Page 1

ILINDEN ВЕСНИК НА МАКЕДОНСКО ДРУШТВО ‚‚ИЛИНДЕН“ - ТИРАНА Јас го разбирам светот единствено како поле за културен натпревар меѓу народите - ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ ГОДИНА I

Во овој број

БРОЈ 5

ТИРАНА - АЛБАНИЈА

НОЕМВРИ 2011 Г.

Македонско друштво “Илинден”-Тирана

Страница 2 Претседателот На Владата На Република Македонија г-н Никола Груевски Ја посети областа Голо Брдо, Република Албанија, каде се сретна со Македонците с. Требиште

Страница 3 Maqedonas ne Тirane, Ivanov: Probleme me censusin në Shqipëri

Страница 5 Govorot na Golobrdskite sela Steblevo i Klewe vo Albanija

Страница 9 Тркалезна маса‫׃‬ меѓусебното разбирање и толеранција во Mакедонија како основен фундамент за следните 20 години

На 06.02.2009 гoдинa во Тирана беше формирано Македонското друштво „Илинден“, oд група граѓани со македонско потекло што живеат и работат во Тирана, со цел заштита на потребите и интересите на македонското малцинство во Тирана и Голо Брдо. Основните задачи на Македонското друштво „Илинден“, утврдени со законските документи на Друштвото, се заштитата и афирмацијата на македонскиот етнички, јазичен, културен, верски и историски идентитет. Исто така, ќе се грижи за зачувување ба континуитетот и националното наследство на Македонците во Р. Албанија, како и интеграцијата на сите Македонци во политичкиот систем и институциите на власта во секојдневниот живот во Р. Албанија. Согласно зацртаните цели и задачи, Македонското друштво „Илинден“-Tирана отвора огранок на Друштвото во Голо Брдо, а за претседател на огранокот е избран Ули Халилај, за потпретседател Тоди Марку,а Флорид Уручи за секретар. Македонско друштво “Илинден” - Тирана Претседател: Никола Ѓурѓај


НОЕМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

ПРЕТСЕДАТЕЛОТ НА ВЛАДАТА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Г-Н НИКОЛА ГРУЕВСКИ ЈА ПОСЕТИ ОБЛАСТА ГОЛО БРДО, РЕПУБЛИКА АЛБАНИЈА, КАДЕ СЕ СРЕТНА СО МАКЕДОНЦИТЕ С. ТРЕБИШТЕ Премиерот на Република Македонија, г-н Никола Груевски одржал средба 15-10-2011

година со претставници на македонското национално малцинство во Албанија и Партијата “Македонска алијанса за европска интеграција”, на која станало збор за потребите за продлабочување на поддршката и соработката

2

помеѓу Македонија и Албанија, со цел да се подобрат општите услови на етничките

Македонци, кои живеат во областа Голо Брдо. При тоа, особено било разговарано за подобрувања на образованието, здравствената заштита и патната инфраструктура. Во рамкитe

на посетата, премиерот Никола Груевски, присуствувал и на час по македонски јазик за децата во село Требиште, Голо Брдо, кои за оваа прилика приредиле кратка презентација и рецитал. Во македонската делегација, предводена од премиерот Груевски, беа и министрите за внатрешни работи, Гордана Јанкулоска, заменик министерот за надворешни работи, Зоран Петров и Македонскиот амбасадор во Република Албанија, Веле Трпевски.


VESNIK ILINDEN

MAQEDONAS NE TIRANE, IVANOV: PROBLEME ME CENSUSIN NË SHQIPËRI

Në të parën intervistë të dhënë për një media në Shqipëri, Presidenti i Republikës së Maqedonisë, Dr Gjorge Ivanov, ndan ekskluzivisht me lexuesit e “Gazeta Shqiptare” qëndrimet e tij për një sërë çështjesh të marrëdhënieve dypalëshe. Z.President, paraardhësi juaj, Kiro Gligorov ka ndjekur të ashtuquajturën politikën e ekuidistancës në raport me fqinjët. Ju a jeni duke ndjekur të njëjtën politikë? Në atë kohë, nuk njiheshim ndërkombëtarisht, të paktën jo nga komuniteti europian, kishim probleme me disa prej fqinjëve dhe madje edhe pretendime sovraniteti, ishim të bllokuar ekonomikisht dhe politika e ekuidistancës kishte kuptim. Por, gjërat kanë ndryshuar. Tani njihemi ndërkombëtarisht, jemi një entitet i barabartë dhe i vlerësuar në arenën ndërkombëtare, të angazhuar për integrimet euroatlantike dhe të hapur për bashkëpunim me vendet e tjera. Marrëdhëniet në rajon janë më të qeta tani dhe ne bëjmë të gjitha përpjekjet tona që paqja, stabiliteti dhe zhvillimi ekonomik të dominojë në rajon. Ndaj sot, nuk ka kuptim të flitet për distancë me fqinjët, përkundrazi Maqedonia po punon për të tërhequr fqinjët përmes mundësive të hapura për bashkëpunim të ndërsjelltë. 10 vjetori i “Marrëveshjes së Ohrit” duket se i ka gjetur të pakënaqura të dyja palët, pra si shqiptarët ashtu edhe maqedonasit. Sipas jush ku çalon problemi? Defekt është mozbatimi si duhet i “Marrëveshjes së

НОЕМВРИ 2011 Г.

Ohrit” apo mendoni se ka ardhur koha për një marrëveshje të re? Së fundmi ne kujtuam 10 vjetorin e “Marrëveshjes së Ohrit” dhe unë si kryetar i shtetit, kisha në patronazh këtë festim. Në shumë diskutime dhe tryeza të rrumbullakëta kemi dhënë vlerësimin pozitiv të kuptimit dhe arritjeve që rrjedhin nga marrëveshja. Ndoshta ka individë të pakënaqur apo qarqe të tilla pasi kjo kërkon kohën e vet. Por, parimet e marrëveshjes janë “përkthyer” në Kushtetutë, ligje dhe praktika dhe sot kjo është realitet në Maqedoni. Ky pakt tregon se mund të sigurojë pjesëmarrjen e qytetarëve nga të gjitha komunitetet etnike në vendimmarrje në nivel shtetëror, pra lejon gjithkënd që të ndihet si pjesëmarrës në procesin politik e të mos ndihet si i lënë jashtë. Prandaj është veçanërisht e rëndësishme që ky process të mos e humbasë efektivitetin në Maqedoni dhe vendi të jetë në gjendje që të kryejë reforma serioze, që janë të rëndësishme për përmirësimin e vazhdueshëm si shtet dhe si shoqëri, zhvillimin ekonomik, dhe sigurinë ligjore pra të jemi lider në rajon. Ne besojmë se ky model ofron parime tashmë të testuara që mund të zbatohen në vendet fqinje, ku ka popullatë heterogjene, e tillë është situata në vendet e Ballkanit ku ka nevojë për ndihmë për të përmirësuar mënyrën sesi merren vendimet në shoqëri. Cili është roli që luajnë sipas jush shqiptarët në Maqedoni për integrimin e shtetit në strukturat euroatlantike? Shqiptarët në Maqedoni kanë kontribut domethënës dhe proporcional në progresin e vendit dhe anëtarësimin në NATO dhe BE, ashtu si edhe në biznes, ekonomi, kulturë, arsim dhe kujdes shëndetësor. Ata kanë vende të rëndësishme në parlament, qeveri, ministri, administratë publike, diplomaci, polici dhe ushtri. Mund të them se zonja Arifi, si zëvendëskryeministre e qeverisë e drejton dhe me shumë rigorozitet sektorin e çështjeve europiane dhe ministri Besimi drejton sektorin e mbrojtjes, dy sektorë shumë të rëndësishëm sa u përket proceseve integruese në NATO dhe BE. Shumë politikanë shqiptarë, deputetë, ministra, liderë partish dhe njerëz të thjeshtë, shqiptarë që shërbejnë si ushtarë apo paqeruajtës në misione në botë kontribuojnë përditë për reformat në Maqedoni, si dhe për integrimin në NATO dhe BE. Në datën 1 tetor në Maqedoni ka filluar procesi i regjistrimit të popullsisë. Paraprakisht ky census është rrethuar nga një debat politik me prapavijë etnike. Çfarë garancish jepni ju si kryetar shteti që shqiptarët në Maqedoni nuk do të penalizohen nga ky proces?

3


НОЕМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

Censusi u përgatit sipas ligjit dhe rregullave që janë në përputhje me standardet e BE. Ne kemi përvoja me regjistrimet e popullsisë dhe unë kam besim se procesi do të kryhet në mënyrën e duhur duke u dhënë mundësi qytetarëve të bëjnë lirisht zgjedhjen e tyre për etninë. Në fakt, autoritetet e censusit, format etj., janë përpiluar në një mënyrë që përjashton parregullsitë. Maqedonia, që prej përcaktimit të saj si shtet i pavarur dhe i lirë, mbështet formimin e partive dhe shoqatave të të gjitha komuniteteve etnike, mbështet median në gjuhën e komuniteteve etnike dhe ndaj rreziku që të mos ketë informim për censusin apo rreziqet që njerëzit të frikësohen janë inekzistente. Censusi në Maqedoni do të jetë i hapur për monitorim ndërkombëtar dhe të gjitha vërejtjet do të adresohen. Unë uroj që kjo liri për vetëvendosjen, format, procedurat, instruktorët dhe trajnimet për censusin të ekzistojnë edhe në vendet e tjera të rajonit në mënyrë që edhe maqedonasit që jetojnë aty të gëzojnë këto mundësi. Është mirë që censuset të kryhen në të njëjtën kohë në disa shtete pasi ne mësojmë nga përvojat. Unë shpresoj që në fund të procesit të gjitha censuset të jenë të kryera në përputhje me standardet dhe rregullat europiane. Jam i vetëdijshëm se vërejtjet e maqedonasve në Shqipëri, lidhur me mundësinë për të shprehur lirisht etninë në census janë vërejtje që i kanë edhe përfaqësuesit e komuniteteve të tjera që jetojnë në vend. Ia kam komunikuar këtë çështje kolegut tim, Presidentit Bamir Topi dhe shpresoj që Shqipëria të jetë e aftë të gjejë një model që censusi të kryhet plotësisht dhe pa mohime. Ka afro dy dekada që flitet për “Korridorin 8”. Rreth 16 vjet më parë është nënshkruar një marrëveshje mes katër shteteve, në praninë edhe të Presidentit të SHBA, Bill Klinton. Cili nga 4 shtetet mendoni se po bëhet pengesë për implementimin e saj? Të katër vendet janë përgjegjëse për pjesën e tyre të projektit “Korridori 8”, të gjitha kanë termat e referencës, por nuk ka afate kohore specifike dhe fonde. Vendet kanë priorite të ndryshme dhe jo gjithnjë “Korridori 8” është në listën e prioriteteve. Maqedonia shpalli koncesionet për ndërtimin e rrugëve që janë pjesë e projektit, unaza e Shkupit ka përfunduar dhe jemi në procesin e gjetjes së partnerëve të interesuar për lidhjet më të rëndësishme me Bullgarinë dhe Shqipërinë. Për fat të keq, nuk kemi siguruar dot fonde të mjaftueshme europiane. Gjithsesi, në samitin e fundit rajonal të Ohrit, ku morën pjesë me ftesën time homologët nga Shqipëria, Mali i Zi dhe Kosova, ne vendosëm të angazhohemi për ta bërë prioritet “Korridorin 8” dhe për të bërë të gjitha përpjekjet e nevojshme për fazën operacionale të projektit. Ky fakt ka lidhje edhe me projekte të tjera rajonale si ato mjedisore, infrastruktore, energjetike e të tjera.

4

Z. President, cili është niveli i marrëdhënieve dypalëshe, mes Republikës së Maqedonisë dhe Shqipërisë? Vlerësimi im është se niveli i marrëdhënieve dypalëshe është shumë i lartë. Së fundmi, shumë marrëveshje dypalëshe janë nënshkruar, gjë që mundëson bashkëpunimin aktiv, shkëmbimet tregtare dhe lidhjet mes komuniteteve të biznesit. Bashkëpunimi kulturor dhe arsimor gjithashtu është forcuar si dhe bashkëpunimi në fushën e kujdesit shëndetësor, mbrojtjes së mjedisit dhe turizmit. Unë besoj se kur rrugët e trafikut të ndërtohen mes vendeve, bashkëpunimi dhe shkëmbimet tona do të dyfishohen. Nuk ka çështje dypalëshe të hapura, orientimi euro-atlantik i vendeve tona po na drejton drejt synimeve të përbashkëta. Ekzistenca e komunitetit shqiptar në Maqedoni dhe e komunitetit maqedonas në Shqipëri është gjithashtu një urë miqësie që unë mendoj se nuk është shfrytëzuar mjaftueshëm. Cilat janë marrëdhëniet tuaja me homologun shqiptar, Bamir Topi? Në këtë vit unë kam pasur disa takime me Presidentin Topi (në Ohër në korrik dhe në Beograd në shtator). Kemi marrëdhënie shumë të mira, marrëdhënie të miqësisë dhe besimit personal. Unë mendoj se të dy mund të japim kontribut themelor personal për forcimin e marrëdhënieve mes popujve dhe vendeve tona. Në fakt, ne e bejmë këtë tashmë. Me çfarë problemesh përballet sipas jush minoriteti maqedonas në Shqipëri? Dhe si do ta vlerësonit angazhimin e qeverisë shqiptare për zgjidhjen e problemeve të tyre? Problemi më i madh i komunitetit tonë në Shqipëri është se deri tani nuk ka qenë në gjendje të përcaktojë veten për shkak të problemeve me regjistrimin e popullsisë. Veç Prespës së Madhe, shumë maqedonas jetojnë në Gollobordë, në fshatrat Gorane, Tiranë, Korçë, Elbasan dhe qytete të tjera. Ata përballen me probleme si arsimi në gjuhën mëmë, përfshirja në media, punësimi, përfaqësimi në politikë e të tjera. Presidenti Topi, personalisht bëri thirrje për përcaktim të lirë etnik në census dhe unë shpresoj që kjo të respektohet edhe pse jam informuar që ka disa vështirësi, aktualisht, lidhur me këtë. Unë uroj që komuniteti maqedonas në Shqipëri, si komunitet, të bëhet një faktor më domethënës në zhvillimet social-ekonomike, demokratike, kulturore dhe avancimin e Shqipërisë. Qeveria mund të bëjë shumë në këtë drejtim veçanërisht në sektorin ekonomik, arsimor dhe kulturor.

Tedi Blushi, www.balkanweb.com


VESNIK ILINDEN

GOVOROT NA GOLOBRDSKITE SELA STEBLEVO I KLEWE VO ALBANIJA Govorot vo golobrdskite sela Steblevo i Klewe vo Albanija e del od drimkolsko-golobrdskiot govor, koj {to pretstavuva „posebna dijalektna individualnost“ vo ramkite na debarskite govori. Najopse`no ovoj govor e razgledan vo studijata na Bo`idar Vidoeski, Debarskite govori, objavena vo spisanieto „Makedonski jazik“, XIX, 1968, 59-96+32 karti, kade {to se poso~eni site prou~uvawa i celokupnata literatura. Od niv ja izdeluvame samo studijata na d-r Vatroslav Oblak Macedonishe Studien. Die slavischen Dialecte des sьdlichen und nordwestlishen Macedoniens, (Sitzungsberichte der Philosophische-historischen Classe der kaiserliche Akademie der Wissenschaften), objavena vo Viena vo 1896 godina, vo koja {to e prika`an vo op{ti crti govorot na Klewe. Vo ovoj prilog }e gi istakneme najglavnite karakteristiki na govorot vo soodvetnite sela so {to }e gi potvrdime tezite na dosega{nite prou~uva~i, vrz osnova na materijalot, koristen od arhivata na Institutot za makedonski jazik „Krste Misirkov“, sobran od grupa sorabotnici, so koi vr{evme terenski istra`uvawa vo smestuvali{teto Carina kaj Ote{evo - Resensko, esenta 1991 godina za potrebite na nau~niot proekt Makedonski dijalekten atlas, koj {to se raboti vo Institutot za makedonski jazik „Krste Misirkov“ vo Skopje. Informatori bea golem broj Makedonci - begalci od Albanija, pome|u koi ima{e porane{ni `iteli na selata Steblevo i Klewe od oblasta Golo Brdo, ~ij pogolem del denes se nao|a vo dr`avnite granici na Albanija. Spored informatorite, vo Steblevo ima od 200 do 230 ku}i so okolu 1200 `iteli Makedonci, a vo Klewe ima okolu 100 ku}i so okolu 500-600 `iteli Makedonci. Od niv samo desetina ku}i se pravoslavni, a ogromniot del od niv se islamizirani Makedonci. Od oblasta na fonetikata kako najspecifi~ni se javuvaat slednive osobenosti:

НОЕМВРИ 2011 Г.

1) fonemata ф ({iroko o) namesto nosovkata Ó (vn’tra, gl’bok, gl’bo~ina, g’zer, g’s, g’zi~ki, o–t nazat g’zum, o–t pog’ze~ki, pog’zi~ko, d’p, d’bo– ca, z’p, z’p od oko, z’bica, j’glen, j’`ica, j’zik, j’zol›, j’tok, j’t’rva, j’~it, j’~men, j’~menen, j’~menica, j’~menof lep, kl’p~e, k’del›a, k’piwa, k’saj, k’sat, k’tnic, novi k’tnici, m’de, m’dro, sedi m’dro, m’{, se m’`it, m’`ule, m’{ka p~ela, m’{ko dete, m’ka, m’tka, m’tna, otk’de, ot’de, p’pok, p’robenica, p’robuvat, p’t, p’rf p’t, dva p’ti, tri p’ti, p’tec, p’tnik, p’t~e, pr’t, pr’~ka, r’ka, r’kaj, r’ka~ka, r’kofka, r’~e, r’~i{te, r’~ule, sv’no}, sk’p, s’bota, s’k, s’t, st’palo, st’pal›ka, st’pit, t’`it, t’pan, t’panxija, t’ton, tr’t i dr. Sosem e ograni~en brojot na slu~aite koga namesto Ó ima vrednost a i u, sp. Ó > a: golap, `elat, obra~, pajak, poprak, edno{ < edna{, odnosno Ó> u: ku}a. 2) Ista vrednost, fonema ф ({iroko o), se javuva i namesto sekundarniot er «, sp. m’gla, m’glivo vreme, m’ska, M’skinб-Mlaka, M’skinуRe~e, sn’va. 3) Dvofonemnata vrednost ’r namesto vokalnoto … (zborvit b’rgo, b’rdilo, b’rdo, Golу-Bф’rdo, Pajkу-B’rdo, Tornino-b’rdo, Vetornу-B’rdo, B’rdo, b’rs, b’rst, v’rba, v’ryum, v’rne, v’rsnik, v’rsnica, v’rst, v’rt, v’rtokala, v’rf, v’rfci, v’r{a~ka, v’r{ilo, v’r{it, g’rbaf, g’rkran, g’rlo, g’rmu{ka, g’rne, g’rst, g’rcki, g’r~it, g’r~man, d’rvo, d’rvo ot ~ere{na, suvo d’rvo, surovo d’rvo, d’rf~iwa, d’r`ava, d’r`alje, d’r`it, zav’rtok, z’rno, j’t’rva, k’rle{, k’rpa, k’rpa~ka igla, k’rst, k’rstit, k’r{tuvat, rask’rsnica, k’rt, k’rtica, k’rti~ina, k’rf, m’rzlif, ’r|a, ’r|osuvat, ’r{, ’r`anica, ’r`en, ’r`it, p’rdit, p’rle, p’rst, golem p’rst ’palec‘, p’rsten, p’rf p’t, sm’rt, se s’rdit, S’rbijan, s’rp, s’rce, st’rni{~e, sfek’rva, sf’rdel›, sf’r{enik, sf’pr{enica, t’rbu{ka, t’rgovija, t’rlo, t’rn, t’rnu{ke, t’r~at i dr. Isklu~ok pretstavuvaat leksemite: m’sol’, f’lit, f’l’nuvat, kade {to ima samo fonema ’. 4) Dvofonemna vrednost ima i namesto vokalnoto ¤, koe{to dalo refleks фl, sp. b’lva, v’lk, v’l~ica, v’lna, v’lnen, d’lk, dvlga braz-

5


НОЕМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

da, d’l`ina, b’rst, `’lt, `’ltnikaf, `’ltok, zak’lnit, z’lti~, z’lcka, jab’lko, k’lk, k’lnit, m’l~it, m’l~if, m’l~‹-~oek, p’ln, p’lnit, p’lf, s’lya, svnce (so zagubeno l), t’l~it i dr. Edinstveno isklu~ok se: Bulgar, Bulgarka.

5) Fonemata ф, dobiena so sekundarna nazalizacija na vokalot a, vo oddelni slu~ai, sp. zфmba, mфmenica, mфmit, mф{tea. Sp. u{te: zфban~e, zфek, od zфek meso, Zфe~kб-Glava, jфgotka i dr. 6) Fonemata a namesto sekundarniot er « pred sonantite r, n, l na krajot od zborot, sp. vedar, vetar, itar, ostar, no: svekor; - ogan, jaganca; donesal. oblekal, sekal, spekal; sp. u{te: do{al itn. Isklu~ok pretstavuva refleksot o namesto sekundarniot er pred sonantot m, sp. osom, osomdeset, sedom, sedomdeset. 7) Kontinuantite { (t//~), `(x) namesto starite grupi *tj, *kt’, *dj, koi{to se javuvaat vo pogolem broj, sp. gore{t, gore{~ina, grobi{~a, i{e, mф{tea, nemo{en, nemo{nica, ni{ti, ni{to, no{li, ogni{te, pomo{, pra{~a, ruti{ta, sve{~a, fru{ka, fa{at, zafa{at, pofa{at, prefa{at, se vra{~am; vo morfemata za glagolskiot prilog: jadej{i, kosej{i, krovej{i, metej{i, odej{i, se~ej{i, smeej{i, stru`ej{i, cepej{i; - ve`xa, me`xa, pre`xa, sa`xe, vi`at, nao`at, ro`at itn. Palatalnite afrikati }, | namesto starite grupi *tj, *kt›, *dj se javuvaat vo pomal broj, sp. ve}e, pove}e, vre}e, ga}i, kusi-ga}i, doma}in, doma}inka, ku}a, ku}ule, fku}i, poku}nina, me} am, no}, no}a, no}en, no}eska, polno}, svфno}, sinoj}a, }a, }erka; - ’r|a, ’r|osan, ’r|osuvat, pre|e, sve|ere, tako|ere, tu|; gra|anec, gra|anka. 8) ^uvaweto na palatalniot nazal w vo korenot na zborot i vo morfemite -we i -iwa, sp. bawa, bawule, vi{wa, dewa, duwa, se klawat, kow, sawa, sviwa, sviwule; - j’glewe, korewe, tфrwe; - v’rzvewe, imawe, jadewe, orawe, sirewe, snovewe; - vimiwa, g’rniwa, gr’m~iwa, gros~iwa, de~iwa, direk~iwa, d’ rf~iwa, e`iwa, elen~iwa, `drebiwa, jariwa, kola~iwa, kotel~iwa, kubiwa, ku~iwa, lojziwa, magariwa, mastrap~iwa, ma~iwa, ma~uliwa, moriwa, mumi~iwa, poliwa, poloxiwa, pфrstuliwa, skeliwa, tenxeriwa, tepiwa, }o{iwa, faneli-

6

wa, ~eref~iwa, xadiwa, xezviwa, {ilexiwa. Sp. i sekundarno w dobieno od n vo oddelni leksemi: k’piwa, maliwa, {ipiwa. 9) Upotrebata na fonemata l’ (alveolarno l) dobieno od staroto palatalno *l’, sp. bl’ut, bol’vit, `al’, `el’ka, zel’ka, jazol’, ka{l’at, kl’ukat, kl’un, kl’u~, l’udi, l’upenica, l’upit, l’uspa, l’u{pa, l’ut, l’uta, pl’uskat (iskra), pul’~e, sol’, ~e{el’, ~e{l’at, {upel’ka; vo nastavkite: -tel’, -al’ka, -ul’ka, -l’a (prijatel’, - bujal’ka, st’pal›ka, - nevestul›ka, car†, nevestul›ka, ko{ul›a, k’del›a, nedel›a, v nedel›a, postel›a. Sp. i pojavata na sekundarno l’: mol’ci (: molec), petl’ule (: petle), pil’ci (: pile), tel’ule, tel’ci (: tele). Sp. u{te: bil’bil’, bosil’uk, gombel’, grul’a, `il’aec, se `ul’a, il’a~, kamomil’, klasul’~e, ko`ul’~e, kol’ku, kotel’, pere~ki kotel’, ko{ul’ka, l’araska, metil’, mindil’ce, ml’ogu, mozul’~e, ol’kaf, ol’ku, onol’kaf, onol’ku, prijatel’ka, prijatel’{~ina, sokol’, sol’narnica, stel’a. temel’. tol’kaf, tol’ku, trondafil’, fitil’ i dr. 10) Zvu~niot afrikat y se javuva namesto z zad sonantite i pred mno`inskite nastavki -i i -e: benyin, v’ryum. mфlyit, s’lya; - vrayi, kov~eyi, poloyi; noye, a zvu~niot afrikat x se javuva namesto ` zad sonantot l i pred deminutivniot sufiks -e: spolxaj; noxe, poloxe, {ilexe itn. 11) Zamenata na fonemata h vo v(f) na krajot od slogot, sp. buf, v’rf, gref, graf, ko`uf, mef, pфlf, praf, siromaf, straf, v’rfca, zbuvnit, krefko, pafna, perdufke; - ili nejzinata zaguba, sp. veto, mula, mulosan, tula, ~eli i dr. 12) Disimilacijata na mn vo ml’: ml’ogu. 13) Pazeweto na konsonanstkite grupi s(z)+c, ~: gros~e, masca, mos~e, ores~e (: ores), rascuti, is~e{l’at, pojas~e, pokraj preminot vo f: pojaf~e, mefce. 14) Izvr{enite razni vidovi asimilacii: gleto, glфbok, knok, kno~ok, pcosa, cerga, xist i dr. 15) Metatezata kaj zborovite: bajrak, grojze, lojze, nфrakvice, olomnani i dr. 16) Vrednosta ~’r- od grupata *~rt-: ~’rf, ~’rvi, ~’rvenica, ~’rvosano, ~’rlivo, no: c’rven, c’rveni, c’rvenkaf, c’rn, c’rni o~i, c’rn xiger, c’rnikaf.


VESNIK ILINDEN 17) ^uvaweto na krajnite grupi -st, -{t: bolest, b’rst, v’rst, g’rst, kф’rst, list, mast, most, p’rst, golem p’rst, radost, xist, {est; - gore{t, do{t, pri{t. 18) Pojavata na sekundarnite plozivi t, d vo sekvencite s, z, `+r, sp. strebren, strebro, streda, strede, stredina; - neuzdreano; - `drebe i dr.

НОЕМВРИ 2011 Г. 6) Kratkata zamenska dativna forma za `enski rod (j)e, sp. je rekof Milke, je rekof Du{anice. 7) Kratkata zamenska akuzativna forma za `enski rod ja, sp. ja vidof mara, ja vidof Stojanka. 8) Polnata zamenska dativna forma za `enski rod nejze: nejze e re~e.

19) Gubeweto na soglaskite vo intervokalna pozicija, sp. vdoec, goedar, jazoek, jalo’ca; da’t, ja’t, o’t itn.

9) Pokaznata zamenska forma za ma{ki rod ovja: ovja ~oek.

Od oblasta na morfologijata kako pospecifi~ni gi izdeluvame slednive karakteristiki:

11) Razlo`uvaweto na glagolskata e-grupa. Osven glagolite ~ij op{t del zavr{uva na -i, sp. viet, se miet, piet, riet, site drugi glagoli od e-grupa preminale glavno vo i-grupa, sp. bleit, gre–t, `ne–t, kleit, la–t, pe–t, se–t, sme–t, tka– t itn., no: ~uvat (= ~ue).

1) Izedna~uvaweto na deklinaciskite tipovi kaj imenkite od ma{ki rod {to zavr{uvaat na -o i -e, sp. Marko - Mitre, Markoe - Mitrae, so Marka - Mitra. 2) Dativnata forma na -e kaj li~nite imiwa od `enski rod, sp. je rekof Mare, je rekof Bo`ane.

10) Pokaznite zamenski formi za sreden rod ovea, onea: ovea dete, onea dete.

12) Glagolskite obrazuvawa so nastavkata -ve, sp. gu{vet, zaminvet, zakopvet, krovjet, preska~vet, promenvet, rasipvet, ru{vet, stegvet itn.

3) Generaliziraweto na mno`inskata forma -e kaj imenkite od `enski rod na -a, sp. bawe, blizna~ke, b’lve, bombe, brazde, bukliwe, vi{we, vle~ke, vodenice, vo{ke, v’rbe, vra}e (: vrata), vujne, gajde, glave, glamne, gliste, duwe, `abe, `ene, `etve, zapirenice, zatvorenice, zmije, izgorenice, jake, j’gutke, karoce, kace, koko{ke, kolibe, kofe, k’dele, kфpiwe, krastajce, ku~ke, lastegarke, lee, lese, libre, loze (: loza), lopa}e, l›upenice, l›uspe, l›u{pe, majke, maliwe, ma}ine, ma~ke, metle, mnuke, moke, mravje, muve, neveste, nive, norakvice, ose, ofce, patke, penxere (: penxera), perdufke, pe~urke, piperke, pite, plevne, por’benice, postele, praske, prijatel›ke, pr’~ke, reke, ribe, ~orba od ribe, rize, rodifke, r’ka~ke, ru{ke, samlie, sawe, sve{~e, sestre, sira~ke, skale, slivje, smole, sn’ve, sobe, sobranice, sol›arnice, sopke, spice, sfek’rve, tabele, tesle, tetke, tiganice, t’rnu{ke, tro{ke, tule, uzde, ~ere{ne, xamije, {i|ete, {ipiwe, {tice i dr.

Ovie glagoli isto taka se od e-grupa.

4) Mno`inskata nastavka -iwa kaj imenkite od sreden rod na -e, sp. vimiwa, gфrniwa, grфm~iwa, gros~iwa, de~iwa, direk~iwa, dфrf~iwa, e`iwa, elen~iwa itn. / Vidi t. 8./

Od oblasta na leksikata }e privedeme nekolku dijalektizmi po semanti~ki grupi.

5) Kratkite mno`inski zamenski akuzativni formi ni, vi, sp. nas ni vide, vas vi vide.

13) Prisustvoto na glagolskite obrazuvawa so nastavkata -uva, sp. zboruvat, kфr{tuvat, фr|osuvat, pojaduvat, porфbuvat, raspla~uvat, fфl›nuvat i dr. 14) Obrazuvaweto na imperativnite formi od tipot: kupvej-kupvejte. 15) Regularnata upotreba na imperfektno-aoristnata nastavka -fme za 1 lice mno`ina, sp. gledafme, d’r`efme, jadefme, pulefme, sedefme; gledafme, dadofme, dojdefme, d’r`afme, zedofme, izlegofme, jadofme, rekofme, stanafme, stri`afme i dr. 16) Nastavkata -e{ti // -j{i za obrazuvawe na glagolskiot prilog, sp. jadee{ti, metee{ti, pletee{ti, sedee{ti, smee{ti; - kosej{i, krovej{i, odej{i, se~ej{i, stru`ej{i, cepej{i itn. 17) Partikulata }a za obrazuvawe idni vremiwa, sp. }a rabotat, }a rabota{e, }a vikal, }a imam rabotano itn.

Delovi na ~ove~koto telo: kafa ’teme‘, svetalo ’crnka, zenica‘, otvor ’nozdra‘, buza ’1. usta,

7


НОЕМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

2. usna‘, kube ’nepce‘, kafka ’venci‘, krugeri ’vilici‘, }afa ’vrat‘, viza ’patec‘, kostara ’razbu{avena kosa‘, koris ’grb‘, |oks ’gradi‘, vebre ’1. la`i~ka, 2. rebro‘, brul‘ // kl‘uc ’lakot‘, gru{ta ’tupanica‘, tul‘ ’1. dlan, 2. prase na nogata‘, kl‘u~ ’zglob, glu`d‘, golem pфrst ’palec‘, nogalica ’stapalka‘, spinacka ’slezina‘. Fizi~ki i psihi~ki osobini: tulac ’}elav‘, lep ’ubav‘, otvorenica ’~eperok‘. Bolesti i lekuvawe: pu~ra ’ja~menec‘, operenica ’pluskavec‘, zatvorenica ’luzna, beleg‘, `dringula ’`drigovina‘, jerma zborvit ’blada‘, zфcava ’okalki‘, nosenica ’ponada‘, zdu{it ’tu{i‘.

’kamilica‘, komber ’kompir‘, panxar ’repka‘, karpus ’lubenica‘, kaun ’diwa‘, vфrt ’zelen~ukova gradina‘, palit ’luti‘, cambur ’ko~an‘, pambuk ’pamuk‘. Transport i komunikacija: zavфrtok ’zavoj, sviok‘, varka ’~un‘, anija ’la|a‘, karoca ’zapre`na kola‘. Op{testveno-politi~ki `ivot: u{trija ’vojska‘, libra ’kniga‘. Obi~ai i vera: xenem ’pekol‘. Nebesni tela, strani na svetot i vreme: ukma ’omarnina‘.

Higiena: se `ulit ’se trie‘, lomo ’smeti{te, |ubri{te‘.

Reljef i geolo{ki sostav na zemjata: krasta ’rid‘, ru{ka ’dupka‘.

Rodninski odnosi: be}arka ’devojka‘, |u{a ’prababa‘, kunak ’{ura‘, gu{it ’bakne, baknuva‘.

Meteorologija: seka–ca ’molwa‘, rofja ’grom‘, klapa–ca ’lapavica‘, krenyulec ’mrazulec‘.

Obleka i obuvawe: togza ’toka‘, mindil’ce ’maram~e, {ami~e‘, ruti{ta ’ali{ta‘, kol~in ’~orap‘, u{nik ’obetka‘.

Zamenki: karб-ti e ’~umu ti e‘.

Stan: fku}i ’doma‘. Ureduvawe na ku}ata i posatki: lizvavnik ’pernica, zglavje‘, lelejka ’kolepka‘, tavolina ’masa‘, fru{ka ’no` bez preklop‘, bl’ut ’tarun‘. Spremawe hrana: drobec ’popara‘, tuk ’mozokot od koskata‘, mastrap~e ’crpka‘. Obrabotka na zemjata: grulit ’vla~i, branosuva‘ zapirenica ’lost‘, vфryum ’plast‘, sobranica ’kapica‘, listomnik ’stog‘. Zanaeti: bradof ’bradva‘, kova~ana ’kova~nica‘, duva~ ’kova~ki mev‘. Doma{ni `ivotni: turi~ka ’rilo‘, ru{vet ’bode‘, kotec ’kotar‘. Sto~arstvo: {ilegvica ’yviska‘, baxir ’ba~‘, ptin ’butin‘, kraba ’krluk‘. Divi `ivotni, laza~i, insekti: spolxaj ’pol`av‘, stono`ica ’stonogalka‘, skokalec ’skakulec‘, preperuva ’peperuga‘. Ribi: grep ’jadica‘. Ptici: pul’~e ’jarica, jarka‘, buli} ’kikiri{ka‘, kikat ’kraka‘, kukuvajka ’kukavica‘, l’araska ’stra~ka‘, lejlek ’{trk‘, furajet ’leta‘.

Predlozi: iz ’niz‘. Vrz osnova na ovoj sumaren pregled na fonetskite, na morfolo{kite i na leksi~kite osobenosti mo`e da se konstatira deka govorot na golobrdskite sela Steblevo i Klewe, kako {to istaknavme na po~etokot, e del od debarskite govori so opredeleni specifi~nosti. Ovoj govor, iako bil prirodno otkinat od mati~nata dijalektna celost pove}e decenii, gi za~uval osnovnite dijalektni karakteristiki vo tu|ojazi~nata sredina. Op{ta konstatacija e deka verskata pripadnost islamiziranite Makedonci ne gi ottrgnala od makedonskiot jazik. Naprotiv, islamiziranite Makedonci gri`livo go ~uvale, go neguvale i go prenesuvale maj~iniot makedonski jazik od koleno na koleno, nezavisno od faktot {to bile izolirani i pod silni pritisoci za iskorenuvawe na svojot jazik. Toa nedvosmisleno go potvrduva sve`iot izvoren dijalekten materijal od golobrdskite sela Steblevo i Klewe vo Albanija i gi demantira apsurdnite kvazinau~ni tezi za bo`em nametnatiot jazik na islamiziranite Makedonci. Maj~iniot jazik na islamiziranite Makedonci niza vekovi e makedonskiot jazik.

Rastitelnost: `ur ’glu`d na drvo‘, murvinka ’crnica‘, bak~a ’ovo{tarnik‘, g’rlu{ka ’golu{ka, koska‘, bukliwe ’`elad‘, kamomil

8

D-r Vasil Drvo{anov


VESNIK ILINDEN

ТРКАЛЕЗНА МАСА‫׃‬ МЕЃУСЕБНОТО РАЗБИРАЊЕ И ТОЛЕРАНЦИЈА ВО МАКЕДОНИЈА КАКО ОСНОВЕН ФУНДАМЕНТ ЗА СЛЕДНИТЕ 20 ГОДИНИ “Ако бидеме во состојба да одгледаме граѓани и возрасни луѓе кои се интелигентни и размислуваат критички и при тоа го ценат и почитуваат секого во светот, светот ќе биде подобар“ Кетлин Кантер

Претседателот на Mакедонското друштво “Илинден” од Тирана, г-н Никола Ѓурѓај, директорот на Комисијата за односи со верските заедници и религиозни групи, м-р Валентина Божиновска

НОЕМВРИ 2011 Г.

Вечниот сон на човештвото е живот во мир, соживот, благосостојба за сите луѓе на светот. Времето во кое живееме е оптоварено со проблеми кои се поврзани со прашањето на меѓуверските односи и толеранција.Толеранција значи попусливост, трпеливост спрема туѓите сфаќања, без разлика што некој со тоа се согласува или не. Толеранцијата може и треба да значи почитување на човековата слобода. По повод македонскиот празник - 20 години од осамостојувањето на Република Македонија на 15. 09. 2011 год. во Скопје, во организација на Комисијата за односи со верските заедници и религиозни групи на Р. Македонија, се одржа тркалезна маса насловена “Меѓусебното разбирање и толеранција во Македонија како основен фундамент за следните 20 години”. Во работата на овој собор учествуваа повеќемина претставници на верските заедници застапени во Р. Македонија, потоа професори од најразлична провиниенција, лидери на здруженија на граѓани, поранешни претседатели на Комисијата, како и претседателот на Mакедонското друштво “Илинден” од Тирана, Никола Ѓурѓај. На темата расправаа присутните претставници на верските лидери и аналитичари, универзитетски професори и пратеници, кои со своите ставови и мислења се обидоа да дадат одговор на прашањето на кој начин да се постигне поголемо ниво на взаемна толеранција и разбирање? Во самиот вовед директорот на Комисијата за односи со верските заедници и религиозни групи, м-р Валентина Божиновска истакна дека треба да се залагаме за взаемна толеранција и меѓусебно разбирање. Толеранцијата ја ставивме на маса до оној сегмент за да можат сите други верски заедници да бидат регистрирани преку новиот Закон имплементиран од 1 мај 2008 година, - истакна Божиновска. Таа потенцира дека имаме плејада од мали верски заедници и мали религиозни групи и пофалбите што ги добивме од Стејт департменот дека во Македонија се почитуваат религиозните права и слободи, беше токму имплементацијата на овој Закон. Етничката толеранција беше важна, сите овие години и направи да го сочуваме идентитетот. Одиме на добра патека на заемна толеранција и меѓусебно разбирање. Се обидовме овие 20 години сите заедно да направиме свет на подобро однесување, додаде Божиновска. Модераторот

9


НОЕМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

на оваа тркалезна маса, неговата Екселенција, амбасадорот на Република Македонија во Ватикан, д-р Ѓоко Ѓорѓевски истакна дека низ вековите меѓусебното разбирање и толеранција се составен дел на сите општества и сите времиња. Протојереј Ставрофор, м-р Драги Костадиновски од МПЦ Охридска архиепископија, рече дека членовите на верските заедници, особено свештенослужителите можат да играат значајна улога во промоцијата на мирот и почитувањето на разликите особено затоа што овие вредности треба да ги поседуваат и да ги пренесуваат на нивните верници. Исто така, тој истакна дека македонското општество не може да преживее ако не се отворат нови перспективи, ако не се создадат еднакви можности за сите и ако не се негуваат дијалогот и толеранцијата. Нетрпеливоста и нетолеранцијата се најголемо безумие. Основното начело кое нè обединува е верата во Бога. Соживотот е големо богатство бидејќи тоа е исполнение на Божјата волја. МПЦ секогаш била на страната на мирот, тоа го прави таа и денес, рече Костадиновски. Кога сме заедно на пат сме посилни – истакна проф. д-р Петко Златески продекан на Теолошкиот факултет на Скопје. Проф. д-р Ѓорѓи Наумов, во својство на поранешен претседател на Комисијата за односи со верските заедници, главната причина за стабилноста на верските заедници и верскиот соживот во државата ја гледа во успешната комуникација меѓу религиите. После сите дискусии, директоркатa даде заклучок дека денес се отвориле многу прашања и задачи за кои ќе треба Комисијата да размисли и да ја насочи својата работа кон решение и одговор на тие задачи и прашања.Ставовите од оваа конференција го потврдија ставот дека сите ние сме една заедница која живее под исто небо и има исти грижи и стравови. Децата на помала возраст немаат бариери, и низ системот на образование треба да се градат мостови. Издигнувањето на мостовите мора да започне во раната младост уште во почетните години кога училиштето треба да го засади почитувањето меѓу децата. Таму треба да научат да размислуваат, да ја интегрираат личната вера и знаење и да бидат активни во светот, и да научат да почитуваат и да толерираат. Нашето искуство говори дека со почести разговори со лица од условно речено, друга вера, и претставување на практикувањето на разните обичаи и адети учениците можат многу да научат за другиот,

10

поинаков од себе. Колку повеќе ги запознаваме другите, и тие ќе разберат дека се почитувани, иако има нешто по што се различни. Заклучувајќи ќе кажеме дека верата е она што треба да ги поврзува луѓето во нераскинлива врска со љубовта и мирот. Разликите треба да нè спојуваат, интересот за нешто поинакво да нè направи поплеменити, задоволувањето на таа љубопитност да нè учи да го цениме својот поглед на светот, но при тоа да го почитуваме туѓиот и така да овозможиме живот во толеранција и слога.

Билјана Денкова Душанка Димевска

Za lovewe, Tuk {to..? Trgnuva za lovewe kaj najbliskata planina, po najkratkiot pat, i bezdrugo za razli~ni slu~ai. Po nego nosi edno staro ku~e, va`no e {to toa dobro lae... Podnavednat, odi i razgovara so ku~eto, nesiguren deka ~ifteto puka. Kolku dobro ke be{e dva ili tri zajaci da fatev! - Mu vika nemu, do nego. Me razbira{? I ako mu be{e jasno od mnogu lovewe, malku ostanale. Nenadevno sam so sebe, iznerviran si vika ... drugo ku~e mi e potrebno .... da ne lae! A zajak, zajak... po tamin puka{e od {to umot mu leta{e. Staroto ku~e po~na da lae..., no mora da tr~a da go stigne zajakot, no zajakot nitu kur{um ne mo`e da go stigne. Majko mila, vika zajakot, a volk da be{e?! Ne dal Bo`e! Se trese{e i misle{e... Te{ko e da si „zajak“.

Ariana [utku


НОЕМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

Издавач: Македонско друштво “Илинден” – Тирана Главен и одговорен уредник: Никола Ѓурѓај Заменик на главен и одговорен уредник: Ерлин Мазнику Лектура: Валентина Нестор Компјутерска обработка: Тримакс - Тирана Фотографии: Архива на МКД “Илинден “-Тирана и редакцијата Редакција: 1. Ариана Шутку – Тирана 2. Ернеста Дука – Драч 3. Ули Халилај – Голо Брдо 4. Љубе Богдановски – Горно Крчиште 5. Алдана Лоровска – Врбник 6. Бесим Мемишај – Гора 7. Ѓерѓи Тeрпо - Мала Преспа 8. Брунилда Абдиај - Елбасан Печати: ДСИ - Тирана Контакт: 0692401778 АЛ 0038971946391 МК Адреса: ул. „Михал Грамено“ 183 - Тирана, Албанија е-mail: drustvo.ilinden.tirana@live.com Web: www.ilinden-tirana.com

Банка: Национална Комерциална Банка - Тирана IBAN:AL1520511021289300CLOTCLALLY LEK SWIFT:NCBAALTX020 IBAN:AL4820511021289300CLOTCFEURA EUR SWIFT:NCBAALTX


МАКЕДОНСКО ДРУШТВО „ИЛИНДЕН“ - ТИРАНА SHOQATA MAQEDONASE „ILINDEN“ TIRAN{ MACEDONIAN ASSOCIATION „ILINDEN“ - TIRANA

••

“ „

www.ilinden-tirana.com drustvo.ilinden.tirana@live.com

vesnik_ilinden_br_5  

vesnik_ilinden_br_5

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you