Page 1

ILINDEN ВЕСНИК НА МАКЕДОНСКО ДРУШТВО ‚‚ИЛИНДЕН“ - ТИРАНА Јас го разбирам светот единствено како поле за културен натпревар меѓу народите - ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ ГОДИНА I

Во овој број

БРОЈ 3

ТИРАНА - АЛБАНИЈА

ЈУЛИ /АВГУСТ 2011 Г.

Честит Илинден!

Страница 2 Попис на населението во Албанија за етничка и верска припадност !?

Страница 3 Конференција за „Малцинствата во затворот во Западен Балкан“

Страница 4 “Научи брзо и лесно македонски” од авторот д-р Валентина Нестор, Тирана, 2011 Makedonci vo Elbasan

Страница 5 Kratok osvrt na polo`bata vo oblasta gora od 1990 godina do denes

Страница 8 Галичка свадба

Почитувани Mакедонци и Македонки во Република Албанија. во името на Македонското друштво “Илинден” - Тирана и во свое име, Ви го честитаме најголемиот македонски празник Илинден, со желба за многу лични успеси и бериќетни години, да го почитуваме и славиме овој голем ден во чест на нашето Илинденското востание од 1903-та.

Македонско друштво “Илинден” - Тирана Претседател: Никола Ѓурѓај


ЈУЛИ /АВГУСТ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

ПОПИС НА НАСЕЛЕНИЕТО ВО АЛБАНИЈА ЗА ЕТНИЧКА И ВЕРСКА ПРИПАДНОСТ !? Албанската држава “му ја подаде раката на македонското малцинство во Албанија, но му го зеде рамото“. Само со ова стара поговорка можe да се опише донесениот закон во албанското Собраниe, во врска со претстојниот попис на населението и домаќинствата, што треба да се оддржи во октомври 2011 година. Пописот требаше да се одржи во април, но поради локалните избори беше одложен за октомври. Подготовките започнаа со разни прашалници, кои предизвикаа големи притисоци. Претставници на невладини организации, политичари, адвокати, еминентни лица во Албанија, се побунија со барање формуларот да не стои изјаснување за верска и етничка определба. Според нив, ваквото изјаснување би било штетно за албанската држава. Нормално дека би било штетно. Доколку се одржи демократски и реален попис на населението, тогаш ни оддалеку сликата во Албанија нема да биде идеално скроена, бидејќи нема да се појават над 90 насто од населението Албанци или над 75 насто муслимани. Тогаш би се појавила реална бројка, би се докажало дека не е занемарлив бројот на малцинствата во Албанија т.е. колкавa е бројкaта oд населението која му припаѓа на граѓаните oд друга етничка припадност. Конечно, и покрај невидените изливи на притисок за ова прашање, сепак по интервенција на странските дипломати кои бараат демократски и европски закони во земја која теќнее кон европско интегрирање, албанските пратеници се согласија да изгласат закон на 7 јули 2011 год. со 71 гласа “за”. На гласањето, поради настaнитe со изборите

2

за градоначалник на Тирана, не присуствуваше опозицијата-социјалисти. Министерот за иновации и технологии и претседател на Државната пописна комисија, Генц Поло пред пратениците изјави дека законот ги исполнува сите европски стандарди и оти очекува да се спроведе пописот по европски терк. -“Граѓаните на Албанија ќе можат слободно да ја искажат нивната етничка и верска припадност и мајчиниот јазик”, - беа зборовите на Поло. Ееее! Kолку добра изјава!? Верувајќи на овој политички блеф, малцинствата во Албанија добија крилa, ценејќи дека конечно, после долги години, ќе можат слободно да го искажат своето чувство. Но, подолу во изјавата Поло кажува дека: - “На овие чувствителни прашања не се принудени да одговaраaт”. Ова е тоа што треба да не замисли, бидејќи поттекстот на она што сака со ова да го кажe господинот Поло е директна порака. Незнаејќи како да ја толкуваме типичната политичка изјава на високиот албански функционер, се прашуваме дали сите што ќе се изјаснат како лица од друга етничка припадност, освен албанската, ќе бидат отпуштенани од работа, или нешто другo? Со оваа изјава се покажува паниката која владее во албанското општество дека ќе се распадне досегашната енверова “идила” т.е. дека нема над 90 нaсто од населението да се изјасни за Албанци во Република Албанија. Потоа ќе се појават бројни прашања, како на пр. што ќе биде ако во самата албанска држава има помалку Албанци од досега фризираната цифра? Дали ќе мора и во Албанија да се спроведува некој “Рамковен договор“, а малцинствата да бидат застапени во државните институции? Дали европската демократија ќе ѕирне и во албанските државни институци каде сега има помалку од еден нaсто застапеност на малцинствата?Овој текст го пишуваме неколку месеци пред големата операција, сакајќи да нагласиме дека голем е бројот на Македонците во Албанија кои не веруваат дека државата ќе спроведе фер попис и дека бројката на етничките Македонци ќе биде реално застапена


ЈУЛИ /АВГУСТ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN во официјалните пописни документи. Исто така, и претставниците од другите малцинства не веруваат во неговото реално спроведување. Сомневањата се темелат на катадневните заплашувaња и притисоци од институциите, од политичките партии и од некои невладини организации. “Бидејќи с# уште во Албанија се врши психолошки притисок врз малцинството, од политичките парити и од институциите на државата. Не веруваме дека ќе може слободно да се изјасниме што сме“, - вели Едмонд Темелко, претседател на Македнска алијанса за eвропска интеграција. Од раководството на партијата велат дека Македонците ќе бараат соодветна застапеност во општинските пописни комисии и ангажирање на што поголем број попишувачи од македонското малцинство.“Максимално ќе се ангажираме да ги убедиме Македонците да не се плашат. Да се изјаснат она што се, зашто на тој начин ќе докажеме колку сме, а тоа значи и барање за испoлнување на нашите легитимни права, како лојални граѓани на Албанија”, - вели Васил Стерјовски од Мала Преспа, директор на водоводот во Корча. Тој е еден од Македoнците кој не се плаши да се изјасни како Македонец, иако постои ризик да го изгуби работното место поради ваквото изјаснување. Жители од Гора, Голо Брдо и од другите места каде има Македонци, исто така, стравуваат дека од членовите на пописната комисија ќе бидат изманипулирани.“Јас сум Македонец, мојот татко беше Македонец и моите деца се Македонци. Но јас и моите деца зборуваме македонски, а не знаеме да пишуваме македонски. Кога ќе не прашат членовите на комисијата што сме, ние ќе кажеме Македонци, но се плашам дека нема да има можност да провериме што тие напишале во тој формулар дали дека сме Македонци, а не Албанци. Како што знам јас, во прашалникот ако сум Македонец имам можност на празното место да напишам Македонец со македонско писмо, ама бидејќи никогаш не ми било дозволено јас не знам да пишувам македонски. А како мене има многумина. Е затоа ви кажувам дека нема

да биде реален овој попис“, - вели 40-годишниот Бесим од Гора. Од Македонска алијанса за европска интеграција ветуваат дека напорите ќе бидат насочени кон исполнување на заедничкото барање со другите малцинства за ангажирање попишувачи од малцинствата, како и членовите во општинските пописни комисии. Сега останува не само членовите на македонската партија во Албанија, туку и останатите Mакедонци во Албанија да се здружат и со сите сили да докажат дека ги има многу повеќе отколку што досега признава албанската власт.

Ѓерѓи Терпо

КОНФЕРЕНЦИЈА ЗА „МАЛЦИНСТВАТА ВО ЗАТВОРОТ ВО ЗАПАДЕН БАЛКАН“ Секретарот на Македонско друштво “Илинден” – Тирана г-н Ерлин Мазнику учествуваше на Регионалната конференција за “Малцинствата во затворот во Западен Балкан”, организиранa од Институтот за меѓународни студии и Agenfor – Италија, којa се одржa во xотел Рогнер Тирана на 9-ти јули 2011 година. Оваа конференција е дел од регионалната програма PRISNETT, финансиранa од Европската унија. Во конференцијата се обрати министерот за внатрешни работи г-н Бујар Нишани, амбасадорот на Делегацијата на ЕУ во Тирана и италијанскиот амбасадор во Тирана. На конференцијата со свои мислења задоа учество и повеќе експерти од целиот регион.

Никола Ѓурѓај

3


ЈУЛИ /АВГУСТ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

“НАУЧИ БРЗО И ЛЕСНО МАКЕДОНСКИ” ОД АВТОРОТ Д-Р ВАЛЕНТИНА НЕСТОР, ТИРАНА, 2011 Авторот на овој труд, д-р Валентина Нестор е лектор по македонски јазик при универзитетот во Тирана. Учебникот “Научи брзо и лесно македонски” е наменет за сите Македонци, особено младинци и деца кои што живеат во Голо Брдо и Гора, како и во поголемите градови на Албанија, а кои немаат можност да го изучуваат мајчиниот македонски јазик во

јазик, со граматички објаснувања на македонски и албански јазик и со достапен превод за новиот користен материjал. Во сите лекции се наоѓаат богати дијалози, речник на албански јазик, двојазични граматички објаснувања и вежби кои помагаат за индивидуална работа на корисникот. Овој дел, претставува основа за понатамошно изучување на македонскиот јазик и има за цел да го доведе корисникот до ниво на коешто самостојно ќе може да го употребува македонскиот јазик во секојдневните комуникации. Во вториот дел се наоѓаат материjали со добро избрани теми, кои се групирани во 25 тематски целини од сите области на животот со социјална и функционална употреба и со превод на новите изрази на албански јазик. Корисникот наоѓа oбилен јазичен и тематски материjал, кој му помага не само во изучувањето на македонскиот јазик, туку може да се запознае и со македонскaта култура и историја. Со добро проучување на овој учебник, корисникот се оспособува за индивидуална комуникација на мајчиниот јазик.

Васил Стерјовски

MAKEDONCI VO ELBASAN

образовниот систем на Албанија. Досегашната пракса, Република Албанија да признава Македонци само во областа Мала Преспа и само тука можe да се изучува македонскиот јазик во училиштата, го оневозможи едуцирањето на Македонците од другитите доелови на Албанија на својот јазик. Учебникот е поделен на два дела: во првиот дел, кој содржи 25 лекции, се застапени основните јазични особини на македонскиот

4

Sekoj kamen, sekoja rasturena ku}a i zemjata {to ja gazime, sodr`i edna misteriozna stara istorija, koja nikoj drug ne bi ja svatil, osven samite golobor|anski `iteli, kako svedoci na svojata pi{ana i se u{te nenapi{ana istorija. Kolku solzi se proleani i kolku srca se skr{eni od iseluvaweto no golobordskiot narod od nivniot roden kraj? Taguva sekoj kamen, sekoj yid, zatoa {to ~uvstvuva bolka koga eden sin si zaminuva, se oddeluva od svojata majka, od svoeto semejstvo, od jazikot, tradicite, obi~aite. Golobr|anite, educirani ili ne, i pokraj mnogubrojnite pre~ki od dr`avata, kade i da


VESNIK ILINDEN odele prodol`uvalet da gi neguvaat nasledstvata od nivnite predci: maj~iniot makedonski jazik i bogatiot folklor. Nikoj toa ne uspea da go izbri{e od makedonskata du{a, nikomu ne mu uspea da go zabrani i za Makedoncite od Golo Brda da ne ni go prenesat nam kako nivni potomci. So gordost ja nasleduvame bogata kultura, na{ite tradicii i obi~ai. Mnogumina od Golobr|anite, baraj}i ekonomski prosperitet, no i poradi razni drugi obvrski zaminale vo gradot Elbasan. Tie se rastureni niz celiot grad i prodol`uvat da si go `iveat ~esno nivniot `ivot vo ovoj grad. Sekomu od niv mu nedostiga rodniot kraj, Golo Brdo, bidej}i tuka se ~uvstvuvaat kako tu|inci. Mnogu semejstva `iveat brojni godini vo ovoj grad od nivnata ~esna rabota, sekoga{ niz nivnite damari te~e makedonska krv, a vo domovite se govori makedonskiot jazik, koj sekoj od niv qubomorno go neguva. Milo mu e na sekoj, iako e toa retko, koga slu{a niz ulicite vo Elbasan da se zboruva maj~iniot jazik, jazikot koj go zboruvaat Golobor|ani. Makedonskiot jazik ima dlaboki korni vo sekoj od niv, koj za nas Makedoncite sodr`i vo sebe ~udesna sila. Se~ie srce se raduva koga se zboruva na negoviot maj~in jazik i za mig zaplivuva vo svoeto minato, gi vra}a spomenite nazad. Si spomnuva ~ovekot koga bil vo svojot kraj, vo mestoto kade se rodil i porasnal. Jazikot e toj koj ne dr`i poblisku do Golo Brdo. Golo Brdo go izgradile na{ite predci, koi ne se ve}e me|u nas. Nie, kako nivni potomci sme se gordeeme so nivnite dela, a istoto ~uvsto treba da go preneseme i na na{ite naslednici kade i da `iveat tie. Golobr|ani, prodol`uvaat da go ~uvaat makedonskiot jazikot, obi~aite, tradicijata za da se ~uvstvuvat {to poblisku do svojot roden kraj, do Golo Brdo.

Brunilda Abdiaj

ЈУЛИ /АВГУСТ 2011 Г.

KRATOK OSVRT NA POLO@BATA VO OBLASTA GORA OD 1990 GODINA DO DENES Po~etokot na devedesettite godini od XX vek najavuva buren period za `itelite na Gora. Na 26 juli 1990 godina e formirana posebna op{tina Gora. Ova samo po sebe, bi pretstavuvalo odli~na vest i prodol`uvawe na istoriskiot kontinuitet preku srednovekovnata srpska dr`ava, osmanliskata imperija i jugoslovenskata dr`ava do 1960 godina, dokolku liderite na ovaa op{tina, barem mal del rabotele za interesite na narodot, otkolku li~nite interesi i interesite na odredena dr`ava. Ova }e se poka`e pogubno vo podocne`niot period, pri povlekuvaweto na srpskite sili od Kosovo. Od posledniot oficijalen popis od 1991 godina, mo`e da se zabele`i deka goranskata populacija vo toj period broi 16.112 `iteli. Nadvor od Gora, spored istra`uvawata na Harun Hasani vo tekot na 1992 i 1993 godina, vo dr`avite od porane{na Jugoslavija `iveele okolu 11.900 Goranci, od koi samo vo Belgrad 3.668. Vo popisot od 2002 godina, vo Srbija (bez Kosovo) `iveele 4.581 Goranci1. Vo 1992 godina zapo~nuva proces na posilna asimilacija i pritisok od strana na srpskata dr`ava so zapo~nuvawe na proektot GOS (Gora, Opoqe, Sredska)2 kade {to osven o~iglednata faktografija se pravi izvrtuvawe na odredeni tezi vo korist na srpskata ideja. Ovoj proekt e 1 Harun Hasani, Migracije stanovni{tva {arplaninske `upe Gora, vo kn. Goranci, Muslimani i Turci u {arplaninskim `upama Srbije: Problemi sada{nih uslova `ivota i opstanka, Zbornik radova, SANU, Beograd 2000, 39-41. 2 Geografski institut “Jovan Cviji}”, [arplaninske `upe: Gora, Opoqe i Sredska, SANU, Beograd 1995.

5


ЈУЛИ /АВГУСТ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

prosleden so pove}e poseti na vidni srpski li~nosti i politi~ari, me|u koi Slobodan Milo{evi} i Vuk Dra{kovi}. Site vojni koi se slu~uvaat na Balkanot, vo ovoj period imaat direktno i indirektno vlijanie vrz naselenieto vo Gora i Gorancite, koi `iveele vo dr`avite vo koi se vojuvalo. No najporazitelno vlijanie za Gora imala Kosovskata vojna, poradi masovnoto iseluvawe na Gorancite od nivnite ogni{ta. Na Gorancite, kako i na sekoja druga mala zaednica, ne i e dadena mo`nosta za neutralnost i bila naterana da odbere strana. No i pokraj takvite pritisoci Gorancite kako lu|e koi ne se politi~ki aktivni, vo najgolem del si ja zadr`ale sopstvenata neutralnost, i pokraj toa pla}aat visoka cena po krajot na vojnata. Vo sredinata na maj 1999 godina e izvr{en popisot na naselenieto, koe iznesuvalo 12.386 `iteli. Vo mart 2000 godina, ovaa brojka e drasti~no namalena i iznesuva 9.7063 . Ova opa|awe na brojkite na naselenie e konstantna od 1991 godina, i sporedbata na brojnosta na naselenie vo 1991 i 2000 e porazitelna. Mo`e da se zabele`i deka skoro 7.000 Goranci ja napu{tile Gora. Me|unarodnata zaednica pravi katastrofalna gre{ka i mnogu brzo po voeniot konflikt, bez preoden period i konstatirawe na vistinskata brojnost na naselenie vo koe bi se vklu~ile i raselenite, gi spojuva Gora i Opoqe vo koe `ivee celosno albansko naselenie. Poradi raselenosta na golem del od goranskata zaednica, ovoj poteg drasti~no se odrazuva vrz brojnosta na goranskata populacija na op{tinsko nivo. Vo 1991 godina Gorancite pretstavuvaat 41% od populacijata na op{tina Draga{, dodeka vo mart 2000 godina tie se samo 28%. So ovoj poteg me|unarodnata zaednica, na smetka na edna etni~ka grupa, uspeala drasti~no da ja ograni~i mo}ta na deluvawe na druga etni~ka 3

6

OSCE - cit. trud, 3.

grupa. Poradi mnozinstvoto pri formiraweto na novata op{tina, albanskiot element se obiduval da go minimizira goranskoto vlijanie. Taka vo op{tinskoto sobranie, Gorancite bile zastapeni samo so 5 pretstavnici od mo`ni 16, dodeka vo op{tinskiot administrativen sovet nemalo nitu eden Goranec. Ne e za potcenuvawe i faktot za izvr{eni 37 ubistva na Goranci po povlekuvaweto na srpskite sili i vospostavuvawe na vlasta na UNMIK. Za nieden od ovie slu~ai, do denes, ne se pronajdeni vinovnicite. Fakt {to drasti~no pridonel za neprekinuvawe na iseluvaweto na Gorancite poradi ~uvstvo na strav i nebezbednost. Zgolemenoto nasilstvo od strana na albanskiot element pridonel ovie iseluvawa koi se izvr{eni vo poslednite desetina godini da se razlikuvaat od prethodnite tradicionalni gurbet~iski i relativno privremeni preseluvawa nadvor od Gora. Poslednite iseluvawa se slu~uvaat so celoto semejstvo, i za prvpat vo istorijata, bez nade`i i `elba za brzo vra}awe vo rodnite mesta. Po Kosovskata vojna, zapo~nuva nova borba za prevlast vo ovoj region, ovojpat politi~ka. Vo 2000 godina e formirana partijata GIG (Gra|anska Inicijativa Gora) kako partija so prosrpska orientacija, ~ie dejstvuvawe e direktno pod kontrola na Srbija. Drugata struja e pretstavena preku partijata Vatan, koja e so probosanska orientacija. Ovaa partija, koristej}i ja zaedni~kata religija i zdru`enijata preku koi distribuira pomo{ za posiroma{nite gra|ani, se obiduva da ja etablira bosanskata nacija vo Gora, etnos so koj naselenieto vo Gora nemalo nikakvi dopirni to~ki, osven Gorancite koi bile na privremena rabota vo Bosna. Ovaa podelenost najmnogu vlijae vrz obrazovniot sistem, bidej}i kosovskite vlasti poradi svoite interesi i zgolemuvawe na razdorot vo goranskata zaednica, dozvoluvaat voveduvawe na bosanskiot jazik vo obrazovanieto. Tuka nastanuva problemot,


VESNIK ILINDEN

bidej}i vo mestata pod srpsko vlijanie nastavniot sistem e 8 godini osnovno i 4 godini sredno obrazovanie, dodeka vo mestata pod vlijanie na Vatan nastavniot sistem e 9 godini osnovno i 3 godini sredno obrazovanie. Diplomite na u~enicite koi zavr{ile po bosanskiot sistem ne se priznati od strana na Srbija, koja go stimulira u~ili{niot personal i odreden del od lokalnoto naselenie so dopolnitelni sredstva za da se zadr`i obrazovanieto na srpski jazik. Po Kosovskata vojna i sozdavaweto na novata dr`ava, se sozdavaat novi uslovi i nova realnost na terenot, bidej}i Srbija ve}e nema kopnena granica so Gora. Poddr{kata koja srpskata i bosanskata strana ja dobivaat od naselenieto, vo najgolem del, se dol`i na finansiskata poddr{ka koja ovie strani ja dodeluvaat, a koja poradi strukturata na naselenieto i terenot e osnovna za opstanok. So prekinuvaweto na ovaa finansiska pomo{, bi se izgubil i ogromen del od poddr{kata koja naselenieto ja dava kon ovie dve opcii. Makedonskata dr`ava e edinstvenata, osven albanskiot element, so koja Gora ima kopnena granica so {to taa za podolg rok, se javuva kako edinstven logi~en partner za sorabotka. Zatoa iznenaduva zadocnetoto vklu~uvawe vo nastanite vo Gora se do 2008 godina koga vo seloto Brod e osnovana nevladinata organizacija Makedonsko - Goranska zaednica. Vo prethodniot period, Makedonija se fokusira na regulirawe na statusot na Gorancite - begalci od Kosovskata vojna vo Makedonija. Nedovolniot anga`man na makedonskata strana rezultira so golemo vlijanie na drugite involvirani strani. Kako primer, mo`e da se navedat: otvoraweto na grani~niot premin Strezimir - Restelica, pa negovo nabrzo zatvorawe i osnovaweto na gorenavedenata nevladina organizacija i nejzino nabrzo zatvorawe. Nerazbirliva e i odlukata na makedonskata vlada, preminuvaweto na grani~niot premin Strezimir Restelica da bide ograni~en so specijalni

ЈУЛИ /АВГУСТ 2011 Г.

dozvoli vo dlabo~ina od 20 kilometri na dvete strani na granicata. Na kosovskata strana, ovoj prostor opfa}a samo 5 sela: Restelica, Kru{evo, Zli Potok, Globo~ica i Brod, dodeka na makedonskata strana toj opfa}a samo pedesetina `iteli. Osobeno e zagri`uva~ka sostojbata so zabludite koi vladeat kaj mnozinskoto hristijansko (srpsko i makedonsko) naselenie. Bez ogled na nivnoto obrazovanie ili socijalen status, postoi ubeduvawe deka Makedonec ili Srbin mo`e da bide samo hristijanin. Vakviot etnofiletizam sozdava doza na strav i doveduva do jaknewe na bosanskata opcija vo Gora, koja se pretstavuva kako muslimanska opcija, ili na ponatamo{no etablirawe na terminot “na{inec”. Ovoj strav vo mnogu navrati ima realna osnova, bidej}i Gorancite i vo dvete vojni, Kosovskata i Makedonskata vo 2001 g., bile so kolateralna {teta. Dodeka Srbija i Makedonija se obiduvale da go vospostavat svoeto vlijanie vo Gora, Gorancite koi `iveele i `iveat vo ovie dve dr`avi se sre}avale so neprifa}awe i napadi od odredeni grupi. Vo Srbija po Kosovskata vojna, na dvapati, bila zapalena fabrikata “Goranec” vo Sombor, dodeka vo Belgrad, po nekolku napadi, goranskoto naselenie od strav zapo~nalo da gi trga imiwata od svoite vlezni vrati. Istiot problem se javuva vo Makedonija vo 2001 godina koga se kamenuvani, duri i potpaleni nekolku du}ani na Goranci vo Skopje i Bitola. Op{tinata Gora vo vremeto na Jugoslovenskata dr`ava bila najsiroma{nata op{tina, dodeka vo izve{taite na me|unarodnite institucii, denes taa se naveduva kako najsiroma{na op{tina vo Kosovo, a so toa mo`ebi i na Balkanot. Naselenieto denes se soo~uva so realni problemi od oblasta na vrabotuvawe, zdravstvo, obrazovanie, infrastruktura (kade {to od 18 sela vo kosovskiot del na Gora vo 17 od niv nema kanalizaciska mre`a,

7


ЈУЛИ /АВГУСТ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

ili se javuvaat odredeni problemi pri snabduvaweto so voda za piewe). Zatoa e potrebna realna poddr{ka od dobronamernite strani, kako i jaknewe na nevladiniot sektor vo Gora, koj so pravilno naso~uvawe i vistinsko aktivirawe bi pridonel za realno podobruvawe na polo`bata vo ovaa op{tina. Osnovaweto na op{tina Gora se javuva kako prioritet za za~uvuvawe na posebniot kulturolo{ki identitet na Gorancite i kako za{tita od tu|ite posegawa po nego. No ovojpat, toa treba da bide so dolgoro~en plan za razvoj i samoodr`livost so {to }e se sopre odlivot na naselenieto i }e se postigne nejzino vistinsko za`ivuvawe.

Denis Axija

ГАЛИЧКА СВАДБА На 12 јули или Петровден е селска слава Галичник. Во минатото, особено пред Втората светска војна, на овој ден се правеле галичките свадби. Забележан е податок кога на овој празник, вo 1923 година биле направени 47 свадби. Тоа значи дека во истиoт ден, најмалку 47 зурли и исто толку тапани зaсвиреле и зaчукале. Одекнувале околните планини од радоста на свадбарите. Ечел Галичник. Свирките се слушале по долината на Радика до Дебар. Сега пак, на овој ден се собираат Галичани од сите страни. Прават обид да се потсетат на минатото, да го оживеат, да го стaтнат огнот кој догорува,

8

прават импровизирана свадба со големи туристички претензии. И за голема радост на сите многу успешно. За делови од таа свадба, за најинтересните моменти од мијачките свадбени обичаи сакам да напишам неколку збора во продолжение.

Канење на мртвите Најблиските роднини на момчето, на чело со него и тапанарите одат на гробиштата за да им направат чест на мртвите, да побараат изим и прошка од нив и да ги поканат на свадба, бидејќи се верува дека „дуxoвите“ живеат вечно и присуствуваат на сите посвечени моменти на своите блиски. Најнапред оди зетот со карта вино, а по него некој од поблискитe роднини носи ракија, леблебии, шеќерчиња и други мезиња. Кога ќе пристигнат на гробиштата, зетот пред фамилијарната гробница се поклонува три пати, запалува свеќа и кандило и со плачен глас ги кани покојните на строј.

За цело време тапанарите и свирачите ја свират најтажната мелодија во мијачката свадба. И другите присутни ги покануваат мртвите, а


VESNIK ILINDEN потоа седнуваат на еден гроб и се почестуваат. Пред враќање се полива гробот со вино, со што се смета дека покојните се почестени и поканети на свадба. За цело време, додека трае свадбата, кога свадбената поворка минува покрај куќа каде што има траор (скоро починат, особено млад човек) свирките престануваат додека да се измине куќата. И тоа е почит кон умрените и оние што тагуваат по него. Еве уште неколку карактеристични моменти од многубројните свадбени обичаи кај Мијаците.

Бричење на зетот Го бричи стариот побратим. Пред да почне бричењето, зетот зема проштење од најблискиoт роднина од куќата и на сите им бакнува рака. Роднините плачат, бидејќи овој настан претставува одвојување од семејството и приклонување кон невестата, всушност свое семејство.

Кинисување на строј по невестата На чело на свадбарската поворка е бајрактарот. Веднаш по него се побратимите со младоженецот. Сите јаваат коњи. Одат во галоп распоредени едни пред младоженецот, други по него, како да го вардат. Тие се и вистински негови чувари, додека трае свадбата. Побратимите се обично млади, неженети момчиња од неговата блиска роднина или пак негови најверни другари. На чело на свадбарската поворка, зад бајрактарот одат свекорот и свекрвата. Свекорот во торбата ја носи сваќата (свадбената погача) што ќе ја замени кај сватоштињето, а свекрвата носи подароци, со што ќе ја дарува невестата.

Пристигнувањето на стројниците Пред куќата на невестата излегуваат чекалените. Тоа се најблискитe роднини на невестата. Пред вратата од куќата на невестата запира коњот со зетот, опкружен со стројниците, за да се поздрави со домашните, и со најблискитe роднини на невестата. Најпрвин се поздравува со

ЈУЛИ /АВГУСТ 2011 Г.

шурата, а овој го дарува со риза префрлајќи му ја на десното рамо. Шурата има и друга улога. Му помага на зетот дoдeкa сe поздравува со сватовите, при што му тура вино во чашата. Додека трае поздравувањето, невестата скришум го гледа зетот низ прстен, за да ги изговори зборовите: - „Низ прстен те гледа, в срце да ти влеза“. Товарењето на чеизот на невестата, како и качувањето на невестата на коњ, се многу занимлив дел од мијачката свадба. Интересно е дека мајката на девојката не излегува од куќата, за да ја испрати ќерка си. Воопшто не погледнува кон невестата. Според народното верување, се смета дека мајката за време на свадбената свеченост треба да двори еден од младоженците. А тоа е зетот. Веќе рековме, на испраќањето мајката не смее да биде присутна, ниту пак да се облече во свечена облека. Таа е во стари алишта, застаната до еден прозорец од куќата, не многу забележлив, скришум го гледа испраќањето на својата ќерка и плаче. Рони солзи како петлици. Невестата свечено облечена во својата раскошна невестинска носија, со дулак пред лицето, веќе е качена на коњ. Се врти коњот, а со тоа и невестата. Трипати се поклонува кон својот дом поточно речено кон својата мајка што не ја гледа, а чувствува дека е тука и дека се откорнува од неа, од најмилото. Според мене, тоа е најжалната слика од мијачката свадба. А еве зошто: Плаче мајката, зашто засекогаш се дели од своето чедо, што го зачнала и израснала во зрел човек, плаче и ќерката. Само што ни едното ни другото плачење не се слушаат. Сe слушаат сaмo зурлите на мајовите потомци и мелодиjата, чии зборови ги знаат само постарите Мијаци: Турутутуру мори девојко, што не си прела, везела, што не си прела, везела, туку си гозови редела.

9


ЈУЛИ /АВГУСТ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

Кршење на шутката Вечерта, откако е затворен зетот со невестата за да ја поминат првата брачна ноќ, се крши шутка. Тоа е старо грне исполнето со бонбони, леблебии и железни пари. Две тажни мелодии се свират за време на мијачката свадба. Едната веќе ја опишавме. Тоа е кога се канат мртвите за свадба. Втората тажна мелодија е кога се затвора зетот со невестата за да ја минат првата брачна ноќ. Тоа треба да значи дека ова е пресуден момент во животот и на двајцата млади сопружници. Се смета дека од овој момент момчето и девојчето се ослободени од родителската грижа како деца, сoздaваат свое гнездо, свое семејство. Моминскиот период преминува во мажество. Безгрижноста ја заменуваат со обврски. Свирката од зурлитe и удирањето на тапанот го покажуваат тоа со мелодијата. Инаку, како што веќе oпишавме, Галичник се протега североисточно од Дебар, на Бистра, под врвот Меденица висок 2163 метри, со пределот Мала Река. Изгледа дека на почетокот од своето постоење се наоѓал во месноста Старо Село на просторот меѓу денешниот Галичник и соседното напуштено село Сушица. Сигурно се знае дека во 1466/67 година, селото се уште било пусто. Во наредниот период Галичник бил обновен. Една од причините за обновата може да биде и потребата од дервенџиска служба. При пописот од 1582 година Галичник е означен како „стар дервен“ и веќе имал 32 домаќинства и 19 неженети, сите христијани. Селото било тимар и на својот спахија му носело годишен приход од 2000 акчиња. Задачата на дервенџиите од Галичник им била да го чуваат патот кој од Тетово преку пасиштата на Бистра водел до Дебар и Драч. Статистиката на Галичник е интересна и драматична. Од село со 3300 жители „на ќутук в Стамбол пишано“ како што се пее во народната песна, од село во кое што само во еден ден се

10

правеле 47 свадби, остана само еден жител (1991 г.). Има ли надеж за еден поинаков почеток? Мијаците галичани можат тоа да го смислат.

Извадок од д книгата „По долината на Радика“ од Блаже Смилевски 1998


МАЈ/ЈУНИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

Издавач: Македонско друштво “Илинден” – Тирана Главен и одговорен уредник: Никола Ѓурѓај Заменик на главен и одговорен уредник: Ерлин Мазнику Лектура: Валентина Нестор Компјутерска обработка: Тримакс - Тирана Фотографии: Архива на МКД “Илинден “-Тирана и редакцијата Редакција: 1. Ариана Шутку – Тирана 2. Ернеста Дука – Драч 3. Ули Халилај – Голо Брдо 4. Љубе Богдановски – Горно Крчиште 5. Алдана Лоровска – Врбник 6. Бесим Мемишај – Гора 7. Ѓерѓи Тeрпо - Мала Преспа Печати: ДСИ - Тирана Контакт: 0692401778 АЛ 0038971946391 МК Адреса: ул. „Михал Грамено“ 183 - Тирана, Албанија е-mail: drustvo.ilinden.tirana@live.com Web: www.ilinden-tirana.com

Банка: Национална Комерциална Банка - Тирана IBAN:AL1520511021289300CLOTCLALLY LEK SWIFT:NCBAALTX020 IBAN:AL4820511021289300CLOTCFEURA EUR SWIFT:NCBAALTX


МАКЕДОНСКО ДРУШТВО „ИЛИНДЕН“ - ТИРАНА SHOQATA MAQEDONASE „ILINDEN“ TIRAN{ MACEDONIAN ASSOCIATION „ILINDEN“ - TIRANA

••

“ „

www.ilinden-tirana.com drustvo.ilinden.tirana@live.com

vesnik ilinden broj 3  

vesnik ilinden broj 3

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you