Page 1


goddelijk en griezelig


Sahmeran is in een Turkse overlevering de koningin der slangen. Ze beschikt over genezende krachten en steunt een jongeling in diens strijd tegen een slechte sultan. Haar afbeelding wordt in huizen en winkels gehangen om geluk te brengen en tegen het kwaad te beschermen. Schildering, circa 1950, Istanbul/Turkije, glas, verf, 43 x 58 cm. Collectie Tropenmuseum, Amsterdam. 6058-3


goddelijk en griezelig het geheim van de slang

Wouter Welling (red.)

KIT Publishers / Afrika Museum


Santiago Rodríguez Olazábal, La dualidad, 1993. Collectie Peter en Irene Ludwig, Aken


Inhoud 6

Woord vooraf Irene Hübner

8

Snake Art Studies: representaties van de slang wereldwijd en World Art Studies Wilfried van Damme

12

Het geheim van de slang Wouter Welling

88

Omtrekkende bewegingen: slangensymboliek in West-Afrika Siebe Rossel

120

Het geheim van de ‘Neushoorngrot’ Sheila Coulson

126

Slang en Satan in joodse, christelijke en islamitische scheppingsverhalen Mineke Schipper

132

De betekenis van de slang in bijbel en gnostiek/hermetica Jacob Slavenburg

138

De slang en psychotherapie Wouter Bleijenberg

148

De ouroboros en de aurora Marinus Anthony van der Sluijs

154

Echte slangen Frans Ellenbroek

158

De slang en de zon – elementen van Oudegyptische magie Maarten J. Raven

164

De slang in Zuidoost-Azië David van Duuren

168

De slang in Oceanië David van Duuren

172

‘Slangend vooruitwerpen’ – de Regenboogslang in Australië Georges Petitjean

182

Slangen en slangengoden in hindoe India en Nepal Ben Meulenbeld

188

De slang als symbool van transitie en transformatie in Peruaanse kunst Edward K. de Bock

194 200 206

Noten Bibliografie Personalia


6 Goddelijk en griezelig

Woord vooraf Vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw

Beeld, Mende/Sierra Leone, hout, 60 x 24 cm. Trustees of the British Museum, Af1938,0216.5

vidualistische wijze nieuwe invulling is gegeven.

heeft het Afrika Museum het verzamelen en pre-

De tentoonstelling Goddelijk en Griezelig. Het

senteren van hedendaagse kunst uit Afrika en de

geheim van de slang past in deze traditie van ten-

Afrikaanse diaspora tot een speerpunt in het

toonstellingen waarin volop aandacht is voor

beleid gemaakt. Hedendaagse kunstwerken illus-

hedendaagse en diasporakunst en expliciet rela-

treren vaak treffend de wijze waarop Afrikaanse

ties met Afrikaanse wortels blootgelegd worden.

culturen in wisselwerking met de omringende

Het concept voor tentoonstelling en begelei-

wereld sterke veranderingen ondergaan en hoe

dende catalogus werd ontwikkeld door Wouter

ter plaatse op deze veranderingen wordt gerea-

Welling, conservator hedendaagse kunst in het

geerd. En juist in de zogeheten diaspora manifes-

Afrika Museum. Ruim twee jaar geleden liet hij

teert zich deze dynamiek op krachtige wijze. De

zich door de slang ‘verleiden’ en ging hij op zoek

werken die worden gecreëerd door kunstenaars

naar het ‘geheim’ van dit dier dat in de mense-

van Afrikaanse oorsprong in Noord- en Zuid-

lijke geschiedenis niet weg te denken lijkt en

Amerika, de Cariben en Europa, zijn in de collec-

wereldwijd in mythen en verhalen opduikt. De

tie en de tentoonstellingen van het museum ver-

slang intrigeert, prikkelt ons menselijk brein en

tegenwoordigd in met name die gevallen waarin

daagt wetenschappers uit op zoek te gaan naar

de kunstenaars hun inspiratie vinden in het Afri-

mogelijke verklaringen voor de menselijke fasci-

kaanse culturele erfgoed of tegen deze achter-

natie met dit soepel voortglijdend wezen. De bij-

grond commentaar leveren op de huidige wereld-

dragen in deze catalogus nemen de lezer mee op

wijde confrontatie van culturen. Hedendaagse

deze speurtocht. Vanuit verschillende disciplines

Afrikaanse en diasporakunstenaars dragen op

doen de auteurs verslag van feiten, ze verhalen

deze manier ook bij tot de ontwikkeling van wat

over oude mythen, formuleren hypothesen en

wel ‘international art’ of tegenwoordig steeds

lanceren suggesties. Het is aan u, als lezer, om

vaker ook ‘transcultural art’ wordt genoemd.

uw eigen conclusies te trekken.

Deze kunstvormen en de wortels waaruit zij ont-

Ik maak graag van deze gelegenheid gebruik om

staan, vormen een onderdeel van een nieuw stu-

alle auteurs voor hun inzet heel hartelijk te

diegebied dat zich presenteert als mondiale

bedanken: Wouter Bleijenberg, Edward de Bock,

kunstgeschiedenis of ‘world art studies’.

Sheila Coulson, Wilfried van Damme, David van Duuren, Frans Ellenbroek, Ben Meulenbeld,

In de tentoonstellingen die het museum in de

Georges Petitjean, Maarten J. Raven, Siebe Ros-

afgelopen jaren heeft georganiseerd werd heden-

sel, Mineke Schipper, Jacob Slavenburg, Marinus

daagse kunst niet illustratief (of vanwege de

van der Sluijs en Wouter Welling. Zonder hun

documentiewaarde) maar autonoom gepresen-

expertise zou deze catalogus niet op deze wijze

teerd: een kunstwerk moet in het Afrika Museum

tot stand gekomen zijn.

op dezelfde wijze tot zijn recht komen als bij de

Mijn bijzondere dank gaat uit naar Wilfried van

presentatie in een kunstmuseum. Getoond in com-

Damme, die mij als wetenschappelijk adviseur

binatie met ‘traditionele’ Afrikaanse kunst wordt

van het museum vele uren heeft bijgestaan bij de

een meerwaarde gegenereerd: de bezoeker krijgt

redactiewerkzaamheden. Zoals we dat van hem

daardoor inzicht in de actuele betekenis van de

gewend zijn, ging hij hierbij uiterst secuur te

cultuurspecifieke elementen die door de heden-

werk. Met eenzelfde nauwkeurigheid ging ver-

daagse kunstenaars als inspiratiebronnen zijn

volgens vertaler Kevin Cook aan de slag. Voor

gebruikt. Daarbij betreft het vaak zeer oude spiri-

hun inzet en professionaliteit verdienen zij bei-

tuele tradities waaraan op een eigenzinnige, indi-

den een groot compliment.


7 Woord vooraf

Zoals de catalogus het werk van velen was, zo

De opdracht om al deze objecten in een tentoon-

had ook de tentoonstelling zonder de medewer-

stelling onder te brengen werd toevertrouwd aan

king van bruikleengevers, sponsors en natuurlijk

ontwerpers Roel Schneemann en Ehud Neuhaus.

de inzet van eigen medewerkers, nooit tot stand

Ook dit keer hebben zij ons niet teleurgesteld; ze

kunnen komen.

zijn erin geslaagd de ‘slang en haar geheimen’ in

Voor de interculturele tentoonstelling Goddelijk

een uitnodigende tentoonstelling te visualise-

en Griezelig. Het geheim van de slang heeft het

ren. Met grote flexibiliteit en professionaliteit

museum een beroep gedaan op collecties van

werd samengewerkt met het museumteam,

musea en galerieën en op werken uit privéverza-

waarvan de leden zich, ieder op zijn of haar vak-

melingen in binnen- en buitenland. De welwil-

gebied, hebben ingezet om dit project te realise-

lendheid waarmee men objecten in bruikleen

ren. Ik maak graag van deze gelegenheid gebruik

afstond, heeft het mogelijk gemaakt een exposi-

om de medewerkers die zich bijzondere inspan-

tie samen te stellen die onze bezoekers mee-

ningen hebben getroost om de deadlines te

neemt op een reis door de tijd en over de wereld.

halen met naam te noemen: tentoonstellings-

Mijn oprechte dank gaat uit naar het Metropoli-

coördinator Maaike Kool, die twee jaar lang

tan Museum of Art (New York), het British

bezig is geweest de bruikleenaanvragen te rege-

Museum (Londen), Musée Barbier-Mueller

len en gedurende het hele traject als vraagbaak

(Genève), Museum Rietberg (Zürich), Staatliches

voor haar collega’s heeft gefunctioneerd; onze

Museum für Völkerkunde (München), Botanic

trouwe technicus Cor Felten, voor wie dit de laat-

Garden Museum (Londen), Murray White Room

ste tentoonstelling was waaraan hij zijn bijdrage

(Melbourne), Herzog Anton Ulrich-Museum

leverde, voordat hij van een welverdiend pen-

(Braunschweig), Pro Arte Ulmer Kunststiftung

sioen mocht gaan genieten; restaurator Lucas de

(Ulm), Morat Institut für Kunst und Kunstwissen-

Roeper en onvolprezen tentoonstellingsbouwer

schaft (Freiburg im Breisgau), Tropenmuseum

Frans Verbiesen, respectievelijk verantwoorde-

(Amsterdam), Allard Pierson Museum (Amster-

lijk voor de professionele behandeling en plaat-

dam), Museum voor hedendaagse Aboriginal

sing van alle kunstwerken en opbouw van de ten-

Kunst (aamu, Utrecht), Museum Volkenkunde

toonstelling en natuurlijk conservator Wouter

(Leiden), Rijksmuseum voor Oudheden (Leiden),

Welling, die met grote zorgvuldigheid manoeu-

Wereldmuseum (Rotterdam), Museum Boijmans

vrerend zijn ideeën met ons deelde en regelma-

van Beuningen (Rotterdam), ing Collectie Neder-

tig werd uitgedaagd om zijn overtuigingskracht

land (Nederland), Fries Scheepvaart Museum

in te zetten.

(Sneek), Cobra Museum voor moderne kunst (Amstelveen), Universiteitsmuseum Groningen

Ten slotte wil ik het Mondriaan Fonds, het vsb

(Groningen), Natuurmuseum (Nijmegen), Muse-

Fonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds, de

umwinkel (Nijmegen), dhr en mw Durand-Dessert

Turing Foundation, sns reaal Fonds en de Janivo

(Parijs), dhr Gerard Lentink (Nederland), Henk en

Stichting – die hun vertrouwen in het museum

Leonie Pijnenburg (Nederland), dhr Maarten van

hebben uitgesproken met substantiële financiële

Straaten (Nederland), dhr Mandy Elsas (Neder-

bijdragen – oprecht bedanken. In een tijdsge-

land) en verder alle bruikleengevers die liever

wricht waarin op budgetten flink bezuinigd moet

anoniem wilden blijven. Kunstenaars John Breed,

worden, vormen zij voor musea een toevluchts-

Jan van Munster en Juul Kraijer hebben eigen

oord. Zonder hun bijdragen had dit project nooit

werk in bruikleen gegeven. De Haïtiaans-Ameri-

in deze omvang gerealiseerd kunnen worden.

kaanse kunstenaar Edouard Duval Carrié en Gérard Quenum uit Benin hebben speciaal voor

Irene Hübner

deze tentoonstelling een kunstwerk vervaardigd.

Directeur


8 Goddelijk en griezelig

Snake Art Studies: representaties van de slang wereldwijd en World Art Studies Wilfried van Damme

Zowel de tentoonstelling als de begeleidende

vende internationale uitgeverij verscheen, wijst

catalogus van Goddelijk en Griezelig. Het geheim

op een stijgende belangstelling voor het mon-

van de slang is in de optiek van bedenker Wouter

diale perspectief in de studie van kunst.

Welling van begin af aan een proeve van World Art Studies geweest – een veelbelovende casus

Andere wetenschappers leggen daarentegen de

binnen deze nieuwe denkrichting in de studie

nodige scepsis aan de dag ten aanzien van World

van kunst. Wat is World Art Studies en waarom

Art Studies. Wie daarbij in eerste instantie denkt

kan men Wellings aanpak inderdaad onder deze

aan knorrige eurocentrische kunsthistorici op

noemer laten vallen?

leeftijd die menen dat alleen het Westen kunst heeft voortgebracht die de moeite van het bestuderen waard is, heeft het echter mis – of

Beloftevol en controversieel

heeft ten minste een onvolledig beeld van het verzet tegen een mondiale visie in de studie van

Na een aarzelend begin in de jaren rond de aan-

kunst. Opvallend genoeg lijken het namelijk juist

vang van het nieuwe millennium, staat World Art

critici van de westerse cultuur en haar weten-

Studies nu volop in de belangstelling van kunst-

schap te zijn – critici al dan niet van westerse ori-

wetenschappers. Of men nu voor- of tegenstan-

gine – die zich terughoudend, zo niet vijandig

der is, het voorstel om een mondiale blik te han-

opstellen ten aanzien van de mondiale blikverrui-

teren in de studie van kunst kan men in onze

ming die World Art Studies voorstelt. Het feit

globaliserende wereld niet langer negeren.

alleen al dat een wereldwijde benadering in de studie van kunst voor het eerst is geopperd door

Voor sommigen is het duidelijk dat World Art Stu-

westerse wetenschappers, lijkt in sommige krin-

dies de toekomst heeft. Zo meent Whitney Davis,

gen voldoende reden om de hele onderneming

hoogleraar kunstgeschiedenis te Berkeley, dat de

bij voorbaat met wantrouwen te benaderen.3

kunsthistorische discipline de komende pakweg vijftien jaar niet zonder World Art Studies kan, het enige relevante raamwerk voor een mondiaal

Vragen in mondiaal perspectief

opererende kunstgeschiedenis.1 Davis doet zijn uitspraken in een recensie-essay over een van de

World Art Studies is voortgekomen uit het besef

eerste theoretische verzamelwerken op dit

dat de westerse kunsthistorische discipline zich

gebied, World Art Studies: Exploring Concepts and

in de twintigste eeuw slechts heeft beziggehou-

Approaches. In deze bundel laten vijftien auteurs

den met de kunstproductie in een klein deel van

met verschillende academische achtergronden

de wereld. Zoals bijvoorbeeld de taalkunde zich

(kunsthistorici, maar ook culturele antropologen,

niet beperkt tot Europese talen, maar alle talen

filosofen en zelfs gedragsbiologen) hun licht

in de wereld tot haar onderzoeksobject rekent,

schijnen op de studie van kunst als een verschijn-

zo ook dient de kunstgeschiedenis, of beter de

sel in het menselijk bestaan.2 Ook het nieuwe

kunstwetenschap, alle visuele kunstvormen in

wetenschappelijke tijdschrift World Art, waarvan

ruimte en tijd in ogenschouw te nemen. Het

het eerste nummer in 2011 bij een toonaange-

spreekt vanzelf dat onderzoekers met de meest


9 Snake Art Studies

Bordspel, Egypte, kalksteen, 35 cm. Collectie Rijksmuseum van Oudheden, Leiden, f1968/3.1

uiteenlopende culturele achtergronden een bij-

onderzoeksthema’s onderscheiden, die elk ook

drage kunnen leveren aan de studie van kunst als

in Wellings slangenproject aan bod komen.

een mondiaal verschijnsel. Het eerste thema betreft de oorsprong van de Het wereldwijde perspectief op visuele kunst

visuele kunsten – het opduiken van verschijnse-

leidt tot het stellen van nieuwe vragen en biedt

len als lichaamsornamentiek, sculptuur en schil-

ook een ruimer, intercultureel kader voor het

derwerk in de evolutie van Homo sapiens. Wan-

behandelen van meer klassieke onderwerpen.

neer is de mens begonnen met het vervaardigen

Binnen World Art Studies kan men drie grote

en gebruiken van kunst? Welke condities maak-


10 Goddelijk en griezelig

ten dit artistieke gedrag mogelijk? Waarom is

Een derde centraal thema in World Art Studies is

het blijven bestaan?

interculturalisatie in de kunst: de artistieke wisselwerkingen tussen verschillende culturele tra-

De laatste tien jaar is ons beeld van de oorsprong

dities. Onder welke condities en op welke wijze

van kunst ingrijpend veranderd. Meenden we

beïnvloeden kunstvoorwerpen en ideeën uit de

aanvankelijk dat visueel artistiek gedrag voor het

ene cultuur de artistieke expressies van een

eerst ongeveer 30.000 jaar geleden in Europa

andere cultuur, en vice versa? Wat is de rol van

opdook, nu gaan we er vanuit dat het begin van

kunstenaars, opdrachtgevers en publiek in het

de kunstproductie in Afrika ligt, in de periode

proces van artistieke kruisbestuiving?

nog vóór de anatomisch moderne mens het continent verliet en de rest van de wereld ging bevol-

Het werk van hedendaagse kunstenaars als José

ken, wellicht zo’n 65.000 jaar geleden.

Bedia en Edouard Duval Carrié, vertegenwoordigd in dit project, illustreert het syncretisme

Een van de recente archeologische vondsten die

naar vorm en inhoud dat zich in de kunst kan

een rol spelen in hedendaagse discussies over de

voordoen wanneer beeldtalen, mythen en religi-

oorsprong van kunst in Afrika licht Sheila Coul-

euze praktijken van uiteenlopende culturele tra-

son in deze catalogus verder toe. Hoe het debat

dities elkaar ontmoeten. De artistieke productie

over de mogelijke representatie van een slang in

van Bedia en Duval Carrié heeft haar wortels in

de Tsodilo Hills van Botswana ook zal uitpakken,

de zogeheten Afrikaanse diaspora in het Cari-

de aandacht voor deze vondst in de context van

bisch gebied en combineert elementen uit Afri-

dit boek illustreert Wellings belangstelling voor

kaanse religies en hun iconografieën met ingre-

de zoektocht naar de oudste materiële bewijzen

diënten uit het katholicisme en in het geval van

van de menselijke fascinatie voor de slang, als

Bedia ook de oorspronkelijk indiaanse cultuur. In

onderdeel van zijn veelomvattend project.

elk van de tradities die op eilanden als Cuba en Haïti samensmolten (de indiaanse van de

Kruik, Woyo/Dem. Rep. Congo, aardewerk, 41,5 cm. Collectie Afrika Museum, Berg en Dal, 41-16

Interculturele vergelijking van visuele kunstuitin-

inheemse bevolking, de christelijke van de Euro-

gen en hun contexten vormt een tweede groot

pese kolonisatoren en de uiteenlopende tradities

thema binnen World Art Studies. Welke verschil-

van de als slaaf geïmporteerde Afrikanen) speelt

len maar ook overeenkomsten komen bij een

de slang een belangrijke rol; haar representatie

wereldwijde vergelijking van een gegeven kunst-

vandaag de dag komt voort uit en resoneert met

vorm of artistiek thema aan het licht? Wat leren

de menselijke verbeelding rond de slang zoals

deze overeenkomsten en verschillen ons en hoe

die zich in deze uiteenlopende tradities in de

kunnen we ze verklaren?

loop der tijd heeft ontwikkeld.

In dit boek verschaffen korte uiteenzettingen een eerste kennismaking met de voorstelling en

Het multidisciplinaire perspectief

betekenis van de slang in een reeks uiteenlopende culturen in tijd en ruimte. Deze beschrij-

World Art Studies is niet alleen mondiaal maar

vingen zijn het werk van specialisten die zich

ook multidisciplinair georiënteerd. Het studie-

jarenlang intensief met de betreffende cultuur-

veld doet in principe een beroep op alle weten-

gebieden en historische periodes hebben bezig-

schappelijke disciplines die hun licht laten schij-

gehouden. Wellings inleidende en meer synthe-

nen op het fenomeen visuele kunst. In zijn

tische tekst verbindt deze gegevens op een

bovengenoemde essay roemt Davis juist het mul-

intercultureel-vergelijkende wijze, waarbij de

tidisciplinaire karakter van World Art Studies als

auteur enkele terugkerende thema’s nader

vernieuwend in de studie van kunst.

belicht en in een groter kader plaatst.


11 Snake Art Studies

wetenschappen, antropologie en aanverwante disciplines ons leveren. Maar ook een evolutie biologisch perspectief bijvoorbeeld kan verhelderend werken, door te wijzen op de evolutionaire achtergrond van de schrikreactie die mensen ervaren bij het zien van een potentieel gevaarlijk dier als de slang. De psychologie kan vervolgens een antwoord trachten te geven op de vraag waarom wat angst oproept tegelijk ook ongemene interesse teweeg kan brengen – op de slang lijkt inderdaad het tremendum et fascinans van toepassing dat de religiewetenschapper Rudolf Otto als kenmerkend voor de ervaring van ‘het heilige’ voorstelde: huiveringwekkend en fascinerend tegelijkertijd. Door uiteenlopende wetenschappelijke disciplines samen te brengen, kan ons begrip van de greep die de slang op de menselijke verbeelding lijkt te hebben alleen maar toenemen.

Kunst en de menselijke ervaring Het mondiale en multidisciplinaire perspectief van World Art Studies is gericht op het verwerven van inzicht in de uiteenlopende aspecten van visuele kunst als een verschijnsel in het menselijk bestaan. De kennis die op deze omvattende wijze tot stand komt, kan vervolgens bijdragen tot een beter begrip van het fenomeen mens zelf. World Art Studies is dan die vorm van antropologie – in de letterlijke betekenis van ‘studie van de mens’ – die de visueel-artistieke dimensie van het Stoel, Bamum/Cameroun, hout, kralen, kaurischelpen, 119 x 65 cm. Collectie Musée BarbierMueller, 1018-21. Foto: Studio Ferrazzini Bouchet

Naast de meer conventionele en beproefde

menszijn voor haar rekening neemt. Nader

benaderingen van de kunsthistorische discipline,

onderzoek van hoe mensen de wereld die zij

zoals stijlstudie en iconografie, past men in

ervaren uitdrukken in beelden en hierop vervol-

World Art Studies ook perspectieven en inzich-

gens reageren, kan dan bijdragen tot een beter

ten toe uit wetenschapsvelden als de evolutie

inzicht in wat het betekent om mens te zijn. In dit

biologie, de neurowetenschappen, de culturele

project fungeert de visuele representatie van de

antropologie en de filosofie.

slang wereldwijd voor initiatiefnemer Wouter Welling vooral als uitgangspunt van een persoon-

Een onderwerp als de representatie van de slang

lijk getinte zoektocht naar de menselijke ver-

in uiteenlopende culturen wereldwijd leent zich

beelding.

uitstekend voor een multidisciplinaire benadering. Een gedegen behandeling van dit onderwerp kan zelfs niet zonder de kennis die religie-


12 Goddelijk en griezelig

Het geheim van de slang Wouter Welling

Opgedragen aan Petra Welling (1959-2010), een kunsthistoricus die mij voorging op de weg van de interdisciplinaire kunstbenadering

Niets houdt zijn eigen aanschijn. De vernieuwster aller dingen, Moeder natuur, laat elke vorm ontstaan uit andere vormen. Geen enkel ding in dit heelal, geloof me, gaat teloor, maar alles wisselt en vernieuwt. Men spreekt van een geboorte, als er iets anders aanvangt dan er was, en sterven is ophouden met hetzelfde-zijn. En toch, het groot geheel blijft wel bestaan, al schuift er nog zoveel van hier naar daar. Publius Ovidius Naso 1

Er klopte iets niet.

het fatum, het noodlot. De gebeurtenissen hebben wat je zou kunnen omschrijven als ‘innerlijke

Het verhaal begon in een beschutte tuin, een hor-

noodzakelijkheid’. Zoals in de mythen van de

tus conclusus. Veilig, een idyllisch gebied met de

klassieke oudheid: als de goden eenmaal iets

mooiste bomen en planten, bloemen en vlinders

beslist hebben, kunnen ook zij de draden van het

en met dieren die elkaar niet naar het leven ston-

lot niet meer veranderen. De Moiren, de schikgo-

den. Er was geen tijd en dus ook geen dreiging

dinnen, hebben het patroon van het verhaal al in

van een einde. Ziekten en ander leed waren

hun web verweven. Van toepassing is hier het

onbekend. Twee mensen in volstrekte harmonie

gerundivum necessitatis: iets is moetende gebeu-

met de natuur. Een man en een vrouw, zich niet

ren. Wanneer er in de Bijbel ‘staat geschreven’,

bewust van hun sekse. Eigenlijk leefden ze in een

dan voltrekt zich een verhaal dat als het ware in

zalige kinderwereld, een staat van onbewust zijn.

de genen van de schepping aanwezig is. Hoe kun

Nooit zou er iets veranderen. Af en toe stak er

je die slang dan iets kwalijk nemen?

een windvlaag op, die de komst van de Schepper aankondigde. En die was aardig voor zijn kinde-

De slang wordt soms als halfvrouw afgebeeld, als

ren. Als ze maar niet … Die twee bomen, daar

de geheimzinnige Lilith, Adams eerste vrouw,

moesten ze vanaf blijven. De vruchten van die

oorspronkelijk een Sumerische hemelkoningin,

bomen waren taboe. Het enige taboe.

die haar plaats niet kende, en daarom werd gedemoniseerd, een gevreesde koningin van de

En dan wéét je het. Natuurlijk is alle aandacht

nacht, met vleugels. Een duistere verleidelijke

juist op de verboden vruchten gericht. De boom

gestalte, die met de oerslang Leviathan in ver-

van Kennis en de boom van het Eeuwige Leven.

band werd gebracht en als verleidster ‘slangom-

Heb je van de vruchten van de eerste boom gege-

wonden’ is afgebeeld, maar daarover later. Eva

ten, dan verlang je meteen naar die van de

(oorspronkelijk Chawwâh, Hebreeuws voor leven

tweede. Kennis strooit roet in het eten, vernie-

in de betekenis van de leven gevende) houdt zich

tigt de perfecte wereld. Kennis impliceert

evenmin als Lilith aan de regels, want ze accep-

bewustzijn van het einde en iedereen wil ont-

teert de aangereikte kennis. Kennis van goed en

snappen aan de dood. Dan verschijnt er één dier

kwaad, maar ook van begin en einde. De idylle

dat ervoor zorgt dat gebeurt wat gebeuren

van de kindertuin is dan voorbij, de weg begint.

móet. Want de Bijbel wordt gekenmerkt door

En dat, de condition humaine, wordt als straf


13

De slang krijgt ook straf. Tot in lengte van dagen zal zij door het stof van de aarde kruipen. De godsdienstleraar die op de lagere school dit verhaal zonder kritische kanttekeningen vertelde, gaf de opdracht in een schriftje een tekening te maken. Het paradijsverhaal zal door talloze kinderen getekend zijn. De voorstelling van Adam en Eva, de boom en de slang is een oerArie van Geest, Adam, 1996, werk op papier. Particuliere collectie, Nederland

ervaren. De schepper is vertoornd, er verschijnt

beeld. Boom/slang/mensenpaar: de combinatie

een engel met een vlammend zwaard en de twee

gaat terug tot ver voor de ontstaansperiode van

hoofdpersonen van het verhaal zullen evenals

de bijbelse verhalen. Arie van Geest laat de ver-

hun nakomelingen altijd maar hard moeten wer-

binding duidelijk zien: Adam is verbonden met

Zegel Adam en Eva, 22002100 v. Chr, MiddenOosten (MesopotamiĂŤ), 2.7 x 1.6 cm, Trustees of the British Museum, 00861135001

ken, pijn lijden en dan sterven. Vanwege het

de boom, zoals Eva met Adam en de slang met

schenden van een taboe dat geschonden moest

het labyrint van takken. Een andere paradijse-

worden om in de tijd te stappen, de scheiding te

lijke voorstelling betreft de tuin van de Hesperi-

voltrekken, bewust te worden van de eigen iden-

den met de gouden appelen van de aardgodin

titeit, kortom: mens te worden.

Gaia. Deze tuin werd bewaakt door nimfen


14 Goddelijk en griezelig

(Hesperiden, dochters van Atlas en Hesperis), bijgestaan door Ladon, een nooit slapende draak met honderd koppen. De titaan Atlas, wiens taak (het schragen van de zuilen van de hemel) de held Hercules even overneemt, steelt er drie appels voor Hercules, die deze later weer teruggeeft. Er is sprake van Griekse invloed op de christelijke kunst in de voorstelling van de slang in combinatie met de boom met bijzondere vruchten.2 Het thema van de dood van goden in relatie tot een boom gaat aan de kruisiging uit het Nieuwe Testament vooraf. Odin, de oppergod in de Noorse mythologie, door een speer gewond, werd negen etmalen aan de wereldboom gehangen. Attis, de geliefde van de Anatolische moedergodin Kybele, stierf onder een pijnboom. Kybele had hem met gekheid geslagen uit woede over zijn relatie met een aards meisje; Attis ontmande zich en overleed aan zijn verwonding. Uit zijn bloed ontsproot de altijd groene naaldboom. Kybele legde haar geliefde in een rotsgraf. EvenAmfoor (detail), Hesperiden, 4e eeuw v. C, Athene/Griekenland aardewerk, 29,5 cm. Collectie Allard Pierson Museum, apm03505

als Odin herrees hij uit de dood. Op 25 maart was er licht in zijn graf: het begin van de lente. De Attiscultus bloeide in Rome onder keizer Claudius (41-54 n.C.). Attis werd daar als zonnegod vereerd; tot de Attisfestiviteiten behoorde het dragen van een naaldboom naar een aan de

Vaas, Etruskisch, aardewerk, 44,5 x 23,5 cm. Collectie Allard Pierson Museum, apm10188

godin gewijde grot, de moederschoot, de ‘andere wereld’. De vegetatiesymboliek verwijst duidelijk naar regeneratie; de Attisboom kan als een prefiguratie van onze kerstboom worden gezien. Ook in de alchemie waren Kybele en Attis als complementair duo bekend.3 De boom is het oerprincipe van leven en ordening, een axis mundi, een ordenende wereldas. In mijn schoolschrift tekende ik een gouden slang, eenzaam voortkronkelend. Ik vond dat het dier onheus was bejegend. De gnostici zouden het met me eens zijn geweest. Voor hen was de slang bepaald geen duivelse verleider. ‘Want de slang was wijzer dan alle dieren die in het Paradijs waren (...) Maar de schepper vervloekte de slang, en noemde hem duivel. En hij zei: “Zie, Adam is geworden als één onzer, kennende goed


15 Het geheim van de slang

en kwaad.”’4 In wezen is hier sprake van een

ongeëvenaarde geneesheer met een grote plan-

naijverige god, een demiurg (met de eigennaam

tenkennis waarmee zij doden tot leven kan wek-

Demogorgon): een god die geen creatio ex nihilo,

ken. In hun visioenen verschijnt zij aan sjamanen

een schepping vanuit het niets, realiseert, maar

en geeft hun inzicht in de manier waarop planten

met de oerchaos werkt. De gnostische demiurg is

kunnen worden gebruikt. De bijzondere status

de mindere schepper van de onvolmaakte, mate-

van de slang gaat terug tot de alleroudste reli-

riële wereld.5 Hij wil de mens kennis onthouden,

gies. In de beeldende kunst komt hij meer dan

want de mens mag niet worden ‘als één onzer’

enig ander dier mondiaal voor, vanaf minimaal

(met andere woorden: behorende tot de goden-

veertigduizend jaar geleden tot de dag van van-

wereld). Maar de slang doet het tegenoverge-

daag. Meestal in positieve zin, maar ook als sym-

stelde, hij reikt kennis aan. De slang als wijs-

bool van het duistere en bedreigende: de slang is

heidsleraar is een bekend fenomeen. De

goddelijk en griezelig. Terwijl de slang als attri-

Ophieten, een gnostische sekte uit de tweede en

buut van de grote godin in oude culturen een

derde eeuw in Rome, vereerden slangen die wer-

hoge status had, werd zij in het orthodoxe chris-

den gezien als ‘een openbaring van de onbe-

tendom juist beschouwd als duivels en door

kende God’, de nous (goddelijke geest, bewust-

Maria vertrapt. Een opmerkelijke omkering, want

zijn) in slangengedaante. Verder in dit boek gaat

Maria is een late versie van de grote godin, de

Jacob Slavenburg nader in op de gnostische

moedergodin, de kracht van de natuur, van het

slang. Mondiaal verschijnt de slang in mythen als

leven schenkende principe: Gaia, Ishtar, Astarte,

een dier dat over bijzondere kennis beschikt; zij

Inanna, ze kende zo vele namen. De mannelijke

heeft toegang tot ‘de andere wereld’ en is de

god stootte de godin van de troon en haar hei-

behoeder van grote schatten. Daarnaast is zij een

lige dier werd gedegradeerd tot symbool van het

6

Mestre Zé Lopes, Medusa-figuur, Brazilië, hout, 60 x 29 cm. Particuliere collectie, Nederland

duistere dat beheerst moet worden. Verguisd, gevreesd, vereerd: de slang belichaamt een keerzijde, een verdrongen verhaal. Misschien wel juist daarom heeft zij de mens altijd gefascineerd. Wanneer je in religie, mythologie, literatuur en beeldende kunst naar een sleutel zou zoeken die de deur opent naar een constante in de menselijke psyche, een grootste gemene deler, dan zou je kunnen uitkomen bij het slangensymbool. Waarom, wat is het geheim van de slang?

Het avontuur van de verklaringshypothesen Die vraag kwam bij me op toen ik werkte aan de tentoonstelling Roots & More – De Reis van de Geesten over hedendaagse kunst uit de Afrikaanse diaspora met wortels in Afrikaanse spirituele tradities. In Brazilië verscheen de slang aan me in de vorm van Medusa: een merkwaardige pop gemaakt door de Braziliaanse meester-poppenspeler Mestre Zé Lopes (1950). In een galerie voor outsider art stonden twee Medusa’s naast


16 Goddelijk en griezelig

gelde monsters met slangen in plaats van haren.

Peter Paul Rubens, Hoofd van Medusa, 1617-1618, 68,5 x 118 cm. Collectie Kunsthistorisches Museum, Wenen

Medusa wordt het slachtoffer van de vertoornde Pallas Athena, voor wier beeld zij als jong meisje was verkracht door Poseidon /Neptunus. De wellicht op haar schoonheid jaloerse Athena strafte haar door haar krullen in slangen te veranderen.

Michelangelo Merisi da Caravaggio, Medusa, 1598, 60 x 55 cm. Galleria degli Uffizi, Florence

Ten slotte zal de held Perseus haar doden en haar afgeslagen hoofd aan Athena schenken. De godin gebruikt dit vervolgens als afschrikwekkend beeld op haar kuras. Het lot van Medusa is even onverdiend en onfortuinlijk als dat van Lilith. Aangezien de vrouwelijke Medusa al verkocht was, reisde de mannelijke, ‘Meduso’, met me mee. De poppenspeler corrigeerde de mythe door het afschrikwekkende zowel een vrouwelijke als een mannelijke verschijningsvorm te elkaar, waarbij een de mannelijke versie leek te

geven. In Haïti aangekomen, bleek de slang

zijn, een cobra heft zich als geslachtsdeel voor

alomtegenwoordig, op vodou drapo (vlaggen

hem uit. In zijn hand draagt hij een cobrascepter.

voor de lwa, de geestwezens van het vodoupan-

Medusa is een van de drie Gorgonenzusters,

theon), op een prachtige fles gewijd aan de slan-

zoals de dochters van de zeegoden Phorcys en

gengod Dambala en op de schilderijen van onder

Ceto heten. Zij worden voorgesteld als gevleu-

anderen Frantz Zéphirin (1968) en Préfète


17

Vodou-fles voor Dambala, lovers, kralen, textiel, 34,5 x 9 cm. Collectie Afrika Museum, Berg en Dal, 670-8

Alcide, Drapo (vodouvlag) voor Ton Ton Simbo, lovers, kralen, textiel, 90 x 82 cm. Collectie Afrika Museum, Berg en Dal, 681-10 Anoniem, Ha誰ti, hout, textiel, verf, 46 x 34 cm. Collectie Gerald Pinedo

Duffaut (1923). Terug in het Afrika Museum ging ik op zoek naar slangen en trof ze in de collectie in overvloed aan op keramiek, op deuren en bij sieraden en amuletten.Vanaf dat moment liet de slang me niet meer los. Ik ging me in de slangenmythologie verdiepen en in de psychologische betekenis ervan. Het bleek een onderwerp dat in diverse studies aanleiding heeft gegeven tot het trekken van interculturele parallellen. Wie zich met de slang bezighoudt maakt een wandeling door de menselijke psyche vanaf prehistorische grotwanden tot recente ontwikkelingen in de kwantumfysica. In het bestek van deze catalogus


18 Goddelijk en griezelig

Dambala, drapo (vodouvlag), lovers, kralen, textiel, 74 x 77 cm. Collectie Afrika Museum, Berg en Dal, 670-9 Vévé (grafisch vodousymbool) voor Dambala, metaal, 51 x 78 cm. Particuliere collectie Nederland

kan slechts een kort overzicht worden gegeven van mogelijke verklaringen voor de slangenfascinatie. Het is een avontuurlijke tocht aan de hand van gerenommeerde onderzoekers en fascinerende schrijvers die ruimte geven aan associaties en speculaties. De slang verschijnt in mythen dan ten tonele wanneer er ingrijpende veranderingen gaan plaatsvinden. Ze is bij uitstek een liminaliteitssymbool, een teken van overgang tussen deze wereld en de wereld aan gene zijde, het metafysische domein. Mensen hebben altijd naar antwoorden gezocht op de grote existentiële vragen omtrent de zin van geboorte, leven, lijden en sterven. Wanneer de antwoorden niet in woorden zijn te vatten, kunnen beelden (symbolen, van het Griekse symballein – samenvallen) gaan spreken. Innerlijke processen worden naar buiten


19 Het geheim van de slang

De Zwitserse grondlegger van de analytische psychologie Carl Gustav Jung (1875-1961) introduceerde de hypothese van het collectieve onbewuste en de daarin werkzame archetypen. ‘Ik heb de uitdrukking “collectief” gekozen, omdat dit onbewuste geen individuele, maar een algemene aard bezit, dat wil zeggen het kent in tegenstelling tot de persoonlijke psyche inhouden en gedragswijzen, die overal en in alle individuen min of meer dezelfde zijn. Het is, met andere woorden, bij alle mensen aan zichzelf identiek, en vormt aldus een algemeen psychisch fundament van onpersoonlijke aard, dat in iedereen aanwezig is.’7 Een archetype is een overgeërfd beeld, dat kan ‘opduiken’ vanuit het collectief onbewuste en dan ‘door zijn bewustwording en waargenomen-worden verandert’8. De psyche van wat Jung in de terminologie van zijn tijd nog noemde ‘de primitieve mens’ heeft ‘een onoverwinnelijke drang om alle uiterlijke zintuiglijke ervaringen te assimileren aan de psyche. (...) Alle gemythologiseerde natuurprocessen, zoals zomer en winter, de schijngestalten van de maan, regenseizoenen enzovoort, zijn geenszins allegorieën van deze objectieve ervaringen. Het zijn integendeel symbolische uitdrukkingen van het innerlijke en onbewuste drama van de ziel, dat via de weg van de projectie, dat wil zeggen Franz Augustin Zéphirin, Interpellation, Dambala & Aido Wedo, 2007, acryl op doek, 50 x 40 cm. Particuliere collectie, Nederland

geprojecteerd; het denken in analogieën is

gespiegeld in natuurverschijnselen, voor het

daarop gebaseerd. Wat wij waarnemen is wat we

menselijk bewustzijn toegankelijk wordt’9 De

herkennen of, beter gezegd, wat ons aanspreekt.

hypothese dat de ouroboros als mythische

Een beeld krijgt pas betekenis wanneer het aan-

gestalte een afgeleide is van waarnemingen aan

sluit bij ons innerlijk, met andere woorden: wan-

het firmament, zoals Marinus Anthony van der

neer het weerklank vindt. Het zijn nooit ‘zomaar’

Sluijs in dit boek poneert, sluit naadloos aan bij

beelden die in de kunst iconisch worden. Een

deze beschrijving van psychische processen.

kosmogonie die ordent, die de wereld een vaste plaats geeft, een boom als axis mundi, de samen-

De ouroboros is een bekend beeld in alchemis-

hang van tegendelen, offer, dood en regenera-

tische illustraties, het symbool van ‘de eeuwige,

tie/wedergeboorte – analoog aan de seizoenscy-

cyclische aard van het universum’.10 Het verenigt

clus – de verbinding tussen mensenwereld en de

tegenstellingen en is als zodanig een beeld van

‘andere wereld’ om maar een aantal topoi, terug-

de samenhang van al het zijnde, van het begin en

kerende onderwerpen, te noemen: het zijn

de voltooiing van het opus (het werk van de

archetypen die in de buitenwereld, van koren-

alchemist). In de beslotenheid van zijn laborato-

veld tot sterrenhemel, kunnen worden waarge-

rium werkte de alchemist aan een transformatie

nomen.

in de materie die waarschijnlijk parallel liep aan innerlijke veranderingen. In de Jungiaanse inter-


20 Goddelijk en griezelig

binnen- en buitenwereld ontstaan mythologie, literatuur en beeldende kunst. Die vormen als het ware een spiegelbeeld van de psyche. Sommige van die beelden in de spiegel zijn archetypen, oerpatronen die we gemeen hebben zoals we onze dna-structuur gemeen hebben. De psychische inhoud herkent een corresponderende vorm, bijvoorbeeld in de slang. En die kan, zoals we zullen zien, aan vele inhouden vorm geven. In de psychoanalyse neemt de slang een bijzondere plaats in. Ze is, zoals Adler schrijft ‘one of the most pregnant symbols of the unconscious, so much so that it often stands for the unconscious itself … it is the personification of the earthly unconscious, of the instinctual layer, with all its secret, mantic, and curative powers as well as its inherent dangers which must be overcome. It is precisely this which explains the venerations and fear inspired by the serpent.’11 Niet iedereen is even overtuigd van het psychoanalytische perspectief. Bioloog Balaji Mundkur, auteur van The Cult of the Serpent – An Interdisciplinary Survey of its Manifestations and Origins, een standaardwerk over slangensymboliek, is voorstander van een praktische verklaring voor de symboliek van de slang: de impact van de natuurlijke omgeving en het klimaat waarin mensen moesten overleven. ‘It is hardly surprising that sun, rain, and serpents are recurring subjects in the religious and cosmogonic beliefs of the most diverse aboriginal peoples, even in the colder zones.’12 Mundkur geeft hier vele voorbeelden van in de mondiale mythologie. ‘The Fon of Dahomey, the Bambuti and Baluba of the Congo, the Makara of the Sudan, the Tswana of Botswana, and the Synosius, datering onbekend, Bibliothèque Nationale, Parijs, Ms. grec 2327, f. 297

pretatie is de alchemie een geheimtaal voor het

Bushmen of South Africa directly equate

individuatieproces, de psychische rijping. Het is

serpents with rain and myths and rainmaking

een weg van binnen naar buiten, maar ook een

rites that reflect a common African sentiment.

herkenning van het binnen in het buiten. De psy-

Rain appears early in Baluba creation myth; “its

che kan in de natuur de beelden vinden die bij

greatest desire was to fall down and inundate

haar passen: het buitenbeeld helpt het binnen-

the earth.” The Baluba believe that the world’s

beeld te articuleren. De natuur – flora en fauna,

first human inhabitant had two wives – one

seizoenen – toont ontwikkelingen, fasen, die de

human, the other, her senior, a serpent named

psyche herkent, de bovengenoemde projectie. In

Kizimu. The rainbow Serpent myth of the

die wisselwerking van bewust en onbewust, van

Australian Aborigines is a product of the violent


21 Het geheim van de slang

rains and thunderclouds of the northern

gist, I regard their methodology and inferences

Australian monsoon. The details vary, but in

(..) as questionable (..).’13

essence this immensely powerful and important

Ook onder psychologen lopen de meningen uit-

monster spends the dry season resting in a deep

een. Klinisch psycholoog prof. dr. Jan Derksen

waterhole and emerges as a rainbow in the wet

heeft in diverse publicaties en interviews zijn

season.’ Slangen en regen zijn welhaast onaf-

bezorgdheid geuit over de sterke tendens binnen

scheidelijk in de mythologie.

de psychologie om het domein van de psychotherapie te verruilen voor dat van de cognitieve

Tot de bekendste voorbeelden hoort het slan-

natuurwetenschappen. Derksen is het niet eens

genritueel van de Hopi- indianen in Arizona,

met onderzoeker Dick Swaab, auteur van de

waarvan een slangendans deel uitmaakt. Bij die

bestseller Wij zijn ons brein, die de psyche volle-

dans worden slangen in de hand gehouden die

dig reduceert tot processen in de hersenen. Vol-

bliksem symboliseren, de brenger van regen. De

gens Swaab, ‘meedogenloos reductionistisch’14,

kunsthistoricus Aby Warburg bezocht de Hopi

is het onzinnig om lichaam (brein) en geest te

tijdens zijn reis in 1895-1896. Hij was te vroeg in

scheiden, er is slechts lichaam, materie. Maar,

het jaar om de slangendans bij te wonen, maar

schrijft Derksen: ‘In de psyche kun je niet snijden

verdiepte zich wel in de symboliek ervan. Een

en die kun je niet fotograferen, hierover moet je

lezing over dit onderwerp die hij in 1923 in het

wel theorieën opstellen.’15

sanatorium Bellevue in Kreuzlingen hield, is van grote kunsthistorische betekenis geworden.

Evenals processen in het brein, waarop we nader

Warburg, afgestudeerd op Botticelli en gespe-

zullen ingaan, hebben Mundkurs omgevingsfac-

cialiseerd in de Italiaanse renaissanceschilders,

toren evident invloed, maar het mythische den-

introduceerde de iconologie in de kunstgeschie-

ken kan natuurlijk niet los worden gezien van de

denis – het in een brede (cultuur)historische con-

psychische werkelijkheid, het is er een uitdruk-

text analyseren van de betekenis van beeldende

king van. Díe mythen zullen in de psyche reso-

kunst – waarbij hij aandacht besteedde aan de

nantie vinden en overleven die de kracht van het

verwantschap in het religieuze denken van onder

archetype hebben (zoals de kruisiging een late

meer het oude Athene en het eigentijdse Oraibi,

variant is op offerdood van de zoon/geliefde van

het Hopi-dorp in Arizona dat hij bezocht. Zijn

de moedergodin). Je zou dus kunnen stellen dat

favoriete motto was een citaat uit Goethe’s

de archetypen meewerken bij de psychische ont-

Faust II; ‘Es ist ein altes Buch zu blättern; von

wikkeling, de individuatie, ze zijn actief. De door

Harz bis Hellas alles Vettern.’ Hij bespeurde een

Wouter Bleijenberg genoemde Zandspeltherapie

doorlopende lijn ‘van de Harz naar het oude Grie-

is een ‘spel’ met archetypen, actieve imaginatie,

kenland’ en werkte aan een inhoudelijk vergelij-

dat de therapeut een sleutel tot de psychische

kende kunsthistorische opvatting waarbij het

situatie van zijn cliënt aanreikt.

doorleven van het archaïsche in het contemporaine wordt gesignaleerd. Warburg had een

Wanneer we beeldende kunst intercultureel

brede interesse, hij verdiepte zich onder meer in

beschouwen, is een grote openheid vereist voor

religiegeschiedenis en de in zijn tijd nog jonge

de werking van beelden. Een object uit een

takken van wetenschap culturele antropologie en

andere culturele context dan die waarmee we

psychologie.

vertrouwd zijn, kan veel beter worden begrepen wanneer men het ‘van binnenuit’ benadert, met

Voor Mundkur is de benadering van psychologen

andere woorden, het op zich laat inwerken. Op

als Freud, Jung, Adler en hun volgelingen, die de

de eerste plaats komt de innerlijke boodschap

slang aan het onbewuste relateren, ‘intuïtieve

van het beeld. Dit is een subjectieve benadering

speculatie’. ‘As a mechanistically inclined biolo-

die kan worden gecomplementeerd door contex-


22 Goddelijk en griezelig

tuele informatie. Traditionele kunsthistorici zijn

energie, een gigantisch kwantumveld18, dat al

geneigd omgekeerd te werken. Geconfronteerd

het zijnde en alle ervaringen uit alle tijden ver-

met werk uit een hun onbekend cultureel Umfeld

bindt, dan zou dat een verklaring kunnen zijn

zoeken ze meteen naar verklarende teksten. De

voor zowel het bestaan van oerbeelden en voor

premisse dat die kunst anders is en derhalve

het ‘in de lucht hangen’ van ideeën – zoals bij-

slechts met contextuele kennis – in een volken-

voorbeeld het maken van een tentoonstelling

kundig museum – kan worden begrepen en

over slangensymboliek.19 Van de kerkvader Ire-

gewaardeerd, gaat voorbij aan het feit dat de

naeus is de uitspraak: ‘De schepper van deze

‘innerlijke waarneming’ een beeld allang heeft

wereld vormde deze dingen niet rechtstreeks uit

herkend en dat verdere studie zal uitwijzen dat

zichzelf, maar maakte ze volgens archetypen bui-

het helemaal niet zo ‘ver en vreemd’ is als men

ten hemzelf.’20

aanvankelijk dacht. Het thema slang opgevat als wandeling door de cultuurgeschiedenis en de

Wie deze spannende speculatie te ver gaat zou

menselijke psyche illustreert dat het denken in

een benadering kunnen volgen die een andere

culturele hokjes volstrekt zinloos is. Toch wordt

lijkt, maar er niet per se mee in tegenspraak

het eigen referentiekader door kunsthistorici,

hoeft te zijn – althans wanneer we die verbinden

critici, curatoren, nog steeds als harnas gedragen

aan de gewaagde visie van de avontuurlijke

om die ‘andere’ kunst maar als anders te kunnen

antropoloog Jeremy Narby. De Zuid-Afrikaanse

blijven classificeren. Wellicht is de angst voor

archeoloog en antropoloog David Lewis-Willi-

herkenning een onbewuste drijfveer. In een tijd

ams, een vermaard kenner van de San rotsschil-

van interculturaliteit en globalisering is het

deringen, schreef baanbrekende studies over de

samengaan van intuïtie en kennis meer dan ooit

neurologische oorsprong van de vroegste kunst-

noodzakelijk. Het verhaal van het labyrint van

uitingen. Volgens hem – en David Pearce, co-

Minos indachtig moeten we ons realiseren dat

auteur van het boek Inside the Neolithic Mind

Theseus, het mannelijke principe, het bewust-

(2005) – zijn de basispatronen die we overal

zijn, Ariadne, het vrouwelijke principe, de intuï-

tegenkomen, terug te voeren op de werking van

tie, nodig heeft om zijn taak te volbrengen, de

het menselijke brein; ‘(...) the neurology and

kern van het labyrint te bereiken en veilig terug

functioning of the brain create a mercurial type

te keren. Wilfried van Damme plaatst de ten-

of human consciousness that is universal’.21 In

toonstelling Goddelijk en Griezelig – Het geheim

alle tijden en alle religies is er sprake geweest

van de slang in dit boek dan ook als casestudy

van ‘altering human consciousness to some

binnen het referentiekader van World Art Stu-

extent by prayer, meditation, chanting and many

dies: een verbrede kunstbenadering die insluit in

other techniques’.22 Tot die andere technieken

plaats van uitsluit.

behoort het gebruik van drugs als iboga en

16

ayahuasca door sjamanen. Het gevoel van een‘De archetypen vormen de krachtcentra en

heid dat men daardoor kan ervaren, staat bekend

krachtvelden van het onbewuste.’ Vanuit Jungs

als ‘Absolute Unitary Being’. Het is een sensatie

theorie en onderzoek (niet alleen met betrekking

van eenwording met een alomvattende levens-

tot archetypen, maar ook inzake synchroniciteit)

energie, in een christelijke context ‘de Heilige

lijkt de stap naar de hypothese van morfogene-

Geest’ genoemd. Die overweldigende eenheids-

tische velden, vormende oorzakelijkheid en het

ervaring en het staan buiten de ruimte-tijd-

veld van nulpuntenenergie (het alles verbin-

dimensie is mondiaal een constante zowel in

dende netwerk van vibraties), waarmee een aan-

sjamanistische ervaringen als in het werk van

tal wetenschappers zich al geruime tijd bezig-

mystici. ‘Somewhere between supernatural and

houdt, een vanzelfsprekende. Wanneer wij

aesthetic experiences is the sense of being one

onlosmakelijk verbonden zijn met een oceaan van

with the universe’, schrijven Lewis-Williams en

17


23 Het geheim van de slang

Jeremy Narby, The Cosmic Serpent

Pearce, en die ervaring is neurologisch verklaar-

ook dieren en objecten die een emotionele of

baar. Dick Swaab zal het daar ongetwijfeld mee

religieuze betekenis wordt toegekend. Dan volgt

eens zijn. De neurologische oorzaken van mys-

de ‘vortex fase’, waarin een tunnel verschijnt

tieke ervaringen, stellen Lewis-Williams en

met aan het einde daarvan een helder licht. De

Pearce, kunnen heel divers zijn; de auteurs noe-

laatste fase van de reis wordt gekenmerkt door

men onder meer het gebruik van hallucinogene

de sensatie over extra ledematen te beschikken,

middelen, bijna-doodervaringen, intense con-

er worden dieren waargenomen en men kan in

centratie, sensitieve deprivatie, maar ook hon-

een dier veranderen.23 Ervaringen van sjamanen

ger, hoofdpijn en pathologische gesteldheden.

uit diverse culturen reflecteren dit patroon,

Bij een veranderend bewustzijn kan men vaste

waarbij de beschrijving ervan contextuele ver-

stadia onderscheiden waarin aanvankelijk geo-

schillen kent. Kortom: it’s all in the brain.

metrische patronen en spiralen aan het geestesoog verschijnen en, naarmate de trance verdiept,

Cardioloog Pim van Lommel, die een spraakmakende studie publiceerde over bijna-doodervaringen, beargumenteert dat die ervaringen niet tot slechts processen in de hersenen als gevolg van zuurstoftekort kunnen worden gereduceerd. Met tal van voorbeelden en studies van anderen onderbouwt hij de stelling dat het bewustzijn ook los van de hersenen, los van het lichaam ervaren kan worden. ‘Men ontkomt bijna niet aan de conclusie dat de essentie van ons eindeloze bewustzijn al vóór de geboorte onafhankelijk van ons lichaam heeft bestaan, en ook onafhankelijk van ons lichaam na de dood zal blijven voortbestaan in een non-lokale ruimte waar tijd en afstand geen rol spelen. Er is geen begin en er komt ook nooit een eind aan ons bewustzijn. Daarom zou men serieus de mogelijkheid moeten overwegen dat de dood, net als de geboorte, slechts een overgang kan zijn naar een andere staat van bewustzijn.’24 Van Lommel ziet het lichaam als een tijdelijke resonantieplaats en het dna als interface tussen het non-lokale bewustzijn en het lichaam. Met andere woorden: wat Lewis-Williams beschrijft, is voor Van Lommel slechts de werking van de radio, het instrument dat de mogelijkheid biedt om programma’s op te vangen. Antropoloog Jeremy Narby deed onderzoek naar de diepgaande kennis die indianen in de Peruaanse Amazone hebben van twee planten die nodig zijn om een middel te prepareren dat bewustzijnsverruimend is (het tweede bestanddeel is nodig om een enzym in de maag te inacti-


24 Goddelijk en griezelig

veren dat anders de hallucinogene werking van

long. I was terrified. These enormous snakes are

de eerste plant zou neutraliseren). Narby vroeg

there, my eyes are closed and I see a spectacular

zich af hoe de indianen zonder moderne labora-

world of brilliant lights, and in the middle of

toria aan een dergelijke uiterst specifieke kennis

these hazy thoughts, the snakes start talking to

konden komen. Van de tachtigduizend planten-

me without words. They explain that I am just a

soorten in de Amazone wisten ze precies díe

human being. I feel my mind crack, and in the

twee planten te kiezen. De planten zelf brachten

fissures, I see the bottomless arrogance of my

hun die kennis over, kreeg Narby te horen. De

presuppositions. It is profoundly true that I am

werking van een minder sterke tabak en de zeer

just a human being, and, most of the time, I have

sterke ayahuasca brengt de sjamaan in contact

an impression of understanding everything,

met de maninkari, de zielen die aanwezig zijn in

whereas here I find myself in a more powerful

dieren, planten, bergen en rivieren, tot in kristal-

reality that I do not understand at all and that,

len toe. De maninkari doen denken aan de

in my arrogance, I did not even suspect exis-

archetypen die, analoog aan het kristal, door

ted.’29

25

Jolande Jacobi een ‘assensysteem’ worden genoemd dat pre-existent en immanent aanwe-

Dat Narby slangen waarnam, is voor de ayahuas-

zig is. Ze trekt de lijn door naar wat Plato

quero niet verbazend: de moeder van ayahuasca

noemde de ‘Idee’, maar dan een Idee waarin het

is een slang. Op Narby als jonge antropoloog en,

lichte en het donkere beide aanwezig zijn.

zoals hij zichzelf typeerde, ‘materialistische

Ayahuasca is het middel dat de gebruiker helpt

humanist’30, kwam deze ervaring over als een

om zich op een andere golflengte af te stellen en

belangrijke les in bescheidenheid. Hij zag en

zich in verbinding te stellen met een soort super-

voelde zichzelf onderdeel van een gigantisch

werkelijkheid (in letterlijke zin meta-fysisch).

netwerk van leven, van een zinderende energie.

Zoals een ayahuasquero Narby vertelde:

Zijn holistische ervaring doet denken aan het

‘I know that any living soul, or any dead one, is

leven op de maan Pandora zoals dat in beeld

like those radio waves flying around in the air.’

wordt gebracht in de speelfilm Avatar (geschre-

‘Where?’

ven en geregiseerd door James Cameron, 2009).

‘In the air. That means that you cannot see them,

Op die maan ontstaat een conflict tussen mensen

but they are there, like radio waves. Once you

van de Aarde met een kille, materialistische hou-

turn on the radio, you can pick them up. It’s like

ding, slechts gericht op exploitatie van de natuur

that with souls; with ayahuasca and tobacco, you

en rendement voor aandeelhouders aan de ene

can see them and hear them.’27

kant en de autochtone bevolking die in volkomen

En: ‘The owner of these plants, in truth, is like

harmonie leeft met de moedergodin Eywa aan de

God; it is the maninkari. They are the ones who

andere kant. Er is sprake van communicatie als

help us. Their existence knows neither end nor

betrof al het leven op Pandora één groot ener-

illness.’28

gieveld, een bio-botanisch neurologisch net-

26

werk. Het enorme succes van die film en de waarDe beschrijving komt overeen met wat Van Lom-

dering voor het leven op Pandora geeft aan

mel het ‘eindeloos bewustzijn’ noemt en anderen

hoezeer mensen in onvrede leven met de con-

het ‘nulpunten energieveld’, het ‘Akasha-veld’

sumptiemaatschappij en terugverlangen naar een

(akasha is sanskriet voor ‘ruimte’) of Absolute

(fictieve) oerstaat. De grote interesse voor theo-

Unitary Being. Narby ging over tot participerend

rieën omtrent het ‘netwerk’, het ‘veld’, of hoe

onderzoek en gebruikte onder begeleiding van

men het ook noemen wil, kan men wellicht als

een ayahuasquero zelf ayahuasca.

voorbeeld van hedendaags ‘paradijsverlangen’

‘I suddenly found myself surrounded by two

zien.

gigantic boa constrictors that seemed fifty feet


25 Het geheim van de slang

Natuurlijk is de meest voor de hand liggende ver-

ten goede of ten kwade. Daarmee zou dan de

klaring dat ayahuasca de beelden in het brein

schaduwkant die Jung in de archetypen onder-

bewerkstelligt en niet, zoals de sjamanen

kende, geïntegreerd zijn.

beweerden, informatie van buitenaf toegankelijk

Het antwoord op de vraag naar het waarom van

maakt via de wereld van de planten. Maar het

intercultureel en intertemporeel frequente sym-

leek Narby niet aannemelijk dat de beelden

bolen is nog lang niet gegeven. Zoals gezegd

waarmee hij geconfronteerd werd, de snelheid

betreft het niet een eindeloze voorraad van

en samenhang ervan, uit zijn eigen brein voort-

tekens en thema’s die de mythologie, de religie,

kwamen. ‘Maybe I would find the answer by

het sprookje en de beeldende kunst aanreiken.

looking at both perspectives simultaneously,

De ervaringen van sjamanen en mystici, bepaalde

with one eye on science and the other on

ideeën in het werk van kunstenaars en dichters

shamanism. The solution would therefore

zijn nauw verwant, terwijl ze in vormgeving, in

consist in posing the question differently: It

verwoording en verbeelding kunnen verschillen.

was not a matter of asking whether the source

De culturele context speelt daarbij een grote rol

of hallucinations is internal or external, but of

evenals de tijd waarin de verbeelding vorm

considering that it might be both at the same

krijgt. De auteurs Philip Gardiner en Gary Osborn

time.’ Narby overwoog of het gebruik van

spreken in hun boek De Slangengraal, dat even

ayahuasca evenzeer een methode zou kunnen

spannend leest als een roman van Dan Brown, het

zijn om biomoleculaire kennis te vergaren als

vermoeden uit ‘dat de wereldreligies fundamen-

microscopisch onderzoek in laboratoria dat is.

teel hetzelfde waren en dat alleen het uiterlijk,

Daarmee zou de kloof tussen een redenering

het culturele sausje verschilde. En aan de oor-

vanuit uitsluitend processen in het brein en de

sprong van alle religies lag de slang – de schen-

mogelijkheid van het bestaan van externe infor-

ker van onsterfelijkheid’.33 Dat klinkt heel aan-

matie overbrugd worden. Narby komt via inter-

trekkelijk, maar een overtuigende

culturele parallellen in mythologie en kunst tot

chronologische lijn aan de hand van slang-

een link met moleculaire biologie. Het verschij-

georiënteerde religieuze voorstellingen valt niet

nen van beelden als de twee slangen – soms zich

te reconstrueren. Je zou zo graag willen begin-

in elkaar verstrengelend zoals de slangen op de

nen bij de bakermat van de mensheid, Afrika. En

caduceus, de slangenstaf van Hermes –, van ver-

inderdaad trof de archeoloog Sheila Dawn Coul-

strengelde lianen en spiralende ladders in sjama-

son in 2006 in een grot in Botswana een opmer-

nistische visioenen, van de axis mundi – de

kelijk oud kunstobject aan, namelijk een slang-

wereldas die als ordeningsprincipe een frequent

vormig rotsdeel dat minimaal veertigduizend jaar

gegeven is in de mythologie en in rituelen –

geleden met ter plaatse aangetroffen werktui-

komen volgens hem sterk overeen met de dub-

gen van schubben is voorzien. Een reuzenslang

bele helix van het dna. Het zou kunnen dat men

en de oorsprong van de mens: dichter bij het

middels hallucinaties en dromen op de golf-

paradijs kunnen we niet komen!

31

lengte van het dna terechtkomt en op die manier informatie kan opvangen die in een normale

De ‘slangengrot’ bevindt zich precies op de plek

staat van zijn aan ons voorbij gaat.32 Dan zou de

waar je een artistieke reuzenslang zou kunnen

slang dus de werkelijke interface zijn tussen

verwachten. In de kosmogonie van de Venda (zui-

twee werelden, de boodschapper, zoals Hermes

delijk Afrika) komt een gigantische python voor,

de bode van de goden is. De slang als grensfeno-

die de mens en de rest van de schepping in haar

meen, overeenkomstig de liminele eigenschap-

buik droeg en die uitbraakte. Terwijl zuidelijk

pen die hem in kunst en mythologie worden toe-

Afrikaanse figuratieve rotsschilderingen twee-

gekend. Narby benadrukt dat de sjamaan kan

tot vierduizend jaar oud kunnen zijn, is er een

bepalen hoe hij zijn verworven kennis toepast,

ingekerfd stuk oker gevonden met geometrische


26 Goddelijk en griezelig

Rhino Cave: de gebeeldhouwde zuidwand, in het zonlicht laat op een midwinterse middag. Foto: Sheila Coulson

patronen die daar zo’n vijfenzestigduizend jaar

maal worden geconfronteerd, worden geprojec-

geleden op zijn aangebracht. Reuzenslangen,

teerd op de zichzelf telkens ‘verjongende’ slang.

gehoornde slangen, slangen met de kop van een

Door verschillende disciplines te bundelen

antilope en gevederde slangen komen in de zui-

komen we wellicht op enig moment toch iets

delijk Afrikaanse mythologie veel voor. Het ver-

dichter bij een mogelijke verklaring voor wat je

baast dan ook niet dat reuzenslangen op rots-

‘het collectief onbewuste’, de wereld van de

schilderingen worden aangetroffen.35

maninkari, het ‘veld’, of de reden (en niet slechts

34

de oorzaak) van de werking van het brein zou Maar voor een reconstructie van de migratiestro-

kunnen noemen. De slang is een vitaal archetype

men vanuit Afrika aan de hand van slangensym-

waarover het laatste woord nooit gezegd zal

bolen is wel een forse dosis speculatie, etymolo-

worden. ‘Men mag zich geen ogenblik aan de

gisch vèrspringen en zeer vrije associatie nodig.

illusie overgeven, dat een archetype ten slotte

Voor dat laatste leent het onderwerp zich bij uit-

verklaard en daarmee als afgedaan beschouwd

stek. Een plausibele verklaring voor het excep-

zou kunnen worden.’36

tioneel vaak voorkomen van slangensymboliek lijkt echter toch vooral in de werking van de psyche gezocht te moeten worden, namelijk in het analoge denken waarbij de etappen in het leven en alle verlangens en gevaren waarmee we alle-

Goddelijk en griezelig  

Eén dier neemt in alle tijden en culturen in mythologie, religie en beeldende kunst een aparte plaats in: de slang. Ze behoedt ongekende sc...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you