto z dwojga powinien zginąć – bo zginąć prawdopodobnie trzeba – Rosja czy Polska? Decyduj sam”8 – tymi słowami car skończył dyskusję z bratem. Postulat detronizacji Mikołaja I jako króla polskiego pojawił się niedługo po wybuchu powstania. 25 stycznia 1831 r. sejm, drogą aklamacji, podjął uchwałę zrywającą unię personalną łączącą Królestwo Polskie z Rosją. Książę Adam Jerzy Czartoryski podpisując dokument miał wypowiedzieć słynne słowa: „Zgubiliście Polskę, Panowie”. Mikołaj miał wówczas najlepszą okazję, by forsować w Europie argument o głębokiej przepaści dzielącej Polskę i Rosję. Carski rząd mógł stworzyć z Królestwa to, za co je w istocie uważał – zachodnią prowincję

6 7 8

Sz. Askenazy, Bracia, Teki Historyczne, t. 11, Londyn 1960, s. 15. Wł. Bortnowski, Wielki Książę Konstanty podczas powstania listopadowego, Warszawa 1965, s. 220. Dynastia Romanowów…, s. 332. 35


Imperium. Powstanie listopadowe było dla Mikołaja dziewięcioma miesiącami męczarni. Dopiero wyprawa gen. Iwana Paskiewicza przypieczętowała zwycięstwo Cesarstwa Rosyjskiego. Car wiedział, że musi oprzeć na kimś swą władzę. Sprzymierzeńców szukał głownie wśród elit politycznych – liczył na ich zdeprawowanie, a wkrótce - kompletne zrusyfikowanie. Od Polaków żądał całkowitego podporządkowania na płaszczyźnie samodzierżawia i „oficjalnej narodowości”. Wiedząc, jak bardzo niechętni są mu mieszkańcy Kongresówki, Mikołaj I tylko w ciągu 1832 r. wydał 12 dekretów represyjnych. Członków komisji wojennych zachęcał do srogiego postępowania wobec sądzonych buntowników. Skazywano na kary więzienia i ciężkie roboty (nie karano śmiercią). Majątki ziemskie były konfiskowane, przypadały polskim lojalistom oraz generalicji rosyjskiej. W miastach czuwała armia rosyjska. W tym samym roku Mikołaj odebrał Królestwu Polskiemu konstytucję nadając Statut Organiczny, znoszący armię i sejm – podstawowe atuty niezależności określające ustrój państwowy Kongresówki. Nadając statut, car przestrzegał: „Jeśli będziecie pielęgnować marzenia o niepodległej Polsce i wszystkie podobne chimery, ściągniecie tylko na siebie wielkie nieszczęścia. Na mój rozkaz wznosi się tu Cytadelę i oświadczam wam, że przy najmniejszym buncie nakażę rozgonić wasze miasto, zniszczę Warszawę i – bądźcie pewni – nie odbuduję jej”9. Wśród swoich dworzan zaś mówił: „Otrzymałem szkatułkę z nieboszczką konstytucją, za którą wielce dziękuję – spocznie w Zbrojowni”10. W polskiej prowincji Cesarstwa Rosyjskiego wprowadzono wojskowo– policyjną dyktaturę cesarskich namiestników. Umocnił się pogląd Mikołaja o tym, że gwarancją utrzymania porządku są silnie scentralizowana władza, cenzura i terror. Zlikwidowano Uniwersytet Warszawski, wprowadzono warszawski okręg naukowy. Całe archiwa i księgozbiory wywożono w głąb Rosji, ogołacając Polskę z jej świadectw kultury. Nie był to jednak jeszcze czas, kiedy szkoły zatraciły polski charakter i kadrę. Wprowadzono język rosyjski w niewielkiej liczbie godzin, 9

Ibidem, s. 333. Ibidem.

10

36


choć było to marną pociechą, zważywszy na małą liczbę instytucji, w których można było język polski wykorzystać. Niedużo wychodziło także polskich gazet. Była to kolejna rzecz, poprzez którą Mikołaj próbował odciąć się od czasów przedlistopadowych. Celem było odizolowanie inteligencji i szlachty od prądów politycznych i intelektualnych płynących z zachodu. Wkrótce wybuchła wojna krymska, a jej koniec rozpoczynał nowy okres w dziejach Cesarstwa Rosyjskiego. W toku wojny rozsypała się machina policyjno-absolutystyczna. Nadchodziły lata odwilży, ożywienia społecznego, namiętnych dyskusji, nadziei na zmiany. Trzydzieści lat panowania Mikołaja I geniusza konserwatyzmu - skończyło się dla Rosji nieszczęściem. Awantura krymska obnażyła wszystkie słabości Imperium. Okazało się, że kolos północy stał na glinianych nogach11. W 1855 r. na tron wstąpił syn Mikołaja – Aleksander II Nikołajewicz, który także zmuszony był stawić czoła polskiej rewolucji. Aleksander był przekonany o potrzebie reform w państwie. Myślał o zmianach,

które

doprowadzą

do

unowocześnienia

Cesarstwa,

a

więc

do zwiększenia jego siły. Po raz pierwszy można było odnieść wrażenie, że Imperium Rosyjskie wkracza na drogę reform, staje się postępowe - i to w duchu europejskim! Powiew liberalizmu z pierwszych lat rządów Aleksandra II zaznaczył się w Królestwie Polskim złagodzeniem cenzury, ułatwieniem wyjazdów zagranicznych. Nowy car zdecydował zawiesić na kilka lat pobór do wojska, ogłosił amnestię dla polskich zesłańców. Reforma agrarna (planowana początkowo jedynie w Rosji) przyniosła wiarę w zmiany. W 1856 r. namiestnikiem po Iwanie Paskiewiczu został generał-gubernator Michał Gorczakow - zwolennik łagodniejszego kursu wobec mieszkańców Królestwa. Zniesiono także stan wojenny (trwający od 1831 r.). I tym razem nadzieję Polaków podsycała sytuacja międzynarodowa. Władca Francji, Napoleon III, otwarcie popierał ruchy narodowościowe w Europie. Francuska armia wyparła Austriaków z Lombardii; w ciągu kilkunastu następnych miesięcy dokonało się zjednoczenie Włoch i Rumunii. Polacy od zawsze chętnie spoglądali na Paryż, tym razem także liczyli na pomoc ze strony zachodu. 11

W. Śliwowska, Mikołaj I i jego czasy: 1825-1855, Warszawa 1965, s. 170. 37


Wiedział tym także Aleksander II – zdając sobie sprawę, że uśpiona sprawa polska powraca. Car musiał szukać dla Rosji nowego miejsca w szeregu mocarstw europejskich. Sytuacja Cesarstwa w dużym stopniu uzależniona była od sojuszu z Napoleonem III, który miał pomóc w uchyleniu postanowień traktatu paryskiego 1856 r. W dodatku, sojusz Paryż – Petersburg był carowi potrzebny przy rozwiązaniu tzw. kwestii wschodniej i bałkańskiej. Na skutki nie trzeba było długo czekać: Polacy uznali, że nadszedł moment carskich ustępstw. Tym razem polskie dążenia miały znaczny wpływ na politykę mocarstw i, co ważne, ich wzajemne stosunki. Gdy Aleksander II zjawił się w 1856 r. w Warszawie, oświadczył zgromadzonym: „Nie zamierzam zmieniać niczego. Co zrobił mój ojciec, zrobił dobrze (…). Szczęście Polski zależy od jej całkowitego złączenia się z ludem mego cesarstwa. Żadnych złudzeń panowie, żadnych złudzeń!”12. Car kategorycznie odrzucił możliwość reaktywowania sejmu, postanawiając położyć kres ustrojowi wprowadzonemu przez swego stryja Aleksandra I. Przyznał również, że Królestwo jest dla Imperium jedynie źródłem kłopotów aniżeli umocnieniem. „Gdyby można było liczyć na rozsądek Polaków, można by ich zostawić samym sobie” 13 - według Aleksandra, rozsądek Polaków miał głównie polegać na rezygnacji z Ziem Zabranych i niedziałaniu na szkodę Cesarstwa na arenie międzynarodowej. Tak jak ojciec, Aleksander otwarcie proponował Polakom zejście z obłoków i pracę na rzecz przebudowy państwa i ustroju rolnego. Gdy członkowie deputacji rosyjskiej pytali cara, co obiecał Polakom, odpowiadał: „Sybir”14. Koniec lat pięćdziesiątych przyniósł w Królestwie narodziny nowych kółek niepodległościowych dostrzegających potrzebę walki zbrojnej. Powstawało coraz więcej organizacji konspiracyjnych, nasilały się demonstracje i coraz bardziej uroczyste

obchody

narodowych

rocznic

i

świąt.

Aleksander

II,

by nie umiędzynaradawiać sprawy polskiej, zmuszony był powziąć rozwiązania, które uspokoją Polaków i skłonią ich do ugody. Ponadto, Cesarstwo było wciąż

12 13 14

Wł. Serczyk, Poczet władców Rosji (Romanowowie), Londyn 1962, s. 204. Dynastia Romanowów…, s. 360. Ibidem. 38


słabe, car wolał (musiał?) uniknąć wybuchu zbrojnego. Nie zamierzał jednak przywracać Polakom konstytucji, armii, autonomii politycznej – jedynie administracyjną i to bez wykluczenia Rosjan. „Królestwo Polskie w jego obecnych granicach, powinno na zawsze pozostać własnością Rosji15” – mawiał. Aleksander II postanowił pójść na ustępstwa wobec nielicznych grup w polskim społeczeństwie: aby zyskać sobie ich przychylność i tym samym utrzymać pod kontrolą sytuację nad Wisłą. W tym też celu mianował w marcu 1861 r. margrabiego Aleksandra Wielopolskiego dyrektorem Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz zapowiedział dalsze, mgliste wszelako, działania. Polakom udało się wywalczyć częściową repolonizację administracji, która objęła jedynie służby cywilne. Po masakrze polskich demonstrantów na Placu Zamkowym w kwietniu 1861 r. kościół ogłosił żałobę narodową. Car raz jeszcze zdecydował się załagodzić sytuację przywracając Kongresówce Radę Stanu. Nie mogło to jednak uspokoić nastrojów: patriotyczne pobudzenie rozlewało się z Królestwa na Litwę, Ruś, Galicję. W celu spacyfikowania nastrojów nad Wisłą, 14 października 1861 r. Rosjanie wprowadzili stan wojenny. Z inicjatywy Wielopolskiego zapowiedziano pobór do wojska, tzw. brankę. Zamiast tradycyjnego losowania ułożone zostały listy imiennie zawierające w głównej mierze nazwiska podejrzanej politycznie młodzieży. Przebieg poboru w Petersburgu uznano za sukces. Toteż noc z 22 na 23 stycznia 1963 r., dająca początek powstaniu styczniowemu, była wielkim zaskoczeniem dla kół rządowych i Aleksandra II. Namiestnik królestwa, książę Konstanty Mikołajewicz, uważał to za szczęśliwe zrządzenie losu – Polaków uda się w końcu spacyfikować. Car wiedział, że problem jest o wiele bardziej poważny. Rosja musiała działać tak, by sympatyzujące z Polakami mocarstwa zachodnie uznały powstanie za sprawę wewnętrzną Cesarstwa. Armia rosyjska miała za zadanie jak najszybciej stłumić rewoltę. Na szczęście cara, zachód długo uświadamiał sobie, że tym razem nie były to tylko rozruchy poborowych, ale narodowe powstanie. W przeciwieństwie do ojca, Aleksander II miał do czynienia z masowym ruchem społeczeństwa polskiego, które wciągnęło w swe tryby wszystkie jego 15

A. Andrusiewicz, op. cit., s. 340. 39


warstwy. Zarówno w szeregi oddziałów walczących w polu, jak i w cywilną organizację narodową. Powstało tajemne państwo kierowane przez Rząd Narodowy. Utworzono administrację powstańczą, skarb, wymiar sprawiedliwości, pocztę obywatelską, ściągano podatek narodowy, wychodziła tajna prasa. Polski bunt kosztował carski budżet 150 mln rubli w samym tylko 1863 r.16 Car był przekonany - to czas na powrót do poprzedniego systemu. Był pewien, że nić porozumienia z arystokracją została zerwana, wybrał zatem chłopstwo. Reformami z 1864 r., w których wyniku chłopi otrzymali za symboliczną opłatę ziemię, odciągnął ich od powstania. Uporawszy się z tym problemem, rękami Michaiła Murawiowa postanowił okrutnie zdławić powstanie: „Dla mnie najlepszy Polak, to Polak powieszony”17, mawiał Wieszatiel. Sytuację

zmieniła

prusko-rosyjska

konwencja

z

8

lutego

1863

r.

(tzw. konwencja Alvenslebena), o wojskowej współpracy w zwalczaniu polskiego powstania. Od tego momentu nie mogło już ono uchodzić – jak chciał Petersburg – za wewnętrzny problem Rosji. Napoleon III stanął przed wyborem: rozpocząć działania zbrojne lub wycofać się. Nie będąc pewnym poparcia Wielkiej Brytanii i Austrii ryzyka wojny nie podjął. Interwencja dyplomatyczna skończyła się fiaskiem: Aleksander zrozumiał, że Polacy zostali po raz kolejny zdradzeni. Car chciał i musiał srogo ukarać Polaków. Komplikując sytuację Rosji na arenie międzynarodowej, pozbawiając ją cennego sojuszu z Francją, zmuszając do mobilizacji militarnej i finansowej zasłużyli jego zdaniem na upokorzenie, pacyfikujące „niewygodną posiadłość nad Wisłą”. Represje były okrutne. Zdaniem Aleksandra nastał najlepszy czas na zintegrowanie Królestwa z Cesarstwem. Celem było zlikwidowanie raz na zawsze sprawy polskiej, jako przedmiotu polityki europejskiej. Jednakże zamierzeniem władz była nie tylko prawnoustrojowa unifikacja Polski z resztą imperium. Ideałem było całkowite wynarodowienie Polaków, doprowadzenie do sytuacji, kiedy, jak przepowiadał Aleksander Apuchtin: „Piastunki będą usypiać polskie dzieci rosyjskimi

16 17

Ibidem. Wł. Serczyk, op. cit., s. 220. 40


piosenkami”18. Polityka rusyfikacji zmierzająca do zniszczenia kultury i tradycji polskiej, a polegająca na drastycznych ograniczeniach dla języka polskiego, krępowaniu swobody działalności Kościoła katolickiego, niedopuszczaniu do jakichkolwiek form samodzielnych inicjatyw społecznych oraz usuwaniu Polaków z zajmowanych stanowisk w administracji i innych instytucjach państwowych, objęła urzędy, sądownictwo, a nawet instytucje prywatne. Język rosyjski miał przestać być obcym, a stać się swoim. Zadaniem szkoły było „wykształcenie

młodego

nieodpowiedzialny

nawyk

człowieka, wolnego,

który

nie

stwarzałby,

niezależnego

myślenia,

poprzez kłopotów

19

politycznych ”. Władysław Pobóg – Malinowski uważa, że największe konsekwencje upadku powstania styczniowego nie leżały w represjach politycznych, ale we wpływie na świadomość polskiego narodu. „Żadna klęska nie przeorała życia polskiego tak gruntownie, żadna nie zaciążyła z siłą tak niezwykła na umysłach dwóch co najmniej następnych pokoleń” 20. W 1867 r. zniesiono resztę autonomii Królestwa Polskiego, nazywanego odtąd Krajem Przywiślańskim. Rosjanie mieli spokój aż do 1905 r.

18

[Internet:] http://www.ciechanowiec.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=278&Itemid=189, dostęp: 14.11.2013. 19 M. Bochun, op. cit., s. 162. 20 Z. Markwart, Polityka realna. Zarys działalności i programu stronnictwa petersburskich realistów (1859-1906), Kraków 2012, s. 59. 41


BIBLIOGRAFIA: 1.

Andrusiewicz A., Carowie i cesarze Rosji, Warszawa 2001.

2.

Askenazy Sz., Bracia, Teki Historyczne, t. 11, Londyn 1960.

3.

Barszczewska – Krupa A., Generacja powstańcza 1830-1831. O przemianach w świadomości Polaków XIX wieku, Łódź 1985.

4.

Bochun M., Oblicza obsesji - negatywny obraz Rosji w myśli polskiej, [w:] Katalog wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan, pod red. A. Lazari, Warszawa 2006.

5.

Bortnowski W., Wielki Książę Konstanty podczas powstania listopadowego, Warszawa 1965.

6.

Dynastia Romanowów, pod. red. Achmeda Iskenderowa, Warszawa 1993.

7.

Markwart Z., Polityka realna. Zarys działalności i programu stronnictwa petersburskich realistów (1859-1906), Kraków 2012.

8.

Serczyk W., Poczet władców Rosji (Romanowowie), Londyn 1962.

9.

Śliwowska W., Mikołaj I i jego czasy: 1825-1855, Warszawa 1965.

10. http://www.ciechanowiec.pl/index.php?option=com_content&task=view &id=278&Itemid=189

42


KAMIL GRZYB UKAZANIE MARTWOTY W „DOMU UMARŁYCH” NA PODSTAWIE „WSPOMNIEŃ Z DOMU UMARŁYCH” FIODORA DOSTOJEWSKIEGO. Martwota jest to termin, który słownik języka polskiego definiuje jako śmierć pozorną, śpiączkę lub letarg1. Jest to właściwe określenie zachowań ludzi, których opisuje Fiodor Dostojewski we „Wspomnieniach z domu umarłych”. Książka ukazuje życie różnorakich zbrodniarzy, których „domem” przymusowo staje się obóz w Omsku. Twierdza omska została przez autora nazwana domem umarłych, gdyż przebywających tam więźniów dotyka wszechobecna martwota. Wpływa ona na nich w taki sposób, iż stają się ludźmi martwymi już za życia. Celem mojej pracy będzie zbadanie oraz ukazanie różnego rodzaju martwoty obecnej w „Domu umarłych” oraz przedstawienie, w jaki sposób wpłynęła ona na więźniów. Tytuł książki nie bez przyczyny zawiera w sobie słowo wspomnienia. Wydarzenia, które opisuje autor nie są tylko jego wymysłem, lecz także własnymi doświadczeniami. Fiodor Dostojewski po ukończeniu w 1843 r. szkoły inżynierskiej wstąpił do kółka pietraszewców, którego przywódcą był Michaił Pietraszewski. Koło tworzyli ludzie popierający idee socjalistyczne. Dostojewski uczęszczał na spotkania piątkowe kółka, w których udział brali urzędnicy niższych rang, literaci i nauczyciele. Pisarz bardzo dobrze odnajdywał się w tym środowisku. Dostojewski nie spodziewał się, iż spotkania kółka nie spodobają się władzy. Na jednym z nich odczytał „List Bielińskiego do Gogola”, który stał się jedną z głównych przyczyn aresztowania go. Spotkania kółka nie były wrogie państwu, jednak śledczy pragnęli wykazać się przed carem. W nocy z 22. na 23. kwietnia 1849 roku władze przeprowadziły masowe aresztowania członków koła, w rezultacie których pojmano ponad 200 osób. W wyniku śledztwa Dostojewski został skazany na śmierć przez rozstrzelanie. Karę jednak w ostatniej chwili zamieniono na 4 lata katorgi. Dostojewski trafił do twierdzy w Omsku 23 stycznia 1859 roku. Pisarz stracił tytuł szlachcica i był traktowany na równi z innymi więźniami co bardzo go gnębiło. Czuł się wyobcowany, a jego cierpienia miały 1

[Internet:] http://poliqarp.wbl.klf.uw.edu.pl/pl/slownik-warszawski/query/ ,dostęp: 9.11.2013 r. 43


głównie naturę psychiczną. W czasie katorgi zmienił swoje poglądy. Zerwał z poglądami socjalizmu utopijnego na rzecz ideologii tradycjonalistycznokonserwatywnej i zbliżył się znacznie do religii prawosławnej. Pisarz żył i pracował z ludźmi z różnych środowisk, zwłaszcza kryminalistami i bandytami. Dostojewski poznawał tajniki ich duszy i pragnął dotrzeć do głębi psychiki. Po 4 latach spędzonych w obozie napisał „Wspomnienia z domu umarłych”, które są opisem jego przeżyć na katordze2. Literackim alter ego pisarza jest Aleksander Pietrowicz Gorianczykow, młodzieniec skazany na 10 lat obozu za zabicie własnej żony. To on dzieli się z nami przeżyciami i opisuje rzeczywistość łagrów. Zamiast wymyślonej fabuły mamy więc do czynienia z reportażem realistycznym 3. „W Domu umarłych Dostojewski wykorzystał starą osiemnastowieczną konwencję „znalezionych rękopisów”. Podobnie więc jak w przypadku <Opowieści Bełkina> czy <Bohatera naszych czasów>, autor <Wspomnień z domu umarłych> przyznaje się jedynie do wstępu wyjaśniającego okoliczności znalezienia rękopisu i do kilku danych o postaci rzekomego twórcy zapisków” 4. Dzięki

temu

opis

katorgi

staje

się

obiektywny.

Dostojewski

we „Wspomnieniach z domu umarłych”, wykorzystując postać Aleksandra Pietrowicza opisuje rzeczywistość obozową. W dalszej części pracy chciałbym przejść do analizy sześciu wyodrębnionych przeze mnie rodzajów martwoty, z którymi spotykamy się w „domu umarłych” Martwota nr I: Wyizolowanie od świata. „Dom umarłych”, czyli obóz omski, to miejsce wyizolowane od świata. Znajdował się na Nizinie Zachodniosyberyjskiej, a więc w tej części Rosji, do której zsyłano więźniów. Ludzie przebywający na zesłaniu byli zapomniani 2

R. Przybylski, Fiodor Dostojewski [w:] Historia Literatury Rosyjskiej, red. M. Jakubiec, Warszawa 1971, s. 252-263. 3 K. Szybalski, Kulturowy wymiar katorgi i łagrów GUŁagu w twórczości Fiodora Dostojewskiego[w:] Fiodor Dostojewski i problemy kultury, red. A. Raźny, Kraków, 2011 s. 126. 4 R. Przybylski, Dostojewski i przeklęte problemy. Od „Biednych Ludzi” do „Zbrodni i Kary”, Warszawa 1964, s. 87. 44


przez

swoje

rodziny,

nie

byli

w

stanie

się

z

nikim

kontaktować.

Więzień przekraczający mury obozu przestawał istnieć dla reszty świata. Miejscem jego przebywania stawała się twierdza otoczona „parkanem z wysokich słupów (pali), na sztorc głęboko wkopanych w ziemię, szczelnie przystających do siebie bokami, wzmocnionych poprzeczkami i u góry zaostrzonych” 5. Katorżnik był pilnowany przez wartowników, którzy na zewnątrz wypuszczali go jedynie do pracy. Więzień przez wszystkie lata katorgi spoglądał na te same mury, wartowników, kawałek nieba. Nie był w stanie żyć pełnią życia. Świat znajdujący się za kratami był dla niego czymś pozazmysłowym, za czym ogromnie tęsknił mimo, iż tak naprawdę nie miał do czego wracać. Dom umarłych z każdym dniem wchłaniał go coraz bardziej. „Tu był własny, osobliwy świat, niepodobny do niczego innego; tu były własne, osobliwe prawa, osobliwa odzież, osobliwe zwyczaje i obyczaje, i martwy za życia dom, i życie jak nigdzie indziej, i szczególniejsi ludzie”6. Katorżnik z każdym dniem przestawał tęsknić, a po roku przyzwyczajał się do środowiska i adoptował się w nim. To powodowało, że jego martwota pogłębiała się. Martwota nr II: Deindywidualizacja człowieka, śmierć jego psychiki. Martwota katorżnika była spowodowana także jego deindywidualizacją. Dokonywało się to w głównym stopniu poprzez pozbawienie go prawa do samotności. Więźniowie przebywali ze sobą cały czas, razem budzili się, jedli, pracowali, kłócili się. Nikt nie miał prawa do odrobiny prywatności. Wszyscy o wszystkim wiedzieli. „Później zrozumiałem, że oprócz pozbawienia wolności, oprócz przymusowej pracy jest w życiu katorżniczym jeszcze jedna męczarnia, kto wie, czy nie gorsza niż wszystkie inne. Jest nią przymusowe współżycie. Zapewne, współżycie istnieje też w innych miejscach, ale na katorgę przychodzą tacy ludzie, że nie każdy miałby ochotę z nimi współżyć, i jestem pewien, iż każdy

F. Dostojewski, Wspomnienia z domu umarłych, tłum. Cz. Jastrzębiec-Kozłowski, Warszawa 1957. s. 9. 6 Ibidem,s. 9. 5

45


katorżnik

odczuwał

męczarnię,

chociaż,

rzecz

prosta,

najczęściej

7

nieświadomie” . Pozbawienie więźnia prywatności było jedną z najbardziej uciążliwych kar jakie spotykały więźniów. Jej celem było nie tylko dokuczenie więźniowi, ale przede wszystkim dezintegracja jego istoty ludzkiej. Niektórzy więźniowie próbowali się przed tym bronić manifestując swoją próżność, samowolę, pijaństwo. Często robili to nieświadomie, odruchowo broniąc się przed zamieraniem swojej osobowości. Łamiąc przepisy, buntując się przeciwko władzy czy dopuszczając się czynów kryminalnych więźniowie pragnęli udokumentować swoją indywidualność za którą tęsknili. Ich zachowanie było ostatnią próbą zachowania swojej osobowości. Wszystkie tego typu walki zawsze kończyły się porażką. Z każdym dniem w więźniach zamierało to, co ludzkie; wszystko, co odróżniające ich od innych przestawało istnieć. System administracyjny panujący

w

obozie,

a

polegający

na

pozbawianiu

więźniów

nazwisk

i zastępowaniu ich numerami, przyczyniał się także do ich deindywidualizacji. Katorżnicy nie byli już ludźmi, lecz nic nie znaczącymi numerami 8. Martwota nr III: Wyniszczenie przez pracę. Praca na katordze była nieunikniona. Katorżnicy pracowali przymusowo pod nadzorem. Kończyli swoją pracę po upływie ustalonego czasu lub po spełnieniu wyznaczonej normy. Więźniowie uważali, że praca nie wyczerpuje ich fizycznie. Dopiero po pewnym czasie zdali sobie sprawę, że prawdziwy ciężar pracy leży w jej przymusowości i powtarzalności, a bardzo często także w jej bezcelowości. „Przyszło mi raz na myśl, że gdyby kto chciał kompletnie zmiażdżyć, zniweczyć człowieka, ukarać go karą najokropniejszą, taką, że najgorszy morderca wzdrygnąłby się przed tą karą i z góry by się jej przeraził, to wystarczyłoby tylko nadać tej robocie cechę zupełnej, całkowitej bezużyteczności i bezsensowności” 9. Władze obozu wykorzystywały siłę fizyczną katorżników do samego końca.

7 8 9

Ibidem, s. 23. R. Przybylski, Dostojewski..., s. 9. F. Dostojewski, Wspomnienia... s. 22. 46


Nigdy nie nagradzano ich za dobrą pracę. Więźniowie byli traktowani jak maszyny, za pomocą których można było wykonać wyznaczone zadanie fizyczne. Gdy go nie było wynajdowano inne. Nie chciano pozwolić więźniom odpocząć, odwyknąć od pracy. Tego typu postępowanie wyniszczało skazańców. Pogłębiało ich martwotę fizyczną oraz psychiczną. Pozbawiało celu życia i uniemożliwiało rozwój. Jedyną rzeczą trzymającą przy życiu katorżnika były jego prywatne, nierealne marzenia. Martwota nr IV: Zaburzenia odruchów ludzkich. Kolejną martwotą pogłębiającą się podczas przebywania w obozie było zaburzenie odruchów ludzkich, objawiające się poprzez skrajny egoizm, brak poszanowania życia zwierząt przebywających w obozie, wrogie i amoralne zachowania w stosunku do innych więźniów. Opisując tą martwotę należy zaznaczyć, iż nie dotyczyła ona wszystkich więźniów. Na katordze przebywali także tacy, którzy mimo ekstremalnych warunków panujących w obozie zachowali resztki człowieczeństwa i nie przyjmowali wszystkich zasad narzucanych przez „dom umarłych”. Byli jednak tacy, którzy za nic mieli zasady moralności ludzkiej. Sam autor dziennika Aleksander Pietrowicz przyznaje, że nawet jeden z jego najbliższych współwięźniów Pietrow okradał go wcale tego nie ukrywając. „Dziwiłem się też, gdy mię okradał mimo widocznego przywiązania do mnie. Nawiedzało go to okresami. To on ukradł mi Biblię, którą mu dałem po to tylko, by ją z jednego miejsca zaniósł na drugie. Droga wynosiła kilka kroków, jednak zdążył znaleźć kupca, sprzedał Biblię i natychmiast przepił pieniądze. (...) Wieczorem sam mi oznajmił o kradzieży, ale bez najmniejszego skrępowania ani skruchy, całkiem obojętnie, jak o najzwyczajniejszej przygodzie” 10. Zachowaniem tym Pietrow pokazał, że nie miały dla niego znaczenia takie wartości jak przyjaźń i zaufanie. Własny egoizm, wyrażony przez zaspokojenie własnych potrzeb był dla niego ważniejszy niż dobre imię czy przyjaźń. Między więźniami zdarzały się także kłótnie i bijatyki. Zagorzałość więźniów dochodziła czasami do tego stopnia, 10

Ibidem, s. 98. 47


że próbowali zabić się nawzajem. Przykładem tego jest bijatyka Łomowa z Gawryłką, podczas której ”jeden więzień żgnął drugiego szydłem w pierś, prawie tuż pod sercem”11. Wszechobecna nienawiść w „domu umarłych” doprowadzała więźniów do takiego stanu, iż nie byli oni w stanie się porozumieć za pomocą słów, lecz próbowali rozwiązać swój problem używając przemocy. Sposób rozwiązania powstałego konfliktu przypominał bardziej zachowanie zwierząt niż ludzi. Proces odczłowieczenia i zamierania odruchów ludzkich był widoczny zwłaszcza w stosunku katorżników do psów obozowych. Więźniowie zabijali psy by wzbogacić się na skórze, którą z nich zdzierali. „Pamiętam, że kiedyś zobaczyłem za kuchniami dwóch więźniów. Żywo się nad czymś naradzali. Jeden z nich trzymał na sznurku wspaniałego, dużego czarnego psa. Jakiś nicpoń lokaj zabrał go swemu panu i sprzedał naszym szewcom za trzydzieści kopiejek srebrem. Więźniowie zamierzali go powiesić. Było to bardzo wygodne: skórę zdzierało się, a trupa wrzucało do dużego i głębokiego śmietnika w rogu naszego podwórza, który w lecie, w silne upały, cuchnął niemiłosiernie.”12. Wieloletnie przebywanie w obozie powodowało, że często bici rózgami więźniowie przyzwyczajali się do bólu i przestawali go w pełni odczuwać. „Wielokrotnie bity człowiek jakoś umacnia się na duchu i na grzbiecie i w końcu patrzy na karę sceptycznie, bez mała jak na drobną niedogodność, której się już nie boi” 13. Tego typu zachowania ukazują, iż wieloletni zesłańcy nie byli już w pełni żyjącymi ludźmi. Umarło w nich wiele typowych dla człowieka cech. Uodpornili się na cierpienie fizyczne nie potrafiąc właściwie odczuwać bólu oraz byli niewzruszeni na krzywdę innych. Nie widzieli cierpienia u zwierząt, a tym bardziej u drugiego człowieka.

11 12 13

Ibidem, s. 211. Ibidem, s. 224 Ibidem, s. 168. 48


Martwota nr V: Nieświadomość. Kolejnym etapem popadania w martwotę była tzw. nieświadomość. Zjawisko to wyodrębnia Ryszard Przybylski w pracy „Dostojewski i przeklęte problemy”. Opisuje on je jako niemożność pełnej kontroli swoich czynów. Zjawisko to polegało na tym, iż człowiek w pełni zdrowy umysłowo podejmował się działań, które wyglądały na jego świadomy wybór, jednak naprawdę nim nie były, gdyż skazaniec

w

momencie

popełniania

czynu

znajdował

się

w

stanie

tzw. nieświadomości. Człowiek nawet po dokonaniu postępku potrafił w pełni wyjaśnić motywy swojego działania. Mimo to, jego czyn został tak naprawdę wykonany wbrew jego woli, niezależnie od świadomości 14. Ten oto sposób działania ilustruje zachowanie jednego z więźniów: „Najpierw zabił gnębiciela, wroga, wprawdzie to zbrodnia, lecz zrozumiała, był do niej powód; ale potem zabija już nie tylko wrogów, zabija pierwszego lepszego, zabija dla uciechy, za szorstkie słowo, za spojrzenie, dla równego rachunku albo po prostu: <z drogi, nie plącz mi się tu, kiedy ja idę!> Jakby się upił, jakby majaczył w gorączce. Jakby po przekroczeniu raz obowiązującej go przedtem granicy zaczął się lubować w tym, że teraz nie ma dlań nic świętego, jak gdyby coś go kusiło, żeby przekreślić od razu wszelkie prawo i władzę, nasycić się najbardziej wyuzdaną i wybujałą samowolą, nasycić się zamieraniem serca od tej grozy, której w żaden sposób nie może przecie nie czuć w sobie. Na dobitkę wie, że czeka go straszliwa kaźń”15. Narrator tzw. „przymusu

przyznaje,

że

zbrodniarz

wewnętrznego”

sam

nie

popełnia umiejąc

czyn

pod

wpływem

wyjaśnić

dlaczego.

Dla Dostojewskiego dusza skazańca zawsze była wielką niewiadomą. Pragnął ją poznać i znaleźć odpowiedź na pytanie o to, co tak naprawdę popycha skazańca do zbrodni. Zdawał sobie sprawę, że środowisko otaczające więźnia skłania go do różnorakich przestępstw. Twierdził jednak, że nie jest ono główną przyczyną 14 15

R. Przybylski, Dostojewski..., s. 8. F. Dostojewski, Wspomnienia... s. 100. 49


popełniania zbrodni przez

katorżników.

nie do końca

i

wyjaśnionym

Nieświadomość

wzbudzającym

wiele

jest zjawiskiem

wątpliwości.

Jednak

bez wątpienia można stwierdzić, że jej wpływ na więźnia był bardzo negatywny. Powodowała, że tracił on nad sobą kontrolę i nie był w stanie decydować o swoich czynach. Po pewnym czasie wykolejał się do tego stopnia, iż nie uznawał żadnego prawa i był w stanie zabijać nawet z powodu najmniejszej błahostki. Martwota nr VI: Brak umiejętności współżycia ze społeczeństwem po wyjściu na wolność. Ostatnią

wyróżnioną

przeze

mnie

martwotą

jest brak umiejętności

odnalezienia się w świecie po wyjściu na wolność. Jest to widoczne na przykładzie Aleksandra Pietrowicza, na którym wydarzenia z „domu umarłych” odcisnęły tak wielki ślad, iż mimo próby normalnego życia na wolności nie potrafił się odnaleźć wśród społeczności. Aleksander Pietrowicz po opuszczeniu obozu prowadził nienaganne moralnie życie, dużo czytał i zarabiał ucząc dzieci Iwana Iwanycza. Jednak wszyscy postrzegali go jako odludka. Nikt nie mógł się z nim porozumieć mimo usilnych prób nawiązania kontaktu. Były także przypadki, gdy dostawszy zaproszenie na herbatę zląkł się i uciekł. Podczas rozmowy z drugim człowiekiem na jego twarzy można było zaobserwować wyraz cierpienia i zmęczenia. Nikomu nie ufał, a jego głównym celem było jak najgłębiej ukryć się przed światem. Raz do roku w dniu św. Katarzyny chodził na nabożeństwo pogrzebowe po bliskiej, znanej tylko jemu osobie. Nie potrafił przestać myśleć o tym, co spotkało go podczas katorgi. Dręczony wspomnieniami nie spał po nocach, chodząc nerwowo po pokoju rozmawiał sam ze sobą i gorączkowo rozmyślał. Spisywał dziennik obozowych wspomnień. Umarł kilka lat po opuszczeniu łagru, gdyż męczące go wspomnienia nie pozwalały mu normalnie żyć 16. Aleksander Pietrowicz mimo uzyskania wolności, na którą tak nieustanie czekał, nie potrafił z niej korzystać. Dziesięcioletnie przebywanie w „domu umarłych” zabiło w nim człowieka.

16

Ibidem, s. 5-9. 50


Po wyjściu z obozu czekał już tylko na koniec życia. Śmierć uwolniła go od wspomnień zatruwających duszę. Warto także zwrócić uwagę na fakt, iż mimo głównego celu obozu jakim była dezintegracja jednostki, władze więzienne pozwalały na praktyki religijne oraz zezwalały na rozrywki takie jak np. przedstawienie teatralne. Więźniowie także nielegalnie grali w karty oraz pili alkohol. Jednak tego typu działania były jedynie pozorem normalności. Wszechobecna

martwota

„domu

umarłych”

sprawiała,

katorżnik

przebywający w łagrze z każdym dniem coraz bardziej wyzbywał się człowieczeństwa. Zamierały w nim po kolei wszystkie wartości ludzkie. Więźniowie stawali się martwi już za życia, a gdy zyskali wolność nie potrafili normalnie funkcjonować, lecz oczekiwali na śmierć, która przynosiła im ukojenie. Wielu z nich podjęło walkę o zachowanie własnej osobowości. Wszyscy jednak musieli z czasem pogodzić się z klęską. Lata spędzone w łagrze przyniosły nieodwracalne zmiany w psychice i zachowaniu więźniów. Jednak nie wszyscy przegrali życie. Przykładem jest sam Fiodor Dostojewski, dla którego lata katorgi stały się początkiem powrotu do Boga oraz nowego życia. Można więc sądzić, iż duchowa przemiana dotknęła także wielu innych więźniów. Na podstawie tych faktów prawdziwe staje się stwierdzenie Ernesta Hemingwaya „Człowieka można zniszczyć, ale nie pokonać”17.

17

E. Hemingway , Stary człowiek i morze, tłum, J. Polak, SAWW, Łódź 1993, s. 31. 51


Bibliografia: 1.

K. Szybalski, Kulturowy wymiar katorgi i łagrów GUŁagu w twórczości Fiodora Dostojewskiego[w:] Fiodor Dostojewski i problemy kultury, red. A. Raźny, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 2011.

2.

R. Przybylski, Dostojewski i przeklęte problemy. Od „Biednych Ludzi” do „Zbrodni i Kary”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszaw 1964.

3.

R. Przybylski, Fiodor Dostojewski [w:] Historia Literatury Rosyjskiej, red. M. Jakubiec, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1971.

4.

E. Hemingway, Stary człowiek i morze, tłum, J. Polak, SAWW, Łódź 1993.

5.

F. Dostojewski, Wspomnienia z domu umarłych, tłum. Cz. JastrzębiecKozłowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1957.

6.

http://poliqarp.wbl.klf.uw.edu.pl/pl/slownik-warszawski/query/.

52


Studenckie Zeszyty Rosjoznawstwa nr 3 [20] 2013  
Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you