Page 1

ILINDEN ВЕСНИК НА МАКЕДОНСКО ДРУШТВО ‚‚ИЛИНДЕН“ - ТИРАНА Јас го разбирам светот единствено како поле за културен натпревар меѓу народите - ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ ГОДИНА I

Во овој број

БРОЈ 4

ТИРАНА - АЛБАНИЈА

СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г.

Makedonskoto Dru{tvo “Ilinden” - Tirana gi povikuva site Makedonci vo Republika Albanija da se izjasnat deka se Makedonci vo popisot na naselenieto. Presedatel na Makedonskoto dru{tvo “Ilinden” - Tirana Nikola \ur|aj

Страница 2 Средба на македонцитe интелектуалци во Тирана

Страница 3 Школа за млади лидери

Страница 4 Malcinstvata vo Albanija protiv popisot Празнување на празникот Преображение христово во село Ербеле, Маќелара Identitetot na goranite izrazen preku govorot

Страница 10 Стеблево


СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

СРЕДБА НА МАКЕДОНЦИТE ИНТЕЛЕКТУАЛЦИ ВО ТИРАНА

Ne slu~ajno, intelektualcite, pretstavnici na makedonskoto malcinstvo vo Albanija, na 9 septemvri 2011 god. se sobraa vo prostoriite na hotelot “Grand” vo Tirana. Na sostanokot u~estvuvaa pretstavnici na Zaednicata na makedoncite vo Albanija, na dru{tvata Ilinden, Mir, Prespa, Gora, Med, pretsedatelite na Makedonska partija za evropska integracija vo Albanija, g-din Edmond Temelko i g-din \or|ija Atanasovski, pretstavnici na dijasporata i porane{niot ambasador na Republika Makedonija vo Tirana, g-dinn Risto Nikovski. Za podobro funkcionirawe na mediumite, pretstavnikot na vesnikot “Prespa”, pobara intelektualen sovet za vesnikot “Prespa” i drugite aktuelni vesnici. Na sostanokot se promovira i vesnikot “Ilinden”, izdanie na dru{tvoto “Ilinden” vo Republika Albanija. Me|u drugoto, razgovorot se pro{iri kaj organiziranoto funkcionirawe na strukturite na makedonskoto malcinstvo vo Albanija, za

2

podobruvawe na strategijata za poefikasno funkcionirawe na Zaednicata na Makedoncite vo Abanija, na etni~ko i kulturno nivo. Be{e predlo`en i izbor na novoto pretsedatelsvo na Zaednicata, po okru`en proces. Va`no e za makedonskoto malcinstvo, strukturalno da bide organizirano na piramidalen na~in, kade na vrv da bide Makedonska partija za evropska integracija na Albanija, koja treba da gi bara i brani pravata na Makedoncite vo Albanija, pro{iruvawe na nejzinoto vlijanie i dosega{noto demokratsko funkcionirawe vo pove} e gradovi vo Republika Albanija, sekade kade ima Makedonci zainteresirani za li~noto poteklo, za sopstvenata istorija, za tradicijata na negovoto semejstvo. Isto taka, be{e istaknata i dosega{nata praksa deka ~len na Partijata mo`e da bide, sekoj {to e zainteresiran za evropska integracija na makedonskoto malcinsvo vo Albanija, nezavisno dali do sega bil ~len na desni ili levi politi~ki partii vo Albanija, no va`no e da se ~uvstvuva MAKEDONEC.

Ariana [utku


VESNIK ILINDEN

ШКОЛА ЗА МЛАДИ ЛИДЕРИ Школата за млади лидери е проект на Претседателот на Република Македонија д-р Ѓорге Иванов, за првпат инициран уште во неговата изборна програма, следејќи ја идејата

СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г.

младите лидери и идни политички, културни и економски предводници на нашата земја, но и да го развие нивниот капацитет за справување со предизвиците на глобалната технологија, меѓународната конкуренција, кaкo и културната и религиска диверзификација. Програмата опфаќа предавања и обуки во сферите на лидерството и

[kola za mladi lideri и визијата да им се овозможи на младите, талентирани и амбициозни луѓе од Македонија, да ги наградуваат и усовршуваат своите вештини, да ја развиваат својата креативност и менаџерски способности. Школата по вторпат се одржи во Охрид, од 22 до 31 август 2011 година, а учествуваат 40-тина млади луѓе од целата земја и Македонци од Албанија, Руманија, Косово, Луксембург. Целата група на школата ја сочинуваа млади луѓе на возраст меѓу 23 и 35 години, дипломирани студенти и професионалци со 1 до 5 години работно искуство, чиишто сфери на интерес се цивилното општество, економијата и политиката. Мисијата на школата, која за првпат беше организирана во 2010 година, е да ги стимулира позитивните вредности кај

3


СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

MALCINSTVATA VO ALBANIJA PROTIV POPISOT Bri{ewe na ~len 20 od Zakonot za popis, u~estvo so popi{uva~i i ~lenovi od centralno do regionalno nivo. Ova se dvete glavni barawa {to gi postavija malcinstvata vo Albanija za da u~estvuvaat na pretstojniot popis. Tie na 18 avgust 2011 god. potpi{aa deklaracija, koja }e bide ispratena do site dr`avni i me|unarodni instituci. Vo sprotivno, ako ne bide prifatena deklaracijata, }e bide bojkotiran popisot. Inicijatori na ova inicjativa e Makedonskoto malcinstvo vo Albanija. Македонското, грчкото, eгипќанското, босанското, српско-црногорското и влашкото малцинство, на 18 август во Тирана потпишаа декларација и ја известија јавноста дека овие малцинства се против пописот, што треба да се оддржи на први октомври годинава. Според Васил Стерјовски, прeтстaвник нa македонскoтo малцинство, членот 20 од законот за попис е спорен за малцинстватa и тиe бараат да се избриши овој член. Според член 20, се предвидува казна од 1.000 долари за секој граѓанин што ќе декларира на пописот национална припадност различна од впишаната во матичната евиденција. “Малцинствата побараа бришење на овој член, слободно да ја декларираат својата етничка припадност. Исто така, едно од поглавните барања е пописот да се одложи за шест месеци. Со одложувањето на пописот за шест месеци, ќе има време да се донесе нов закон за попис според сите европски стандарди. Кога ќе се направи новиот закон, да се слушнат и да се земат предвид нивните мислења“, вели Стерјовски. Малцинствата бараат да земаат учество во целиот пописен процес, со попишувачи и членови од централно до регионално ниво. -“Бараме по една копиjа од формуларот, секој граѓанин по една копиja од формуларот да зачува за него. Бидејќи утре врз основа на овие копии, можеме да провериме дали државата ќе направи фалсификат на пописот. И врз основа на овие копии, во идно време да бараме права за малцинствата, во тие региони каде ќе излезат малцинства, поготово за регионите на Гора и Голо Брдо” - објаснува претседателот на Унијата на млади сили на Mакедонска алијанса за европска интеграција, Стерјовски.

4

Државните институции добиле рок од една недела да се изјаснат кои чекори ќе ги преземат за одржување фер и демократски попис по сите европски стандарди.

Ѓерѓи Терпо

ПРАЗНУВАЊЕ НА ПРАЗНИКОТ ПРЕОБРАЖЕНИЕ ХРИСТОВО ВО СЕЛО ЕРБЕЛЕ, МАЌЕЛАРА Празникот Преображение Христово се празнува на 19 август. Тоа е ден кога се прославува преображението на Господ Исус Христос, на планината Тавор, кога тој, со сета своја слава, се појавил пред Светите Апостоли Јован, Јаков и Петар. Овој празник се вбројува меѓу дванаесетте најголеми христијански празници. Тоа е ден кога с се преобразува во природата, па дури се смета дека со овој празник е поврзана и промената на годишните времиња. Меѓу народот, празникот е познатат како Летно Богојавление. Оваа година традиционално во селото Ербеле, Република Албанија, беше одбележан празникот Преображение Христово. Многу верници се собраа во црквата Преображение, која датира многу одамна. Карактеристично за прославувањето на овој празник во селото Ербеле, е тоа што верниците во црквата одат уште на осумнаесетти август и таму преспиваат една ноќ. Се смета дека црквата има исцелителна моќ и дека луѓето со години наназад токму таму, оделе со верба за нивно здравје и здравје на семејството, дека ќе најдат мир и спасение. Поради исцелителната моќ, црквата е посетувана и од страна на муслиманското население. Пред неколку години, на овој празник во селото Ербеле, во маќеларската околија, започна да се воведува обичај, за кој се верува дека ќе прерасне во традиција, да се меси погача во која се стaва паричка. Карактеристично за овој обичај е оној на кој ќе му се падне паричката од погачата, да го преземе кумството за наредната година. Она по што празнувањето на Преображение Христово се разликуваше од претходните години, е тоа што за првпат оваа година, по подолг временски период беше одржана света литургија, предводена од страна на дебарскиот свештеник Благој.

Љубе Богдановски


СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

IDENTITETOT NA GORANITE IZRAZEN PREKU GOVOROT D-r Vasil Drvo{anov Vizionerot Krste MISIRKOV, vo negovoto isklu~itelno delo Za makedonckite raboti, objaveno vo Sofija, vo 1903 godina, vo pogled na osnovata na makedonskiot standarden (literaturen) jazik se opredelil za t.n. centralni makedonski govori od zapadnoto nare~je. Toj zabele`uva: „Blagodarejn’e na prilikite sega niie si izbirame za ob{~ literaturen jazik, centralnoto makedoncko, t.e. Vele{ko-Prilepcko-Bitol’cko-Ohridckoto nare~ije“, pa prodol`uva ponatamu: „I vistina dialektot Vele{ko-Prilepcko-Bitol’cko-Ohridcki jet jatkata na makedonckiiot jazik“ (MISIRKOV, 1974: 138, 141). Vo vrska so izborot na tie govori za osnova na makedonskiot standarden jazik toj slikovito se izrazil, deka tokmu tuka se vkrstuvaat podadenite race na Makedoncite od ~etirite strani na svetot, sp. „A ta te{ka zada~a ke se dostignit samo, ako makedonecot ot severna Makedoniia podait raka na svoiot brat od ju`na Makedoniia i makedonecot od isto~na Makedonija podait raka na toj od zapadna. Podadenite raci ke se prekrstat okolo PrilepBitolеa“ (MISIRKOV, 1974: 141). Sovremenata izgradba na makedonskiot standarden jazik e vo duhot na Misirkov, t.e. izgradbata na makedonskiot standarden jazik e vrz

osnova na t.n. centralni makedonski govori, vo koi vleguvaat: prilepsko-bitolskite, ki~evskopore~kite i skopsko-vele{kite govori od zapadnoto makedonsko nare~je. Pome|u drugoto, toa se dol`i na „faktot {to zapadnomakedonskite govori, koi se razvivale podaleku od centrite na sosednite slovenski jazici, izla~ile vo sebe najgolem broj tipi~no makedonski crti, vrz ~ija osnova mo`e da se izgradi eden jazik so napolno samostojno obele`je“ (B. KONESKI, 1967: 75). Vo kolektivniot trud Republika Makedonija, vo poglavjeto za jazikot, vo vrska so teritorijalnata rasprostranetost na makedonskiot jazik, ja ka`avme neporeklivata vistina. Imeno, rekovme deka „makedonskiot jazik denes se zboruva vo Republika Makedonija i vo sosednite dr`avi; Grcija, Bugarija, Albanija i Srbija, kade {to na svoja teritorija postojano `ivee del od makedonskata nacija“1. Vo toj kontekst e i oblasta Gora, kade {to `iveat Makedonci. Toa e posledica od podelbata na Makedonija po Balkanskite vojni vo 1912 i vo 1913 godina, koga makedonskata etni~ka teritorija bila raspar~ena pome|u spomenatite dr`avi. So utvrduvaweto na dr`avnata granica p o m e | u toga{na Srbija i Albanija oblasta Gora, koja {to se nao|a vo severozapadniot del od makedonskata jazi~na teritorija, bila podele1

„Macedonian and Neighbouring Languages“, The Republic of Macedonia, Skopje 2002, 73.

5


СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

na na dva dela: edniot del od devet sela (Borje, Zapot, Ko{ari{ta, Novo Selo, Orgo{ta, Ore{ek, Paki{, Crnolevo i [i{tevec) ñ pripadna(l) na Albanija, a drugiot del od 21 selo (Ba}ka, Brod, Vrani{ta, Globo~ica, Dikance, Draga{, Zli Potok, Golem Krstec, Mal Krstec, Kru{evo, Kukaqane, Le{tane, Qubovi{te, Mlike, Or} u{a, Rade{a, Rap~e, Restelica, [ajnovec, Jelovjane i Urvi~) ñ pripadnal na Srbija. Po ironija na istorijata, so vospostavuvaweto na administrativnata granica vo 1945 godina pome|u Srbija i Makedonija, namesto selata od oblasta Gora da bidat vo ramkite na Makedonija, tie pak bile podeleni, i toa pogolemiot del od 19 sela (Ba}ka, Brod, Vrani{ta, Globo~ica, Dikance, Draga{, Zli Potok, Golem Krstec, Mal Krstec, Kru{evo, Kukaqane, Le{tane, Qubovi{te, Mlike, Or}u{a, Rade{a, Rap~e, Restelica i [ajnovec) ñ pripadna(l) na Srbija, a samo mal del od dve sela (Jelovjane i Urvi~) ñ pripadna(l) na Makedonija. Delot od 19 sela {to ñ pripadna(l) na Srbija e vo Kosovo. (Vidi karta). Goranskiot govor, {to go so~inuvaat spomenatite trieset sela, nezavisno od faktot {to e podelen vo tri dr`avi, „po negoviot fonolo{ki sistem i po gramati~kata struktura vo celina i na sinhroniski i dijahroniski plan, vleguva vo sostavot na makedonskiot dijasistem“ (VIDOESKI, 1998: 312). Spored brojot i karakterot na glavnite govorni karakteristiki toj e makedonski zapaden periferiski govor. Kako periferiski govor, goranskiot govor za~uval dosta arhai~ni crti, vo odnos na drugite makedonski govori, sledstveno i vo odnos na makedonskiot standarden jazik. Trgnuvaj}i od premisata deka rodninskite odnosi imaat dlaboki istoriski koreni, treba da se o~ekuva deka imiwata od taa oblast na sinhroniski plan }e ja odrazuvaat starata etapa od razvojot na makedonskiot leksi~ki sostav. Vrz osnova na del od ekscerpiraniot materijal vo vrska so rodninskite odnosi vo goranskiot govor od prilogot „Goranski narodni pesni“, zastapen vo deloto na akademik RISTOVSKI: Makedonskiot folklor i nacionalnata svest2, i od knigite: Narodnata pesna na Goranite3 i Goranski narodni pesni: pesne, ga~ke i 2

D-r Bla`e RISTOVSKI, Makedonskiot folklor i nacionalnata svest. Istra`uvawa i zapisi, II, Skopje 1987, 241-330.

3

Trpko BICEVSKI, Narodnata pesna na Goranite, Skopje 2001.

6

igra~ke gorske4, mo`eme da re~eme deka goranskiot govor, organski e povrzan so makedonskiot dijalekten sistem. Dosega toa jasno go potvrduvaat leksemite od oblasta na rodninskata terminologija, relevantni od dijalektolo{ki aspekt, kako {to se: majka (maj~ica, maja, mati, matere, mama)5, nana (nanica), babo (babe, babajko), otec, dada (dade, dadica), rulek, jen (jen jenogo, jeden materin), kopicaq~e, dete (de~ica), ~ele{, sin, }erka, brat (bratec, brat~e, bratence, bate, bato), sestra (sestrica), be}ar (be}ar~e), devojka (devoj~e, devoj~ica), dejka (dej~e, dej~i{te), moma (momi~e), amixe, dajxo, novo`ena, (novo`ewa), nevesta (nesta, mlajnesta, majnesta, manesta), dadenica (dejka dadenica, dejka dadena), devojka izvadena, dejka izvadena, mu`, star~i{te, lu|e, nusa, `ena, anama (anka), dovica, se o`eni (se za`eni, se i`eni), mu`i (omu`i, premu`i, nemu`i), dava (udade), familija, roda (rodnina), pobratim, snaa, zet, |u{a, dedo, dever (dever~e), jetrva, svat, strojnik, doma}in, doma}inka, trudna, rodi, celuni, k’vne, gostin, gostiqka i dr. Na{eto vnimanie vo ovoj prilog }e go zadr`ime na rodninskite termini za izrazuvawe na ~uvstvoto qubov vo goranskiot govor, davaj}i, pritoa, izvesni etimolo{ki tolkuvawa za odnosnite nazivi. 4

Nazif DOKLE, Goranski narodni pesni : pesne, ga~ke i igra~ke gorske, Skopje 2000.

5

Za rodninskata terminologija na goranskiot govor, vidi gi na{ite prilozi: (1) „Tu|oto jazi~no vlijanie i imenuvaweto na roditelite vo goranskiot govor“, XXXII nau~na konferencija na XXXVIII me|unaroden seminar za makedonski jazik, literatura i kultura, Ohrid, 15.VIII-17.VIII 2005, Lingvistika, Skopje 2006, 227-239; (2) „Za nekoi rodninski termini vo goranskiot govor“, Pedago{ka praktika, 6/2007, br. 1-2, 77-87; (3) „Imenuvawe lica od semejniot krug vo goranskiot govor“, Portal, 9/2008, br. 23-24, 51-56; (4.1) „Goranski govor: Imenuvawe na mom~eto i na devojkata - Povrzanosta na goranskiot govor so makedonskiot dijasistem“, Nova Makedonija (Skopje), br. 20865, 16.8.2006, 8; (4.2) „Goranski govor: Imenuvawe na mom~eto i na devojkata - Po pet be}ara na jedna dejka“, Nova Makedonija (Skopje), br. 20871, 23.8.2006, 8; (4.3) „Goranski govor: Imenuvawe na mom~eto i na devojkata - Devoj~e belo i crveno“, Nova Makedonija (Skopje), br. 20877, 30.8.2006, 9; (4.4) „Goranski govor: Imenuvawe na mom~eto i na devojkata“, Nova Makedonija (Skopje), br. 20883, 6.9.2006, 9; (5) „Turskoto jazi~no vlijanie pri imenuvaweto na strikoto i na vujkoto vo goranskiot govor“, Jazicite vo kontakt nekoga{ i denes, Skopje 2008, 73-77; (6) „Makedonskiot govor vo goranskiot kraj“, Makedonija, 49/2008, br. 607, 40-41. Sp. gi u{te prilozite vo pe~at: „Imenuvaweto na mlado`enecot i na nevestata vo goranskiot govor“ i „Kulturata na predbra~niot `ivot vo Gora odrazena vo leksikata“.


VESNIK ILINDEN Pred da gi analizirame nazivite za izrazuvawe na ~uvstvoto qubov, }e spomeneme deka ~uvstvoto za qubov spa|a me|u pedesetinata raznovidni ~uvstva, {to mo`e da gi zabele`i ~ovekot. Patem, da spomeneme deka ~uvstvata se mnogu zna~ajni psihi~ki procesi vo `ivotot na ~ovekot, {to pridonesuvaat li~nosta harmoni~no i mnogustrano da se razviva. Vo psihologijata, ~uvstvoto za qubovta se tretira kako sekundarno ~uvstvo. Me|utoa, toa pretstavuva mnogu poslo`ena kombinacija od primarnite ili od osnovnite ~uvstva. Za nas, ~uvstvoto za qubov pretstavuva edno od najblagorodnite ~uvstva kaj ~ovekot. Qubovta kako ~uvstvo ima mo{ne {irok dijapazon. Toa ~uvstvo mo`e da se odnesuva na qubovta kon rabotata, {to pretstavuva moralno ~uvstvo, na qubovta kon svojot narod, itn., i, se razbira, toa ~uvstvo se odnesuva na qubovta kon pripadnik od sprotivniot pol. ^uvstvoto za qubov se manifestira na toj na~in {to predizvikuva `elba da bideme so sakanata li~nost i e naso~eno kon taa li~nost. Za izrazuvawe na toa ~uvstvo vo goranskiot govor se zabele`ani nazivite: saka i qubi so nivnite izvedenki zasaka, odnosno zaqubi i poqubi. Glagolot saka se sre}ava vo formite na sega{noto vreme i na minatoto neopredeleno nesvr{eno vreme. Najprvin }e gi pretstavime formite na glagolot saka vo sega{no vreme, sp. 1 lice ednina: - ]ilim tkajem - kola da izgre{im/ ako sakam drugo dete ka tebe,/ |erdan nosim - |erdan da me zadavi/ ako sakam drugo dete jod tebe,/ ako sakam drugo dete ka tebe!/ - Kowa javam kow da pukne pod mene/ ako sakam drugo dej~e jod tebe,/ pu{ka nosim - pu{ka da me jubije/ ako sakam drugo dej~e jod tebe,/ ako sakam drugo dej~e ka tebe! Zli Potok (GNP, 249); - [to mi mete{, Sebuan~e, {to mi s’vze roni{?/ Dal me mene nej}e{, Sebuan~e,/ dal dvoroj ne ti se mete?/ I tebe te sakam, Ali-ago, i dvoroj mi se mete, Globo~ica (GNP, 299); Kowa javam, kow da pukne pod mene,/ ako sakam drugo dej~e jod tebe,/ ako gledam drugi dilber ka tebe./ Kilim tkajem, kolu da mu pogre{im,/ ako sakam drugo dej~e jod tebe,/ ako gledam drugi dilber ka tebe./ Pu{ka nosim, pu{ka da me utepa,/ ako sakam druga dejka od tebe,/ ako zborim s drugi dilber ka tebe./ Ja sum jena, `iva da ne bidem./ Ja sum drugarica, `iva da ne bidem,/ ako sakam drugo sevde jod tebe,/ ako

СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г. zborim s drugi be}ar ka tebe, Kukaqane (NPG, 142-143); - Ja tebe te sakam, Dudo Kalino, mua da i bide{,/ Dudo Kalino, mua da mi bide{, Borje (DGNP, 71); - [to som sakaf, Xuqzo, ti som naprajf,/ Idi doma ve~e ne te sakam, Ore{ek (DGNP, 113); - Sk’r{i {iha, more sm’rdle, tebe ne te sakam ,Ore{ek (DGNP, 114); 2 lice ednina: - Dali saka{ stradna na{a sestro,/ Suqo dete jako em siroto,/ ili saka{ starog Asan-aga, Brod (NPG, 288); 3 lice ednina: Ma|ija ñ u~inile:/ koj te saka da te zeme,/ koj te ne}e da ne bide, Kru{evo (GNP, 254); S’rce saka, Dudo Kalino, du{a neka tegne,/ Dudo Kalino, du{a neka tegne, Borje (DGNP, 71); Cura sedi,/ Na visoko tepe,/ Cura saka,/ arnautcko dete, Borje (DGNP, 75); i vo 3 lice mno`ina: Mi go sakae, more Mamut-pa{a, oxe i axije -/ }e go dadem, more Mamut-pa{a, Ibretu be}aru,/ Ibretu be}aru, Mamut, sevskomu alvaxiji, Quboi{te (GNP, 247); Da bidem tenka i visoka,/ Da me sakaje be}ari, Borje (DGNP, 183). Kako {to spomenavme glagolot saka se sre} ava i vo formite na minatoto neopredeleno nesvr{eno vreme, sp. 1 lice ednina: - Mila majko `iva da ne bide{,/ mila majko }orava odela,/ {o me dade kogo som nej}ela,/ som imala do devet gledanci,/ som imala do devet sakanci,/ som sakala Alima be}ara, Kukaqane (NPG, 249); Ne som sakav, ne som sakav/ Ata a{iklija,/ ja som sakav, ja som sakav/ Aj{ule {e}erlija, Kru{evo (GNP, 316); Ne som go sakala,/ Samo sme se gledale, Borje (DGNP, 78); 2 lice ednina: - Pravo ka`i, Ruvo dejko, le,/ A si go sakala? Borje (DGNP, 78); i vo 3 lice ednina: Mlogo te sakala,/ Po tebe t’r~ala,/ Matere ostajla, Borje (DGNP, 145); Od glagolot saka vo goranskiot govor ja zabele`avme zaemno-povratnata forma se saka, sp. vo 1 lice mno`ina na sega{noto vreme: - Zemaj mene, bre be}are,/ dur se sakame, ajde,/ zemaj mene, i!/ bre be}are dur se sakame, Qubovi{te (NPG, 212-213); - Zemaj mene dur se sakame,/ }e me dadat za drugogo,/ za tvujego pobratima, Qubovi{te (NPG, 213). Zaemnopovratnata

forma

se

saka

se

7


СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

sre}ava i vo formite na minatoto neopredeleno nesvr{eno vreme, sp. vo 1 lice mno`ina: Da mu ka`em, }e mu ka`em,/ [to sme se sakale, li,/ [to sme se sakale, Ore{ek (DGNP, 66); - Ne sme se sakale, age i agalari, saq sme se pra}ale,/ Sermene cve}ina, age i agalari, vitkane jabuka, Borje (DGNP, 68); i vo 2 lice mno`ina: - Da vikame, Fatimo dejko, age i agalari,/ Da ve pra{aje, Fatimo dejko, a ste se sakale, Borje (DGNP, 68). So zna~eweto ’~uvstvuva qubov, qubi nekogo‘, odnosno ’~uvstvuvaat zaemna qubov, se qubat‘. Ovoj naziv se sre}ava vo najgolem broj naselbi od makedonskata jazi~na teritorija. Imeno, nazivot saka gi opfa}a govorite od zapadnoto nare~je, {tipsko-strumi~kite govori, dolnovardarskite, tikve{ko-mariovskite, kostursko-lerinskite i severnite makedonski govori6. Nazivot saka ima praslovensko poteklo, no ne se sre}ava vo site slovenski jazici (ERHSJ III, 190). Od nazivot saka vo pesnite od Gora se javuva i prefiksiraniot naziv zasaka ’zaqubi nekogo od sprotivniot pol‘. Glagolot zasaka se sre}ava vo formite na idnoto vreme, na minatoto opredeleno svr{eno vreme i na minatoto neopredeleno svr{eno vreme. Od glagolot zasaka vo formite na idnoto vreme gi notiravme slednite, sp. 1 lice ednina: - Ako da zele, druga }e zasakam,/ }e zasakam, druga }e izvodim, Qubovi{te (NPG, 202); - Ako mi Ramza ne davae,/ druga }e jas zasakam,/ druga }e jas izvodim, Kru{evo (NPG, 259); Ti ka }e ide{ na asker,/ More be}are, glavo palava,/ Ja }e ot besa izm’rdam,/ Drugogo } e ti zasakam,/ Blizu vo tvuje kom{ije,/ More be} are, glavo palava,/ I za tvujego drugara, Borje (DGNP, 103); i 2 lice ednina: Dali }e me ostaj{, Ali-be}ar, druga }e zasaka{ -/ prvata gledanica? Globo~ica (GNP, 299); - Mete}i malko sam dremnalo,/ Ali be}ar lo{ son sam videlo:/ }e me ostai{, druga }e zasaka{,/ sve dru`ina ti se o`enale,/ Ali be}ar ~elad u~inile, Kru{evo (NPG, 118). 6

Konsultiran e dijalektniot materijal od Institutot za makedonski jazik „Krste Misirkov“ vo Skopje.

8

Vo minato neopredeleno svr{eno vreme od glagolot zasaka se zabele`ani slednite formi, sp. 1 lice ednina: - I da me `ali{ fajde si nema:/ ja sum zasakala tvujego drugara, Kru{evo (NPG, 283); i vo 2 lice ednina: - Devoj~e belo i crveno,/ som ~ulo i som razbralo/ drugogo si zasakalo,/ a mene mi se ostajlo, Or}u{a (GNP, 291); - Som ~ulo i som razbralo/ drugo si zasakalo,/ a mene mi si ostajlo, Kru{evo (GNP, 292); - Devoj~e belo crveno,/ sam ~ulo i sam razbralo,/ drugogo si zasakalo,/ a mene mi si ostajlo, Gora (NPG, 205). Zaemnopovratna forma (se zasaka) vo goranskiot govor ja notiravme i od glagolot zasaka, sp. ja formata vo 3 lice ednina vo minato opredeleno svr{eno vreme: Projde Ekrem, ja mlanesto, go okina,/ Go okina, ja mlanesto, go miru{na/ I so tebe, ja mlanesto, se zasaka, Borje (DGNP, 136). Pove}e primeri od zaemnopovratnata forma se zasaka notiravme vo minato neopredeleno svr{eno vreme, sp. vo 3 lice ednina: Spain~e se za`enilo/ od petnajeset godine:/ vo saba se zasakala,/ napladne ga izvadile,/ na i}indija ga zele, Kru{evo (GNP, 290); Spain~e ludoj malovo,/ vo saba se zasakalo,/ na pladne go izvadilo,/ na ikindija go zelo, Zli Potok (NPG, 226); Spahin~e, tursko Skopjan~e,/ Vo saba se zasakalo,/ Na pladno mu izvadiha,/ Na ak{am mu ga zimaha, Borje (DGNP, 24); 2 lice mno`ina: Ti zborile drugarice,/ da ne saka{ Ramadana,/ drugarice ne go zimaj,/ ka si bila milo svuje,/ tamo ste se zasakale, Zli Potok (NPG, 50); i vo 3 lice mno`ina: Spajin~e se za`enilo,/ od petnajse godine,/ vo saba se zasakale,/ na pladne ga izvadile,/ na ikindija ga zele, Globo~ica (NPG, 226). Treba da go spomeneme i faktot {to od glagolot saka vo goranskiot govor e izvedena imenkata sakanik so zna~ewe ’qubovnik‘, odnosno imenkata sakanica so zna~ewe ’qubovnica‘, sp. - Mila majko `iva da ne bide{,/ mila majko } orava odela,/ {o me dade kogo som nej}ela,/ som imala do devet gledanci,/ som imala do devet sakanci,/ som sakala Alima be}ara, Kukaqane (NPG, 249); - Ajde, Murseq, da ru~ame!/ mi ga dale gledanica,/ gledanica, mua sakanica,/ mi ga dale vo maalo,/ vo maalo pod jen pokrov,/ za mo-


VESNIK ILINDEN jega pobratima, Kru{evo (GNP, 250)7. So isto zna~ewe ’~uvstvuva qubov, saka nekogo’, odnosno ’~uvstvuvaat zaemna qubov, se sakaat‘, me|utoa so mo{ne pomala zastapenost od nazivot saka, vo goranskiot govor se javuva nazivot qubi. Glagolot qubi se sre}ava vo formite na sega{noto vreme i na idnoto vreme. Vo formite na sega{noto vreme od glagolot qubi gi registriravme slednite, sp. 1 lice ednina: Kona jaham, kon da pukne po mene,/ Ako qubam drugo dej~e sem tebe./ Reka gazim, reka da me udavi,/ Ako qubam drugo dej~e sem tebe./ Sabqa nosim, sabqa da me ubije/ Ako qubam drugo dej~e sem tebe, Borje (DGNP, 76); Majka ~ini ja Novjanka qubim,/ A ja vince pijem, tamburica svirim, Borje (DGNP, 36); 2 lice ednina: „So merak ti da se qubi{!“/ Quba da bide{ za mene, Borje (DGNP, 99); i 3 lice ednina: Ne me gledaj {to sum golo i boso,/ tok’ me gledaj {to belo lice imam;/ pustoj bilo, pusto ostanalo,/ koga nema be}ar da go qubi! Kru{evo (GNP, 252); Ne me gledaj kuzum bela gorka,/ tuk me gledaj {to imam belo lice!/ pusto bilo tija belo lice,/ koga nema be}ar da go qubi, Kukaqane (NPG, 255); - Daj mi bo`e zelen bor da raste,/ da poraste, duri da izvi{i,/ da se ka~am, na vrv da ostanem,/ da razgledam mojto prvo libe,/ daq mi spije, ili vino pije,/ ili qubi majko drugo libe, Restelica (NPG, 267); Zajde s’nce mu|u dve planine,/ A ja legna mu|u dve vlahine,/ Mu|u Hanka i mu|u Vlahinka,/ Hanka qubi, Vlahinka ga pudi, Borje (DGNP, 105); Fetvo krpi,/ Den gudi./ Staro qubi,/ No} gubi, Borje (DGNP, 203). Od glagolot qubi vo idno vreme gi registriravme slednite formi, sp. 1 lice ednina: Ja }e qubim tvua usta mesto katak,/ ti }e qubi{ mua usta mesto katak! Brod (GNP, 280); i 2 lice ednina: Ja }e qubim tvua usta mesto katak,/ ti }e qubi{ mua usta mesto katak! Brod (GNP, 280). Nazivot qubi so mo{ne pomala rasprostranetost od nazivot saka go nao|ame i vo drugite makedonski govori. Ovoj naziv e zabele`an vo del od prilepsko-bitolskite, ki~evskiot, skopskiot, 7

Vidi go na{iot prilog: „Leksemite gledanik i gledanica vo goranskiot govor“, Literaturen zbor, 54/2007, br. 4-6, 75-82.

СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г.

ohridsko-prespanskite, debarskite, ko~anskiot, radovi{kiot, vodenskiot, tikve{kiot, lerinskiot, kor~anskiot, krivopalane~kiot, kumanovskiot, ov~epolskiot i tetovskiot govor. Nazivot qubi ima indoevropsko, op{toslovensko i praslovensko poteklo (ERHSJ II, 337-339). Vo edna pesna vo goranskiot govor od nazivot qubi se sre}ava izvedenkata zaqubi ’po~uvstvuva qubov sprema nekogo, zasaka nekogo‘, sp. Ni na boga, aman, du{a dava,/ Ni na mene izin dava,/ Haj, ni na mene izin dava./ Da zaqubim drugo libe,/ Ni na mene, aman, izin dava,/ Da zaqubim drugo libe./ Haj, da zaqubim drugo libe,/ Drugo libe pohubavo,/ Da zaqubim, aman, drugo libe,/ Drugo libe pohubavo, Borje (DGNP, 169). Osven izvedenkata zaqubi vo goranskiot govor ja notiravme i izvedenkata poqubi, sp. Pospavaj,/ Imer ago,/ Poqubaj,/ Jo{ je rano,/ Imer ago,/ Poqubaj, Borje (DGNP, 178). Site navedeni primeri od goranskiot govor vo ovoj prilog, nedvosmisleno ja potvrduvaat premisata deka imiwata od rodniskata terminologija na goranskiot govor, na sinhroniski plan, ja odrazuvaat starata etapa od razvojot na makedonskiot leksi~ki sostav. Preku analizata samo na mal del od sferata na rodninskata terminologija, relevanten od dijalektolo{ki aspekt, se potvrduva faktot deka rodninskite odnosi imaat dlaboki istoriski koreni. Ne treba da zaboravime deka `itelite vo oblasta Gora se Makedonci. „Islamizacijata, zabele`uva d-r Nijazi LIMANOSKI, }e predizvika i procesi na deslovenizacija na etnografskiot slovenski prostor i na Kosovo i Metohija i vo Zapadna Makedonija i po{iroko preku naseluvawe na albansko muslimansko naselenie i islamizacija i albanizacija na doma{noto slovensko naselenie vo ovie oblasti“ (LIMANOSKI, 1993: 10). No, Makedoncite vo Gora ne pretrpea natamo{no odroduvawe, odnosno deetnizacija. „I pokraj promenata na religijata i imiwata (kako rezultat na izvr{enata islamizacija) pri {to se posegnalo i vo niza drugi etni~ki belezi i karakteristiki, duri i vo najdlabokata intima i svest, sepak ova islamizirano makedonsko naselenie, so samiot qubomorno za~uvan makedonski jazik, i natamu vo odot niz istorijata s# do denes, objektivno ostana da mu pripa|a na makedonskiot etnos“

9


СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

(LIMANOSKI, 1993: 40). Ne treba da go zaboravime i faktot deka „Makedonskite Sloveni vo selata bea poislamizirani re~isi nasila od pove}e pri~ini, no naj~esto za ostvaruvawe na op{todr`avnite i voenostrate{kite celi na turskoto carstvo“ (LIMANOSKI, 1993: 10). Na krajot mo`eme da konstatirame deka Makedoncite vo oblasta Gora, sosem go po~ituvaat duhot na svoite i na{i pradedovci, preto~en vo knigata Za makedonckite raboti od Krste MISIRKOV. Imeno, „...da se otka`it jeden narod od svoiot jazik, se velit, da se otka`it on i ot sam sebe i svoite interesi; se velit, da prestanit da gledat na sebe so svoji o~i, da sudit za sebe i za druzite so svojot um i razum, a da ~ekat uva`ajn’e za s ot strana. Jeden narod, koj {~o izgubil svoiot jazik, mjasat na jeden ~oek, koj {~o izgubil patot i neznaiit ot kai idit i kaj odit, i koj {~o ne znaiit, za{~o odit vamo a ne onamo ili tamo“ (MISIRKOV, 1974: 136). Toa zna~i deka Makedoncite vo Gora uspeaja da gi za~uvaat osnovnite etni~ki karakteristiki, svojstveni za makedonskiot narod, so {to go za~uvaa „makedonskiot entitet i etni~ki kontinuitet od sredniot vek dosega, iako naporite na muslimanskoto sve{tenstvo bile naso~eni kon toa da gi izbri{at ostatocite od predislamskiot period i toa vo jazikot, folklorot, obi~aite, bitot i drugite karakteristiki“ (LIMANOSKI, 1993: 10). Me|utoa, denes pred nas se nametnuva pra{aweto: dali Makedoncite vo oblasta Gora, izlo`eni

na mnogubrojni i na razli~ni tu|i vlijanija, }e mo`at da go za~uvaat makedonskiot jazik, nasleden niz vekovi od na{ite i nivni pradedovci? Povrzuvaj}i ja „imperijalisti~kata mislovna fantazija“ za Makedonija na vladite i na krunisanite poglavari od krajot na XIX i od po~etokot na XX vek so sega{nosta, Hans-Lotar [TEPAN konstatira: „Denes ne e voop{to poinaku: iako Makedonija, vo me|uvreme, go poseduva statusot na demokratska, legitimirana, suverena republika i e priznata ~lenka na ON, sosednite dr`avi smeat sosema otvoreno da trubat na site strani za nivnite bo`emni pretenzii i da go {irat vo svetot somne`ot vo me|unarodnopravniot kvalitet na Makedonija, bez, pritoa, sovesnite i umereni golemi sili ili budnite organizacii da prezemat re{itelni merki protiv toa“ ([TEPAN, 2005: 215). Za `al, realisti~na, kristalno jasna i to~na konstatacija. I pokraj toa, nas n# ohrabruva faktot {to Goranite preku govorot go izrazuvaat svojot makedonski identitet. Na{iot skromen prilog, nedvosmisleno go potvrduva toj fakt i pretstavuva dragocen dokaz deka Goranite se neraskinliv del od makedonskata celost. Makedonskiot govor vo goranskiot kraj jasno zboruva za dlabokata vtemelenost na Goranite vo na{ata istorija od pamtiveka do denes.

Steblevo Kaj visokite stari stebla, Kaj studenite ogluveni izvori, Po najtesnite pat~iwa na [konoec, Vo `alno Steblevo se simnuva{. Ku}ite so kamen gradeni, Trlata so {uma poslani, Kravata od tele se brane{e, Mlekoto za leb se prodava{e. ]erka tatko ne pamti, Zabraneto sin da se vrati, ................................... Blisku do rekata nekoj si `ivee{e.

10

Ariana [utku


СЕПТЕМВРИ /ОКТОМВРИ 2011 Г.

VESNIK ILINDEN

Издавач: Македонско друштво “Илинден” – Тирана Главен и одговорен уредник: Никола Ѓурѓај Заменик на главен и одговорен уредник: Ерлин Мазнику Лектура: Валентина Нестор Компјутерска обработка: Тримакс - Тирана Фотографии: Архива на МКД “Илинден “-Тирана и редакцијата Редакција: 1. Ариана Шутку – Тирана 2. Ернеста Дука – Драч 3. Ули Халилај – Голо Брдо 4. Љубе Богдановски – Горно Крчиште 5. Алдана Лоровска – Врбник 6. Бесим Мемишај – Гора 7. Ѓерѓи Тeрпо - Мала Преспа Печати: ДСИ - Тирана Контакт: 0692401778 АЛ 0038971946391 МК Адреса: ул. „Михал Грамено“ 183 - Тирана, Албанија е-mail: drustvo.ilinden.tirana@live.com Web: www.ilinden-tirana.com

Банка: Национална Комерциална Банка - Тирана IBAN:AL1520511021289300CLOTCLALLY LEK SWIFT:NCBAALTX020 IBAN:AL4820511021289300CLOTCFEURA EUR SWIFT:NCBAALTX


МАКЕДОНСКО ДРУШТВО „ИЛИНДЕН“ - ТИРАНА SHOQATA MAQEDONASE „ILINDEN“ TIRAN{ MACEDONIAN ASSOCIATION „ILINDEN“ - TIRANA

••

“ „

www.ilinden-tirana.com drustvo.ilinden.tirana@live.com

vesnik broj 4  

vesnik broj 4

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you